Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ THE MAHABHARATA TEXT AS CONSTITUTED IN ITS CRITICAL EDITION VOLUME 1 ADI-, SABHA-, ARANYAKA-, AND VIRATA-PARVANS jakhi nAna THE BHANDARKAR ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE POONA 1971
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ All rights reserved Printed by R. N. Dandekar at the Bhandarkar Institute Press, Poona 4 and Published by R. N. Dandekar, Hon. Secretary, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona 4 (INDIA)
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ cikitsitapAThAtmikA mahA bhArata-saMhitA Adi-sabhA-AraNyaka-virATa - parvANi nAvadhI jasvinI tamastu bhANDArakaraprAcyavidyAsaMzodhanamandireNa prakAzitA puNyapattanam zakAndAH 1893
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
_
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ FOREWORD Even while the Critical Edition of the Mahabharu was being published, it was being repeatedly urged upon the Bhandarkar Oriental Research Institute that it should make available to the general public only the text of the Great Epic as constituted in its the Critical Edition. It was argued, and perhaps rightly-that, while the prolegomena, introductions, critical apparatus, text-critical notes, etc., which were included in the Critical Edition, were primarily intended for the few specialist-students of the Mahabharatu, the critically edited text would have a far wider appeal. The authorities of the Institute, too, had tentatively planned to bring out such volumes of only the constituted text of the Epic, but, naturally enough, they could not afford their attention being diverted from the main task of the Critical Edition itself. After the Critical Edition of the Mahabharata had been completed in September 1966, the Mahabharata Department of the Institute fully engaged itself in several ancillary works connected with the Critical Edition. Among these were (1) a critical edition of the Harivansa which is traditionally regarded as a Khila-p/40?of the Mahabharata, (2) a comprehensive index of the verse-quarters occurring in the Critical Edition, (3) publication of only the critically constituted text of the Great Epic, and (4) an Epilogue of the Critical Edition. I am glad to report that, since September 1966, substantial progress has been made in respect of all these works. One out of the proposed two volumes of the Critical Edition of the Harivariga and four out of the proposed six volumes of the traiika-Index have been published so far. And it gives me great pleasure to be able to release today, on the fifty-fourth anniversary of the foundation of the Institute, the first volume of the critically constituted text of the Mahabharata. It is proposed to publish the entire constituted text of the Epic in four volumes of about 1000 pages each. It is hardly necessary to say here anything about the methodology of the Mahabharata textual criticism. It has been set forth in great detail in the Prolegomena of the Adiparvan and the introductions to the other Parvans in the Critical Edition. It may, however, be emphasized that the constituted text as presented here by no means claims to be the text of Un-Mahabharata, that ideal but impossible desideratum. But, at the same time, it does claim, with due modesty, to represent the most ancient text of the Mahabharatta that can be reconstructed on the basis of all available manuscript and allied evidence. In & sense, it is the ancestor of all extant manuscripts of the Epic. It is a text, which, on the one hand, is cleansed of all later accretions and errors of copy
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ (6) ing, and, on the other, rescues from undeserved oblivion many an authentic archaism which had been gradually ousted in the course of its transmission. The Institute feels justifiably gratified that, through the publication of these volumes of the critically edited text of the Mahabharata, it will be possible for it, at long last, to meet the persistent demand of the public. AcakhyuH kavayaH kecitsaMpratyAcakSate pare / AkhyAsyanti tathaivAnye itihAsamimaM bhuvi // Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona-4 6th July, 1971 R. N. DANDEKAR
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramaNikA pp. 1-290 mAdiparva adhyAyAH 1-225 1 anukramaNIparva 1 2 parvasaMgrahaparva 2 3. pauSyaparva 3 4 paulomaparva 4-12 5 bhAstIkaparva 13-53 6 bhAdivaMzAvataraNaparva 54-61 . * saMbhavaparva 62-123 zakuntalopAkhyAnam 62-69 yayAtyupAkhyAnam 70-80 uttarayAyAtam 81-88 saMbhavaparva 89-123 8 jatugRhadAhaparva 124-138 ' 9 hiDimbavadhapUrva 139-142 10 bakavadhaparva 143-152 11 caitrarathaparva 153-173 tApatyopAkhyAnam 160-163 vAsiSThopAkhyAnam 164-168 aurvopAkhyAnam 169-173 12 draupadIsvayaMvaraparva 174-189 paJcendropAkhyAnam 189 13 vaivAhikaparva 190-191 14 vidurAgamanaparva 192-198 15 rAjyalambhaparva 199 16 bharjunavanavAsaparva 200-210 / sundopasundopAkhyAnam 201-204 17 subhadrAharaNaparva 211-212 18 haraNahArikaparva 213 19 khANDavadAhaparva 214-225 zAGgakopAkhyAnam 220-225 1-10 10-19 19-27 27-33 33-75 75-93 93-181 93-104 104-120 120-130 130-181 181-195 195-199 199-209 209-230 217-220 220-226 226-230 231-250 250-252 252-259 259-261 261-272 262-266 272-274 274-277 277-290 284-290 291-385 1 sabhAparva adhyAyAH 1-72 . 20 sabhAparva 1-11 21 mantraparva 12-17 . 22 jarAsaMdhavadhaparva 18-22 23 digvijayaparva 23-29 291-306 306-314 314-321 321-328
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ (8) 24 rAjasUyaparva 30-32 25 ardhAmiharaNaparva 33-36 26 zizupAlavadhaparva 37-42 27 dyUtaparva 43-65 28 anudyUtaparva 66-72 pp. 328-332 332-335 335-342 342-376 376-385 386-800 3 AraNyakaparva adhyAyAH 1-299 29 AraNyakaparva 1-11 30 kiauravadhaparva 12 31 kairAtaparva 13-42 saubhavadhopAkhyAnam 15-23 32 indralokAbhigamanaparva 43-79 nalopAkhyAnam 50-78 33 tIrthayAtrAparva 80-153 agastyopAkhyAnam 93-109 RzyazRGgopAkhyAnam 110-113 / kArtavIryopAkhyAnam 115-117 sukanyopAkhyAnam 122-125 mAndhAtrupAkhyAnam 126-127 jantUpAkhyAnam 128 zyenakapotIyam 129-131 aSTAvakrIyam 132-134 yavakrItopAkhyAnam 135-140 saugandhikAharaNam 146-153 34 jaTAsuravadhaparva 154 35 yakSayuddhaparva 155-172 36 Ajagaraparva 173-178 37 mArkaNDeyasamAsyAparva 179-221 matsyopAkhyAnam 185 maNDUkopAkhyAnam 190 indradyumnopAkhyAnam 191 dhundhumAropAkhyAnam 192-195 pativratopAkhyAnam 196-197 brAhmaNavyAdhasaMvAdaH 198-206 AGgirasam 207-221 38 draupadIsatyabhAmAsaMvAdaparva 222-224 39 ghoSayAtrAparva 225-243 40 mRgasvapnabhayaparva 244 41 vrIhidrauNikaparva 245-247 386-400 400-402 402-447 407-417 417-491 __456-490 491-591 519-536 536-542 543-546 552-555 555-558 558-559 559-562 562-568 568-574 579-591 591-593 594-621 621-630 630-699 640-641 653-656 656-658 *658-663 663-665 665-680 680-599 699-703 703-724 724 724-729
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ (9) . 42 draupadIharaNaparva 248-283 rAmopAkhyAnam 258-283 sAvitryupAkhyAnam 277-283 43 kuNDalAharaNaparva 284-294 44 mAraNeyaparva 295-299 yakSapraznAH 297-298 pp. 729-780 741-780 767-780 780-792 792-800 794-799 801-875 4 virATaparva adhyAyAH 1-67 45 vairATaparva 1-12 46 kIcakavadhaparva 13-23 47 gograhaNaparva 24-62 48 vaivAhikaparva 63-67 801-814 814-827 828-868 868-875
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
_
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ // mhaabhaartm|| Adiparva nArAyaNaM namaskRtya naraM caiva narottamam / devI sarasvatIM caiva tato jayamudIrayet // bahUni saMparikramya tIrthAnyAyatanAni ca // 10 lomaharSaNaputra ugrazravAH sUtaH paurANiko naimiSA- samantapaJcakaM nAma puNyaM dvijaniSevitam / raNye zaunakasya kulapaterdAdazavArSike satre // 1 gatavAnasmi taM dezaM yuddhaM ytraabhvtpuraa| smaasiinaanbhygcchdbrhmrssiinsNshitvrtaan| pANDavAnAM kurUNAM ca sarveSAM ca mahIkSitAm // 11 vinayAvanato bhUtvA kadAcitsUtanandanaH // 2 didRkSurAgatastasmAtsamIpaM bhavatAmiha / tamAzramamanuprAptaM naimiSAraNyavAsinaH / AyuSmantaH sarva eva brahmabhUtA hi me matAH // 12 citrAH zrotuM kathAstatra parivatrustapasvinaH // 3 asminyajJe mahAbhAgAH sUryapAvakavarcasaH / abhivAdya munIMstAMstu sarvAneva kRtAJjaliH / kRtAbhiSekAH zucayaH kRtajapyA hutAgnayaH / apRcchatsa tapovRddhiM sadbhizcaivAbhinanditaH // 4 bhavanta Asate svasthA bravImi kimahaM dvijaaH|| 13 atha teSUpaviSTeSu sarveSveva tapasviSu / purANasaMzritAH puNyAH kathA vA dharmasaMzritAH / nirdiSTamAsanaM bheje vinayAllomaharSaNiH / / 5 itivRttaM narendrANAmRSINAM ca mahAtmanAm // 14 sukhAsInaM tatastaM tu vizrAntamupalakSya ca / RSaya uucuH| athApRcchadRSistatra kazcitprastAvayankathAH // 6 dvaipAyanena yatproktaM purANaM paramarSiNA / kuta Agamyate saute ka cAyaM vihRtastvayA / surairbrahmarSibhizcaiva zrutvA yadabhipUjitam // 15 kAlaH kamalapatrAkSa zaMsaitatpRcchato mama // 7 tasyAkhyAnavariSThasya vicitrapadaparvaNaH / sUta uvAca / sUkSmArthanyAyayuktasya vedArthairbhUSitasya ca // 16 janamejayasya rAjarSeH sarpasatre mahAtmanaH / bhAratasyetihAsasya puNyAM granthArthasaMyutAm / samIpe pArthivendrasya samyakpArikSitasya ca // 8 saMskAropagatAM brAhmIM nAnAzAstropabRMhitAm // 17 kRSNadvaipAyanaproktAH supuNyA vividhAH kathAH / janamejayasya yAM rAjJo vaizaMpAyana uktavAn / kathitAzcApi vidhivadyA vaizaMpAyanena vai // 9 yathAvatsa RSistuSTayA satre dvaipAyanAjJayA // 18 zrutvAhaM tA vicitrArthA mahAbhAratasaMzritAH / vedezcaturbhiH samitAM vyAsasyAdbhutakarmaNaH / - 1
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 19 ] mahAbhArate [1. 1. 48 saMhitAM zrotumicchAmo dhartyAM pApabhayApahAm // 19 rAjarSayazca bahavaH sarvaiH samuditA guNaH / sUta uvAca / Apo dyauH pRthivI vAyurantarikSaM dizastathA // 34 AdyaM puruSamIzAnaM puruhUtaM puruSTutam / saMvatsarartavo mAsAH pakSAhorAtrayaH kramAt / RtamekAkSaraM brahma vyaktAvyaktaM sanAtanam // 20 yaccAnyadapi tatsarvaM saMbhUtaM lokasAkSikam // 35 asacca saJcaiva ca yadvizvaM sadasataH param / yadidaM dRzyate kiMcidbhUtaM sthAvarajaGgamam / . parAvarANAM sraSTAraM purANaM paramavyayam // 21 punaH saMkSipyate sarvaM jagatprApte yugakSaye // 36 maGgalyaM maGgalaM viSNuM vareNyamanaghaM zucim / yathAvRtuliGgAni nAnArUpANi paryaye / namaskRtya hRSIkezaM carAcaraguruM harim // 22 dRzyante tAni tAnyeva tathA bhAvA yugAdiSu // 35 maharSeH pUjitasyeha sarvaloke mahAtmanaH / evametadanAdyantaM bhUtasaMhArakArakam / pravakSyAmi mataM kRtsnaM vyAsasyAmitatejasaH / / 23 anAdinidhanaM loke cakraM saMparivartate // 38 AcakhyuH kavayaH kecitsaMpratyAcakSate pare / trayastriMzatsahasrANi trayastriMzacchatAni ca / AkhyAsyanti tathaivAnye itihAsamimaM bhuvi // 24 trayastriMzacca devAnAM sRSTiH saMkSepalakSaNA / / 39 idaM tu triSu lokeSu mahajjJAnaM pratiSThitam / / divaspatro bRhadbhAnuzcakSarAtmA vibhAvasaH / vistaraizca samAsaizca dhAryate yahijAtibhiH // 25 savitA ca RcIko'rko bhAnurAzAvaho raviH // 40 alaMkRtaM zubhaiH zabdaiH samayairdivyamAnuSaiH / putrA vivasvataH sarve mahyasteSAM tathAvaraH / chandovRttaizca vividhairanvitaM viduSAM priyam / / 26 devabhrAT tanayastasya tasmAtsubhrADiti smRtaH // 41 niSprabhe'sminnirAloke srvtstmsaavRte| subhrAjastu trayaH putrAH prajAvanto bhushrutaaH| bRhadaNDamabhUdekaM prajAnAM bIjamakSayam // 27 dazajyotiH zatajyotiH sahasrajyotirAtmavAn // 4H yugasyAdau nimittaM tanmahadivyaM pracakSate / daza putrasahasrANi dazajyotermahAtmanaH / yasmiMstacchrayate satyaM jyotirbrahma sanAtanam / / 28 tato dazaguNAzcAnye zatajyoterihAtmajAH // 43 adbhutaM cApyacintyaM ca sarvatra samatAM gatam / bhUyastato dazaguNAH sahasrajyotiSaH sutAH / avyaktaM kAraNaM sUkSnaM yattatsadasadAtmakam // 29 tebhyo'yaM kuruvaMzazca yadUnAM bharatasya ca // 44 yasmAtpitAmaho jajJe prabhurekaH prajApatiH / yayAtIkSvAkuvaMzazca rAjarSINAM ca sarvazaH / brahmA suraguruH sthANurmanuH kaH parameSTyatha / / 30 / saMbhUtA bahavo baMzA bhUtasargAH savistarAH // 45 prAcetasastathA dakSo dakSaputrAzca sapta ye|| bhUtasthAnAni sarvANi rahasyaM vividhaM ca yat / tataH prajAnAM patayaH praabhvnnekviNshtiH|| 31 vedayogaM savijJAnaM dharmo'rthaH kAma eva ca // 46 puruSazcAprameyAtmA yaM sarvamRSayo viduH|| dharmakAmArthazAstrANi zAstrANi vividhAni ca / vizvedevAstathAdityA vaso'thAzvinAvapi // 32 lokayAtrAvidhAnaM ca saMbhUtaM dRSTavAnRSiH // 47 yakSAH sAdhyAH pizAcAzca guhyakAH pitarastathA / / itihAsAH sarvathAkhyA vividhAH zrutayo'pi ca / tataH prasUtA vidvAMsaH ziSTA brahmarSayo'malAH // 33 / iha sarvamanukrAntamuktaM granthasya lakSaNam // 48
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 49] Adiparva [1. 1. 76 vistIryaitanmahajjJAnamRSiH saMkSepamabravIt / nArado'zrAvayadevAnasito devalaH pitRRn / iSTaM hi viduSAM loke samAsavyAsadhAraNam / / 49 gandharvayakSarakSAMsi zrAvayAmAsa vai zukaH // 64 manvAdi bhArataM kecidAstIkAdi tathApare / duryodhano manyumayo mahAdrumaH tathoparicarAdyanye viprAH samyagadhIyate // 50 skandhaH karNaH zakunistasya zAkhAH / vividhaM saMhitAjJAnaM dIpayanti manISiNaH / duHzAsanaH puSpaphale samRddha vyAkhyAtuM kuzalAH kecidvanthaM dhArayituM pare / / 51 mUlaM rAjA dhRtarASTro'manISI // 65 tapasA brahmacaryeNa vyasya vedaM sanAtanam / yudhiSThiro dharmamayo mahAdrumaH itihAsamimaM cakre puNyaM satyavatIsutaH / / 52 / / ___ skandho'rjuno bhImaseno'sya shaakhaaH| parAzarAtmajo vidvAnbrahmarSiH saMzitavrataH / mAdrIsuto puSpaphale samRddhe mAturniyogAddharmAtmA gAGgeyasya ca dhImataH // 53 mUlaM kRSNo brahma ca brAhmaNAzca / / 66 kSetre vicitravIryasya kRSNadvaipAyanaH purA / pANDurjitvA bahUndezAnyudhA vikramaNena ca / trInagnIniva kauravyAJjanayAmAsa vIryavAn // 54 araNye mRgayAzIlo nyavasatsajanastadA // 67 utpAdya dhRtarASTraM ca pANDaM vidurameva ca / mRgavyavAyanidhane kRcchrAM prApa sa Apadam / jagAma tapase dhImAnpunarevAzramaM prati // 55 janmaprabhRti pArthAnAM tatrAcAravidhikramaH // 68 teSu jAteSu vRddheSu gateSu paramAM gatim / mAtrorabhyupapattizca dharmopaniSadaM prati / abravIdbhArataM loke mAnuSe'sminmahAnRSiH / / 56 dharmasya vAyoH zakrasya devayozca tathAzvinoH / / 69 janamejayena pRSTaH sanbrAhmaNaizca sahasrazaH / tApasaiH saha saMvRddhA mAtRbhyAM parirakSitAH / zazAsa ziSyamAsInaM vaizaMpAyanamantike / / 57 medhyAraNyeSu puNyeSu mahatAmAzrameSu ca // 70 sa sadasyaiH sahAsInaH zrAvayAmAsa bhAratam / RSibhizca tadAnItA dhArtarASTrAnprati svayam / karmAntareSu yajJasya codyamAnaH punaH punaH / / 58 zizavazcAbhirUpAzca jaTilA brahmacAriNaH // 71 vistaraM kuruvaMzasya gAndhAryA dharmazIlatAm / putrAzca bhrAtarazceme ziSyAzca suhRdazca vaH / kSattuH prajJAM dhRti kuntyAH samyagdvaipAyano'bravIt 59 pANDavA eta ityuktvA munyo'ntrhitaasttH|| 72 bAsudevasya mAhAtmyaM pANDavAnAM ca satyatAm / tAMsterniveditAndRSTvA paannddvaankaurvaastdaa| durvRttaM dhArtarASTrANAmuktavAnbhagavAnRSiH // 60 ziSTAzca varNAH porA ye te harSAccakrazubhRzam / / 73 caturviMzatisAhasrI cakre bhAratasaMhitAm / AhuH kecinna tasyete tasyeta iti cApare / upAkhyAnairvinA tAvadbhArataM procyate budhaiH / / 61 yadA ciramRtaH pANDuH kathaM tasyeti cApare / 74 tato'dhyardhazataM bhUyaH saMkSepaM kRtavAnRSiH / / svAgataM sarvathA diSTyA pANDoH pazyAma saMtatim / anukramaNimadhyAyaM vRttAntAnAM saparvaNAm / / 62 ucyatAM svAgatamiti vAco'zrUyanta sarvazaH / / 75 idaM dvaipAyanaH pUrvaM putramadhyApayacchukam / tasminnuparate zabde dizaH sarvA vinAdayan / tato'nyebhyo'nurUpebhyaH ziSyebhyaH pradadau prbhuH|| / antarhitAnAM bhUtAnAM nisvanastumulo'bhavat // 76 - 3 -
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 77] mahAbhArate . [1. 1. 103 puSpavRSTiH zubhA gandhAH shngkhdundubhinisvnaaH| . anvajAnAttato dyUtaM dhRtarASTraH sutapriyaH / Asanpraveze pArthAnAM tadadbhutamivAbhavat // 77 tacchrutvA vAsudevasya kopaH samabhavanmahAn // 92 tatprItyA caiva sarveSAM paurANAM harSasaMbhavaH / nAtiprItamanAzcAsIdvivAdAMzcAnvamodata / zabda AsInmahAMstatra divaspRkkIrtivardhanaH / / 78 dyUtAdInanayAnghorAnpravRddhAMzcApyuphaikSata // 93 te'pyadhItyAkhilAnvedAzAstrANi vividhAni ca / nirasya viduraM droNaM bhISmaM zAradvataM kRpm| . nyavasanpANDavAstatra pUjitA akutobhayAH // 79 vigrahe tumule tasminnahankSatraM parasparam / / 94 . yudhiSThirasya zocena prItAH prakRtayo'bhavan / jayatsu pANDuputreSu zrutvA sumahadapriyam / dhRtyA ca bhImasenasya vikrameNArjunasya ca // 80 duryodhanamataM jJAtvA karNasya zakunestathA / guruzuzrUSA kuntyA yamayovinayena ca / dhRtarASTrazciraM dhyAtvA saMjayaM vAkyamabravIt / / 95 tutoSa lokaH sakalasteSAM zauryaguNena ca // 81 / zRNu saMjaya me sarvaM na me'sUyitumarhasi / samavAye tato rAjJAM kanyAM bhartRsvayaMvarAma / / zrutavAnasi medhAvI buddhimAnprAjJasaMmataH // 96 prAptavAnarjunaH kRSNAM kRtvA karma suduSkaram // 82 / na vigrahe mama matirna ca prIye kurukSaye / tataHprabhRti loke'sminpUjyaH sarvadhanuSmatAm / na me vizeSaH putreSu sveSu pANDusuteSu ca // 97 Aditya iva duSprekSyaH samareSvapi cAbhavat // 83 / vRddhaM mAmabhyasUyanti putrA manyuparAyaNAH / / sa sarvAnpArthivAJjitvA sarvAMzca mahato gaNAn / ahaM tvacakSuH kArpaNyAtputraprItyA sahAmi tat / AjahArArjuno rAjJe rAjasUyaM mahAkratum // 84 muhyantaM cAnumuhyAmi duryodhanamacetanam // 98 annavAndakSiNAvAMzca sarvaiH samudito guNaiH / rAjasUye zriyaM dRSTvA pANDavasya mahaujasaH / yudhiSThireNa saMprApto rAjasUyo mahAkratuH // 85, taccAvahasanaM prApya samArohaNadarzane // .99 sunayAdvAsudevasya bhImArjunabalena ca / amarSitaH svayaM jetumazaktaH paannddvaanrnne| ghAtayitvA jarAsaMdhaM caidyaM ca balagarvitam / / 86 nirutsAhazca saMprAptuM zriyamakSatriyo ythaa| duryodhanamupAgacchannahaNAni tatastataH / gAndhArarAjasahitazchadmadyUtamamantrayat // 100 maNikAJcanaratnAni gohastyazvadhanAni ca / / 87 tatra yadyadyathA jJAtaM mayA saMjaya tcchRnnu| samRddhAM tAM tathA dRSTvA pANDavAnAM tadA zriyam / zrutvA hi mama vAkyAni buddhathA yuktAni tttvtH| IrSyAsamutthaH sumahAMstasya manyurajAyata / / 88 tato jJAsyasi mAM saute prajJAcakSuSamityuta // 101 vimAnapratimAM cApi mayena sukRtAM sabhAm / yadAzrauSaM dhanurAyamya citraM . pANDavAnAmupahRtAM sa dRSTvA paryatapyata / / 89 viddhaM lakSyaM pAtitaM vai pRthivyAm / / yatrAvahasitazcAsItpraskandanniva sNbhrmaat|| kRSNAM hRtAM pazyatAM sarvarAjJAM pratyakSaM vAsudevasya bhImenAnabhijAtavat // 90 tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 102 sa bhogAnvividhAnbhuJjanratnAni vividhAni ca / yadAzrauSaM dvArakAyAM subhadrAM kathito dhRtarASTrasya vivarNo hariNaH kRzaH // 91 / prasahyoDhAM mAdhavImarjunena /
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 103 ] Adiparva [1. 1. 118 indraprasthaM vRSNivIrau ca yAtau tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 103 yadAauSaM devarAja pravRSTaM zarairdivyairvAritaM cArjunena / aniM tathA tarpitaM khANDave ca tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 104 yadAISaM hRtarAjyaM yudhiSThiraM parAjitaM saubalenAkSavatyAm / anvAgataM bhrAtRbhiraprameyai stadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 105 yadAzrauSaM draupadImazrukaNThI . sabhAM nItAM duHkhitAmekavastrAm / rajasvalAM nAthavatImanAthava ttadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 106 yadAzrauSaM vividhAstAta ceSTA dharmAtmanAM prasthitAnAM vanAya / jyeSThaprItyA klizyatAM pANDavAnAM . tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 107 yadAzrISaM snAtakAnAM sahasrai ranvAgataM dharmarAjaM vanastham / mikSAbhujAM brAhmaNAnAM mahAtmanAM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 108 yadAzrauSamarjuno devadevaM kirAtarUpaM tryambakaM toSya yuddhe / avApa tatpAzupataM mahAstraM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 109 yadAzrauSaM tridivasthaM dhanaMjayaM zakrAtsAkSAdivyamastraM yathAvat / adhIyAnaM zaMsitaM satyasaMdhaM / tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 110 yadAzrauSaM vaizravaNena sArdhaM samAgataM bhImamanyAMzca pArthAn / tasmindeze mAnuSANAmagamye tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 111 yadAzrISaM ghoSayAtrAgatAnAM bandhaM gandharvairmokSaNaM cArjunena / sveSAM sutAnAM karNabuddhau ratAnAM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 112 yadAzrauSaM yakSarUpeNa dharma samAgataM dharmarAjena sUta / praznAnuktAnvibruvantaM ca samyak tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 113 yadAzrauSaM mAmakAnAM variSThA ndhanaMjayenaikarathena bhagnAn / virATarASTre vasatA mahAtmanA tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 114 yadAzrauSaM satkRtAM matsyarAjJA sutAM dattAmuttarAmarjunAya / tAM cArjunaH pratyagRhNAtsutArthe tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 115 yadAzrISaM nirjitasyAdhanasya pravrAjitasya svajanAtpracyutasya / akSauhiNIH sapta yudhiSThirasya tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 116 yadAzrauSaM naranArAyaNau tau kRSNArjunau vadato nAradasya / ahaM draSTA brahmaloke sadeti ___ tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 117 yadAzrauSaM mAdhavaM vAsudevaM sarvAtmanA pANDavArthe niviSTam /
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 118 ] mahAbhArate [1. 1. 133 yasyemAM gAM vikramamekamAhu stadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 118 yadAzrISaM karNaduryodhanAbhyAM buddhiM kRtAM nigrahe kezavasya / taM cAtmAnaM bahudhA darzayAnaM ___ tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 119 yadAzroSaM vAsudeve prayAte rathasyaikAmagratastiSThamAnAm / AtAM pRthA sAntvitAM kezavena tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 120 yadAzrauSaM mantrigaM vAsudevaM tathA bhISmaM zAMtanavaM ca teSAm / . bhAradvAjaM cAziSo'nubruvANaM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 121 yadAzrISaM karNa uvAca bhISma nAhaM yotsye yudhyamAne tvayIti / hitvA senAmapacakrAma caiva tadA nAzaMse bijayAya saMjaya // 122 yadAzrISaM vAsudevArjunau tau tathA dhanurgANDivamaprameyam / trINyupravIryANi samAgatAni tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 123 yadAzrISaM kazmalenAbhipanne rathopasthe sIdamAne'rjune vai / kRSNaM lokAndarzayAnaM zarIre tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 124 yadAzrISaM bhISmamamitrakarzanaM . nighnantamAjAvayutaM rathAnAm / naiSAM kazcidvadhyate dRzyarUpa stadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 125 / yadAzrISaM bhISmamatyantazUraM __ hataM pArthenAhaveSvapradhRSyam / zikhaNDinaM purataH sthApayitvA tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 126 yadAzrauSaM zaratalpe zayAnaM vRddhaM vIraM sAditaM citrpukaiH| . bhISmaM kRtvA somakAnalpazeSAM stadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 127 yadAzrauSaM zAMtanave zayAne pAnIyArthe coditenaarjunen| .. bhUmi bhittvA tarpitaM tatra bhISma tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 128 yadAzrauSaM zukrasUryoM ca yukto kaunteyAnAmanulomau jayAya / nityaM cAsmAJzvApadA vyAbhaSanta stadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 129 yadA droNo vividhAnastramArgA vidarzayansamare citryodhii| na pANDavAzreSThatamAnnihanti tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 130 yadAzrISaM cAsmadIyAnmahArathA___ vyavasthitAnarjunasyAntakAya / saMzaptakAnnihatAnarjunena tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 131 yadAzrISaM vyUhamabhedyamanyai- . rbhAradvAjenAttazastreNa guptam / bhittvA saubhadraM vIramekaM praviSTaM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 132 yadAbhimanyu parivArya bAlaM sarve hatvA hRSTarUpA babhUvuH /
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 133] Adiparva [1. 1. 148 mahArathAH pArthamazaknuvanta stadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 133 yadAzrauSamabhimanyu nihatya harSAnmUDhAnkrozato dhArtarASTrAn / krodhaM muktaM saindhave cArjunena tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 134 yadAzrauSaM saindhavArthe pratijJA pratijJAtAM tadvadhAyArjunena / satyAM nistIrNA zatrumadhye ca tena tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 135 yadAzrISaM zrAntahaye dhanaMjaye - muktvA hayAnpAyayitvopavRttAn / . punaryuktvA vAsudevaM prayAtaM __ tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 136 yadAzrauSaM vAhaneSvAzvasatsu rathopasthe tiSThatA gANDivena / sarvAnyodhAnvAritAnarjunena . tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / yadAzrISaM nAgabalairdurutsahaM . droNAnIkaM yuyudhAnaM pramathya / yAtaM vArSNeyaM yatra to kRSNapArthoM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 138 yadAzrauSaM karNamAsAdya muktaM vadhAdbhImaM kutsayitvA vacobhiH / dhanuSkoTyA tudya karNena vIraM . tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 139 yadA droNaH kRtavarmA kRpazca karNo drauNirmadrarAjazca zUraH / amarSayansaindhavaM vadhyamAnaM .. tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 140 yadAzrauSaM devarAjena dattAM divyAM zaktiM vyaMsitAM mAdhavena / ghaTotkace rAkSase ghorarUpe tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 141 yadAzrISaM karNaghaTotkacAbhyAM yuddhe muktAM sUtaputreNa zaktim / yayA vadhyaH samare savyasAcI tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 142 yadAzroSaM droNamAcAryamekaM dhRSTadyumnenAbhyatikramya dharmam / rathopasthe prAyagataM vizastaM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 143 yadAzrauSaM drauNinA dverathasthaM ___mAdrIputraM nakulaM lokamadhye / samaM yuddhe pANDavaM yudhyamAnaM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 144 yadA droNe nihate droNaputro ___ nArAyaNaM divyamastraM vikurvan / naiSAmantaM gatavAnpANDavAnAM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 145 yadAzrISaM karNamatyantazUraM ___ hataM pArthenAhaveSvapradhRSyam / tasminbhrAtRRNAM vigrahe devaguhye tadA nAzaMse vijayAya saMjaya / / 146 yadAzrauSaM droNaputraM kRtaM ca duHzAsanaM kRtavarmANamugram / yudhiSThiraM zUnyamadharSayantaM tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 147 yadAzrauSaM nihataM madrarAja raNe zUraM dharmarAjena sUta / . /
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 148 ] mahAbhArate [1. 1. 167 sadA saMgrAme spardhate yaH sa kRSNaM yadAzrauSaM droNaputreNa garne tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 148 vairATyA vai pAtyamAne mahAsne / yadAzrISaM kalahadyUtamUlaM . dvaipAyanaH kezavo droNaputraM mAyAbalaM saubalaM pANDavena / ___ paraspareNAbhizApaiH zazApa // 156 hataM saMgrAme sahadevena pApaM zocyA gAndhArI putrapautraivihInA tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 149 ___ tathA vadhvaH pitRbhirdhAtRbhizca / . yadAzrauSaM zrAntamekaM zayAnaM kRtaM kArya duSkaraM pANDaveyaiH hradaM gatvA stambhayitvA tadambhaH / prAptaM rAjyamasapatnaM punastaiH // 157 duryodhanaM virathaM bhagnadarpa kaSTaM yuddhe daza zeSAH zrutA me tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 150 trayo'smAkaM pANDavAnAM ca sapta / yadAzrauSaM pANDavAMstiSThamAnA dvathUnA viMzatirAhatAkSauhiNInAM nagaGgAhade vAsudevena sArdham / ___tasminsaMgrAme vigrahe kSatriyANAm // 158 amarSaNaM dharSayataH sutaM me tamasA tvabhyavastIrNo moha AvizatIva mAm / tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 151 saMjJAM nopalabhe sUta mano vihvalatIva me // 159 yadAzrauSaM vividhAMstAta mArgA ityuktvA dhRtarASTro'tha vilapya bahu duHkhitaH / ngadAyuddhe maNDalaM saMcarantam / mUrchitaH punarAzvastaH saMjayaM vAkyamabravIt // 160 mithyA hataM vAsudevasya buddhathA saMjayaivaMgate prANAMstyaktumicchAmi mAciram / tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 152 stokaM hyapi na pazyAmi phalaM jiivitdhaarnne||161 yadAzrauSaM droNaputrAdibhistai taM tathAvAdinaM dInaM vilapantaM mahIpatim / hatAnpAJcAlAndraupadeyAMzca suptAn / gAvalgaNiridaM dhImAnmahArthaM vAkyamabravIt / / 162 kRtaM bIbhatsamayazasyaM ca karma zrutavAnasi vai rAjJo mahotsAhAnmahAbalAn / tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 153 dvaipAyanasya vadato nAradasya ca dhImataH // 163 yadAzrauSaM bhImasenAnuyAte mahatsu rAjavaMzeSu guNaiH samuditeSu ca / nAzvatthAmnA paramAstraM prayuktam / jAtAndivyAstraviduSaH zakrapratimatejasaH // 164 kruddhenaiSIkamavadhIyena garbha dharmeNa pRthivIM jitvA yajJairiSTvAptadakSiNaiH / tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 154 . asmilloke yazaH prApya tataH kAlavazaM gtaaH||165 yadAzrauSaM brahmaziro'rjunena vainyaM mahArathaM vIraM sRJjayaM jayatAM varam / muktaM svastItyastramastreNa zAntam / suhotraM rantidevaM ca kakSIvantaM tathauzijam // 166 azvatthAmnA maNiratnaM ca dattaM bAhIkaM damanaM zaibyaM zaryAtimajitaM jitam / / tadA nAzaMse vijayAya saMjaya // 155 / vizvAmitramamitraghnamambarISaM mahAbalam // 167
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 168 ] Adiparva [1. 1. 196 maruttaM manumikSvAkuM gayaM bharatameva ca / rAmaM dAzarathiM caiva zazabindu bhagIratham // 168 yayAtiM zubhakarmANaM devaiyoM yAjitaH svayam / caityayUpAGkitA bhUmiryasyeyaM savanAkarA // 169 iti rAjJAM caturviMzannAradena surarSiNA / putrazokAbhitaptAya purA zaivyAya kIrtitAH // 170 tebhyazcAnye gatAH pUrva rAjAno balavattarAH / / mahArathA mahAtmAnaH sarvaiH samuditA guNaiH / / 171 pUruH kururyaduH zUro viSvagazvo mahAdhRtiH / anenA yuvanAzvazca kakutstho vikramI raghuH // 172 vijitI vItihotrazca bhavaH zveto bRhadguruH / uzInaraH zatarathaH kaGko duliduho drumaH // 173 dambhodbhavaH paro venaH sagaraH saMkRtirnimiH / ajeyaH parazuH puNDaH zambhurdevAvRdho'naghaH // 174 devAhvayaH supratimaH supratIko bRhadrathaH / mahotsAho vinItAtmA sukratunaiSadho nalaH / / 175 satyavataH zAntabhayaH sumitraH subalaH prabhuH / jAnujaGkho'naraNyo'rkaH priyabhRtyaH shubhvrtH|| 176 balabandhunirAmardaH ketuzRGgo bRhadbalaH / dhRssttketurvRhtketurdiiptketurniraamyH|| 177 avikSiprabalo dhUrtaH kRtabandhuIDheSudhiH / mahApurANaH saMbhAvyaH pratyaGgaH parahA zrutiH / / 178 ete cAnye ca bahavaH zatazo'tha sahasrazaH / bhayante'yutazazcAnye saMkhyAtAzcApi pdmshH|| 179 hitvA suvipulAnbhogAnbuddhimanto mahAbalAH / rAjAno nidhanaM prAptAstava putraimahattamAH // 180 yeSAM divyAni karmANi vikramastyAga eva c|| mAhAtmyamapi cAstikyaM satyatA zaucamArjavam 181 vidvadbhiH kathyate loke purANaiH kvisttmaiH| sarvarddhiguNasaMpannAste cApi nidhanaM gatAH // 182 ma. bhA. 2 tava putrA durAtmAnaH prataptAzcaiva manyunA / | lubdhA durvRttabhUyiSThA na tAzocitumarhasi // 183 zrutavAnasi medhAvI buddhimAnprAjJasaMmataH / yeSAM zAstrAnugA buddhirna te muhyanti bhArata / / 184 nigrahAnugrahau cApi viditau te narAdhipa / nAtyantamevAnuvRttiH zrUyate putrarakSaNe // 185 bhavitavyaM tathA tacca nAtaH shocitumrhsi| daivaM prajJAvizeSeNa ko nivartitumarhati // 186 vidhAtRvihitaM mAgaM na kazcidativartate / kAlamUlamidaM sarvaM bhAvAbhAvau sukhAsukhe // 187 kAlaH pacati bhUtAni kAlaH saMharati prajAH / nirdahantaM prajAH kAlaM kAlaH zamayate punaH // 188 kAlo vikurute bhAvAnsarvAlloke zubhAzubhAn / kAlaH saMkSipate sarvAH prajA visRjate punaH / kAlaH sarveSu bhUteSu caratyavidhRtaH samaH // 189 atItAnAgatA bhAvA ye ca vartanti sAMpratam / tAnkAlanirmitAnbuddhA na saMjJA hAtumarhasi // 190 sUta uvAca / atropaniSadaM puNyAM kRSNadvaipAyano'bravIt / bhAratAdhyayanAtpuNyAdapi pAdamadhIyataH / zraddadhAnasya pUyante sarvapApAnyazeSataH // 191 devarSayo yatra puNyA brahmarAjarSayastathA / kIrtyante zubhakarmANastathA yakSamahoragAH // 192 bhagavAnvAsudevazca kIryate'tra sanAtanaH / sa hi satyamRtaM caiva pavitraM puNyameva ca // 193 zAzvataM brahma paramaM dhruvaM jyotiH sanAtanam / yasya divyAni karmANi kathayanti mniissinnH||194 asatsatsadasaJcaiva yasmAddevAtpravartate / saMtatizca pravRttizca janma mRtyuH punarbhavaH // 195 adhyAtmaM zrUyate yacca paJcabhUtaguNAtmakam / - 9 -
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 1. 196] mahAbhArate [1. 2. 12 avyaktAdi paraM yacca sa eva parigIyate // 196 prasahya vittAharaNaM na kalkayattadyativarA yuktA dhyAnayogabalAnvitAH / stAnyeva bhAvopahatAni kalkaH // 210 pratibimbamivAdarza pazyantyAtmanyavasthitam // 197 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi prayamo'dhyAyaH // 1 // zraddadhAnaH sadodyuktaH satyadharmaparAyaNaH / samAptamanukramaNIparva // AsevannimamadhyAyaM naraH pApAtpramucyate // 198 anukramaNimadhyAyaM bhaartsyemmaaditH| RSaya uucuH| AstikaH satataM zRNvanna kRcchressvvsiidti|| 199 / samantapaJcakamiti yaduktaM sUtanandana / ubhe saMdhye japankiMcitsadyo mucyeta kilbiSAt / etatsarvaM yathAnyAyaM zrotumicchAmahe vayam / / 1 anukramaNyA yAvatsyAdahA rAtryA ca sNcitm||200 sUta uvAca / bhAratasya vapurkhetatsatyaM cAmRtameva c| zuzrUSA yadi vo viprA bruvatazca kathAH zubhAH / navanItaM yathA dadhno dvipadA brAhmaNo yathA // 201 samantapaJcakAkhyaM ca zrotumarhatha sttmaaH||2 hadAnAmudadhiH zreSTho gaurvariSThA catuSpadAm / tretAdvAparayoH saMdhau rAmaH zastrabhRtAM varaH / yathaitAni variSThAni tathA bhAratamucyate // 202 asakRtpArthivaM kSatraM jaghAnAmarSacoditaH // 3 yazcainaM zrAvayecchrAddhe braahmnnaanpaadmnttH| sa sarvaM kSatramutsAdya svavIryeNAnaladyutiH / akSayyamannapAnaM tatpiti'stasyopatiSThati // 203 samantapaJcake paJca cakAra rudhirahadAn // 4 itihAsapurANAbhyAM vedaM samupadvhayet / sa teSu rudhirAmbhaHsu hradeSu krodhmuurchitH|| bibhetyalpazrutAdvedo mAmayaM pratariSyati // 204 pitRnsatarpayAmAsa rudhireNeti naH zrutam // 5 kANaM vedamimaM vidvaanyshraavyitvaarthmshnute| atha kAdayo'bhyetya pitaro brAhmaNarSabham / bhrUNahatyAkRtaM cApi pApaM jahyAnna saMzayaH / / 205 taM kSamasveti siSidhustataH sa virarAma ha // 6 ya imaM zuciradhyAyaM paThetparvaNi parvaNi / teSAM samIpe yo dezo hradAnAM rudhirAmbhasAm / adhItaM bhArataM tena kRtsnaM syAditi me mtiH||206 samantapaJcakamiti puNyaM tatparikIrtitam // 7 yazcemaM zRNuyAnnityamAeM shrddhaasmnvitH| yena liGgena yo dezo yuktaH smuplkssyte| sa dIrghamAyuH kIrti ca svargatiM cApnuyAnnaraH // 207 tenaiva nAmnA taM dezaM vAcyamAharmanISiNaH // 8 catvAra ekato vedA bhArataM caikamekataH / antare caiva saMprApte kalidvAparayorabhUt / samAgataiH surarSibhistulAmAropitaM purA / samantapaJcake yuddhaM kurupANDavasenayoH // 9 mahattve ca gurutve ca dhriyamANaM tato'dhikam / / 208 tasminparamadharmiSThe deze bhuudossvrjite| mahattvAdbhAravattvAca mhaabhaartmucyte|| aSTAdaza samAjagmurakSauhiNyo yuyutsayA // 10 niruktamasya yo veda sarvapApaiH pramucyate // 209 / evaM nAmAbhinivRttaM tasya dezasya vai dvijAH / tapo na kalko'dhyayanaM na kalkaH puNyazca ramaNIyazca sa dezo vaH prakIrtitaH // 11 svAbhAviko vedavidhirna kalkaH / tadetatkathitaM sarvaM mayA vo munisattamAH / - 10 -
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 12] Adiparva [1. 2. 41 yathA dezaH sa vikhyAtastriSu lokeSu vizrutaH // 12 ahAni paJca droNastu rarakSa kuruvAhinIm / / 26 RSaya uucuH| ahanI yuyudhe dve tu karNaH parabalArdanaH / akSauhiNya iti proktaM yattvayA sUtanandana / zalyo'rdhadivasaM tvAsIdgadAyuddhamataH param / / 27 etadicchAmahe zrotuM sarvameva yathAtatham // 13 tasyaiva tu dinasyAnte haardikydraunnigautmaaH| akSauhiNyAH parImANaM rathAzvanaradantinAm / prasuptaM nizi vizvastaM jannuyaudhiSThiraM balam / / 28 yathAvaJcaiva no brUhi sarvaM hi viditaM tava / / 14 yattu zaunakasatre te bhAratAkhyAnavistaram / sUta uvAca / AkhyAsye tatra paulomamAkhyAnaM cAditaH param // 29 eko ratho gajazcaiko narAH paJca padAtayaH / vicitrArthapadAkhyAnamanekasamayAnvitam / trayazca turagAstajjJaiH pattirityabhidhIyate // 15 abhipannaM naraiH prAjJairvairAgyamiva mokSibhiH // 30 pattiM tu triguNAmetAmAhuH senAmukhaM budhAH / / Atmeva veditavyeSu priyeSviva ca jIvitam / zrINi senAmukhAnyeko gulma ityabhidhIyate // 16 itihAsaH pradhAnArthaH zreSThaH sarvAgameSvayam // 31 trayo gulmA gaNo nAma vAhinI tu gaNAstrayaH / itihAsottame hyasminnarpitA buddhiruttamA / smRtAstisrastu vAhinyaH pRtaneti vicakSaNaiH // 17 svaravyaJjanayoH kRtsnA lokavedAzrayeva vAk // 32 camUstu pRtnaastisrstisrshcmvstvniikinii| asya prajJAbhipannasya vicitrapadaparvaNaH / anIkinI dazaguNAM prAhurakSauhiNI budhAH // 18 bhAratasyetihAsasya zrUyatAM parvasaMgrahaH // 33 akSauhiNyAH prasaMkhyAnaM rathAnAM dvijsttmaaH| parvAnukramaNI pUrvaM dvitIyaM parvasaMgrahaH / saMkhyAgaNitatattvajJaiH sahasrANyekaviMzatiH / / 19 pauSyaM paulomamAstIkamAdivaMzAvatAraNam / / 34 zatAnyupari caivASTI tathA bhUyazca saptatiH / / tataH saMbhavaparyoktamadbhutaM devanirmitam / gajAnAM tu parImANametadevAtra nirdizet / / 20 dAho jatugRhasyAtra haiDimbaM parva cocyate / / 35 zeyaM zatasahasraM tu sahasrANi tathA nava / tato bakavadhaH parva parva caitrarathaM tataH / narANAmapi pazcAzacchatAni trINi caanghaaH|| 21 tataH svayaMvaraM devyAH pAJcAlyAH parva cocyte||36 paJcaSaSTisahasrANi tathAzvAnAM zatAni c| kSatradharmeNa nirjitya tato vaivAhikaM smRtam / pazottarANi SaT prAhuryathAvadiha saMkhyayA // 22 vidurAgamanaM parva rAjyalambhastathaiva ca // 37 tAmakSauhiNIM prAhuH saMkhyAtattvavido janAH / arjunasya vane vAsaH subhadrAharaNaM tataH / yo vaH kathitavAnasmi vistareNa dvijottamAH // 23 subhadrAharaNAdUcaM jJeyaM haraNahArikam // 38 etayA saMkhyayA hyAsankurupANDavasenayoH / tataH khANDavadAhAkhyaM tatraiva mayadarzanam / alauhiNyo dvijazreSThAH piNDenASTAdazaiva tAH / / 24 sabhAparva tataH proktaM mantraparva tataH param // 39 sametAstatra vai deze tatraiva nidhanaM gatAH / jarAsaMdhavadhaH parva parva digvijayastathA / naravAnkAraNaM kRtvA kAlenAdbhutakarmaNA / / 25 parva digvijayAdUz2a rAjasUyikamucyate // 40 mihAni yuyudhe bhISmo dazaiva paramAstravit / tatazcArghAbhiharaNaM zizupAlavadhastataH / - 11 -
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 41] mahAbhArate [1. 2. 71 dyUtaparva tataH proktamanudyUtamataH param // 41 droNAbhiSekaH parvoktaM saMzaptakavadhastataH // 56 tata AraNyakaM parva kirmIravadha eva ca / abhimanyuvadhaH parva pratijJAparva cocyate / IzvarArjunayoyuddhaM parva kairAtasaMjJitam // 42 jayadrathavadhaH parva ghaTotkacavadhastataH // 57 indralokAbhigamanaM parva jJeyamataH param / tato droNavadhaH parva vijJeyaM lomaharSaNam / tIrthayAtrA tataH parva kururAjasya dhImataH // 43 mokSo nArAyaNAstrasya parvAnantaramucyate / / 58 .. jaTAsuravadhaH parva yakSayuddhamataH param / karNaparva tato jJeyaM zalyaparva tataH prm| . tathaivAjagaraM parva vijJeyaM tadanantaram // 44 hRdapravezanaM parva gadAyuddhamataH param / / 59 mArkaNDeyasamasyA ca parvoktaM tdnntrm|| sArasvataM tataH parva tIrthavaMzaguNAnvitam / saMvAdazca tataH parva draupdiistybhaamyoH|| 45 ata UrdhvaM tu bIbhatsaM parva sauptikamucyate // 60 ghoSayAtrA tataH parva mRgasvapnabhayaM ttH| aiSIkaM parva nirdiSTamata UrdhvaM sudAruNam / .. vrIhidrauNikamAkhyAnaM tato'nantaramucyate // 46 jalapradAnikaM parva strIparva ca. tataH param // 61 draupadIharaNaM parva saindhavena vnaatttH| . zrAddhaparva tato jJeyaM kurUNAmaurdhvadehikam / kuNDalAharaNaM parva tataH paramihocyate // 47 AbhiSecanika parva dharmarAjasya dhImataH // 62 AraNeyaM tataH parva vairATaM tadanantaram / cArvAkanigrahaH parva rakSaso brahmarUpiNaH / kIcakAnAM vadhaH parva parva gograhaNaM ttH|| 48 pravibhAgo gRhANAM ca parvoktaM tadanantaram / / 63 . abhimanyunA ca vairATyAH parva vaivAhikaM smRtam / zAntiparva tato yatra rAjadharmAnukIrtanam / udyogaparva vijJeyamata UrdhvaM mahAdbhutam // 49 Apaddharmazca parvoktaM mokSadharmastataH param // 64 / tataH saMjayayAnAkhyaM parva jJeyamataH param / tataH parva parijJeyamAnuzAsanikaM param / prajAgaraM tataH parva dhRtarASTrasya cintayA // 50 svargArohaNikaM parva tato bhISmasya dhImataH / / 65 parva sAnatsujAtaM ca guhyamadhyAtmadarzanam / tato'zvamedhika parva sarvapApapraNAzanam / yAnasaMdhistataH parva bhagavadyAnameva ca // 51 anugItA tataH parva jJeyamadhyAtmavAcakam // 66 jJeyaM vivAdaparvAtra karNasyApi mahAtmanaH / parva cAzramavAsAkhyaM putradarzanameva ca / niryANaM parva ca tataH kurupANDavasenayoH // 52 nAradAgamanaM parva tataH paramihocyate // 67 rathAtirathasaMkhyA ca parvoktaM tadanantaram / mausalaM parva ca tato ghoraM samanuvarNyate / ulUkadUtAgamanaM parvAmarSavivardhanam // 53 mahAprasthAnikaM parva svargArohaNikaM tataH / / 68 ambopAkhyAnamapi ca parva jJeyamataH param / harivaMzastataH parva purANaM khilasaMjJitam / bhISmAbhiSecanaM parva jJeyamadbhutakAraNam // 54 bhaviSyatparva cApyuktaM khileSvevAdbhutaM mahat // 69 jambUkhaNDavinirmANaM parvoktaM tadanantaram / etatparvazataM pUrNa vyAsenoktaM mahAtmanA / bhUmiparva tato jJeyaM dvIpavistarakIrtanam // 55 yathAvatsUtaputreNa lomaharSaNinA punaH // 70 parvoktaM bhagavadgItA parva bhISmavadhastataH / kathitaM naimiSAraNye parvANyaSTAdazaiva tu / - 12 -
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 71] Adiparva [1. 2. 100 samAso bhAratasyAyaM tatroktaH parvasaMgrahaH / / 71 bhrAtRbhiH sahitaH sarvaiH pAJcAlAnabhito yayau / / 86 pauSye parvaNi mAhAtmyamuttakasyopavarNitam / tApatyamatha vAsiSThamorvaM cAkhyAnamuttamam / paulome bhRguvaMzasya vistAraH parikIrtitaH / / 72 paJcendrANAmupAkhyAnamatraivAdbhutamucyate // 87 AstIke sarvanAgAnAM garuDasya ca saMbhavaH / paJcAnAmekapatnItve vimarzo drupadasya ca / kSIrodamathanaM caiva janmoccaiHzravasastathA / / 73 draupadyA devavihito vivAhazcApyamAnuSaH / / 88 yajataH sarpasatreNa rAjJaH pArikSitasya ca / vidurasya ca saMprAptidarzanaM kezavasya ca / katheyamabhinivRttA bhAratAnAM mahAtmanAm / / 74 khANDavaprasthavAsazca tathA rAjyArthazAsanam // 89 vividhAH saMbhavA rAjJAmuktAH saMbhavaparvaNi / nAradasyAjJayA caiva draupadyAH smykriyaa| anyeSAM caiva viprANAmRSedvaipAyanasya ca // 75 sundopasundayostatra upAkhyAnaM prakIrtitam / / 90 aMzAvataraNaM cAtra devAnAM parikIrtitam / pArthasya vanavAsazca ulUpyA pathi sNgmH| daityAnAM dAnavAnAM ca yakSANAM ca mahaujasAm / / 76 puNyatIrthAnusaMyAnaM babhruvAhanajanma ca // 91 nAgAnAmatha sarpANAM gandharvANAM patatriNAm / / dvArakAyAM subhadrA ca kAmayAnena kAminI / anyeSAM caiva bhUtAnAM vividhAnAM samudbhavaH / / 77 vAsudevasyAnumate prAptA caiva kirITinA // 92 vasUnAM punarutpattirbhAgIrathyAM mahAtmanAm / haraNaM gRhya saMprApte kRSNe devakinandane / zaMtanorvezmani punasteSAM cArohaNaM divi / / 78 saMprAptizcakradhanuSoH khANDavasya ca dAhanam / / 93 tejozAnAM ca saMghAtAdbhISmasyApyatra saMbhavaH / abhimanyoH subhadrAyAM janma cottmtejsH|| rAjyAnnivartanaM caiva brahmacaryavrate sthitiH / / 79 mayasya mokSo jvalanAdbhujaMgasya ca mokSaNam / pratijJApAlanaM caiva rakSA citrAGgadasya ca / maharSermandapAlasya zAGgayAM tanayasaMbhavaH / / 94 hate citrAGgade caiva rakSA bhrAturyavIyasaH // 80 ityetadAdiparvoktaM prathamaM bahuvistaram / vicitravIryasya tathA rAjye saMpratipAdanam / adhyAyAnAM zate dve tu saMkhyAte paramarSiNA / dharmasya nRSu saMbhUtiraNImANDavyazApajA / / 81 aSTAdazaiva cAdhyAyA vyAsenottamatejasA / 95 kRSNadvaipAyanAccaiva prsuutivrdaanjaa| sapta zlokasahasrANi tathA nava zatAni ca / dhRtarASTrasya pANDozca pANDavAnAM ca saMbhavaH / / 82 zlokAzca caturAzItidRSTo grantho mahAtmanA // 96 dhAraNAvatayAtrA ca mantro duryodhanasya c| dvitIyaM tu sabhAparva bahuvRttAntamucyate / vidurasya ca vAkyena suruGgopakramakriyA // 83 sabhAkriyA pANDavAnAM kiMkarANAM ca darzanam // 97 pANDavAnAM vane ghore hiDimbAyAzca darzanam / lokapAlasabhAkhyAnaM nAradAdevadarzanAt / ghaTotkacasya cotpattiratraiva parikIrtitA / / 84 rAjasUyasya cArambho jarAsaMdhavadhastathA // 98 bhabAtacaryA pANDUnAM vAso brAhmaNavezmani / / girivraje niruddhAnAM rAjJAM kRSNena mokSaNam / kasya nidhanaM caiva nAgarANAM ca vismayaH // 85 rAjasUye'rghasaMvAde zizupAlavadhastathA // 99 bArapaNaM nirjitya gaGgAkUle'rjunastadA / yajJe vibhUtiM tAM dRSTvA duHkhAmaryAnvitasya ca / - 13 -
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 100] mahAbhArate [1. 2. 128. duryodhanasyAvahAso bhImena ca sabhAtale // 100 lopAmudrAbhigamanamapatyArthamRSerapi // 114 yatrAsya manyurudbhUto yena dyUtamakArayat / tataH zyenakapotIyamupAkhyAnamanantaram / yatra dharmasutaM dyUte zakuniH kitavo'jayat // 101 - indro'gniryatra dharmazca ajijJAsazibiM nRpm| 115 yatra dyUtArNave magnAndraupadI naurivArNavAt / RzyazRGgasya caritaM kaumArabrahmacAriNaH / / tArayAmAsa tAMstIrNAjJAtvA duryodhano nRpH| jAmadagnyasya rAmasya caritaM bhUritejasaH / / 116 punareva tato dyUte samAhvayata pANDavAn // 102. kArtavIryavadho yatra haihayAnAM ca varNyate / etatsarvaM sabhAparva samAkhyAtaM mahAtmanA / saukanyamapi cAkhyAnaM cyavano yatra bhArgavaH // 117 adhyAyAH saptatijJeyAstathA dvau cAtra sNkhyyaa| 103 zaryAtiyajJe nAsatyau kRtavAnsomapIthinau / zlokAnAM dve sahasre tu paJca zlokazatAni c|| tAbhyAM ca yatra sa munirauvanaM pratipAditaH // 118 zlokAzcaikAdaza jJeyAH parvaNyasminprakIrtitAH 104 jantUpAkhyAnamatraiva yatra putreNa somakaH / .. ataH paraM tRtIyaM tu jJeyamAraNyakaM mahat / putrArthamayajadrAjA lebhe putrazataM ca saH // 119 paurAnugamanaM caiva dharmaputrasya dhImataH // 105 aSTAvakrIyamatraiva vivAde yatra bandinam / vRSNInAmAgamo yatra pAJcAlAnAM ca sarvazaH / vijitya sAgaraM prAptaM pitaraM labdhavAnaSiH // 120 yatra saubhavadhAkhyAnaM kirmIravadha eva ca / avApya divyAnyastrANi gurvarthe savyasAcinA / assahetorvivAsazca pArthasyAmitatejasaH // 106 nivAtakavacaiyuddhaM hiraNyapuravAsibhiH // 121 mahAdevena yuddhaM ca kirAtavapuSA saha / samAgamazca pArthasya bhrAtRbhirgandhamAdane / / darzanaM lokapAlAnAM svargArohaNameva ca // 107 ghoSayAtrA ca gandharvairyatra-yuddhaM kirITinaH // 122 darzanaM bRhadazvasya maharSe vitAtmanaH / punarAgamanaM caiva teSAM dvaitavanaM srH| yudhiSThirasya cArtasya vyasane paridevanam / / 108 jayadrathenApahAro draupadyAzcAzramAntarAt // 123 nalopAkhyAnamatraiva dharmiSThaM karuNodayam / yatrainamanvayAdImo vAyuvegasamo jave / damayantyAH sthitiryatra nalasya vyasanAgame // 109 mArkaNDeyasamasyAyAmupAkhyAnAni bhAgazaH // 124 vanavAsagatAnAM ca pANDavAnAM mahAtmanAm / saMdarzanaM ca kRSNasya saMvAdazcaiva satyayA / svarge pravRttirAkhyAtA lomazenArjunasya vai // 110 vrIhidrauNikamAkhyAnamaindradyumnaM tathaiva ca // 125 tIrthayAtrA tathaivAtra pANDavAnAM mahAtmanAm / sAvitryoddAlakIyaM ca vainyopAkhyAnameva ca / jaTAsurasya tatraiva vadhaH samupavarNyate // 111 rAmAyaNamupAkhyAnamatraiva bahuvistaram // 126 niyukto bhImasenazca draupadyA gandhamAdane / karNasya parimoSo'tra kuNDalAbhyAM puraMdarAt / yatra mandArapuSpArtha nalinI tAmadharSayat // 112 AraNeyamupAkhyAnaM yatra dharmo'nvazAtsutam / yatrAsya sumahadyuddhamabhavatsaha raaksssaiH| / jagmurlabdhavarA yatra pANDavAH pazcimAM dizam / / 127 yajJaizcApi mahAvIryairmaNimatpramukhaistathA // 113 etadAraNyakaM parva tRtIyaM parikIrtitam / Agasyamapi cAkhyAnaM yatra vAtApibhakSaNam / atrAdhyAyazate dve tu saMkhyAte paramarSiNA / - 14 -
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2 128] Adiparva [1. 2. 156 ekonasaptatizcaiva tathAdhyAyAH prakIrtitAH // 128 / viduro yatra vAkyAni vicitrANi hitAni ca / ekAdaza sahasrANi zlokAnAM paTatAni ca / zrAvayAmAsa rAjAnaM dhRtarASTra manISiNam // 142 catuHSaSTistathA zlokAH parvaitatparikIrtitam // 129 tathA sanatsujAtena yatrAdhyAtmamanuttamam / ataH paraM nibodhedaM vairATaM parvavistaram / manastApAnvito rAjA zrAvitaH shoklaalsH|| 143 virATanagaraM gatvA zmazAne vipulAM zamIm / prabhAte rAjasamitI saMjayo yatra cAbhibhoH / dRSTvA saMnidadhustatra pANDavA AyudhAnyuta // 130 aikAtmyaM vAsudevasya proktavAnarjunasya ca // 144 yatra pravizya nagaraM chadmabhiryavasanta te| yatra kRSNo dayApannaH saMdhimicchanmahAyazAH / durAtmano vadho yatra kIcakasya vRkodarAt / / 131 svayamAgAcchamaM kartuM nagaraM nAgasAhvayam / / 145 gograhe yatra pArthena nirjitAH kuravo yudhi / pratyAkhyAnaM ca kRSNasya rAjJA duryodhanena vai / godhanaM ca virATasya mokSitaM yatra pANDavaiH / / 132 zamArtha yAcamAnasya pakSayorubhayorhitam / / 146 virATenottarA dattA snuSA yatra kirITinaH / karNaduryodhanAdInAM duSTaM vijJAya matritam / abhimanyuM samuddizya saubhadramarighAtinam / / 133 yogezvaratvaM kRSNena yatra rAjasu darzitam / / 147 caturthametadvipulaM vairATaM parva varNitam / rathamAropya- kRSNena yatra karNo'numatritaH / atrApi parisaMkhyAtamadhyAyAnAM mahAtmanA // 134 upAyapUrvaM zauNDIryAtpratyAkhyAtazca tena saH / / 148 saptaSaSTiratho pUrNA zlokAgramapi me shRnnu| tatazcApyabhiniryAtrA rathAzvanaradantinAm / zlokAnAM dve sahasre tu zlokAH paJcAzadeva tu|| nagarAddhAstinapurAvalasaMkhyAnameva ca // 149 parvaNyasminsamAkhyAtAH saMkhyayA paramarSiNA / / 135 yatra rAjJA ullUkasya preSaNaM pANDavAnprati / udyogaparva vijJeyaM paJcamaM zRNvataH param / zvobhAvini mahAyuddhe dUtyena krUravAdinA / upaplavye niviSTeSu pANDaveSu jigISayA / rathAtirathasaMkhyAnamambopAkhyAnameva ca // 150 duryodhano'rjunazcaiva vAsudevamupasthitau // 136 etatsubahuvRttAntaM paJcamaM parva bhaarte| sAhAyyamasminsamare bhavAnnI kartumarhati / udyogaparva nirdiSTaM saMdhivigrahasaMzritam // 151 ityukte vacane kRSNo yatrovAca mahAmatiH // 137 adhyAyAH saMkhyayA tvatra SaDazItizataM smRtam / ayudhyamAnamAtmAnaM mantriNaM puruSarSabhau / zlokAnAM SaT sahasrANi tAvantyeva zatAni c| 152 akSauhiNIM vA sainyasya kasya vA kiM dadAmyaham 138 zlokAzca navatiH proktAstathaivASTau mahAtmanA / kne duryodhanaH sainyaM mandAtmA yatra durmtiH| vyAsenodAramatinA parvaNyasmiMstapodhanAH // 153 ayudhyamAnaM sacivaM vatre kRSNaM dhanaMjayaH // 139 ata UrdhvaM vicitrArtha bhISmaparva pracakSate / saMjayaM preSayAmAsa zamArthaM pANDavAnprati / jambUkhaNDavinirmANaM yatroktaM saMjayena ha / / 154 yatra dUtaM mahArAjo dhRtarASTraH pratApavAn // 140 yatra yuddhamabhUdvoraM dazAhAnyatidAruNam / bhutvA ca pANDavAnyatra vAsudevapurogamAn / yatra yaudhiSThiraM sainyaM viSAdamagamatparam / / 155 prajAgaraH saMprajajJe dhRtarASTrasya cintayA // 141 kazmalaM yatra pArthasya vAsudevo mahAmatiH / - 15 -
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 156] mahAbhArate [1. 2. 181 mohajaM nAzayAmAsa hetubhirmokSadarzanaiH // 156 sArathye viniyogazca madrarAjasya dhiimtH| zikhaNDinaM puraskRtya yatra pArtho mahAdhanuH / AkhyAtaM yatra paurANaM tripurasya nipAtanam // 169 vinimnannizitairbANai rathAdbhISmamapAtayat // 157 prayANe paruSazcAtra saMvAdaH karNazalyayoH / SaSThametanmahAparva bhArate parikIrtitam / haMsakAkIyamAkhyAnamatraivAkSepasaMhitam // 170 adhyAyAnAM zataM proktaM saptadaza tathApare // 158 anyonyaM prati ca krodho yudhiSThirakirITinoH / paJca zlokasahasrANi saMkhyayASTau zatAni ca / dvairathe yatra pArthena hataH karNo mhaarthH|| 171 zlokAzca caturAzItiH parvaNyasminprakIrtitAH / aSTamaM parva nirdiSTametadbhAratacintakaiH / vyAsena vedaviduSA saMkhyAtA bhISmaparvaNi // 159 ekonasaptatiH proktA adhyAyAH karNaparvaNi / droNaparva tatazcitraM bahuvRttAntamucyate / catvAryeva sahasrANi nava zlokazatAni ca // 172 yatra saMzaptakAH pArthamapaninyU raNAjirAt // 160 ataH paraM vicitrArtha zalyaparva prakIrtitam / bhagadatto mahArAjo yatra zakrasamo yudhi / hatapravIre sainye tu netA madrezvaro'bhavat // 173 supratIkena nAgena saha zastaH kirITinA // 161 vRttAni rathayuddhAni kIrtyante yatra bhAgazaH / yatrAbhimanyuM bahavo jaghnurlokamahArathAH / vinAzaH kurumukhyAnAM zalyaparvaNi kIrtyate // 174 jayadrathamukhA bAlaM zUramaprAptayauvanam / / 162 zalyasya nidhanaM cAtra dharmarAjAnmahArathAt / hate'bhimanyau krudvena yatra pArthena sNyuge| gadAyuddhaM tu tumulamatraiva parikIrtitama / akSauhiNIH sapta hatvA hato rAjA jayadrathaH / sarasvatyAzca tIrthAnAM puNyatA parikIrtitA / / 175 saMzaptakAvazeSaM ca kRtaM niHzeSamAhave // 163 navamaM parva nirdiSTametadadbhutamarthavat / alambusaH zrutAyuzca jalasaMdhazca vIryavAn / ekonaSaSTiradhyAyAstatra sNkhyaavishaardaiH|| 176 saumadattirvirATazca drupadazca mahArathaH / saMkhyAtA bahuvRttAntAH zlokAgraM cAtra zasyate / ghaTotkacAdayazcAnye nihatA droNaparvaNi // 164 trINi zlokasahasrANi dve zate viMzatistathA / azvatthAmApi cAtraiva droNe yudhi nipAtite / muninA saMpraNItAni kauravANAM yazobhRtAm // 177 asaM prAduzcakArograM nArAyaNamamarSitaH // 165 ataH paraM pravakSyAmi sauptikaM parva dAruNam / saptamaM bhArate parva mahadetadudAhRtam / bhagnoraM yatra rAjAnaM duryodhanamamarpaNam // 178 atra te pRthivIpAlAH prAyazo nidhanaM gatAH / vyapayAteSu pArtheSu trayaste'bhyAyayU rathAH / droNaparvaNi ye zUrA nirdiSTAH puruSarSabhAH // 166 kRtavarmA kRpo drauNiH sAyAhne rudhirokSitAH // 179 adhyAyAnAM zataM proktamadhyAyAH saptatistathA / pratijajJe dRDhakrodho drauNiyaMtra mahArathaH / aSTau zlokasahasrANi tathA nava zatAni ca / / 167 ahatvA sarvapAJcAlAndhRSTadyumnapurogamAna / zlokA nava tathaivAtra saMkhyAtAstattvadarzinA / pANDavAMzca sahAmAtyAnna vimokSyAmi daMzanam 180 pArAzaryeNa muninA saMcintya droNaparvaNi / / 168 / prasuptAnnizi vizvastAnyatra te puruSarSabhAH / karNaparva procyate paramAdbhutam / pAJcAlAnsaparIvArAJjannudrauNipurogamAH // 181 - 16 -
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 182] Adiparva [1. 2. 208 yatrAmucyanta pArthAste paJca kRSNabalAzrayAt / ataH paraM zAntiparva dvAdazaM buddhivardhanam / sAtyakizca maheSvAsaH zeSAzca nidhanaM gtaaH||182 yatra nirvedamApanno dharmarAjo yudhiSThiraH / draupadI putrazokArtA pitRbhrAtRvadhArditA / ghAtayitvA pitRRnbhrAtRnputrAnsaMbandhibAndhavAn 196 kRtAnazanasaMkalpA yatra bhartRnupAvizat // 183 / zAntiparvaNi dharmAzca vyAkhyAtAH shrtlpikaaH| draupadIvacanAdyatra bhImo bhImaparAkramaH / rAjabhirveditavyA ye samyaG nybubhutsubhiH|| 197 anvadhAvata saMkruddho bhAradvAjaM guroH sutam / / 184 ApaddharmAzca tatraiva kaalhetuprdrshkaaH| bhImasenabhayAdyatra daivenAbhipracoditaH / yAnbuvA puruSaH samyaksarvajJatvamavApnuyAt / apANDavAyeti ruSA drauNirastramavAsRjat // 185 mokSadharmAzca kathitA vicitrA bhuvistraaH|| 198 maivamityabravItkRSNaH zamayaMstasya tdvcH| dvAdazaM parva nirdiSTametatprAjJajanapriyam / yatrAstramastreNa ca tacchamayAmAsa phaalgunH|| 186 / parvaNyatra parijJeyamadhyAyAnAM zatatrayam / drauNidvaipAyanAdInAM zApAzcAnyonyakAritAH / triMzaccaiva tathAdhyAyA nava caiva tapodhanAH // 199. toyakarmaNi sarveSAM rAjJAmudakadAnike // 187 zlokAnAM tu sahasrANi kIrtitAni caturdaza / gUDhotpannasya cAkhyAnaM karNasya pRthayAtmanaH / paJca caiva zatAnyAhuH paJcaviMzatisaMkhyayA / / 200 sutasyaitadiha proktaM dazamaM parva sauptikam // 188 ata UrdhvaM tu vijJeyamAnuzAsanamuttamam / aSTAdazAsminnadhyAyAH parvaNyuktA mahAtmanA / yatra prakRtimApannaH zrutvA dharmavinizcayam / lokApramatra kathitaM zatAnyaSTau tathaiva ca // 189 bhISmAdbhAgIrathIputrAtkururAjo yudhiSThiraH // 201 zlokAzca saptatiH proktA yathAvadabhisaMkhyayA / vyavahAro'tra kAsnyUna dharmArthIyo nidarzitaH / sauptikaiSIkasaMbandhe parvaNyamitabuddhinA / / 190 vividhAnAM ca dAnAnAM phalayogAH pRthagvidhAH 202 ata UrdhvamidaM prAhuH strIparva karuNodayam / / tathA pAtravizeSAzca dAnAnAM ca paro vidhiH| vilApo vIrapatnInAM yatrAtikaruNaH smRtaH / AcAravidhiyogazca satyasya ca parA gtiH||203 krodhAvezaH prasAdazcaM gAndhArIdhRtarASTrayoH // 191 etatsubahuvRttAntamuttamaM cAnuzAsanam / yatra tAnkSatriyAzUrAndiSTAntAnanivartinaH / bhISmasyAtraiva saMprAptiH svargasya parikIrtitA / 204 putrAnbhrAtRnpitRRzcaiva dadRzunihatAraNe // 192 etatrayodazaM parva dharmanizcayakArakam / yatra rAjA mahAprAjJaH sarvadharmabhRtAM vrH|| adhyAyAnAM zataM cAtra SaTcatvAriMzadeva c| rAjJAM tAni zarIrANi dAhayAmAsa shaastrtH|| 193 zlokAnAM tu sahasrANi SaT sappaiva zatAni ca // 205 etadekAdazaM proktaM parvAtikaruNaM mahat / tato'zvamedhikaM nAma parva proktaM caturdazam / saptaviMzatiradhyAyAH prvnnysminnudaahRtaaH|| 194 tatsaMvartamaruttIyaM yatrAkhyAnamanuttamam // 206 jhokAH saptazataM cAtra pnycspttirucyte| suvarNakozasaMprAptirjanma coktaM parikSitaH / saMkhyayA bhAratAkhyAnaM kartA hyatra mahAtmanA / dagdhasyAstrAgninA pUrvaM kRSNAtsaMjIvanaM punaH // 207 praNItaM sajjanamanovaiklavyAzrupravartakam / / 195 / caryAyAM hayamutsRSTaM paannddvsyaanugcchtH| ma.bhA.3 -17 -
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 208] mahAbhArate [1. 2. 235 tatra tatra ca yuddhAni rAjaputrairamarSaNaiH // 208 yatra sarvakSayaM kRtvA tAvubhau rAmakezavau / citrAGgadAyAH putreNa putrikAyA dhnNjyH| nAticakramatuH kAlaM prAptaM sarvaharaM samam // 222 saMgrAme babhruvAhena saMzayaM cAtra darzitaH / yatrArjuno dvAravatImetya vRSNivinAkRtAm / azvamedhe mahAyajJe nakulAkhyAnameva ca // 209 dRSTvA viSAdamagamatparAM cArtiM nararSabhaH // 223 ityAzvamedhikaM parva proktametanmahAdbhutam / sa satkRtya yaduzreSThaM mAtulaM zaurimAtmanaH / atrAdhyAyazataM triMzatrayo'dhyAyAzca zabditAH 210 dadarza yaduvIrANAmApAne vaizasaM mahat // 224 trINi zlokasahasrANi tAvantyeva zatAni ca / zarIraM vAsudevasya rAmasya ca mahAtmanaH / viMzatizca tathA zlokAH saMkhyAtAstattvadarzinA 211 saMskAraM lambhayAmAsa vRSNInAM ca prdhaantH|| 225 tata AzramavAsAkhyaM parva paJcadazaM smRtm|| sa vRddhabAlamAdAya dvAravatyAstato janam / yatra rAjyaM parityajya gAndhArIsahito nRpaH / dadarzApadi kaSTAyAM gANDIvasya parAbhavama // 226 dhRtarASTrAzramapadaM vidurazca jagAma ha // 212 sarveSAM caiva divyAnAmastrANAmaprasannatAm / yaM dRSTvA prasthitaM sAdhvI pRthApyanuyayau tadA / nAzaM vRSNikalatrANAM prabhAvAnAmanityatAm // 227 putrarAjyaM parityajya guruzuzrUSaNe ratA // 213 dRSTvA nirvedamApanno vyAsavAkyapracoditaH / yatra rAjA hatAnputrAnpautrAnanyAMzca pArthivAn / dharmarAjaM samAsAdya saMnyAsaM samarocayat / / 228 lokAntaragatAnvIrAnapazyatpunarAgatAn // 214 ityetanmausalaM parva SoDazaM parikIrtitam / RSeH prasAdAtkRSNasya dRSTvAzcaryamanuttamam / adhyAyASTau samAkhyAtAH zlokAnAM ca zatatrayam229 tyaktvA zokaM sadArazca siddhiM paramikAM gtH||215 mahAprasthAnikaM tasmAdUrdhvaM saptadazaM smRtam / yatra dharma samAzritya viduraH sugatiM gataH / yatra rAjyaM parityajya pANDavAH purussrssbhaaH| saMjayazca mahAmAtro vidvAngAvalgaNirvazI // 216 draupadyA sahitA devyA siddhiM paramikAM gtaaH||230 dadarza nAradaM yatra dharmarAjo yudhiSThiraH / atrAdhyAyAstrayaH proktAH zlokAnAM ca zataM tthaa| nAradAccaiva zuzrAva vRSNInAM kadanaM mahat // 217 / / viMzatizca tathA zlokAH saMkhyAtAstattvadarzinA 231 etadAzramavAsAkhyaM parvoktaM sumahAdbhutam / svargaparva tato jJeyaM divyaM yattadamAnuSam / dvicatvAriMzadadhyAyAH parvaitadabhisaMkhyayA // 218 adhyAyAH paJca saMkhyAtAH parvaitadabhisaMkhyayA / sahasramekaM zlokAnAM paJca zlokazatAni c| zlokAnAM dve zate caiva prasaMkhyAte tapodhanAH / / 232 SaDeva ca tathA zlokAH saMkhyAtAstattvadarzinA // 219 aSTAdazaivametAni parvANyuktAnyazeSataH / ataH paraM nibodhedaM mausalaM parva dAruNam / khileSu harivaMzazca bhaviSyacca prakIrtitam // 233 yatra te puruSavyAghrAH zastrasparzasahA yudhi / etadakhilamAkhyAtaM bhArataM parvasaMgrahAt / brahmadaNDaviniSpiSTAH samIpe lvnnaambhsH||220 / aSTAdaza samAjagmurakSauhiNyo yuyutsayA / ApAne pAnagalitA daivenaabhiprcoditaaH|| tanmahadAruNaM yuddhamahAnyaSTAdazAbhavat // 234 erakArUpibhirvatrairnijannuritaretaram // 221 / yo vidyAccaturo vedAnsAGgopaniSadAndvijaH / - 18 -
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 2. 235] Adiparva [1. 3. 15 na cAkhyAnamidaM vidyAnnaiva sa syAdvicakSaNaH // 235 gacchat // 2 // taM mAtA roruuymaannmuvaac| kiM zrutvA tvidamupAkhyAnaM zrAvyamanyanna rocate / rodiSi / kenAsyabhihata iti // 3 // sa evamukto puMskokilarutaM zrutvA rUkSA dhvAvasya vAgiva / / 236 mAtaraM pratyuvAca / janamejayasya bhrAtRbhirabhihatoitihAsottamAdasmAjjAyante kavibuddhayaH / 'smIti // 4 // taM mAtA pratyuvAca / vyaktaM tvayA paJcabhya iva bhUtebhyo lokasaMvidhayastrayaH // 237 tatrAparAddhaM yenAsyabhihata iti // 5 // sa tAM punaruasyAkhyAnasya viSaye purANaM vartate dvijAH / / vAca / nAparAdhyAmi kiMcit / nAvekSe havIMSi antarikSasya viSaye prajA iva caturvidhAH // 238 nAvaliha iti // 6 // tacchratvA tasya mAtA saramA kriyAguNAnAM sarveSAmidamAkhyAnamAzrayaH / putrazokArtA tatsatramupAgacchadyatra sa janamejayaH saha indriyANAM samastAnAM citrA iva mnHkriyaaH||23.9 bhrAtRbhirdIrghasatramupAste // 7 // sa tayA kruddhayA anAzrityaitadAkhyAnaM kathA bhuvi na vidyate / tatroktaH / ayaM me putro na kiMcidaparAdhyati / AhAramanapAzritya zarIrasyeva dhAraNam // 240 kimarthamabhihata iti / yasmAccAyamabhihato'napakArI idaM sarvaiH kavivarairAkhyAnamupajIvyate / tasmAdadRSTaM tvAM bhayamAgamiSyatIti / / 8 / / sa janaudayaprepsubhirbhUtyairabhijAta ivezvaraH // 241 mejaya evamukto devazunyA saramayA dRDhaM saMbhrAnto dvaipAyanoSThapuTaniHsRtamaprameyaM viSaNNazvAsIt // 9 // : puNyaM pavitramatha pApaharaM zivaM ca / sa tasminsatre samApte hAstinapuraM pratyetya puroyo bhArataM samadhigacchati vAcyamAnaM hitamanurUpamanvicchamAnaH paraM yatnamakarodyo me pApa... kiM tasya puSkarajalairabhiSecanena / 242 kRtyAM zamayediti // 10 // sa kadAcinmRgayAM AkhyAnaM tadidamanuttamaM mahArthaM yAtaH pArikSito janamejayaH kasmiMzcitsvaviSayoddeze vinyasaM mahadiha parvasaMgraheNa / Azramamapazyat // 11 // tatra kazcidRSirAsAMcake .. zrutvAdau bhavati nRNAM sukhAvagAhaM zrutazravA nAma / tasyAbhimataH putra Aste somazravA vistIrNaM lavaNajalaM yathA plavena // 243 nAma / / 12 // tasya taM putramabhigamya janamejayaH " iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dvitIyo'dhyAyaH // 2 // pArikSitaH paurohityAya vane // 13 // sa namasamApta prvsNgrhprv|| skRtya tamRSimuvAca / bhagavannayaM tava putro mama purohito'stviti // 14 // sa evamuktaH prtyuvaac| sUta uvAca / bhojanamejaya putro'yaM mama saryoM jaatH| mahAtapasvI . janamejayaH pArikSitaH saha bhrAtRbhiH kurukSetre svAdhyAyasaMpanno mattapovIryasaMbhRto macchukaM piitdiirghstrmupaaste| tasya bhrAtarastrayaH zrutasena ugraseno vatyAstasyAH kukSau saMvRddhaH / samartho'yaM bhavataH mImasena iti // 1 // teSu tatsatramupAsIneSu tatra sarvAH pApakRtyAH zamayitumantareNa mahAdevakRtyAm / zvAbhyAgacchatsArameyaH / sa janamejayasya bhrA- asya tvekamupAMzuvratam / yadenaM kazcidrAhmaNaH khamiramihato rorUyamANo mAtuH samIpamupA- | kaMcidarthamabhiyAcettaM tasmai dadyAdayam / yadyeta -19 -
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 15 ] mahAbhArate [1. 3. 43 dutsahase tato nayasvainamiti // 15 // tenaivamukto | pAdhyAyo'bravIt / yasmAdbhavAnkedArakhaNDamavadAryojanamejayastaM pratyuvAca / bhagavaMstathA bhaviSya- tthitastasmAdbhavAnuddAlaka eva nAmnA bhaviSyatIti tIti // 16 // // 29 // sa upAdhyAyenAnugRhItaH / yasmAttvayA ____ sa taM purohitamupAdAyopAvRtto bhrAtRnuvAca / madvaco'nuSThitaM tasmAcchreyo'vApsyasIti / sarve ca te mayAyaM vRta upAdhyAyaH / yadayaM brUyAttatkAryamavicA- vedAH pratibhAsyanti sarvANi ca dharmazAstrANIti rayadbhiriti // 17 // tenaivamuktA bhrAtarastasya tathA // 30 // sa evamukta upAdhyAyeneSTaM dezaM jagAma cakruH / sa tathA bhrAtRnsaMdizya takSazilAM pratyabhipra- // 31 // tsthe| taM ca dezaM vaze sthApayAmAsa / / 18 // ___ athAparaH ziSyastasyaivAyodasya dhaumyasyopamanyu___etasminnantare kazcidRSidhaumyo nAmAyodaH / tasya nAma // 32 // tamupAdhyAyaH preSayAmAsa / vatsopaziSyAstrayo babhUvurupamanyurAruNirvedazceti // 19 // manyo gA rakSasveti // 33 // sa upAdhyAyavacanAsa ekaM ziSyamAruNiM pAJcAlyaM preSayAmAsa / gaccha darakSadgAH / sa cAhani gA rakSitvA divasakSaye'bhyAkedArakhaNDaM badhAneti // 20 // sa upAdhyAyena gamyopAdhyAyasyAgrataH sthitvA namazcakre // 34 // tasaMdiSTa AruNiH pAJcAlyastatra gatvA tatkedArakhaNDa mupAdhyAyaH pIvAnamapazyat / uvAca cainam / vatsopabarbu nAzaknot // 21 // sa klizyamAno'pazya- manyo kena vRttiM klpysi| pIvAnasi dRDhamiti dupAyam / bhavatvevaM kariSyAmIti // 22 // sa tatra // 35 // sa upAdhyAyaM pratyuvAca / bhaikSeNa vRtti saMviveza kedArakhaNDe / zayAne tasmiMstadudakaM kalpayAmIti // 36 // tamupAdhyAyaH pratyuvAca / tasthau // 23 // . mamAnivedya bhaikSaM nopayoktavyamiti // 37 // ___ tataH kadAcidupAdhyAya Ayodo dhaumyaH ziSyA- ___sa tathetyuktvA punrrkssdgaaH| rakSitvA cAgamya napRcchat / ka AruNiH pAJcAlyo gata iti // 24 // tathaivopAdhyAyasyAgrataH sthitvA namazcakre // 38 // te pratyUcuH / bhagavataiva preSito gaccha kedArakhaNDaM tamupAdhyAyastathApi pIvAnameva dRSTvovAca / vatsopabadhAneti // 25 // sa evamuktastAziSyAnpratyu- manyo sarvamazeSataste bhaikSaM gRhNAmi / kenedAnI vRtti vAca / tasmAtsarve tatra gacchAmo yatra sa iti // 26 kalpayasIti // 39 // sa evamukta upAdhyAyena sa tatra gatvA tasyAhvAnAya zabdaM ckaar| bho AruNe pratyuvAca / bhagavate nivedya pUrvamaparaM carAmi / pAzcAlya kAsi / vatsaihIti // 27 // sa tacchrutvA tena vRttiM kalpayAmIti // 40 // tamupAdhyAyaH AruNirupAdhyAyavAkyaM tasmAtkedArakhaNDAtsahaso- pratyuvAca / naiSA nyAyyA guruvRttiH / anyeSAtthAya tamupAdhyAyamupatasthe / provAca cainam / ayama- mapi vRttyuparodhaM karoSyevaM vartamAnaH / lubdhosmyatra kedArakhaNDe niHsaramANamudakamavAraNIyaM saMroddhaM 'sIti // 41 // saMviSTo bhagavacchabdaM zrutvaiva sahasA vidArya kedAra- sa tathetyuktvA gA arakSat / rakSitvA ca punakhaNDaM bhvntmupsthitH| tadabhivAdaye bhgvntm|| rupAdhyAyagRhamAgamyopAdhyAyasyAgrataH sthitvA namaAjJApayatu bhavAn / kiM karavANIti // 28 // tamu- / zcakre // 42 // tamupAdhyAyastathApi pIvAnameva dRSTvA -20 -
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 43] Adiparva [1. 3. 65 punruvaac| ahaM te sarvaM bhaikSaM gRhNAmi na caanyccrsi| upAdhyAya kUpe patita iti // 55 // tamupAdhyAyaH pIvAnasi / kena vRttiM kalpayasIti // 43 // sa prtyuvaac| kathamasi kUpe patita iti // 56 // sa taM upAdhyAyaM pratyuvAca / bho etAsAM gavAM payasA vRtti pratyuvAca / arkapatrANi bhakSayitvAndhIbhUto'smi / kalpayAmIti // 44 // tamupAdhyAyaH pratyuvAca / ataH kUpe patita iti // 57 // tamupAdhyAyaH pratyunaitanyAyyaM paya upayoktuM bhavato mayAnanujJAta- vAca / azvinau stuhi / tau tvAM cakSuSmantaM miti // 45 // kariSyato devabhiSajAviti / / 58 // sa evamukta .. sa tatheti pratijJAya gA rakSitvA punarupAdhyAya- upAdhyAyena stotuM pracakrame devAvazvinau vAgbhigRhAnetya guroragrataH sthitvA namazcakre // 46 / / tamu- RgbhiH // 59 // pAdhyAyaH pIvAnamevApazyat / uvAca cainam / bhaikSaM pra pUrvagau pUrvajo citrabhAnU nAbhAsi na cAnyaccarasi / payo na pibasi / pIvA girA vA zaMsAmi tapanAvananto / nasi / kena vRttiM kalpayasIti // 47 // sa evamukta divyau suparNI virajau vimAnAupAdhyAyaM pratyuvAca / bhoH phenaM pibAmi yamime ___vadhikSiyantau bhuvanAni vizvA / / 60 ksA mAtRNAM stanaM pibanta udgirantIti // 48 / / hiraNmayau zakunI sAMparAyau vamupAdhyAyaH pratyuvAca / ete tvadanukampayA guNa nAsatyadasrau sunasau vaijayantI / panto vatsAH prabhUtataraM phenamudgiranti / tadevamapi zukraM vayantau tarasA suvemAvatsAnAM vRttyuparodha karoSyevaM vartamAnaH / phenamapi vabhi vyayantAvasitaM vivasvat // 61 bhavAnna pAtumarhatIti // 49 // grastAM suparNasya balena vartikA..sa tatheti pratijJAya nirAhArastA gA arakSat / ___ mamuJcatAmazvinau saubhagAya / tathA pratiSiddho bhaikSaM nAnAti na cAnyaccarati / tAvatsuvRttAvanamanta mAyayA payo na pibati / phenaM nopayute // 50 // sa kadA sattamA gA aruNA udAvahan // 62 cidaraNye kSudhArto'rkapatrANyabhakSayata // 51 // sa SaSTizca gAvastrizatAzca dhenava tairapatraikSitaiH kSArakaTUSNavipAkibhizcakSuSyupahato ekaM vatsaM suvate taM duhanti / ndho'bhavat / so'ndho'pi cakamyamANaH kUpe- nAnAgoSThA vihitA ekadohanA'patat // 52 // __stAvazvinau duhato gharmamukthya m / / 63 . i. atha tasminnanAgacchatyupAdhyAyaH ziSyAnayo- ekAM nAbhiM saptazatA arAH zritAH pAt / mayopamanyuH sarvataH pratiSiddhaH / sa niyataM pradhiSvanyA viMzatirarpitA arAH / apitaH / tato nAgacchati ciragatazceti // 53 // anemi cakraM parivartate'jaraM sA evamuktvA gatvAraNyamupamanyorAhvAnaM cakre / bho mAyAzvinI samanakti carSaNI // 64 apamanyo kkAsi / vatsaihIti // 54 // sa tadAhvAna- ekaM cakraM vartate dvAdazAraM pradhisadhyAyAcchrutvA pratyuvAcoccaiH / ayamasmi bho SaNNAbhimekAkSamamRtasya dhAraNam / -21
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 65 ] mahAbhArate [1. 3. 86 yasmindevA adhi vizve viSaktA evamuktaH punareva prtyuvaacaitau| pratyanunaye bhavantAstAvazvinau muJcato mA vissiidtm||65 vazvinau / notsahe'hamanivedyopAdhyAyAyopayoktumiti azvinAvindramamRtaM vRttabhUyA // 74 // tamazvinAvAhatuH / prItau svastavAnayA tirodhattAmazvinau daasptnii| guruvRttyA / upAdhyAyasya te kArNAyasA dntaaH| bhittvA girimazvinau gAmudAcarantI bhavato hiraNmayA bhaviSyanti / cakSuSmAMzca bhaviSya tadvRSTamahnA prathitA valasya // 66 si| zreyazcAvApsyasIti // 75 // sa evamuktoyuvAM dizo janayatho dazAgre 'zvibhyAM labdhacakSurupAdhyAyasakAzamAgamyopAdhyAsamAnaM mUrdhni rathayA viyanti / yamabhivAdyAcacakSe / sa cAsya prItimAnabhUt // 76 // tAsAM yAtamRSayo'nuprayAnti Aha cainam / yathAzvinAvAhatustathA tvaM zreyo'vAdevA manuSyAH kSitimAcaranti // 67 psyasIti / sarve ca te vedAH pratibhAsyantIti yuvAM varNAnvikurutho vizvarUpAM // 77 / / eSA tasyApi parIkSopamanyoH // 78 / / ___ste'dhikSiyanti bhuvanAni vizvA / ___ athAparaH ziSyastasyaivAyodasya dhaumyasya vedo te bhAnayo'pyanusRtAzcaranti nAma // 79 // tamupAdhyAyaH saMdideza / vatsa veda devA manuSyAH kSitimAcaranti / / 68 ihAsyatAm / bhavatA madgRhe kaMcitkAlaM zuzrUSamANena tau nAsatyAvazvinAvAmahe vAM bhavitavyam / zreyaste bhaviSyatIti // 80 // sa tathe___ srajaM ca yAM bibhRthaH puSkarasya / tyuktvA gurukule dIrghakAlaM guruzuzrUSaNaparo'vasat / tau nAsatyAvamRtAvRtAvRdhA gauriva nityaM guruSu dhUrSu niyujyamAnaH zItoSNakSuttRvRte devAstatprapadena sUte // 69 SNAduHkhasahaH sarvatrApratikUlaH // 81 // tasya mahatA mukhena garbha labhatAM yuvAnI kAlena guruH paritoSaM jagAma / tatparitoSAcca zreyaH gatAsuretatprapadena suute| sarvajJatAM cAvApa / eSA tasyApi parIkSA vedasadyo jAto mAtaramatti garbha-. sya // 82 // stAvazvinau muJcatho jIvase gaaH||70 sa upAdhyAyenAnujJAtaH samAvRttastasmAdgurukulaevaM tenaabhissttutaavshvinaavaajgmtuH| aahtushcainm| vAsAdgRhAzramaM prtypdyt| tasyApi svagRhe vasatastrayaH prItau svaH / eSa te'pUpaH / azAnainamiti // 71 // ziSyA babhUvuH // 83 // sa ziSyAnna kiNciduvaac| sa evamuktaH pratyuvAca / nAnRtamUcaturbhavantau / na karma vA kriyatAM guruzuzrUSA veti / duHkhAbhijJo tvahametamapUpamupayoktumutsahe anivedya gurava iti / hi gurukulavAsasya ziSyAnpariklezena yojayituM // 72 // ttstmshvinaavuuctuH| AvAbhyAM purastA- neyeSa // 84 // dbhavata upAdhyAyenaivamevAbhiSTutAbhyAmapUpaH prItAbhyAM ___ atha kasyacitkAlasya vedaM brAhmaNaM janamejayaH dattaH / upayuktazca sa tenAnivedya gurave / tvamapi / pauSyazca kSatriyAvupetyopAdhyAyaM varayAMcaRtuH // 85 // tathaiva kuruSva yathA kRtamupAdhyAyeneti // 73 // sa / sa kadAcidyAjyakAryeNAbhiprasthita uttakaM nAma ziSyaM -22 -
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 86] Adiparva [1. 3. 111 niyojayAmAsa / bho uttaGka yatkiMcidasmadgRhe pari- evamukta upaadhyaayenopaadhyaayiniimpRccht| bhavatyupAhIyate tadicchAmyahamaparihINaM bhavatA kriyamANa- dhyAyenAsmyanujJAto gRhaM gantum / tadicchAmISTaM te miti / / 86 // sa evaM pratisamAdizyottakaM vedaH gurvarthamupahRtyAnRNo gantum / tadAjJApayatu bhavatI / pravAsa jagAma // 87 // kimupaharAmi gurvarthamiti // 99 / / saivamuktopAdhyAyiathottaGko guruzuzrUSurguruniyogamanutiSThamAnastatra nyuttakaM pratyuvAca / gaccha pauSyaM rAjAnam / bhikSasva gurukule vasati sm||88||s vasaMstatropAdhyAyastrIbhiH tasya kSatriyayA pinaddhe kuNDale / te Anayasva / sahitAbhirAhUyoktaH / upAdhyAyinI te RtumatI / itazcaturthe'hani puNyakaM bhavitA / tAbhyAmAbaddhAbhyAM upAdhyAyazca proSitaH / asyA yathAyamRturvandhyo na brAhmaNAnpariveSTumicchAmi / zobhamAnA yathA tAbhyAM bhavati tathA kriyatAm / etadviSIdatIti // 89 / / sa kuNDalAbhyAM tasminnahani saMpAdayasva / zreyo hi evamuktastAH striyaH pratyuvAca / na mayA strINAM vaca- te syAtkSaNaM kurvata iti // 10 // nAdidamakArya kAryam / na hyahamupAdhyAyena saMdiSTaH / sa evamukta upAdhyAyinyA prAtiSThatottaGkaH / sa akAryamapi tvayA kAryamiti // 90 // tasya punarupA- pathi gacchannapazyadRSabhamatipramANaM tamadhirUDhaM ca purughyAyaH kAlAntareNa gRhAnupajagAma tasmAtpravAsAt / SamatipramANameva // 101 // sa puruSa uttamabhyasa tadvRttaM tasyAzeSamupalabhya prItimAnabhUt // 91 // bhASata / uttaGketatpurISamasya RSabhasya bhakSayasveti uvAca cainam / vatsottaGka kiM te priyaM karavANIti / // 102 // sa evamukto naicchat // 103 // tamAha dharmato hi zuzrUSito'smi bhavatA / tena prItiH para- puruSo bhUyaH / bhkssysvottngk| mA vicAraya / upAsareNa nau saMvRddhA / tadanujAne bhavantam / sarvAmeva dhyAyenApi te bhakSitaM pUrvamiti // 104 // sa evasiddhi praapsysi| gamyatAmiti // 92 // sa evamuktaH mukto bADhamityuktvA tadA tadRSabhasya purISaM mUtraM ca pratyuvAca / kiM te priyaM karavANIti / evaM bhakSayitvottaGkaH pratasthe yatra sa kSatriyaH pauSyaH mAhuH // 93 // // 105 // 'yazcAdharmeNa vibrUyAdyazcAdharmeNa pRcchati / / tamupetyApazyaduttaGka AsInam / sa tamupetyAzI.: tayoranyataraH praiti vidveSaM cAdhigacchati // 94 bhirabhinandyovAca / arthI bhavantamupagato'smIti so'hamanujJAto bhavatA icchAmISTaM te gurvarthamupahartu- // 106 // sa enamabhivAdyovAca / bhagavanpauSyaH miti||95|| tenaivamukta upAdhyAyaH pratyuvAca / vatso- khalvaham / kiM karavANIti // 107 // tamuvAcocakka uSyatAM taavditi||96|| sa kadAcittamupAdhyA- taGkaH / gurvarthe kuNDalAbhyAmAgato'smIti ye te mAhottaGkaH / AjJApayatu bhavAn / kiM te priyamupa- kSatriyayA pinaddhe kuNDale te bhavAndAtumarhatIti irAmi gurvarthamiti // 97 // tamupAdhyAyaH pratyuvAca / // 108 // taM pauSyaH prtyuvaac| pravizyAntaHpuraM basottaGka bahuzo mAM codayasi gurvrthmuphrethmiti| kSatriyA yAcyatAmiti // 109 // sa tenaivamuktaH udgcch| enAM pravizyopAdhyAyinI pRccha kimupa- pravizyAntaHpuraM kSatriyAM nApazyat // 110 // sa irAmIti / eSA yadvIti tadupaharasveti // 98 // sa / pauSyaM punaruvAca / na yuktaM bhavatA vayamanRtenopaca -23
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 111] mahAbhArate [1. 3. 136 ritum / na hi te kSatriyAntaHpure sNnihitaa| nainAM teti // 124 // sa tathetyuktvA yathopapannenAnnepazyAmIti // 111 // sa evamuktaH pauSyastaM pratyu- nainaM bhojayAmAsa / / 125 // vAca / saMprati bhavAnucchiSTaH / smara tAvat / na hi ____ athottaGkaH zItamannaM sakezaM dRSTvA azucyetaditi sA kSatriyA ucchiSTenAzucinA vA zakyA draSTum / matvA pauSyamuvAca / yasmAnme azucyannaM dadAsi pativratAtvAdeSA nAzucerdarzanamupaitIti // 112 // tasmAdandho bhaviSyasIti // 126 // taM pauSyaH athaivamukta uttaGkaH smRtvovAca / asti khalu mayo- pratyuvAca / yasmAttvamapyaduSTamannaM dUSayasi tasmAdanacchiSTenopaspRSTaM zIghraM gacchatA ceti // 113 // taM patyo bhaviSyasIti // 127 // so'tha pauSyastasyApauSyaH pratyuvAca / etattadevaM hi / na gacchatopaspRSTaM zucibhAvamannasyAgamayAmAsa / / 128 // atha tadannaM bhavati na sthiteneti // 114 // athottaGkastathe- muktakezyA striyopahRtaM sakezamazuci matvottata tyuktvA prAGmukha upavizya suprakSAlitapANipAdavada- prasAdayAmAsa / bhagavannajJAnAdetadannaM sakezamupahRtaM no'zabdAbhirhRdayaMgamAbhiradbhirupaspRzya triH pItvA zItaM ca / tatkSAmaye bhavantam / na bhaveyamandha iti dviH parimRjya khAnyadbhirupaspRzyAntaHpuraM pravizya // 129 // tamuttaGkaH pratyuvAca / na mRSA bravImi / tAM kSatriyAmapazyat // 115 // bhUtvA tvamandho nacirAdanandho bhaviSyasIti / mamApi . sA ca dRSTvaivottamabhyutthAyAbhivAdyovAca / / zApo na bhavedbhavatA datta iti // 130 // taM pauSyaH svAgataM te bhagavan / AjJApaya kiM karavANIti pratyuvAca / nAhaM zaktaH zApaM pratyAdAtum / na hi // 116 // sa tAmuvAca / ete kuNDale gurva) me me manyuradyApyupazamaM gacchati / kiM caitadbhavatA na bhikSite dAtumarhasIti // 117 // sA prItA tena jJAyate yathA // 131 // tasya sadbhAvena pAtramayamanatikramaNIyazceti matvA te nAvanItaM hRdayaM brAhmaNasya kuNDale avamucyAsmai prAyacchat / / 118 // Aha __vAci kSuro nihitastIkSNadhAraH / cainam / ete kuNDale takSako nAgarAjaH prArthayati / viparItametadubhayaM kSatriyasya apramatto netumarhasIti // 119 // sa evamuktastAM . vAG nAvanItI hRdayaM tIkSNadhAram // 132 // kSatriyAM pratyuvAca / bhavati sunivRtA bhava / na mAM iti / tadevaM gate na zakto'haM tIkSNahRdayatvAttaM zaktastakSako nAgarAjo dharSayitumiti // 120 // zApamanyathA kartum / gamyatAmiti / / 133 // tamu sa evamuktvA tAM kSatriyAmAmantrya pauSyasakAza- ttaGkaH pratyuvAca / bhavatAhamannasyAzucibhAvamAgamayya mAgacchat // 121 // sa taM dRSTvovAca / bhoH prtynuniitH| prAkca te'bhihitam / yasmAdaduSTamannaM pauSya prIto'smIti // 122 // taM pauSyaH pratyu- dUSayasi tasmAdanapatyo bhaviSyasIti / duSTe cAnne vAca / bhagavaMzcirasya pAtramAsAdyate / bhavAMzca guNa- naiSa mama zApo bhaviSyatIti // 134 // sAdhayAmavAnatithiH / tatkariSye zrAddham / kSaNaH kriyatA- stAvadityuktvA prAtiSThatottaGkaste kuNDale gRhItva miti // 123 // tamuttaGkaH pratyuvAca / kRtakSaNa // 135 // evAsmi / zIghramicchAmi yathopapannamannamupahRtaM bhava- / so'pazyatpathi nagnaM zramaNamAgacchantaM muhurmuhu -24--
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3 136] Adiparva [1. 3. 160 dRzyamAnamadRzyamAnaM c| athottaGkaste kuNDale bhUmau / cApazyaddarzanIyam // 148 // sa tAnsarvAMstuSTAva nikSipyodakArthaM pracakrame // 136 // etasminnantare ebhirmatravAdazlokaiH // 149 // sa zramaNastvaramANa upasRtya te kuNDale gRhItvA trINyarpitAnyatra zatAni madhye prAdravat / tamuttako'bhisRtya jagrAha / sa tadrUpaM / SaSTizca nityaM carati dhruve'smin / vihAya takSakarUpaM kRtvA sahasA dharaNyAM vivRtaM cakre caturviMzatiparvayoge mahAbilaM viveza // 137 // pravizya ca nAgalokaM ___ SaDyatkumArAH parivartayanti // 150 svabhavanamagacchat / tamuttako'nvAviveza tenaiva tatraM cedaM vizvarUpaM yuvatyau bilena / pravizya ca nAgAnastuvadebhiH zlokaiH vayatastantUnsatataM vrtyntyau| // 138 // kRSNAnsitAMzcaiva vivartayantyau ya airAvatarAjAnaH sarpAH samitizobhanAH / bhUtAnyajasraM bhuvanAni caiva // 151 varSanta iva jImUtAH savidyutpavaneritAH // 139 vajrasya bhartA bhuvanasya goptA surUpAzca virUpAzca tathA kalmASakuNDalAH / vRtrasya hantA nmucenihntaa| AdityavannAkapRSThe rejurairAvatodbhavAH // 140 kRSNe vasAno vasane mahAtmA bahUni nAgavAni gaGgAyAstIra uttare / ___ satyAnRte yo vivinakti loke // 152 icchetko'kAMzusenAyAM cartumairAvataM vinA // 141 yo vAjinaM garbhamapAM purANaM tAnyazItiraSTau ca sahasrANi ca viMzatiH / vaizvAnaraM vaahnmbhyupetH| sarpANAM pragrahA yAnti dhRtarASTro yadejati // 142 namaH sadAsmai jagadIzvarAya ye cainamupasarpanti ye ca dUraM paraM gatAH / lokatrayezAya puraMdarAya // 153 ahamairAvatajyeSThabhrAtRbhyo'karavaM namaH // 143 tataH sa enaM puruSaH praah| prIto'smi te'hamayasya vAsaH kurukSetre khANDave cAbhavatsadA / nena stotreNa / kiM te priyaM karavANIti // 154 // saMkAdraveyamastauSaM kuNDalArthAya takSakam // 144 sa tamuvAca / nAgA me vazamIyuriti // 155 // takSakazcAzvasenazca nityaM sahacarAvubhau / sa enaM puruSaH punaruvAca / etamazvamapAne dhamasveti kurukSetre nivasatAM nadImikSumatImanu // 145 // 156 // sa tamazvamapAne'dhamat / athAzvAddhamyabadhanyajastakSakasya zrutaseneti yaH zrutaH / mAnAtsarvasrotobhyaH sadhUmA arciSo'nerniSpetuH baksadyo mahaddayugni prArthayannAgamukhyatAm / // 157 // tAbhirnAgaloko dhUpitaH // 158 // bharavANi sadA cAhaM namastasmai mahAtmane // 146 atha sasaMbhramastakSako'gnitejobhayaviSaNNaste kuNDale / evaM stuvannapi nAgAnyadA te kuNDale nAlabha- gRhItvA sahasA svabhavanAniSkramyottaGkamuvAca / ete pazyastriyau tatre adhiropya paTaM vayantyau kuNDale pratigRhNAtu bhavAniti // 159 // sa te // 147 // tasmiMzca tatre kRSNAH sitAzca tntvH|| pratijagrAhottaGkaH / kuNDale pratigRhyAcintayat / cApazyatvabhiH kumAraiH parivartyamAnam / puruSaM adya ttpunnykmupaadhyaayinyaaH| dUraM cAhamabhyAma. bhA. 4 - 25 -
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 160 ] mahAbhArate [1. 3. 184 gataH / kathaM na khalu saMbhAvayeyamiti // 160 // vaste rAtryahanI // 172 // yadapi taccakraM dvAdazAraM tata enaM cintayAnameva sa puruSa uvAca / uttaGka SaT kumArAH parivartayanti te RtavaH SaT saMvatsaraenamazvamadhiroha / eSa tvAM kSaNAdevopAdhyAyakulaM zcakram / yaH puruSaH sa parjanyaH / yo'zvaH so'gniH prApayiSyatIti / / 161 // // 173 // ya RSabhastvayA pathi gacchatA dRSTaH sa sa tathetyuktvA tamazvamadhiruhya pratyAjagAmopA- airAvato naagraajH| yazcainamadhirUDhaH sa indrH| dhyAyakulam / upAdhyAyinI ca snAtA kezAnAvapa- yadapi te purISaM bhakSitaM tasya RSabhasya tadamRtam yantyupaviSTottaGko nAgacchatIti zApAyAsya mano // 174 // tena khalvasi na vyaapnnstsminnaagbhvne| dadhe // 162 // athottaGkaH pravizya upAdhyAyinI- sa cApi mama sakhA indraH // 175 // tadanumabhyavAdayat / te cAsyai kuNDale prAyacchat // 163 // grahAtkuNDale gRhItvA punarabhyAgato'si / tatsaumya sA cainaM pratyuvAca / uttaGka deze kAle'bhyAgataH / gamyatAm / anujAne bhavantam / zreyo'vApsyasIti svAgataM te vatsa / manAgasi mayA na zaptaH / zreya- // 176 // sa upAdhyAyenAnujJAta uttaGkaH kruddhastastavopasthitam / siddhimApnuhIti // 164 // kSakasya praticikIrSamANo hAstinapuraM prtsthe||177 athottaGka upAdhyAyamabhyavAdayat / tamupAdhyAyaH sa hAstinapuraM prApya nciraavijsttmH| pratyuvAca / vatsottaGka svAgataM te| kiM ciraM kRta- samAgacchata rAjAnamuttako janamejayam // 178 miti // 165 // tamuttaGka upAdhyAyaM prtyuvaac| purA takSazilAtastaM nivRttamaparAjitam / bhostakSakeNa nAgarAjena vighnaH kRto'sminkarmaNi / samyagvijayinaM dRSTvA samantAnmatribhivRtam // 179 tenAsmi nAgalokaM nItaH / / 166 // tatra ca mayA tasmai jayAziSaH pUrvaM yathAnyAyaM prayujya sH| dRSTe striyau tatre'dhiropya paTaM vyntyau| tasmiMzca uvAcainaM vacaH kAle zabdasaMpannayA giraa|| 180 tatre kRSNAH sitAzca tantavaH / kiM tat // 167 // anyasminkaraNIye tvaM kArye paarthivsttm| tatra ca mayA cakraM dRSTaM dvAdazAram / SaT cainaM kumArAH bAlyAdivAnyadeva tvaM kuruSe nRpasattama // 181 parivartayanti / tadapi kim // 168 // puruSazcApi evamuktastu vipreNa se rAjA pratyuvAca ha / mayA dRSTaH / sa punaH kaH // 169 // azvazvAti- janamejayaH prasannAtmA samyaksaMpUjya taM munim 182 pramANayuktaH / sa cApi kaH // 170 // pathi - AsAM prajAnAM paripAlanena gacchatA mayA RSabho dRSTaH / taM ca purusso'dhiruuddhH| svaM kSatradharma paripAlayAmi / tenAsmi sopacAramuktaH / uttaGkAsya RSabhasya purISaM prabrUhi vA kiM kriyatAM dvijendra bhakSaya / upAdhyAyenApi te bhakSitamiti / tatastadva- zuzrUSurasmyadya vacastvadIyam // 183 canAnmayA tadRSabhasya purISamupayuktam / tadicchAmi sa evamuktastu nRpottamena bhavatopadiSTaM kiM taditi // 171 // dvijottamaH puNyakRtAM variSThaH / tenaivamukta upAdhyAyaH prtyuvaac| ye te striyau uvAca rAjAnamadInasattvaM dhAtA vidhAtA ca / ye ca te kRSNAH sitAzca tanta- __svameva kArya nRpatezca yattat // 184 -26
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 3. 185 ] Adiparva [ 1.5.3 takSakeNa narendrendra yena te hiMsitaH pitaa| tasmai pratikuruSva tvaM pannagAya durAtmane // 185 kAryakAlaM ca manye'haM vidhidRSTasya karmaNaH / tadgacchApacitiM rAjanpitustasya mahAtmanaH // 186 tena hyanaparAdhI sa daSTo dussttaantraatmnaa| paJcatvamagamadrAjA vajrAhata iva drumaH // 187 baladarpasamutsitastakSakaH pannagAdhamaH / akAryaM kRtavAnpApo yo'dazatpitaraM tava // 188 rAjarSivaMzagoptAramamarapratimaM nRpam / jaghAna kAzyapaM caiva nyavartayata pApakRt // 189 dagdhumarhasi taM pApaM jvalite havyavAhane / sarpasatre mahArAja tvayi taddhi vidhIyate // 190 evaM pituzcApacitiM gatavAMstvaM bhaviSyasi / mama priyaM ca sumahatkRtaM rAjanbhaviSyati // 191 karmaNaH pRthivIpAla mama yena durAtmanA / vighnaH kRto mahArAja gurvarthaM carato'nagha / / 192 etacchrutvA tu nRpatistakSakasya cukopa h| uttavAkyahaviSA dIpto'gnihaviSA yathA // 193 / apRcchacca tadA rAjA matriNaH svAnsuduHkhitaH / uttaGkasyaiva sAMnidhye pituH svargagatiM prati // 194 tadaiva hi sa rAjendro duHkhshokaapluto'bhvt| yadaiva pitaraM vRttamuttakAdazRNottadA // 195 - iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tRtIyo'dhyAyaH // 3 // ||smaaptN paussyprv|| UcuH / paramaM lomaharSaNe prakSyAmastvAM vakSyasi ca naH zuzrUSatAM kathAyogam / tadbhagavAMstu tAvacchaunako'gnizaraNamadhyAste // 3 // yo'sau divyAH kathA veda devatAsurasaMkathAH / manuSyoragagandharvakathA veda ca sarvazaH // 4 sa cApyasminmakhe saute vidvAnkulapatirdvijaH / dakSo dhRtavrato dhImAJzAstre cAraNyake guruH // 5 satyavAdI zamaparastapasvI niyatavrataH / sarveSAmeva no mAnyaH sa tAvatpratipAlyatAm // 6 tasminnadhyAsati gurAvAsanaM paramArcitam / tato vakSyasi yattvAM sa prakSyati dvijasattamaH // 7 sUta uvAca / evamastu gurau tasminnupaviSTe mahAtmani / tena pRSTaH kathAH puNyA vakSyAmi vividhAzrayAH // 8 so'tha viprarSabhaH kAryaM kRtvA sarvaM yathAkramam / devAnvAgbhiH pitRnadbhistarpayitvAjagAma ha // 9 yatra brahmarSayaH siddhAsta AsInA yatavratAH / yajJAyatanamAzritya sUtaputrapuraHsarAH // 10 RtvikSvatha sadasyeSu sa vai gRhapatistataH / upaviSTeSUpaviSTaH zaunako'thAbravIdidam // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi caturtho'dhyAyaH // 4 // lomaharSaNaputra ugrazravAH sUtaH paurANiko naimipAraNye zaunakasya kulapaterdvAdazavArSike satre RSInabhyAgatAnupatasthe // 1 // paurANikaH purANe kRtazramaH sa tAnkRtAJjaliruvAca / kiM bhavantaH zrotu- micchanti / kimahaM bruvANIti // 2 // tamRSaya - zaunaka uvaac| purANamakhilaM tAta pitA te'dhItavAnpurA / kaJcittvamapi tatsarvamadhISe lomaharSaNe // 1 purANe hi kathA divyA AdivaMzAzca dhImatAm / kathyante tAH purAsmAbhiH zrutAH pUrvaM pitustava // 2 tatra vaMzamahaM pUrvaM zrotumicchAmi bhArgavam / kathayasva kathAmetAM kalyAH sma zravaNe tava // 3 - 27
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 5. 4] mahAbhArate [1: 6. 3 sUta uvaac| dRSTvA hRSTamabhUttatra jihIrSustAmaninditAm // 16 yaddhItaM purA samyagdvijazreSTha mahAtmabhiH / athAgnizaraNe'pazyajjavalitaM jAtavedasam / vaizaMpAyanaviprAdyaistaizcApi kathitaM purA // 4 tamapRcchattato rakSaH pAvakaM jvalitaM tadA // 17 yadadhItaM ca pitrA me samyakcaiva tato myaa| zaMsa me kasya bhAryeyamagne pRSTa Rtena vai / tattAvacchRNu yo devaiH sendraiH sAgnimarudgaNaiH / satyastvamasi satyaM me vada pAvaka pRcchate // 18 pUjitaH pravaro vaMzo bhRgUNAM bhRgunandana // 5 mayA hIyaM pUrvavRtA bhAryArthe vrvrnninii| imaM vaMzamahaM brahmanbhArgavaM te mahAmune / pazcAttvimAM pitA prAdAdbhagave'nRtakAriNe // 19 nigadAmi kathAyuktaM purANAzrayasaMyutam // 6 seyaM yadi varArohA bhRgorbhAryA rhogtaa| bhRgoH sudayitaH putrazyavano nAma bhArgavaH / tathA satyaM samAkhyAhi jihIrSAmyAzramAdimAm 20 cyavanasyApi dAyAdaH pramatirnAma dhArmikaH / . manyurhi hRdayaM me'dya pradahanniva tiSThati / pramaterapyabhUtputro ghRtAcyAM rururityuta // 7 matpUrvabhAryAM yadimAM bhRguH prApa sumadhyamAm // 21 rurorapi suto jajJe zunako vedpaargH| tadrakSa evamAmantraya jvalitaM jAtavedasam / pramadvarAyAM dharmAtmA tava pUrvapitAmahAt // 8 zaGkamAno bhRgorbhAryAM punaH punarapRcchata // 22 tapasvI ca yazasvI ca zrutavAnbrahmavittamaH / tvamagne sarvabhUtAnAmantazcarasi nitydaa| dharmiSThaH satyavAdI ca niyato niyatendriyaH // 9 sAkSivatpuNyapApeSu satyaM brUhi kave vacaH / / 23 / zaunaka uvaac| matpUrvabhAryApahRtA bhRgunnaanRtkaarinnaa| . sUtaputra yathA tasya bhArgavasya mahAtmanaH / seyaM yadi tathA me tvaM satyamAkhyAtumarhasi // 24 cyavanatvaM parikhyAtaM tanmamAcakSva pRcchataH // 10 zrutvA tvatto bhRgorbhAryAM hariSyAmyahamAzramAt / sUta uvAca / jAtavedaH pazyataste vada satyAM giraM mama // 25 bhRgoH sudayitA bhAryA pulometyabhivizrutA / tasya tadvacanaM zrutvA saptAcirduHkhito bhRzam / tasyAM garbhaH samabhavadbhagorvIryasamudbhavaH // 11 bhIto'nRtAcca zApAcca bhRgorityabravIcchanaiH // 26 tasmingarbhe saMbhRte'tha pulomAyAM bhRgUdvaha / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi paJcamo'dhyAyaH // 5 // samaye samazIlinyAM dharmapatnyAM yazasvinaH // 12 abhiSekAya niSkrAnte bhRgau dharmabhRtAM vare / ... sUta uvaac| AzramaM tasya rakSo'tha pulomAbhyAjagAma ha // 13 agnaratha vacaH zrutvA tadrakSaH prajahAra tAm / taM pravizyAzramaM dRSTvA bhRgorbhaaryaamninditaam| brahmanvarAharUpeNa manomArutaraMhasA // 1 hRcchayena samAviSTo vicetAH samapadyata / / 14 / tataH sa garbho nivasankukSau bhRgukulodvh| abhyAgataM tu tadrakSaH pulomA caarudrshnaa| roSAnmAtubhyutaH kukSecyavanastena so'bhavat // 2 nyamayata vanyena phalamUlAdinA tadA // 15 taM dRSTvA mAturudarAcyutamAdityavarcasam / tAM tu rakSastato brahmanhRcchayenAbhipIDitam / / tadrakSo bhasmasAdbhUtaM papAta parimucya tAm // 3 -28 - 6
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 6. 4] Adiparva [1. 7. 15 sA tamAdAya suzroNI sasAra bhRgunandanam / dharme prayatamAnasya satyaM ca vadataH samam / cyavanaM bhArgavaM brahmanpulomA duHkhamUrchitA // 4 pRSTo yadabruvaM satyaM vyabhicAro'tra ko mama // 2 tAM dadarza svayaM brahmA sarvalokapitAmahaH / pRSTo hi sAkSI yaH sAkSyaM jAnamAno'nyathA vadet / rudatIM bASpapUrNAkSI bhRgorbhAryAmaninditAm / sa pUrvAnAtmanaH sapta kule hanyAttathA parAn // 3 sAntvayAmAsa bhagavAnvayUM brahmA pitAmahaH / / 5 yazca kAryArthatattvajJo jAnamAno na bhASate / azrubindudbhavA tasyAH prAvartata mhaandii| so'pi tenaiva pApena lipyate nAtra sNshyH||4 anuvartatI sRtiM tasyA bhRgoH panyA yazasvinaH / 6 zakto'hamapi zaptuM tvAM mAnyAstu brAhmaNA mama / tasyA mArga sRtavatIM dRSTvA tu saritaM tdaa| . jAnato'pi ca te vyaktaM kathayiSye nibodha tt|| 5 vAma tasyAstadA nadyAzcakre lokapitAmahaH / yogena bahudhAtmAnaM kRtvA tiSThAmi mUrtiSu / vadhUsareti bhagavAMcyavanasyAzramaM prati / / 7 agnihotreSu satreSu kriyAsvatha makheSu ca / / 6 sa evaM cyavano jajJe bhRgoH putraH pratApavAn / vedoktena vidhAnena mayi yadbhUyate haviH / taM dadarza pitA tatra cyavanaM tAM ca bhAminIm // 8 devatAH pitarazcaiva tena tRptA bhavanti vai / / 7 sa pulomAM tato bhAryAM papraccha kupito bhRguH| / Apo devagaNAH sarve ApaH pitRgaNAstathA / kenAsi rakSase tasmai kathiteha jihIrSave / darzazca paurNamAsazca devAnAM pitRbhiH saha // 8 na hi tvAM veda tadrakSo madbhAryAM cAruhAsinIm // 9 / devatAH pitarastasmAtpitarazcApi devtaaH| tattvamAkhyAhi taM hyadya zaptumicchAmyahaM ruSA / ekIbhUtAzca pUjyante pRthaktvena ca parvasu // 9 . bibheti ko na zApAnme kasya cAyaM vyatikramaH 10 devatAH pitarazcaiva juhvate mayi ytsdaa|| pulomovAca / tridazAnAM pitRNAM ca mukhamevamahaM smRtaH // 10 aminA bhagavaMstasmai rakSase'haM niveditA / amAvAsyAM ca pitaraH paurNamAsyAM ca devatAH / tato mAmanayadrakSaH krozantI kurarImiva / / 11 manmukhenaiva hUyante bhuJjate ca hutaM haviH / sAhaM tava sutasyAsya tejasA parimokSitA / sarvabhakSaH kathaM teSAM bhaviSyAmi mukhaM tvaham // 11 bhasmIbhUtaM ca tadrakSo mAmutsRjya papAta vai|| 12 cintayitvA tato vahnizcakre saMhAramAtmanaH / sUta uvaac| dvijAnAmagnihotreSu yajJasatrakriyAsu ca // 12 iti zrutvA pulomAyA bhRguH paramamanyumAn / niroMkAravaSaTkArAH svadhAsvAhAvivarjitAH / zazApAgnimabhikruddhaH sarvabhakSo bhaviSyasi // 13 vinAgninA prajAH sarvAstata aasnsuduHkhitaaH||13 * iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ssssttho'dhyaayH|| 6 // atharSayaH samudvignA devAngatvAbruvanvacaH / agninAzAkriyA_zAddhAntA lokaastryo'nghaaH| vidhadhvamatra yatkAryaM na syAtkAlAtyayo yathA / / 14 samastu bhRguNA vahniH kruddho vAkyamathAbravIt / atharSayazca devAzca brahmANamupagamya tu / kimidaM sAhasaM brahmankRtavAnasi sAMpratam // 1 | agnarAvedayazApaM kriyAsaMhArameva ca // 15 - 29 - sUta uvAca /
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 7. 16] mahAbhArate [1. 8. 16 bhRguNA vai mahAbhAga zapto'gniH kaarnnaantre| pramatistu ruruM nAma ghRtAcyAM samajIjanat / kathaM devamukho bhUtvA yjnybhaagaaprbhuktthaa| ruruH pramadvarAyAM tu zunakaM samajIjanat // 2 hutabhuksarvalokeSu sarvabhakSatvameSyati // 16 tasya brahmanroH sarvaM caritaM bhuuritejsH| . zrutvA tu tadvacasteSAmagnimAhUya lokakRt / / vistareNa pravakSyAmi tacchRNu tvamazeSataH // 3 uvAca vacanaM lakSaNaM bhUtabhAvanamavyayam / / 17 RSirAsInmahAnpUrvaM tpovidyaasmnvitH| lokAnAmiha sarveSAM tvaM kartA cAnta eva ca / sthUlakeza iti khyAtaH sarvabhUtahite rataH // 4 svaM dhArayasi lokAMstrInkriyANAM ca pravartakaH / etasminneva kAle tu menakAyAM prajajJivAn / sa tathA kuru lokeza nocchidyarankriyA yathA // 18 gandharvarAjo viprarSe vizvAvasuriti zrutaH // 5 kasmAdevaM vimUDhastvamIzvaraH sanhutAzanaH / athApsarA menakA sA taM garbha bhRgunandana / svaM pavitraM yadA loke sarvabhUtagatazca ha // 19 utsasarja yathAkAlaM sthUlakezAzramaM prati // 6 na tvaM sarvazarIreNa sarvabhakSatvameSyasi / utsRjya caiva taM garbha nadyAstIre jagAma ha / upAdAne'rciSo yAste sarvaM dhakSyanti tAH zikhin / kanyAmamaragarbhAbhA jvalantImiva ca zriyA // 7. yathA sUryAMzubhiH spRSTaM sarvaM zuci vibhaavyte| tAM dadarza samutsRSTAM nadItIre mahAnRSiH / tathA tvadarcinirdagdhaM sarvaM zuci bhaviSyati // 21 sthUlakezaH sa tejasvI vijane bandhuvarjitAm // 8 tadagne tvaM mahattejaH svaprabhAvAdvinirgatam / sa tAM dRSTvA tadA kanyAM sthUlakezo dvijottamaH / svatejasaiva taM zApaM kuru stymRssevibho| jagrAhAtha munizreSThaH kRpAviSTaH pupoSa ca / devAnAM cAtmano bhAgaM gRhANa tvaM mukhe hutam / / 22 vavRdhe sA varArohA tasyAzramapade zubhA // 9 evamastviti taM vahniH pratyuvAca pitAmaham / pramadAbhyo varA sA tu srvruupgunnaanvitaa| jagAma zAsanaM kartuM devasya parameSThinaH // 23 tataH pramadvaretyasyA nAma cakre mahAnRSiH // 10 devarSayazca muditAstato jagmuryathAgatam / tAmAzramapade tasya rururdRSTvA pramadvarAm / RSayazca yathApUrvaM kriyAH sarvAH pracakrire // 24 babhUva kila dharmAtmA madanAnugatAtmavAn // 11 divi devA mumudire bhUtasaMghAzca laukikAH / pitaraM sakhibhiH so'tha vAcayAmAsa bhArgavaH / agnizca paramAM prItimavApa hatakalmaSaH // 25 pramatizcAbhyayAcchatvA sthUlakezaM yazasvinam // 12 evameSa purAvRtta itihAso'gnizApajaH / tataH prAdAtpitA kanyAM rurave tAM pramadvarAm / pulomasya vinAzazca cyavanasya ca saMbhavaH // 26 vivAhaM sthApayitvAgre nakSatre bhagadaivate // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi saptamo'dhyAyaH // 7 // tataH katipayAhasya vivAhe samupasthite / sakhIbhiH krIDatI sAdhaM sA kanyA varavarNinI // 14 sUta uvAca / nApazyata prasuptaM vai bhujagaM tiryagAyatam / sa cApi cyavano brahmanbhArgavo'janayatsutam / padA cainaM samAnAmanmumUrSuH kAlacoditA // 15 sukanyAyAM mahAtmAnaM pramatiM dIptatejasam // 1 / sa tasyAH saMpramattAyAzcoditaH kAladharmaNA / -30 -
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 8. 16] Adiparva [1.9. 19 viSopaliptAndazanAnbhRzamaGge nyapAtayat // 16 tasmAcchoke manastAta mA kRthAstvaM kathaMcana // 7 sA daSTA sahasA bhUmau patitA gtcetnaa| upAyazcAtra vihitaH pUrvaM devairmahAtmabhiH / vyasuraprekSaNIyApi prekssnniiytmaakRtiH|| 17 taM yadIcchasi kartuM tvaM prApsyasImAM pramadvarAm // 8 prasuptaivAbhavaccApi bhuvi srpvissaarditaa| rururuvAca / bhUyo manoharatarA babhUva tanumadhyamA // 18 ka upAyaH kRto devairvRhi tattvena khecr| dadarza tAM pitA caiva te caivAnye tapasvinaH / kariSye taM tathA zrutvA trAtumarhati mAM bhavAn // 9 viceSTamAnAM patitAM bhUtale padmavarcasam // 19 devadUta uvaac| tataH sarve dvijavarAH samAjagmuH kRpAnvitAH / / AyuSo'dhaM prayacchasva kanyAyai bhRgunandana / svastyAtreyo mahAjAnuH kuzikaH zaGkhamekhalaH // 20 evamutthAsyati ruro tava bhAryA pramadvarA // 10 bhAradvAjaH kauNakutsa ArTiSeNo'tha gautamaH / rururuvAca / pramatiH saha putreNa tathAnye vanavAsinaH // 21 AyuSo'dhaM prayacchAmi kanyAyai khecarottama / tAM te kanyAM vyasuM dRSTvA bhujagasya viSArditAm / zRGgArarUpAbharaNA uttiSTatu mama priyA // 11 ruruduH kRpayAviSTA rurustvArto bahiryayau // 22 sUta uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi assttmo'dhyaayH||8|| tato gandharvarAjazca devadUtazca sattamau / dharmarAjamupetyedaM vacanaM pratyabhASatAm // 12 sUta uvAca / dharmarAjAyuSo'rdhana rurorbhAryA pramadvarA / teSu tatropaviSTeSu brAhmaNeSu samantataH / samuttiSThatu kalyANI mRtaiva yadi manyase // 13 ruruzcakroza gahanaM vanaM gatvA suduHkhitaH // 1 dharmarAja uvAca / zokenAbhihataH so'tha vilapankaruNaM bahu / pramadvarA rurorbhAryA devadUta yadIcchasi / abravIdvacanaM zocanpriyAM cintya pramadvarAm // 2 uttiSThatvAyuSo'rdhana ruroreva samanvitA // 14 zete sA bhuvi tanvaGgI mama shokvivrdhinii| sUta uvAca / bAndhavAnAM ca sarveSAM kiM nu duHkhamataH param // 3 evamukta tataH kanyA sodatiSThatpramadvarA / yadi dattaM tapastaptaM guravo vA mayA yadi / rurostasyAyuSo'rdhena supteva varavarNinI // 15 samyagArAdhitAstena saMjIvatu mama priyA // 4 etadRSTaM bhaviSye hi ruroruttamatejasaH / yathA janmaprabhRti vai yatAtmAhaM dhRtvrtH|| AyuSo'tipravRddhasya bhAryArthe'dha hasatviti // 16 pramadvarA tathAdyaiva samuttiSThatu bhAminI // 5 tata iSTe'hani tayoH pitarau cakraturmudA / devadUta uvAca / vivAhaM tau ca remAte parasparahitaiSiNau // 17 abhidhatse ha yadvAcA so duHkhena tanmRSA / sa labdhvA durlabhAM bhAryAM padmakialkasaprabhAm / na tu martyasya dharmAtmannAyurasti gatAyuSaH // 6 vrataM cakre vinAzAya jihmagAnAM dhRtavrataH // 18 gatAyureSA kRpaNA gandharvApsarasoH sutaa| . | sa dRSTvA jihmagAnsarvAMstIvrakopasamanvitaH / - 31 -
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 9. 19] mahAbhArate [1. 11. 13 abhihanti yathAsannaM gRhya praharaNaM sadA // 19 kiyantaM caiva kAlaM te vapuretadbhaviSyati // 8 sa kadAcidvanaM vipro rururbhyaagmnmht| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dazamo'dhyAyaH // 10 // zayAnaM tatra cApazyaDDaNDubhaM vayasAnvitam // 20 tata udyamya daNDaM sa kAladaNDopamaM tdaa| DuNDubha uvAca / abhyannadruSito viprastamuvAcAtha DuNDubhaH // 21 sakhA babhUva me pUrvaM khagamo nAma vai dvijH| nAparAdhyAmi te kiMcidahamadya tapodhana / bhRzaM saMzitavAktAta tpoblsmnvitH||1 saMrambhAttatkimarthaM mAmabhihaMsi ruSAnvitaH // 22 sa mayA krIDatA bAlye kRtvA tArNamathoragam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi navamo'dhyAyaH // 9 // agnihotre prasaktaH sanbhISitaH pramumoha vai // 2 labdhvA ca sa punaH saMjJAM mAmuvAca tapodhanaH / rururuvaac| nirdahanniva kopena styvaaksNshitvrtH||3 mama prANasamA bhAryA dRSTAsIdbhujagena h| yathAvIryastvayA sarpaH kRto'yaM mdvibhiissyaa| tatra me samayo ghora Atmanoraga bai kRtH|| 1 tathAvIyoM bhujaMgastvaM mama kopAdbhaviSyasi // 4 hanyAM sadaiva bhujagaM yaM yaM pshyeymityut| tasyAhaM tapaso vIryaM jaanmaanstpodhn| tato'haM tvAM jighAMsAmi jIvitena vimokssyse||2 bhRzamudvignahRdayastamavocaM vanaukasam // 5 . DuNDubha uvaac| prayataH saMbhramAccaiva prAJjaliH praNataH sthitH| anye te bhujagA vipra ye dazantIha mAnavAn / sakheti hasatedaM te narmArthaM vai kRtaM mayA // 6 DuNDubhAnahigandhena na tvaM hiMsitumarhasi // 3 kSantumarhasi me brahmazApo'yaM vinivartyatAm / ekAnAnpRthagarthAnekaduHkhAnpRthaksukhAn / so'tha mAmabravIdRSTvA bhRzamudvignacetasam // 7 DuNDubhAndharmavidbhUtvA na tvaM hiMsitumarhasi // 4 muhuruSNaM viniHzvasya susNbhraantstpodhnH| nAnRtaM vai mayA proktaM bhavitedaM kathaMcana // 8 sUta uvaac| yattu vakSyAmi te vAkyaM zRNu tanme dhRtavrata / iti zrutvA vacastasya bhujagasya rurustadA / zrutvA ca hRdi te vAkyamidamastu tapodhana // 9 nAvadhIdbhayasaMvigna RSi matvAtha DuNDubham // 5 utpatsyati rururnAma pramaterAtmajaH zuciH / uvAca cainaM bhagavAnruruH saMzamayanniva / taM dRSTvA zApamokSaste bhavitA nacirAdiva // 10 kAmayA bhujaga brUhi ko'sImAM vikriyAM gtH||6 sa tvaM rururiti khyAtaH pramaterAtmajaH zuciH / DuNDubha uvAca / svarUpaM pratilabhyAhamadya vakSyAmi te hitam // 11 ahaM purA ruro nAmnA RSirAsaM sahasrapAt / ahiMsA paramo dharmaH sarvaprANabhRtAM smRtaH / so'haM zApena viprasya bhujagatvamupAgataH // 7 tasmAtprANabhRtaH sarvAnna hiMsyAbrAhmaNaH kvacit // 12 ___ rururuvaac| brAhmaNaH saumya eveha jAyateti parA zrutiH / kimarthaM zaptavAnkruddho dvijastvAM bhujgottm| vedavedAGgavittAta sarvabhUtAbhayapradaH // 13 . . -32 -
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 11. 14 ] Adiparva [1. 13. 14 ahiMsA satyavacanaM kSamA ceti vinizcitam / AstIkazca dvijazreSThaH kimarthaM japatAM varaH / brAhmaNasya paro dharmo vedAnAM dhAraNAdapi // 14 mokSayAmAsa bhujagAndIptAttasmAdbhutAzanAt // 2 kSatriyasya tu yo dharmaH sa neheSyati vai tava / kasya putraH sa rAjAsItsarpasatraM ya Aharat / daNDadhAraNamugratvaM prajAnAM paripAlanam // 15 sa ca dvijAtipravaraH kasya putro vadasva me // 3 tadidaM kSatriyasyAsItkarma vai zRNu me sro| sUta uvaac| janamejayasya dharmAtmansarpANAM hiMsanaM purA // 16 mahadAkhyAnamAstIkaM yatratatprocyate dvija / paritrANaM ca bhItAnAM sarpANAM brAhmaNAdapi / sarvametadazeSeNa zRNu me vadatAM vara // 4 tapovIryabalopetAdvedavedAGgapAragAt / zaunaka uvAca / AstIkAhijamukhyAdvai sarpasatre dvijottama // 17 / zrotumicchAmyazeSeNa kathAmetAM manoramAm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ekAdazo'dhyAyaH // 11 // AstIkasya purANasya brAhmaNasya yazasvinaH // 5 sUta uvaac| rururuvaac| itihAsamimaM vRddhAH purANaM paricakSate / kathaM hiMsitavAnsankSitriyo janamejayaH / kRSNadvaipAyanaproktaM naimiSAraNyavAsinaH // 6 sarpA vA hiMsitAstAta kimarthaM dvijasattama // 1 pUrva pracoditaH sUtaH pitA me lomaharSaNaH / kimarthaM mokSitAzcaiva pannagAstena zaMsa me| ziSyo vyAsasya medhAvI brAhmaNairidamuktavAn // 7 AstIkena tadAcakSva zrotumicchAmyazeSataH // 2 tasmAdahamupazrutya pravakSyAmi ythaatthm| . Rssiruvaac| idamAstIkamAkhyAnaM tubhyaM zaunaka pRcchate // 8 zroSyasi tvaM ruro sarvamAstIkacaritaM mahat / AstIkasya pitA hyAsItprajApatisamaH prabhuH / brAhmaNAnAM kathayatAmityuktvAntaradhIyata // 3 brahmacArI yatAhArastapasyugre rataH sdaa||9 .. . sUta uvaac| jaratkAruriti khyAta UrdhvaretA mahAnRSiH / ruruzcApi vanaM sarvaM paryadhAvatsamantataH / yAyAvarANAM dharmajJaH pravaraH sNshitvrtH|| 10 tamRSiM draSTumanvicchansaMzrAnto nyapatadbhuvi / / 4 aTamAnaH kadAcitsa svAndadarza pitAmahAn / labdhasajJo ruruzcAyAttaccAcakhyau pitustadA / lambamAnAnmahAgarte pAdairU.radhomukhAn // 11 pitA cAsya tadAkhyAnaM pRSTaH sarvaM nyavedayat / / 5 tAnabravItsa dRSTvaiva jaratkAruH pitAmahAn / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dvAdazo'dhyAyaH // 12 // ke bhavanto'valambante garte'sminvA adhomukhaaH||12 samApta paulomaparva // vIraNastambake lagnAH sarvataH paribhakSite / mUSakena nigUDhena garte'sminnityavAsinA // 13 . zaunaka uvaac| pitara uucuH| kimarthaM rAjazArdUlaH sa rAjA janamejayaH / / yAyAvarA nAma vayamRSayaH sNshitvrtaaH| sarpasatreNa sarpANAM gato'ntaM tadvadasva me // 1 saMtAnaprakSayAbrahmannadho gacchAma medinIm // 14 ma. bhA.5 -33 -
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 13. 15] mahAbhArate [1. 13. 41 asmAkaM saMtatistveko jaratkAruriti shrutH| zAzvataM sthAnamAsAdya modantAM pitaro mama // 28 mandabhAgyo'lpabhAgyAnAM tapa eva samAsthitaH // 15 sUta uvAca / na sa putrAJjanayituM dArAnmUDhazcikIrSati / tato nivezAya tadA sa vipraH sNshitvrtH|| tena lambAmahe garne saMtAnaprakSayAdiha // 16 mahIM cacAra dArArthI na ca dArAnavindata // 29 anAthAstena nAthena yathA duSkRtinastathA / sa kadAcidvanaM gatvA vipraH pitRvacaH smaran / kastvaM bandhurivAsmAkamanuzocasi sattama // 17 cukroza kanyAbhikSArthI tisro vAcaH zanairiva // 30 jJAtumicchAmahe brahmanko bhavAniha dhiSThitaH / taM vAsukiH pratyagRhNAdudyamya bhaginIM tadA / kimarthaM caiva naH zocyAnanukampitumarhasi // 18 na sa tAM pratijagrAha na sanAmnIti cintayan // 31 jrtkaaruruvaac| sanAmnImudyatAM bhAyAM gRhNIyAmiti tasya hi / mama pUrve bhavanto vai pitaraH sapitAmahAH / mano niviSTamabhavajaratkArormahAtmanaH // 32 brUta kiM karavANyadya jaratkArurahaM svayam // 19 tamuvAca mahAprAjJo jaratkArurmahAtapAH / pitara uucuH| kiMnAmnI bhaginIyaM te brUhi satyaM bhujaMgama // 33 yatasva yatnavAMstAta saMtAnAya kulasya naH / vaasukiruvaac|| Atmano'rthe'smadarthe ca dharma ityeva cAbhibho // 20 jaratkAro jaratkAruH svaseyamanujA mama / na hi dharmaphalaistAta na tapobhiH susNcitaiH| tvadarthaM rakSitA pUrva pratIcchemAM dvijottama // 34 tAM gatiM prApnuvantIha putriNo yAM vrajanti h||21 sUta uvAca / taddAragrahaNe yatnaM saMtatyAM ca manaH kuru / mAtrA hi bhujagAH zaptAH pUrvaM brahmavidAM vara / putrakAsmanniyogAttvametannaH paramaM hitam // 22 janamejayasya vo yajJe dhkssytynilsaarthiH|| 35 jaratkAruruvAca / tasya zApasya zAntyarthaM pradadau pannagottamaH / na dArAnvai kariSyAmi sadA me bhAvitaM mnH| svasAramRSaye tasmai suvratAya tapasvine // 36 bhavatAM tu hitArthAya kariSye dArasaMgraham // 23 sa ca tAM pratijagrAha vidhidRSTena karmaNA / samayena ca kartAhamanena vidhipUrvakam / AstIko nAma putrazca tasyAM jajJe mahAtmanaH // 37 tathA yApalapsyAmi kariSye nAnyathA tvaham // 24 tapasvI ca mahAtmA ca vedavedAGgapAragaH / sanAmnI yA bhavitrI me ditsitA caiva bandhubhiH / samaH sarvasya lokasya pitRmAtRbhayApahaH // 38 bhaikSavattAmahaM kanyAmupayaMsye vidhAnataH // 25 atha kAlasya mahataH pANDaveyo nraadhipH|| daridrAya hi me bhAryAM ko dAsyati vishesstH| AjahAra mahAyajJaM sarpasatramiti zrutiH // 39 'pratigrahISye bhikSAM tu yadi kazcitpradAsyati // 26 tasminpravRtte satre tu sarpANAmantakAya vai / evaM dArakriyAhetoH prayatiSye pitaamhaaH| mocayAmAsa taM zApamAstIkaH sumahAyazAH // 40 anena vidhinA zazvanna kariSye'hamanyathA // 27 nAgAMzca mAtulAMzcaiva tathA cAnyAnsa bAndhavAn / tatra cotpatsyate janturbhavatAM tAraNAya vai / pitRRzca tArayAmAsa saMtatyA tapasA tathA / -34 -
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 13. 41] Adiparva [1. 14. 22 vrataizca vividhairbrahmansvAdhyAyaizvAnRNo'bhavat // 41 dvau putrI vinatA vatre kadrUputrAdhikau ble| devAMzca tarpayAmAsa yajJairvividhadakSiNaiH / ojasA tejasA caiva vikrameNAdhikau sutau // 8 RSIMzca brahmacaryeNa saMtatyA ca pitAmahAn // 42 tasyai bhartA varaM prAdAdadhyardhaM putramIpsitam / apahRtya guruM bhAraM pitRNAM saMzitavrataH / evamastviti taM cAha kazyapaM vinatA tadA // 9 jaratkAsargataH svarga sahitaH spaiH pitAmahaiH // 43 kRtakRtyA tu vinatA labdhvA vIryAdhiko sutau / AstIkaM ca sutaM prApya dharmaM cAnuttamaM muniH / kadrUzca labdhvA putrANAM sahasraM tulyatejasAm // 10 jaratkAruH sumahatA kAlena svargamIyivAn // 44 dhArthI prayatnato garbhAvityuktvA sa mhaatpaaH| etadAkhyAnamAstIkaM yathAvatkIrtitaM mayA / / te bhArye varasaMhRSTe kazyapo vanamAvizat // 11 prabrUhi bhRguzArdUla kiM bhUyaH kathyatAmiti // 45 kAlena mahatA kadrUraNDAnAM dazatIrdaza / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi trayodazo'dhyAyaH // 13 // janayAmAsa viprendra dve aNDe vinatA tadA // 12 tayoraNDAni nidadhuH prahRSTAH paricArikAH / sopasvedeSu bhANDeSu paJca varSazatAni ca // 13 zaunaka uvaac| tataH paJcazate kAle kadrUputrA viniHsRtaaH| saute kathaya tAmetAM vistareNa kathAM punaH / aNDAbhyAM vinatAyAstu mithunaM na vyadRzyata // 14 AstIkasya kaveH sAdhoH zuzrUSA paramA hi naH // 1 tataH putrArthinI devI brIDitA sA tapasvinI / madhuraM kathyate saumya zlakSNAkSarapadaM tvyaa| aNDaM bibheda vinatA tatra putramadRkSata // 15 prIyAmahe bhRzaM tAta pitevedaM prabhASase // 2 pUrvArdhakAyasaMpannamitareNAprakAzatA / asmacchuzrUSaNe nityaM pitA hi niratastava / sa putro ropasaMpannaH zazApainAmiti zrutiH // 16 AcaSTetadyathAkhyAnaM pitA te tvaM tathA vada // 3 yo'hamevaM kRto mAtastvayA lobhaparItayA / / sUta uvAca / zarIreNAsamagro'dya tasmAddAsI bhaviSyasi / / 17 AyuSyamidamAkhyAnamAstIkaM kathayAmi te| paJca varSazatAnyasyA yayA vispardhase sh| yathA zrutaM kathayataH sakAzAdvai piturmayA // 4 eSa ca tvAM suto mAtardAsyatvAnmokSayiSyati // 18 purA devayuge brahmanprajApatisute zubhe / yadyenamapi mAtastvaM mAmivANDavibhedanAt / AstAM bhaginyau rUpeNa samupete'dbhute'naghe // 5 na kariSyasyadehaM vA vyaGgaM vApi tapasvinam // 19 se bhArye kazyapasyAstAM kadrUzca vinatA ca ha / pratipAlayitavyaste janmakAlo'sya dhIrayA / prAdAttAbhyAM varaM prItaH prajApatisamaH patiH / viziSTabalamIpsantyA paJcavarSazatAtparaH // 20 kazyapo dharmapatnIbhyAM mudA paramayA yutaH / / 6 evaM zaptvA tataH putro vinatAmantarikSagaH / rAtisagaM zrutvaiva kazyapAduttamaM ca te| aruNo dRzyate brahmanprabhAtasamaye sadA // 21 virvAdapratimAM prIti prApatuH sma varastriyau / 7 garuDo'pi yathAkAlaM jajJe pannagasUdanaH / bekadraH sutAnnAgAnsahasraM tulytejsH| sa jAtamAtro vinatAM parityajya khamAvizat // 22 - 35 -
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 14. 23 ] mahAbhArate [1. 16. 11 AdAsyannAtmano bhojyamannaM vihitamasya yat / / devairasurasaMghezca madhyatAM klshoddhiH| / vidhAtrA bhRguzArdUla kSudhitasya bubhukSataH // 23 bhaviSyatyamRtaM tatra mathyamAne mahodadhau // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi caturdazo'dhyAyaH // 14 // sarvoSadhIH samAvApya sarvaratnAni caiva hi / manthadhvamudadhiM devA vetsyadhvamamRtaM tataH / / 13 sUta uvaac| iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi pnycdsho'dhyaayH||15|| etasminneva kAle tu bhaginyau te tapodhana / apazyatAM samAyAntamuccaiHzravasamantikAt // 1 sUta uvaac| - yaM taM devagaNAH sarve hRSTarUpA apUjayan / tato'bhrazikharAkArairgirizRGgairalaMkRtam / madhyamAne'mRte jAtamazvaratnamanuttamam // 2 mandaraM parvatavaraM latAjAlasamAvRtam // 1 . mahaughabalamazvAnAmuttamaM javatAM varam / nAnAvihagasaMghuSTaM nAnAdaMSTrisamAkulam / zrImantamajaraM divyaM sarvalakSaNalakSitam // 3 kiMnarairapsarobhizca devairapi ca sevitam // 2 __ zaunaka uvaac| ekAdaza sahasrANi yojanAnAM samucchritam / kathaM tadamRtaM devairmathitaM kva ca zaMsa me| adho bhUmeH sahasreSu tAvatsveva pratiSThitam // 3 yatra jajJe mahAvIryaH so'zvarAjo mahAdyutiH // 4 tamuddhartuM na zaktA vai sarve devagaNAstadA / sUta uvaac| viSNumAsInamabhyetya brahmANaM cedamabruvan // 4. jvalantamacalaM meraM tejorAzimanuttamam / bhavantAvatra kurutAM buddhiM naiHzreyasI parAm / AkSipantaM prabhA bhAnoH svazRGgaiH kAJcanojvalaiH / / 5 mandaroddharaNe yatnaH kriyatAM ca hitAya naH // 5 kAJcanAbharaNaM citraM devagandharvasevitam / tatheti cAbravIdviSNubrahmaNA saha bhArgava / aprmeymnaadhRssymdhrmbhulairjnaiH|| 6 tato'nantaH samutthAya brahmaNA paricoditaH / vyAlairAcaritaM ghordivyaussdhividiipitm| nArAyaNena cApyuktastasminkarmaNi vIryavAn // 6 nAkamAvRtya tiSThantamucchrayeNa mahAgirim / / 7 atha parvatarAjAnaM tamananto mahAbalaH / agamyaM manasApyanyairnadIvRkSasamanvitam / ujjahAra balAdbrahmansavanaM savanaukasam / / 7 nAnApatagasaMdhaizca nAditaM sumanoharaiH // 8 tatastena surAH sArdhaM smudrmuptsthire| tasya pRSThamupAruhya bahuratnAcitaM zubham / tamUcuramRtArthAya nirmathiSyAmahe jalam / / 8 anantakalpamudviddhaM surAH sarve mahaujasaH // 9 / apAMpatirathovAca mamApyaMzo bhavettataH / te matrayitumArabdhAstatrAsInA divaukasaH / soDhAsmi vipulaM marda mandarabhramaNAditi // 9 amRtArthe samAgamya taponiyamasaMsthitAH // 10 Ucuzca kUrmarAjAnamakUpAraM surAsurAH / tatra nArAyaNo devo brahmANamidamabravIt / / gireradhiSThAnamasya bhavAnbhavitumarhati // 10 cintayatsu sureSvevaM matrayatsu ca sarvazaH // 11 kUrmeNa tu tathetyuktvA pRSThamasya samarpitam / -36 -
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 16. 11] Adiparva [1. 16. 39 tasya zailasya cAgre vai yantreNendro'bhyapIDayat // 11 / teSAmamRtavIryANAM rasAnAM payasaiva ca / manthAnaM mandaraM kRtvA tathA netraM ca vAsukim / amaratvaM surA jagmuH kAJcanasya ca niHsravAt / / 26 devA mathitumArabdhAH samudra nidhimambhasAm / . atha tasya samudrasya tajjAtamudakaM payaH / amRtArthinastato brahmansahitA daityadAnavAH // 12 rasottamairvimizraM ca tataH kSIrAdabhUdbhutam // 27 ekamantamupAzliSTA nAgarAjJo mahAsurAH / tato brahmANamAsInaM devA varadamabruvan / vibudhAH sahitAH sarve yataH pucchaM tataH sthitAH / / 13 zrAntAH sma subhRzaM brahmannodbhavatyamRtaM ca tat // 28 ananto bhagavAndevo yato nArAyaNastataH / Rte nArAyaNaM devaM daityA nAgottamAstathA / zira udyamya nAgasya punaH punaravAkSipat // 14 cirArabdhamidaM cApi sAgarasyApi manthanam / / 29 bAsukeratha nAgasya sahasAkSipyataH suraiH / tato nArAyaNaM devaM brahmA vacanamabravIt / sadhUmAH sArciSo vAtA niSpeturasakRnmukhAt // 15 vidhatsvaiSAM balaM viSNo bhavAnatra parAyaNam // 30 ve dhUmasaMghAH saMbhUtA meghasaMghAH savidyutaH / viSNuruvAca / abhyavarSansuragaNAJzramasaMtApakarzitAn // 16 balaM dadAmi sarveSAM kamaitadhe smaasthitaaH| tasmAcca girikUTAgrAtpracyutAH puSpavRSTayaH / kSobhyatAM kalazaH sarvairmandaraH parivartyatAm / / 31 surAsuragaNAnmAlyaiH sarvataH samavAkiran / / 17 sUta uvAca / babhUvAtra mahAghoSo mahAmegharavopamaH / nArAyaNavacaH zrutvA balinaste mahodadheH / udadhermadhyamAnasya mandareNa suraasuraiH|| 18 tatpayaH sahitA bhUyazcakrire bhRzamAkulam // 32 tatra nAnAjalacarA viniSpiSTA mahAdriNA / tataH zatasahasrAMzuH samAna iva sAgarAt / vilayaM samupAjagmuH zatazo lavaNAmbhasi / / 19 prasannabhAH samutpannaH somaH zItAMzurujvalaH // 33 bAruNAni ca bhUtAni vividhAni mahIdharaH / zrIranantaramutpannA ghRtAtpANDuravAsinI / pAtAlatalavAsIni vilayaM samupAnayat / / 20 surA devI samutpannA turagaH pANDurastathA / / 34 tasmiMzca bhrAmyamANe'drI saMghRSyantaH parasparama / kaustubhazca maNirdivya utpanno'mRtasaMbhavaH / vyapatanpatagopetAH parvatAgrAnmahAdrumAH / / 21 marIcivikacaH zrImAnnArAyaNaurogataH / / 35 teSAM saMgharSajazcAgnirarcibhiH prajvalanmuhuH / zrIH surA caiva somazca turagazca manojavaH / vidyudbhiriva nIlAbhramAvRNonmandaraM girim / / 22 yato devAstato jagmurAdityapathamAzritAH / / 36 vAha kuJjarAMzcaiva siMhAMzcaiva viniHsmRtAn / dhanvantaristato devo vapuSmAnudatiSThata / 'vigatAsUni sarvANi sattvAni vividhAni ca // 23 zvetaM kamaNDaluM bibhradamRtaM yatra tiSThati // 37 manimamarazreSThaH pradahantaM tatastataH / etadatyadbhutaM dRSTvA dAnavAnAM samutthitaH / sAriNA meghajenendraH zamayAmAsa sarvataH / / 24 amRtArthe mahAnAdo mamedamiti jalpatAm / / 38 to nAnAvidhAstatra susruvuH sAgarAmbhasi / tato nArAyaNo mAyAmA sthito mohinI prabhuH / mahAmANAM niryAsA bahavazcaupadhIrasAH // 25 strIrUpamadbhutaM kRtvA dAnavAnabhisaMzritaH // 39 - 37 -
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 16. 40] mahAbhArate [1. 17. 24 tatastadamRtaM tasyai daduste muuddhcetsH| taptakAJcanajAlAni nipeturanizaM tadA // 13 striye dAnavadaiteyAH sarve tadgatamAnasAH // 40 rudhireNAvaliptAGgA nihatAzca mahAsurAH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi SoDazo'dhyAyaH // 16 // / adrINAmiva kUTAni dhAturaktAni zerate // 14 hAhAkAraH samabhavattatra tatra sahasrazaH / sUta uvAca / anyonyaM chindatAM zastrairAditye lohitAyati // 15 athAvaraNamukhyAni nAnApraharaNAni ca / parighaizcAyasaiH pItaiH saMnikarSe ca muSTibhiH / pragRhyAbhyadravandevAnsahitA daityadAnavAH / / 1 nighnatAM samare'nyonyaM zabdo divamivAspRzat // 16 tatastadamRtaM devo viSNurAdAya vIryavAn / chindhi bhindhi pradhAvadhvaM pAtayAbhisareti ca / jahAra dAnavendrebhyo nareNa sahitaH prabhuH / / 2. / vyazrayanta mahAghorAH zabdAstatra samantataH // 17 tato devagaNAH sarve papustadamRtaM tdaa| evaM sutumule yuddhe vartamAne bhyaavhe| viSNoH sakAzAtsaMprApya saMbhrame tumule sati // 3 naranArAyaNau devau samAjagmaturAhavam / / 18 / / tataH pibatsu tatkAlaM deveSvamRtamIpsitam / tatra divyaM dhanurdRSTvA narasya bhagavAnapi / rAhurvibudharUpeNa dAnavaH prApibattadA // 4 cintayAmAsa vai cakraM viSNurdAnavasUdanam // 19 tasya kaNThamanuprApte dAnavasyAmRte tadA / tato'mbarAccintitamAtramAgataM. AkhyAtaM candrasUryAbhyAM surANAM hitakAmyayA // 5 ____ mahAprabhaM cakramamitratApanam / tato bhagavatA tasya zirazchinnamalaMkRtam / vibhAvasostulyamakuNThamaNDalaM cakrAyudhena cakreNa pibato'mRtamojasA // 6 sudarzanaM bhImamaz2ayyamuttamam // 20 tacchailazRGgapratimaM dAnavasya ziro mht| tadAgataM jvalitahutAzanaprabhaM cakregotkRttamapataccAlayadvasudhAtalam // 7 bhayaMkaraM karikarabAhuracyutaH / tato vairavinirbandhaH kRto rAhumukhena vai| mumoca vai capalamudapravegavazAzvatazcandrasUryAbhyAM grasatyadyApi caiva tau // 8 nmahAprabhaM paramagarAvadAraNam // 21 vihAya bhagavAMzcApi strIrUpamatulaM hariH / tadantakajvalanasamAnavarcasaM nAnApraharaNa(mairdAnavAnsamakampayat // 9 . punaH punaryapatata vegavattadA / tataH pravRttaH saMgrAmaH samIpe lavaNAmbhasaH / vidArayaditidanujAnsahasrazaH surANAmasurANAM ca sarvaghorataro mahAn // 10 kareritaM puruSavareNa saMyuge // 22 prAsAH suvipulAstIkSNA nyapatanta sahasrazaH / dahatkacijjavalana ivAvalelihatomarAzca sutIkSNAgrAH zastrANi vividhAni ca // 11 tprasahya tAnasuragaNAnnyakRntata / tato'surAzcakrabhinnA vamanto rudhiraM bahu / praveritaM viyati muhuH kSitau tadA asizaktigadArugNA nipeturdharaNItale // 12 ___papau raNe rudhiramatho pizAcavat // 23 chinnAni paTTizaizvApi zirAMsi yudhi daarunne| athAsurA giribhiradInacetaso -38 -
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 17. 24 ] Adiparva [1. 18. 11 muhurmuhuH surgnnmrdyNstdaa| mahAbalA vigalitameghavarcasaH sahasrazo gaganamabhiprapadya ha // 24 athAmbarAdbhayajananAH prapedire sapAdapA bahuvidhamegharUpiNaH / mahAdrayaH pravigalitAgrasAnavaH parasparaM drutamabhihatya ssvnaaH|| 25 tato mahI pravicalitA sakAnanA ___mahAdripAtAbhihatA samantataH / parasparaM bhRzamabhigarjatA muhU __ raNAjire bhRzamabhisaMpravartite // 26 narastato varakanakAgrabhUSaNai* maheSubhirgaganapathaM samAvRNot / vidArayanigarizikharANi patribhi'mahAbhaye'suragaNavigrahe tadA // 27 tato mahIM lavaNajalaM ca sAgaraM mahAsurAH pravivizurarditAH suraiH / viyadgataM jvalitahutAzanaprabhaM sudarzanaM parikupitaM nizAmya ca // 28 tataH surairvijayamavApya mandaraH svameva dezaM gamitaH supUjitaH / vinAdya khaM divamapi caiva sarvaza stato gatAH saliladharA yathAgatam // 29 tato'mRtaM sunihitameva cakrire surAH parAM mudamabhigamya puSkalAm / * dadau ca taM nidhimamRtasya rakSituM kirITine balabhidathAmaraiH saha // 30 va zrImahAbhArate AdiparvaNi saptadazo'dhyAyaH // 17 // sUta uvaac| etatte sarvamAkhyAtamamRtaM mathitaM yathA / yatra so'zvaH samutpannaH zrImAnatulavikramaH // 1 yaM nizAmya tadA karvinatAmidamabravIt / uccaiHzravA nu kiMvarNo bhadre jAnIhi mAciram // 2 vinatovAca / zveta evAzvarAjo'yaM kiM vA tvaM manyase zubhe / hi varNaM tvamapyasya tato'tra vipaNAvahe // 3 kadruvAca / kRSNavAlamahaM manye hayamenaM zucismite / ehi sArdhaM mayA dIvya dAsIbhAvAya bhAmini // 4 sUta uvaac| evaM te samayaM kRtvA dAsIbhAvAya vai mithaH / jagmatuH svagRhAneva zvo drakSyAva iti sma ha / / 5 tataH putrasahasraM tu kadrUrjilaM cikIrSatI / AjJApayAmAsa tadA vAlA bhUtvAJjanaprabhAH // 6 AvizadhvaM hayaM kSipraM dAsI na syAmahaM yathA / tadvAkyaM nAnvapadyanta tAzazApa bhajaMgamAn // 7 sarpasatre vartamAne pAvako vaH pradhakSyati / janamejayasya rAjarSeH pANDaveyasya dhImataH // 8 zApamenaM tu zuzrAva svayameva pitAmahaH / atikrUraM samuddiSTaM kaTThA daivAdatIva hi // 9 sAdhaM devagaNaiH sarvairvAcaM tAmanyamodata / bahutvaM prekSya sarpANAM prajAnAM hitakAmyayA // 10 tigmavIryaviSA hyete dandazUkA mahAbalAH / teSAM tIkSNaviSatvAddhi prajAnAM ca hitAya vai / prAdAdviSahaNIM vidyAM kAzyapAya mahAtmane // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi aSTAdazo'dhyAyaH // 18 //
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 19. 1] mahAbhArate [1. 20.8 sUta uvAca / tato rajanyAM vyuSTAyAM pramAta udite ravau / kadrUzca vinatA caiva bhaginyo te tapodhana // 1 amarSite susaMrabdhe dAsye kRtapaNe tdaa| jagmatusturagaM draSTumuccaiHzravasamantikAt // 2 dadRzAte tadA tatra samudra nidhimambhasAm / timiMgilajhaSAkINaM makarairAvRtaM tathA // 3 sattvaizca bahusAhasrairnAnArUpaiH samAvRtam / uprairnityamanAdhRSyaM kUrmagrAhasamAkulam // 4 AkaraM sarvaratnAnAmAlayaM varuNasya ca / nAgAnAmAlayaM ramyamuttamaM saritAM patim // 5 pAtAlajvalanAvAsamasurANAM ca bandhanam / bhayaMkaraM ca sattvAnAM payasAM nidhimarNavam // 6 zubhaM divyamamAnAmamRtasyAkaraM param / aprameyamacintyaM ca supuNyajalamadbhutam // 7 ghoraM jalacarArAvaraudraM bhairavanisvanam / gambhIrAvartakalilaM sarvabhUtabhayaMkaram // 8 velAdolAnilacalaM kSobhodvegasamutthitam / vIcIhastaiH pracalitairnRtyantamiva sarvazaH // 9 cndrvRddhikssyvshaadudvRttormiduraasdm| pAzcajanyasya jananaM ratnAkaramanuttamam // 10 gAM vindatA bhagavatA govindenAmitaujasA / varAharUpiNA cAntarvikSobhitajalAvilam // 11 . brahmarSiNA ca tapatA varSANAM shtmtrinnaa| * anAsAditagAdhaM ca pAtAlatalamavyayam // 12 adhyAtmayoganidrAM ca padmanAbhasya sevataH / yugAdikAlazayanaM viSNoramitatejasaH // 13 vaDavAmukhadIptAgnestoyahavyapradaM zubham / agAdhapAraM vistIrNamaprameyaM saritpatim // 14 mahAnadIbhirbahvIbhiH spardhayeva sahasrazaH / abhisAryamANamanizaM dadRzAte mahArNavam // 15 gambhIraM timimakarograsaMkulaM taM garjantaM jlcrraavraudrnaadaiH| vistIrNaM dadRzaturambaraprakAzaM . te'gAdhaM nidhimurumambhasAmanantam // 16 ityevaM jhaSamakarormisaMkulaM taM gambhIraM vikasitamambaraprakAzam / pAtAlajvalanazikhAvidIpitaM taM pazyantyau drutamabhipetatustadAnIm // 17 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ekonviNsho'dhyaayH||19|| . 20 sUta uvAca / taM samudramatikramya kadUrvinatayA saha / nyapatatturagAbhyAze nacirAdiva zIghragA // 1 nizAmya ca bahUnvAlAnkRSNAnpucchaM samAzritAn / vinatAM viSaNNavadanAM kadrUrdAsye nyayojayat // 2 tataH sA vinatA tasminpaNitena parAjitA / abhavaduHkhasaMtaptA dAsIbhAvaM samAsthitA // 3 etasminnantareM caiva garuDaH kAla Agate / vinA mAtrA mahAtejA vidAryANDamajAyata // 4 agnirAzirivodbhAsansamiddho'tibhayaMkaraH / pravRddhaH sahasA pakSI mahAkAyo nabhogataH // 5 taM dRSTvA zaraNaM jagmuH prajAH sarvA vibhAvasum / praNipatyAbruvaMzcainamAsInaM vizvarUpiNam // 6 agne mA tvaM pravardhiSThAH kaccinno na didhakSasi / asau hi rAziH sumahAnsamiddhastava sarpati // 7 agniruvAca / naitadevaM yathA yUyaM manyadhvamasurAdanAH / / garuDo balavAneSa mama tulyaH svatejasA // 8
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 20. 9] Adiparva [1. 21. 16 sUta uvAca / tataH kadAcidvinatAM pravaNAM putrasaMnidhau / evamuktAstato gatvA garuDaM vAgbhirastuvan / kAla AhUya vacanaM karidamabhASata // 3 adUrAdabhyupetyainaM devAH sarSigaNAstadA // 9 nAgAnAmAlayaM bhadre suramyaM ramaNIyakam / tvamRSistvaM mahAbhAgastvaM devaH ptgeshvrH| samudrakukSAvekAnte tatra mAM vinate vaha // 4 tvaM prabhustapanaprakhyastvaM nastrANamanuttamama // 10 tataH suparNamAtA tAmavahatsarpamAtaram / balomimAnsAdhuradInasattvaH / pannagAngaruDazcApi mAturvacanacoditaH // 5 ___samRddhimAnduSprasahastvameva / sa sUryasyAbhito yAti vainateyo vihaMgamaH / tapaH zrutaM sarvamahInakIrte sUryarazmiparItAzca mUrchitAH pannagAbhavan / anAgataM copagataM ca sarvam // 11 . tadavasthAnsutAndRSTvA kadrUH zakramathAstuvat // 6 tvamuttamaH sarvamidaM carAcaraM namaste devadeveza namaste balasUdana / gbhstibhirbhaanurivaavbhaasse| namucinna namaste'stu sahasrAkSa zacIpate / / 7 .. samAkSipanbhAnumataH prabhAM muhu sarpANAM sUryataptAnAM vAriNA tvaM plavo bhava / stvamantakaH sarvamidaM dhruvAdhruvam // 12 tvameva paramaM trANamasmAkamamarottama // 8 divAkaraH parikupito yathA dahe Izo hyasi payaH sraSTuM tvamanalyaM puraMdara / : prajAstathA dahasi hutAzanaprabha / tvameva meghastvaM vAyustvamagnirvaidyuto'mbare // 9 bhayaMkaraH pralaya ivAgnirutthito tvamabhraghanavikSeptA tvAmevAhuH punarghanam / vinAzayanyugaparivartanAntakRt // 13 tvaM vajramatulaM ghoraM ghoSavAMstvaM balAhakaH // 10 khagezvaraM zaraNamupasthitA vayaM . sraSTA tvameva lokAnAM saMhartA cAparAjitaH / mahaujasaM vitimirmbhrgocrm| tvaM jyotiH sarvabhUtAnAM tvamAdityo vibhAvasuH // 11 ...mahAbalaM garuDamupetya khecaraM tvaM mahadbhUtamAzcaryaM tvaM rAjA tvaM surottamaH / . parAvaraM varadamajayyavikramam // 14 tvaM viSNustvaM sahasrAkSastvaM devastvaM parAyaNam // 12 evaM stutaH suparNastu devaiH srssignnaistdaa| tvaM sarvamamRtaM deva tvaM somaH paramArcitaH / jasaH pratisaMhAramAtmanaH sa cakAra ha // 15 tvaM muhUrtastithizca tvaM lavastvaM vai punaH kSaNaH // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi viMzo'dhyAyaH // 20 // zuklastvaM bahulazcaiva kalA kASThA truTistathA / saMvatsarartavo mAsA rajanyazca dinAni ca // 14 sUta uvaac| tvamuttamA sagirivanA vasuMdharA sa. kAmagamaH pakSI mahAvIryo mahAbalaH / ___ sabhAskaraM vitimiramambaraM tathA / gAlurantikamAgacchatparaM tIraM mahodadheH // 1 mahodadhiH satimitibhiMgilastathA na sA vinatA tasminpaNitena praajitaa| mahormimAnbahumakaro jhaSAlayaH // 15 jAtIva duHkhasaMtaptA dAsIbhAvamupAgatA // 2 mahadyazastvamiti sadAbhipUjyase -41 - ma.bhA.6
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 21. 16 ] mahAbhArate [1. 24. 3 zobhitaM puSpavarSANi muJcadbhirmArutodbhutaiH // 4 kiradbhiriva tatrasthAnnAgAnpuSpAmbuvRSTibhiH / manaHsaMharSaNaM puNyaM gandharvApsarasAM priyam / nAnApakSirutaM ramyaM kadrU putrapraharSaNam / / 5 tatte vanaM samAsAdya vijayuH pannagA mudaa| abruvaMzca mahAvIryaM suparNaM patagottamam // 6 vahAsmAnaparaM dvIpaM suramyaM vipulodakam / tvaM hi dezAnbahUramyAnpatanpazyasi khecara // 7 sa vicintyAbravItpakSI mAtaraM vinatAM tadA / kiM kAraNaM mayA mAtaH kartavyaM sarpabhASitam / / 8 manISibhirmuditamanA maharSibhiH / abhiSTutaH pibasi ca somamadhvare ___ vaSaTkRtAnyapi ca havIMSi bhUtaye / / 16 tvaM vipraiH satatamihejyase phalArthaM vedAGgeSvatulabalaugha gIyase ca / tvavetoryajanaparAyaNA dvijendrA vedAGgAnyabhigamayanti sarvavedaiH // 17 / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // 22 sUta uvAca / evaM stutastadA kadA bhagavAnharivAhanaH / nIlajImUtasaMghAtaivyoma sarva samAvRNot // 1 te meghA mumucustoyaM prabhUtaM vidyudujvalAH / parasparamivAtyarthaM garjantaH satataM divi // 2 saMghAtitamivAkAzaM jaladaiH sumahAdbhutaiH / sRjadbhiratulaM toyamajasraM sumahAravaiH // 3 saMpranRttamivAkAzaM dhAromibhiranekazaH / meghastanitanirghoSamambaraM samapadyata // 4 nAgAnAmuttamo harSastadA varSati vAsave / ApUryata mahI cApi salilena samantataH // 5 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // vinatovAca / dAsIbhUtAsmyanAryAyA bhaginyAH ptgottm| paNaM vitathamAsthAya sa:rupadhinA kRtam // 9 sUta uvaac| tasmiMstu kathite mAtrA kAraNe ggnecrH| uvAca vacanaM sAMstena duHkhena duHkhitaH / / 10 kimAhRtya viditvA vA kiM vA kRtveha pauruSam / dAsyAdvo vipramucyeyaM satyaM zaMsata lelihaaH|| 11 zrutvA tamabruvansarpA AharAmRtamojasA / tato dAsyAdvipramokSo bhavitA tava khecara // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // . 24 - sUta uvAca / ityukto garuDaH sastato mAtaramabravIt / gacchAmyamRtamAhartuM bhakSyamicchAmi veditum / / 1 vintovaac| samudrakukSAvekAnte niSAdAlayamuttamam / sahasrANAmanekAnAM tAnbhuktvAmRtamAnaya // 2 na tu te brAhmaNaM hantuM kAryA buddhiH kathaMcana / avadhyaH sarvabhUtAnAM brAhmaNo hyanalopamaH // 3 sUta uvAca / suparNenohyamAnAste jagmustaM dezamAzu vai| sAgarAmbuparikSiptaM pakSisaMghaninAditam // 1 vicitraphalapuSpAbhirvanarAjibhirAvRtam / bhavanairAvRtaM ramyaistathA padmAkarairapi // 2 prasannasalilaizcApi hradaizcitrairvibhUSitam / divyagandhavahaiH puNyairmArutairupavIjitam // 3 upajighradbhirAkAzaM vRkSairmalayajairapi / -42
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 24. 4] Adiparva [1. 25.9 amirarko viSaM zastraM vipro bhavati kopitaH / / mahAnilapracalitapAdape vane // 13 bhUtAnAmaprabhugvipro varNazreSThaH pitA guruH // 4 tataH khago vadanamamitratApanaH garuDa uvaac| samAharatparicapalo mhaablH| pathAhamabhijAnIyAM brAhmaNaM lakSaNaiH zubhaiH / niSUdayanbahuvidhamatsyabhakSiNo banme kAraNato mAtaH pRcchato vaktumarhasi // 5 bubhukSito gaganacarezvarastadA // 14 . vinatovAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi cturviNsho'dhyaayH||24|| vaste kaNThamanuprApto nigIrNaM baDizaM yathA / 25 dahedaGgAravatputra taM vidyAdrAhmaNarSabham // 6 . sUta uvAca / sUta uvAca / tasya kaNThamanuprApto brAhmaNaH saha bhAryayA / provAca cainaM vinatA putrahArdAdidaM vcH|| dahandIpta ivAGgArastamuvAcAntarikSagaH // 1 jAmantyapyatulaM vIryamAzIrvAdasamanvitam / / 7 dvijottama vinirgaccha tUrNamAsyAdapAvRtAt / pasau te mArutaH pAtu candraH pRSThaM tu putraka / na hi me brAhmaNo vadhyaH pApeSvapi rataH sadA // 2 zirastu pAtu te vahnirbhAskaraH sarvameva tu // 8 bruvANamevaM garuDaM brAhmaNaH smbhaasst| ahaM ca te sadA putra zAntisvastiparAyaNA / niSAdI mama bhAryeyaM nirgacchatu mayA saha // 3 ariSTaM vraja panthAnaM vatsa kAryArthasiddhaye // 9 tataH sa mAturvacanaM nizamya garuDa uvaac| vitatya pakSau nabha utpapAta / etAmapi niSAdI tvaM parigRhyAzu niSpata / tato niSAdAnbalavAnupAgama tUrNaM saMbhAvayAtmAnamajIrNaM mama tejasA // 4 dubhukSitaH kAla ivAntako mahAn // 10 sUta uvaac| sa tAnniSAdAnupasaMharaMstadA tataH sa vipro niSkrAnto niSAdIsahitastadA / rajaH samudbhUya nabhaHspRzaM mahat / vardhayitvA ca garuDamiSTaM dezaM jagAma ha // 5 samudrakukSau ca vizoSayanpayaH sahabhArye viniSkrAnte tasminvipre sa pakSirAT / samIpagAnbhUmidharAnvicAlayan // 11 vitatya pakSAvAkAzamutpapAta manojavaH // 6 tataH sa cakre mahadAnanaM tadA tato'pazyatsa pitaraM pRSTazcAkhyAtavAnpituH / - niSAdamArga pratirudhya pakSirAT / ahaM hi saH prahitaH sommaahrtumudytH| tato niSAdAstvaritAH pravavraju mAturdAsyavimokSArthamAhariSye tamadya vai // 7 - yato mukhaM tasya bhujaMgabhojinaH // 12 mAtrA cAsmi samAdiSTo niSAdAnbhakSayeti vai / tadAnanaM vivRtamatipramANava na ca me tRptirabhavadbhakSayitvA sahasrazaH // 8 / tsamabhyayugaganamivAditAH khagAH / tasmAdbhoktavyamaparaM bhagavanpradizasva me / sahasrazaH pavanarajobhramohitA yadbhuktvAmRtamAhartuM samarthaH syAmahaM prabho // 9 - 43 -
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 25. 10] mahAbhArate [1. 26.2 kazyapa uvaac| AsIdvibhAvasurnAma maharSiH kopano bhRzam / / bhrAtA tasyAnujazcAsItsupratIko mahAtapAH // 10 / sa necchati dhanaM bhrAtrA sahaikasthaM mahAmuniH / vibhAga kIrtayatyeva supratIko'tha nityazaH // 11 athAbravIcca taM bhrAtA supratIkaM vibhAvasuH / vibhAgaM bahavo mohAtkartumicchanti nitydaa| tato vibhaktA anyonyaM naadriynte'rthmohitaaH||12 tataH svArthaparAnmUDhAnpRthagbhUtAnsvakairdhanaiH / viditvA bhedayantyetAnamitrA mitrarUpiNaH // 13 / viditvA cApare bhinnAnantareSu patantyatha / bhinnAnAmatulo nAzaH kSiprameva pravartate // 14 tasmAccaiva vibhAgArthaM na prazaMsanti paNDitAH / guruzAstre nibaddhAnAmanyonyamabhizakinAm // 15 niyantuM na hi zakyastvaM bhedato dhanamicchasi / yasmAttasmAtsupratIka hastitvaM samavApsyasi // 16 zaptastvevaM supratIko vibhAvasumathAbravIt / tvamapyantarjalacaraH kacchapaH saMbhaviSyasi // 17 / evamanyonyazApAttI supratIkavibhAvasU / gajakacchapatAM prAptAvArthaM mUDhacetasau // 18 roSadoSAnuSaGgeNa tiryagyonigatAvapi / parasparadveSaratau pramANabaladarpitau // 19 sarasyasminmahAkAyau pUrvavairAnusAriNau / tayorekataraH zrImAnsamupaiti mahAgajaH // 20 tasya bRMhitazabdena kUrmo'pyantarjalezayaH / utthito'sau mahAkAyaH kRtsnaM saMkSobhayansaraH // 21 taM dRSTvAveSTitakaraH patatyeSa gajo jalam / dantahastAgralAlapAdavegena vIryavAn // 22 taM vikSobhayamANaM tu saro bahujhaSAkulam / kUrmo'pyabhyudyatazirA yuddhAyAbhyeti vIryavAn / / 23 / SaDucchrito yojanAni gjsthigunnaaytH| kUrmastriyojanotsedho dazayojanamaNDalaH // 24 tAvetau yuddhasaMmattau parasparajayaiSiNau / upayujyAzu karmedaM sAdhayepsitamAtmanaH // 25 ___ sUta uvAca / sa tacchrutvA piturvAkyaM bhImavego'ntarikSagaH / nakhena gajamekena kUrmamekena cAkSipat // 26 samutpapAta cAkAzaM tata uccairvihaMgamaH / so'lambatIrthamAsAdya devavRkSAnupAgamat // 27 . te bhItAH samakampanta tasya pkssaanilaahtaaH| na no bhaGyAditi tadA divyAH kanakazAkhinaH // 28 pracalAGgAnsa tAndRSTvA manorathaphalAGkarAn / anyAnatularUpAGgAnupacakrAma khecrH|| 29 kAzcanai rAjataizcaiva phalairvaiDUryazAkhinaH / sAgarAmbuparikSiptAnbhrAjamAnAnmahAdrumAn // 30 . tamuvAca khagazreSThaM tatra rohinnpaadpH| atipravRddhaH sumahAnApatantaM manojavam // 31 yaiSA mama mahAzAkhA shtyojnmaaytaa| etAmAsthAya zAkhAM tvaM khAdemau gajakacchapau // 32 tato drumaM patagasahasrasevitaM ___mahIdharapratimavapuH prakampayan / khagottamo drutamabhipatya vegavA. nbabhaJja tAmaviralapatrasaMvRtAm // 33 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // sUta uvAca / spRSTamAtrA tu padbhyAM sA garuDena balIyasA / abhajyata taroH zAkhA bhagnAM cainAmadhArayat / / 1 tAM bhagnAM sa mahAzAkhAM smayansamavalokayan / athAtra lambato'pazyadvAlakhilyAnadhomukhAn // 2
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 26. 3] Adiparva [1. 26. 31 sa tadvinAzasaMtrAsAdanupatya khagAdhipaH / zAkhAmAsyena jagrAha teSAmevAnvavekSayA / zanaiH paryapatatpakSI parvatAnpravizAtayan // 3 evaM so'bhyapataddezAnbahUnsagajakacchapaH / dayArtha vAlakhilyAnAM na ca sthAnamavindata // 4 sa gatvA parvatazreSThaM gandhamAdanamavyayam / dadarza kazyapaM tatra pitaraM tapasi sthitam / / 5 dadarza taM pitA cApi divyarUpaM vihaMgamam / tejovIryabalopetaM manomArutaraMhasam // 6 zailazRGgapratIkAzaM brahmadaNDamivodyatam / acintyamanabhijJeyaM sarvabhUtabhayaMkaram // 7 mAyAvIryadharaM sAkSAdagnimiddhamiyodyatam / apradhRSyamajeyaM ca devadAnavarAkSasaiH // 8 bhettAraM girizRGgANAM naMdIjalavizoSaNam / lokasaMloDanaM ghoraM kRtAntasamadarzanam / / 9 samAgatamabhiprekSya bhagavAnkazyapastadA / viditvA cAsya saMkalpamidaM vacanamabravIt // 10 putra mA sAhasaM kArSIrmA sadyo lapsyase vyathAm / mAtvA daheyuH saMkruddhA vAlakhilyA mriicipaaH||11 prasAdayAmAsa sa tAnkazyapaH putrakAraNAt / bAlakhilyAMstapaHsiddhAnidamuddizya kAraNam / / 12 prajAhitArthamArambho garuDasya tapodhanAH / cikIrSati mahatkarma tadanujJAtumarhatha / / 13 evamuktA bhagavatA munayaste samabhyayuH / muktvA zAkhAM giriM puNyaM himavantaM taporthinaH // 14 utasteSvapayAteSu pitaraM vintaatmjH| sAkhAvyAkSiptavadanaH payapRcchata kazyapam / / 15 bhagavanka vimuzcAmi taruzAkhAmimAmaham / varjitaM brAhmaNairdezamAkhyAtu bhagavAnmama // 16 khato niSpuruSaM zailaM himasaMruddhakandaram / agamyaM manasApyanyaistasyAcakhyau sa kshypH|| 17 taM parvatamahAkukSimAvizya manasA khagaH / javenAbhyapatattAyaH sazAkhAgajakacchapaH // 18 na tAM vadhraH pariNahecchatacarmA mahAnaNuH / zAkhino mahatIM zAkhAM yAM pragRhya yayau khagaH // 19 tataH sa zatasAhasraM yojnaantrmaagtH| kAlena nAtimahatA garuDaH patatAM varaH / / 20 sa taM gatvA kSaNenaiva parvataM vacanApituH / amuJcanmahatIM zAkhAM sasvanAM tatra khecaraH / / 21 pakSAnilahatazcAsya prAkampata sa zailarAT / mumoca puSpavarSaM ca samAgalitapAdapaH / / 22 zRGgANi ca vyazIryanta girestasya samantataH / maNikAJcanacitrANi zobhayanti mahAgirim / / 23 zAkhino bahavazcApi shaakhyaabhihtaastyaa| kAJcanaiH kusumai nti vidyutyanta ivAmbudAH // 24 te hemavikacA bhUyo yuktAH parvatadhAtubhiH / vyarAjazAkhinastatra sUryAMzupratiraJjitAH // 25 tatastasya gireH zRGgamAsthAya sa khagottamaH / bhakSayAmAsa garuDastAvubhau gajakacchapau // 26 tataH parvatakUTAgrAdutpapAta manojavaH / prAvartantAtha devAnAmutpAtA bhayavedinaH // 27 indrasya vajraM dayitaM prajajvAla vyathAnvitam / sadhUmA cApatatsAcirdivolkA nabhasabhyutA // 28 tathA vasUnAM rudrANAmAdityAnAM ca sarvazaH / sAdhyAnAM marutAM caiva ye cAnye devatAgaNAH / khaM svaM praharaNaM teSAM parasparamupAdravat // 29 abhUtapUrva saMgrAme tadA devAsure'pi ca / vavurvAtAH sanirghAtAH peturulkAH samantataH // 30 nirabhramapi cAkAzaM prajagarja mahAsvanam / devAnAmapi yo devaH so'pyavarSadasRktadA // 31 -45
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 26. 32] mahAbhArate [1. 27.9 sUta uvaac| mamlurmAlyAni devAnAM zemustejAMsi caiva hi| bhAnumantaH suragaNAstasthurvigatakalmaSAH // 45 utpAtameghA raudrAzca vavarSaH zoNitaM bahu / anupamabalavIryatejaso rajAMsi mukuTAnyeSAmutthitAni vyadharSayan // 32 dhRtamanasaH parirakSaNe'mRtasya / tatastrAsasamudvignaH saha devaiH zatakratuH / asurapuravidAraNAH surA utpAtAndAruNAnpazyannityuvAca bRhaspatim // 33 jvalanasamiddhavapuHprakAzinaH // 46 . kimarthaM bhagavandhorA mahotpAtAH samutthitAH / iti samaravaraM surAsthitaM na ca zatru prapazyAmi yudhi yo naH prdhrssyet||34 ___ parighasahasrazataiH samAkulam / bRhsptiruvaac| vigalitamiva cAmbarAntare tavAparAdhAdevendra pramAdAcca zatakrato / tapanamarIcivibhAsitaM babhau // 47 . tapasA vAlakhilyAnAM bhUtamutpannamadbhutam // 35 iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi ssddviNsho'dhyaayH||26|| kazyapasya muneH putro vinatAyAzca khecaraH / hartuM somamanuprApto balavAnkAmarUpavAn // 36 zaunaka uvaac| samartho balinAM zreSTho hartuM somaM vihNgmH| ko'parAdho mahendrasya kaH pramAdazca sUtaja / sarva saMbhAvayAmyasminnasAdhyamapi sAdhayet // 37 tapasA vAlakhilyAnAM saMbhUto garuDaH katham // 1 kazyapasya dvijAtezca kathaM vai pakSirAT sutH| zruvaitadvacanaM zakraH provAcAmRtarakSiNaH / adhRSyaH sarvabhUtAnAmavadhyazcAbhavatkatham // 2 mahAvIryabala: pakSI hartuM somamihodyataH // 38 kathaM ca kAmacArI sa kAmavIryazca khecaraH / yuSmAnsaMbodhayAmyeSa yathA sa na haredralAta / etadicchAmyahaM zrotuM purANe yadi paThyate // 3 atulaM hi balaM tasya bRhaspatiruvAca me // 39 sUta uvAca / tacchrutvA vibudhA vAkyaM vismitA yatnamAsthitAH / viSayo'yaM purANasya yanmAM tvaM paripRcchasi / parivAryAmRtaM tasthurvaJI cendraH zatakratuH / / 40 zRNu me vadataH sarvametatsaMkSepato dvija // 4 dhArayanto mahArhANi kavacAni manasvinaH / / yajataH putrakAmasya kazyapasya prajApateH / kAzcanAni vicitrANi vaiDUryavikRtAni ca // 41 sAhAyyamRSayo devA gandharvAzca daduH kila // 5 vividhAni ca zastrANi ghorruupaannynekshH|| tatredhmAnayane zako niyuktaH kazyapena h| zitatIkSNAgradhArANi samudyamya sahasrazaH // 42 munayo vAlakhilyAzca ye cAnye devatAgaMNAH // 6 savisphuliGgajvAlAni sadhUmAni ca sarvazaH / zakrastu vIryasadRzamidhmabhAraM giriprabham / cakrANi parighAMzcaiva trizUlAni parazvadhAn // 43 samudyamyAnayAmAsa nAtikRcchrAdiva prabhuH / / 7 zaktIzca vividhAstIkSNAH karavAlAMzca nirmalAn / athApazyadRSInhrasvAnaGguSThodaraparvaNaH / svadeharUpANyAdAya gadAzcograpradarzanAH // 44 palAzavRntikAmekAM sahitAnvahataH pathi // 8 taiH zastrairbhAnumadbhiste divyaabhrnnbhuussitaaH| pralInAnsveSvivAGgeSu nirAhArAMstapodhanAn / -46 -
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 27. 9] Adiparva [1. 28. 2 klizyamAnAnmandabalAngoSpade saMplutodake // 9 | vinatA nAma kalyANI putrakAmA yazasvinI / / 24 tAMzca sarvAnsmayAviSTo vIryonmattaH puraMdaraH / tapastaptvA vrataparA nAtA puMsavane shuciH| avahasyAtyagAcchIghraM lavayitvAvamanya ca / 10 upacakrAma bhartAraM tAmuvAcAtha kazyapaH // 25 te'tha roSasamAviSTAH subhRzaM jAtamanyavaH / ArambhaH saphalo dedhi bhavitAyaM tvepsitH| Arebhire mahatkarma tadA zakrabhayaMkaram / / 11 janayiSyasi putrau dvau vIrau tribhuvanezvarau // 26 juhuvuste sutapato vidhivajjAtavedasam / tapasA vAlakhilyAnAM mama saMkalpajI tthaa| mauruccAvacairviprA yena kAmena tacchRNu // 12 bhaviSyato mahAbhAgau putrau te lokapUjitau / / 27 kAmavIryaH kAmagamo devraajbhyprdH|| uvAca cainAM bhagavAnmArIcaH punareva h| indro'nyaH sarvadevAnAM bhavediti yatavratAH // 13 dhAryatAmapramAdena garbho'yaM sumahodayaH // 28 indrAcchataguNaH zaurye vIrye caiva manojavaH / ekaH sarvapatatrINAmindratvaM kArayiSyati / tapaso naH phalenAdya dAruNaH saMbhavatviti / / 14 lokasaMbhAvito vIraH kAmavIryo vihaMgamaH // 29 taduddhA bhRzasaMtapto devarAjaH zatakratuH / zatakratumathovAca zrIyamANaH prajApatiH / jagAma zaraNaM tatra kazyapaM saMzitavratam / / 15 tvatsahAyau khagAveto bhrAtarau te bhaviSyataH // 30 tacchrutvA devarAjasya kazyayo'tha prajApatiH / netAbhyAM bhavitA doSaH sakAzAtte' puraMdara / vAlakhilyAnupAgamya karmasiddhimapRcchata / / 16 vyetu te zakra saMtApastvamevendro bhaviSyasi // 31 evamastviti taM cApi pratyUcuH satyavAdinaH / na cApyevaM tvayA bhUyaH kSeptavyA brahmavAdinaH / tAnkazyapa uvAcedaM sAntvapUrNa prajApatiH / / 17 na cAvamAnyA darpAtte' vAgviSA bhRzakopanAH // 32 ayamindrastribhuvane niyogAdbrahmaNaH kRtH| evamukto jagAmendro nirvizaGkastriviSTapam / indrArthaM ca bhavanto'pi yatnavantastapodhanAH / / 18 vinatA cApi siddhArthA babhUva muditA tadA // 33 na mithyA brahmaNo vAkyaM kartumarhatha sttmaaH| janayAmAsa putrI dvAvaruNaM garuDaM tthaa| bhavatAM ca na mithyAyaM saMkalpo me cikiirssitH||19 aruNastayostu vikala Adityasya puraHsaraH // 34 bhavatveSa patatrINAmindro'tibalasattvavAn / patatrINAM tu garuDa indratvenAbhyapicyata / prasAdaH kriyatAM caiva devarAjasya yAcataH // 20 tasyaitatkarma sumahacchrayatAM bhRgunandana // 35 evamuktAH kazyapena vaalkhilyaastpodhnaaH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // pratyUcurabhisaMpUjya munizreSThaM prajApatim // 21 28 indrArtho'yaM samArambhaH sarveSAM naH prajApate / sUta uvAca / apatyArthaM samArambho bhavatazcAyamIpsitaH // 22 tatastasmindvijazreSTha samudIrNe tathAvidhe / tadidaM saphalaM karma tvayA vai pratigRhyatAm / garutmAnpakSirAT tUrNaM saMprApto vibudhAnprati // 1 tathA caiva vidhatsvAtra yathA zreyo'nupazyasi // 23 taM dRSTvAtibalaM caiva prAkampanta samantataH / etasminneva kAle tu devI dAkSAyaNI shubhaa| parasparaM ca pratyanansarvapraharaNAnyapi // 2 -47 -
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 28. 3] mahAbhArate [1. 29. 3 tatra cAsIdameyAtmA vidyudagnisamaprabhaH / muhurmuhuH prekSamANA yudhyamAnA mahaujasam // 17 bhauvanaH sumahAvIryaH somasya prirkssitaa|| 3 azvakrandena vIreNa reNukena ca pakSiNA / sa tena patagendreNa pakSatuNDanakhaiH ksstH| krathanena ca zUreNa tapanena ca khecaraH // 18 muhUrtamatulaM yuddhaM kRtvA vinihato yudhi // 4 ulUkazvasanAbhyAM ca nimeSeNa ca pakSiNA / rajazvoddhaya sumahatpakSavAtena khecrH| prarujena ca saMyuddhaM cakAra pralihena ca // 19 kRtvA lokAnnirAlokAMstena devAnavAkirat // 5 taanpkssnkhtunnddaatrairbhindvinetaasutH| . tenAvakIrNA rajasA devA mohamupAgaman / yugAntakAle saMkruddhaH pinAkIva mahAbalaH / / 20 na cainaM dadRzuzchannA rajasAmRtarakSiNaH // 6 . mahAvIryA mahotsAhAstena te bahudhA kSatAH / evaM saMloDayAmAsa garuDatridivAlayam / rejurabhraghanaprakhyA rudhiraughapravarSiNaH // 21 pakSatuNDaprahAraizca devAnsa vidadAra ha // 7 tAnkRtvA patagazreSThaH sarvAnutkrAntajIvitAn / tato devaH sahasrAkSastUrNaM vAyumacodayat / atikrAnto'mRtasyArthe sarvato'gnimapazyata / / 22 vikSipemAM rajovRSTiM tavaitatkarma mAruta // 8 AvRNvAnaM mahAjvAlamarcibhiH sarvato'mbaram / atha vAyurapovAha tadrajastarasA blii| dahantamiva tIkSNAMzu ghoraM vAyusamIritam // 23 tato vitimire jAte devAH zakunimArdayan // 9 tato navatyA navatIrmukhAnAM nanAda coccaibalavAnmahAmegharavaH khagaH / ___ kRtvA tarasvI garuDo mahAtmA / vadhyamAnaH suragaNaiH sarvabhUtAni bhISayan / nadIH samApIya mukhaistatastaiH utpapAta mahAvIryaH pakSirAT paravIrahA // 10 suzIghramAgamya punarjavena // 24 tamutpatyAntarikSasthaM devAnAmupari sthitam / jvalantamagniM tamamitratApanaH varmiNo vibudhAH sarve nAnAzastrairavAkiran // 11 samAstaratpatraratho nadIbhiH / paTTizaiH paridhaiH zUlairgadAbhizca savAsavAH / tataH pracakre vapuranyadalpaM kSurAntaivalitaizcApi cakrarAdityarUpibhiH // 12 praveSTukAmo'gnimabhiprazAmya // 25 nAnAzastravisargazca vadhyamAnaH samantataH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // kurvantumulaM yuddhaM pakSirAna vyakampata // 13 29 . vinardanniva cAkAze vainateyaH pratApavAn / sUta uvAca / pakSAbhyAmurasA caiva samantAdvyAkSipatsurAn // 14 jAmbUnadamayo bhUtvA marIcivikacojjvalaH / te vikSiptAstato devAH prajagmurgaruDArditAH / praviveza balAtpakSI vArivega ivArNavam // 1 nakhatuNDakSatAzcaiva susruvuH zoNitaM bahu // 15 sa cakraM kssurpryntmpshydmRtaantike| sAdhyAH prAcI sagandharvA vasavo dakSiNAM dishm| paribhramantamanizaM tIkSNadhAramayasmayam // 2 prajagmuH sahitA rudraiH patagendrapradharSitAH // 16 jvalanArkaprabhaM ghoraM chedanaM somahAriNAm / dizaM pratIcImAdityA nAsatyA uttarAM dizam / ghorarUpaM tadatyarthaM yatraM devaiH sunirmitam // 3 . -48 -
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ 1. 29. 4] Adiparva [1. 30.7 tasyAntaraM sa dRSTvaiva paryavartata khecaraH / RSermAnaM kariSyAmi vajraM yasyAsthisaMbhavam / arAntareNAbhyapatatsaMkSipyAnaM kSaNena ha // 4 vajrasya ca kariSyAmi tava caiva zatakrato // 19 adhazcakrasya caivAtra dIptAnalasamadyutI / eSa patraM tyajAmyekaM yasyAntaM noplpsyse| vidyujihvau mahAghorau dIptAsyau dIptalocanau // 5 / na hi vanipAtena rujA me'sti kadAcana // 20 cakSurviSau mahAvIryo nityakruddhau tarasvinau / tatra taM sarvabhUtAni vismitAnyabruvaMstadA / rakSArthamevAmRtasya dadarza bhujagottamau // 6 surUpaM patramAlakSya suparNo'yaM bhavatviti // 21 sadA saMrabdhanayanau sadA cAnimiSekSaNau / dRSTvA tadadbhutaM cApi sahasrAkSaH puraMdaraH / tayoreko'pi yaM pazyetsa tUrNaM bhasmasAdbhavet // 7 khago mahadidaM bhUtamiti matvAbhyabhASata // 22 tayozcakSuSi rajasA suparNastUrNamAvRNot / balaM vijJAtumicchAmi yatte paramanuttamam / adRSTarUpastau cApi sarvataH paryakAlayat // 8 sakhyaM cAnantamicchAmi tvayA saha khagottama // 23 tayoraGge samAkramya vainateyo'ntarikSagaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi UnatriMzo'dhyAyaH // 29 // AcchinattarasA madhye somamabhyadravattataH // 9 30 samutpATyAmRtaM tattu vainateyastato blii| utpapAta javenaiva yatramunmathya vIryavAn // 10 garuDa uvAca / apItvaivAmRtaM pakSI parigRhyAzu vIryavAn / sakhyaM me'stu tvayA deva yathecchasi puraMdara / agacchadaparizrAnta AvArkiprabhA khagaH // 11 balaM tu mama jAnIhi mahaccAsahyameva ca // 1 viSNunA tu tadAkAze vainateyaH sameyivAn / kAmaM naitatprazaMsanti santaH svabalasaMstavam / tasya nArAyaNastuSTastenAlaulyena karmaNA // 12 guNasaMkIrtanaM cApi svayameva zatakrato // 2 tamuvAcAvyayo devo varado'smIti khecaram / sakheti kRtvA tu sakhe pRSTo vakSyAmyahaM tvayA / sa. vakre tava tiSTheyamuparItyantarikSagaH // 13 na hyAtmastavasaMyuktaM vaktavyamanimittataH // 3 uvAca cainaM bhUyo'pi nArAyaNamidaM vacaH / saparvatavanAmuvI sasAgaravanAmimAm / ajarazvAmarazca syAmamRtena vinApyaham // 14 pakSanADyaikayA zaka tvAM caivAtrAvalambinam // 4 pratigRhya varau tau ca garuDo viSNumabravIt / sarvAnsapiNDitAnvApi lokAnsasthANujaGgamAn / bhavate'pi varaM dadmi vRNItAM bhagavAnapi // 15 vaheyamaparizrAnto viddhIdaM me mahadbalam // 5 taM vajra vAhanaM kRSNo garutmantaM mahAbalam / sUta uvAca / dhvajaM ca cakre bhagavAnupari sthAsyasIti tam / / 16 ityuktavacanaM vIraM kirITI zrImatAM vrH| anupatya khagaM tvindro baneNAGge'bhyatADayat / Aha zaunaka devendraH sarvabhUtahitaH prabhuH // 6 vihaMgamaM surAmitraM harantamamRtaM balAt // 17 pratigRhyatAmidAnI me sakhyamAnantyamuttamam / tamuvAcendramAkrande garuDaH patatAM varaH / na kArya tava somena mama somaH pradIyatAm / prahasazlakSNayA vAcA tathA vanasamAhataH // 18 / asmAMste hi prabAdheyuryebhyo dadyAdbhavAnimam // 7 ___ - 49 - ma.bhA.7
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 30. 8] mahAbhArate [1. 31. 10 garuDa uvAca / vihRtya mAtrA saha tatra kAnane / kiMcitkAraNamuddizya somo'yaM nIyate myaa| bhujaMgabhakSaH paramArcitaH khagaina dAsyAmi samAdAtuM somaM kasmaicidapyaham // 8 rahInakIrtirvinatAmanandayat / / 21 yatremaM tu sahasrAkSa nikSipeyamahaM svayam / imAM kathAM yaH zRNuyAnnaraH sadA tvamAdAya tatastUrNaM harethAstridazezvara // 9 paTheta vA dvijajanamukhyasaMsadi / zakra uvaac| asaMzayaM tridivamiyAtsa puNyabhAvAkyenAnena tuSTo'haM yattvayoktamihANDaja / GamahAtmanaH patagapateH prakIrtanAt // 22 yadicchasi varaM mattastadgRhANa khagottama // 10 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi triNsho'dhyaayH||30|| sUta uvAca / ityuktaH pratyuvAcedaM kadrUputrAnanusmaran / zaunaka uvaac| .. smRtvA caivopadhikRtaM mAturdAsyanimittataH / / 11 bhujaMgamAnAM zApasya mAtrA caiva sutena ca / Izo'hamapi sarvasya kariSyAmi tu te'rthitaam| vinatAyAstvayA proktaM kAraNaM sUtanandana // 1 bhaveyurbhujagAH zakra mama bhakSyA mahAbalAH // 12 varapradAnaM bharcA ca kdruuvintyostthaa| tathetyuktvAnvagacchattaM tato daanvsuudnH| nAmanI caiva te prokte pakSiNovainateyayoH // 2 hariSyAmi vinikSiptaM somamityanubhASya tam // 13 pannagAnAM tu nAmAni na kIrtayasi suutj| AjagAma tatastUrNaM suparNo mAturantikam / prAdhAnyenApi nAmAni zrotumicchAmahe vayam // 3 atha sarpAnuvAcedaM sarvAnparamahRSTavat // 14 sUta uvAca / idamAnItamamRtaM nikSepsyAmi kuzeSu vaH / bahutvAnnAmadheyAni bhujagAnAM tapodhana / snAtA maGgalasaMyuktAstataH prAznIta pannagAH // 15 na kIrtayiSye sarveSAM prAdhAnyena tu me zRNu // 4 adAsI caiva mAteyamadyaprabhRti cAstu me| zeSaH prathamato jAto vAsukistadanantaram / yathoktaM bhavatAmetadvaco me pratipAditam // 16 airAvatastakSakazca karkoTakadhanaMjayau // 5 tataH snAtuM gatAH sarpAH pratyuktvA taM tathetyuta / kAliyo maNinAgazca nAgazvApUraNastathA / zakro'pyamRtamAkSipya jagAma tridivaM punaH // 17 nAgastathA piJjaraka elApatro'tha vAmanaH // 6 athAgatAstamuddezaM sarpAH somaarthinstdaa| nIlAnIlau tathA nAgau kalmASazabalau tthaa| nAtAzca kRtajapyAzca prahRSTAH kRtamaGgalAH // 18 AryakazcAdikazcaiva nAgazca zalapotakaH // 7 tadvijJAya hRtaM sarpAH pratimAyAkRtaM ca tat / sumanomukho dadhimukhastathA vimalapiNDakaH / somasthAnamidaM ceti darbhAste lilihustadA // 19 AptaH koTanakazcaiva zaGkho vAlazikhastathA // 8 tato dvaidhIkRtA jihvA sarpANAM tena krmnnaa| niSTayanako hemagaho nahaSaH piGgalastathA / abhavaMzcAmRtasparzAdarbhAste'tha pvitrinnH||20 bAhyakarNo hastipadastathA mudgarapiNDakaH // 9 tataH suparNaH paramaprahRSTavA kambalAzvatarau cApi nAgaH kaaliiykstthaa| -50 -
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 31. 10] Adiparva [1. 32. 17 vRttasaMvartakau nAgau dvau ca padmAviti zrutau // 10 / tapyamAnaM tapo ghoraM taM dadarza pitAmahaH / nAgaH zaGkhanakazcaiva tathA ca sphnnddko'prH|| parizuSkamAMsatvaksnAyuM jaTAcIradharaM prabhum // 5 kSemakazca mahAnAgo nAgaH piNDArakastathA // 11 tamabravItsatyadhRtiM tapyamAnaM pitAmahaH / karavIraH puSpadaMSTra eLako vilvpaannddukH| kimidaM kuruSe zeSa prajAnAM svasti vai kuru // 6 mUSakAdaH zaGkhazirAH pUrNadaMSTro haridrakaH // 12 tvaM hi tIvraNa tapasA prajAstApayase'nagha / aparAjito jyotikazca pannagaH shriivhstthaa| brUhi kAmaM ca me zeSa yatte hRdi ciraM sthitam // 7 kauravyo dhRtarASTrazca puSkaraH zalyakastathA // 13 zeSa uvAca / virajAzca subAhuzca zAlipiNDazca vIryavAn / sodaryA mama sarve hi bhrAtaro mandacetasaH / hastibhadraH piTharako mukharaH koNavAsanaH // 14 saha tai!tsahe vastuM tadbhavAnanumanyatAm / / 8 kuJjaraH kurarazcaiva tathA nAgaH prabhAkaraH / abhyasUyanti satataM parasparamamitravat / kumudaH kumudAkSazca tittirirhlikstthaa| tato'haM tapa AtiSThe naitAnpazyeyamityuta // 9 karkarAkarkarau cobhI kuNDodaramahodarau // 15 na marSayanti satataM vinatAM sasutAM ca te / ete prAdhAnyato nAgAH kIrtitA dvijasattama / asmAkaM cAparo bhrAtA vainateyaH pitAmaha // 10 bahutvAnnAmadheyAnAmitare na prakIrtitAH // 16 taM ca dviSanti te'tyarthaM sa cApi sumahAbalaH / eteSAM prasavo yazca prasavasya ca saMtatiH / varapradAnAtsa pituH kazyapasya mahAtmanaH // 11 asaMkhyeyeti matvA tAnna bravImi dvijottama / / 17 so'haM tapaH samAsthAya mokSyAmIdaM kalevaram / bahUnIha sahasrANi prayutAnyarbudAni ca / kathaM me pretyabhAve'pi na taiH syAtsaha sNgmH||12 azakyAnyeva saMkhyAtuM bhujagAnAM tapodhana // 18 brahmovAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ekatriMzo'dhyAyaH // 31 // jAnAmi zeSa sarveSAM bhrAtRNAM te viceSTitam / - zaunaka uvAca / mAtuzcApyaparAdhAdvai bhrAtRNAM te mahadbhayam // 13 jAtA vai bhujagAstAta vIryavanto durAsadAH / kRto'tra parihArazca pUrvameva bhujNgm| bhrAtRNAM tava sarveSAM na zokaM kartumarhasi // 14 zApaM taM tvatha vijJAya kRtavanto nu kiM param // 1 vRNISva ca varaM mattaH zeSa yatte'bhikAzitam / sUta uvAca / ditsAmi hi varaM te'dya prItirme paramA tvayi // 15 teSAM tu bhagavAzeSastyaktvA kadrU mahAyazAH / diSTayA ca buddhirdharme te niviSThA pannagottama / / tapo vipulamAtasthe vAyubhakSo yatavrataH / / 2 gandhamAdanamAsAdya badaryAM ca tportH| ato bhUyazca te buddhidharme bhavatu susthirA / / 16 gokarNe puSkarAraNye tathA himavatastaTe // 3 zeSa uvaac| teSu teSu ca puNyeSu tIrtheSvAyataneSu ca / / eSa eva varo me'dya kAzitaH prapitAmaha / ekAntazIlI niyataH satataM vijitendriyaH // 4 dharme me ramatAM buddhiH zame tapasi cezvara // 17 -51 -
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 32. 18] mahAbhArate [1..33. 12 brahmovAca / suparNa ca sakhAyaM vai bhgvaanmrottmH| prIto'smyanena te zeSa damena prazamena c| prAdAdanantAya tadA vainateyaM pitAmahaH // 25 tvayA vidaM vacaH kArya mnniyogaatprjaahitm|| 18 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dvaatriNsho'dhyaayH||32|| imAM mahIM zailavanopapannAM 33 sasAgarAM sAkarapattanAM ca / sUta uvAca / tvaM zeSa samyakcalitAM yathAva mAtuH sakAzAttaM zApaM zrutvA pannagasattamaH / tsaMgRhya tiSThasva yathAcalA syAt // 19 vAsukizcintayAmAsa zApo'yaM na bhavetkatham // 1 zeSa uvAca / tataH sa matrayAmAsa bhrAtRbhiH saha sarvazaH / yathAha devo varadaH prajApati- . airAvataprabhRtibhirye sma dharmaparAyaNAH // 2 mhiiptirbhuutptirjgtptiH| vaasukiruvaac| tathA mahIM dhArayitAsmi nizcalAM ayaM zApo yathoddiSTo viditaM vstthaanghaaH| prayaccha tAM me zirasi prajApate // 20 tasya zApasya mokSArthaM matrayitvA yatAmahe // 3 brhmovaac| sarveSAmeva zApAnAM pratighAto hi vidyate / adho mahIM gaccha bhujaMgamottama / na tu mAtrAbhizaptAnAM mokSo vidyeta pnngaaH||4 svayaM tavaiSA vivaraM prdaasyti| avyayasyAprameyasya satyasya ca tthaagrtH| imAM dharAM dhArayatA tvayA hi me| zaptA ityeva me zrutvA jAyate hRdi vepathuH / / 5 mahatpriyaM zeSa kRtaM bhaviSyati // 21 nUnaM sarvavinAzo'yamasmAkaM samudAhRtaH / sUta uvAca / na hyenAM so'vyayo devaH zapantIM pratyaSedhayat // 6 tatheti kRtvA vivaraM pravizya sa tasmAtsaMmantrayAmo'tra bhujagAnAmanAmayam / prabhu vo bhujagavarAgrajaH sthitaH / yathA bhaveta sarveSAM mA naH kAlo'tyagAdayam / / 7 bibharti devIM zirasA mahImimAM api mantrayamANA hi haituM pazyAma mokssnne| samudranemiM parigRhya sarvataH / / 22 yathA naSTaM purA devA gUDhamagniM guhAgatam / / 8 brahmovAca / yathA sa yajJo na bhavedyathA vApi parAbhavet / zeSo'si nAgottama dharmadevo janamejayasya sarpANAM vinAzakaraNAya hi // 9 mahImimAM dhArayase ydekH| sUta uvaac|| anantabhogaH parigRhya sarvAM tathetyuktvA tu te sarve kAdraveyAH samAgatAH / yathAhamevaM balabhidyathA vA / / 23 samayaM cakrire tatra mantrabuddhivizAradAH // 10 sUta uvAca / eke tatrAbruvannAgA vayaM bhUtvA dvijarSabhAH / adho bhUmervasatyevaM nAgo'nantaH pratApavAn / janamejayaM taM bhikSAmo yajJaste na bhavediti // 11 dhArayanvasudhAmekaH zAsanAdbrahmaNo vibhuH / / 24 / apare tvabruvannAgAstatra paNDitamAninaH / - 52 -
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 33. 12] Adiparva [1. 34.8 mazriNo'sya vayaM sarve bhaviSyAmaH susNmtaaH|| 12 apare tvabruvaMstatra nAgAH sukRtakAriNaH / sa naH prakSyati sarveSu kAryeSvarthavinizcayam / dazAmainaM pragRhyAzu kRtamevaM bhaviSyati / tatra buddhiM pravakSyAmo yathA yajJo nivartate // 13 / chinnaM mUlamanarthAnAM mRte tasminbhaviSyati // 27 sa no bahumatAnrAjA buvA buddhimatAM vrH| eSA vai naiSThikI buddhiH sarveSAmeva sNmtaa| yajJArthaM prakSyati vyakta neti vakSyAmahe vayam // 14 / yathA vA manyase rAjastatkSipraM sNvidhiiytaam||28 darzayanto bahUndoSAnpretya ceha ca dAruNAn / ityuktvA samudaikSanta vAsukiM pannagezvaram / / hetubhiH kAraNaizcaiva yathA yajJo bhavenna saH // 15 vAsukizcApi saMcintya tAnuvAca bhujaMgamAn // 29 atha vA ya upAdhyAyaH kratau tasminbhaviSyati / / naiSA vo naiSThikI buddhimatA kartuM bhujaMgamAH / sarpasatravidhAnajJo rAjakAryahite rataH // 16 . sarveSAmeva me buddhiH pannagAnAM na rocate // 30 taM gatvA dazatAM kazcidbhujagaH sa mariSyati / kiM tvatra saMvidhAtavyaM bhavatAM yadbhaveddhitam / tasminhate yajJakare kratuH sa na bhaviSyati // 17 / anenAhaM bhRzaM tapye guNadoSau madAzrayau // 31 ye cAnye sarpasatrajJA bhaviSyantyasya RtvijH|| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi trayastriMzo'dhyAyaH // 33 // tAMzca sarvAndaziSyAmaH kRtamevaM bhaviSyati // 18 34 tatrApare'mantrayanta dharmAtmAno bhujNgmaaH| sUta uvAca / abuddhireSA yuSmAkaM brahmahatyA na zobhanA / / 19 / / zrutvA tu vacanaM teSAM sarveSAmiti ceti ca / samyaksaddharmamUlA hi vyasane zAntiruttamA / vAsukezca vacaH zrutvA elApatro'bravIdidam // 1 adharmottaratA nAma kRtsnaM vyApAdayejjagat / / 20 na sa yajJo na bhavitA na sa rAjA tathAvidhaH / apare tvabravannAgAH samiddhaM jaatvedsm| janamejayaH pANDaveyo yato'smAkaM mahAbhayam // 2 vanirvApayiSyAmo meghA bhUtvA savidyutaH // 21 daivenopahato rAjanyo bhavediha pUruSaH / mugmANDaM nizi gatvA vA apare bhujagottamAH / sa daivamevAzrayate nAnyattatra parAyaNam // 3 pramattAnAM harantvAzu vighna evaM bhaviSyati // 22 tadidaM daivamasmAkaM bhayaM pannagasattamAH / yajJe vA bhujagAstasmizatazo'tha shsrshH| daivamevAzrayAmo'tra zRNudhvaM ca vaco mama // 4 janaM dazantu vai sarvamevaM trAso bhaviSyati // 23 ahaM zApe samutsRSTe samazrauSaM vacastadA / atha vA saMskRtaM bhojyaM dUSayantu bhujaMgamAH / mAturutsaGgamArUDho bhayAtpannagasattamAH // 5 svena mUtrapurISeNa sarvabhojyavinAzinA // 24 devAnAM pannagazreSThAstIkSNAstIkSNA iti prbho| apare tvabruvaMstatra Rtvijo'sya bhavAmahe / pitAmahamupAgamya duHkhArtAnAM mahAdyute // 6 yajJavighnaM kariSyAmo dIyatAM dakSiNA iti / devA uucuH| vazyatAM ca gato'sau naH kariSyati yathepsitam // 25 kA hi labdhvA priyAnputrAzapedevaM pitAmaha / apare tvabruvaMstatra jale prakrIDitaM nRpam / Rte kadUM tIkSNarUpAM devadeva tavAgrataH // 7 gRhamAnIya banImaH kraturevaM bhavenna saH // 26 / tatheti ca vacastasyAstvayApyuktaM pitAmaha / -53 -
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 34.8] mahAbhArate [1. 35. 13 etadicchAma vijJAtuM kAraNaM yanna vAritA / / 8 sarve prahRSTamanasaH sAdhu sAdhvityapUjayan // 1 brahmovAca / tataHprabhRti tAM kanyAM vAsukiH pryrksst| bahavaH pannagAstIkSNA bhImavIryA viSolbaNAH / jaratkAruM svasAraM vai paraM harSamavApa ca // 2 prajAnAM hitakAmo'haM na nivAritavAMstadA // 9 tato nAtimahAnkAlaH samatIta ivAbhavat / ye dandazUkAH kSudrAzca pApAcArA viSolbaNAH / atha devAsurAH sarve mamanthuvaruNAlayam / / 3. teSAM vinAzo bhavitA na tu ye dharmacAriNaH // 10 tatra netramabhUnnAgo vAsukirbalinAM vrH| . yannimittaM ca bhavitA mokSasteSAM mahAbhayAt / samApyaiva ca tatkarma pitAmahamupAgaman // 4 pannagAnAM nibodhadhvaM tasminkAle tathAgate // 11 devA vAsukinA sArdhaM pitAmahamathAbruvan / yAyAvarakule dhImAnbhaviSyati mahAnRSiH / bhagavazApabhIto'yaM vAsukistapyate bhRzam / / 5 jaratkAruriti khyAtastejasvI niyatendriyaH // 12 tasyedaM mAnasaM zalyaM samuddhartuM tvamarhasi / tasya putro jaratkArorutpatsyati mahAtapAH / jananyAH zApajaM deva jJAtInAM hitakAGkSiNaH // 6 AstIko nAma yajJaM sa pratiSetsyati taM tadA / hito hyayaM sadAsmAkaM priMyakArI ca nAgarAT / tatra mokSyanti bhujagA ye bhaviSyanti dhaarmikaaH||13 / kuru prasAdaM deveza zamayAsya manojvaram // 7 devA UcuH / / brahmovAca / sa munipravaro deva jrtkaarurmhaatpaaH| mayaivaitadvitIrNaM vai vacanaM manasAmarAH / . kasyAM putraM mahAtmAnaM janayiSyati vIryavAn // 14 elApatreNa nAgena yadasyAbhihitaM puraa|| 8 brhmovaac| tatkarotveSa nAgendraH prAptakAlaM vacastathA / sanAmAyAM sanAmA sa kanyAyAM dvijasattamaH / vinaziSyanti ye pApA na tu ye dharmacAriNaH // 9 apatyaM vIryavAndevA vIryavajjanayiSyati // 15 utpannaH sa jaratkArustapasyugre rato dvijH| elApatra uvAca / tasyaiSa bhaginIM kAle jaratkAruM prayacchatu // 10 evamastviti taM devAH pitAmahamathAbruvan / yadelApatreNa vacastadoktaM bhujagena ha / uktvA caivaM gatA devAH sa ca devaH pitAmahaH // 16 pannagAnAM hitaM devAstattathA na tadanyathA // 11 so'hamevaM prapazyAmi vAsuke bhaginIM tava / jaratkAruriti khyAtAM tAM tasmai pratipAdaya // 17 sUta uvAca / bhaikSavadbhikSamANAya nAgAnAM bhayazAntaye / etacchrutvA sa nAgendraH pitAmahavacastadA / RSaye suvratAya tvameSa mokSaH zruto mayA // 18 sarpAnbahUJjaratkArau nityayuktAnsamAdadhat // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi catustriMzo'dhyAyaH // 34 // jaratkAruryadA bhAryAmicchedvarayituM prabhuH / zIghrametya mamAkhyeyaM tannaH zreyo bhaviSyati / / 1 sUta uvAca / iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi paJcatriMzo'dhyAyaH // 35 elApatrasya tu vacaH zrutvA nAgA dvijottama / - 54 -
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 36. 1] Adiparva [1. 36. 26 na hi tena mRgo viddho jIvangacchati vai vanam / zaunaka uvaac| pUrvarUpaM tu tannanamAsItsvargagatiM prati / jaratkAruriti proktaM yattvayA sUtanandana / parikSitastasya rAjJo viddho yannaSTavAnmRgaH // 13 icchAmyetadahaM tasya RSeH zrotuM mahAtmanaH // 1 dUraM cApahRtastena mRgeNa sa mhiiptiH| kiM kAraNaM jaratkAro maitatprathitaM bhuvi / parizrAntaH pipAsAta AsasAda muniM vane // 14 jaratkAruniruktaM tvaM yathAvadvaktumarhasi // 2 gavAM pracAreSvAsInaM vatsAnAM mukhaniHsRtam / sUta uvaac| bhUyiSThamupayuJjAnaM phenamApibatAM payaH // 15 jareti kSayamAhurvai dAruNaM kArusaMjJitam / tamabhidrutya vegena sa rAjA saMzitavratam / zarIraM kAru tasyAsIttatsa dhImAJzanaiH zanaiH // 3 apRcchaddhanurudyamya taM muniM kSucchramAnvitaH // 16 kSapayAmAsa tIvraNa tapasetyata ucyte| bho bho brahmannahaM rAjA parikSidabhimanyujaH / jaratkAruriti brahmanvAsukerbhaginI tthaa|| 4 mayA viddho mRgo naSTaH kaJcittvaM dRSTavAnasi // 17 evamuktastu dharmAtmA zaunakaH prAhasattadA / sa munistasya novAca kiMcinmaunavrate sthitaH / ugrazravasamAmaya upapannamiti bruvan // 5 tasya skandhe mRtaM sarpa kruddho rAjA samAsajat // 18 sUta uvaac| dhanuSkoTyA samutkSipya sa cainaM samudaikSata / atha kAlasya mahataH sa muniH sNshitvrtH| na ca kiMciduvAcainaM zubhaM vA yadi vAzubham // 19 tapasyabhirato dhImAnna dArAnabhyakAvata // 6 sa rAjA krodhamutsRjya vyathitastaM tathAgatam / . sa UrdhvaretAstapasi prasaktaH dRSTvA jagAma nagaramRSistvAste tathaiva saH // 20 ' svAdhyAyavAnvItabhayaklamaH sn| . taruNastasya putro'bhUttigmatejA mahAtapAH / cacAra sarvAM pRthivIM mahAtmA zRGgI nAma mahAkrodho duSprasAdo mahAvrataH // 21 . . na cApi dArAnmanasApyakAGkSat // 7 sa devaM paramIzAnaM sarvabhUtahite ratam / tato'parasminsaMprApte kAle kasmiMzcideva tu| brahmANamupatasthe vai kAle kAle susNytH| parikSiditi vikhyAto rAjA kauravavaMzabhRt // 8 sa tena samanujJAto brahmaNA gRhamIyivAn // 22 yathA pANDurmahAbAhurdhanurdharavaro bhuvi|| sakhyoktaH krIDamAnena sa tatra hasatA kila / babhUva mRgayAzIlaH purAsya prpitaamhH|| 9 saMrambhI kopano'tIva viSakalpa RSeH sutaH / mRgAnvidhyanvarAhAMzca trkssnmhissaaNstthaa| RSiputreNa narmArtha kRzena dvijasattama / / 23 anyAMzca vividhAnvanyAMzcacAra pRthiviiptiH|| 10 tejasvinastava pitA tathaiva ca tpsvinH| . sa kadAcinmRgaM viddhA bANena ntprvnnaa| zavaM skandhena vahati mA zRGgingarvito bhava // 24 pRSThato dhanurAdAya sasAra gahane vane // 11 * vyAharatsvRSiputreSu mA sma kiMcidvaco vadIH / yathA hi bhagavAnrudro viddhA yajJamRgaM divi| asmadvidheSu siddheSu brahmavitsu tapasviSu // 25 anvagacchaddhanuSpANiH paryanveSastatastataH / / 12 / ka te puruSamAnitvaM ka te vaacstthaavidhaaH| ... -55 -
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 36. 26 ] . mahAbhArate [ 1.37. 25 darpajAH pitaraM yastvaM draSTA zavadharaM tathA // 26 shRnggyuvaac| iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi sstttriNsho'dhyaayH|| 36 // yo'sau vRddhasya tAtasya tathA kRcchragatasya c| 37 skandhe mRtamavAnAkSItpannagaM rAjakilbiSI // 12 sUta uvAca / taM pApamatisaMkruddhastakSakaH pannagottamaH / evamuktaH sa tejasvI zRGgI kopasamanvitaH / AzIviSastigmatejA madvAkyabalacoditaH // 13 mRtadhAraM guruM zrutvA paryatapyata manyunA // 1 saptarAtrAdito netA yamasya sadanaM prti| . sa taM kRzamabhiprekSya sUnRtAM vAcamutsRjan / dvijAnAmavamantAraM kurUNAmayazaskaram // 14 apRcchata kathaM tAtaH sa me'dya mRtadhArakaH / / 2 sUta uvaac| kRza uvaac| iti zaptvA nRpaM kruddhaH zRGgI pitaramabhyayAt / rAjJA parikSitA tAta mRgayAM pridhaavtaa| AsInaM gocare tasminvahantaM zavapannagam // 15 avasaktaH pituste'dya mRtaH skandhe bhRjNgmH||3 sa tamAlakSya pitaraM zRGgI skandhagatena vai| shRnggyuvaac| zavena bhujagenAsIdbhUyaH krodhasamanvitaH // 16 kiM me pitrA kRtaM tasya rAjJo'niSTaM durAtmanaH / duHkhAccANi mumuce pitaraM cedamabravIt / brUhi tvaM kRza tattvena pazya me tapaso balam // 4 zrutvemAM dharSaNAM tAta tava tena durAtmanA // 17 kRza uvAca / rAjJA parikSitA kopAdazapaM tamahaM nRpam / sa rAjA mRgayAM yAtaH prikssidbhimnyujH| yathArhati sa evogaM zApaM kurukulAdhamaH // 18 sasAra mRgamekAkI vidyA bANena patriNA // 5 saptame'hani taM pApaM takSakaH pnngottmH| na cApazyanmRgaM rAjA caraMstasminmahAvane / vaivasvatasya bhavanaM netA paramadAruNam / / 19 pitaraM te sa dRSTvaiva papracchAnabhibhASiNam / / 6 tamabravItpitA brahmastathA kopasamanvitam / taM sthANubhUtaM tiSThantaM kSutpipAsAzramAturaH / na me priyaM kRtaM tAta naiSa dharmastapasvinAm / / 20 punaH punarpagaM naSTaM papraccha pitaraM tava / / 7 vayaM tasya narendrasya viSaye nivasAmahe / sa ca maunavratopeto naiva taM pratyabhASata / nyAyato rakSitAstena tasya pApaM na rocaye // 21 tasya rAjA dhanuSkoTyA sarpa skandhe samAsRjat / / 8 sarvathA vartamAnasya rAjJo hyasmadvidhaiH sdaa| gRGgistava pitAdyAsau tathaivAste yatavrataH / kSantavyaM putra dharmo hi hato hanti na saMzayaH // 22 so'pi rAjA svanagaraM pratiyAto gajAhvayam // 9 yadi rAjA na rakSeta pIDA vai naH parA bhavet / sUta uvAca / na zaknuyAma carituM dharma putra yathAsukham // 23 zrutvaivamRSiputrastu divaM stabdhveva viSThitaH / rakSyamANA vayaM tAta rAjabhiH zAstradRSTibhiH / kopasaMraktanayanaH prajvalanniva manyunA / / 10 carAmo vipulaM dharma teSAM cAMzo'sti dharmataH // 24 AviSTaH sa tu kopena zazApa nRpatiM tdaa| parikSittu vizeSeNa yathAsya prapitAmahaH / vAyupaspRzya tejasvI krodhvegblaatkRtH|| 11 / rakSatyasmAnyathA rAjJA rakSitavyAH prajAstathA // 25 - 56 -
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 37. 26 ] Adiparva [1. 38. 25 38 teneha kSudhitenAdya zrAntena ca tpsvinaa| mama putreNa zapto'si bAlenAkRtabuddhinA / ajAnatA vratamidaM kRtametadasaMzayam / / 26 mamemAM dharSaNAM tvattaH prekSya rAjannamarSiNA // 12 tasmAdidaM tvayA bAlyAtsahasA duSkRtaM kRtm| sUta uvaac| na hyarhati nRpaH zApamasmattaH putra sarvathA // 27 / evamAdizya ziSyaM sa preSayAmAsa suvrataH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // parikSite nRpataye dayApanno mahAtapAH // 13 saMdizya kuzalapraznaM kAryavRttAntameva ca / zRGgayuvAca / ziSyaM gauramukhaM nAma zIlavantaM samAhitam // 14 yadyatatsAhasaM tAta yadi vA duSkRtaM kRtam / so'bhigamya tataH zIghraM narendra kuruvardhanam / priyaM vApyapriyaM vA te vAguktA na mRSA mayA // 1 viveza bhavanaM rAjJaH pUrvaM dvAHsthairniveditaH // 15 naivAnyathedaM bhavitA pitareSa bravImi te / pUjitazca narendreNa dvijo gauramukhastataH / nAhaM mRSA prabravImi svaireSvapi kutaH zapan // 2 Acakhyau parivizrAnto rAjJe sarvamazeSataH / zamIka uvAca / zamIkavacanaM ghoraM yathoktaM matrisaMnidhau // 16 jAnAmyugraprabhAvaM tvAM putra satyagiraM tthaa|| zamIko nAma rAjendra viSaye vartate tava / nAnRtaM yuktapUrvaM te naitanmithyA bhaviSyati // 3 RSiH paramadharmAtmA dAntaH zAnto mhaatpaaH||17 pitrA putro vayaHstho'pi satataM vAcya eva tu / tasya tvayA naravyAghra sarpaH prANairviyojitaH / yathA syAdguNasaMyuktaH prApnuyAcca mahadyazaH // 4 . avasakto dhanuSkoTyA skandhe bharatasattama / kiM punarbAla eva tvaM tapasA bhAvitaH prabho / kSAntavAstava tatkarma putrastasya na cakSame // 18 vardhate ca prabhavatAM kopo'tIva mahAtmanAm // 5 tena zapto'si rAjendra piturajJAtamadya vai / so'haM pazyAmi vaktavyaM tvayi dharmabhRtAM vara / takSakaH saptarAtreNa mRtyuste vai bhaviSyati // 19 putratvaM bAlatAM caiva tavAvekSya ca sAhasam // 6 tatra rakSAM kuruSveti punaH punarathAbravIt / sa tvaM zamayuto bhUtvA vanyamAhAramAharan / tadanyathA na zakyaM ca kartuM kenacidapyuta // 20 cara krodhamimaM tyaktvA naivaM dharma prahAsyasi // 7 na hi zaknoti saMyantuM putraM kopasamanvitam / krodho hi dharma harati yatInAM duHkhasaMcitam / tato'haM preSitastena tava rAjanhitArthinA // 21 tato dharmavihInAnAM gatiriSTA na vidyate // 8 iti zrutvA vaco ghoraM sa rAjA kurunandanaH / zama eva yatInAM hi kSamiNAM siddhikArakaH / / paryatapyata tatpApaM kRtvA rAjA mahAtapAH // 22 kSamAvatAmayaM lokaH parazcaiva kSamAvatAm // 9 taM ca maunavratadharaM zrutvA munivaraM tadA / tasmAJcarethAH satataM kSamAzIlo jitendriyaH / bhUya evAbhavadrAjA zokasaMtaptamAnasaH // 23 kSamayA prApsyase lokAnbrahmaNaH smnntraan|| 10 anukrozAtmatAM tasya zamIkasyAvadhArya tu / mayA tu zamamAsthAya yacchakyaM kartumadya vai / / paryatapyata bhUyo'pi kRtvA tatkilbiSaM muneH||24 tatkariSye'dya tAtAhaM preSayiSye nRpAya vai // 11 / na hi mRtyuM tathA rAjA zrutvA vai so'nvatapyata / ma.bhA.8 - 57 -
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 38. 25 ] mahAbhArate [1. 39. 11 azocadamaraprakhyo yathA kRtveha karma tat / / 25 kAzyapa uvaac| tatastaM preSayAmAsa rAjA gauramukhaM tdaa| ahaM taM nRpatiM nAga tvayA daSTamapajvaram / bhayaH prasAdaM bhagavAnkarotviti mameti vai // 26 kariSya iti me buddhirvidyAbalamupAzritaH // 39 tasmiMzca gatamAtre vai rAjA gauramukhe tdaa|| iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi aSTatriMzo'dhyAyaH // 38 // mazribhirmatrayAmAsa saha saMvinamAnasaH / / 27 39 nizcitya matribhizcaiva sahito matratattvavit / takSaka uvAca / prAsAdaM kArayAmAsa ekastambhaM surakSitam // 28 daSTaM yadi mayeha tvaM zaktaH kiMciJcikitsitum / rakSAM ca vidadhe tatra bhiSajazcauSadhAni c| . tato vRkSaM mayA daSTamimaM jIvaya kAzyapa / / 1 / brAhmaNAnsiddhamatrAMzca sarvato vai nyavezayat // 29 paraM matrabalaM yatte tadarzaya yatasva ca / / rAjakAryANi tatrasthaH sarvANyevAkarocca sH| nyagrodhamenaM dhakSyAmi pazyataste dvijottama // 2 mazribhiH saha dharmajJaH smntaatprirkssitH|| 30 kAzyapa uvAca / ' prApte tu divase tasminsaptame dvijasattama / daza nAgendra vRkSaM tvaM yamenamabhimanyase / kAzyapo'bhyAgamadvidvAMstaM rAjAnaM cikitsitum 31 ahamenaM tvayA daSTaM jIvayiSye bhujaMgama // 3 zrutaM hi tena tadabhUdadya taM rAjasattamam / sUta uvaac| takSakaH pannagazreSTho neSyate yamasAdanam // 32 evamuktaH sa nAgendraH kAzyapena mahAtmanA / taM daSTaM pannagendreNa kariSye'hamapajvaram / adazavRkSamabhyetya nyagrodhaM pannagottamaH // 4 / tatra me'rthazca dharmazca bhaviteti vicintayan // 33 sa vRkSastena daSTaH sansadya eva mahAdyute / taM dadarza sa nAgendrastakSakaH kAzyapaM pthi| AzIviSaviSopetaH prajajvAla samantataH // 5 gacchantamekamanasaM dvijo bhUtvA vayotigaH // 34 taM dagdhvA sa nagaM nAgaH kAzyapaM punarabravIta / tamabravItpannagendraH kAzyapaM munipuMgavam / kuru yatnaM dvijazreSTha jIvayainaM vanaspatim // 6 ka bhavAMstvarito yAti kiM ca kArya cikIrSati // 35 bhasmIbhUtaM tato vRkSaM pannagendrasya tejasA / kAzyapa uvaac| bhasma sarva samAhRtya kAzyapo vAkyamabravIt // 7 nRpaM kurukulotpannaM prikssitmriNdmm| vidyAbalaM pannagendra pazya me'sminvnsptau| takSakaH pannagazreSThastejasAdya pradhakSyati // 36 ahaM saMjIvayAmyenaM pazyataste bhujaMgama // 8 taM daSTaM pannagendreNa tenAgnisamatejasA / tataH sa bhagavAnvidvAnkAzyapo dvijasattamaH / pANDavAnAM kulakaraM rAjAnamamitaujasam / bhasmarAzIkRtaM vRkSaM vidyayA samajIvayat // 9 gacchAmi saumya tvaritaM sadyaH kartumapajvaram // 37 aGkaraM taM sa kRtavAMstataH prnndvyaanvitm| takSaka uvAca / palAzinaM zAkhinaM ca tathA viTapinaM punaH // 10 ahaM sa takSako brahmastaM dhakSyAmi mahIpatim / taM dRSTvA jIvitaM vRkSaM kAzyapena mahAtmanA / nivartasva na zaktastvaM mayA daSTaM cikitsitum // 38 / uvAca takSako brahmannetadatyadbhutaM tvayi // 11 -58 -
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 39. 12] Adiparva [1. 40. 2 viprendra yadviSaM hanyA mama vA madvidhasya vaa| phalapatrodakaM nAma pratigrAhayituM nRpam // 24 // kaM tvamarthamabhiprepsuryAsi tatra tapodhana // 12 sUta uvAca / yatte'bhilaSitaM prAptuM phalaM tasmAnnRpottamAt / te takSakasamAdiSTAstathA ckrurbhujNgmaaH| ahameva pradAsyAmi tatte yadyapi durlabham // 13. upaninyustathA rAjJe darbhAnApaH phalAni ca // 25 viprazApAbhibhUte ca kSINAyuSi nraadhipe| tacca sarvaM sa rAjendraH pratijagrAha vIryavAn / ghaTamAnasya te vipra siddhiH saMzayitA bhavet / / 14 | kRtvA ca teSAM kAryANi gamyatAmityuvAca taan||26 tato yazaH pradIptaM te triSu lokeSu vizrutam / gateSu teSu nAgeSu taapscchdmruupissu| virazmiriva dharmAMzurantardhAnamito vrajet // 15 amAtyAnsuhRdazcaiva provAca sa narAdhipaH // 27 kAzyapa uvAca / / bhakSayantu bhavanto vai svAdUnImAni srvshH| dhanArthI yAmyahaM tatra tanme ditsa bhujaMgama / tApasairupanItAni phalAni sahitA mayA // 28 tato'haM vinivartiSye gRhAyoragasattama // 16 tato rAjA sasacivaH phlaanyaadaatumaiccht| takSaka uvaac|| yadgRhItaM phalaM rAjJA tatra kRmirabhUdaNuH / yAvaddhanaM prArthayase tasmAdrAjJastato'dhikam / hrasvakaH kRSNanayanastAmro varNena zaunaka // 29 ahaM te'dya pradAsyAmi nivartasva dvijottama // 17 sa taM gRhya nRpazreSThaH sacivAnidamabravIt / . sUta uvaac| astamabhyeti savitA viSAdadya na me bhayam // 30 takSakasya vacaH zrutvA kAzyapo dvijasattamaH / satyavAgastu sa muniH kRmiko mAM dazatvayam / pradadhyau sumahAtejA rAjAnaM prati buddhimAn // 18 takSako nAma bhUtvA vai tathA parihRtaM bhavet // 31 divyajJAnaH sa tejasvI jJAtvA taM nRpatiM tdaa| te cainamanvavartanta matriNaH kAlacoditAH / kSINAyuSaM pANDaveyamapAvartata kAzyapaH / evamuktvA sa rAjendro grIvAyAM saMnivezya h| labdhvA vittaM munivarastakSakAdyAvadIpsitam // 19 kRmikaM prAhasattUrNaM mumUrSanaSTacetanaH // 32 nivRtte kAzyape tasminsamayena mhaatmni| hasanneva ca bhogena takSakeNAbhiveSTitaH / jagAma takSakastUrNaM nagaraM nAgasAhvayam / / 20 tasmAtphalAdviniSkramya yattadrAjJe niveditam // 33 atha zuzrAva gacchansa takSako jagatIpatim / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi matrAgadairviSaharai rakSyamANaM prayatnataH // 21 ekonctvaariNsho'dhyaayH|| 39 // sa cintayAmAsa tadA mAyAyogena pArthivaH / mayA vazcayitavyo'sau ka upAyo bhavediti // 22 sUta uvaac| tatastApasarUpeNa prAhiNotsa bhujaMgamAn / taM tathA matriNo dRSTvA bhogena pariveSTitam / phalapatrodakaM gRhya rAjJe nAgo'tha takSakaH / / 23 vivarNavadanAH sarve rurudurbhRshduHkhitaaH|| 1 __ takSaka uvAca / taM tu nAdaM tataH zrutvA matriNaste pradudruvuH / gacchaMcaM yUyamavyagrA rAjAnaM kaaryvttyaa| apazyaMzcaiva te yAntamAkAze nAgamadbhutam / / 2 -59
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 40. 3] mahAbhArate [1. 41. 11 sImantamiva kurvANaM nabhasaH padmavarcasam / vapuSTamA cApi varaM pati tadA takSakaM pannagazreSThaM bhRzaM zokaparAyaNAH // 3 pratItarUpaM samavApya bhUmipam / tatastu te tadgRhamagninA vRtaM bhAvena rAmA ramayAMbabhUva vai pradIpyamAnaM viSajena bhoginH| vihArakAleSvavarodhasundarI // 11 bhayAtparityajya dizaH prapedire iti zrImahAbhArate AdiparvaNi papAta taccAzanitADitaM yathA // 4 ctvaariNsho'dhyaayH||40|| tato nRpe takSakatejasA hate __ prayujya sarvAH prlokstkriyaaH| sUta uvAca / zucirdvijo rAjapurohitastadA etasminneva kAle tu jrtkaarurmhaatpaaH| tathaiva te tasya nRpasya mtrinnH|| 5 cacAra pRthivIM kRtsnAM yatrasAyaMgRho muniH|| 1 nRpaM zizuM tasya sutaM pracakrire carandIkSAM mahAtejA duzvarAmakRtAtmabhiH / sametya sarve puravAsino janAH / tIrtheSvAplavanaM kurvanpuNyeSu vicacAra ha // 2 nRpaM yamAhustamamitraghAtinaM vAyubhakSo nirAhAraH shussynnhrhrmuniH| __ kurupravIraM janamejayaM jnaaH||6 sa dadarza pitRngarte lambamAnAnadhomukhAn // 3 sa bAla evAryamatirnRpottamaH ekatantvavaziSTaM vai vIraNastambamAzritAn / sahaiva tairmtripurohitaistdaa| taM ca tantuM zanairAkhumAdadAnaM bilAzrayam // 4 zazAsa rAjyaM kurupuMgavAgrajo nirAhArAnkRzAndInAngarte'striANamicchataH / yathAsya vIraH prapitAmahastathA // 7 upasRtya sa tAndInAndInarUpo'bhyabhASata // 5 tatastu rAjAnamamitratApanaM ke bhavanto'valambante vIraNastambamAzritAH / samIkSya te tasya nRpasya matriNaH / durbalaM khAditairmUlairAkhunA bilavAsinA // 6 suvarNavarmANamupetya kAzipaM vIraNastambake mUlaM yadapyekamiha sthitam / ___ vapuSTamArthaM vryaaNprckrmuH|| 8 tadapyayaM zanairAkhurAdatte dazanaiH zitaiH // 7 tataH sa rAjA pradadau vapuSTamAM chetsyate'lpAvaziSTatvAdetadapyacirAdiva / kurupravIrAya parIkSya dhrmtH| tataH stha patitAro'tra garne asminndhomukhaaH|| 8 sa cApi tAM prApya mudA yuto'bhava tato me duHkhamutpannaM dRSTvA yuSmAnadhomukhAn / na cAnyanArISu mano dadhe kacita // 9 kRcchrAmApadamApannAnpriyaM kiM karavANi vH||9 saraHsu phulleSu vaneSu caiva ha tapaso'sya caturthena tRtIyenApi vA punaH / prasannacetA vijahAra vIryavAn / ardhena vApi nistartumApadaM brUta mAciram // 10 tathA sa rAjanyavaro vijahivA atha vApi samagreNa tarantu tapasA mama / ... nyathorvarzI prApya purA purUravAH / / 10 / bhavantaH sarva evAsmAtkAmamevaM vidhiiytaam|| 11 -60 -
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 41. 12] Adiparva [1. 42. 5 pitara uucuH| sa taM taporataM mandaM zanaiH kSapayate tudan / Rddho bhavAnbrahmacArI yo natrAtumihecchati / jaratkAruM tapolubdhaM mandAtmAnamacetasam / / 25 na tu viprAyya tapasA zakyametadvyapohitum // 12 na hi nastattapastasya tArayiSyati sattama / asti nastAta tapasaH phalaM pravadatAM vara / chinnmuulaanpribhrssttaankaalophtcetsH| saMtAnaprakSayAdbrahmanpatAmo niraye'zucau // 13 narakapratiSThAnpazyAsmAnyathA duSkRtinastathA // 26 lambatAmiha nastAta na jJAnaM pratibhAti vai| asmAsu patiteSvatra saha pUrvaiH pitAmahaiH / yena tvAM nAbhijAnImo loke vikhyAtapauruSam // 14 chinnaH kAlena so'pyatra gantA vai narakaM ttH||27 Rddho bhavAnmahAbhAgo yo naH zocyAnsuduHkhitAn / tapo vApyatha vA yajJo yaccAnyatpAvanaM mahat / zocasyupetya kAruNyAcchRNu ye vai vayaM dvija // 15 tatsarvaM na samaM tAta saMtatyeti satAM matam // 28 yAyAvarA nAma vayamRSayaH saMzitavratAH / sa tAta dRSTvA brUyAstvaM jaratkAruM tapasvinam / lokAtpuNyAdiha bhraSTAH saMtAnaprakSayAdvibho // 16 yathAdRSTamidaM cAsmai tvayAkhyeyamazeSataH / / 29 pranaSTaM nastapaHpuNyaM na hi nastanturasti vai / yathA dArAnprakuryAtsa putrAMzcotpAdayedyathA / asti tveko'dya nastantuH so'pi nAsti yathA tathA / tathA brahmaMstvayA vAcyaH so'smAkaM naathvttyaa||30 mandabhAgyo'lpabhAgyAnAM bandhuH sa kila naH kule| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi jaratkAruriti khyAto vedavedAGgapAragaH / ekctvaariNsho'dhyaayH||41|| niyatAtmA mahAtmA ca suvrataH sumahAtapAH // 18 tena sma tapaso lobhAtkRcchramApAditA vayam / sUta uvAca / na tasya bhAryA putro vA bAndhavo vAsti kshcn||19 etacchrutvA jaratkArurduHkhazokaparAyaNaH / tasmAllambAmahe garne naSTasaMjJA hyanAthavat / uvAca svAnpitRRnduHkhAdvASpasaMdigdhayA girA // 1 sa vaktavyastvayA dRSTvA asmAkaM nAthavattayA // 20 ahameva jaratkAruH kilbiSI bhavatAM sutH| pitaraste'valambante garne dInA adhomukhAH / taddaNDaM dhArayata me duSkRterakRtAtmanaH / / 2 sAdhu dArAnkuruSveti prajAyasveti caabhibho| phulatanturhi naH ziSTastvamevaikastapodhana // 21 pitara uucuH| yattu pazyasi no brahmanvIraNastambamAzritAn / putra diSTyAsi saMprApta imaM dezaM yadRcchayA / eSo'smAkaM kulastamba AsItsvakulavardhanaH / / 22 kimarthaM ca tvayA brahmanna kRto dArasaMgrahaH // 3 cAni pazyasi vai brahmanmUlAnIhAsya vIrudhaH / jaratkAruruvAca / ete nastantavastAta kAlena paribhakSitAH // 23 mamAyaM pitaro nityaM hRdyarthaH privrtte| yattvetatpazyasi brahmanmUlamasyAbhikSitam / UrdhvaretAH zarIraM vai prApayeyamamutra vai // 4 satra lambAmahe sarve so'pyekastapa AsthitaH // 24 / evaM dRSTvA tu bhavataH zakuntAniva lambataH / vasAr2yA pazyasi brahmankAla eSa mahAbalaH / / mayA nivartitA buddhirbrhmcryaatpitaamhaaH||5 - 61 - 42
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 42. 6] mahAbhArate [1. 48. 12 kariSye vaH priyaM kAmaM nivekSye nAtra sNshyH| vAsuke bharaNaM cAsyA na kuryAmityuvAca ha // 20 sanAmnI yadyahaM kanyAmupalapsye kadAcana // 6 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi bhaviSyati ca yA kaacidbhkssvtsvymudytaa| dvicatvAriMzo'dhyAyaH // 42 // pratigrahItA tAmasmi na.bhareyaM ca yAmaham // 7 evaMvidhamahaM kuryAM nivezaM prApnuyAM ydi| sUta uvAca / anyathA na kariSye tu satyametatpitAmahAH // 8 vAsukistvabravIdvAkyaM jaratkArumRSi tadA / sUta uvAca / sanAmA tava kanyeyaM svasA me tapasAnvitA // 1 evamuktvA tu sa pitRRzcacAra pRthivIM muniH / bhariSyAmi ca te bhAyA pratIcchemAM dvijottama / na ca sma labhate bhAryAM vRddho'yamiti zaunaka // 9 rakSaNaM ca kariSye'syAH sarvazaktyA tapodhana // 2 yadA nirvedamApannaH pitRbhishcoditstthaa| pratizrute tu nAgena bhariSye bhaginImiti / tadAraNyaM sa gatvoccaizcakroza bhRzaduHkhitaH / / 10 / jaratkArustadA vezma bhujagasya jagAma ha // 3. yAni bhUtAni santIha sthAvarANi carANi ca / / tatra matravidAM zreSThastapovRddho mhaavrtH| antarhitAni vA yAni tAni zRNvantu me vcH|| 11 jagrAha pANiM dharmAtmA vidhimatrapuraskRtam // 4 ugra tapasi vartantaM pitarazcodayanti maam| tato vAsagRhaM zubhraM pannagendrasya saMmatam / . nivizasveti duHkhArtAsteSAM priyacikIrSayA // 12 jagAma bhAryAmAdAya stUyamAno maharSibhiH / / 5 nivezArthyakhilAM bhUmi kanyAbhaikSaM carAmi bhoH| zayanaM tatra vai klRptaM spAstaraNasaMvRtam / daridro duHkhazIlazca pitRbhiH sNniyojitH|| 13 tatra bhAryAsahAyaH sa jaratkAruruvAsa ha // 6 yasya kanyAsti bhUtasya ye mayeha prakIrtitAH / sa tatra samayaM cakre bhAryayA saha sttmH| . te me kanyAM prayacchantu carataH sarvatodizam / / 14 vipriyaM me na kartavyaM na ca vAcyaM kadAcana // 7 mama kanyA sanAmnI yA bhaikSavaccodyatA bhavet / tyajeyamapriye hi tvAM kRte vAsaM ca te gRhe / bhareyaM caiva yAM nAhaM tAM me kanyAM prayacchata // 15 etadgRhANa vacanaM mayA yatsamudIritam // 8 tataste pannagA ye vai jaratkArau samAhitAH / tataH paramasaMvignA svasA nAgapatestu saa| tAmAdAya pravRttiM te vAsukeH pratyavedayan // 16 atiduHkhAnvitA vAcaM tamuvAcaivamastviti // 9 teSAM zrutvA sa nAgendraH kanyAM tAM samalaMkRtAm / tathaiva sA ca bhartAraM duHkhazIlamupAcarat / pragRhyAraNyamagamatsamIpaM tasya pnngH|| 17 upAyaiH zvetakAkIyaiH priyakAmA yazasvinI // 10 tatra tAM bhaikSavatkanyAM prAdAttasmai mahAtmane / RtukAle tataH smAtA kadAcidvAsukeH svsaa| nAgendro vAsukirbrahmanna sa tAM pratyagRhRta / / 18 bhartAraM taM yathAnyAyamupatasthe mahAmunim // 11 . asanAmeti vai matvA bharaNe caavicaarite| tatra tasyAH samabhavadgarbho jvalanasaMnibhaH / mokSabhAve sthitazcApi dvandvIbhUtaH parigrahe / / 19 / atIva tapasA yukto vaizvAnarasamadyutiH / tato nAma sa kanyAyAH papraccha bhRgunndn| / zuklapakSe yathA somo vyavardhata tathaiva saH // 12 -62
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 43. 13] Adiparva [1. 43.39 tataH katipayAhasya jrtkaarurmhaatpaaH| uvAca bhAryAmityukto jaratkArurmahAtapAH / utsaGge'syAH ziraH kRtvA suSvApa prikhinnvt||13 RSiH kopasamAviSTasyaktukAmo bhujaMgamAm // 27 tasmiMzca supte viprendre savitAstamiyAgirim / na me vAganRtaM prAha gamiSye'haM bhujNgme| ahnaH parikSaye brahmastataH saacintyttdaa| samayo hyeSa me pUrvaM tvayA saha mithaH kRtaH // 28 vAsukerbhaginI bhItA dharmalopAnmanasvinI // 14 sukhamasmyuSito bhadre brUyAstvaM bhrAtaraM shubhe| . kiM nu meM sukRtaM bhUyAdbharturutthApanaM na vaa| ito mayi gate bhIru gataH sa bhgvaaniti| .. duHkhazIlo hi dharmAtmA kathaM naasyaapraabhuyaam||15 tvaM cApi mayi niSkrAnte na zokaM kartumarhasi // 29 kopo vA dharmazIlasya dharmalopo'tha vA punaH / ityuktA sAnavadyAGgI pratyuvAca patiM tdaa| dharmalopo garIyAnvai syAdatretyakaronmanaH // 16 jaratkAruM jaratkAruzcintAzokaparAyaNA // 30 / utthApayiSye yadyenaM dhruvaM kopaM kariSyati / bASpagadgadayA vAcA mukhena prishussytaa| . dharmalopo bhavedasya saMdhyAtikramaNe dhruvam // 17 kRtAJjalirvarArohA paryazrunayanA ttH| / iti nizcitya manasA jaratkArurbhujaMgamA / dhairyamAlambya vAmorUhRdayena pravepatA // 31 / tamRrSi dIptatapasaM zayAnamanalopamam / na mAmarhasi dharmajJa parityaktumanAgasam / uvAcedaM vacaH zlakSNaM tato madhurabhASiNI // 18 dharme sthitAM sthito dharme sadA priyahite ratAm // 32 uttiSTha tvaM mahAbhAga sUryo'stamupagacchati / pradAne kAraNaM yacca mama tubhyaM dvijottama / saMdhyAmupAssva bhagavannapaH spRSTvA yatavrataH // 19 tadalabdhavatIM mandAM kiM mAM vakSyati vAsukiH // 33 prAduSkRtAgnihotro'yaM muhUrto ramyadAruNaH / mAtRzApAbhibhUtAnAM jJAtInAM mama sattama / saMdhyA pravartate ceyaM pazcimAyAM dizi prabho // 20 apatyamIpsitaM tvattastacca tAvanna dRzyate // 34 . evamuktaH sa bhgvaanyjrtkaarurmhaatpaaH| tvatto hyapatyalAbhena jJAtInAM me zivaM bhvet| .. bhAyA~ prasphuramANoSTha idaM vacanamabravIt // 21 saMprayogo bhavennAyaM mama moghastvayA dvija / / 35 avamAnaH prayukto'yaM tvayA mama bhujNgme| jJAtInAM hitamicchantI bhagavaMstvAM prasAdaye / samIpe te na vatsyAmi gamiSyAmi yathAgatam // 22 imamavyaktarUpaM me garbhamAdhAya sttm| na hi tejo'sti vAmoru mayi supte vibhaavsoH| kathaM tyaktvA mahAtmA sngntumicchsynaagsm||36 astaM gantuM yathAkAlamiti me hRdi vartate // 23 evamuktastu sa munirbhAryAM vacanamabravIt / na cApyavamatasyeha vastuM roceta kasyacit / yayuktamanurUpaM ca jaratkArustapodhanaH // 37 kiM punardharmazIlasya mama vA madvidhasya vA // 24 astyeSa garbhaH subhage tava vaishvaanropmH| evamuktA jaratkArurbha; hRdayakampanam / RSiH paramadharmAtmA vedavedAGgapAragaH // 38 abravIdbhaginI tatra vAsukeH saMnivezane // 25 evamuktvA sa dharmAtmA jaratkArurmahAnRSiH / nAvamAnAtkRtavatI tavAhaM pratibodhanam / upAya tapase bhUyo jagAma kRtanizcayaH // 39 dharmalopo na te vipra syAdityetatkRtaM mayA // 26 / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi trictvaariNsho'dhyaayH||43|| -63 -
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 44. 1] mahAbhArate [1. 45. 4 sAntvamAnArthadAnaizca pUjayA cAnurUpayA / sUta uvAca / sodayAM pUjayAmAsa svasAraM pannagottamaH // 15 gatamAtraM tu bhartAraM jaratkAruravedayat / tataH sa vavRdhe garbho mahAtejA raviprabhaH / bhrAtustvaritamAgamya yathAtathyaM tapodhana // 1 yathA somo dvijazreSTha zuklapakSodito divi // 16 tataH sa bhujagazreSThaH zrutvA sumahadapriyam / yathAkAlaM tu sA brahmanprajajJe bhujgsvsaa| . uvAca bhaginIM dInAM tadA dInataraH svayam // 2 kumAraM devagarbhAbhaM pitRmAtRbhayApaham // 17 jAnAsi bhadre yatkArya pradAne kAraNaM ca yat / vavRdhe sa ca tatraiva naagraajniveshne| . pannagAnAM hitArthAya putraste syAttato yadi // 3 vedAMzcAdhijage sAGgAnbhArgavAccyavanAtmajAt // 18 sa sarpasatrAtkila no mokSayiSyati vIryavAn / caritavrato bAla eva buddhisattvaguNAnvitaH / evaM pitAmahaH pUrvamuktavAnmAM suraiH saha // 4 nAma cAsyAbhavatkhyAtaM lokeSvAstIka ityuta // 19 apyasti garbhaH subhage tasmAtte munisttmaat| astItyuktvA gato yasmAtpitA garbhasthameva tm| . na cecchAmyaphalaM tasya dArakarma mniissinnH|| 5 vanaM tasmAdidaM tasya nAmAstIketi vizrutam // 20 kAmaM ca mama na nyAyyaM praSTuM tvAM kAryamIdRzam / sa bAla eva tatrasthazvarannamitabuddhimAn / kiM tu kAryagarIyastvAttatastvAhamacucudam // 6 gRhe pannagarAjasya prayatnAtparyarakSyata // 21 durvAsatAM viditvA ca bhartuste'titapasvinaH / bhagavAniva devezaH zUlapANirhiraNyadaH / nainamanvAgamiSyAmi kadAciddhi zapetsa mAm // 7 vivardhamAnaH sarvAMstAnpannagAnabhyaharSayat // 22 AcakSva bhadre bhartustvaM sarvameva vicessttitm| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zalyamuddhara me ghoraM bhadre hRdi cirasthitam // 8 ctushctvaariNsho'dhyaayH||44|| jaratkArustato vAkyamityuktA pratyabhASata / AzvAsayantI saMtaptaM vAsukiM pannagezvaram // 9 zaunaka uvaac| pRSTo mayApatyahetoH sa mahAtmA mahAtapAH / yadapRcchattadA rAjA maMtriNo janamejayaH / astItyudaramuddizya mamedaM gatavAMzca sH||10 pituH svargagatiM tanme vistareNa punarvada / / 1 khaireSvapi na tenAhaM smarAmi vitathaM kvacit / sUta uvAca / uktapUrvaM kuto rAjansAMparAye sa vakSyati // 11 zRNu brahmanyathA pRSTA matriNo nRpatestadA / na saMtApastvayA kAryaH kArya prati bhujNgme| AkhyAtavantaste sarve nidhanaM tatparikSitaH // 2 utpatsyati hi te putro jvalanArkasamadyutiH // 12 janamejaya uvAca / ityuktvA hi sa mAM bhrAtargato bhartA tapovanam / jAnanti tu bhavantastadyathAvRttaH pitA mama / tasmAdyetu paraM duHkhaM tavedaM manasi sthitam // 13 AsIdyathA ca nidhanaM gataH kAle mahAyazAH // 3 etacchrutvA sa nAgendro vAsukiH parayA mudaa| zrutvA bhavatsakAzAddhi piturvRttamazeSataH / evamastviti tadvAkyaM bhaginyAH pratyagRhNata // 14 / kalyANaM pratipatsyAmi viparItaM na jAtucit // 4 -64 -
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 45. 5] Adiparva [1. 45. 28 sUta uvAca / yo na prajAnAM hitakRtpriyazca / mantriNo'thA vanvAkyaM pRSTAstena mhaatmnaa| vizeSataH prekSya pitAmahAnAM sarvadharmavidaH prAjJA rAjAnaM janamejayam // 5 / __vRttaM mahadvRttaparAyaNAnAm // 17 dharmAtmA ca mahAtmA ca prajApAlaH pitA tv| kathaM nidhanamApannaH pitA mama tathAvidhaH / AsIdiha yathAvRttaH sa mahAtmA zRNuSva tt|| 6 / AcakSadhvaM yathAvanme zrotumicchAmi tttvtH||18 cAturvarNya svadharmasthaM sa kRtvA pryrksst| sUta uvaac| dharmato dharmavidrAjA dharmo vigrahavAniva / / 7 evaM saMcoditA rAjJA matriNaste narAdhipam / rarakSa pRthivIM devIM zrImAnatulavikramaH / dveSTArastasya naivAsansa ca na dveSTi kNcn| . UcuH sarve yathAvRttaM rAjJaH priyahite ratAH // 19 samaH sarveSu bhUteSu prajApatirivAbhavat // 8 babhUva mRgayAzIlastava rAjanpitA sadA / yathA pANDurmahAbhAgo dhanurdharavaro yudhi / brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAzcaiva svakarmasu / asmAsvAsajya sarvANi rAjakAryANyazeSataH // 20 sthitAH sumanaso rAjaMstena rAjJA svanuSThitAH // 9 sa kadAcidvanacaro mRgaM vivyAdha patriNA / vidhavAnAthakRpaNAnvikalAMzca babhAra sH| sudarzaH sarvabhUtAnAmAsItsoma ivaaprH|| 10. vidyA cAnvasarattUrNaM taM mRgaM gahane vane // 21 tuSTapuSTajanaH shriimaanstyvaagdRddhvikrmH| padAtirbaddhanistriMzastatAyudhakalApavAn / dhanurvede ca ziSyo'bhUnnapaH zAradvatasya sH||11 na cAsasAda gahane mRgaM naSTaM pitA tava // 22 govindasya priyazcAsItpitA te jnmejy| parizrAnto vayaHsthazca SaSTivarSo jarAnvitaH / lokasya caiva sarvasya priya AsInmahAyazAH // 12 kSudhitaH sa mahAraNye dadarza munimantike // 23 pariSkSINeSu kuruSu uttarAyAmajAyata / sa taM papraccha rAjendro muni maunvrtaanvitm| na ca kiMciduvAcainaM sa muniH pRcchato'pi sn||24 parikSidabhavattena saubhadrasyAtmajo balI // 13 tato rAjA kSucchramArtastaM muni sthANuvatsthitam / rAjadharmArthakuzalo yuktaH sarvaguNairnRpaH / maunavratadharaM zAntaM sadyo manyuvazaM yayau // 25 jitendriyazcAtmavAMzca medhAvI vRddhasevitaH // 14 pddrgvinmhaabuddhirniitidhrmviduttmH|| na bubodha hi taM rAjA maunavratadharaM munim / sa taM manyusamAviSTo dharSayAmAsa te pitA // 26 prajA imAstava pitA SaSTiM varSANyapAlayat / khato diSTAntamApannaH sarpaNAnativartitam // 15 mRtaM sarpa dhanuSkoTyA samukSipya dharAtalAt / tasya zuddhAtmanaH prAdAtskandhe bharatasattama / / 27 tatastvaM puruSazreSTha dharmeNa pratipedivAn / na covAca sa medhAvI tamatho sAdhvasAdhu vA / idaM varSasahasrAya rAjyaM kurukulAgatam / / pAla evAbhijAto'si sarvabhUtAnupAlakaH // 16 tasthau tathaiva cAkrudhyansarpa skandhena dhArayan // 28 janamejaya uvaac| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nAsminkule jAtu babhUva rAjA paJcacatvAriMzodhyAyaH // 45 // - 65 - ma.bhA.9
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 46. 1] mahAbhArate [1. 46. 25 yatto'bhavatparitrastastakSakAtpannagottamAt // 13 matriNa uucuH| tatastasmiMstu divase saptame smupsthite| tataH sa rAjA rAjendra skandhe tasya bhujaMgamam / rAjJaH samIpaM brahmarSiH kAzyapo gantumaicchata // 14 muneH kSurakSAma Asajya svapuraM punarAyayau // 1 / taM dadarzAtha nAgendraH kAzyapaM takSakastadA / RSestasya tu putro'bhUdgavi jAto mahAyazAH / tamabravItpannagendraH kAzyapaM tvaritaM vrjn| zRGgI nAma mahAtejAstigmavIryo'tikopanaH // 2 ka bhavAMstvarito yAti kiM ca kAryaM cikIrSati // 15 brahmANaM so'bhyupAgamya muniH pUjAM cakAra ha / kAzyapa uvaac| anujJAto gatastatra zRGgI zuzrAva taM tadA / yatra rAjA kuruzreSThaH parikSinnAma vai dvija / sakhyuH sakAzApitaraM pitrA te dharSitaM tathA // 3 takSakeNa bhujaMgena dhakSyate kila tatra vai|| 16 mRtaM sarpa samAsaktaM pitrA te janamejaya / gacchAmyahaM taM tvaritaH sadyaH kartumapajvaram / vahantaM kuruzArdUla skandhenAnapakAriNam // 4 mayAbhipannaM taM cApi na so dharSayiSyati // 17. tapasvinamatIvAtha taM munipravaraM nRp| jitendriyaM vizuddhaM ca sthitaM karmaNyathAdbhute // 5 ___ takSaka uvAca / tapasA dyotitAtmAnaM sveSvaGgeSu yataM tathA / kimarthaM taM mayA daSTaM sNjiivyitumicchsi| zubhAcAraM zubhakathaM susthiraM tamalolupam // 6 brUhi kAmamahaM te'dya dadmi svaM vezma gamyatAm // 18 akSudramanasUyaM ca vRddhaM maunavrate sthitam / matriNa uucuH| zaraNyaM sarvabhUtAnAM pitrA viprakRtaM tava // 7 dhanalipsurahaM tatra yAmItyuktazca tena sH| zazApAtha sa tacchrutvA pitaraM te ruSAnvitaH / tamuvAca mahAtmAnaM mAnayalakSNayA girA // 19 RSeH putro mahAtejA bAlo'pi sthavirairvaraH // 8 yAvaddhanaM prArthayase tasmAdrAjJastato'dhikam / sa kSipramudakaM spRSTvA roSAdidamuvAca h| gRhANa matta eva tvaM saMnivartasva cAnagha / 20 pitaraM te'bhisaMdhAya tejasA prajvalanniva // 9 sa evamukto nAgena kAzyapo dvipadAM vrH| anAgasi gurau yo me mRtaM sarpamavAsRjat / labdhvA vittaM nivavRte takSakAdyAvadIpsitam // 21 taM nAgastakSakaH kruddhastejasA sAdayiSyati / tasminpratigate vipre chadmanopetya tksskH| saptarAtrAditaH pApaM pazya me tapaso balam // 10 taM nRpaM nRpatizreSTha pitaraM dhArmikaM tava // 22 ityuktvA prayayau tatra pitA yatrAsya so'bhavat / prAsAdasthaM yattamapi dagdhavAnviSavahninA / dRSTvA ca pitaraM tasmai zApaM taM pratyavedayat // 11 tatastvaM puruSavyAghra vijayAyAbhiSecitaH // 23 sa cApi munizArdUlaH preSayAmAsa te pituH| etadRSTaM zrutaM cApi yathAvannRpasattama / zapto'si mama putreNa yatto bhava mahIpate / asmAbhirnikhilaM sarvaM kathitaM te sudAruNam // 24 takSakastvAM mahArAja tejasA sAdayiSyati // 12 / zrutvA caitaM nRpazreSTha pArthivasya parAbhavam / zrutvA tu tadvaco ghoraM pitA te janamejaya / asya carSeruttaGkasya vidhatsva yadanantaram // 25 -66 -
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 46. 26 ] Adiparva [ 1.47.8 janamejaya uvAca / kAzyapasya prasAdena matriNAM sunayena ca // 38 etattu zrotumicchAmi aTavyAM nirjane vne| sa tu vAritavAnmohAtkAzyapaM dvijasattamam / saMvAdaM pannagendrasya kAzyapasya ca yattadA / / 26 saMjijIvayidhU prAptaM rAjAnamaparAjitam // 39 / kena dRSTaM zrutaM cApi bhavatAM zrotramAgatam / mahAnatikramo hyeSa takSakasya durAtmanaH / zrutvA cAtha vidhAsyAmi pannagAntakarI matim // 27 dvijasya yo'dadagavyaM mA nRpaM jIvayediti // 40 matriNa uucuH| uttaGkasya priyaM kurvannAtmanazca mahatpriyam / zRNu rAjanyathAsmAkaM yenaitatkathitaM puraa| bhavatAM caiva sarveSAM yAsyAmyapacitiM pituH // 41 samAgamaM dvijendrasya pannagendrasya cAdhvani / / 28. iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tasminvRkSe naraH kazcidindhanArthAya pArthiva / ssttctvaariNsho'dhyaayH||46|| vicinvanpUrvamArUDhaH zuSkazAkhaM vanaspatim / abudhyamAnau taM tatra vRkSasthaM pannagadvijau // 29 sUta uvAca / sa tu tenaiva vRkSeNa bhsmiibhuuto'bhvttdaa| evamuktvA tataH zrImAnmatribhizcAnumoditaH / dvijaprabhAvAdrAjendra jIvitaH savanaspatiH // 30 Aruroha pratijJA sa sarpasatrAya pArthivaH / tena gatvA nRpazreSTha nagare'sminniveditam / brahmanbharatazArdUlo rAjA pArikSitastadA // 1 yathAvRttaM tu tatsarvaM takSakasya dvijasya ca // 31 purohitamathAhUya RtvijaM vasudhAdhipaH / etatte kathitaM rAjanyathAvRttaM yathAzrutam / abravIdvAkyasaMpannaH saMpadarthakaraM vcH|| 2 zrutvA tu nRpazArdUla prakuruSva yathepsitam // 32 yo me hiMsitavAMstAtaM takSakaH sa durAtmavAn / sUta uvAca / pratikuryAM yathA tasya tadbhavanto bruvantu me // 3 mazriNAM tu vacaH zrutvA sa rAjA jnmejyH| api tatkarma viditaM bhavatAM yena pannagam / paryatapyata duHkhArtaH pratyapiMSatkare karam // 33 takSakaM saMpradIpte'gnA prApsye'haM sahabAndhavam // 4 niHzvAsamuSNamasakRddIrgha rAjIvalocanaH / yathA tena pitA mahyaM pUrvaM dagdho viSAgninA / mumocAzrUNi ca tadA netrAbhyAM pratataM nRpaH / tathAhamapi taM pApaM dagdhumicchAmi pannagam / / 5 uvAca ca mahIpAlo duHkhazokasamanvitaH // 34 Rtvija UcuH / zrutvaitadbhavatAM vAkyaM pitu, svargatiM prati / asti rAjanmahatsatraM tvadarthaM devanirmitam / nizciteyaM mama matiryA vai tAM me nibodhata / / 35 sarpasatramiti khyAtaM purANe kathyate nRpa // 6 anantaramahaM manye takSakAya durAtmane / AhartA tasya satrasya tvannAnyo'sti narAdhipa / pratikartavyamityeva yena me hiMsitaH pitA // 36 iti paurANikAH prAhurasmAkaM cAsti sa RtuH // 7 RSerhi zRGgervacanaM kRtvA dagdhvA ca pArthivam / sUta uvaac| yadi gacchedasau pApo nanu jIvetpitA mama / / 37 evamuktaH sa rAjarSirmene sarpa hi takSakam / parihIyeta kiM tasya yadi jIvetsa pArthivaH / hutAzanamukhaM dIptaM praviSTamiti sattama // 8 -67 -
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 47.9] mahAbhArate [1. 48.9 tato'bravInmatravidastAnrAjA brAhmaNAMstadA / evaM zatasahasrANi prayutAnyarbudAni ca / AhariSyAmi tatsatraM saMbhArAH saMbhriyantu me // 9 avazAni vinaSTAni pannagAnAM dvijottama // 23 tataste Rtvijastasya zAstrato dvijasattama / indurA iva tatrAnye hastihastA ivApare / dezaM taM mApayAmAsuryajJAyatanakAraNAt / mattA iva ca mAtaGgA mahAkAyA mahAbalAH // 24 yathAvajjJAnaviduSaH sarve buddhyA paraM gtaaH|| 10 uccAvacAzca bahavo nAnAvarNA vissolbnnaaH| RddhyA paramayA yuktamiSTaM dvijagaNAyutam / ghorAzca parighaprakhyA dandazUkA mhaablaaH|. prabhUtadhanadhAnyADhyamRtvigbhiH sunivezitam // 11 prapeturamAvuragA maatRvaagdnnddpiidditaaH|| 25 nirmAya cApi vidhivadyajJAyatanamIpsitam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi rAjAnaM dIkSayAmAsuH sarpasatrAptaye tadA // 12 sptctvaariNsho'dhyaayH||47|| idaM cAsIttatra pUrva sarpasatre bhaviSyati / 48 . . nimittaM mahadutpannaM yajJavighnakaraM tdaa||13 zaunaka uvAca / yajJasyAyatane tasminkriyamANe vaco'bravIt / sarpasatre tadA rAjJaH pANDaveyasya dhImataH / sthapatirbuddhisaMpanno vAstuvidyAvizAradaH // 14 janamejayasya ke tvAsannRtvijaH paramarSayaH // 1 ityabravItsUtradhAraH sUtaH pauraannikstdaa| ke sadasyA babhUvuzca sarpasatre sudaarunne| yasmindeze ca kAle ca mApaneyaM prvrtitaa| viSAdajanane'tyarthaM pannagAnAM mahAbhaye // 2 brAhmaNaM kAraNaM kRtvA nAyaM saMsthAsyate krtuH|| 15 sarvaM vistaratastAta bhavAzaMsitumarhati / / etacchrutvA tu rAjA sa prAgdIkSAkAlamabravIt / sarpasatravidhAnajJA vijJeyAste hi sUtaja // 3 kSattAraM neha me kazcidajJAtaH pravizediti / / 16 / sUta uvAca / tataH karma pravavRte sarpasatre vidhAnataH / hanta te kathayiSyAmi nAmAnIha manISiNAm / paryakrAmaMzca vidhivatsve sve karmaNi yAjakAH // 17 / ye RtvijaH sadasyAzca tasyAsannRpatestadA / / 4 paridhAya kRSNavAsAMsi dhUmasaMraktalocanAH / tatra hotA babhUvAtha brAhmaNazcaNDabhArgavaH / / juhuvurmatravaccaiva samiddhaM jAtavedasam // 18 cyavanasyAnvaye jAtaH khyAto vedavidAM vrH||5 kampayantazca sarveSAmuragANAM manAMsi te| udgAtA brAhmaNo vRddho vidvAnkautsAryajaiminiH / sarpAnAjuhuvustatra sarvAnagnimukhe tadA // 19 brahmAbhavacchAGgaravo adhvaryurbodhapiGgalaH // 6 tataH sarpAH samApetuH pradIpte hvyvaahne| sadasyazcAbhavadyAsaH putraziSyasahAyavAn / viveSTamAnAH kRpaNA AhvayantaH parasparam // 20 . uddAlakaH zamaThakaH zvetaketuzca paJcamaH / / 7 visphurantaH zvasantazca veSTayantastathA pre| asito devalazcaiva nAradaH parvatastathA / pucchaiH zirobhizca bhRzaM citrabhAnu prapedire // 21 / AtreyaH kuNDajaTharo dvijaH kuTighaTastathA // 8 zvetAH kRSNAzca nIlAzca sthavirAH shishvstthaa| / vAtsyaH zrutazravA vRddhastapaHsvAdhyAyazIlavAn / ruvanto bhairavAnnAdAnpeturdIpte vibhAvasau // 22 kahoDo devazarmA ca maudgalyaH shmsaubhrH||9 - 68 -
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 48. 10] Adiparva [1. 49. 10 ete cAnye ca bahavo brAhmaNAH saMzitavratAH / AstIkaH kila yajJaM taM vartantaM bhujgottme| sadasyA abhavaMstatra satre pArikSitasya ha // 10 pratiSetsyati mAM pUrva svayamAha pitAmahaH // 25 juhvatsvRtvikSvatha tadA sarpasatre mahAkratau / tadvatse brUhi vatsaM svaM kumAraM vRddhasaMmatam / ahayaH prApatastatra ghorAH prANibhayAvahAH // 11 mamAdya tvaM sabhRtyasya mokSArthaM vedavittamam // 26 vasAmedovahAH kulyA nAgAnAM sNprvrtitaaH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi vavau gandhazca tamalo dahyatAmanizaM tadA // 12 assttctvaariNsho'dhyaayH|| 48 // patatAM caiva nAgAnAM dhiSThitAnAM tthaambre| azrUyatAnizaM zabdaH pacyatAM cAminA bhRzam // 13 sUta uvaac| takSakastu sa nAgendraH puraMdaranivezanam / . tata AhUya putraM svaM jaratkArurbhujaMgamA / gataH zrutvaiva rAjAnaM dIkSitaM janamejayam // 14 vAsukernAgarAjasya vacanAdidamabravIt // 1 tataH sarvaM yathAvRttamAkhyAya bhujagottamaH / ahaM tava pituH putra bhrAtrA dattA nimittataH / agacchaccharaNaM bhIta AgaskRtvA puraMdaram / / 15 / kAlaH sa cAyaM saMprAptastatkuruSva ythaatthm||2 tamindraH prAha suprIto na tavAstIha takSaka / AstIka uvAca / bhayaM nAgendra tasmAdvai sarpasatrAtkathaMcana // 16 kiM nimittaM mama piturdattA tvaM mAtulena me| prasAdito mayA pUrvaM tavArthAya pitAmahaH / tanmamAcakSva tattvena zrutvA kartAsmi tattathA // 3 tasmAttava bhayaM nAsti vyetu te mAnaso jvrH||17 sUta uvaac| evamAzvAsitastena tataH sa bhujagottamaH / tata AcaSTa sA tasmai bAndhavAnAM hitaiSiNI / uvAsa bhavane tatra zakrasya muditaH sukhI // 18 bhaginI nAgarAjasya jaratkAruraviklavA // 4 ajasraM nipatatsvagnau nAgeSu bhRzaduHkhitaH / bhujagAnAmazeSANAM mAtA kadUriti zrutiH / alpazeSaparIvAro vAsukiH paryatapyata // 19 tayA zaptA ruSitayA sutA yasmAnnibodha tat // 5 kazmalaM cAvizadoraM vAsukiM pannagezvaram / uccaiHzravAH so'zvarAjo yanmithyA na kRto mama / sa ghUrNamAnahRdayo bhaginImidamabravIt // 20 vinatAnimittaM paNite dAsabhAvAya putrakAH // 6 dahyante'GgAni me bhadre dizo na pratibhAnti ca / janamejayasya vo yajJe dhakSyatyanilasArathiH / sIdAmIva ca saMmohAdvarNatIva ca me manaH // 21 tatra paJcatvamApannAH pretalokaM gamiSyatha // 7 dRSTibhramati me'tIva hRdayaM dIryatIva c| tAM ca zaptavatImevaM saakssaallokpitaamhH| patiSyAmyavazo'dyAhaM tasmindIpte vibhAvasau // 22 evamastviti tadvAkyaM provAcAnumumoda ca // 8 pArikSitasya yajJo'sau vrtte'smjjighaaNsyaa|| vAsukizcApi tacchrutvA pitaamhvcstdaa| vyaktaM mayApi gantavyaM pitRrAjanivezanam / / 23 amRte mathite tAta devAzaraNamIyivAn // 9 ayaM sa kAlaH saMprApto yadarthamasi me svasaH / siddhArthAzca surAH sarve prApyAmRtamanuttamam / jaratkAroH purA dattA sA baahysmaansbaandhvaan||24 / bhrAtaraM me puraskRtya prajApatimupAgaman // 10 - 69 -
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 49. 11] mahAbhArate [1.50. 3 te taM prasAdayAmAsurdevAH sarve pitAmaham / dizazca na prajAnAmi brahmadaNDanipIDitaH // 22 rAjJA vAsukinA sArdhaM sa zApo na bhavediti // 11 AstIka uvAca / vAsukirnAgarAjo'yaM duHkhito jJAtikAraNAt / na saMtApastvayA kAryaH kathaMcitpannagottama / abhizApaH sa mAtrAsya bhagavanna bhavediti // 12 dIptAdagneH samutpannaM nAzayiSyAmi tai bhayam // 23 brahmovAca / brahmadaNDaM mahAghoraM kAlAgnisamatejasam / jaratkArurjaratkAruM yAM bhAryAM samavApsyati / nAzayiSyAmi mAtra tvaM bhayaM kArSIH kthNcn||24 tatra jAto dvijaH zApAdbhujagAnmokSayiSyati // 13 sUta uvaac| jrtkaaruruvaac| tataH sa vAsuke_ramapanIya manojvaram / etacchrutvA tu vacanaM vAsukiH pannagezvaraH / AdhAya cAtmano'GgeSu jagAma tvarito bhRzam / / 25 prAdAnmAmamaraprakhya tava pitre mahAtmane / janamejayasya taM yajJaM sarvaiH samuditaM guNaiH / prAgevAnAgate kAle tatra tvaM mayyajAyathAH // 14 mokSAya bhujagendrANAmAstIko dvijasattamaH // 26 ayaM sa kAlaH saMprApto bhayAnnastrAtumarhasi / sa gatvApazyadAstIko yajJAyatanamuttamama / bhrAtaraM caiva me tasmAtrAtumarhasi pAvakAt // 15 vRtaM sadasyaibahubhiH sUryavahnisamaprabhaiH // 27 amoghaM naH kRtaM tatsyAdyadahaM tava dhImate / sa tatra vArito dvAHsthaiH pravizandvijasattamaH / pitre dattA vimokSArthaM kathaM vA putra manyase // 16 / abhituSTAva taM yajJaM pravezArthI dvijottamaH // 28 . sUta uvaac| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi . evamuktastathetyuktvA so'stIko mAtaraM tadA / ekonapaJcAzattamo'dhyAyaH // 49 // abravIduHkhasaMtaptaM vAsukiM jIvayanniva // 17 ahaM tvA mokSayiSyAmi vAsuke pannagottama / AstIka uvaac| tasmAcchApAnmahAsattva satyametadbravImi te // 18 somasya yajJo varuNasya yajJaH bhava svasthamanA nAga na hi te vidyate bhayam / . prajApateryajJa AsItprayAge / prayatiSye tathA saumya yathA zreyo bhaviSyati / tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya na me vAganRtaM prAha svaireSvapi kuto'nyathA // 19 / / ___ pArikSita svasti no'stu priyebhyaH // 1 taM vai nRpavaraM gatvA dIkSitaM janamejayam / zakrasya yajJaH zatasaMkhya uktavAgbhirmaGgalayuktAbhistoSayiSye'dya maatul| stathAparastulyasaMkhyaH zataM vai / yathA sa yajJo nRpaternirvatiSyati sattama / 20 tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya sa saMbhAvaya nAgendra mayi sarva mhaamte| pArikSita svasti no'stu priyebhyaH // 2 na te mayi mano jAtu mithyA bhavitumarhati // 21 .. yamasya yajJo harimedhasazca vaasukiruvaac| yathA yajJo rantidevasya raajnyH| AstIka parighUrNAmi hRdayaM me vidIryate / tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya -70
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 50. 3] Adiparva [1. 50. 17 pArikSita svasti no'stu priyebhyaH // 3 samo nRpaH pAlayitA prajAnAm / gayasya yajJaH zazabindozca rAjJo dhRtyA ca te prItamanAH sadAhaM yajJastathA vaizravaNasya raajnyH| tvaM vA rAjA dharmarAjo yamo vA // 11 tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya zakraH sAkSAdvajrapANiyatheha pArikSita svasti no'stu priyebhyaH // 4 trAtA loke'smiMstvaM tatheha prajAnAm / nRgasya yajJastvajamIDhasya cAsI matastvaM naH puruSendraha loke dyathA yajJo dAzarathezca raajnyH| na ca tvadanyo gRhapatirasti yajJe // 12 tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya khaTAGganAbhAgadilIpakalpo pArikSita svasti no'stu priyebhyaH // 5 yayAtimAndhAtRsamaprabhAvaH / yajJaH zruto no divi devasUno-- AdityatejaHpratimAnatejA - yudhiSThirasyAjamIDhasya raajnyH| bhISmo yathA bhrAjasi suvratastvam // 13 tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya vAlmIkivatte nibhRtaM sudhairya pArikSita svasti no'stu priyebhyH|| 6 vasiSThayatte niyatazca kopH| kRSNasya yajJaH satyavatyAH sutasya prabhutvamindreNa samaM mataM me : svayaM ca karma pracakAra yatra / dyutizca nArAyaNavadvibhAti // 14 tathA yajJo'yaM tava bhAratAgrya yamo yathA dharmavinizcayajJaH pArikSita svasti no'stu priyebhyaH // 7 kRSNo yathA sarvagaNopapannaH / ime hi te sUryahutAzavarcasaH zriyAM nivAso'si yathA vasUnAM samAsate vRtrahaNaH kratuM yathA / nidhAnabhUto'si tathA RtUnAm // 15 naiSAM jJAnaM vidyate jJAtumadya dambhodbhavenAsi samo balena dattaM yebhyo na praNazyetkathaMcit // 8 rAmo yathA zastravidatravicca / Rtviksamo nAsti lokeSu caiva aurvatritAbhyAmasi tulyatejA dvaipAyaneneti vinizcitaM me / duSprekSaNIyo'si bhagIratho vA // 16 etasya ziSyA hi kSitiM caranti sUta uvAca / - sarvavijaH karmasu sveSu dakSAH // 9 evaM stutAH sarva eva prasannA vibhAvasuzcitrabhAnurmahAtmA rAjA sadasyA Rtvijo havyavAhaH / hiraNyaretA vishvbhukRssnnvaa| teSAM dRSTvA bhAvitAnIGgitAni pradakSiNAvartazikhaH pradIpto provAca rAjA janamejayo'tha // 17 ___ havyaM tavedaM hutabhugvaSTi devaH // 10 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi neha tvadanyo vidyate jIvaloke paJcAzattamo'dhyAyaH // 50 // -71 -
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 51. 1] mahAbhArate [1.51. 15 dattaM tasmai varamindreNa rAjan / janamejaya uvAca / vaseha tvaM matsakAze sugupto bAlo vAkyaM sthavira iva prabhASate ___na pAvakastvAM pradahiSyatIti // 7 nAyaM bAlaH sthaviro'yaM mato me| etacchrutvA dIkSitastapyamAna icchAmyahaM varamasmai pradAtuM __ Aste hotAraM codynkrmkaale| tanme viprA vitaradhvaM smetaaH||1 hotA ca yattaH sa juhAva matraisadasyA uucuH| ratho indraH svayamevAjagAma // 8 bAlo'pi vipro mAnya eveha rAjJAM vimAnamAruhya mahAnubhAvaH yazcAvidvAnyazca vidvAnyathAvat / __ sarvairdevaiH parisaMstUyamAnaH / sarvAnkAmAMstvatta eSo'rhate'dya balAhakaizcApyanugamyamAno yathA ca nastakSaka eti zIghram // 2 vidyAdharairapsarasAM gaNaizca // 9 sUta uvaac| tasyottarIye nihitaH sa nAgo vyAhatukAme varade nRpe dvijaM ___ bhayodvignaH zarma naivAbhyagacchat / varaM vRNISveti tato'bhyuvAca / tato rAjA matravido'bravItpunaH hotA vAkyaM nAtihRSTAntarAtmA kruddho vAkyaM takSakasyAntamicchan // 10 karmaNyasmiMstakSako naiti tAvat // 3 indrasya bhavane viprA yadi nAgaH sa takSakaH / janamejaya uvAca / tamindreNaiva sahitaM pAtayadhvaM vibhAvasau // 11 yathA cedaM karma samApyate me Rtvija uucuH| yathA ca nastakSaka eti zIghram / ayamAyAti vai tUrNaM takSakaste vazaM nRpa / tathA bhavantaH prayatantu sarve zrUyate'sya mahAnAdo ruvato bhairavaM bhayAt // 12 paraM zaktyA sa hi me vidviSANaH // 4 nUnaM mukto vajrabhRtA sa nAgo __ Rtvija UcuH / bhraSTazcAGkAnmantravisastakAyaH / yathA zAstrANi naH prAhuryathA zaMsati pAvakaH / . ghUrNannAkAze naSTasaMjJo'bhyupaiti indrasya bhavane rAjastakSako bhayapIDitaH // 5 'tIvrAnniHzvAsAnniHzvasanpannagendraH // 13 sUta uvAca / vartate tava rAjendra kamaitadvidhivatprabho / yathA sUto lohitAkSo mahAtmA asmai tu dvijamukhyAya varaM tvaM dAtumarhasi // 14 ___ paurANiko veditavAnpurastAt / janamejaya uvAca / sa rAjAnaM prAha pRSTastadAnIM bAlAbhirUpasya tavAprameya yathAhurviprAstadvadetannRdeva // 6 varaM prayacchAmi yathAnurUpam / purANamAgamya tato bravImyahaM vRNISva yatte'bhimataM hRdi sthitaM -72 -
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 51. 15 ] Adiparva [1. 52. 18 tatte pradAsyAmyapi cedadeyam // 15 / ucyamAnAni mukhyAnAM hutAnAM jAtavedasi // 3 sUta uvaac| vAsukeH kulajAMstAvatprAdhAnyena nibodha me / patiSyamANe nAgendre takSake jAtavedasi / nIlaraktAnsitAnghorAnmahAkAyAnviSolbaNAn // 4 idamantaramityevaM tadAstIko'bhyacodayat // 16 koTiko mAnasaH pUrNaH sahaH pailo halIsakaH / varaM dadAsi cenmahyaM vRNomi janamejaya / picchilaH koNapazcakraH koNavegaH prakAlanaH // 5 satraM te viramatvetanna pateyurihoragAH // 17 / hiraNyavAhaH zaraNaH kakSakaH kAladantakaH / evamuktastato rAjA brhmnpaarikssitstdaa| ete vAsukijA nAgAH praviSTA havyavAhanam // 6 nAtihRSTamanA vAkyamAstIkamidamabravIt // 18 takSakasya kule jAtAnpravakSyAmi nibodha tAn / suvarNa rajataM gAzca yaccAnyanmanyase vibho| pucchaNDako maNDalakaH piNDabhettA rabheNakaH // 7. tatte dadyAM varaM vipra na nivartetkraturmama / / 19 ucchikhaH suraso draGgo balaheDo virohaNaH / AstIka uvAca / zilIzalakaro makaH sakumAraH pravepanaH // 8 suvarNa rajataM gAzca na tvAM raajnvRnnomyhm| madaraH zazaromA ca sumanA vegvaahnH| satraM te viramatvetatsvasti mAtRkulasya naH / / 20 ete takSakajA nAgAH praviSTA havyavAhanam / 9 sUta uvAca / pArAvataH pAriyAtraH pANDaro hariNaH kRshH| AstIkenaivamuktastu rAjA paarikssitstdaa| vihaMgaH zarabho modaH pramodaH saMhatAGgadaH // 10 punaH punaruvAcedamAstIkaM vadatAM varam // 21 airAvatakulAdete praviSTA havyavAhanam / anyaM varaya bhadraM te varaM dvijavarottama / kauravyakulajAnnAgAzRNu me dvijasattama // 11 ayAcata na cApyanyaM varaM sa bhRgunandana / / 22 aiNDilaH kuNDalo muNDo veNiskandhaH kumArakaH / tato vedavidastatra sadasyAH sarva eva tm| bAhukaH zRGgavegazca dhUrtakaH pAtapAtarau // 12 rAjAmamUcuH sahitA labhatAM brAhmaNo varam // 23 dhRtarASTrakule jAtAzRNu nAgAnyathAtatham / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kIrtyamAnAnmayA brahmanvAtavegAnviSolbaNAn // 13 ekpjaashttmo'dhyaayH||51|| zaGkukarNaH piGgalakaH kutthaarmukhmeckau| 52 pUrNAGgadaH pUrNamukhaH prahasaH zakunihariH // 14 zaunaka uvAca / AmAhaThaH komaThakaH zvasano mAnavo vttH| ye sarpAH sarpasatre'sminpatitA hvyvaahne| bhairavo muNDavedAGgaH pizaGgazcodrapAragaH // 15 teSAM nAmAni sarveSAM zrotumicchAmi sUtaja // 1 RSabho vegavAnnAma piNDArakamahAhanU / . sUta uvAca / raktAGgaH sarvasAraGgaH samRddhaH pATarAkSasau // 16 sahasrANi bahUnyasminprayutAnyarbudAni c| varAhako vAraNakaH sumitrazcitravedikaH / na zakyaM parisaMkhyAtuM bahutvAdvedavittama // 2 parAzarastaruNako maNiskandhastathAruNiH // 17 yathAsmRti tu nAmAni pannagAnAM nibodha me| iti nAgA mayA brahmankIrtitAH kiirtivrdhnaaH| . ma.bhA. 10 . -73 -
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 52. 18] mahAbhArate [1. 53. 20 prAdhAnyena bahutvAttu na sarve parikIrtitAH // 18 / prIyatAmayamAratIkaH satyaM sUtavaco'stu tat // 8 eteSAM putrapautrAstu prasavasya ca saMtatiH / tato halahalAzabdaH prItijaH samavartata / na zakyAH parisaMkhyAtuM ye dIptaM pAvakaM gatAH // 19 AstIkasya vare datte tathaivopararAma ca // 9 saptazIrSA dvizIrSAzca paJcazIrSAstathApare / sa yajJaH pANDaveyasya rAjJaH pArikSitasya ha / kAlAnalaviSA ghorA hutAH zatasahasrazaH // 20 prItimAMzcAbhavadrAjA bhArato jnmejyH|| 10 mahAkAyA mahAvIryAH shailshRnggsmucchryaaH| RtvigbhyaH sasadasyebhyo ye tatrAsansamAgatAH / yojanAyAmavistArA dviyojanasamAyatAH // 21 tebhyazca pradadau vittaM zatazo'tha shsrshH|| 11 kAmarUpAH kAmagamA dIptAnalaviSolbaNAH / lohitAkSAya sUtAya tathA sthapataye vibhuH / dagdhAstatra mahAsatre brahmadaNDanipIDitAH // 22 yenoktaM tatra satrAne yajJasya vinivartanam // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nimittaM brAhmaNa iti tasmai vittaM dadau bahu / dvipaJcAzattamo'dhyAyaH // 52 // tatazcakArAvabhRthaM vidhidRSTena karmaNA // 13 . AstIkaM preSayAmAsa gRhAneva susatkRtam / sUta uvAca / rAjA prItamanAH prItaM kRtakRtyaM manISiNam // 14 idamatyadbhutaM cAnyadAstIkasyAnuzuzrumaH / punarAgamanaM kAryamiti cainaM vaco'bravIt / tathA varaizchandyamAne rAjJA pArikSitena ha // 1 bhaviSyasi sadasyo me vAjimedhe mahAkratau // 15 indrahastAcyuto nAgaH kha eva yadatiSThata / tathetyuktvA pradudrAva sa cAstIko mudA yutH| tatazcintAparo rAjA babhUva janamejayaH / / 2 kRtvA svakAryamatulaM toSayitvA ca pArthivam // 16 hUyamAne bhRzaM dIpte vidhivatpAvake tadA / sa gatvA paramaprIto mAtaraM mAtulaM ca tam / na sma sa prApatadvahnau takSako bhypiidditH|| 3 abhigamyopasaMgRhya yathAvRttaM nyavedayat / / 17 zaunaka uvAca / etacchrutvAM prIyamANAH sametA .. kiM sUta teSAM viprANAM matragrAmo manISiNAm / ye tatrAsanpannagA viitmohaaH| / na pratyabhAttadAnau yanna papAta sa takSakaH // 4 te'stIke vai prItimanto babhUvusUta uvAca / __ rUcuzcainaM varamiSTaM vRNISva // 18 tamindrahastAdvisrastaM visaMjJaM pannagottamam / bhUyo bhUyaH sarvazaste'bruvaMstaM AstIkastiSTha tiSThati vAcastisro'bhyudairayat // 5 ___ kiM te priyaM karavAmo'dya vidvan / vitasthe so'ntarikSe'tha hRdayena viduuytaa| prItA vayaM mokSitAzcaiva sarve yathA tiSTheta vai kazcidgocakrasyAntarA naraH // 6 kAmaM kiM te karavAmo'dya vatsa // 19 tato rAjAbravIdvAkyaM sadasyaizcodito bhRzam / / AstIka uvaac| / kAmametadbhavatvevaM yathAstIkasya bhASitam / / 7 / / sAyaM prAtaH suprasannAtmarUpA samApyatAmidaM karma pannagAH santvanAmayAH / loke viprA mAnavAzcetare'pi / -74 -
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 53. 20] Adiparva [1. 54.5 dharmAkhyAnaM ye vadeyurmamedaM sUta uvAca / teSAM yuSmadbhyo naiva kiMcidbhayaM syAt / / 20 karmAntareSvakathayandvijA vedAzrayAH kthaaH| sUta uvAca / vyAsastvakathayannityamAkhyAnaM bhArataM mahat // 31 taizcApyukto bhAgineyaH prasannai zaunaka uvAca / retatsatyaM kAmamevaM carantaH / mahAbhAratamAkhyAnaM pANDavAnAM yazaskaram / prItyA yuktA IpsitaM sarvazaste janamejayena yatpRSTaH kRSNadvaipAyanastadA // 32 __ kartAraH sma pravaNA bhAgineya / / 21 zrAvayAmAsa vidhivattadA karmAntareSu saH / tAmahaM vidhivatpuNyAM zrotumicchAmi vai kthaam||33 jaratkArorjaratkAroM samutpanno mhaayshaaH| manaHsAgarasaMbhUtAM maharSeH puNyakarmaNaH / AstIkaH satyasaMdho mAM pannagebhyo'bhirakSatu // 22 kathayasva satAM zreSTha na hi tRpyAmi sUtaja // 34 asitaM cArtimantaM ca sunIthaM cApi yaH smaret / sUta uvAca / divA vA yadi vA rAtrI nAsya sarpabhayaM bhavet / / 23 hanta te kathayiSyAmi mahadAkhyAnamuttamam / kRSNadvaipAyanamataM mahAbhAratamAditaH // 35 tajuSasvottamamate kathyamAnaM mayA dvija / sUta uvaac| zaMsituM tanmanoharSo mamApIha pravartate // 36 mokSayitvA sa bhujagAnsarpasatrAhijottamaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ' jagAma kAle dharmAtmA diSTAntaM putrapautravAn // 24 tripaJcAzattamo'dhyAyaH // 53 // ityAkhyAnaM mayAstIkaM yathAvatkIrtitaM tava / // samAptamAstIkaparva // yatkIrtayitvA sarpebhyo na bhayaM vidyate kvacit / / 25 zrutvA dharmiSThamAkhyAnamAstIkaM puNyavardhanam / sUta uvAca / AstIkasya kavervipra zrImacaritamAditaH / / 26 zrutvA tu sarpasatrAya dIkSitaM janamejayam / zaunaka uvaac| abhyAgacchadRSividvAnkRSNadvaipAyanastadA // 1 bhRguvaMzAtprabhRtyeva tvayA me kathitaM mahat / janayAmAsa yaM kAlI zakteH putrAtparAzarAt / AkhyAnamakhilaM tAta saute prIto'smi tena te||27 kanyaiva yamunAdvIpe pANDavAnAM pitAmaham // 2 prakSyAmi caiva bhUyastvAM yathAvatsUtanandana / jAtamAtrazca yaH sadya iSTyA dehamavIvRdhat / yAM kathA vyAsasaMpannAM tAM ca bhUyaH pracakSva me / / 28 vedAMzcAdhijage sAGgAnsetihAsAnmahAyazAH // 3 tasminparamaduSpApe sarpasatre mahAtmanAm / yaM nAti tapasA kazcinna vedAdhyayanena ca / bAntareSu vidhivatsadasyAnAM mahAkave // 29 na vratairnopavAsaizca na prasUtyA na manyunA // 4 yA babhUvuH kathAzcitrA yeSvarthaSu yathAtatham / vivyAsaikaM caturdhA yo vedaM vedavidAM varaH / batta icchAmahe zrotuM saute tvaM vai vicakSaNaH // 30 / parAvarajJo brahmarSiH kaviH satyavrataH zuciH // 5 -75 -
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 54. 6] mahAbhArate [1. '55.9 yaH pANDuM dhRtarASTraM ca viduraM cApyajIjanat / tasya tadvacanaM zrutvA kRSNadvaipAyanastadA / zaMtanoH saMtatiM tanvanpuNyakIrtirmahAyazAH // 6 zazAsa ziSyamAsInaM vaizaMpAyanamantike // 21 janamejayasya rAjarSeH sa tadyajJasadastadA / kurUNAM pANDavAnAM ca yathA bhedo'bhavatpurA / viveza ziSyaiH sahito vedavedAGgapAragaiH / / 7 tadasmai sarvamAcakSva yanmattaH zrutavAnasi // 22 tatra rAjAnamAsInaM dadarza janamejayam / gurorvacanamAjJAya sa tu viprrssbhstdaa| . vRtaM sadasyairbahubhirdevairiva puraMdaram // 8 AcacakSe tataH sarvamitihAsaM purAtanam // 23 tathA mUrdhAvasiktaizca nAnAjanapadezvaraiH / tasmai rAjJe sadasyebhyaH kSatriyebhyazca sarvazaH / Rtvigbhirdevakalpaizca kuzalairyajJasaMstare // 9 bhedaM rAjyavinAzaM ca kurupANDavayostadA // 24 janamejayastu rAjarSidRSTvA tamRSimAgatam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sagaNo'bhyudyayau tUrNaM prItyA bharatasattamaH // 10 catuHpaJcAzattamo'dhyAyaH // 54 // kAJcanaM viSTaraM tasmai sadasyAnumate prabhuH / AsanaM kalpayAmAsa yathA zakro bRhaspateH // 11 vaizaMpAyana uvAca / tatropaviSTaM varadaM devarSigaNapUjitam / gurave prAG namaskRtya mnobuddhismaadhibhiH| pUjayAmAsa rAjendraH zAstradRSTena karmaNA / / 12 saMpUjya ca dvijAnsarvAMstathAnyAnviduSo janAn // 1 pAdyamAcamanIyaM ca arghyaM gAM ca vidhAnataH / maharSeH sarvalokeSu vizrutasyAsya dhiimtH| pitAmahAya kRSNAya tadarhAya nyavedayat // 13 pravakSyAmi mataM kRtsnaM vyAsasyAmitatejasaH // 2 pratigRhya ca tAM pUjAM pANDavAjanamejayAt / zrotuM pAtraM ca rAjaMstvaM prApyemA bhAratI kathAm / gAM caiva samanujJAya vyAsaH prIto'bhavattadA // 14 gurorvaktuM parispando mudA protsAhatIva mAm // 3 tathA saMpUjayitvA taM yatnena prapitAmaham / zRNu rAjanyathA bhedaH kurupANDavayorabhUt / upopavizya prItAtmA paryapRcchadanAmayam // 15 rAjyArthe dyUtasaMbhUto vanavAsastathaiva ca // 4 bhagavAnapi taM dRSTvA kuzalaM prativedya ca / yathA ca yuddhamabhavatpRthivIkSayakArakam / sadasyaiH pUjitaH sarvaiH sadasyAnabhyapUjayat // 16 tatte'haM saMpravakSyAmi pRcchate bharatarSabha // 5 tatastaM satkRtaM sarvaiH sadasyairjanamejayaH / mRte pitari te vIrA vanAdetya svamandiram / idaM pazcAhijazreSThaM paryapRcchatkRtAJjaliH // 17 nacirAdiva vidvAMso vede dhanuSi cAbhavan // 6 kurUNAM pANDavAnAM ca bhavAnpratyakSadarzivAn / tAMstathA rUpavIyaujaHsaMpannAnpaurasaMmatAn / teSAM caritamicchAmi kathyamAnaM tvayA dvija // 18 nAmRSyankuravo dRSTvA pANDavAzrIyazobhRtaH // 7 kathaM samabhavadbhedasteSAmakliSTakarmaNAm / tato duryodhanaH krUraH karNazca sahasaubalaH / tacca yuddhaM kathaM vRttaM bhUtAntakaraNaM mahat // 19 teSAM nigrahanirvAsAnvividhAMste samAcaran // 8 pitAmahAnAM sarveSAM devenAviSTacetasAm / dadAvatha viSaM pApo bhImAya dhRtarASTrajaH / kAryenaitatsamAcakSva bhagavankuzalo hyasi // 20 / jarayAmAsa tadvIraH sahAnnena vRkodrH|| 9 -76
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 55. 10] Adiparva [1. 55. 39 pramANakoTyAM saMsuptaM punarbavA vRkodrm| vAsAya khANDavaprasthaM vrajadhvaM gtmnyvH|| 24 voyeSu bhImaM gaGgAyAH prakSipya puramAvrajat // 10 tayoste vacanAjagmuH saha sarvaiH suhRjanaiH / badA prabuddhaH kaunteyastadA saMchidya bandhanam / nagaraM khANDavaprasthaM ratnAnyAdAya sarvazaH // 25 udatiSThanmahArAja bhImaseno gatavyathaH // 11 tatra te nyvs-raajnsNvtsrgnnaanbhuun| bhAzIviSaiH kRSNasapaiH suptaM cainamadaMzayat / vaze zastrapratApena kurvanto'nyAnmahIkSitaH // 26 sarveSvevAGgadezeSu na mamAra ca zatruhA / / 12 evaM dharmapradhAnAste satyavrataparAyaNAH / teSAM tu viprakAreSu teSu teSu mahAmatiH / apramattotthitAH kSAntAH pratapanto'hitAMstadA / / 27 mokSaNe pratighAte ca viduro'vahito'bhavat / / 13 ajayadbhImasenastu dizaM prAcI mahAbalaH / vargastho jIvalokasya yathA zakraH sukhaavhH| udIcImarjuno vIraH pratIcI nakulastathA // 28 pANDavAnAM tathA nityaM viduro'pi sukhAvahaH / / 14 dakSiNAM sahadevastu vijigye prviirhaa| yadA tu vividhopAyaiH saMvRtairvivRtairapi / evaM cakrurimAM sarve vaze kRtsnAM vasuMdharAm // 29 nAzaknodvinihantuM tAndaivabhAvyartharakSitAn // 15 paJcabhiH sUryasaMkAzaH sUryeNa ca viraajtaa| tataH saMmatrya sacivairvRSaduHzAsanAdibhiH / SaTsUryevAbabhau pRthvI pANDavaiH styvikrmaiH|| 30 dhRtarASTramanujJApya jAtuSaM gRhamAdizat / / 16 tato nimitte kasmiMzciddharmarAjo yudhiSThiraH / vatra tAnvAsayAmAsa pANDavAnamitaujasaH / vanaM prasthApayAmAsa bhrAtaraM vai dhanaMjayam / / 31 adAhayacca visrabdhAnpAvakena punastadA // 17 sa vai saMvatsaraM pUrNa mAsaM cekaM vane'vasat / vidurasyaiva vacanAtkhanitrI vihitA ttH| tato'gacchaddhRSIkezaM dvAravatyAM kadAcana / / 32 mokSayAmAsa yogena te muktAH prAdravanbhayAt / / 18 labdhavAMstatra bIbhatsurbhAyaryAM rAjIvalocanAm / khato mahAvane ghore hiDimbaM nAma rAkSasam / anujAM vAsudevasya subhadrAM bhadrabhASiNIm // 33 bhImaseno'vadhItkruddho bhuvi bhImaparAkramaH / / 19 sA zacIva mahendreNa zrIH kRSNeneva sNgtaa| atha saMdhAya te vIrA ekacakrAM vrajastadA / subhadrA yuyuje prItA pANDavenArjunena ha // 34 amarUpadharA bhUtvA mAtrA saha paraMtapAH // 20 atarpayacca kaunteyaH khANDave havyavAhanam / patra te brAhmaNArthAya bakaM hatvA mahAbalam / bIbhatsurvAsudevena sahito nRpasattama / / 35 prAmaNaiH sahitA jagmuH pAJcAlAnAM puraM tataH // 21 nAtibhAro hi pArthasya kezavenAbhavatsaha / se tatra draupadI labdhvA parisaMvatsaropitAH / vyavasAyasahAyasya viSNoH zatruvadheSviva // 36 viditA hAstinapuraM pratyAjagmurariMdamAH // 22 pArthAyAgnirdadI cApi gANDIvaM dhanuruttamam / ha uktA dhRtarASTraNa rAjJA zAMtanavena ca / iSudhI cAkSayairbANai rathaM ca kapilakSaNam // 37 AmirvigrahastAta kathaM vo na bhavediti / mokSayAmAsa bIbhatsurmayaM tatra mahAsuram / asmAbhiH khANDavaprasthe yussmdvaalo'nucintitH||23 sa cakAra sabhAM divyAM sarvaratnasamAcitAm // 38 almAjanapadopetaM suvibhktmhaapthm| tasyAM duryodhano mando lobhaM cakre sudurmatiH / -77 -
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 55. 39] mahAbhArate [1.56. 23 tato'kSairvazcayitvA ca saubalena yudhiSThiram // 39 anarhaH paramaM klezaM soDhavAnsa yudhiSThiraH // 9 vanaM prasthApayAmAsa sapta varSANi paJca c| kathaM ca bahulAH senAH pANDavaH kRSNasArathiH / ajJAtamekaM rASTra ca tathA varSa trayodazam // 40 asyannako'nayatsarvAH pitRlokaM dhanaMjayaH // 10 tatazcaturdaze varSe yAcamAnAH svakaM vasu / etadAcakSva me sarvaM yathAvRttaM tapodhana / nAlabhanta mahArAja tato yuddhamavartata / / 41 yadyacca kRtavantaste tatra tatra mahArathAH // 11 tataste sarvamutsAdya hatvA duryodhanaM nRpam / vaizaMpAyana uvAca / rAjyaM vidrutabhUyiSThaM pratyapadyanta pANDavAH // 42 maharSeH sarvalokeSu pUjitasya mahAtmanaH / evametatpurAvRttaM teSAmakliSTakarmaNAm / pravakSyAmi mataM kRtsnaM vyAsasyAmitatejasaH / / 12 bhedo rAjyavinAzazca jayazca jayatAM vara // 43 idaM zatasahasraM hi zlokAnAM puNyakarmaNAm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi satyavatyAtmajeneha vyAkhyAtamamitaujasA // 13 paJcapaJcAzattamo'dhyAyaH // 55 // ya idaM zrAvayedvidvAnyazcedaM zRNuyAnnaraH / / te brahmaNaH sthAnametya prApnuyurdevatulyatAm // 14 janamejaya uvAca / idaM hi vedaiH samitaM pavitramapi cottamam / kathitaM vai samAsena tvayA sarvaM dvijottama / zrAvyANAmuttamaM cedaM purANamRSisaMstutam // 15 mahAbhAratamAkhyAnaM kurUNAM caritaM mahat // 1 asminnarthazca dharmazca nikhilenopdishyte| kathAM tvanagha citrArthAmimAM kathayati tvayi / itihAse mahApuNye buddhizca parinaiSThikI / / 16 vistarazravaNe jAtaM kautUhalamatIva me / / 2 akSudrAndAnazIlAMzca styshiilaannaastikaan| sa bhavAnvistareNemAM punraakhyaatumrhti| kANaM vedamimaM vidvAn zrAvayitvArthamaznute // 17 na hi tRpyAmi pUrveSAM zRNvAnazcaritaM mahat / / 3 bhrUNahatyAkRtaM cApi pApaM jhyaadsNshym| na tatkAraNamalpaM hi dharmajJA yatra pANDavAH / itihAsamimaM zrutvA puruSo'pi sudAruNaH // 18 avadhyAnsarvazo jannuH prazasyante ca mAnavaiH // 4 jayo nAmetihAso'yaM zrotavyo vijigISuNA / kimarthaM te naravyAghrAH zaktAH santo hynaagsH| mahIM vijayate sarvAM zatrUzcApi parAjayet // 19 prayujyamAnAnsaMklezAnkSAntavanto durAtmanAm // 5 - idaM puMsavanaM zreSThamidaM svastyayanaM mahat / kathaM nAgAyutaprANo bAhuzAlI vRkodaraH / mahiSIyuvarAjAbhyAM zrotavyaM bahuzastathA / / 20 pariklizyannapi krodhaM dhRtavAnvai dvijottama / / 6 arthazAstramidaM puNyaM dharmazAstramidaM param / kathaM sA draupadI kRSNA klizyamAnA durAtmabhiH / mokSazAstramidaM proktaM vyAsenAmitabuddhinA // 21 zaktA satI dhArtarASTrAnnAdaharoracakSuSA / / 7 saMpratyAcakSate caiva AkhyAsyanti tthaapre| kathaM vyatikramandyUte pArtho mAdrIsutau tathA / putrAH zuzrUSavaH santi preSyAzca priyakAriNaH // 2 // anuvajannaravyAghra vazyamAnaM durAtmabhiH / / 8 zarIreNa kRtaM pApaM vAcA ca manasaiva c| kathaM dharmabhRtAM zreSThaH suto dharmasya dharmavit / sarvaM tattyajati kSipramidaM zRNvannaraH sadA // 23 -78
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 56. 24] Adiparva [1. 57. 17 bhAratAnAM mahajanma zRNvatAmanasUyatAm / indratvama? rAjAyaM tapasetyanucintya vai / nAsti vyAdhibhayaM teSAM paralokabhayaM kutaH / / 24 taM sAntvena nRpaM sAkSAttapasaH saMnyavartayat / / 4 dhanyaM yazasyamAyuSyaM svayaM puNyaM tathaiva ca / indra uvaac| kRSNadvaipAyanenedaM kRtaM puNyacikIrSuNA // 25 na saMkIryeta dharmo'yaM pRthivyAM pRthivIpate / kIrtiM prathayatA loke pANDavAnAM mahAtmanAm / taM pAhi dharmo hi dhRtaH kRtsnaM dhArayate jagat / / 5 anyeSAM kSatriyANAM ca bhUridraviNatejasAm / / 26 lokyaM dharma pAlaya tvaM nityayuktaH smaahitH| yathA samudro bhagavAnyathA ca himvaangiriH| dharmayuktastato lokAnpuNyAnApsyasi zAzvatAn // 6 khyAtAvubhau ratnanidhI tathA bhAratamucyate / / 27 diviSThasya bhuviSThastvaM sakhA bhUtvA mama priyaH / ya idaM zrAvayedvidvAnbrAhmaNAniha parvasu / UdhaH pRthivyA yo dezastamAvasa narAdhipa // 7 dhUtapApmA jitasvargo brahmabhUyaM sa gacchati // 28 pazavyazcaiva puNyazca susthiro dhanadhAnyavAn / yazcedaM zrAvayecchrAddhe brAhmaNAnpAdamantataH / svArakSyazcaiva saumyazca bhogyabhUmiguNairvRtaH // 8 akSayyaM tasya tacchrAddhamupatiSThetpitRRnapi // 29 atyanyAneSa dezo hi dhanaratnAdibhiyutaH / ahnA yadenazcAjJAnAtprakaroti narazcaran / vasupUrNA ca vasudhA vasa cediSu cedipa // 9 tanmahAbhAratAkhyAnaM zrutvaiva pravilIyate // 30 dharmazIlA janapadAH susaMtoSAzca saadhvH| bhAratAnAM mahajjanma mhaabhaartmucyte| na ca mithyApralApo'tra svareSvapi kuto'nyathA 10 niruktamasya yo veda sarvapApaiH pramucyate // 31 na ca pitrA vibhajyante narA guruhite ratAH / tribhirvarSeH sadotthAyI kRSNadvaipAyano muniH| yuJjate dhuri no gAzca kRzAH saMdhukSayanti ca // 11 mahAbhAratamAkhyAnaM kRtavAnidamuttamam / / 32 sarve varNAH svadharmasthAH sadA cediSu mAnada / dharme cArthe ca kAme ca mokSe ca bharatarSabha / na te'styaviditaM kiMcitriSu lokeSu yadbhavet // 12 yadihAsti tadanyatra yannahAsti na tatkacit / / 33 devopabhogyaM divyaM ca AkAze sphATikaM mahat / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi AkAzagaM tvAM maddattaM vimAnamupapatsyate // 13 ssttpnycaashttmo'dhyaayH||56|| tvamekaH sarvamaryeSu vimAnavaramAsthitaH / cariSyasyuparistho vai devo vigrahavAniva // 14 vaizaMpAyana uvAca / dadAmi te vaijayantI mAlAmamlAnapaGkajAm / rAjoparicaro nAma dharmanityo mahIpatiH / dhArayiSyati saMgrAme yA tvAM zastrairavikSatam // 15 pabhUva mRgayAM gantuM sa kadAciddhRtavrataH // 1 lakSaNaM caitadeveha bhavitA te nraadhip| sa cediviSayaM ramyaM vasuH pauravanandanaH / indramAleti vikhyAtaM dhanyamapratimaM mahat // 16 indropadezAjjagrAha grahaNIyaM mahIpatiH // 2 vaizaMpAyana uvAca / umAzrame nyastazastraM nivasantaM taporatim / yaSTiM ca vaiNavIM tasmai dadau vRtraniSUdanaH / devaH sAkSAtsvayaM vajrI samupAyAnmahIpatim // 3 / iSTapradAnamuddizya ziSTAnAM paripAlinIm // 17 - 79 -
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 57. 18] mahAbhArate [1. 57. 43 tasyAH zakrasya pUjArthaM bhUmau bhUmipatistadA / vAsavAH paJca rAjAnaH pRthagvaMzAzca shaashvtaaH||30 pravezaM kArayAmAsa gate saMvatsare tadA // 18 vasantamindraprAsAde AkAze sphATike ca tam / tataHprabhRti cAdyApi yaSTyAH kssitipsttmaiH| upatasthumahAtmAnaM gandharvApsaraso nRpam / pravezaH kriyate rAjanyathA tena pravartitaH // 19 rAjoparicaretyevaM nAma tasyAtha vizrutam // 31 apareAstathA cAsyAH kriyate ucchrayo nRpaiH| puropavAhinIM tasya nadIM zuktimatI giriH / alaMkRtAyAH piTakairgandhairmAlyaizca bhUSaNaiH / arautsIccetanAyuktaH kAmAtkolAhalaH kila / / 32 mAlyadAmaparikSiptA vidhivakriyate'pi ca // 20 giri kolAhalaM taM tu padA vasuratADayat / bhagavAnpUjyate cAtra hAsyarUpeNa shNkrH|| nizcakrAma nadI tena prahAravivareNa sA // 33 svayameva gRhItena vasoH prItyA mahAtmanaH / / 21 tasyAM nadyAmajanayanmithunaM parvataH svayam / etAM pUjAM mahendrastu dRSTvA deva kRtAM zubhAm / tasmAdvimokSaNAtprItA nadI rAjJe nyavedayat // 34 vasunA rAjamukhyena prItimAnabravIdvibhuH // 22 yaH pumAnabhavattatra taM sa rAjarSisattamaH / ye pUjayiSyanti narA rAjAnazca mahaM mama / vasurvasupradazcakre senApatimariMdamam / kArayiSyanti ca mudA yathA cedipatirnRpaH // 23 cakAra patnI kanyAM tu dayitAM girikAM nRpaH // 35 teSAM zrIvijayazcaiva sarASTrANAM bhaviSyati / vasoH patnI tu girikA kAmAtkAle nyavedayat / tathA sphIto janapado muditazca bhaviSyati // 24 RtukAlamanuprAptaM snAtA puMsavane zuciH // 36 evaM mahAtmanA tena mahendreNa narAdhipa / tadahaH pitarazcainamUcurjahi mRgAniti / vasuH prItyA maghavatA mahArAjo'bhisatkRtaH // 25 taM rAjasattamaM prItAstadA matimatAM varam // 37 utsavaM kArayiSyanti sadA zakrasya ye nraaH| sa pitaNAM niyogaM tamavyatikramya pArthivaH / . bhUmidAnAdibhirdAnairyathA pUtA bhavanti vai| cacAra mRgayAM kAmI girikAmeva saMsmaran / varadAnamahAyajJaistathA zakrotsavena te // 26 atIva rUpasaMpannAM sAkSAcchriyamivAparAm // 38 saMpUjito maghavatA vasuzcedipatistadA / tasya retaH pracaskanda carato rucire vane / pAlayAmAsa dharmeNa cedisthaH pRthivImimAm / skannamAtraM ca tadreto vRkSapatreNa bhUmipaH // 39 indraprItyA bhUmipatizcakArendramahaM vasuH // 27 'pratijagrAha mithyA me na skandedreta ityuta / putrAzcAsya mahAvIryAH pnycaasnnmitaujsH| Rtuzca tasyAH palyA me na moghaH syAditi prabhuH 40 nAnArAjyeSu ca sutAnsa samrADabhyaSecayat / / 28 saMcintyaivaM tadA rAjA vicArya ca punaH punH| mahAratho magadharAzruito yo bRhadrathaH / amoghatvaM ca vijJAya retaso rAjasattamaH / / 41 pratyagrahaH kuzAmbazca yamAhurmaNivAhanam / zukraprasthApane kAlaM mahiSyAH prasamIkSya saH / macchillazca yaduzcaiva rAjanyazcAparAjitaH // 29 abhimatrayAtha tacchukramArAttiSThantamAzugam / ete tasya sutA rAjanarAjarSe ritejasaH / sUkSmadharmArthatattvajJo jJAtvA zyenaM tato'bravIt // 42 nyavezayannAmabhiH svaiste dezAMzca purANi ca / matpriyArthamidaM saumya zukraM mama gRhaM ny| . -80 -
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 57. 43] Adiparva [1. 57. 69 girikAyAH prayacchAzu tasyA hyArtavamadya vai // 43 tIrthayAtrAM parikrAmannapazyadvai parAzaraH // 56 gRhItvA tattadA zyenastUrNamutpatya vegavAn / atIva rUpasaMpannAM siddhAnApi kAGkitAm / javaM paramamAsthAya pradudrAva vihNgmH|| 44 dRSTvaiva ca sa tAM dhImAMzcakame cArudarzanAm / tamapazyadathAyAntaM zyenaM zyenastathAparaH / / vidvAMstAM vAsavIM kanyAM kAryavAnmunipuMgavaH // 57 abhyadravacca taM sadyo dRSTvaivAmiSazaGkayA // 45 sAbravItpazya bhagavanpArAvAre RSIsthitAn / tuNDayuddhamathAkAze tAvubhau saMpracakratuH / AvayodRzyatorebhiH kathaM nu syAtsamAgamaH // 58 yudhyatorapatadretastaccApi yamunAmbhasi // 46 evaM tayokto bhagavAnnIhAramasRjatprabhuH / tatrAdriketi vikhyAtA brahmazApAdvarApsarAH / yena dezaH sa sarvastu tamobhUta ivAbhavat // 59 mInabhAvamanuprAptA babhUva yamunAcarI // 47 dRSTvA sRSTaM tu nIhAraM tatastaM prmrssinnaa| zyenapAdaparibhraSTaM tadvIryamatha vAsavam / vismitA cAbravItkanyA vrIDitA ca manasvinI // 60 jagrAha tarasopetya sAdrikA matsyarUpiNI // 48 viddhi mAM bhagavankanyAM sadA pitRvazAnugAm / kadAcidatha masIM tAM babandhumatsyajIvinaH / / tvatsaMyogAcca duSyeta kanyAbhAvo mamAnagha / / 61 mAse ca dazame prApte tadA bharatasattama / kanyAtve dUSite cApi kathaM zakSye dvijottama / ujjaharudarAttasyAH strIpumAMsaM ca mAnuSam // 49 gantuM gRhaM gRhe cAhaM dhImanna sthaatumutshe| AzcaryabhUtaM matvA tadrAjJaste pratyavedayan / etatsaMcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram // 62 kAye matsyA imau rAjansaMbhUtI mAnuSAviti // 50 evamuktavatIM tAM tu prItimAnRSisattamaH / tayoH pumAMsaM jagrAha rAjoparicarastadA / uvAca matpriyaM kRtvA kanyaiva tvaM bhaviSyasi // 63 sa matsyo nAma rAjAsIddhArmikaH satyasaMgaraH // 51 vRNISva ca varaM bhIru yaM tvamicchasi bhAmini / sApsarA muktazApA ca kSaNena samapadyata / vRthA hi na prasAdo me bhUtapUrvaH zucismite // 64 puroktA yA bhagavatA tiryagyonigatA zubhe / evamuktA varaM vavre gAtrasaugandhyamuttamam / mAnuSau janayitvA tvaM zApamokSamavApsyasi // 52 / sa cAsyai bhagavAnprAdAnmanasaH kAGkitaM prabhuH // 65 tataH sA janayitvA tau vizastA mtsyghaatinaa| tato labdhavarA prItA striibhaavgunnbhuussitaa| saMtyajya matsyarUpaM sA divyaM rUpamavApya ca / jagAma saha saMsargamRSiNAdbhutakarmaNA // 66 siddharSicAraNapathaM jagAmAtha varApsarAH // 53 tena gandhavatItyeva nAmAsyAH prathitaM bhuvi / yA kanyA duhitA tasyA matsyA matsyasagandhinI / tasyAstu yojanAdgandhamAjighranti narA bhuvi // 67 rAjJA dattAtha dAzAya iyaM tava bhavatviti / tato yojanagandheti tasyA nAma parizrutam / rUpasattvasamAyuktA sarvaiH samuditA guNaiH // 54 parAzaro'pi bhagavAJjagAma svaM nivezanam // 68 sA tu satyavatI nAma matsyaghAtyabhisaMzrayAt / / iti satyavatI hRSTA labdhvA varamanuttamam / AsInmatsyasagandhaiva kaMcitkAlaM zucismitA // 55 / parAzareNa saMyuktA sadyo garbha suSAva saa| zuzrUSArthaM piturnAvaM tAM tu vAhayatI jle| jajJe ca yamunAdvIpe pArAzaryaH sa vIryavAn // 69 ma. bhA. 11 -81 -
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 57. 70] mahAbhArate [1. 57. 97 sa mAtaramupasthAya tapasyeva mano ddhe| avyaktamakSaraM brahma pradhAnaM nirguNAtmakam // 84 smRto'haM darzayiSyAmi kRtyeSviti ca so'brviit|| AtmAnamavyayaM caiva prakRti prabhavaM param / evaM dvaipAyano jajJe satyavatyAM parAzarAt / puruSaM vizvakarmANaM sattvayogaM dhruvAkSaram // 85 dvIpe nyastaH sa yadbAlastasmAdvaipAyano'bhavat / / 71 anantamacalaM devaM haMsaM nArAyaNaM prabhum / pAdApasAriNaM dharma vidvAnsa tu yuge yuge| dhAtAramajaraM nityaM tamAhuH paramavyayam / / 86 AyuH zaktiM ca mAnAM yugAnugamavekSya ca // 72 puruSaH sa vibhuH kartA sarvabhUtapitAmahaH / brahmaNo brAhmaNAnAM ca tthaanugrhkaamyyaa| dharmasaMvardhanArthAya prajajJe'ndhakavRSNiSu // 87 vivyAsa vedAnyasmAcca tasmAdvyAsa iti smRtaH // 73 astrajJau tu mahAvIryau sarvazastravizAradau / vedAnadhyApayAmAsa mahAbhAratapaJcamAn / sAtyakiH kRtavarmA ca nArAyaNamanuvratau / sumantuM jaimini pailaM zukaM caiva svamAtmajam / / 74 satyakAddhRdikAccaiva jajJAte'sravizAradau // 88 prabhurvariSTho varado vaizaMpAyanameva ca / bharadvAjasya ca skannaM droNyAM zukramavardhata / saMhitAstaiH pRthaktvena bhAratasya prakAzitAH // 75 maharSeruyatapasastasmAdroNo vyajAyata // 89 tathA bhISmaH zAMtanavo gaGgAyAmamitadyutiH / gautamAnmithunaM jajJe zarastambAccharadvataH / vasuvIryAtsamabhavanmahAvIryo mhaayshaaH|| 76 azvatthAmnazca jananI kRpazcaiva mahAbalaH / zUle protaH puraannrssircorshvorshngkyaa| azvatthAmA tato jajJe droNAdatrabhRtAM varaH // 90 aNImANDavya iti vai vikhyAtaH sumahAyazAH // 77 tathaiva dhRSTadyumno'pi sAkSAdamisamadyutiH / sa dharmamAhUya purA maharSiridamuktavAn / vaitAne karmaNi tate .pAvakAtsamajAyata / iSIkayA mayA bAlyAdekA viddhA zakuntikA // 78 vIro droNavinAzAya dhanuSA saha vIryavAn // 91 tatkilbiSaM smare dharma nAnyatpApamahaM smare / tathaiva vedyAM kRSNApi jajJe tejasvinI shubhaa| tanme sahasrasamitaM kasmAnnehAjayattapaH // 79 vibhrAjamAnA vapuSA bibhratI rUpamuttamam // 92 garIyAnbrAhmaNavadhaH sarvabhUtavadhAdyataH / prahAdaziSyo nagnajitsubalazcAbhavattataH / tasmAttvaM kilbiSAdasmAcchUdrayonau janiSyasi / / 80 tasya prajA dharmahatrI jajJe devaprakopanAt // 93 tena zApena dharmo'pi zUdrayonAvajAyata / gAndhArarAjaputro'bhUcchakuniH saublstthaa| vidvAnvidurarUpeNa dhArmI tanurakilbiSI // 81 duryodhanasya mAtA ca jajJAte'rthavidAvubhau // 94 saMjayo munikalpastu jajJe sUto gavalgaNAt / kRSNadvaipAyanAjajJe dhRtarASTro janezvaraH / sUryAcca kuntikanyAyAM jajJe karNo mhaarthH| kSetre vicitravIryasya pANDuzcaiva mahAbalaH // 95 sahajaM kavacaM bibhratkuNDalokSyotitAnanaH // 82 pANDostu jajJire pazca putrA devasamAH pRthak / anugrahArthaM lokAnAM viSNurlokanamaskRtaH / / dvayoH striyorguNajyeSThasteSAmAsIdyudhiSThiraH // 96 vasudevAttu devakyAM prAdurbhUto mhaayshaaH|| 83 dharmAdyudhiSThiro jajJe mAstAttu vRkodrH| anAdinidhano devaH sa kartA jagataH prbhuH| | indrAddhanaMjayaH zrImAnsarvazastrabhRtAM varaH // 97 -82
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 57. 98] Adiparva [1. 58. 16 jajJAte rUpasaMpannAvazvibhyAM tu yamAvubhau / triHsaptakRtvaH pRthivIM kRtvA niHkSatriyAM purA / nakulaH sahadevazca guruzuzrUSaNe ratau // 98 jAmadagnyastapastape mahendre parvatottame // 4 tathA putrazataM jajJe dhRtarASTrasya dhImataH / tadA niHkSatriye loke bhArgaveNa kRte sati / duryodhanaprabhRtayo yuyutsuH karaNastathA // 99 brAhmaNAnkSatriyA rAjangarbhArthinyo'bhicakramuH // 5 abhimanyuH subhadrAyAmarjunAdabhyajAyata / tAbhiH saha samApeturbAhmaNAH saMzitavratAH / svasrIyo vAsudevasya pautraH pANDormahAtmanaH / / 100 / RtAvRtau naravyAghna na kAmAnAnRtau tathA / / 6 pANDavebhyo'pi paJcabhyaH kRSNAyAM paJca jjnyire| | tebhyastu lebhire garbhAnkSatriyAstAH sahasrazaH / kumArA rUpasaMpannAH sarvazastravizAradAH // 101 tataH suSuvire raajnksstriyaanviirysNmtaan| prativindhyo yudhiSThirAtsutasomo vRkodarAt / kumArAMzca kumArIzca punaH kSatrAbhivRddhaye // 7 arjunAcchrutakIrtistu.zatAnIkastu nAkuliH // 102 evaM tadbrAhmaNaiH kSatraM kSatriyAsu tapasvibhiH / tathaiva sahadevAcca zrutasenaH prtaapvaan| jAtamRdhyata dharmeNa sudIpeNAyuSAnvitam / hiDimbAyAM ca bhImena vane jajJe ghttotkcH||103 / catvAro'pi tadA varNA babhUvurbrAhmaNottarAH // 8 zikhaNDI drupadAjajJe kanyA putrtvmaagtaa| abhyagacchannRtau nArI na kAmAnnAnRtau tathA / yAM yakSaH puruSaM cakre sthUNaH priyacikIrSayA // 104 tathaivAnyAni bhUtAni tiryagyonigatAnyapi / kurUNAM vigrahe tasminsamAgacchanbahUnyatha / Rtau dArAMzca gacchanti tadA sma bharatarSabha // 9 rAjJAM zatasahasrANi yotsyamAnAni saMyuge / / 105 tato'vardhanta dharmeNa sahasrazatajIvinaH / teSAmaparimeyAni nAmadheyAni sarvazaH / tAH prajAH pRthivIpAla dhrmvrtpraaynnaaH| na zakyaM parisaMkhyAtuM varSANAmayutairapi / AdhibhirvyAdhibhizcaiva vimuktAH sarvazo narAH / / 10 ete tu kIrtitA mukhyA yairAkhyAnamidaM ttm||106. athemAM sAgarApAGgAM gAM gajendragatAkhilAm / ... iti zrImahAbhArate AdiparvaNi adhyatiSThatpunaH kSatraM sazailavanakAnanAm // 11 .. sptpnycaashttmo'dhyaayH|| 57 // prazAsati punaH kSatre dharmeNemAM vasuMdharAm / brAhmaNAdyAstadA varNA lebhire mudamuttamAm // 12 janamejaya uvAca / kAmakrodhodbhavAndoSAnnirasya ca narAdhipAH / ya ete kIrtitA brahmanye cAnye nAnukIrtitAH / daNDaM daNDayeSu dharmeNa praNayanto'nvapAlayan // 13 samyaktAzrotumicchAmi raajnyshcaanyaansuvrcsH||1 tathA dharmapare kSatre sahasrAkSaH zatakratuH / yadarthamiha saMbhUtA devakalpA mahArathAH / svAdu deze ca kAle ca vavarSApyAyayanprajAH // 14 bhuvi tanme mahAbhAga samyagAkhyAtumarhasi // 2 na bAla eva mriyate tadA kshcinnraadhip| vaizaMpAyana uvAca / na ca striyaM prajAnAti kazcidaprAptayauvanaH // 15 rahasyaM khalvidaM rAjandevAnAmiti naH zrutam / evamAyuSmatIbhistu prjaabhirbhrtrssbh| tattu te kathayiSyAmi namaskRtvA svayaMbhuve // 3 / iyaM sAgaraparyantA samApUryata medinI // 16 -83 -
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 58. 17 ] mahAbhArate [1. 58. 46 Ijire ca mahAyajJaiH kSatriyA bahudakSiNaiH / brAhmaNAnkSatriyAnvaizyAzUdrAMzcaivApyapIDayan / sAGgopaniSadAnvedAnviprAzcAdhIyate tadA // 17 anyAni caiva bhUtAni pIDayAmAsurojasA // 32 na ca vikrINate brahma brAhmaNAH sma tadA nRpa / trAsayanto vinighnantastAMstAnbhUtagaNAMzca te| na ca zUdrasamAbhyAze vedAnuccArayantyuta // 18 viceruH sarvato rAjanmahIM zatasahasrazaH // 33 kArayantaH kRSi gobhistathA vaizyAH kSitAviha / AzramasthAnmaharSIzca dhrssyntsttsttH| na gAmayuJjanta dhuri kRzAGgAzcApyajIvayan // 19 abrahmaNyA vIryamadA mattA madabalena ca // 34 phenapAMzca tathA vatsAnna duhanti sma mAnavAH / evaM vIryabalosiktairbhUriyaM tairmhaasuraiH| na kUTamAnairvaNijaH paNyaM vikrINate tadA / / 20 pIDyamAnA mahIpAla brahmANamupacakrame // 35 karmANi ca naravyAghra dharmopetAni mAnavAH / na hImA pavano rAjanna nAgA na nagA mahIm / dharmamevAnupazyantazcakrurdharmaparAyaNAH / / 21 tadA dhArayituM zekurAkrAntAM dAnavaibalAt // 36 svakarmaniratAzcAsansarve varNA narAdhipa / tato mahI mahIpAla bhArArtA bhypiidditaa| evaM tadA naravyAghra dharmo na hasate kacit // 22 jagAma zaraNaM devaM sarvabhUtapitAmaham // 37 kAle gAvaH prasUyante nAryazca bharatarSabha / sA saMvRtaM mahAbhAgairdevadvijamaharSibhiH / phalantya'tuSu vRkSAzca puSpANi ca phalAni ca // 23 dadarza devaM brahmANaM lokakartAramavyayam // 38 evaM kRtayuge samyagvartamAne tadA nRp| gandharvairapsarobhizca bandikarmasu nisstthitaiH| ApUryata mahI kRtsnA prANibhirbahubhirbhRzam / / 24 vandyamAnaM mudopetairvavande cainametya sA // 39 tataH samudite loke mAnuSe bharatarSabha / atha vijJApayAmAsa, bhUmistaM zaraNArthinI / asurA jajJire kSetre rAjJAM manujapuMgava // 25 . saMnidhau lokapAlAnAM sarveSAmeva bhArata // 40 Adityairhi tadA daityA bahuzo nirjitA yudhi| . tatpradhAnAtmanastasya bhUmeH kRtyaM svayaMbhuvaH / aizvaryAdazitAzcApi saMbabhUvuH kSitAviha // 26 pUrvamevAbhavadrAMjanviditaM parameSThinaH / / 41 iha devatvamicchanto mAnuSeSu manasvinaH / sraSTA hi jagataH kasmAnna saMbudhyeta bhArata / jajJire bhuvi bhUteSu teSu teSvasurA vibho // 27 surAsurANAM lokAnAmazeSeNa manogatam // 42 goSvazveSu ca rAjendra kharoSTramahiSeSu ca / 'tamuvAca mahArAja bhUmiM bhUmipatirvibhuH / kravyAdeSu ca bhUteSu gajeSu ca mRgeSu ca // 28 prabhavaH sarvabhUtAnAmIzaH zaMbhuH prajApatiH // 43 jAtairiha mahIpAla jAyamAnaizca tairmahI / yadarthamasi saMprAptA matsakAzaM vasuMdhare / na zazAkAtmanAtmAnamiyaM dhArayituM dharA // 29 tadarthaM saMniyokSyAmi sarvAneva divaukasaH // 44 atha jAtA mahIpAlAH kecidvalasamanvitAH / ityuktvA sa mahIM devo brahmA rAjanvisRjya ca / diteH putrA danozcaiva tasmAllokAdiha cyutAH // 30 Adideza tadA sarvAnvibudhAnbhUtakRtsvayam // 4 // vIryavanto'valiptAste nAnArUpadharA mahIm / asyA bhUmenirasituM bhAraM bhAgaiH pRthakpRthak / imAM sAgaraparyantAM parIyurarimardanAH // 31 asyAmeva prasUyadhvaM virodhAyeti cAbravIt // 46 -84 -
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 58. 47] Adiparva [1. 59. 22 tathaiva ca samAnIya gandharvApsarasAM gaNAn / zrotumicchAmi tattvena saMbhavaM kRtsnamAditaH / uvAca bhagavAnsarvAnidaM vacanamuttamam / prANinAM caiva sarveSAM sarvazaH sarvaviddhyasi // 8 svairaMzaiH saMprasUyadhvaM yatheSTaM mAnuSeSviti // 47 vaizaMpAyana uvAca / atha zakrAdayaH sarve zrutvA surgurorvcH| hanta te kathayiSyAmi namaskRtvA svayaMbhuve / tathyamayaM ca pathyaM ca tasya te jagRhustadA // 48 surAdInAmahaM samyaglokAnAM prabhavApyayam // 9 atha te sarvazoM'zaiH svairgantuM bhUmiM kRtakSaNAH / brahmaNo mAnasAH putrA viditAH SaNmaharSayaH / nArAyaNamamitraghnaM vaikunntthmupckrmuH|| 49 marIciratryaGgirasau pulastyaH pulahaH kratuH // 10 yaH sa cakragadApANiH pItavAsAsitaprabhaH / marIceH kazyapaH putraH kazyapAttu imAH prajAH / padmanAbhaH surArinaH pRthucArvazcitekSaNaH // 50 prajajJire mahAbhAgA dakSakanyAstrayodaza // 11 taM bhuvaH zodhanAyendra uvAca puruSottamam / aditirditirdanuH kAlA anAyuH siMhikA muniH / aMzenAvatarasveti tathetyAha ca taM hriH|| 51 krodhA prAvA ariSTA ca vinatA kapilA tthaa||12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kadrUzca manujavyAghra dakSakanyaiva bhArata / aSTapaJcAzattamo'dhyAyaH // 58 // etAsAM vIryasaMpannaM putrapautramanantakam // 13 adityAM dvAdazAdityAH saMbhUtA bhuvanezvarAH / vaizaMpAyana uvaac| ye rAjannAmatastAMste kIrtayiSyAmi bhArata // 14 atha nArAyaNenendrazcakAra saha saMvidam / . dhAtA mitro'ryamA zakro varuNazcAMza eva ca / avatartuM mahIM svargAdaMzataH sahitaH suraiH // 1 bhago vivasvAnpUSA ca savitA dazamastathA // 15 Adizya ca svayaM zakraH sarvAneva divaukasaH / ekAdazastathA tvaSTA viSNuAdaza ucyate / nirjagAma punastasmAtkSayAnnArAyaNasya ha // 2 jaghanyajaH sa sarveSAmAdityAnAM guNAdhikaH // 16 te'marArivinAzAya sarvalokahitAya c| eka eva diteH putro hiraNyakazipuH smRtaH / avateruH krameNemAM mahIM svargAdivaukasaH / / 3 nAmnA khyAtAstu tasyeme putrAH paJca mhaatmnH||17 tato brahmarSivaMzeSu pArthivarSikuleSu ca / prahlAdaH pUrvajasteSAM. saMhAdastadanantaram / jajJire rAjazArdUla yathAkAmaM divaukasaH // 4 anuhAdastRtIyo'bhUttasmAcca zibibASkalau // 18 dAnavAnrAkSasAMzcaiva gandharvAnpannagAMstathA / prahAdasya trayaH putrAH khyAtAH sarvatra bhArata / puruSAdAni cAnyAni jannuH sattvAnyanekazaH // 5 virocanazca kumbhazca nikumbhazceti vishrutaaH|| 19 dAnavA rAkSasAzcaiva gandharvAH pannagAstathA / virocanasya putro'bhUdvalirekaH pratApavAn / na tAnbalasthAnbAlye'pi jaghnurbharatasattama // 6 balezca prathitaH putro bANo nAma mahAsuraH / / 20 __ janamejaya uvAca / catvAriMzaddanoH putrAH khyAtAH sarvatra bhArata / devadAnavasaMghAnAM gandharvApsarasAM tathA / teSAM prathamajo rAjA vipracittirmahAyazAH // 21 mAnavAnAM ca sarveSAM tathA vai yakSarakSasAm // 7 zambaro namucizcaiva pulomA ceti vishrutH| -85 -
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 59. 22] mahAbhArate [1.59. 50 asilomA ca kezI ca durjayazcaiva dAnavaH // 22 ityeSa vaMzaprabhavaH kathitaste taravinAm / ayaHzirA azvazirA ayaHzaGkuzca vIryavAn / asurANAM surANAM ca purANe saMzruto mayA // 37 tathA gaganamUrdhA ca vegavAnketumAMzca yaH // 23 eteSAM yadapatyaM tu na zakyaM tadazeSataH / svarbhAnurazvo'zvapativRSaparvAjakastathA / prasaMkhyAtuM mahIpAla guNabhUtamanantakam // 38 / azvagrIvazca sUkSmazca tuhuNDazca mahAsuraH // 24 tAya'zcAriSTanemizca tathaiva gruddaarunnau| isRpA ekacakrazca virUpAkSo harAharau / AruNirvAruNizcaiva vainateyA iti smRtAH / / 39 nicandrazca nikumbhazca kupathaH kApathastathA / / 25 zeSo'nanto vAsukizca takSakazca bhujaMgamaH / zarabhaH zalabhazcaiva sUryAcandramasau tathA / kUrmazca kulikazcaiva kAdraveyA mahAbalAH // 40 iti khyAtA danovaMze dAnavAH prikiirtitaaH| bhImasenograsenI ca suparNo vrunnstthaa| anyau tu khalu devAnAM sUryAcandramasau smRtau||26 gopatidhRtarASTrazca sUryavarcAzca saptamaH // 41 ime ca vaMze prathitAH sattvavanto mahAbalAH / patravAnarkaparNazca prayutazcaiva vizrutaH / ' danuputrA mahArAja daza dAnavapuMgavAH / / 27 bhImazcitrarathazcaiva vikhyAtaH sarvavidvazI // 42 ekAkSo mRtapA vIraH pralambanarakAvapi / tathA zAlizirA rAjanpradyumnazca caturdazaH / vAtApiH zatrutapanaH zaThazcaiva mahAsuraH // 28 kaliH paJcadazazcaiva nAradazcaiva SoDazaH / gaviSThazca danAyuzca dIrghajihvazca dAnavaH / ityete devagandharvA mauneyAH parikIrtitAH // 43 asaMkhyeyAH smRtAsteSAM putrAH pautrAzca bhArata // 29 atastu bhUtAnyanyAni kIrtayiSyAmi bhArata / siMhikA suSuve putraM rAhuM candrArkamardanam / anavadyAmanuvazAmanUnAmaruNAM priyAm / ' sucandraM candrahantAraM tathA candravimardanam // 30 anUpAM subhagAM bhAsImiti prAvA vyajAyata / / 44 RrasvabhAvaM krUrAyAH putrapautramanantakam / siddhaH pUrNazca bahIM ca pUrNAzazca mahAyazAH / gaNaH krodhavazo nAma krUrakarmA rimardanaH / / 31 brahmacArI ratiguNaH suparNazcaiva saptamaH // 45 anAyuSaH punaH putrAzcatvAro'surapuMgavAH / / vizvAvasuzca bhAnuzca sucandro dazamastathA / vikSaro balavIrau ca vRtrazcaiva mahAsuraH / / 32 ityete devagandharvAH prAveyAH parikIrtitAH // 46 kAlAyAH prathitAH putrAH kAlakalpAH prahAriNaH / imaM tvapsarasAM vaMzaM viditaM puNyalakSaNam / bhuvi khyAtA mahAvIryA dAnaveSu paraMtapAH // 33 prAvAsUta mahAbhAgA devI devarSitaH purA // 47 vinAzanazca krodhazca hantA krodhasya cAparaH / alambusA mizrakezI vidyutparNA tulaanghaa| krodhazatrustathaivAnyaH kAleyA iti vizrutAH // 34 aruNA rakSitA caiva rambhA tadvanmanoramA // 48 asurANAmupAdhyAyaH zukrastvRSisuto'bhavat / asitA ca subAhuzca suvratA subhujA tthaa| khyAtAzcozanasaH putrAzcatvAro'sarayAjakAH // 35 supriyA cAtibAhuzca vikhyAtau ca hahAhuhU / tvaSTAvarastathAtrizca dvAvanyau matrakarmiNau / tumburuzceti catvAraH smRtA gandharvasattamAH // 49 tejasA sUryasaMkAzA brahmalokaprabhAvanAH // 36 amRtaM brAhmaNA gAvo gandharvApsarasastathA / -86 -
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 59. 50] Adiparva [1. 60. 22 apatyaM kapilAyAstu purANe parikIrtitam // 50 . vizrutAstriSu lokeSu satyavrataparAyaNAH // 8 iti te sarvabhUtAnAM saMbhavaH kathito mayA / dakSastvajAyatAGguSThAddakSiNAdbhagavAnRSiH / yathAvatparisaMkhyAto gandharvApsarasAM tathA // 51 brahmaNaH pRthivIpAla putraH putravatAM vrH|| 9 bhujagAnAM suparNAnAM rudrANAM mastAM tathA / vAmAdajAyatAGguSThAdbhAryA tasya mahAtmanaH / gavAM ca brAhmaNAnAM ca zrImatAM puNyakarmaNAm // 52 tasyAM paJcAzataM kanyAH sa evaajnynmuniH|| 10 AyuSyazcaiva puNyazca dhanyaH shrutisukhaavhH|| tAH sarvAstvanavadyAGgathaH kanyAH kamalalocanAH / zrotavyazcaiva satataM zrAvyazcaivAnasUyatA // 53 putrikAH sthApayAmAsa naSTaputraH prajApatiH // 11 imaM tu vaMzaM niyamena yaH paThe dadau sa daza dharmAya sptviNshtimindve| nmahAtmanAM brAhmaNadevasaMnidhau / divyena vidhinA rAjankazyapAya trayodaza // 12 apatyalAbhaM labhate sa puSkalaM nAmato dharmapatnyastAH kIrtyamAnA nibodha me / zriyaM yazaH pretya ca zobhanAM gatim // 54 kIrtirlakSmIdhRtirmedhA puSTiH zraddhA kriyA tathA // 13 / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi . buddhirlajjA matizcaiva patnyo dharmasya tA daza / ___ ekonaSaSTitamo'dhyAyaH // 59 // dvArANyetAni dharmasya vihitAni svayaMbhuvA // 14 saptaviMzati somasya patnyo loke prishrutaaH| : vaizaMpAyana uvAca / kAlasya nayane yuktAH somapanyaH zubhavatAH / brahmaNo mAnasAH putrA viditAH ssnnmhrssyH| sarvA nakSatrayoginyo lokayAtrAvidhau sthitAH // 15 ekAdaza sutAH sthANoH khyAtAH prmmaansaaH||1 pitAmaho munirdevastasya putraH prajApatiH / mRgavyAdhazca zarvazca nirRtizca mhaayshaaH| tasyASTau vasavaH putrAsteSAM vakSyAmi vistaram // 16 ajaikapAdahirbudhnyaH pinAkI ca paraMtapaH / / 2 dharo dhruvazca somazca ahazcaivAnilo'nalaH / dahano'thezvarazcaiva kapAlI ca mhaadyutiH| pratyUSazca prabhAsazca vasavo'STAviti smRtAH // 17 sthANurbhavazca bhagavAnrudrA ekAdaza smRtaaH|| 3 dhUmrAyAzca dharaH putro brahmavidyo dhruvstthaa| marIciraGgirA atriH pulastyaH pulahaH kratuH / candramAstu manasvinyAH zvasAyAH shvsnstthaa||18 SaDete brahmaNaH putrA vIryavanto maharSayaH // 4 ratAyAzcApyahaH putraH zANDilyAzca hutAzanaH / trayastvaGgirasaH putrA loke sarvatra vishrutaaH| pratyUSazca prabhAsazca prabhAtAyAH sutau smRtau // 19 bRhaspatistathyazca saMvartazca dhRtavratAH // 5 dharasya putro draviNo huthvyvhstthaa| atrestu bahavaH putrAH zrUyante manujAdhipa / dhruvasya putro bhagavAnkAlo lokaprakAlanaH // 20 sarve vedavidaH siddhAH zAntAtmAno maharSayaH // 6 somasya tu suto varcA varcasvI yena jAyate / rAkSasAstu pulastyasya vAnarAH kiMnarAstathA / manoharAyAH ziziraH prANo'tha ramaNastathA // 21 pulahasya mRgAH siMhA vyAghrAH kiMpuruSAstathA // 7 / ahnaH sutaH smRto jyotiH zramaH zAntastathA muniH| toH kratusamAH putrAH pataMgasahacAriNaH / | agneH putraH kumArastu zrImAJjharavaNAlayaH // 22 -87 -
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 60. 23 ] mahAbhArate [1. 60. 51 tasya zAkho vizAkhazca naigamezazca pRSThajaH / vasUnAM bhArgavaM vidyAdvizvedevAMstathaiva ca // 37 kRttikAbhyupapattezca kArtikeya iti smRtaH // 23 vainateyastu garuDo balavAnaruNastathA / anilasya zivA bhAryA tasyAH putraH purojavaH / bRhaspatizca bhagavAnAdityeSveva gaNyate // 38 avijJAtagatizcaiva dvau putrAvanilasya tu // 24 azvibhyAM guhyakAnviddhi sarvoSadhyastathA pazUn / pratyUSasya viduH putramRrSi nAmnAtha devalam / eSa devagaNo rAjankIrtitaste'nupUrvazaH / dvau putrau devalasyApi kSamAvantau manISiNau // 25 yaM kIrtayitvA manujaH sarvapApaiH pramucyate // 39 bRhaspatestu bhaginI varastrI brhmcaarinnii| brahmaNo hRdayaM bhittvA niHsRto bhagavAnbhRguH / yogasiddhA jagatsarvamasaktaM vicaratyuta / bhRgoH putraH kavirvidvAnzukraH kavisuto grahaH // 40 prabhAsasya tu bhAryA sA vasUnAmaSTamasya ha / / 26 / trailokyaprANayAtrArthe varSAvarSe bhayAbhaye / vizvakarmA mahAbhAgo jajJe shilpprjaaptiH| svayaMbhuvA niyuktaH sanbhuvanaM paridhAvati // 41 kartA zilpasahasrANAM tridazAnAM ca vardhakiH // 27 yogAcAryoM mahAbuddhirdaityAnAmabhavadguruH / bhUSaNAnAM ca sarveSAM kartA zilpavatAM vrH| surANAM cApi medhAvI brahmacArI yatavrataH // 42 yo divyAni vimAnAni devatAnAM cakAra ha // 28 tasminniyukte vibhunA yogakSemAya bhArgave / manuSyAzcopajIvanti yasya zilpaM mhaatmnH| anyamutpAdayAmAsa putraM bhRguraninditam // 43 pUjayanti ca yaM nityaM vizvakarmANamavyayam // 29 cyavanaM dIptatapasaM dharmAtmAnaM manISiNam / stanaM tu dakSiNaM bhittvA brahmaNo nrvigrhH|| yaH sa roSAccyuto garbhAnmAturmokSAya bhArata // 44 niHsRto bhagavAndharmaH sarvalokasukhAvahaH // 30 AruSI tu manoH kanyA tasya patnI manISiNaH / trayastasya varAH putrAH srvbhuutmnohraaH| aurvastasyAM samabhavadUraM bhittvA mahAyazAH / zamaH kAmazca harSazca tejasA lokadhAriNaH // 31 mahAtapA mahAtejA bAla eva guNairyutaH // 45 kAmasya tu ratirbhAryA zamasya praaptirnggnaa| RcIkastasya putrastu jamadagnistato'bhavat / nandI tu bhAryA harSasya yatra lokAH pratiSThitAH // 32 jamadagnestu catvAra AsanputrA mahAtmanaH // 46 marIceH kazyapaH putraH kazyapasya surAsurAH / rAmasteSAM jaghanyo'bhUdajaghanyairguNairyutaH / jajJire nRpazArdUla lokAnAM prabhavastu saH / / 33 sarvazastrAstrakuzalaH kSatriyAntakaro vazI // 47 tvASTrI tu saviturbhAryA vaDavArUpadhAriNI / aurvasyAsItputrazataM jamadagnipurogamam / asUyata mahAbhAgA sAntarikSe'zvinAvubhau // 34 teSAM putrasahasrANi babhUvubhRguvistaraH // 48 dvAdazaivAditeH putrAH zakramukhyA narAdhipa / dvau putrI brahmaNastvanyau yayostiSThati lakSaNam / teSAmavarajo viSNuyatra lokAH pratiSThitAH // 35 loke dhAtA vidhAtA ca yau sthitau manunA sh||4|| trayastriMzata ityete devAstepAmahaM tv| tayoreva svasA devI lakSmIH padmagRhA shubhaa| anvayaM saMpravakSyAmi pakSaizca kulato gaNAn / / 36 tasyAstu mAnasAH putrAsturagA vyomacAriNaH // 5 // rudrANAmaparaH pakSaH sAdhyAnAM marutAM tthaa| / varuNasya bhAryA jyeSThA tu zukrAdevI vyajAyata / . -88 -
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 60. 51] Adiparva [1. 61.8 - 61 tasyAH putraM balaM viddhi surAM ca suranandinIm // 51 . rohiNyAM jajJire gAvo gandhA vAjinaH sutaaH||65 prjaanaamnnkaamaanaamnyonypribhkssnnaat| surasAjanayannAgAnrAjankadrUzca pannagAn / adharmastatra saMjAtaH sarvabhUtavinAzanaH // 52 sapta piNDaphalAnvRkSAnanalApi vyjaayt| tasyApi nizrutirbhAryA nairRtA yena raaksssaaH| analAyAH zukI putrI kadrAstu surasA sutA // 66 ghorAstasyAratrayaH putrAH pApakarmaratAH sdaa| aruNasya bhAryA zyenI tu vIryavantau mahAbalau / bhayo mahAbhayazcaiva mRtyubhUtAntakastathA / / 53 saMpAtiM janayAmAsa tathaiva ca jaTAyuSam / kAkI zyenI ca bhAsI ca dhRtarASTrIM tathA zukIm / / dvau putrI vinatAyAstu vikhyAtI garuDAruNau // 67 tAmrA tu suSuve devI pazcaitA lokavizrutAH // 54 / ityeSa sarvabhUtAnAM mahatAM manujAdhipa / ulUkAnsuSuve kAkI zyenI zyenAnvyajAyata / prabhavaH kIrtitaH samyaGmayA matimatAM vara // 68 bhAsI bhAsAnajanayadgRdhrAMzcaiva janAdhipa / / 55 yaM zrutvA puruSaH samyakpUto bhavati pApmanaH / dhRtarASTrI tu haMsAMzca kalahaMsAMzca srvshH| .sarvajJatAM ca labhate gatimagryAM ca vindati / / 69 cakravAkAMzca bhadraM te prajajJe sA tu bhAminI / / 56 / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi SaSTitamo'dhyAyaH // 60 // zukI vijajJe dharmajJa zukAneva manasvinI / kalyANaguNasaMpannA sarvalakSaNapUjitA / / 57 janamejaya uvaac| nava krodhavazA nArIH prjne'pyaatmsNbhvaaH| devAnAM dAnavAnAM ca yakSANAmatha rakSasAm / mRgIM ca mRgamandAM ca hari bhadramanAmapi // 58 anyeSAM caiva bhUtAnAM sarveSAM bhagavannaham // 1 mAtaGgImatha zArdUlI zvetAM surabhimeva c| zrotumicchAmi tattvena mAnuSeSu mahAtmanAm / sarvalakSaNasaMpannAM surasAM ca yazasvinIm // 59 janma karma ca bhUtAnAmeteSAmanupUrvazaH // 2 apatyaM tu mRgAH sarve mRgyA naravarAtmaja / vaizaMpAyana uvaac| RkSAzca mRgamandAyAH sRmarAzcamarA api // 60 mAnuSeSu manuSyendra saMbhUtA ye divauksH| tatastvairAvataM nAgaM jajJe bhadramanA sutam / prathamaM dAnavAMzcaiva tAMste vakSyAmi srvshH|| 3 airAvataH sutastasyA devanAgo mahAgajaH / / 61 vipracittiriti khyAto ya AsIdvAnavarSabhaH / haryAzca harayo'patyaM vAnarAzca tarasvinaH / jarAsaMdha iti khyAtaH sa aasiinmnujrssbhH|| 4 golAGgalAMzca bhadraM te haryAH putrAnpracakSate // 62 diteH putrastu yo rAjanhiraNyakazipuH smRtaH / prajajJe tvatha zArdUlI siMhAvyAghrAMzca bhArata / sa jajJe mAnuSe loke zizupAlo nararSabhaH // 5 dvIpinazca mahAbhAga sarvAneva na sNshyH|| 63 saMhAda iti vikhyAtaH prahAdasyAnujastu yaH / mAtaGgayAstvatha mAtaGgA apatyAni nraadhip| sa zalya iti vikhyAto jajJe bAhrIkapuMgavaH // 6 dizAgajaM tu zvetAkhyaM zvetAjanayadAzugam / / 64 anuhAdastu tejasvI yo'bhUtkhyAto jaghanyajaH / tathA duhitarau rAjansurabhirvai vyajAyata / dhRSTaketuriti khyAtaH sa aasiinmnujeshvrH|| 7 rohiNIM caiva bhadraM te gandharvI ca yshsviniim| / yastu rAjazibirnAma daiteyaH parikIrtitaH / ma.bhA. 12 -89 -
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 61. 8] mahAbhArate [1. 61. 38 druma ityabhivikhyAtaH sa AsIdbhuvi pArthivaH // 8 citravarmeti vikhyAtaH kSitAvAsItsa pArthivaH // 23 bASkalo nAma yasteSAmAsIdasurasattamaH / / harastvariharo vIra AsIdyo dAnavottamaH / bhagadatta iti khyAtaH sa AsInmanujezvaraH / / 9 suvAsturiti vikhyAtaH sa jajJe manujarSabhaH // 24 ayaHzirA azvazirA ayaHzaGkuzca vIryavAn / aharastu mahAtejAH zatrupakSakSayaMkaraH / tathA gaganamUrdhA ca vegavAMzcAtra paJcamaH // 10 bAhrIko nAma rAjA sa babhUva prathitaH kssitii||25 pazcaite jajJire rAjavIryavanto mahAsurAH / nicandrazcandravaktrazca ya aasiidsurottmH| . kekayeSu mahAtmAnaH pArthivarSabhasattamAH // 11 1 muJjakeza iti khyAtaH zrImAnAsItsa pArthivaH / / 26 ketumAniti vikhyAto yastato'nyaH prtaapvaan| nikumbhastvajitaH saMkhye mahAmatirajAyata / amitaujA iti khyAtaH pRthivyAM so'bhvnnRpH||12 bhUmau bhUmipatiH zreSTho devAdhipa iti smRtaH // 27 svarbhAnuriti vikhyAtaH zrImAnyastu mhaasurH| zarabho nAma yasteSAM daiteyAnAM mahAsuraH / . ugrasena iti khyAta ugrakarmA narAdhipaH // 13 . pauravo nAma rAjarSiH sa babhUva nareSviha / / 28 yastvazva iti vikhyAtaH shriimaanaasiinmhaasurH|| dvitIyaH zalabhasteSAmasurANAM babhUva yaH / azoko nAma rAjAsInmahAvIryaparAkramaH / / 14 / prahlAdo nAma bAhrIkaH sa babhUva narAdhipaH // 29 tasmAdavarajo yastu rAjannazvapatiH smRtaH / candrastu ditijazreSTho loke taaraadhipopmH| daiteyaH so'bhavadAjA hArdikyo manujarSabhaH // 15 / RSiko nAma rAjarSirbabhUva nRpasattamaH // 30 vRSaparveti vikhyAtaH zrImAnyastu mahAsuraH / mRtapA iti vikhyAto ya AsIdasurottamaH / dIrghaprajJa iti khyAtaH pRthivyAM so'bhavannRpaH / / 16 / pazcimAnUpakaM viddhi taM nRpaM nRpasattama // 31 ajakastvanujo rAjanya aasiidvRssprvnnH| gaviSThastu mahAtejA yaH prakhyAto mahAsuraH / sa malla iti vikhyAtaH pRthivyAmabhavannRpaH // 17 / drumasena iti khyAtaH pRthivyAM so'bhavannRpaH // 32 azvagrIva iti khyAtaH sattvavAnyo mhaasurH|| mayUra iti vikhyAtaH zrImAnyastu mahAsuraH / rocamAna iti khyAtaH pRthivyAM so'bhvnnRpH|| 18 sa vizva iti vikhyAto babhUva pRthivIpatiH // 33 sUkSmastu matimAnarAjankIrtimAnyaH prakIrtitaH / / suparNa iti vikhyAtastasmAdavarajastu yaH / bRhanta iti vikhyAtaH kSitAvAsItsa paarthivH||19 kAlakIrtiriti khyAtaH pRthivyAM so'bhvnnRpH||34 tuhuNDa iti vikhyAto ya aasiidsurottmH| candrahanteti yasteSAM kIrtitaH prvro'surH| senAbinduriti khyAtaH sa babhUva narAdhipaH / / 20 zunako nAma rAjarSiH sa babhUva narAdhipaH / / 35 isapA nAma yasteSAmasurANAM balAdhikaH / vinAzanastu candrasya ya AkhyAto mahAsuraH / pApajinnAma rAjAsIdbhuvi vikhyAtavikramaH // 21 jAnakirnAma rAjarSiH sa babhUva narAdhipaH // 36 ekacakra iti khyAta AsIdyastu mhaasurH| dIrghajihvastu kauravya ya ukto dAnavarSabhaH / prativindhya iti khyAto babhUva prathitaH kSitau // 22 / kAzirAja iti khyAtaH pRthivyAM pRthivIpatiH // 37 virUpAkSastu daiteyazcitrayodhI mahAsuraH / grahaM tu suSuve yaM taM siMhI candrArkamardanam / -90 -
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 61. 38 ] Adiparva - [1. 61. 68 phrAtha ityabhivikhyAtaH so'bhavanmanujAdhipaH // 38 babhUva rAjandharmAtmA sarvabhUtahite rtH|| 53 anAyuSastu putrANAM caturNA prvro'surH|| gaNaH krodhavazo nAma yaste rAjanprakIrtitaH / vikSaro nAma tejasvI vasumitro'bhavannRpaH // 39 tataH saMjajJire vIrAH kSitAviha nraadhipaaH||54 dvitIyo vikSarAdyastu narAdhipa mahAsuraH / nandikaH karNaveSTazca siddhArthaH kITakastathA / pAMsurASTrAdhipa iti vizrutaH so'bhavannRpaH // 40 suvIrazca subAhuzca mahAvIro'tha bAhnikaH // 55 balavIra iti khyAto yastvAsIdasurottamaH / / krodho vicityaH surasaH zrImAnnIlazca bhUmipaH / pauNDmatsyaka ityeva sa babhUva narAdhipaH // 41 vIradhAmA ca kauravya bhUmipAlazca nAmataH // 56 vRtra ityabhivikhyAto yastu raajnmhaasurH| / dantavaktrazca nAmAsIdurjayazcaiva nAmataH / maNimAnnAma rAjarSiH sa babhUva narAdhipaH // 42 rukmI ca nRpazArdUlo rAjA ca janamejayaH // 57 krodhahanteti yastasya babhUvAvarajo'suraH / / ASADho vAyuvegazca bhUritejAstathaiva ca / daNDa ityabhivikhyAtaH sa AsInnRpatiH kssitaa||43 ekalavyaH sumitrazca vATadhAno'tha gomukhaH // 58 krodhavardhana ityeva yastvanyaH parikIrtitaH / kArUSakAzca rAjAnaH kSemadhUrtistathaiva ca / daNDadhAra iti khyAtaH so'bhavanmanujezvaraH // 44 zrutAyuruddhavazcaiva bRhatsenastathaiva ca // 59 kAlakAyAstu ye putrAsteSAmaSTau nraadhipaaH| kSemogratIrthaH kuharaH kaliGgeSu narAdhipaH / jajJire rAjazArdUla zArdUlasamavikramAH // 45 matimAMzca manuSyendra Izvarazceti vizrutaH / / 60 magadheSu jayatsenaH zrImAnAsItsa pArthivaH / gaNAtkrodhavazAdevaM rAjapUgo'bhavakSitau / aSTAnAM pravarasteSAM kAleyAnAM mhaasurH|| 46 jAtaH purA mahArAja mahAkIrtirmahAbalaH / / 61 dvitIyastu tatasteSAM shriimaanhrihyopmH| yastvAsIddevako nAma devarAjasamadyutiH / aparAjita ityeva sa babhUva narAdhipaH // 47 sa gandharvapatirmukhyaH kSitau jajJe narAdhipaH // 62 tRtIyastu mahArAja mahAbAhurmahAsuraH / bRhaspatebRhatkIrterdevarServiddhi bhArata / niSAdAdhipatirjajJe bhuvi bhImaparAkramaH // 48 aMzAdroNaM samutpannaM bhAradvAjamayonijam // 63 teSAmanyatamo yastu caturthaH parikIrtitaH / dhanvinAM nRpazArdUla yaH sa sarvAstravittamaH / zreNimAniti vikhyAtaH kSitau raajrssisttmH||49 bRhatkIrtirmahAtejAH saMjajJe manujeSviha // 64 pazcamastu babhUvaiSAM pravaro yo mahAsuraH / dhanurvede ca vede ca yaM taM vedavido viduH / mahaujA iti vikhyAto babhUveha paraMtapaH // 50 variSThamindrakarmANaM droNaM svakulavardhanam / / 65 SaSThastu matimAnyo vai tessaamaasiinmhaasurH| mahAdevAntakAbhyAM ca kAmAtkrodhAcca bhArata / abhIruriti vikhyAtaH kSitau rAjarSisattamaH // 51 ekatvamupapannAnAM jajJe zUraH paraMtapaH // 66 samudrasenazca nRpasteSAmevAbhavadgaNAt / azvatthAmA mahAvIryaH zatrupakSakSayaMkaraH / vizrutaH sAgarAntAyAM kSitI dharmArthatattvavit // 52 vIraH kamalapatrAkSaH kSitAvAsInnarAdhipa // 67 bRhannAmASTamasteSAM kAleyAnAM paraMtapaH / jajJire vasavastvaSTau gaGgAyAM zaMtanoH sutAH / -91 -
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 61. 68] mahAbhArate [1. 61. 97 vasiSThasya ca zApena niyogAdvAsavasya ca // 68 zataM duHzAsanAdInAM sarveSAM krUrakarmaNAm // 82 teSAmavarajo bhISmaH kurUNAmabhayaMkaraH / durmukho duHsahazcaiva ye cAnye nAnuzabditAH / matimAnvedavidvAgmI zatrupakSakSayaMkaraH // 69 duryodhanasahAyAste paulastyA bharatarSabha / / 83 jAmadagnyena rAmeNa yaH sa sarvavidAM vrH| dharmasyAMzaM tu rAjAnaM viddhi rAjanyudhiSThiram / ayudhyata mahAtejA bhArgaveNa mahAtmanA // 70 bhImasenaM tu vAtasya devarAjasya cArjunam // 84 yastu rAjankRpo nAma brahmarSirabhavakSitau / azvinostu tathaivAMzau rUpeNApratimA bhuvi / rudrANAM taM gaNAdviddhi saMbhUtamatipauruSam // 71 nakulaH sahadevazca sarvalokamanoharau // 85 zakuni ma yastvAsIdrAjA loke mahArathaH / yaH suvarcA iti khyAtaH somaputraH pratApavAn / dvAparaM viddhi taM rAjansaMbhUtamarimardanam // 72 abhimanyurvRhatkIrtirarjunasya suto'bhavat // 86 sAtyakiH satyasaMdhastu yo'sau vRSNikulodvahaH / agneraMzaM tu viddhi tvaM dhRSTadyumnaM mahAratham / pakSAtsa jajJe marutAM devAnAmarimardanaH / / 73 zikhaNDinamatho rAjanstrIpuMsaM viddhi rAkSasam / / 87 drupadazcApi rAjarSistata evAbhavadgaNAt / / draupadeyAzca ye paJca babhUvurbharatarSabha / mAnuSe nRpa loke'sminsarvazastrabhRtAM vrH|| 74 vizvedevagaNArAjastAnviddhi bharatarSabha // 88 tatazca kRtavarmANaM viddhi rAjaJjanAdhipam / AmuktakavacaH karNo yastu jajJe mahArathaH / jAtamapratikarmANaM kSatriyarSabhasattamam / / 75 divAkarasya taM viddhi devasyAMzamanuttamam / / 89 ' marutAM tu gaNAdviddhi saMjAtamarimardanam / yastu nArAyaNo nAma devadevaH sanAtanaH / virATaM nAma rAjarSi pararASTrapratApanam // 76 tasyAMzo mAnuSeSvAsIdvAsudevaH pratApavAn // 90 ariSTAyAstu yaH putro haMsa ityabhivizrutaH / zeSasyAMzastu nAgasya baladevo mahAbalaH / sa gandharvapatirjajJe kuruvaMzavivardhanaH / / 77 sanatkumAraM pradyumnaM viddhi rAjanmahaujasam / / 91 dhRtarASTra iti khyAtaH kRSNadvaipAyanAdapi / evamanye manuSyendra bahavo'zA divaukasAm / dIrghabAhumahAtejAH prajJAcakSurnarAdhipaH / jajJire vasudevasya kule kulavivardhanAH / / 92 mAturdoSAdRSeH kopAdandha eva vyajAyata / / 78 gaNastvapsarasAM yo vai mayA raajnprkiirtitH| atrestu sumahAbhAgaM putraM putravatAM varam / tasya bhAgaH kSitau jajJe niyogAdvAsavasya ca // 9: viduraM viddhi loke'smiJjAtaM buddhimatAM varam / / 79 tAni SoDaza devInAM sahasrANi narAdhipa / kaleraMzAttu saMjajJe bhuvi duryodhano nRpaH / babhUvurmAnuSe loke nArAyaNaparigrahaH // 94 durbuddhirdurmatizcaiva kurUNAmayazaskaraH // 80 zriyastu bhAgaH saMjajJe ratyarthaM pRthivItale / jagato yaH sa sarvasya vidviSTaH kalipUruSaH / drupadasya kule kanyA vedimadhyAdaninditA // 95 yaH sarvAM ghAtayAmAsa pRthivIM puruSAdhamaH / nAtihrasvA na mahatI nIlotpalasugandhinI / yena vairaM samuddIptaM bhUtAntakaraNaM mahat // 81 padmAyatAkSI suzroNI asitAyatamUrdhajA // 96 paulastyA bhrAtaraH sarve jajJire manujeSviha / sarvalakSaNasaMpannA vaiDUryamaNisaMnibhA / -92 -
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 61. 97 ] Adiparva [1. 63. 6 62 paJcAnAM puruSendrANAM cittapramathinI rahaH // 97 tadA narA naravyAghra tasmiJjanapadezvare // 7 siddhirdhatizca ye devyA pazcAnAM mAtarau tu te / / nAsIccorabhayaM tAta na kSudhAbhayamaNvapi / kuntI mAdrI ca jajJAte matistu sublaatmjaa|| 98 nAsIdvyAdhibhayaM cApi tasmiJjanapadezvare // 8 iti devAsurANAM te gandharvApsarasAM tthaa| svairdhamai remire varNA deve karmaNi niHspRhAH / aMzAvataraNaM rAjanarAkSasAnAM ca kIrtitam / / 99 tamAzritya mahIpAlamAsaMzcaivAkutobhayAH // 9 ye pRthivyAM samudbhUtA rAjAno yuddhadurmadAH / kAlavarSI ca parjanyaH sasyAni phalavanti ca / mahAtmAno yadUnAM ca ye jAtA vipule kule||100 sarvaratnasamRddhA ca mahI vasumatI tadA // 10 dhanyaM yazasyaM putrIyamAyuSyaM vijyaavhm| / sa cAdbhutamahAvIryo vajrasaMhanano yuvA / idamaMzAvataraNaM zrotavyamanasUyatA / / 101 udyamya mandaraM dobhyAM haretsavanakAnanam // 11 aMzAvataraNaM zrutvA devagandharvarakSasAm / dhanuSyatha gadAyuddhe tsarupraharaNeSu ca / prabhavApyayavitprAjJo na kRcchreSvavasIdati // 102 nAgapRSThe'zvapRSThe ca babhUva pariniSThitaH / / 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi bale viSNusamazcAsIttejasA bhAskaropamaH / ekaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // akSubdhatve'rNavasamaH sahiSNutve dharAsamaH // 13 // samAptamAdivaMzAvataraNaparva // saMmataH sa mahIpAlaH prasannapurarASTravAn / bhUyo dharmaparairbhAvairviditaM janamAvasat / / 14 janamejaya uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tvattaH zrutamidaM brahmandevadAnavarakSasAm / dviSaSTitamo'dhyAyaH // 62 // aMzAvataraNaM samyaggandharvApsarasAM tathA // 1 imaM tu bhya icchAmi kurUNAM vaMzamAditaH / vaizaMpAyana uvAca / kadhyamAnaM tvayA vipra viprarSigaNasaMnidhau // 2 sa kadAcinmahAbAhuH prabhUtabalavAhanaH / vaizaMpAyana uvAca / vanaM jagAma gahanaM hayanAgazatairvRtaH / / 1 pauravANAM vaMzakaro duHpanto nAma vIryavAn / khaDgazaktidhIrairgadAmusalapANibhiH / pRthivyAzcaturantAyA goptA bharatasattama // 3 prAsatomarahastaizca yayau yodhazatairvRtaH // 2 turbhAgaM bhuvaH kRtsnaM sa bhuGkte manujezvaraH / siMhanAdaizca yodhAnAM shngkhdundubhinisvnaiH| mudrAvaraNAMzcApi dezAnsa samitiMjayaH // 4 rathanemisvanaizcApi sanAgavarabRMhiteH // 3 mAlecchATavikAnsarvAnsa bhuGkte ripumardanaH / heSitasvanamitraizca kSveDitAsphoTitasvanaiH / jAkarasamudrAntAMzcAturvaryajanAvRtAn // 5 AsItkilakilAzabdastasmingacchati pArthive // 4 varNasaMkarakaro nAkRSyakara janaH / prAsAdavarazRGgasthAH parayA nRpazobhayA / / pApakRtkazcidAsIttasminrAjani zAsati / / 6 dadRzustaM striyastatra zUramAtmayazaskaram / / 5 gayA rati sevamAnA dhrmaarthaavbhipedire| zakropamamamitraghnaM paravAraNavAraNam / - 93 -
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 63.6] mahAbhArate [1: 64.7 64 pazyantaH strIgaNAstatra zastrapANiM sma menire // 6 / zuSkAM cApi nadIM gatvA jalanairAzyakarzitAH / ayaM sa puruSavyAghro raNe'dbhutaparAkramaH / vyAyAmaklAntahRdayAH patanti sma vicetsH|| 21 yasya bAhubalaM prApya na bhavantyasuhRdgaNAH // 7 kSutpipAsAparItAzca zrAntAzca patitA bhuvi / iti vAco bruvantyastAH striyaH premNA narAdhipam / kecittatra naravyAgherabhakSyanta bubhukssitaiH|| 22. tuSTuvuH puSpavRSTIzca sasRjustasya mUrdhani // 8 kecidagnimathotpAdya samidhya ca vnecraaH| . tatra tatra ca viprendraH stUyamAnaH smnttH| bhakSayanti sma mAMsAni prakuTya vidhivattadA // 23 niryayau parayA prItyA vanaM mRgajighAMsayA // 9 tatra kecidgajA mattA balinaH zastravikSatAH / sudUramanujagmustaM paurajAnapadAstadA / saMkocyAprakarAnbhItAH pradravanti sma vegitaaH||24 nyavartanta tataH pazcAdanujJAtA nRpeNa h|| 10 zakRnmUtraM sRjantazca kSarantaH zoNitaM bahu / suparNapratimenAtha rathena vasudhAdhipaH / vanyA gajavarAstatra mamRdurmanujAnbahUn // 25 mahImApUrayAmAsa ghoSeNa tridivaM tathA / / 11 tadvanaM balameghena zaradhAreNa saMvRtam / sa gacchandadRze dhImAnnandanapratimaM vanam / vyarocanmahiSAkIrNaM rAjJA hatamahAmRgam / / 26 bilvAkakhadirAkIrNa kapitthadhavasaMkulam // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi viSamaM parvataprasthairazmabhizca samAvRtam / triSaSTitamo'dhyAyaH // 63 // nirjalaM nirmanuSyaM ca bahuyojanamAyatam / mRgasaMdhairvRtaM ghorairanyaizcApi vanecaraiH // 13 vaizaMpAyana uvAca / tadvanaM manujavyAghraH sabhRtyabalavAhanaH / tato mRgasahasrANi hatvA vipulavAhanaH / loDayAmAsa duHSantaH sUdayanvividhAnmRgAn // 14 rAjA mRgaprasaGgena vanamanyadviveza ha // 1 bANagocarasaMprAptAMstatra vyAghagaNAnbahUn / eka evottamabalaH kSutpipAsAsamanvitaH / pAtayAmAsa duHSanto nirbibheda ca sAyakaiH // 15 sa vanasyAntamAsAdya mahadIriNamAsadat // 2 dUrasthAnsAyakaiH kAMzcidabhinatsa nararSabhaH / taccApyatItya nRpatiruttamAzramasaMyutam / abhyAzamAgatAMzcAnyAnkhaDnena nirakRntata // 16 manaHprahlAdajananaM dRSTikAntamatIva ca / kAMzcideNAnsa nirjanne zaktyA zaktimatAM varaH / zItamArutasaMyuktaM jagAmAnyanmahadvanam // 3 gadAmaNDalatattvajJazcacArAmitavikramaH // 17 puSpitaiH pAdapaiH kIrNamatIva sukhazAdvalam / tomarairasibhizcApi gadAmusalakarSaNaiH / vipulaM madhurArAvairnAditaM vihagaistathA // 4 cacAra sa vinighnanvai vanyAstatra mRgadvijAna / / 18 pravRddhaviTapaivRkSaiH sukhacchAyaiH samAvRtam / rAjJA cAdbhutavIryeNa yodhaizca samarapriyaiH / SaTpadAghUrNitalataM lakSmyA paramayA yutam // 5 loDyamAnaM mahAraNyaM tatyajuzca mahAmRgAH // 19 nApuSpaH pAdapaH kazcinnAphalo nApi kaNTakI / tatra vidrutasaMghAni hatayUthapatIni c| SaTpadairvApyanAkIrNastasminvai kAnane'bhavat // 6 mRgayUthAnyathautsukyAcchabdaM cakrustatastataH // 20 / vihagairnAditaM puSpairalaMkRtamatIva ca / -94 -
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 64. 7] Adiparva [1. 64. 34 sarvartukusumevRkSairatIva sukhazAvalam / sacakravAkapulinAM puSpaphenapravAhinIm / manoramaM maheSvAso viveza vanamuttamam / / 7 sakiMnaragaNAvAsAM vAnarakSaniSevitAm / / 21 mAstAgalitAstatra drumAH kusumazAlinaH / puNyasvAdhyAyasaMghuSTAM pulinarupazobhitAm / puSpavRSTiM vicitrAM sma vyasRjaMste punaH punH|| 8 mattavAraNazArdUlabhujagendraniSevitAm // 22 divaspRzo'tha saMghuSTAH pakSibhirmadhurasvaraH / nadImAzramasaMbaddhAM dRSTvAzramapadaM tathA / virejuH pAdapAstatra vicitrakusumAmbarAH // 9 cakArAbhipravezAya matiM sa nRpatistadA / / 23 teSAM tatra pravAleSu puSyabhArAvanAmiSu / alaMkRtaM dvIpavatyA mAlinyA rmytiiryaa| svanti rAvaM vihagAH SaTpadaiH sahitA mRdu // 10 naranArAyaNasthAnaM gaGgayevopazobhitam / tatra pradezAMzca bahUnkusumotkaramaNDitAn / mattabarhiNasaMghuSTaM praviveza mahadvanam / / 24 latAgRhaparikSiptAnmanasaH prItivardhanAn / tatsa caitrarathaprakhyaM samupetya narezvaraH / saMpazyansa mahAtejA babhUva muditastadA // 11 atIva guNasaMpannamanirdezyaM ca varcasA / parasparAzliSTazAkhaiH pAdapeH kusumaacitaiH| maharSi kAzyapaM draSTumatha kaNvaM tapodhanam / / 25 azobhata vanaM tattairmahendradhvajasaMnibhaiH // 12 rathinImazvasaMbAdhAM padAtigaNasaMkulAm / sukhazItaH sugandhI ca puSpareNuvaho'nilaH / avasthApya vanadvAri senAmidamuvAca saH // 26 parikrAmanvane vRkSAnupaitIva riraMsayA // 13 muni virajasaM draSTuM gamiSyAmi tapodhanam / evaMguNasamAyuktaM dadarza sa vanaM nRpaH / kAzyapaM sthIyatAmatra yAvadAgamanaM mama // 27 nadIkacchodbhavaM kAntamucchritadhvajasaMnibham / / 14 tadvanaM nandanaprakhyamAsAdya manujezvaraH / prekSamANo vanaM tattu suprahRSTavihaMgamam / kSutpipAse jahI rAjA harSaM cAvApa puSkalam // 28 AzramapravaraM ramyaM dadarza ca manoramam // 15 sAmAtyo rAjaliGgAni so'panIya narAdhipaH / nAnAvRkSasamAkIrNaM saMprajvalitapAvakam / purohitasahAyazca jagAmAzramamuttamam / yatibhirvAlakhilyaizca vRtaM munigaNAnvitam // 16 didRkSustatra tamRpiM taporAzimathAvyayam / / 29 anyAgAraizca bahubhiH puSpasaMstarasaMstRtam / brahmalokapratIkAzamAzramaM so'bhivIkSya ca / mahAkacchebRhadbhizca vibhrAjitamatIva ca // 17 paTpadodgItasaMghuSTaM nAnAdvijagaNAyutam // 30 mAlinImabhito rAjannadI puNyAM sukhodakAm / Rco baDhacamukhyaizca preyamANAH pdkrmaiH| naikapakSigaNAkI) tapovanamanoramAm / zuzrAva manujavyAghro vitateSviha karmasu // 31 satra vyAlamRgAnsaumyAnpazyantrItimavApa sH|| 18 yajJavidyAGgavidbhizca kramadbhizca kramAnapi / saM cApyatirathaH zrImAnAzramaM pratyapadyata / amitAtmabhiH suniyataiH zuzubhe sa tadAzramaH / / 32 devalokapratIkAzaM sarvataH sumanoharam / / 19 atharvavedapravarAH pUgayAjJikasaMmatAH / nadImAzramasaMzliSTAM puNya goyAM dadarza sH| saMhitAmIrayanti sma padakramayutAM tu te // 33 sarvaprANabhRtAM tatra jananIgiva viSThitAn / / 20 zabdasaMskArasaMyuktaM bruvadbhizcAparairdvijaiH / -95 -
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 64. 34 ] mahAbhArate [1. 65. 17 nAditaH sa babhau zrImAnbrahmaloka ivAzramaH // 34 svAgataM ta iti kSipramuvAca pratipUjya ca // 4 yajJasaMskAravidbhizca kramazikSAvizAradaiH / AsanenArcayitvA ca pAyenAryeNa caiva hi / nyAyatattvArthavijJAnasaMpannairvedapAragaiH / / 35 papracchAnAmayaM rAjankuzalaM ca narAdhipam // 5 nAnAvAkyasamAhArasamavAyavizAradaiH / yathAvadarcayitvA sA pRSTvA cAnAmayaM tdaa| vizeSakAryavidbhizca mokSadharmaparAyaNaiH / / 36 uvAca smayamAneva kiM kArya kriyatAmiti // 6 sthApanAkSepasiddhAntaparamArthajJatAM gataiH / tAmabravIttato rAjA kanyAM madhurabhASiNIm / lokAyatikamukhyaizca samantAdanunAditam // 37 dRSTvA sarvAnavadyAGgI yathAvatpratipUjitaH // 7 tatra tatra ca viprendraanniytaansNshitvrtaan| . Agato'haM mahAbhAgamRSi kaNvamupAsitum / / japahomaparAnsiddhAndadarza paravIrahA // 38 ka gato bhagavAnbhadre tanmamAcakSva zobhane // 8 AsanAni vicitrANi puSpavanti mahIpatiH / shkuntlovaac| . prayatnopahitAni sma dRSTvA vismayamAgamat // 39 gataH pitA me bhagavAnphalAnyAhartumAzramAt / / devatAyatanAnAM ca pUjAM prekSya kRtAM dvijaiH / muhUrta saMpratIkSasva drakSyasyenamihAgatam // 9 brahmalokasthamAtmAnaM mene sa nRpasattamaH // 40 vaizaMpAyana uvAca / sa kAzyapatapoguptamAzramapravaraM zubham / apazyamAnastamRSi tayA coktastathA nRpaH / nAtRpyatprekSamANo vai tapodhanagaNeyutam // 41 tAM ca dRSTvA varArohAM zrImatI cAruhAsinIm / / 10 sa kAzyapasyAyatanaM mahAvratai vibhrAjamAnAM vapuSA tapasA ca damena ca / vRtaM samantAdRSibhistapodhanaiH / rUpayauvanasaMpannAmityuvAca mahIpatiH / / 11 viveza sAmAtyapurohito'rihA kAsi kasyAsi suzroNi kimarthaM cAgatA vanam / viviktamatyarthamanoharaM zivam // 42 evaMrUpaguNopetA kutastvamasi zobhane / 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi darzanAdeva hi zubhe tvayA me'pahRtaM manaH / catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 64 // icchAmi tvAmahaM jJAtuM tanmamAcakSva zobhane // 13 evamuktA tadA kanyA tena rAjJA tadAzrame / vaizaMpAyana uvAca / uvAca hasatI vAkyamidaM sumadhurAkSaram // 14 tato gacchanmahAbAhureko'mAtyAnvisRjya tAn / kaNvasyAhaM bhagavato duHSanta duhitA mtaa| nApazyadAzrame tasmiMstamRSi saMzitavratam // 1 tapasvino dhRtimato dharmajJasya yazasvinaH // 15 so'pazyamAnastamRSi zUnyaM dRSTvA tamAzramam / duHpanta uvaac| uvAca ka ihetyuccairvanaM saMnAdayanniva // 2 UrdhvaretA mahAbhAgo bhagavAla~lokapUjitaH / zrutvAtha tasya taM zabdaM kanyA zrIriva rUpiNI / caleddhi vRttAddharmo'pi na caletsaMzitavrataH // 16 nizcakrAmAzramAttasmAttApasIveSadhAriNI // 3 kathaM tvaM tasya duhitA saMbhUtA vrvrnninii| sA taM dRSTvaiva rAjAnaM duHssntmsitekssnnaa| | saMzayo me mahAnatra taM me chettumihArhasi // 17 -96 -
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 65. 18] Adiparva [1. 65. 42 zakuntalovAca / dArAnmataGgo dharmAtmA rAjarSiAdhatAM gtH|| 31 yathAyamAgamo mahyaM yathA cedamabhUtpurA / atItakAle durbhikSe yatraitya punarAzramam / zRNu rAjanyathAtattvaM yathAsmi duhitA muneH // 18 muniH pAreti nadyA vai nAma cakre tadA prabhuH // 32 RSiH kazcidihAgamya mama janmAbhyacodayat / mataGgaM yAjayAMcakre yatra prItamanAH svayam / tasmai provAca bhagavAnyathA tacchRNu pArthiva / / 19 tvaM ca somaM bhayAdyasya gataH pAtuM surezvara // 33 tapyamAnaH kila purA vizvAmitro mahattapaH / ati nakSatravaMzAMzca kruddho nakSatrasaMpadA / subhRzaM tApayAmAsa zakraM suragaNezvaram // 20 prati zravaNapUrvANi nakSatrANi sasarja yaH // 34 tapasA dIptavIryo'yaM sthAnAnmAM cyAvayediti / / etAni yasya karmANi tasyAhaM bhRzamudvije / bhItaH puraMdarastasmAnmenakAmidamabravIt // 21 yathA mAM na dahekruddhastathAjJApaya mAM vibho|| 35 guNairdivyairapsarasAM menake tvaM viziSyase / tejasA nirdahellokAnkampayeddharaNI pdaa| zreyo me kuru kalyANi yattvAM vakSyAmi tcchRnnu|| 22 saMkSipecca mahAmeruM tUrNamAvartayettathA // 36 asAvAdityasaMkAzo vizvAmitro mhaatpaaH| tAdRzaM tapasA yuktaM pradIptamiva pAvakam / tapyamAnastapo ghoraM mama kampayate manaH // 23 kathamasmadvidhA bAlA jitendrayamabhispRzet // 37 menake tava bhAro'yaM vizvAmitraH sumadhyame / hutAzanamukhaM dIptaM sUryacandrAkSitArakam / saMzitAtmA sa durdharSa ugra tapasi vartate // 24 kAlajihva surazreSTha kathamasmadvidhA spRzet // 38 sa mAM na cyAvayetsthAnAttaM vai gatvA pralobhaya / yamazca somazca maharSayazca cara tasya tapovighnaM kuru me priyamuttamam // 25 - sAdhyA vizve vAlakhilyAzca sarve / rUpayauvanamAdhuryaceSTitasmitabhASitaiH / ete'pi yasyodvijante prabhAvAlobhayitvA varArohe tapasaH saMnivartaya // 26 kasmAttasmAnmAdRzI nodvijeta / / 39 tvayaivamuktA ca kathaM samIpamenakovAca / mRSerna gaccheyamahaM surendr| mahAtejAH sa bhagavAnsadaiva ca mahAtapAH / rakSAM tu me cintaya devarAja kopanazca tathA hyenaM jAnAti bhagavAnapi // 27 ___yathA tvadarthaM rakSitAhaM careyam // 40 tejasastapasazcaiva kopasya ca mahAtmanaH / kAmaM tu me mArutastatra vAsaH tvamapyudvijase yasya nodvijeyamahaM katham // 28 __prakrIDitAyA vivRNotu deva / mahAbhAgaM vasiSThaM yaH putrairiSTairvyayojayat / bhavecca me manmathastatra kArye kSatre jAtazca yaH pUrvamabhavadbrAhmaNo balAt // 29 ___ sahAyabhUtastava deva prasAdAt // 41 zaucAtha yo nadIM cakre durgamAM bahubhirjalaiH / vanAcca vAyuH surabhiH pravAyeyAM tAM puNyatamAM loke kauzikIti vidurjnaaH||30 / ___ ttasminkAle tamRSi lobhyntyaaH| babhAra yatrAsya purA kAle durge mhaatmnH| tathetyuktvA vihite caiva tasmima.bhA. 13 -97 -
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 65. 42] mahAbhArate [1. 67.7 stato yayau sAzramaM kauzikasya / / 42 AnayitvA tatazcainAM duhitRtve nyayojayam // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zarIrakRtprANadAtA yasya cAnnAni bhuJjate / pnycssssttitmo'dhyaayH||65|| krameNa te trayo'pyuktAH pitaro dharmanizcaye // 13 nirjane ca vane yasmAcchakuntaiH prirkssitaa| zakuntalovAca zakuntaleti nAmAsyAH kRtaM cApi tato mayA // 14 evamuktastayA zakraH saMdideza sadAgatim / evaM duhitaraM viddhi mama saumya zakuntalAm / prAtiSThata tadA kAle menakA vAyunA saha // 1 zakuntalA ca pitaraM manyate mAmaninditA // 15 athApazyadvarArohA tapasA dagdhakilbiSam / etadAcaSTa pRSTaH sanmama janma mhrssye| vizvAmitraM tapasyantaM menakA bhIrurAzrame // 2 sutAM kaNvasya mAmevaM viddhi tvaM manujAdhipa // 16 abhivAdya tataH sA taM praakriidddRssisNnidhau| kaNvaM hi pitaraM manye pitaraM svmjaantii| apovAha ca vAso'syA mArutaH zazisaMnibham // 3 iti te kathitaM rAjanyathAvRttaM zrutaM mayA // 17 . sAgacchattvaritA bhUmiM vaasstdbhilinggtii| iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi utsmayantIva savrIDaM mArutaM vrvrnninii||4 ssttssssttitmo'dhyaayH||66|| gRddhAM vAsasi saMbhrAntAM menakAM munisttmH| anirdezyavayorUpAmapazyadvivRtAM tadA // 5 . duHSanta uvaac| tasyA rUpaguNaM dRSTvA sa tu viprarSabhastadA / suvyaktaM rAjaputrI tvaM yathA kalyANi bhaassse| cakAra bhAvaM saMsarge tayA kAmavazaM gtH|| 6 bhAryA me bhava suzroNi brUhi kiM karavANi te||1 nyamayata cApyenAM sA caapyaicchdninditaa| suvarNamAlA vAsAMsi kuNDale prihaattke| tau tatra suciraM kAlaM vane vyaharatAmubhau / nAnApattanaje zubhre maNiratne ca zobhane // 2 ramamANau yathAkAmaM yathaikadivasaM tathA // 7 AharAmi tavAdyAhaM niSkAdInyajinAni c| janayAmAsa sa munirmenakAyAM zakuntalAm / sarva rAjyaM tavAdyAstu bhAryA me bhava zobhane // 3 prasthe himavato ramye mAlinImabhito nadIm // 8 gAndharveNa ca mAM bhIru vivAhenaihi sundari / jAtamutsRjya taM garbha menakA mAlinImanu / vivAhAnAM hi rambhoru gAndharvaH zreSTha ucyte||4 kRtakAryA tatastUrNamagacchacchakrasaMsadam // 9 zakuntalovAca / taM vane vijane garbha siMhavyAghrasamAkule / phalAhAro gato rAjanpitA me ita AzramAt / dRSTvA zayAnaM zakunAH samantAtparyavArayan // 10 taM muhUrtaM pratIkSasva sa mAM tubhyaM pradAsyati // 5 nemAM hiMsyurvane bAlAM kravyAdA maaNsgRddhinH| duHSanta uvaac| paryarakSanta tAM tatra zakuntA menakAtmajAm // 11 icchAmi tvAM varArohe bhajamAnAmanindite / uparapraSTuM gatazcAhamapazyaM zayitAmimAm / tvadarthaM mAM sthitaM viddhi tvadgataM hi mano mama // 6 nirjane vipine'raNye zakuntaiH parivAritAm / Atmano bandhurAtmaiva gatirAtmaiva cAtmanaH / -98
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 67.7] Adiparva [1. 67. 33 AtmanaivAtmano dAnaM kartumarhasi dharmataH / / 7 preSayiSye tavArthAya vAhinI caturaGgiNIm / aSTAveva samAsena vivAhA dharmataH smRtAH / tayA tvAmAnayiSyAmi nivAsaM svaM shucismite||20 brAhmo daivastathaivArSaH prAjApatyastathAsuraH / / 8 iti tasyAH pratizrutya sa nRpo janamejaya / gAndharvo rAkSasazcaiva paizAcazcASTamaH smRtaH / manasA cintayanprAyAtkAzyapaM prati paarthivH|| 21 teSAM dharmAnyathApUrvaM manuH svAyaMbhuvo'bravIt // 9 bhagavAMstapasA yuktaH zrutvA kiM nu kariSyati / prazastAMzcaturaH pUrvAnbrAhmaNasyopadhAraya / evaM saMcintayanneva praviveza svakaM puram / / 22 SaDAnupUrvyA kSatrasya viddhi dhAnanindite // 10 muhUrtayAte tasmiMstu kaNvo'pyAzramamAgamat / rAjJAM tu rAkSaso'pyukto vizUdreSvAsuraH smRtaH / zakuntalA ca pitaraM hriyA nopajagAma tam / / 23 paJcAnAM tu trayo dhA dvAvadhau smRtAviha / / 11 vijJAyAtha ca tAM kaNvo divyajJAno mahAtapAH / paizAcazcAsurazcaiva na kartavyau kathaMcana / uvAca bhagavAnprItaH pazyandivyena cakSuSA / / 24 anena vidhinA kAryo dharmasyaiSA gatiH smRtA // 12 tvayAdya rAjAnvayayA mAmanAdRtya yatkRtaH / gAndharvarAkSasau kSatre dhau tau mA vishngkithaaH| puMsA saha samAyogo na sa dharmopaghAtakaH / / 25 pRthagvA yadi vA mizrI kartavyau nAtra saMzayaH // 13 kSatriyasya hi gAndharvo vivAhaH zreSTha ucyate / sA tvaM mama sakAmasya sakAmA varavarNini / sakAmAyAH sakAmena nirmatro rahasi smRtaH / / 26 gAndharveNa vivAhena bhAryA bhavitumarhasi / / 14 dharmAtmA ca mahAtmA ca duHSantaH puruSottamaH / zakuntalovAca / abhyagacchaH patiM yaM tvaM bhajamAnaM zakuntale / / 27 mahAtmA janitA loke putrastava mahAbalaH / yadi dharmapathastveSa yadi cAtmA prabhurmama / ya imAM sAgarApAGgAM kRtsnA bhokSyati mediniim||28 pradAne pauravazreSTha zRNu me samayaM prabho // 15 paraM cAbhiprayAtasya cakraM tasya mahAtmanaH / satyaM me pratijAnIhi yattvAM vakSyAmyahaM rahaH / bhaviSyatyapratihataM satataM cakravartinaH // 29 mama jAyeta yaH putraH sa bhavettvadanantaram / / 16 tataH prakSAlya pAdau sA vizrAntaM munimabravIt / yuvarAjo mahArAja satyametadbravIhi me| vinidhAya tato bhAraM saMnidhAya phalAni ca // 30 badyetadevaM duHSanta astu me saMgamastvayA // 17 mayA pativRto yo'sau duHSantaH puruSottamaH / vaizaMpAyana uvAca / tasmai sasacivAya tvaM prasAdaM kartumarhasi / / 31 evamastviti tAM rAjA pratyuvAcAvicArayan / kaNva uvAca / api ca tvAM nayiSyAmi nagaraM svaM zucismite / prasanna eva tasyAhaM tvatkRte varavarNini / kyA tvamarhA suzroNi satyametadbravImi te // 18 gRhANa ca varaM mattastatkRte yadabhIpsitam / / 32 evamuktvA sa rAjarpistAmaninditagAminIm / bAha vidhivatpANAvuvAsa ca tayA saha / / 19 vaizaMpAyana uvaac| vizvAsya cainAM sa prAyAdabravIcca punaH punH| / tato dharmiSThatAM vane rAjyAccAskhalanaM tathA / - 99 -
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 67. 33] mahAbhArate [1. 68. 27 zakuntalA pauravANAM duHSantahitakAmyayA // 33 zakuntalAM puraskRtya saputrAM gajasAhvayam // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi gRhItvAmaragarbhAbhaM putraM kamalalocanam / sptssssttitmo'dhyaayH||67 // AjagAma tataH zubhrA duHSantaviditAdvanAt // 13 68 abhisRtya ca rAjAnaM viditA sA pravezitA / vaizaMpAyana uvAca / saha tenaiva putreNa taruNAdityavarcasA / / 14 pratijJAya tu duHSante pratiyAte zakuntalA / pUjayitvA yathAnyAyamabravIttaM zakuntalA / garbha suSAva vAmorUH kumAramamitaujasam // 1 ayaM putrastvayA rAjanyauvarAjye'bhiSicyatAm // 15 triSu varSeSu pUrNeSu dIptAnalasamadyutim / tvayA hyayaM suto rAjanmayyutpannaH suropamaH / rUpaudAryaguNopetaM dauHSanti janamejaya / / 2 . yathAsamayametasminvartasva puruSottama / / 16 jAtakarmAdisaMskAraM kaNvaH puNyakRtAM varaH / yathA samAgame pUrvaM kRtaH sa samayastvayA / tasyAtha kArayAmAsa vardhamAnasya dhiimtH||3 taM smarasva mahAbhAga kaNvAznamapadaM prati / / 17 dantaiH zuklaiH zikharibhiH siMhasaMhanano yuvA / so'tha zrutvaiva tadvAkyaM tasyA rAjA smarannapi / cakrAGkitakaraH zrImAnmahAmUrdhA mahAbalaH / abravInna smarAmIti kasya tvaM duSTatApasi // 18 kumAro devagarbhAbhaH sa tatrAzu vyavardhata // 4 / dharmakAmArthasaMbandhaM na smarAmi tvayA saha / SaDarSa eva bAlaH sa kaNvAzramapadaM prati / gaccha vA tiSTha vA kAmaM yadvApIcchasi ttkuru||19 vyAghrAnsiMhAnvarAhAMzca gajAMzca mahiSAMstathA // 5 saivamuktA varArohA brIDiteva manasvinI / baddhA vRkSeSu balavAnAzramasya samantataH / visaMjJeva ca duHkhena, tasthau sthANurivAcalA // 20 ArohandamayaMzcaiva krIDaMzca paridhAvati // 6 saMrambhAmarSatAmrAkSI sphuramANoSThasaMpuTA / tato'sya nAma cakruste kaNvAzramanivAsinaH / kaTAkSairnirdahantIva tiryagrAjAnamaikSata // 21 astvayaM sarvadamanaH sarvaM hi damayatyayam / / 7 AkAraM gUhamAnA ca manyunAbhisamIritA / sa sarvadamano nAma kumAraH samapadyata / tapasA saMbhRtaM tejo dhArayAmAsa vai tadA // 22 vikrameNaujasA caiva balena ca smnvitH|| 8 sA muhUrtamiva dhyAtvA duHkhAmarSasamanvitA / taM kumAramRSidRSTvA karma cAsyAtimAnuSam / bhartAramabhisaMprekSya kruddhA vacanamabravIt // 23 samayo yauvarAjyAyetyabravIcca zakuntalAm / / 9 jAnannapi mahArAja kasmAdevaM prabhASase / tasya tadbalamAjJAya kaNvaH ziSyAnuvAca ha / na jAnAmIti niHsaGgaM yathAnyaH praakRtstthaa||24 zakuntalAmimAM zIghraM sahaputrAmito''zramAt / atra te hRdayaM veda satyasyaivAnRtasya c| bharne prApayatAdyaiva sarvalakSaNapUjitAm // 10 kalyANa bata sAkSI vaM maatmaanmvmnythaaH||25 nArINAM ciravAso hi bAndhaveSu na rocate / / yo'nyathA santamAtmAnamanyathA pratipadyate / kIrticAritradharmanastasmAnnayata mAciram // 11 kiM tena na kRtaM pApaM coreNAtmApahAriNA // 26 tathetyuktvA tu te sarve praatisstthntaamitaujsH| / eko'hamasmIti ca manyase tvaM - 100 -
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 68. 27 ] Adiparva [1. 68. 55 na hRcchayaM vetsi muni purANam / bhAryA mUlaM trivargasya bhAryA mitraM mrissytH|| 40 yo veditA karmaNaH pApakasya bhAryAvantaH kriyAvantaH sabhAryA gRhamedhinaH / yasyAntike tvaM vRjinaM karoSi / / 27 bhAryAvantaH pramodante bhAryAvantaH zriyAnvitAH // 41 manyate pApakaM kRtvA na kazcidvetti mAmiti / sakhAyaH pravivikteSu bhavantyetAH priyaMvadAH / vidanti cainaM devAzca svazcaivAntarapUruSaH // 28 pitaro dharmakAryeSu bhavantyArtasya mAtaraH // 42 AdityacandrAvanilAnalau ca kAntAreSvapi vizrAmo narasyAdhvanikasya vai / dhaubhUmirApo hRdayaM yamazca / yaH sadAraH sa vizvAsyastasmAddArAH parA gtiH|| 43 ahazca rAtrizca ubhe ca saMdhye saMsarantamapi pretaM viSameSvekapAtinam / dharmazca jAnAti narasya vRttam // 29 bhAyaivAnveti bhartAraM satataM nA pativratA // 44 yamo vaivasvatastasya niryAtayati duSkRtam / prathamaM saMsthitA bhAryA patiM pretya pratIkSate / hRdi sthitaH karmasAkSI kSetrajJo yasya tuSyati // 30 pUrvaM mRtaM ca bhartAraM pazcAtsAdhvyanugacchati // 45 na tu tuSyati yasyaiSa puruSasya durAtmanaH / etasmAtkAraNAdrAjanpANigrahaNamiSyate / taM yamaH pApakarmANaM niryAtayati duSkRtam / / 31 yadApnoti patirbhAryAmiha loke paratra ca / / 46 avamanyAtmanAtmAnamanyathA pratipadyate / AtmAtmanaiva janitaH putra ityucyate budhaiH / devA na tasya zreyAMso yasyAtmApi na kAraNam // 32 tasmAdbhAryA naraH pazyenmAtRvatputramAtaram // 47 svayaM prApteti mAmevaM mAvamaMsthAH pativratAm / bhAryAyAM janitaM putramAdarza svamivAnanam / aAhA~ nArcayasi mAM svayaM bhAryAmupasthitAm // 33 hlAdate janitA prekSya svargaM prApyeva puNyakRt // 48 kimarthaM mAM prAkRtavadupaprekSasi saMsadi / dahyamAnA manoduHkhairvyAdhibhizcAturA nraaH| na khalvahamidaM zUnye raumi kiM na zRNoSi me||34 hrAdante sveSu dAreSu gharmAtAH salileSviva // 49 yadi me yAcamAnAyA vacanaM na kariSyasi / / susaMrabdho'pi rAmANAM na brUyAdapriyaM budhaH / duHSanta zatadhA bhUrdhA tataste'dya phaliSyati // 35 ratiM prItiM ca dharmaM ca tAsvAyattamavekSya ca // 50 bhAryA patiH saMpravizya sa yasmAjjAyate punH| Atmano janmanaH kSetraM puNyaM rAmAH sanAtanam / jAyAyA iti jAyAtvaM purANAH kavayo viduH|| 36 RSINAmapi kA zaktiH sraSTuM rAmAmRte prjaaH||51 yadAgamavataH puMsastadapatyaM prajAyate / paripatya yadA sUnurdharaNIreNuguNThitaH / tattArayati saMtatyA pUrvapretAnpitAmahAn / / 37 piturAzliSyate'GgAni kimivAstyadhikaM ttH|| 52 punnAmno narakAdyasmAtpitaraM trAyate sutaH / sa tvaM svayamanuprAptaM sAmilApamimaM sutam / tasmAtputra iti proktaH svayameva svayaMbhuvA / / 38 prekSamANaM ca kAkSeNa kimarthamavamanyase / / 53 sA bhAryA yA gahe dakSA sA bhAryA yA prjaavtii| aNDAni bibhrati svAni na bhindanti pipIlikAH / sA bhAryA yA patiprANA sA bhAryA yA pativratA // 39 na bharethAH kathaM nu tvaM dharmajJaH snsvmaatmjm||54 adhaM bhAryA manuSyasya bhAryA zreSThatamaH skhaa| na vAsasAM na rAmANAM nApAM sparzastathA sukhaH / - 101 -
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 68. 55] mahAbhArate [1. 69.2 zizorAliGgathamAnasya sparzaH sUnoryathA sukhH|| 55 yadahaM bAndhavaityaktA bAlye saMprati ca tvayA // 70 brAhmaNo dvipadAM zreSTho gaurvariSThA catuSpadAm / kAmaM tvayA parityaktA gamiSyAmyahamAzramam / gurIyasAM zreSThaH putraH sparzavatAM varaH // 56 imaM tu bAlaM saMtyaktuM nArhasyAtmajamAtmanA // 71 spRzatu tvAM samAzliSya putro'yaM priyadarzanaH / duHSanta uvaac| putrasparzAtsukhataraH sparzo loke na vidyate // 57 na putramabhijAnAmi tvayi jAtaM zakuntale / triSu varSeSu pUrNeSu prjaataahmriNdm| asatyavacanA nAryaH kaste zraddhAsyate vcH|| 72 imaM kumAraM rAjendra tava zokapraNAzanam // 58 menakA niranukrozA bandhakI jananI tava / AhartA vAjimedhasya zatasaMkhyasya paurava / yayA himavataH pRSThe nirmAlyeva praveritA // 73 iti vAgantarikSe mAM sUtake'bhyavadatpurA // 59 sa cApi niranukrozaH kSatrayoniH pitA tava / nanu nAmAGkamAropya snehAnAmAntaraM gtaaH| vizvAmitro brAhmaNatve labdhaH kAmaparAyaNaH // 74 mUrdhni putrAnupAghrAya pratinandanti mAnavAH // 60 menakApsarasAM zreSThA maharSINAM ca te pitaa| vedeSvapi vadantImaM matravAdaM dvijAtayaH / tayorapatyaM kasmAttvaM puMzcalIvAbhidhAsyati // 75 jAtakarmaNi putrANAM tavApi viditaM tathA // 61 azraddheyamidaM vAkyaM kathayantI na lajase / aGgAdaGgAtsaMbhavasi hRdayAdabhijAyase / vizeSato matsakAze duSTatApasi gamyatAm / / 76 AtmA vai putranAmAsi sa jIva zaradaH zatam // 62 ka maharSiH sadaivograH sApsarA ka ca menkaa| poSo hi tvadadhIno me saMtAnamapi cAkSayam / ka ca tvamevaM kRpaNA tApasIveSadhAriNI // 77 tasmAttvaM jIva me vatsa susukhI zaradAM zatam // 63 atikAyazca putraste bAlo'pi balavAnayam / tvadaGgebhyaH prasUto'yaM puruSAtpuruSo'paraH / kathamalpena kAlena zAlaskandha ivodgataH // 78 sarasIvAmale''tmAnaM dvitIyaM pazya me sutam // 64 sunikRSTA ca yoniste puMzcalI pratibhAsi me / yathA hyAhavanIyo'gnirgArhapatyAtpraNIyate / yadRcchayA kAmarAgAjAtA menakayA hyasi // 79 tathA tvattaH prasUto'yaM tvamekaH sandvidhA kRtH||65 sarvametatparokSaM me yattvaM vadasi tApasi / mRgApakRSTena hi te mRgayAM paridhAvatA / nAhaM tvAmabhijAnAmi yatheSTaM gamyatAM tvayA // 80 ahamAsAditA rAjankumArI piturAzrame // 66 / / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi urvazI pUrvacittizca sahajanyA ca menkaa| ___ aSTaSaSTitamo'dhyAyaH // 68 // vizvAcI ca ghRtAcI ca SaDevApsarasAM vraaH|| 67 tAsAM mAM menakA nAma brahmayonirvarApsarAH / zakuntalovAca divaH saMprApya jagatIM vizvAmitrAdajIjanat // 68 / rAjansarSapamAtrANi paracchidrANi pazyasi / sA mAM himavataH pRSThe suSuve menakApsarAH / Atmano bilvamAtrANi pazyannapi na pazyasi // 1 avakIrya ca mAM yAtA parAtmajamivAsatI // 69 menakA tridazeSveva tridazAzcAnu menakAm / kiM nu karmAzubhaM pUrvaM kRtavatyasmi janmani / / mamaivodricyate janma duHSanta tava janmataH // 2 - 102 -
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 69. 3] Adiparva [1. 69. 31 kSitAvaTasi rAjaMstvamantarikSe carAmyaham / svapatnIprabhavAnpazca labdhAnkrItAnvivardhitAn / AvayorantaraM pazya merusarSapayoriva // 3 kRtAnanyAsu cotpannAnputrAnvai manurabravIt / / 18 mahendrasya kuberasya yamasya varuNasya ca / dharmakIrtyAvahA nRNAM manasaH prItivardhanAH / bhavanAnyanusaMyAmi prabhAvaM pazya me nRpa // 4 trAyante narakAjAtAH putrA dharmaplavAH pitRRn / 19 satyazcApi pravAdo'yaM yaM pravakSyAmi te'nagha / sa tvaM nRpatizArdUla na putraM tyaktumarhasi / nidarzanArthaM na dveSAttacchrutvA kSantumarhasi // 5 AtmAnaM satyadharmau ca pAlayAno mahIpate / virUpo yAvadAdarza nAtmanaH pazyate mukham / narendrasiMha kapaTaM na voDhuM tvamihArhasi // 20 manyate tAvadAtmAnamanyebhyo rUpavattaram // 6 varaM kUpazatAdvApI varaM vApIzatAtkratuH / yadA tu mukhamAdarza vikRtaM so'bhiviiksste| . varaM RtuzatAtputraH satyaM putrazatAdvaram // 21 tadetaraM vijAnAti AtmAnaM netaraM janam / / 7 azvamedhasahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam / atIva rUpasaMpanno na kiMcidavamanyate / azvamedhasahasrAddhi satyameva viziSyate // 22 atIva jalpandurvAco bhavatIha viheThakaH // 8 sarvavedAdhigamanaM sarvatIrthAvagAhanam / mUryo hi jalpatAM puMsAM zrutvA vAcaH zubhAzubhAH / satyaM ca vadato rAjansamaM vA syAnna vA samam / / 23 azubhaM vAkyamAdatte purISamiva sUkaraH // 9 nAsti satyAtparo dharmo na satyAdvidyate param / prAjJastu jalpatAM puMsAM zrutvA vAcaH zubhAzubhAH / na hi tIvrataraM kiMcidanRtAdiha vidyate // 24 guNavadvAkyamAdatte haMsaH kSIramivAmbhasaH / / 10 rAjansatyaM paraM brahma satyaM ca samayaH paraH / anyAnparivadansAdhuryathA hi paritapyate / mA tyAkSIH samayaM rAjansatyaM saMgatamastu te||25 tathA parivadannanyAMstuSTo bhavati durjanaH // 11 anRte cetprasaGgaste zraddadhAsi na cetsvayam / abhivAdya yathA vRddhAnsanto gacchanti nirvRtim / Atmano hanta gacchAmi tvAdRze nAsti saMgatam // 26 evaM sajjanamAkruzya mUryo bhavati nirvRtaH // 12 Rte'pi tvayi duHSanta zailarAjAvataMsakAm / sukhaM jIvantyadoSajJA mUrkhA doSAnudarzinaH / caturantAmimAmurvI putro me pAlayiSyati // 27 yatra vAcyAH paraiH santaH praanaahustthaavidhaan||13 vaizaMpAyana uvaac| ato hAsyataraM loke kiMcidanyanna vidyate / etAvaduktvA vacanaM prAtiSThata zakuntalA / yatra durjana ityAha durjanaH sajanaM svayam // 14 athAntarikSe duHSantaM vAguvAcAzarIriNI / satyadharmacyutAtpuMsaH krudvAdAzIviSAdiva / RtvikpurohitAcAryairmatribhizcAvRtaM tadA // 28 anAstiko'pyudvijate janaH kiM punraastikH|| 15 bhastrA mAtA pituH putro yena jAtaH sa eva saH / khayamutpAtha vai putraM sadRzaM yo'vamanyate / bharasva putraM duHSanta mAvamasthAH zakuntalAm // 29 tasya devAH zriyaM nanti na ca lokaanupaashnute||16 retodhAH putra unnayati naradeva yamakSayAt / kulavaMzapratiSThAM hi pitaraH putramabruvan / tvaM cAsya dhAtA garbhasya satyamAha zakuntalA // 30 uttamaM sarvadharmANAM tasmAtputraM na saMtyajet / / 17 / jAyA janayate putramAtmano'GgaM dvidhA kRtam / - 103 -
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 69. 31] mahAbhArate [1. 70.5 tasmAdbharasva duHSanta putraM zAkuntalaM nRpa // 31 - sa vijitya mahIpAlAMzcakAra vazavartinaH / abhUtireSA kastyajyAjjIvaJjIvantamAtmajam / cacAra ca satAM dharmaM prApa cAnuttamaM yazaH // 46 zAkuntalaM mahAtmAnaM doHSanti bhara paurava // 32 sa rAjA cakravartyAsItsArvabhaumaH pratApavAn / bhartavyo'yaM tvayA yasmAdasmAkaM vacanAdapi / Ije ca bahubhiryajJairyathA zakro marutpatiH // 47 tasmAdbhavatvayaM nAmnA bharato nAma te sutaH // 33 yAjayAmAsa taM kaNvo dakSavadbharidakSiNam / tacchrutvA pauravo rAjA vyAhRtaM vai divaukasAm / zrImAngovitataM nAma vAjimedhamavApa sH| purohitamamAtyAMzca saMprahRSTo'bravIdidam // 34 yasminsahasraM padmAnAM kaNvAya bharato dadau // 48 zRNvantvetadbhavanto'sya devadUtasya bhASitam / bharatAdbhAratI kIrtiryenedaM bhArataM kulam / ahamapyevamevainaM jAnAmi svayamAtmajam // 35 apare ye ca pUrve ca bhAratA iti vishrutaaH|| 49 yadyahaM vacanAdeva gRhNIyAmimamAtmajam / bharatasyAnvavAye hi devakalpA mahaujasaH / bhaveddhi zaGkA lokasya naivaM zuddho bhavedayam // 36 babhUvurbrahmakalpAzca bahavo raajsttmaaH|| 50 taM vizodhya tadA rAjA devadUtena bhArata / yeSAmaparimeyAni nAmadheyAni srvshH| hRSTaH pramuditazcApi pratijagrAha taM sutam // 37 teSAM tu te yathAmukhyaM kIrtayiSyAmi bhArata / mUrdhni cainamupAghrAya sasnehaM prisssvje| mahAbhAgAndevakalpAnsatyArjavaparAyaNAn // 51 sabhAjyamAno vipraizca stUyamAnazca bandibhiH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sa mudaM paramAM lebhe putrasaMsparzajAM nRpaH // 38 ekonasaptatitamo'dhyAyaH // 69 // tAM caiva bhAryAM dharmajJaH pUjayAmAsa dharmataH / , . 70 abravIccaiva tAM rAjA sAntvapUrvamidaM vacaH // 39 vaizaMpAyana uvaac| kRto lokaparokSo'yaM saMbandho vai tvayA saha / / prajApatestu dakSasya manovaivasvatasya c| tasmAdetanmayA devi tvacchuddhyarthaM vicAritam // 40 bharatasya karoH parorajamIDhasya cAnvaye // 1 manyate caiva lokaste strIbhAvAnmayi saMgatam / yAdavAnAmimaM vaMzaM pauravANAM ca srvshH| putrazcAyaM vRto rAjye mayA tasmAdvicAritam / / 41 tathaiva bhAratAnAM ca puNyaM svastyayanaM mahat / yacca kopitayAtyarthaM tvayokto'smyapriyaM priye / dhanyaM yazasyamAyuSyaM kIrtayiSyAmi te'nagha / 2 praNayinyA vizAlAkSi tatkSAntaM te mayA zubhe // 42 tejobhiruditAH sarve maharSisamatejasaH / tAmevamuktvA rAjarSirduHSanto mahiSIM priyAm / daza pracetasaH putrAH santaH pUrvajanAH smRtAH / vAsobhirannapAnnaizca pUjayAmAsa bhArata // 43 meghajenAgninA ye te pUrvaM dagdhA mhaujsH|| 3 duHSantazca tato rAjA putraM zAkuntalaM tadA / tebhyaH prAcetaso jajJe dakSo dakSAdimAH prajAH / bharataM nAmataH kRtvA yauvarAjye'bhyaSecayat // 44 saMbhUtAH puruSavyAghra sa hi lokapitAmahaH / / 4 tasya tatprathitaM cakraM prAvartata mahAtmanaH / vIriNyA saha saMgamya dakSaH prAcetaso muniH| bhAsvaraM divyamajitaM lokasaMnAdanaM mahat // 45 / AtmatulyAnajanayatsahasraM saMzitavratAn // 5 . - 104 -
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 70. 6] Adiparva [1. 70. 34 sahasrasaMkhyAnsamitAnsutAndakSasya nAradaH / tato maharSibhiH kruddhaiH zaptaH sadyo vyanazyata / mokSamadhyApayAmAsa sAMkhyajJAnamanuttamam // 6 lobhAnvito madabalAnnaSTasaMjJo narAdhipaH // 20 tataH pazcAzataM kanyAH putrikA abhisaMdadhe / sa hi gandharvalokastha urvazyA sahito virAT / prajApatiH prajA dakSaH sisakSurjanamejaya // 7 AninAya kriyArthe'mInyathAvadvihitAMtridhA / / 21 dadau sa daza dharmAya kazyapAya trayodaza / SaT putrA jajJire'thailAdAyu/mAnamAvasuH / kAlasya nayane yuktAH saptaviMzatimindave // 8 dRDhAyuzca vanAyuzca zrutAyuzcorvazIsutAH // 22 trayodazAnAM patnInAM yA tu dAkSAyaNI vraa| nahuSaM vRddhazarmANaM rajiM rambhamanenasam / mArIcaH kazyapastasyAmAdityAnsamajIjanat / svarbhAnavIsutAnetAnAyoH putrAnpracakSate // 23 indrAdInvIryasaMpannAnvivasvantamathApi ca // 9 AyuSo nahuSaH putro dhImAnsatyaparAkramaH / vivasvataH suto jajJe yamo vaivasvataH prabhuH / rAjyaM zazAsa sumahaddharmeNa pRthivIpatiH // 24 mArtaNDazca yamasyApi putro rAjannajAyata // 10 pitRndevAnRSInviprAngandharvoragarAkSasAn / mArtaNDasya manu/mAnajAyata sutaH prbhuH| nahuSaH pAlayAmAsa brahmakSatramatho vizaH // 25 manovaMzo mAnavAnAM tato'yaM prathito'bhavat / sa hatvA dsyusNghaataanRssiinkrmdaapyt| brahmakSatrAdayastasmAnmanorjAtAstu mAnavAH // 11 pazuvaJcaiva tAnpRSThe vAhayAmAsa vIryavAn // 26 tatrAbhavattadA rAjanbrahma kSatreNa saMgatam / kArayAmAsa cendratvamabhibhUya divaukasaH / brAhmaNA mAnavAsteSAM sAGgaM vedamadIdharana // 12 tejasA tapasA caiva vikrameNaujasA tathA // 27 venaM dhRSNuM nariSyantaM nAbhAgekSvAkumeva ca / yatiM yayAtiM saMyAtimAyAtiM pAzcamuddhavam / karUpamatha zaryAti tathaivAtrASTamImilAm // 13 nahuSo janayAmAsa SaT putrAnpriyavAsasi // 28 pRSadhranavamAnAhuH kSatradharmaparAyaNAn / yayAti huSaH samrADAsItsatyaparAkramaH / nAbhAgAriSTadazamAnmanoH putrAnmahAbalAn // 14 sa pAlayAmAsa mahImIje ca vividhaiH svaiH||29 paJcAzataM manoH putrAstathaivAnye'bhavankSitau / atizaktyA pitRnarcandevAMzca prayataH sadA / anyonyabhedAtte sarve vinezuriti naH zrutam // 15 anvagRhNAtprajAH sarvA yayAtiraparAjitaH // 30 purUravAstato vidvAnilAyAM samapadyata / tasya putrA maheSvAsAH sarvaiH samuditA guNaiH / sAvai tasyAbhavanmAtA pitA ceti hi naH shrutm||16 devayAnyAM mahArAja zarmiSThAyAM ca jajJire // 31 prayodaza samudrasya dvIpAnaznanpurUravAH / devayAnyAmajAyetAM yadusturvasureva c| amAnuSairvRtaH sattvairmAnuSaH sanmahAyazAH // 17 druAzcAnuzca pUruzca zarmiSThAyAM prajajJire // 32 vipraiH sa vigrahaM cakre vIryonmattaH purUravAH / sa zAzvatIH samA rAjanprajA dharmeNa pAlayan / jahAra ca sa viprANAM ratnAnyutkrozatAmapi / / 18 / jarAmArchanmahAghorAM nAhuSo rUpanAzinIm / / 33 sanatkumArastaM rAjanbrahmalokAdupetya h| jarAbhibhUtaH putrAnsa rAjA vacanamabravIt / anudarzayAM tatazcakre pratyagRhAnna cApyasau // 19 yaduM pUruM turvasuM ca druhyu cAnuM ca bhArata // 34 ma.bhA. 14 - 105 -
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 70. 35 ] . mahAbhArate [1.71. 14 yauvanena carankAmAnyuvA yuvatibhiH saha / etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa dvijottama / vihartumahamicchAmi sAhyaM kuruta putrakAH // 35 AnupUrvyA ca me zaMsa pUrovaMzakarAnpRthak // 2 taM putro devayAneyaH pUrvajo yadurabravIt / vaizaMpAyana uvAca / kiM kAryaM bhavataH kAryamasmAbhiryauvanena ca // 36 yyaatiraasiidraajrssirdevraajsmdyutiH| yayAtirabravIttaM vai jarA me pratigRhyatAm / taM zukravRSaparvANI vavrAte vai yathA purA // 3. yauvanena tvadIyena careyaM viSayAnaham // 37 tatte'haM saMpravakSyAmi pRcchato janamejaya / yajato dIrghasatrairme zApAccozanaso muneH| devayAnyAzca saMyogaM yayAte huSasya ca // 4 kAmArthaH parihINo me tapye'haM tena putrkaaH||38 surANAmasurANAM ca samajAyata vai mithaH / mAmakena zarIreNa rAjyamekaH prazAstuM vaH / aizvarya prati saMgharSastrailokye sacarAcare // 5 ahaM tanvAbhinavayA yuvA kAmAnavApnuyAm // 39 jigISayA tato devA vavrire''GgirasaM munim / na te tasya pratyagRhNanyaduprabhRtayo jarAm / paurohityena yAjyArthe kAvyaM tUzanasaM pare / tamabravIttataH paraH kniiyaanstyvikrmH|| 40 brAhmaNau tAvubhau nityamanyonyaspardhinI bhRzam // 6 rAjaMzcarAbhinavayA tanvA yauvanagocaraH / tatra devA nijaghnuryAndAnavAnyudhi saMgatAn / ahaM jarAM samAsthAya rAjye sthAsyAmi te''jJayA // 41 tAnpunarjIvayAmAsa kAvyo vidyAbalAzrayAt / / evamuktaH sa rAjarSistapovIryasamAzrayAt / tataste punarutthAya yodhayAMcakrire surAn // 7 saMcArayAmAsa jarAM tadA putre mahAtmani // 42 asurAstu nijaghnuryAnsurAnsamaramUrdhani / pauraveNAtha vayasA rAjA yauvanamAsthitaH / / na tAnsaMjIvayAmAsa. bRhaspatirudAradhIH / / 8 yAyAtenApi vayasA rAjyaM pUrurakArayat // 43 na hi veda sa tAM vidyAM yAM kAvyo veda vIryavAn / tato varSasahasrAnte yayAtiraparAjitaH / saMjIvanI tato devA viSAdamagamanparam // 9 atRpta eva kAmAnAM pUraM putramuvAca ha // 44 te tu devA bhayodvignAH kAvyAduzanasastadA / tvayA dAyAdavAnasmi tvaM me vaMzakaraH sutaH / UcuH kacamupAgamya jyeSThaM putraM bRhspteH|| 10 pauravo vaMza iti te khyAti loke gamiSyati // 45 bhajamAnAnbhajasvAsmAnkuru naH sAhyamuttamam / tataH sa nRpazArdUlaH pUruM rAjye'bhiSicya c| yAsau vidyA nivasati brAhmaNe'mitatejasi / kAlena mahatA pazcAtkAladharmamupeyivAn // 46 zukre tAmAhara kSipraM bhAgabhAG no bhvissysi||11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi vRSaparvasamIpe sa zakyo draSTuM tvayA dvijaH / saptatitamo'dhyAyaH // 7 // rakSate dAnavAMstatra na sa rakSatyadAnavAn // 12 71 tamArAdhayituM zakto bhavAnpUrvavayAH kavim / - janamejaya uvAca / devayAnI ca dayitAM sutAM tasya mahAtmanaH // 13 yayAtiH pUrvako'smAkaM dazamo yaH prjaapteH|| tvamArAdhayituM zakto nAnyaH kazcana vidyate / kathaM sa zukratanayAM lebhe paramadurlabhAm // 1 zIladAkSiNyamAdhuryairAcAreNa damena ca / - 106 -
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 71. 14 ] Adiparva [1. 71. 38 devayAnyAM hi tuSTAyAM vidyAM tAM prApsyasi dhruvam // 14 uvAca vacanaM kAle devayAnyatha bhArata // 27 tathetyuktvA tataH prAyAdbrahaspatisutaH kacaH / ahutaM cAgnihotraM te sUryazcAstaM gataH prbho| tadAbhipUjito devaiH samIpaM vRSaparvaNaH // 15 agopAzcAgatA gAvaH kacastAta na dRzyate // 28 sa gatvA tvarito rAjandevaiH saMpreSitaH kcH| vyaktaM hato mRto vApi kacastAta bhaviSyati / asurendrapure zukraM dRSTvA vAkyamuvAca ha // 16 taM vinA na ca jIveyaM kacaM satyaM bravImi te // 29 RSeraGgirasaH pautraM putraM saakssaagRhspteH|| zukra uvAca / nAmnA kaca iti khyAtaM ziSyaM gRhNAtu mAM bhavAn / / 17 ayamehIti zabdena mRtaM saMjIvayAmyaham // 30 brahmacarya cariSyAmi tvayyahaM paramaM gurau| . vaizaMpAyana uvAca / anumanyasva mAM brahmansahasraM parivatsarAn / / 18 tataH saMjIvanI vidyAM prayujya kacamAhvayat / zukra uvAca / AhUtaH prAdurabhavatkaco'riSTo'tha vidyyaa| kaca susvAgataM te'stu pratigRhNAmi te vcH|| hato'hamiti cAcakhyau pRSTo brAhmaNakanyayA // 31 arcayiSye'hamacya' tvAmarcito'stu bRhaspatiH // 19 sa punardevayAnyoktaH puSpAhAro ydRcchyaa| vaizaMpAyana uvAca / vanaM yayau tato vipro dadRzurdAnavAzca tam / / 32 kacastu taM tathetyuktvA pratijagrAha tadrUtam / tato dvitIyaM hatvA taM dagdhvA kRtvA ca cUrNazaH / AdiSTaM kaviputreNa zukreNozanasA svayam / / 20 prAyacchanbrAhmaNAyaiva surAyAmasurAstadA // 33 vratasya vratakAlaM sa yathoktaM pratyagRhNata / devayAnyatha bhUyo'pi vAkyaM pitaramabravIt / ArAdhayannupAdhyAyaM devayAnI ca bhArata / / 21 puSpAhAraH preSaNakRtkacastAta na dRzyate // 34 nityamArAdhayiSyaMstAM yuvA yauvanago''mukhe / zukra uvaac| gAyannatyanvAdayaMzca devayAnImatoSayat / / 22 bRhaspateH sutaH putri kacaH pretagatiM gataH / saMzIlayandevayAnI kanyAM saMprAptayauvanAm / vidyayA jIvito'pyevaM hanyate karavANi kim // 35 puSpaiH phalaiH preSaNezca toSayAmAsa bhArata // 23 maivaM zuco mA ruda devayAni devayAnyapi taM vipraM niyamavratacAriNam / na tvAdRzI martyamanuprazocet / anugAyamAnA lalanA rahaH paryacarattadA // 24 surAzca vizve ca jagacca sarvapazca varSazatAnyevaM kacasya carato vratam / mupasthitAM vaikRtimAnamanti // 36 tatrAtIyuratho buvA dAnavAstaM tataH kacam / / 25 gA rakSantaM vane dRSTvA rhsyekmmrssitaaH| yasyAGgirA vRddhatamaH pitAmaho janava'haspateDheSAdvidyArakSArthameva ca / bRhaspatizcApi pitA tapodhanaH / hatvA zAlAvRkebhyazca prAyacchaMstilazaH kRtm| 26 RSeH putraM tamatho vApi pautraM tato gAvo nivRttAstA agopAH svaM nivezanam / kathaM na zoceyamahaM na rudyAm / / 37 tA dRSTvA rahitA gAstu kacenAbhyAgatA vanAt / / sa brahmacArI ca tapodhanazca - 107 - devayAnyuvAca /
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 71. 38] mahAbhArate [1. 71. 51 sadotthitaH karmasu caiva dkssH| dRzyetkaco madgato devayAni // 44 kacasya mArga pratipatsye na bhokSye devyaanyuvaac| priyo hi me tAta kaco'bhirUpaH // 38 dvau mAM zokAvagnikalpau dahetAM zukra uvAca / kacasya nAzastava caivopghaatH| asaMzayaM mAmasurA dviSanti kacasya nAze mama nAsti zarma | ye me ziSyaM nAgasaM sUdayanti / tavopaghAte jIvituM nAsmi zaktA // 45 abrAhmaNaM kartumicchanti raudrA . zukra uvAca / ste mAM yathA prastutaM dAnavairhi / saMsiddharUpo'si bRhaspateH suta apyasya pApasya bhavedihAntaH ___ yattvAM bhaktaM bhajate devayAnI / kaM brahmahatyA na duhedapIndram // 39 vidyAmimAM prApnuhi jIvanI tvaM vaizaMpAyana uvAca / __na cedindraH kacarUpI tvmdy|| 46 saMcodito devayAnyA maharSiH punarAhvayat / / na nivartetpunarjIvankazcidanyo mamodarAt / / saMrambheNaiva kAvyo hi bRhaspatisutaM kacam // 40 brAhmaNaM varjayitvaikaM tasmAdvidyAmavApnuhi // 47 gurorbhIto vidyayA copahUtaH putro bhUtvA bhAvaya bhAvito mAzanairvAcaM jaThare vyaajhaar| masmAihAdupaniSkramya taat| tamabravItkena pathopanIto samIkSethA dharmavatImavekSAM / mamodare tiSThasi brUhi vipra // 41 . guroH sakAzAtprApya vidyAM svidyH||48 kaca uvAca / vaizaMpAyana uvAca / bhavatprasAdAnna jahAti mAM smRtiH guroH sakAzAtsamavApya vidyAM __ smare ca sarvaM yacca yathA ca vRttam / mittvA kukSiM nirvicakrAma vipraH / na tvevaM syAttapaso vyayo me kaco'bhirUpo dakSiNaM brAhmaNasya ___ tataH klezaM ghoramimaM sahAmi // 42 ___ zuklAtyaye paurNamAsyAmivenduH // 49 asuraiH surAyAM bhavato'smi datto dRSTvA ca taM patitaM brhmraashi| hatvA dagdhvA cUrNayitvA ca kAvya / . mutthApayAmAsa mRtaM kaco'pi / brAjhI mAyAmAsurI caiva mAyA vidyAM siddhAM tAmavApyAbhivAdya tvayi sthite kathamevAtivartet // 43 __ tataH kacastaM gurumityuvAca // 50 zukra uvAca / Rtasya dAtAramanuttamasya kiM te priyaM karavANyadya vatse nidhiM nidhInAM caturanvayAnAm / vadhena me jIvitaM syAtkacasya / ye nAdriyante gurumarcanIyaM nAnyatra kukSermama bhedanena pApAllokAMste vrajantyapratiSThAn // 51 - 108 -
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 71. 52] Adiparva [1. 72. 13 vaizaMpAyana uvaac| ___72 surApAnAdvazcanAM prApayitvA vaizaMpAyana uvAca / ___ saMjJAnAzaM caiva tathAtighoram / samAvRttavrataM taM tu vimuSTaM guruNA tadA / dRSTvA kacaM cApi tathAbhirUpaM prasthitaM tridazAvAsaM devayAnyabravIdidam // 1 pItaM tadA surayA mohitena // 52 RSeraGgirasaH pautra vRttenAbhijanena ca / samanyurutthAya mahAnubhAva bhrAjase vidyayA caiva tapasA ca damena ca // 2 stadozanA viprahitaM cikIrSuH / RSiryathAGgirA mAnyaH piturmama mahAyazAH / kAvyaH svayaM vAkyamidaM jagAda tathA mAnyazca pUjyazca bhUyo mama bRhaspatiH / / 3 surApAnaM prati vai jAtazaGkaH // 53 evaM jJAtvA vijAnIhi yadbhavImi tapodhana / yo brAhmaNo'dyaprabhRtIha kazci vratasthe niyamopete yathA vartAmyahaM tvayi // 4 * mohAtsurAM pAsyati mandabuddhiH / sa samAvRttavidyo mAM bhaktAM bhajitumarhasi / apetadharmo brahmahA caiva sa syA gRhANa pANiM vidhivanmama matrapuraskRtam // 5 dasmilloke garhitaH syAtpare ca / / 54 kaca uvAca / mayA cemAM vipradharmoktisImAM pUjyo mAnyazca bhagavAnyathA tava pitA mama / maryAdAM vai sthApitAM srvloke| tathA tvamanavadyAGgi pUjanIyatarA mama // 6 santo viprAH zuzruvAMso gurUNAM AtmaprANaiH priyatamA bhArgavasya mahAtmanaH / devA lokAzcopazRNvantu sarve // 55 tvaM bhadre dharmataH pUjyA guruputrI sadA mama // 7 itIdamuktvA sa mahAnubhAva yathA mama gururnityaM mAnyaH zukraH pitA tava / staponidhInAM nidhiraprameyaH / devayAni tathaiva tvaM naivaM mAM vaktumarhasi // 8 tAndAnavAndaivavimUDhabuddhI devayAnyuvAca / / nidaM samAhUya vaco'bhyuvAca // 56 guruputrasya putro vai na tu tvamasi me pituH / AcakSe vo dAnavA bAlizAH stha tasmAnmAnyazca pUjyazca mamApi tvaM dvijottama // 9 siddhaH kaco vatsyati mtskaashe| asurairhanyamAne ca kaca tvayi punaH punaH / saMjIvanIM prApya vidyAM mahArthI tadAprabhRti yA prItistAM tvameva smarasva me // 10 tulyaprabhAvo brahmaNA brahmabhUtaH // 57 sauhArde cAnurAge ca vettha me bhaktimuttamAm / puroruSya sakAze tu daza varSazatAni sH|| na mAmarhasi dharmajJa tyaktuM bhaktAmanAgasam // 11 banulAtaH kaco gantumiyeSa tridazAlayam / / 58 kaca uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi aniyojye niyoge mAM niyunakSi zubhavate / ekasaptatitamo'dhyAyaH // 71 // prasIda subhru tvaM mahyaM gurorgurutarI zubhe // 12 yatroSitaM vizAlAkSi tvayA candranibhAnane / -.109 --
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 72. 13 ] mahAbhArate [1.73. 14 tatrAhamuSito bhadre kukSau kAvyasya bhaamini|| 13 kacAdadhItya tAM vidyAM kRtArthA bharatarSabha // 1 bhaginI dharmato me tvaM maivaM vocaH zubhAnane / sarva eva samAgamya zatakratumathAbruvan / sukhamasmyuSito bhadre na manyurvidyate mama // 14 kAlaste vikramasyAdya jahi zatrUnpuraMdara // 2 ApRcche tvAM gamiSyAmi zivamAzaMsa me pathi / evamuktastu sahitaitridazairmaghavAMstadA / avirodhena dharmasya smartavyo'smi kathAntare / tathetyuktvopacakrAma so'pazyata vane striyaH // 3 apramattotthitA nityamArAdhaya guruM mama // 15 / krIDantInAM tu kanyAnAM vane caitrarathopame / devayAnyuvAca / vAyubhUtaH sa vastrANi sarvANyeva vyamizrayat // 4 yadi mAM dharmakAmArthe pratyAkhyAsyasi coditaH / tato jalAtsamuttIya kanyAstAH sahitAstadA / tataH kaca na te vidyA siddhimeSA gamiSyati // 16 vastrANi jagRhustAni yathAsannAnyanekazaH // 5 kaca uvAca / tatra vAso devayAnyAH zarmiSThA jagRhe tadA / guruputrIti kRtvAhaM pratyAcakSe na doSataH / vyatimizramajAnantI duhitA vRSaparvaNaH // 6 guruNA cAbhyanujJAtaH kAmamevaM zapasva mAm // 17 tatastayomithastatra virodhaH samajAyata / ArSa dharma bruvANo'haM devayAni yathA tvyaa| devayAnyAzca rAjendra zarmiSThAyAzca tatkRte // 7 zapto nArho'smi zApasya kAmato'dya na dhrmtH|| 18 devayAnyuvAca / tasmAdbhavatyA yaH kAmo na tathA sa bhaviSyati / kasmAdgRhNAsi me vastraM ziSyA bhUtvA mamAsuri / ' RSiputro na te kazcijjAtu pANiM grahISyati // 19 samudAcArahInAyA na te zreyo bhaviSyati // 8 phaliSyati na te vidyA yattvaM mAmAttha tattathA / zarmiSThovAca / adhyApayiSyAmi tu yaM tasya vidyA phaliSyati // 20 AsInaM ca zayAnaM ca pitA te pitaraM mama / / vaizaMpAyana uvAca / stauti vandati cAbhIkSNaM nIcaiH sthitvA viniitvt||9 evamuktvA dvijazreSTho devayAnI kacastadA / yAcatastvaM hi duhitA stuvataH prtigRhnntH| tridazezAlayaM zIghraM jagAma dvijasattamaH // 21 sutAhaM stUyamAnasya dadato'pratigRhNataH // 10 tamAgatamabhiprekSya devA indrpurogmaaH| .. anAyudhA sAyudhAyA riktA kSubhyasi bhikSuki / bRhaspatiM sabhAjyedaM kcmaahurmudaanvitaaH|| 22 * lapsyase pratiyoddhAraM na hi tvAM gaNayAmyaham // 11 yattvamasmaddhitaM karma cakartha paramAdbhutam / vaizaMpAyana uvAca / na te yazaH praNazitA bhAgabhAG no bhvissyti||23 samucchrayaM devayAnIM gatAM saktAM ca vaassi|| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zarmiSThA prAkSipatkUpe tataH svapuramAvrajat / / 12 dvispttitmo'dhyaayH||72|| hateyamiti vijJAya zarmiSThA paapnishcyaa| 73 anavekSya yayau vezma krodhavegaparAyaNA // 13 vaizaMpAyana uvaac| atha taM deshmbhyaagaadyyaatirnhussaatmjH| kRtavidye kace prApta hRSTarUpA divaukasaH / zrAntayugyaH zrAntahayo mRgalipsuH pipAsitaH // 1 -110 -
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 73. 15] Adiparva [1. 74. 3 sa nAhuSaH prekSamANa udapAnaM gatodakam / dRSTvA duhitaraM kAvyo devayAnI tato bane / dadarza kanyAM tAM tatra dIptAmagnizikhAmiva // 15 bAhubhyAM saMpariSvajya duHkhito vAkyamabravIt // 28 tAmapRcchatsa dRSTvaiva knyaammrvrnniniim| AtmadoSairniyacchanti sarve duHkhasukhe janAH / sAntvayitvA nRpazreSThaH sAmnA paramavalgunA // 16 manye duzcaritaM te'sti yasyeyaM niSkRtiH kRtA // 29 kA tvaM tAmranakhI zyAmA sumRssttmnnikunnddlaa| devyaanyuvaac| dIrgha dhyAyasi cAtyarthaM kasmAcchasiSi caaturaa||17 | niSkRtirme'stu vA mAstu zRNuSvAvahito mama / kathaM ca patitAsyasminkUpe vIruttRNAvRte / zarmiSThayA yaduktAsmi duhitrA vRSaparvaNaH / duhitA caiva kasya tvaM vada sarvaM sumadhyame // 18 satyaM kilaitatsA prAha daityAnAmasi gAyanaH // 30 devyaanyuvaac| evaM hi me kathayati zarmiSThA vArSaparvaNI / yo'sau devairhatAndaityAnutthApayati vidyyaa| vacanaM tIkSNaparuSaM krodharaktekSaNA bhRzam // 31 tasya zukrasya kanyAhaM sa mAM nUnaM na budhyate // 19 / stuvato duhitA hi tvaM yAcataH pratigRhNataH / eSa me dakSiNo raajnpaannistaamrnkhaangguliH| sutAhaM stUyamAnasya dadato'pratigRhNataH / / 32 samuddhara gRhItvA mAM kulInastvaM hi me mataH // 20 iti mAmAha zarmiSThA duhitA vRSaparvaNaH / jAnAmi hi tvAM saMzAntaM vIryavantaM yazasvinam / krodhasaMraktanayanA darpapUrNA punaH punaH // 33 tasmAnmAM patitAmasmAtkUpAduddhartumarhasi // 21 yadyahaM stuvatastAta duhitA pratigRhNataH / vaizaMpAyana uvAca / prasAdayiSye zarmiSThAmityuktA hi sakhI mayA // 34 tAmatha brAhmaNI strI ca vijJAya nahuSAtmajaH / __ zukra uvAca / gRhItvA dakSiNe pANAvujjahAra tato'vaTot / / 22 stavato dahitA na tvaM bhade na pratigahataH / uddhRtya cainAM tarasA tasmAtkUpAnnarAdhipaH / astotuH stUyamAnasya duhitA devayAnyasi // 35 . AmatrayitvA suzroNIM yayAtiH svapuraM yayau // 23 / vRSaparvaiva tadveda zakro rAjA ca nAhuSaH / devayAnyuvAca / acintyaM brahma nirdvandvamaizvaraM hi balaM mama // 36 tvaritaM ghUrNike gaccha sarvamAcakSva me pituH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nedAnI hi pravekSyAmi nagaraM vRSaparvaNaH // 24 trisaptatitamo'dhyAyaH // 73 // vaizaMpAyana uvAca / 74 sA tu vai tvaritaM gatvA ghUrNikAsuramandiram / zukra uvaac| dRSTvA kAvyamuvAcedaM saMbhramAviSTacetanA // 25 yaH pareSAM naro nityamativAdAMstitikSati / AcakSe te mahAprAjJa devayAnI vane htaa| devayAni vijAnIhi tena sarvamidaM jitam // 1 zarmiSThayA mahAbhAga duhitrA vRSaparvaNaH // 26 yaH samutpatitaM krodhaM nigRhNAti hayaM yathA / zrutvA duhitaraM kAvyastatra zarmiSThayA hatAm / sa yantetyucyate sadbhirna yo razmiSu lambate // 2 tvarayA niryayau duHkhAnmArgamANaH sutAM vane // 27 / yaH samutpatitaM krodhamakrodhena nirasyati / - 111 -
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 74. 3] mahAbhArate [1.75. 13 devayAni vijAnIhi tena sarvamidaM jitam // 3 yadaghAtayathA vipraM kacamAGgirasaM tadA / yaH samutpatitaM krodhaM kSamayeha nirasyati / apApazIlaM dharmajJaM zuzrUSU madgRhe ratam // 3 yathoragastvacaM jIrNAM sa vai puruSa ucyate // 4 vadhAdanahatastasya vadhAcca duhiturmama / yaH saMdhArayate manyu yo'tivAdAMstitikSati / vRSaparvagnibodhedaM tyakSyAmi tvAM sabAndhavam / yazca tapto na tapati dRDhaM so'rthasya bhAjanam // 5 sthAtuM tvadviSaye rAjanna zakSyAmi tvayA saha // 4 yo yajedaparizrAnto mAsi mAsi zataM samAH / aho mAmabhijAnAsi daitya mithyApralApinam / na krudhyeyazca sarvasya tayorakrodhano'dhikaH // 6 yathemamAtmano doSaM na niyacchasyupekSase / 5 yatkumArAH kumAryazca vairaM kuryuracetasaH / . vRSaparvovAca / na tatprAjJo'nukIta viduste na balAbalam // 7 nAdharma na mRSAvAdaM tvayi jAnAmi bhArgava / devyaanyuvaac| tvayi dharmazca satyaM ca tatprasIdatu no bhavAn // 6 vedAhaM tAta bAlApi dharmANAM yadihAntaram / yadyasmAnapahAya tvamito gacchasi bhArgava / akrodhe cAtivAde ca veda cApi balAbalam // 8 samudraM saMpravekSyAmo nAnyadasti parAyaNam // 7 ziSyasyAziSyavRttehi na kSantavyaM bubhuusstaa| zukra uvAca / tasmAtsaMkIrNavRtteSu vAso mama na rocate // 9 samudraM pravizadhvaM vA dizo vA dravatAsurAH / pumAMso ye hi nindanti vRttenAbhijanena ca / duhitu priyaM soDhuM zakto'haM dayitA hi me // 8 na teSu nivasetprAjJaH zreyorthI pApabuddhiSu // 10 prasAdyatAM devayAnI jIvitaM hyatra me sthitam / ye tvenamabhijAnanti vRttenAbhijanena ca / yogakSemakaraste'hamindrasyeva bRhaspatiH // 9 teSu sAdhuSu vastavyaM sa vAsaH zreSTha ucyate // 11 . vRssprvovaac| vAgduruktaM mahAghoraM duhiturvRSaparvaNaH / yatkiMcidasurendrANAM vidyate vasu bhArgava / na hyato duSkarataraM manye lokeSvapi triSu / bhuvi hastigavAzvaM vA tasya tvaM mama cezvaraH // 10 yaH sapatnazriyaM dIptAM hInazrIH paryupAsate // 12 - zukra uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yatkiMcidasti draviNaM daityendrANAM mahAsura / . catuHsaptatitamo'dhyAyaH // 74 // tasyezvaro'smi yadi te devayAnI prasAdyatAm // 11 vaizaMpAyana uvAca / devyaanyuvaac| tataH kAvyo bhRguzreSThaH samanyurupagamya ha / yadi tvamIzvarastAta rAjJo vittasya bhArgava / vRSaparvANamAsInamityuvAcAvicArayan // 1 nAbhijAnAmi tatte'haM rAjA tu vadatu svayam // 12 nAdharmazcarito rAjansadyaH phalati gauriva / vRSaparvovAca / putreSu vA natRSu vA na cedAtmani pazyati / yaM kAmamabhikAmAsi devayAni zucismite / phalatyeva dhruvaM pApaM gurubhuktamivodare // 2 tatte'haM saMpradAsyAmi yadi cedapi durlabham // 13 - 112 - 75
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 75. 14 ] Adiparva [1. 76.9 76 devayAnyuvAca / amoghaM tava vijJAnamasti vidyAbalaM ca te // 24 dAsI kanyAsahasreNa shrmisstthaambhikaamye| evamukto duhitrA sa dvijazreSTho mahAyazAH / anu mAM tatra gacchetsA yatra dAsyati me pitA // 14 | praviveza puraM hRSTaH pUjitaH sarvadAnavaiH // 25 - vRSaparvovAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi uttiSTha he saMgrahItri zarmiSThAM zIghramAnaya / paJcasaptatitamo'dhyAyaH // 75 // yaM ca kAmayate kAmaM devayAnI karotu tam // 15 vaizaMpAyana uvAca / vaizaMpAyana uvaac| tato dhAtrI tatra gatvA zarmiSThAM vAkyamabravIt / atha dIrghasya kAlasya devayAnI nRpottama / uttiSTha bhadre zarmiSThe jJAtInAM sukhamAvaha // 16 tyajati brAhmaNaH ziSyAndevayAnyA pracoditaH / vanaM tadeva niryAtA krIDAtha varavarNinI // 1 sA yaM kAmayate kAmaM sa kAryo'dya tvayAnaghe // 17 tena dAsIsahasreNa sArdhaM zarmiSThayA tdaa| tameva dezaM saMprAptA yathAkAmaM cacAra saa| ___ zarmiSThAvAca / sA yaM kAmayate kAmaM karavANyahamadya tm| tAbhiH sakhIbhiH sahitA sarvAbhimuditA bhRzam // 2 mA tvevApagamacchuko devayAnI ca matkRte // 18 krIDantyo'bhiratAH sarvAH pibantyo madhumAdhavIm / khAdantyo vividhAnbhakSyAnvidazantyaH phalAni ca // 3 : vaizaMpAyana uvaac| punazca nAhuSo rAjA mRgalipsuryadRcchayA / tataH kanyAsahasreNa vRtA zibikayA tadA / piturniyogAttvaritA nizcakrAma purottamAt // 19 tameva dezaM saMprApto jalArthI zramakarzitaH // 4 dadRze devayAnI ca zarmiSThAM tAzca yoSitaH / zarmiSThovAca / pibantIlalamAnAzca divyAbharaNabhUSitAH // 5 ahaM kanyAsahasreNa dAsI te paricArikA / upaviSTAM ca dadRze devayAnI zucismitAm / anu.tvAM tatra yAsyAmi yatra dAsyati te pitaa||20 rUpeNApratimA tAsAM strINAM madhye varAGganAm / devayAnyuvAca / stuvato duhitA te'haM bandinaH pratigRhNataH / zarmiSThayA sevyamAnAM paadsNvaahnaadibhiH|| 6 tUyamAnasya duhitA kathaM dAsI bhaviSyasi // 21 yyaatiruvaac| zarmiSThovAca / dvAbhyAM kanyAsahasrAbhyAM dve kanye privaarite| pena kenacidArtAnAM jJAtInAM sukhmaavhet| gotre ca nAmanI caiva dvayoH pRcchAmi vaamhm||7 atastvAmanuyAsyAmi yatra dAsyati te pitA / / 22 devayAnyuvAca / vaizaMpAyana uvAca / AkhyAsyAmyahamAdatsva vacanaM me narAdhipa / pratizrute dAsabhAve duhitrA vRSaparvaNaH / zukro nAmAsuraguruH sutAM jAnIhi tasya mAm // 8 devayAnI nRpazreSTha pitaraM vAkyamabravIt // 23 iyaM ca me sakhI dAsI yatrAhaM tatra gAminI / ravizAmi puraM tAta tuSTAsmi dvijasattama / | duhitA dAnavendrasya zarmiSThA vRSaparvaNaH // 9 ma.bhA. 15 - 113 -
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 76. 10] mahAbhArate [1. 76. 30 yyaatiruvaac| devayAnyuvAca / kathaM nu te sakhI dAsI kanyeyaM vrvrnninii| pANidharmo nAhuSAyaM na pumbhiH sevitaH purA / asurendrasutA subhra paraM kautUhalaM hi me // 10 taM me tvamagrahIra vRNomi tvAmahaM tataH // 20 devayAnyuvAca / kathaM nu me manasvinyAH pANimanyaH pumAnspRzet / sarva eva naravyAghra vidhaanmnuvrtte| gRhItamRSiputreNa svayaM vApya'SiNA tvayA // 21 vidhAnavihitaM matvA mA vicitrAH kathAH kRthaaH||11 __yyaatiruvaac| . rAjavadrUpaveSau te brAhmIM vAcaM bibharSi c| kruddhAdAzIviSAtsarpAjvalanAtsarvatomukhAt / kiMnAmA tvaM kutazcAsi kasya putrazca zaMsa me // 12 durAdharSataro vipraH puruSeNa vijAnatA // 22 yyaatiruvaac| devayAnyuvAca / brahmacaryeNa kRtsno me vedaH zrutipathaM gtH| kathamAzIviSAtsarpAjjvalanAtsarvatomukhAt / rAjAhaM rAjaputrazca yayAtiriti vishrutH|| 13 / durAdharSataro vipra ityAttha puruSarSabha // 23 yayAtiruvAca / devyaanyuvaac| ekamAzIviSo hanti zastreNaikazca vadhyate / kenAsyarthena nRpate imaM dezamupAgataH / jighRkSurijaM kiMcidatha vA mRgalipsayA // 14 hanti vipraH sarASTrANi purANyapi hi kopitH|| 24 durAdharSataro vipnastasmAdbhIru mato mama / yyaatiruvaac| ato'dattAM ca pitrA tvAM bhadre na vivahAmyaham // 25 mRgalipsurahaM bhadre pAnIyArthamupAgataH / dekyAnyuvAca / bahu cApyanuyukto'smi tanmAnujJAtumarhasi // 15 dattAM vahasva pitrA mAM tvaM hi rAjanvRto mayA / devayAnyuvAca / ayAcato bhayaM nAsti dattAM ca pratigRhNataH // 26 dvAbhyAM kanyAsahasrAbhyAM dAsyA zarmiSThayA saha / vaizaMpAyana uvAca / tvadhInAsmi bhadraM te sakhA bhartA ca me bhava // 16 tvaritaM devayAnyAtha preSitaM piturAtmanaH / ___ yyaatiruvaac| zrutvaiva ca sa rAjAnaM darzayAmAsa bhArgavaH // 27 viddhyauzanasi bhadraM te na tvaamho'smi bhAmini / dRSTvaiva cAgataM zukraM yayAtiH pRthivIpatiH / avivAhyA hi rAjAno devayAni pitustava // 17 vavande brAhmaNaM kAvyaM prAJjaliH praNataH sthitH||28 devyaanyuvaac| devyaanyuvaac| saMsRSTaM brahmaNA kSatraM kSatraM ca brahmasaMhitam / rAjAyaM nAhuSastAta durge me pANimagrahIt / RSizca RSiputrazca nAhuSAGga vahasva mAm // 18 namaste dehi mAmasmai nAnyaM loke patiM vRNe // 2 yyaatiruvaac| zukra uvAca / ekadehodbhavA varNAzcatvAro'pi varAGgane / vRto'nayA patirvIra sutayA tvaM mameSTayA / pRthagdharmAH pRthakzaucAsteSAM tu brAhmaNo varaH // 19 / gRhANemAM mayA dattAM mahiSIM nahuSAtmaja // 30 -114 -
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 76. 31] Adiparva [1. 77. 18 yyaatiruvaac| kiM prAptaM kiM nu kartavyaM kiM vA kRtvA kRtaM bhavet // 7 adharmo na spRzedevaM mahAnmAmiha bhArgava / devayAnI prajAtAsau vRthAhaM praaptyauvnaa| varNasaMkarajo brahmanniti tvAM pravRNomyaham // 31 yathA tayA vRto bhartA tathaivAhaM vRNomi tam // 8 zukra uvAca / rAjJA putraphalaM deyamiti me nizcitA matiH / adharmAttvAM vimuJcAmi varayasva yathepsitam / apIdAnI sa dharmAtmA iyAnme darzanaM rahaH // 9 asminvivAhe mA glAsIrahaM pApaM nudAmi te // 32 atha niSkramya rAjAsau tasminkAle yadRcchayA / vahasva bhAryAM dharmeNa devayAnI sumadhyamAm / / azokavanikAbhyAze zarmiSThAM prApya visstthitH||10 anayA saha saMprItimatulAM samavApsyasi // 33 tamekaM rahite dRSTvA zarmiSThA cAruhAsinI / iyaM cApi kumArI te zarmiSThA vArSaparvaNI / pratyudgamyAJjaliM kRtvA rAjAnaM vaakymbrviit|| 11 saMpUjyA satataM rAjanmA cainAM zayane hvayeH // 34 somasyendrasya viSNorvA yamasya varuNasya vaa| vaizaMpAyana uvaac| tava vA nAhuSa kule kaH striyaM spaSTumarhati // 12 evamukto yayAtistu zukraM kRtvA pradakSiNam / rUpAbhijanazIlaihi tvaM rAjanvettha mAM sadA / jagAma svapuraM hRSTo anujJAto mahAtmanA // 35 sA tvAM yAce prasAdyAhamRtuM dehi narAdhipa // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yayAtiruvAca / SaTsaptatitamo'dhyAyaH // 76 // vedmi tvAM zIlasaMpannAM daityakanyAmaninditAm / 77 rUpe ca te na pazyAmi sUcyagramapi ninditm||14 vaizaMpAyana uvAca / abravIduzanA kAvyo devayAnIM yadAvaham / yayAtiH svapuraM prApya mahendrapurasaMnibham / neyamAhvayitavyA te zayane vArSaparvaNI // 15 pravizyAntaHpuraM tatra devayAnI nyavezayat // 1 zarmiSThovAca / devayAnyAzcAnumate tAM sutAM vRSaparvaNaH / na narmayuktaM vacanaM hinasti azokavanikAbhyAze gRhaM kRtvA nyavezayat // 2 na strISu rAjanna vivAhakAle / vRtAM dAsIsahasreNa zarmiSThAmAsurAyaNIm / prANAtyaye sarvadhanApahAre pAsomirannapAnaizca saMvibhajya susatkRtAm // 3 paJcAnRtAnyAhurapAtakAni // 16 devayAnyA tu sahitaH sa nRpo nahuSAtmajaH / pRSTaM tu sAkSye pravadantamanyathA jahAra bahUnabdAndevavanmudito bhRzam // 4 vadanti mithyopahitaM narendra / tukAle tu saMprApte devayAnI varAGganA / ekArthatAyAM tu samAhitAyAM me garbha prathamataH kumAraM ca vyajAyata // 5 mithyA vadantamanRtaM hinasti / / 17 mate varSasahasre tu zarmiSThA vArSaparvaNI / ___yayAtiruvAca / dadarza yauvanaM prAptA RtuM sA cAnvacintayat // 6 / rAjA pramANaM bhUtAnAM sa nazyeta mRSA vadana / lukAlazca saMprApto na ca me'sti ptivRtH| arthakRcchramapi prApya na mithyA kartumutsahe // 18 - 115 -
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 77. 19 ] mahAbhArate [1.78. 14 zarmiSThovAca / shrmisstthovaac| samAvetau matau rAjanpatiH sakhyAzca yaH patiH / RSirabhyAgataH kazciddharmAtmA vedapAragaH / samaM vivAhamityAhuH sakhyA me'si ptivRtH||19 sa mayA varadaH kAmaM yAcito dharmasaMhitam // 3 yyaatiruvaac| nAhamanyAyataH kAmamAcarAmi zucismite / dAtavyaM yAcamAnebhya iti me vratamAhitam / tasmAdRSermamApatyamiti satyaM bravImi te // 4 tvaM ca yAcasi mAM kAmaM brUhi kiM karavANi te||20 devayAnyuvAca / zarmiSThovAca / zobhanaM bhIru satyaM cedatha sa jJAyate dvijaH / adharmAttrAhi mAM rAjandharmaM ca pratipAdaya / / gotranAmAbhijanato vettumicchAmi taM dvijam // 5 tvatto'patyavatI loke careyaM dharmamuttamam // 21 zarmiSThovAca / traya evAdhanA rAjanbhAryA dAsastathA sutH| ojasA tejasA caiva dIpyamAnaM raviM yathA / yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam // 22 / taM dRSTvA mama saMpraSTuM zakti sIcchucismite // 6 devayAnyA bhujiSyAsmi vazyA ca tava bhaargvii| devayAnyuvAca / sA cAhaM ca tvayA rAjanbharaNIye bhajasva maam||23 yadyetadevaM zarmiSThe na manyurvidyate mama / vaizaMpAyana uvAca / apatyaM yadi te labdhaM jyeSThAcchreSThAcca vai dvijAt // 7 evamuktastu rAjA sa tathyamityeva jajJivAn / vaizaMpAyana uvaac| pUjayAmAsa zarmiSThAM dharmaM ca pratyapAdayat // 24 anyonyamevamuktvA ca saMprahasya ca te mithaH / samAgamya ca zarmiSThAM yathAkAmamavApya ca / jagAma bhArgavI vezma tathyamityeva jaJjuSI // 8 anyonyamabhisaMpUjya jagmatustau yathAgatam // 25 yayAtidevayAnyAM tu putrAvajanayannRpaH / tasminsamAgame subhrUH zarmiSThA cAruhAsinI / yaduM ca turvasu caiva zakraviSNU ivAparau // 9 lebhe garbha prathamatastasmAnnRpatisattamAt // 26 tasmAdeva tu rAjarSeH zarmiSThA vArSaparvaNI / prajajJe ca tataH kAle rAjanarAjIvalocanA / druhyaM cAnuM ca pUruM ca trInkumArAnajIjanat // 10 kumAraM devagarbhAbhaM rAjIvanibhalocanam // 27 tataH kAle tu kasmiMzciddevayAnI zucismitA / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yayAtisahitA rAjannirjagAma mahAvanam // 11 dadarza ca tadA tatra kumArAndevarUpiNaH / 78 krIDamAnAnsuvizrabdhAnvismitA cedamabravIt // 12 vaizaMpAyana uvAca / kasyaite dArakA rAjandevaputropamAH shubhaaH| zrutvA kumAraM jAtaM tu devayAnI zucismitA / varcasA rUpatazcaiva sadRzA me matAstava // 13 cintayAmAsa duHkhArtA zarmiSThAM prati bhArata // 1 evaM pRSTvA tu rAjAnaM kumArAnparyapRcchata / abhigamya ca zarmiSThAM devayAnyabravIdidam / kiMnAmadheyagotro vaH putrakA brAhmaNaH pitA / kimidaM vRjinaM subhra kRtaM te kAmalubdhayA // 2 / vibrUta me yathAtathyaM zrotumicchAmi taM hyaham // 14 - 116 - saptasaptatitamo'dhyAyaH // 77 //
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 78. 15 ] Adiparva [1.78. 39 te'darzayanpradezinyA tameva nRpasattamam / trayo'syAM janitAH putrA rAjJAnena yayAtinA / zarmiSThAM mAtaraM caiva tasyAcakhyuzca dArakAH // 15 / durbhagAyA mama dvau tu putrau tAta bravImi te // 28 ityuktvA sahitAste tu raajaanmupckrmuH| dharmajJa iti vikhyAta eSa rAjA bhRguudvh| nAbhyanandata tAnrAjA devayAnyAstadAntike / atikrAntazca maryAdA kAvyaitatkathayAmi te // 29 rudantaste'tha zarmiSThAmabhyayurbAlakAstataH // 16 / / zukra uvaac| dRSTvA tu teSAM bAlAnAM praNayaM pArthivaM prti| . dharmajJaH sanmahArAja yo'dharmamakRthAH priyam / buvA ca tattvato devI zarmiSThAmidamabravIt // 17 tasmAjjarA tvAmacirAddharSayiSyati durjayA // 30 madadhInA satI kasmAdakArSIrvipriyaM mama / yyaatiruvaac| tamevAsuradharma tvamAsthitA na bibheSi kim // 18 RtuM vai yAcamAnAyA bhgvnnaanycetsaa| zarmiSThovAca / duhiturdAnavendrasya dharmyametatkRtaM mayA // 31 yaduktamRSirityeva tatsatyaM cAruhAsini / RtuM vai yAcamAnAyA na dadAti pumAnvRtaH / nyAyato dharmatazcaiva carantI na bibhemi te // 19 / bhUNahetyucyate brahmansa iha brahmavAdibhiH / / 32 yadA tvayA vRtto rAjA vRta eva tadA myaa| abhikAmAM striyaM yastu gamyAM rahasi yAcitaH / sakhIbhartA hi dharmeNa bhartA bhavati zobhane // 20 nopaiti sa ca dharmeSu bhUNahetyucyate budhaiH // 33 pUjyAsi mama mAnyA ca jyeSThA zreSThA ca brAhmaNI / ityetAni samIkSyAhaM kAraNAni bhRgUhaha / tvatto'pi me pUjyatamo rAjarSiH kiM na vettha tt||21 adharmabhayasaMvignaH zarmiSThAmupajagmivAn // 34 . vaizaMpAyana uvAca / zukra uvaac| zrutvA tasyAstato vAkyaM devyaanybrviididm|| nanvahaM pratyavekSyaste madadhIno'si pArthiva / rAjannAyeha vatsyAmi vipriyaM me kRtaM tvayA // 22 mithyAcArasya dharmeSu cauryaM bhavati nAhuSa // 35 sahasotpatitAM zyAmAM dRSTvA tAM sAzrulocanAm / vaizaMpAyana uvAca / tvaritaM sakAzaM kAvyasya prasthitAM vythitstdaa||23 kruddhenozanasA zapto yayAti huSastadA / anuvavrAja saMbhrAntaH pRSThataH saantvynnRpH| pUrvaM vayaH parityajya jarAM sadyo'nvapadyata // 36 nyavartata na caiva sma krodhasaMraktalocanA // 24 yyaatiruvaac| avibruvantI kiMcittu rAjAnaM cArulocanA / atRpto yauvanasyAhaM devayAnyAM bhRgUDhaha / acirAdiva saMprAptA kAvyasyozanaso'ntikam // 25 prasAdaM kuru me brahmaJjareyaM mA vizeta mAm // 37 sA tu dRSTvaiva pitaramabhivAdyAgrataH sthitaa| zukra uvaac| anantaraM yayAtistu pUjayAmAsa bhArgavam // 26 nAhaM mRSA bravImyetajarAM prApto'si bhUmipa / devyaanyuvaac| jarAM tvetAM tvamanyasmai saMkrAmaya yadIcchasi // 38 adharmeNa jito dharmaH pravRttamadharottaram / ___ yayAtiruvAca / zarmiSThayAtivRttAsmi duhitrA vRSaparvaNaH // 27 / rAjyabhAksa bhavedbrahmanpuNyabhAkIrtibhAktathA / - 117 -
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 78. 39 ] mahAbhArate [1.79.21 yo me dadyAdvayaH putrastadbhavAnanumanyatAm // 39 turvasuruvAca / zukra uvaac| na kAmaye jarAM tAta kAmabhogapraNAzinIm / saMkrAmayiSyasi jarAM yatheSTaM nahuSAtmaja / balarUpAntakaraNI buddhiprANavinAzinIm // 10 mAmanudhyAya bhAvena na ca pApamavApsyasi // 40 ___ yayAtiruvAca / vayo dAsyati te putro yaH sa rAjA bhvissyti| yattvaM me hRdayAjAto vayaH svaM na prycchsi| AyuSmAnkIrtimAMzcaiva bahvapatyastathaiva ca // 41 tasmAtprajA samucchedaM turvaso tava yAsyati // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi saMkIrNAcAradharmeSu pratilomacareSu ca / aSTasaptatitamo'dhyAyaH // 78 // pizitAziSu cAntyeSu mUDha rAjA bhaviSyasi // 12 79 gurudAraprasakteSu tiryagyonigateSu ca / vaizaMpAyana uvaac| pazudharmiSu pApeSu mleccheSu prabhaviSyasi // 13 jarAM prApya yayAtistu svapuraM prApya caiva ha / vaizaMpAyana uvaac| putraM jyeSThaM variSThaM ca ydumitybrviidvcH||1 evaM sa turvasuM zaptvA yayAtiH sutamAtmanaH / jarA valI ca mAM tAta palitAni ca pryguH|| zarmiSThAyAH sutaM druhyumidaM vacanamabravIt // 14 kAvyasyozanasaH zApAnna ca tRpto'smi yauvne|| 2 druhyo tvaM pratipadyasva varNarUpavinAzinIm / tvaM yado pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha / jarAM varSasahasraM me yauvanaM skhaM dadasva ca // 15 yauvanena tvadIyena careyaM viSayAnaham // 3 pUrNe varSasahasre tu pratidAsyAmi yauvanam / pUrNe varSasahasre tu punaste yauvanaM tvaham / khaM cAdAsyAmi bhUyo'haM pApmAnaM jarayA saha // 16 dattvA svaM pratipatsyAmi pApmAnaM jarayA saha // 4 drukhuruvAca / yaduruvAca / na gajaM na rathaM nAzvaM jIrNo bhuGkte na ca striyam / sitazmazruzirA dIno jarayA zithilIkRtaH / vAgbhaGgazcAsya bhavati tajjarAM nAbhikAmaye // 17 valIsaMtatagAtrazca durdarzo durbalaH kRzaH // 5 yyaatiruvaac| azaktaH kAryakaraNe paribhUtaH sa yauvanaiH / yattvaM me hRdayAjjAto vayaH svaM na prycchsi| sahopajIvibhizcaiva tAM jarAM nAbhikAmaye // 6 tasmAdruhyo priyaH kAmo na te saMpatsyate kvcit||18 yayAtiruvAca / uDupaplavasaMtAro yatra nityaM bhaviSyati / yattvaM me hRdayAjAto vayaH svaM na prayacchasi / arAjA bhojazabdaM tvaM tatrAvApsyasi sAnvayaH // 19 tasmAdarAjyabhAktAta prajA te vai bhaviSyati // 7 ano tvaM pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha / turvaso pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha / eka varSasahasraM tu careyaM yauvanena te // 20 yauvanena careyaM vai viSayAMstava putraka // 8 anuruvAca / pUrNe varSasahasre tu punardAsyAmi yauvanam / jIrNaH zizuvadAdatte'kAle'nnamazuciryathA / khaM caiva pratipatsyAmi pApmAnaM jarayA saha // 9 na juhoti ca kAle'gniM tAM jarAM nAbhikAmaye // 21 - 118 -
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 79. 22] Adiparva [1. 80. 17 yyaatiruvaac| devAnatarpayadyajJaiH zrAdvaistadvatpitRRnapi / yattvaM me hRdayAjjAto vayaH svaM na prayacchasi / dInAnanugrahairiSTaiH kAmaizca dvijasattamAn // 3 jarAdoSastvayokto'yaM tasmAttvaM pratipatsyase // 22 atithInannapAnaizca vizazca paripAlaneH / prajAzca yauvanaprAptA vinaziSyantyano tv| AnRzaMsyena zUdrAMzca dasyUnsaMnigraheNa ca // 4 agnipraskandanaparastvaM cApyevaM bhaviSyasi // 23 dharmeNa ca prajAH sarvA yathAvadanuraJjayan / pUro tvaM me priyaH putrastvaM vriiyaanbhvissysi| yayAtiH pAlayAmAsa sAkSAdindra ivAparaH // 5 jarA valI ca me tAta palitAni ca paryaguH / sa rAjA siMhavikrAnto yuvA vissygocrH| kAvyasyozanasaH zApAna ca tRpto'smi yauvane // 24 avirodhena dharmasya cacAra sukhamuttamam // 6 pUro tvaM pratipadyasva pApmAnaM jarayA saha / sa saMprApya zubhAnkAmAMstRptaH khinnazca pArthivaH / kaMcitkAlaM careyaM vai viSayAnvayasA tava // 25 kAlaM varSasahasrAntaM sasmAra manujAdhipaH // 7 pUrNe varSasahasre tu pratidAsyAmi yauvanam / parisaMkhyAya kAlajJaH kalAH kASThAzca vIryavAn / svaM caiva pratipatsyAmi pApmAnaM jarayA saha // 26 pUrNa matvA tataH kAlaM paraM putramuvAca ha // 8 vaizaMpAyana uvaac| yathAkAmaM yathotsAhaM yathAkAlamariMdama / evamuktaH pratyuvAca pUruH pitaramaJjasA / sevitA viSayAH putra yauvanena mayA tava // 9 yathAttha mAM mahArAja tatkariSyAmi te vcH|| 27 / pUro prIto'smi bhadraM te gRhANedaM svayauvanam / pratipatsyAmi te rAjanpApmAnaM jarayA saha / rAjyaM caiva gRhANedaM tvaM hi me priyakRtsutaH / / 10 gRhANa yauvanaM mattazcara kAmAnyathepsitAn // 28 pratipede jarAM rAjA yayAti huSastadA / jarayAhaM praticchanno vayorUpadharastava / yauvanaM pratipede ca pUruH svaM punarAtmanaH // 11 yauvanaM bhavate dattvA cariSyAmi yathAttha mAm // 29 abhiSektukAmaM nRpatiM pUruM putraM kanIyasam / .. yayAtiruvAca / brAhmaNapramukhA varNA idaM vacanamabruvan // 12 pUro prIto'smi te vatsa prItazcedaM dadAmi te / kathaM zukrasya naptAraM devayAnyAH sutaM prbho| sarvakAmasamRddhA te prajA rAjye bhaviSyati / / 30 jyeSThaM yadumatikramya rAjyaM pUroH pradAsyasi // 13 / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yadujyeSThastava suto jAtastamanu turvasuH / ekonaashiititmo'dhyaayH|| 79 // zarmiSThAyAH suto druhyustato'nuH pUrureva ca / / 14 kathaM jyeSThAnatikramya kanIyAnarAjyamarhati / vaizaMpAyana uvAca / etatsaMbodhayAmastvAM dharmaM tvamanupAlaya // 15 raveNAtha vayasA yayAtinahuSAtmajaH / yyaatiruvaac| tiyukto nRpazreSThazcacAra viSayAnpriyAn // 1 / brAhmaNapramukhA varNAH sarve zRNvantu me vacaH / syAkAmaM yathotsAhaM yathAkAlaM yathAsukham / jyeSThaM prati yathA rAjyaM na deyaM me kathaMcana // 16 garmAviruddhAnarAjendro yathArhati sa eva hi // 2 mama jyeSThena yadunA niyogo naanupaalitH| . - 119 -
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 80. 17 ] mahAbhArate [1. 81. 14 pratikUlaH pituryazca na sa putraH satAM mataH // 17 rAjye'bhiSicya mudito vaanprstho'bhvnmuniH|| 1 mAtApitrorvacanakRddhitaH pathyazca yaH sutaH / uSitvA ca vane vAsaM brAhmaNaiH saha saMzritaH / sa putraH putravadyazca vartate pitRmAtRSu // 18 phalamUlAzano dAnto yathA svargamito gataH // 2 yadunAhamavajJAtastathA turvasunApi ca / sa gataH suravAsaM taM nivasanmuditaH sukham / drughunA cAnunA caiva mayyavajJA kRtA bhRzam // 19 kAlasya nAtimahataH punaH zakreNa pAtitaH // 3 pUruNA me kRtaM vAkyaM mAnitazca vizeSataH / nipatanpracyutaH svargAdaprApto medinItalam / kanIyAnmama dAyAdo jarA yena dhRtA mama / sthita AsIdantarikSe sa tadeti zrutaM mayA // 4 mama kAmaH sa ca kRtaH pUruNA putrarUpiNA // 20 tata eva punazcApi gataH svargamiti zrutiH / zukreNa ca varo dattaH kAvyenozanasA svayam / rAjJA vasumatA sArdhamaSTakena ca vIryavAn / putro yastvAnuvarteta sa rAjA pRthivIpatiH / pratardanena zibinA sametya kila saMsadi // 5 bhavato'nunayAmyevaM pUrU rAjye'bhiSicyatAm / / 21 janamejaya uvAca / prakRtaya uucuH| karmaNA kena sa divaM punaH prApto mahIpatiH / yaH putro guNasaMpanno mAtApitrorhitaH sadA / sarvametadazeSeNa zrotumicchAmi tattvataH / sarvamarhati kalyANaM kanIyAnapi sa prabho // 22 kathyamAnaM tvayA vipra viprarSigaNasaMnidhau // 6 arhaH pUruridaM rAjyaM yaH sutaH priyakRttava / devarAjasamo hyAsIdyayAtiH pRthivIpatiH / varadAnena zukrasya na zakyaM vaktumuttaram // 23 vardhanaH kuruvaMzasya vibhAvasusamadyutiH // 7 vaizaMpAyana uvAca / tasya vistIrNayazasaH, satyakIrtermahAtmanaH / paurajAnapadaistuSTairityukto nAhuSastadA / caritaM zrotumicchAmi divi ceha ca sarvazaH // 8 abhyaSiJcattataH paraM rAjye sve satamAtmajama || 24 vaizaMpAyana uvAca / dattvA ca pUrave rAjyaM vanavAsAya dIkSitaH / hanta te kathayiSyAmi yayAteruttarAM kathAm / purAtsa niryayau rAjA brAhmaNaistApasaiH saha // 25 / divi ceha ca puNyArthAM sarvapApapraNAzinIm // 9 yadostu yAdavA jAtAsturvasoryavanAH sutAH / yayAti huSo rAjA pUruM putraM kanIyasam / druhyorapi sutA bhojA anostu mlecchajAtayaH // 26 rAjye'bhiSicya muditaH pravavrAja vanaM tadA // 1. parostu pauravo vaMzo yatra jAto'si pArthiva / anteSu sa vinikSipya putrAnyadupurogamAn / idaM varSasahasrAya rAjyaM kArayituM vazI // 27 phalamUlAzano rAjA vane saMnyavasacciram // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi saMzitAtmA jitakrodhastarpayanpitRdevatAH / __ ashiititmo'dhyaayH||8|| agnIzca vidhivajuhvanvAnaprasthavidhAnataH // 12 81 atithInpUjayAmAsa vanyena haviSA vibhuH / vaizaMpAyana uvaac| zilochavRttimAsthAya zeSAnnakRtabhojanaH // 13 evaM sa nAhuSo rAjA yayAtiH putrmiipsitm| / pUrNa varSasahasraM sa evaMvRttirabhUnnRpaH / -120 -
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 81. 14] Adiparva [1. 83.2 abbhakSaH zaradastriMzadAsIniyatavAGmanAH // 14 na hInataH paramabhyAdadIta / tatazca vAyubhakSo'bhUtsaMvatsaramatandritaH / yayAsya vAcA para udvijeta paJcAgnimadhye ca tapastepe saMvatsaraM nRpaH // 15 na tAM vadedruzatI pApalokyAm // 8 ekapAdasthitazcAsItSaNmAsAnanilAzanaH / aruMtudaM puruSaM rUkSavAcaM puNyakIrtistataH svarga jagAmAvRtya rodasI // 16 vAkaNTakairvitudantaM manuSyAn / * iti zrImahAbhArate AdiparvaNi vidyAdalakSmIkatamaM janAnAM ekAzItitamo'dhyAyaH // 81 // mukhe nibaddhAM nirRtiM vahantam // 9 sadbhiH purastAdabhipUjitaH syAvaizaMpAyana uvaac| tsadbhistathA pRSThato rakSitaH syAt / khargataH sa tu rAjendro nivasandevasadmani / sadAsatAmativAdAMstitikSepUjitastridazaiH sAdhyairmarudbhirvasubhistathA // 1 tsatAM vRttaM cAdadItAryavRttaH // 10 devalokAdbrahmalokaM sNcrnpunnykRdvshii| vAksAyakA vadanAnniSpatanti avasatpRthivIpAlo dIrghakAlamiti zrutiH // 2 yairAhataH zocati rAtryahAni / kadAcinnRpazreSTho yayAtiH zakramAgamat / parasya vA marmasu ye patanti myAnte tatra zakreNa pRSTaH sa pRthivIpatiH // 3 tAnpaNDito nAvasRjetpareSu // 11 " zaka uvAca / na hIdRzaM saMvananaM triSu lokeSu vidyte| yadA sa pUrustava rUpeNa rAja yathA maitrI ca bhUteSu dAnaM ca madhurA ca vaak||12 arAM gRhItvA pracacAra bhUmau / tasmAtsAntvaM sadA vAcyaM na vAcyaM paruSaM kvacit / sadA rAjyaM saMpradAyaiva tasmai pUjyAnsaMpUjayeddadyAnna ca yAcetkadAcana // 13 tvayA kimuktaH kathayeha satyam // 4 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yyaatiruvaac| vyshiititmo'dhyaayH||82|| kAyamunayormadhye kRtsno'yaM viSayastava / vye pRthivyAstvaM rAjA bhrAtaro'ntyAdhipAstava // 5 indra uvAca / akrodhanaH krodhanebhyo viziSTa sarvANi karmANi samApya rAjastathA titikSuratitikSorviziSTaH / ngRhAnparityajya vanaM gato'si / amAnuSebhyo mAnuSAzca pradhAnA tattvAM pRcchAmi nahuSasya putra vidvAMstathaivAviduSaH pradhAnaH // 6 kenAsi tulyastapasA yayAte // 1 zyamAno nAkrozenmanyureva titikSataH / yayAtiruvAca / koSTAraM nirdahati sukRtaM cAsya vindati // 7 - nAhaM devamanuSyeSu na gandharvamaharSiSu / nAraMtudaH syAnna nRzaMsavAdI | AtmanastapasA tulyaM kaMcitpazyAmi vAsava / / 2 ma, bhA. 16 - 121 -
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 83. 3] mahAbhArate [1. 84.8 - indra uvAca / abhyudgatAstvAM vayamadya sarve yadAvamaMsthAH sadRzaH zreyasazca tattvaM pAte tava jijJAsamAnAH // 9 paapiiysnycaaviditprbhaavH| na cApi tvAM dhRSNumaH praSTumagre tasmAllokA antavantastaveme na ca tvamasmAnpRcchasi ye vayaM smaH / kSINe puNye patitAsyadya rAjan // 3 tattvAM pRcchAmaH spRhaNIyarUpaM ___ yyaatiruvaac| ___ kasya tvaM vA kiM nimittaM tvmaagaaH||10 surarSigandharvanarAvamAnA bhayaM tu te vyetu viSAdamohI kSayaM gatA me yadi zakra lokAH / __ tyajAzu devendrasamAnarUpa / iccheyaM vai suralokAdvihInaH tvAM vartamAnaM hi satAM sakAze satAM madhye patituM devarAja // 4 nAlaM prasoDhuM balahApi zakraH // 11 indra uvAca / santaH pratiSThA hi sukhacyutAnAM satAM sakAze patitAsi rAja ___ satAM sdaivaamrraajklp| ___ yutaH pratiSThAM yatra labdhAsi bhUyaH / te saMgatAH sthAvarajaGgamezAH evaM viditvA tu punaryayAte __ pratiSThitastvaM sadRzeSu satsu // 12 na te'vamAnyAH sadRzaH zreyasazca // 5 prabhuramiH pratapane bhUmirAvapane prabhuH / vaizaMpAyana uvaac| prabhuH sUryaH prakAzitve satAM cAbhyAgataH prbhuH|| 13 tataH prahAyAmararAjajuSTA iti zrImahAbhArate AdiparvaNi npuNyAllokAnpatamAnaM yyaatim| jyazItitamo'dhyAyaH // 83 // saMprekSya rAjarSivaro'STakastamuvAca saddharmavidhAnagoptA // 6 - yayAtiruvAca / kastvaM yuvA vAsavatulyarUpaH ahaM yayAtinahuSasya putraH svatejasA dIpyamAno yathAgniH / ___ pUroH pitA sarvabhUtAvamAnAt / patasyudIrNAmbudharAndhakArA prabhraMzitaH surasiddharSilokAkhAkhecarANAM pravaro ythaarkH|| 7 paricyutaH prapatAmyalpapuNyaH // 1 dRSTvA ca tvAM sUryapathAtpatantaM ahaM hi pUrvo vayasA bhavadbhayavaizvAnarAdhutimaprameyam / _____ stenAbhivAdaM bhavatAM na prayuJje / kiM nu svidetatpatatIti sarve yo vidyayA tapasA janmanA vA vitarkayantaH parimohitAH smaH // 8 ___ vRddhaH sa pUjyo bhavati dvijAnAm // 2 dRSTvA ca tvAM viSThitaM devamArge aSTaka uvAca / zakrArkaviSNupratimaprabhAvam / avAdIzcedvayasA yaH sa vRddha - 122 -
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 84. 3] Adiparva [1. 84. 17 iti rAjannAbhyavadaH kathaMcit / tathAzmAnastRNakASThaM ca sarva yo vai vidvAnvayasA sansma vRddhaH diSTakSaye svAM prakRtiM bhajante // 10 sa eva pUjyo bhavati dvijAnAm // 3 anityatAM sukhaduHkhasya buddhvA yayAtiruvAca / kasmAtsaMtApamaSTakAhaM bhajeyam / pratikUlaM karmaNAM pApamAhu kiM kuryAM vai kiM ca kRtvA na tapye stadvartate'pravaNe pApalokyam / tasmAtsaMtApaM varjayAmyapramattaH // 11 santo'satAM nAnuvartanti caita aSTaka uvAca / ___ dyathA AtmaiSAmanukUlavAdI // 4 ye ye lokAH pArthivendra pradhAnAabhUddhanaM me vipulaM mahadvai stvayA bhuktA yaM ca kAlaM yathA ca / viceSTamAno nAdhig2antA tadasmi / tanme rAjanvahi sarvaM yathAvaevaM pradhAryAtmahite niviSTo . rakSetrajJavadbhASase tvaM hi dharmAn // 12 yo vartate sa vijAnAti jIvan // 5 yayAtiruvAca / nAnAbhAvA bahavo jIvaloke rAjAhamAsamiha sArvabhaumadaivAdhInA naSTaceSTAdhikArAH / stato lokAnmahato ajayaM vai / tattatprApya na vihanyeta dhIro tatrAvasaM varSasahasramAnaM diSTaM balIya iti matvAtmabuddhyA // 6 tato lokaM paramasmyabhyupetaH // 13 sukhaM hi janturyadi vApi duHkhaM tataH purIM puruhUtasya ramyAM daivAdhInaM vindati nAtmazaktyA / sahasradvArAM zatayojanAyatAm / tasmAddiSTaM balavanmanyamAno adhyAvasaM varSasahasramAnaM na saMjvarenApi hRSyetkadAcit // 7 tato lokaM prmsmybhyupetH|| 14 duHkhe na tapyenna sukhena hRSye tato divyamajaraM prApya lokaM tsamena varteta sadaiva dhiirH| prajApaterlokapaterdurApam / viSTaM balIya iti manyamAno tatrAvasaM varSasahasramAnaM na saMjvarennApi hRSyetkadAcit // 8 tato lokaM prmsmybhyupetH|| 15 bhaye na muhyAmyaSTakAhaM kadAci devasya devasya nivezane ca saMtApo me mAnaso nAsti kazcit / vijitya lokAnavasaM yatheSTam / dhAtA yathA mAM vidadhAti loke saMpUjyamAnastridazaiH samastaidhruvaM tathAhaM bhaviteti matvA / / 9 stulyaprabhAvadyutirIzvarANAm // 16 saMkhedajA aNDajA udbhidAzca tathAvasaM nandane kAmarUpI . sarIsRpAH kRmayo'thApsu matsyAH / saMvatsarANAmayutaM zatAnAm / - 123 -
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 84.17] mahAbhArate [1. 85.8 . sahApsarobhirviharanpuNyagandhA tyajanti sadyaH sezvarA devasaMghAH // 2 pazyannagAnpuSpitAMzcArurUpAn // 17 aSTaka uvAca / tatrasthaM mAM devasukheSu saktaM kathaM tasminkSINapuNyA bhavanti kAle'tIte mahati tato'timAtram / saMmuhyate me'tra mano'timAtram / . dUto devAnAmabravIdugrarUpo kiMviziSTAH kasya dhAmopayAnti dhvaMsetyuccaistriH plutena svareNa // 18 tadvai ahi kSetravittvaM mato me // 3 etAvanme viditaM rAjasiMha yyaatiruvaac| tato bhraSTo'haM nandanAkSINapuNyaH / vAco'zrauSaM cAntarikSe surANA imaM bhaumaM narakaM te patanti lAlapyamAnA naradeva sarve / __ manukrozAcchocatAM mAnavendra / / 19 te kaGkagomAyubalAzanArthaM aho kaSTaM kSINapuNyo yayAtiH ___ patatyasau punnykRtpunnykiirtiH| kSINA vivRddhiM bahudhA vrajanti // 4 tAnabruvaM patamAnastato'haM tasmAdetadvarjanIyaM nareNa satAM madhye nipateyaM kathaM nu|| 20 __duSTaM loke garhaNIyaM ca karma / AkhyAtaM te pArthiva sarvametatairAkhyAtA bhavatAM yajJabhUmiH samIkSya cainAM tvaritamupAgato'smi / dbhUyazcedAnIM vada kiM te vadAmi // 5 havirgandhaM dezikaM yajJabhUme aSTaka uvaac| dhUmApAGgaM pratigRhya pratItaH // 21 yadA tu tAnvituMdante vayAMsi iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ___tathA gRdhrAH zitikaNThAH pataMgAH / cturshiititmo'dhyaayH||84|| kathaM bhavanti kathamAbhavanti na bhaumamanyaM narakaM zRNomi / / 6 aSTaka uvaac| yyaatiruvaac| yadAvaso nandane kAmarUpI . UrdhvaM dehAtkarmaNo jambhamANAsaMvatsarANAmayutaM zatAnAm / ___ vyaktaM pRthivyAmanusaMcaranti / kiM kAraNaM kArtayugapradhAna imaM bhaumaM narakaM te patanti . hitvA tattvaM vasudhAmanvapadyaH // 1 nAvekSante varSapUgAnanekAn / / 7 yayAtiruvAca / SaSTiM sahasrANi patanti vyogni jJAtiH suhRtsvajano yo yatheha ___ tathA azItiM parivatsarANi / kSINe vitte tyajyate mAnavairhi / tAnvai tudanti prapatataH prapAtaM tathA tatra kSINapuNyaM manuSyaM bhImA bhaumA rAkSasAstIkSNadaMSTrAH // 8 - 124 jasi .
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 85.9] Adiparva [1. 85.21 aSTaka uvAca / sa zrotrAbhyAM vedayatIha zabdaM yadenasaste patatastudanti ___ sarva rUpaM pazyati cakSuSA ca // 15 bhImA bhaumA rAkSasAstIkSNadaMSTrAH / ghrANena gandhaM jihvayAtho rasaM ca kathaM bhavanti kathamAbhavanti tvacA sparza manasA veda bhAvam / kathaMbhUtA garbhabhUtA bhavanti // 9 ityaSTakehopacitiM ca viddhi yayAtiruvAca / mahAtmanaH prANabhRtaH zarIre // 16 asraM retaH puSpaphalAnupRkta aSTaka uvAca / manveti tadvai puruSeNa sRSTam / yaH saMsthitaH puruSo dahyate vA sa vai tasyA raja Apadyate vai nikhanyate vApi nighRSyate vaa| sa garbhabhUtaH samupaiti tatra // 10 abhAvabhUtaH sa vinAzametya vanaspatIMzcauSadhIzcAvizanti . kenAtmAnaM cetayate purastAt // 17 apo vAyuM pRthivIM cAntarikSam / yyaatiruvaac| catuSpadaM dvipadaM cApi sarvamevaMbhUtA garbhabhUtA bhavanti // 11 hitvA so'sUnsuptavanniSTanitvA ____purodhAya sukRtaM duSkRtaM ca / aSTaka uvAca / anyadvapurvidadhAtIhaM garbha anyAM yoni pavanAgrAnusArI utAho svitsvena kAmena yaati| hitvA dehaM bhajate rAjasiMha // 18 ApadyamAno narayonimetA puNyAM yoniM puNyakRto vrajanti mAcakSva me saMzayAtprabravImi // 12 ... pApAM yoniM pApakRto vrajanti zarIradehAdisamucchrayaM ca kITAH pataMgAzca bhavanti pApA cakSuHzrotre labhate kena saMjJAm / na me vivakSAsti mahAnubhAva / / 19 etattattvaM sarvamAcakSva pRSTaH catuSpadA dvipadAH SaTpadAzca kSetrajJaM tvAM tAta manyAma sarve // 13 tathAbhUtA garbhabhUtA bhavanti / yayAtiruvAca / AkhyAtametannikhilena sarva vAyuH samutkarSati garbhayoni bhUyastu kiM pRcchasi rAjasiMha // 20 . mRtau retaH puSparasAnupRktam / ___ aSTaka uvaac| sa tatra tanmAtrakRtAdhikAraH kiM svitkRtvA labhate tAta lokAkrameNa saMvardhayatIha garbham // 14 ___ martyaH zreSThAMstapasA vidyayA vaa| sa jAyamAno vigRhItagAtraH tanme pRSTaH zaMsa sarvaM yathAvaSaDjJAnaniSThAyatano manuSyaH / cchubhAla~lokAnyena gacchetkrameNa // 21 - 125 -
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 85. 22] mahAbhArate [1: 86.8 yayAtiruvAca / bahUnyasminsaMprati vedayanti // 1 tapazca dAnaM ca zamo damazca ____yayAtiruvAca / hIrArjavaM sarvabhUtAnukampA / AhUtAdhyAyI gurukarmasvacodyaH nazyanti mAnena tamo'bhibhUtAH pUrvotthAyI caramaM copazAyI / puMsaH sadaiveti vadanti santaH // 22 mRdurdAnto dhRtimAnapramattaH / adhIyAnaH paNDitaM manyamAno svAdhyAyazIlaH sidhyati brahmacArI // 2 yo vidyayA hanti yazaH pareSAm / dharmAgataM prApya dhanaM yajeta tasyAntavantazca bhavanti lokA dadyAtsadaivAtithInbhojayecca / na cAsya tadbrahma phalaM dadAti // 23 anAdadAnazca parairadattaM catvAri karmANyabhayaMkarANi saiSA gRhasthopaniSatpurANI // 3.. __ bhayaM prayacchantyayathAkRtAni / svavIryajIvI vRjinAnnivRtto mAnAgnihotramuta mAnamaunaM dAtA parebhyo na proptaapii| mAnenAdhItamuta mAnayajJaH // 24 tAdRDyuniH siddhimupaiti mukhyA. na mAnyamAno mudamAdadIta .. ___ vasannaraNye niyatAhAraceSTaH // 4 na saMtApaM prApnuyAccAvamAnAt / santaH sataH pUjayantIha loke azilpajIvI nagRhazca nityaM jitendriyaH sarvato vipramuktaH / nAsAdhavaH sAdhubuddhiM labhante // 25 anokasArI laghuralpacAraiti dadyAditi yajedityadhIyIta me vratam / 'zvarandezAnekacaraH sa bhikssuH||5 ityasminnabhayAnyAhustAni vAni nityshH|| 26 yenAzrayaM vedayante purANaM rAcyA yayA cAbhijitAzca lokA - manISiNo mAnasamAnabhaktam / __ bhavanti kAmA vijitAH sukhAzca / tanniHzreyastaijasaM rUpametya * tAmeva rAtriM prayateta vidvAparAM zAnti prApnuyuH pretya ceha // 27 naraNyasaMstho bhavituM yatAtmA // 6 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dazaiva pUrvAndaza cAparAMstu pnycaashiititmo'dhyaayH|| 5 // __jJAtInsahAtmAnamathaikaviMzam / araNyavAsI sukRte dadhAti aSTaka uvaac| vimucyAraNye svazarIradhAtUna // 7 carangRhasthaH kathameti devA aSTaka uvAca / __ kathaM bhikSuH kathamAcAryakarmA / kati svideva munayo maunAni kati cApyuta / vAnaprasthaH satpathe saMniviSTo bhavantIti tadAcakSva zrotumicchAmahe vayam // 8 - 126 -
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 86. 9] Adiparva [1. 87.9 yayAtiruvAca / grAma eva vasanbhikSustayoH pUrvataraM gataH // 2 araNye vasato yasya grAmo bhavati pRsstthtH| aprApya dIrghamAyustu yaH prApto vikRtiM caret / prAme vA vasato'raNyaM sa muniH syAjjanAdhipa // 9 | tapyeta yadi tatkRtvA cretso'nytttstpH|| 3 aSTaka uvAca / yadvai nRzaMsaM tadapathyamAhukathaM vidvasato'raNye grAmo bhavati pRSThataH / yaH sevate dharmamanarthabuddhiH / prAme vA vasato'raNyaM kathaM bhavati pRSThataH // 10 asvo'pyanIzazca tathaiva rAjayayAtiruvAca / stadArjavaM sa samAdhistadAryam // 4 na prAmyamupayuJjIta ya AraNyo munirbhavet / __ aSTaka uvAca / tathAsya vasato'raNye grAmo bhavati pRSThataH / / 11 kenAsi dUtaH prahito'dya rAjaananiraniketazca agotracaraNo muniH / ___ nyuvA sragvI darzanIyaH suvrcaaH| kaupInAcchAdanaM yAvattAvadicchecca cIvaram // 12 kuta AgataH katarasyAM dizi tvayAvatprANAbhisaMdhAnaM tAvadicchecca bhojanam / mutAho svitpArthivaM sthAnamasti / 5 tathAsya vasato grAme'raNyaM bhavati pRSThataH // 13 yyaatiruvaac| yastu kAmAnparityajya tyaktakarmA jitendriyaH / imaM bhaumaM narakaM kSINapuNyaH AtiSTheta munimaunaM sa loke siddhimApnuyAt / / 14 praveSTumurvI ggnaadviprkiirnnH| dhautadantaM kRttanakhaM sadA snAtamalaMkRtam / uktvAhaM vaH prapatiSyAmyanantaraM asitaM sitakarmasthaM kastaM nArcitumarhati )) 15 tvaranti mAM brAhmaNA lokapAlAH // 6 tapasA karzitaH kSAmaH kSINamAMsAsthizoNitaH / satAM sakAze tu vRtaH prapAtayadA bhavati nirdvandvo munirmonaM smaasthitH| ste saMgatA guNavantazca sarve / atha lokamimaM jitvA lokaM vijayate prm|| 16 zakrAcca labdho hi varo mayaiSa Atyena tu yadAhAraM govanmRgayate muniH / patiSyatA bhUmitale narendra / / 7 athAsya lokaH pUrvo yaH so'mRtatvAya klpte||17 aSTaka uvaac| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi pRcchAmi tvAM mA prapata prapAtaM ssddshiititmo'dhyaayH||86|| ___ yadi lokAH pArthiva santi me'tra / yadyantarikSe yadi vA divi zritAH aSTaka uvAca / kSetrajJaM tvAM tasya dharmasya manye // 8 tarastvetayoH pUrvaM devAnAmeti sAtmyatAm / yayAtiruvAca / ubhayordhAvato rAjansUryAcandramasoriva // 1 yAvatpRthivyAM vihitaM gavAvaM yayAtiruvAca / sahAraNyaiH pazubhiH parvataizca / aniketo gRhastheSu kAmavRtteSu saMyataH / tAvallokA divi te saMsthitA vai - 127 -
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 87.9] mahAbhArate [1. 88.3 ., tathA vijAnIhi narendrasiMha // 9 yayAtiruvAca / ___ aSTaka uvaac| na tulyatejAH sukRtaM kAmayeta tAMste dadAmi mA prapata prapAtaM ___ yogakSemaM pArthiva pArthivaH san / ye me lokA divi rAjendra santi / daivAdezAdApadaM prApya vidvAMyadyantarikSe yadi vA divi zritA zvarenRzaMsaM na hi jAtu rAjA // 16 stAnAkrama kSipramamitrasAha // 10 dharmya mArga cetayAno yazasyaM yayAtiruvAca / kuryAnnapo dhrmmvekssmaannH| nAsmadvidho'brAhmaNo brahmavica na madvidho dharmabuddhiH prajAnapratigrahe vartate rAjamukhya / ___nkuryAdevaM kRpaNaM mAM yathAttha / yathA pradeyaM satataM dvijebhya kuryAmapUrvaM na kRtaM yadanyaistathAdadaM pUrvamahaM narendra // 11 vivitsamAnaH kimu tatra sAdhu // 17 nAbrAhmaNaH kRpaNo jAtu jIve bruvANamevaM nRpatiM yayAtiM ___ dyA cApi syAbrAhmaNI viirptnii| nRpottamo vasumanAbravIttam // 18 so'haM yadaivAkRtapUrva careyaM iti zrImahAbhArate AdiparvaNi vivitsamAnaH kimu tatra sAdhu // 12 . sptaashiititmo'dhyaayH||87|| pratardana uvaac| pRcchAmi tvAM spRhaNIyarUpa vasumanA uvAca / pratardano'haM yadi me santi lokaaH| pRcchAmi tvAM vasumanA rauzadazviyadyantarikSe yadi vA divi zritAH yadyasti loko divi mahyaM narendra / kSetranaM tvAM tasya dharmasya manye // 13 yadyantarikSe prathito mahAtma___ yyaatiruvaac| ___ kSetrajJaM tvAM tasya dharmasya manye // 1 santi lokA bahavaste narendra ___ yayAtiruvAca / __ apyekaikaH sapta saptApyahAni / yadantarikSaM pRthivI dizazca madhucyuto ghRtapRktA vizokA ___ yattejasA tapate bhAnumAMzca / ste nAntavantaH pratipAlayanti // 14 lokAstAvanto divi saMsthitA vai pratardana uvAca / te nAntavantaH pratipAlayanti / / 2 tAMste dadAmi mA prapata prapAtaM vasumanA uvAca / __ ye me lokAstava te vai bhavantu / tAMste dadAmi pata mA prapAtaM yadyantarikSe yadi vA divi zritA ye me lokAstava te vai bhavantu / stAnAkrama kSipramapetamohaH // 15 krINISvanAMstRNakenApi rAja-.128 -
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 88. 3] Adiparva [1. 88. 18 npratigrahaste yadi samyakpraduSTaH // 3 tasmAcchibe nAbhinandAmi dAyam // 9 ___ yayAtiruvAca / * aSTaka uvAca / na mithyAhaM vikrayaM vai smarAmi na cedekaikazo rAjallokAnnaH pratinandasi / ___ vRthA gRhItaM zizukAcchaGkamAnaH / sarve pradAya bhavate gantAro narakaM vayam // 10 kuryAM na caivAkRtapUrvamanyai ____ yayAtiruvAca / vivitsamAnaH kimu tatra sAdhu // 4 yadarhAya dadadhvaM tatsantaH satyAnRzaMsyataH / vasumanA uvAca / ahaM tu nAbhidhRSNomi yatkRtaM na mayA purA // 11 tAMstvaM lokAnpratipadyasva rAja aSTaka uvAca / nmayA dattAnyadi neSTaH krayaste / kasyaite pratidRzyante rathAH paJca hiraNmayAH / ahaM na tAndai pratigantA narendra uccaiH santaH prakAzante jvalanto'gnizikhA iva // 12 sarve lokAstava te vai bhavantu / / 5 yayAtiruvAca / zibiruvAca / yuSmAnete hi vakSyanti rathAH paJca hiraNmayAH / pRcchAmi tvAM zibirauzInaro'haM uccaiH santaH prakAzante jvalanto'gnizikhA iva // 13 __ mamApi lokA yadi santIha tAta / ___ aSTaka uvAca / yadyantarikSe yadi vA divi zritAH AtiSThasva rathaM rAjanvikramasva vihaaysaa| : kSetramaM tvAM tasya dharmasya manye // 6 vayamapyanuyAsyAmo yadA kAlo bhaviSyati // 14 yayAtiruvAca / yyaatiruvaac| na tvaM vAcA hRdayenApi vidva sarvairidAnI gantavyaM sahasvargajito vayam / nparIpsamAnAnnAvamaMsthA narendra / eSa no virajAH panthA dRzyate devasadmanaH // 15 tenAnantA divi lokAH zritAste vaizaMpAyana uvaac| vidyudrUpAH svanavanto mahAntaH // 7 te'dhiruhya rathAnsarve prayAtA nRpsttmaaH| - zibiruvAca / Akramanto divaM bhAbhidharmeNAkRtya rodasI // 16 tAMstvaM lokAnpratipadyasva rAja aSTaka uvAca / . mayA dattAnyadi neSTaH krayaste / ahaM manye pUrvameko'smi gantA na cAhaM tAnpratipatsye ha dattvA ___sakhA cendraH sarvathA me mahAtmA / .. yatra gatvA tvamupAsse ha lokAn // 8 kasmAdevaM zibirauzInaro'ya- yayAtiruvAca / meko'tyagAtsarvavegena vAhAn // 17 yathA tvamindrapratimaprabhAva yayAtiruvAca / raste cApyanantA naradeva lokAH / adadAddevayAnAya yAvadvittamavindata / tathAdya loke na rame'nyadatte | uzInarasya putro'yaM tasmAcchreSTho hi naH shibiH||18 ma.bhA. 17 -.129 -
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 88. 19 ] mahAbhArate [1. 89.8 dAnaM tapaH satyamathApi dharmo sarve ca devA munayazca lokAH hrIH zrIH kSamA saumya tathA titikSA / ___ satyena pUjyA iti me manogatam / / 24 rAjanetAnyapratimasya rAjJaH yo naH svargajitaH sarvAnyathAvRttaM nivedayet / zibeH sthitAnyanRzaMsasya buddhathA / anasUyurdvijAgrebhyaH sa labhennaH salokatAm // 25 evaMvRtto hrIniSedhazca yasmA vaizaMpAyana uvAca / ttasmAcchibiratyagAdvai rathena // 19 evaM rAjA sa mahAtmA hyatIva . vaizaMpAyana uvaac| svaiauhitraistaarito'mitrsaahH| athASTakaH punarevAnvapRccha tyaktvA mahIM paramodArakarmA nmAtAmahaM kautukAdindrakalpam / svargaM gataH karmabhirvyApya pRthvIm // 26 pRcchAmi tvAM nRpate brUhi satyaM iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kutazca kasyAsi sutazca kasya / assttaashiititmo'dhyaayH||8|| kRtaM tvayA yaddhi na tasya kartA loke tvadanyaH kSatriyo brAhmaNo vaa||20 janamejaya uvAca / yyaatiruvaac| bhagavazrotumicchAmi pUrovaMzakarAnnupAn / yayAtirasmi nahuSasya putraH yadvIryA yAdRzAzcaiva yAvanto ytpraakrmaaH||1. pUroH pitA sArvabhaumastvihAsam / na hyasmizIlahIno vA nirvIryo vA narAdhipaH / guhyamarthaM mAmakebhyo bravImi prajAvirahito vApi,bhUtapUrvaH kadAcana / / 2 mAtAmaho'haM bhavatAM prkaashH||21 teSAM prathitavRttAnAM rAjJAM vijJAnazAlinAm / sarvAmimAM pRthivIM nirjigAya caritaM zrotumicchAmi vistareNa tapodhana // 3 prasthe baddhA hyadadaM brAhmaNebhyaH / vaizaMpAyana uvaac| medhyAnazvAnekazaphAnsurUpAM hanta te kathayiSyAmi yanmAM tvaM paripRcchasi / stadA devAH puNyabhAjo bhavanti // 22 pUrovaMzadharAnvIrAzakrapratimatejasaH // 4 adAmahaM pRthivIM brAhmaNebhyaH pravIrezvararaudrAzvAstrayaH putrA mhaarthaaH| __ pUrNAmimAmakhilAM vAhanasya / pUroH pauSTyAmajAyanta pravIrastatra vaMzakRt // 5 gobhiH suvarNena dhanaizca mukhyai manasyurabhavattasmAcchUraH zyenIsutaH prbhuH| statrAsangAH zatamabudAni // 23 pRthivyAzcaturantAyA goptA rAjIvalocanaH // 6 satyena me dyauzca vasuMdharA ca subhrUH saMhanano vAgmI sauvIrItanayAstrayaH / tathaivAgnicalate maanussessu| manasyArabhavanputrAH zUrAH sarve mhaarthaaH||7 na me vRthA vyAhRtameva vAkyaM raudrAzvasya maheSvAsA dazApsarasi sUnavaH / satyaM hi santaH pratipUjayanti / yajvAno jajJire zUrAH prajAvanto bahuzrutAH / -130 -
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 89.8] Adiparva [1. 89. 35 sarve sarvAstravidvAMsaH sarve dharmaparAyaNAH // 8 rAjasUyAzvamedhAdyaiH so'yajabahubhiH savaiH // 22 Rcepuratha kakSepuH kRkaNepuzca vIryavAn / suhotraH pRthivIM sarvAM bubhuje sAgarAmbarAm / sthaNDilepurvanepuzca sthalepuzca mahArathaH // 9 pUrNAM hastigavAzvastha bahuratnasamAkulAm // 23 tejepurbalavAndhImAnsatyepuzcendravikramaH / mamajeva mahI tasya bhUribhArAvapIDitA / dharmepuH saMnatepuzca dazamo devavikramaH / hastyazvarathasaMpUrNA manuSyakalilA bhRzam // 24 anAdhRSTisutAstAta rAjasUyAzvamedhinaH // 10 suhotre rAjani tadA dharmataH zAsati prajAH / matinArastato rAjA vidvAMzcarceputo'bhavat / caityayUpAGkitA cAsIdbhUmiH zatasahasrazaH / matinArasutA rAjaMzcatvAro'mitavikramAH / / pravRddhajanasasyA ca sahadevA vyarocata / / 25 taMsurmahAnatiratho druhyazcApratimadyutiH // 11 aikSvAkI janayAmAsa suhotrAtpRthivIpateH / teSAM taMsurmahAvIryaH pauravaM vaMzamuTThahan / ajamIDhaM sumIDhaM ca purumIDhaM ca bhArata // 26 AjahAra yazo dIptaM jigAya ca vasuMdharAm / / 12 ajamIDho varasteSAM tasminvaMzaH pratiSThitaH / ilinaM tu sutaM taMsurjanayAmAsa vIryavAn / SaT putrAnso'pyajanayattisRSu strISu bhArata // 27 so'pi kRtsnAmimAM bhUmiM vijigye jayatAM vrH||13 RkSaM dhUminyatho nIlI duHSantaparameSThinau / rathaMtayAM sutAnpaJca paJcabhUtopamAMstataH / kezinyajanayajayumubhau ca janarUpiNau // 28 ilino janayAmAsa duHpantaprabhRtInnRpa // 14 tatheme sarvapAzcAlA duHSantaparameSThinoH / duHSantaM zUrabhImau ca apUrva vasumeva c| anvayAH kuzikA rAjaJjahnoramitatejasaH // 29 teSAM jyeSTho'bhavadrAjA duHpanto janamejaya // 15 janarUpiNayoryeSThamRkSamAhurjanAdhipam / duHSantAdbharato jajJe vidvAJzAkuntalo nRpaH / RkSAtsaMvaraNo jajJe rAjanvaMzakarastava / / 30 tasmAdbharatavaMzasya vipratasthe mahabazaH // 16 AH saMvaraNe rAjanprazAsati vasuMdharAm / bharatastisRSu strISu nava putrAnajIjanat / saMkSayaH sumahAnAsItprajAnAmiti zuzrumaH // 31 nAbhyanandata tAnarAjA nAnurUpA mametyuta // 17 vyazIryata tato rASTraM kSayairnAnAvidhaistathA / tato mahadbhiH kratubhirIjAno bharatastadA / kSunmRtyubhyAmanAvRSTyA vyAdhibhizca samAhatam / lebhe putraM bharadvAjAmanyu nAma bhArata // 18 abhyannanbhAratAMzcaiva sapatnAnAM balAni ca // 32 tataH putriNamAtmAnaM jJAtvA pauravanandanaH / cAlayanvasudhAM ceva balena caturaGgiNA / mumanyuM bharatazreSTha yauvarAjye'bhyapecayat / / 19 abhyayAttaM ca pAJcAlyo vijitya tarasA mahIm / tatastasya mahIndrasya vitathaH putrako'bhavat / akSauhiNIbhirdazabhiH sa enaM samare'jayat // 33 tataH sa vitatho nAma bhumanyorabhavatsutaH // 20 tataH sadAraH sAmAtyaH saputraH sasuhRjjanaH / suhotrazca suhotA ca suhaviH suyajustathA / rAjA saMvaraNastasmAtpalAyata mahAbhayAt // 34 puSkariNyAmRcIkasya bhumanyorabhavansutAH // 21 sindhonadasya mahato nikuJja nyavasattadA / teSAM jyeSThaH suhovastu rAjyamApa mahIkSitAm / nadIviSayaparyante parvatasya samIpataH / - 131 -
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 89.35] mahAbhArate [1. 90.5 tatrAvasanbahUnkAlAnbhAratA durgmaashritaaH|| 35 janamejayasya tanayA bhuvi khyAtA mahAbalAH / teSAM nivasatAM tatra sahasraM parivatsarAn / dhRtarASTraH prathamajaH pANDurbAhIka eva ca // 49 athAbhyagacchadbharatAnvasiSTho bhagavAnRSiH // 36 . niSadhazca mahAtejAstathA jAmbUnado blii| tamAgataM prayatnena pratyudgamyAbhivAdya c| kuNDodaraH padAtizca vasAtizcASTamaH smRtH| arghyamabhyAharaMstasmai te sarve bhAratAstadA / sarve dharmArthakuzalAH sarve bhUtahite ratAH // 50 nivedya sarvamRSaye satkAreNa suvarcase // 37 dhRtarASTro'tha rAjAsIttasya putro'tha kuNDikaH / taM samAmaSTamImuSTaM rAjA vane svayaM tadA / hastI vitarkaH krAthazca kuNDalazcApi paJcamaH / purohito bhavAnno'stu rAjyAya prayatAmahe / haviHzravAstathendrAbhaH sumanyuzcAparAjitaH // 51 omityevaM vasiSTho'pi bhAratAnpratyapadyata // 38 athAbhyaSizcatsAmrAjye sarvakSatrasya pauravam / pratIpasya trayaH putrA jajJire bharatarSabha / viSANabhUtaM sarvasyAM pRthivyAmiti naH zrutam // 39 devApiH zaMtanuzcaiva bAhrIkazca mahArathaH // 52 .. bharatAdhyuSitaM pUrva so'dhyatiSTha-purottamam / devApistu pravavrAja teSAM dhrmpriipsyaa| punarbalibhRtazcaiva cakre sarvamahIkSitaH // 40 zaMtanuzca mahIM lebhe bAhrIkazca mahArathaH // 53 tataH sa pRthivIM prApya punarIje mahAbalaH / bharatasyAnvaye jAtAH sattvavanto mhaarthaaH| AjamIDho mahAyajJairbahubhirbhUridakSiNaiH // 41 devarSikalpA nRpate bahavo rAjasattamAH // 54 tataH saMvaraNAtsaurI suSuve tapatI kurum / evaMvidhAzcApyapare devakalpA mahArathAH / rAjatve taM prajAH sarvA dharmajJa iti vavrire / 42 jAtA manoranvavAye ailavaMzavivardhanAH // 55 tasya nAmnAbhivikhyAtaM pRthivyAM kurujAGgalam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kurukSetraM sa tapasA puNyaM cakre mahAtapAH // 43 ekonanavatitamo'dhyAyaH // 89 // azvavantamabhiSvantaM tathA citrarathaM munim / janamejayaM ca vikhyAtaM putrAMzcAsyAnuzuzrumaH / janamejaya uvaac| paJcaitAnvAhinI putrAnvyajAyata manasvinI // 44 zrutastvatto mayA vipra pUrveSAM saMbhavo mahAn / abhiSvataH parikSittu zabalAzvazca vIryavAn / udArAzcApi vaMze'sminrAjAno me parizrutAH // 1 abhirAjo virAjazca zalmalazca mahAbalaH // 45 kiM tu laghvarthasaMyuktaM priyAkhyAnaM na mAmati / uccaiHzravA bhadrakAro jitArizcASTamaH smRtaH / prINAtyato bhavAnbhUyo vistareNa bravItu me // 2 eteSAmanvavAye tu khyAtAste karmajairguNaiH // 46 etAmeva kathAM divyAmA prajApatito manoH / janamejayAdayaH sapta tathaivAnye mahAbalAH / teSAmAjananaM puNyaM kasya na prItimAvahet // 3 parikSito'bhavanputrAH sarve dhrmaarthkovidaaH||47 saddharmaguNamAhAtmyairabhivardhitamuttamam / kakSasenograsenau ca citrasenazca vIryavAn / | viSTabhya lokAMstrIneSAM yazaH sphItamavasthitam // 4 indrasenaH suSeNazca bhImasenazca naamtH||48 guNaprabhAvavIyaujaHsattvotsAhavatAmaham / - 132 -
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 90. 5] Adiparva [1. 90. 33 na tRpyAmi kathAM zRNvannamRtAsvAdasaMmitAm // 5 nAma / tasyAmasya jajJe mahAbhaumaH // 18 // vaizaMpAyana uvaac| mahAbhaumaH khalu prAsenajitimupayeme suyajJAM naam| zRNu rAjanpurA samyaG mayA dvaipAyanAcchrutam / tasyAmasya jajJe ayutnaayii| yaH puruSamedhAnAmayutaprocyamAnamidaM kRtsnaM svavaMzajananaM zubham / / 6 mAnayat / tadasyAyutanAyitvam // 19 // dakSasyAditiH / aditervivasvAn / vivasvato ayutanAyI khalu pRthuzravaso duhitaramupayeme manuH / manorilA / ilAyAH pururavAH / purUravasa bhAsAM nAma / tasyAmasya jajJe akrodhanaH // 20 // AyuH / AyuSo nahuSaH / nahuSasya yayAtiH // 7 // ___ akrodhanaH khalu kAliGgI karaNDaM naamopyeme| yayAterte bhArye babhUvatuH / uzanaso duhitA devayAnI tasyAmasya jajJe devaatithiH||21|| vRSaparvaNazca duhitA zarmiSThA nAma / atrAnuvaMzo devAtithiH khalu vaidehImupayeme maryAdA nAma / bhavati // 8 // tasyAmasya jajJe RcaH // 22 // yaduM ca turvasuM caiva devayAnI vyajAyata / / RcaH khalvAGgeyImupayeme sudevAM nAma / tasyAM druhyaM cAnuM ca pUruM ca zarmiSThA vArSaparvaNI // 9 putramajanayahakSam // 23 // tatra yadoryAdavAH / pUroH pauravAH // 10 // RkSaH khalu takSakaduhitaramupayeme jvAlAM naam| pUro ryA kausalyA nAma / tasyAmasya jajJe jana- tasyAM putraM matinAraM nAmotpAdayAmAsa // 24 // mejayo nAma / ystriinshvmedhaanaajhaar| vizvajitA ___ matinAraH khalu sarasvatyAM dvAdazavArSikaM satramAceSTvA vanaM praviveza // 11 // jahAra // 25 // nivRtte ca satre sarasvatyabhigamya taM janamejayaH khalvanantAM nAmopayeme mAdhavIm / bhartAraM varayAmAsa / tasyAM putramajanayattaMsuM nAma tasyAmasya jajJe prAcinvAn / yaH prAcI dizaM jigAya // 26 // atrAnuvaMzo bhavati // 27 // yAvatsUryodayAt / tatastasya prAcinvatvam / / 12 // taMsuM sarasvatI putraM matinArAdajIjanat / prAcinvAnkhalvazmakImupayeme / tasyAmasya jajJe ilinaM janayAmAsa kAlindyAM tNsuraatmjm||28 saMyAtiH / / 13 // ilinastu rathatA~ duHSantAdyAnpazca putrAnajanasaMyAtiH khalu dRpadvato duhitaraM varAGgI nAmo- yat // 29 // pyeme| tasyAmasya jajJe ahaMpAtiH // 14 // ___ duHSantaH khalu vizvAmitraduhitaraM zakuntalA ahaMpAtistu khalu kRtavIryaduhitaramupayeme bhAnu- nAmopayeme / tasyAmasya jajJe bharataH / tatra zloko matI nAma / tasyAmasya jajJe sArvabhaumaH // 15 // bhavataH // 30 // * sArvabhaumaH khalu jitvA jahAra kaikeyIM sunandA mAtA bhasrA pituH putro yena jAtaH sa eva sH| nAma / tasyAmasya jajJe jayatsenaH // 16 // bharasva putraM duHSanta mAvamaMsthAH zakuntalAm // 31 - jayatsenaH khalu vaidarbhImupayeme suSuvAM nAma / retodhAH putra unnayati naradeva yamakSayAt / sasyAmasya jajJe arAcInaH // 17 // tvaM cAsya dhAtA garbhasya satyamAha shkuntlaa||32 : arAcIno'pi vaidarbhImevAparAmupayeme maryAdAM tato'sya bharatatvam // 33 // - 133 -
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 90. 34] mahAbhArate [1. 90. 65 bharataH khalu kAzeyImupayeme sArvasenI sunandA yaM yaM karAbhyAM spRzati jIrNaM sa sukhamanute / nAma / tasyAmasya jajJe bhumanyuH // 34 // punayuvA ca bhavati tasmAttaM zaMtanuM viduH // 48 bhumanyuH khalu dAzArhAmupayeme jayAM naam| / tadasya zaMtanutvam // 49 // tasyAmasya jajJe suhotrH|| 35 // zaMtanuH khalu gaGgAM bhaagiirthiimupyeme| tasyAmasya suhotraH khalvikSvAkukanyAmupayeme suvarNAM naam| | jajJe devvrtH| yamAhurbhISma iti / / 50 // tasyAmasya jajJe hastI / ya idaM hAstinapuraM mApayA- bhISmaH khalu pituH priyacikIrSayA satyavatImumAsa / etadasya hAstinapuratvam / / 36 // davahanmAtaram / yAmAhurgandhakAlIti // 51 // hastI khalu traigartImupayeme yazodharAM nAma / tasyAM kAnIno garbhaH parAzarAdvaipAyanaH / tasyAmeva tasyAmasya jajJe vikuNThanaH // 37 // zaMtanojhai putrau babhUvatuH / citrAGgado vicitravIvikuNThanaH khalu dAzArhAmupayeme sudevAM nAma / ryazca / / 52 // tayoraprAptayauvana eva citrAGgado tasyAmasya jajJe ajamIDhaH // 38 // gandharveNa htH| vicitravIryastu rAjA samabhavat / / 53 ajamIDhasya caturviMzaM putrazataM babhUva kaikeyyAM vicitravIryaH khalu kausalyAtmaje ambikAmbAnAgAyA gAndhAra vimalAyAmRkSAyAM ceti / pRtha- like kAzirAjaduhitarAvupayeme / / 54 // vicitrapRthagvaMzakarA nRptyH| tatra vaMzakaraH saMvaraNaH // 39 / vIryastvanapatya eva videhatvaM prAptaH / / 55 // tataH saMvaraNaH khalu vaivasvatIM tapatI nAmopayeme / satyavatI cintayAmAsa / dauHSanto vaMza ucchitasyAmasya jajJe kuruH // 40 // dyate iti // 56 // sA dvaipAyanamRrSi cintayAmAsa kuruH khalu dAzArhAmupayeme zubhAGgI nAma / // 57 // sa tasyAH purataH sthitaH kiM karavANIti tasyAmasya jajJe viDUrathaH // 41 // // 58 // sA tamuvAca / bhrAtA tavAnapatya eva viDUrathastu mAgadhImupayeme saMpriyAM nAma / tasyA- svaryAto vicitrviiyH| sAdhvapatyaM tasyotpAdayeti masya jajJe arugvAnnAma // 42 // // 59 // sa paramityuktvA trInputrAnutpAdayAmAsa arugvAnkhalu mAgadhImupayeme amRtAM nAma / dhRtarASTraM pANDuM viduraM ceti // 60 // tasyAmasya jajJe parikSit // 43 // tatra dhRtarASTrasya rAjJaH putrazataM babhUva gAndhAryA parikSitkhalu bAhudAmupayeme suyazAM nAma / varadAnAhaipAyanasya // 61 // teSAM dhRtarASTrasya putrANAM tasyAmasya jajJe bhImasenaH / / 44 // catvAraH pradhAnA babhUvurduryodhano duHzAsano vikabhImasenaH khalu kaikeyImupayeme sukumArI nAma / kazcitrasena iti / / 62 // . tasyAmasya jajJe pryshrvaaH| yamAhuH pratIpaM nAma // 45 pANDostu dve bhArye babhUvatuH kuntI mAdrI cetyubhe pratIpaH khalu zaibyAmupayeme sunandA nAma / tasyAM strIratne / 63 // putrAnutpAdayAmAsa devApiM zaMtanuM bAhrIkaM ceti // 46 ___ atha pANDuZgayAM caranmaithunagatamRSimapazya devApiH khalu bAla evAraNyaM prvivesh| zaMta- nmRgyAM vartamAnam / tathaivAplutamanAsAditakAmarasamanustu mahIpAlo'bhavat / atrAnuvazo bhavati // 47 // / tRptaM bANenAbhijadhAna // 64 // sa bANaviddha uvAca - 134 -
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 90. 65] Adiparva [1.90.96 pANDum / caratA dharmamimaM yena tvayAbhijJena kAma yudhiSThirastu govAsanasya zaibyasya devikAM nAma rasasyAhamanavAptakAmaraso'bhihatastasmAttvamapyetAma kanyAM svayaMvare lebhe / tasyAM putraM janayAmAsa yauvasthAmAsAdyAnavAptakAmarasaH paJcatvamApsyasi kSipra dheyaM nAma // 83 // bhImaseno'pi kAzyAM baladharAM meveti // 65 // sa vivarNarUpaH pANDuH zApaM pari nAmopayeme vIryazulkAm / tasyAM putraM sarvagaM nAmoharamANo nopAsarpata bhArye // 66 // vAkyaM co tpAdayAmAsa // 84 // arjunaH khalu dvAravatIM gatvA vAca / svacApalyAdidaM prAptavAnaham / zRNomi ca bhaginIM vAsudevasya subhadrAM nAma bhAryAmudavahat / nAnapatyasya lokAH santIti // 67 // sA tvaM tasyAM putramabhimanyu nAma janayAmAsa // 85 // madarthe putrAnutpAdayeti kuntImuvAca // 68 // sAM nakulastu caidyAM kareNuvatIM nAma bhAryAmudavahat / tatra putrAnutpAdayAmAsa dharmAdyudhiSThiraM mArutAdbhIma tasyAM putraM niramitraM nAmAjanayat // 86 // sahadesenaM zakrAdarjunamiti // 69 // sa tAM hRSTarUpaH vo'pi mAdrImeva svayaMvare vijayAM nAmopayeme / pANDuruvAca / iyaM te sapatnyanapatyA / sAdhva tasyAM putramajanayatsuhotraM nAma // 87 // bhImasesyAmapatyamutpAdyatAmiti // 70 // sa evama nastu pUrvameva hiDimbAyAM rAkSasyAM ghaTotkacaM nAma stvityuktaH kuntyA // 71 // tato mAyAmazvibhyAM putraM janayAyAsa // 88 // ityete ekAdaza pANDanakulasahadevAvutpAditau // 72 // mAdrI khalvalaM vAnAM putrAH // 89 // kRtAM dRSTvA pANDurbhAvaM cakre / / 73 // sa tAM spRSTvaiva ___virATasya duhitaramuttarAM nAmAbhimanyurupayeme / videhatvaM prAptaH // 74 // tatrainaM citAsthaM mAdrI tasyAmasya parAsurgarmo'jAyata / 90 // tamutsaGgena samanvAruroha // 75 // uvAca kuntIm / yamayo pratijagrAha pRthA niyogAtpuruSottamasya vAsudevasya / paryayApramattayA bhavitavyamiti // 76 // SANmAsikaM garbhamahamenaM jIvayiSyAmIti // 91 // tataste paJca pANDavAH kuntyA sahitA hAstina saMjIvayitvA cainamuvAca / parikSINe kule jAto puramAnIya tApasairbhISmasya vidurasya ca niveditAH bhavatvayaM parikSinnAmeti // 92 // / 77 // tatrApi jatugRhe dagdhaM samArabdhA na zaki ____ parikSittu khalu mAdravatI nAmopayeme / tasyAmasya | viduramatritena // 78 // tatazca hiDimbamantarA janamejayaH // 93 // . hatvA ekacakrAM gatAH // 79 // tasyAmapyekaca ___ janamejayAttu vapuSTamAyAM dvau putrau zatAnIkaH jayAM bakaM nAma rAkSasaM hatvA pAzcAlanagaramabhi zaGkazca // 94 // taaH||8 // zatAnIkastu khalu vaidehImupayeme / tasyAmasya tasmAdraupadI bhAryAmavindansvaviSayaM cAjagmuH jajJe putro'zvamedhadattaH // 95 // zalinaH // 81 // putrAMzcotpAdayAmAsuH / prati ityeSa pUrovaMzastu pANDavAnAM ca kIrtitaH / ndhyaM yudhiSThiraH / sutasomaM vRkodaraH / zrutakIrti pUrovaMzamimaM zrutvA sarvapApaiH pramucyate // 96 // rjunaH / zatAnIkaM nakulaH / zrutakarmANaM sahadeva iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ti|| 82 // nvtitmo'dhyaayH|| 9 // . - 135 -
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 91. 1] mahAbhArate [1. 92.2 ityuktA tAnvasUnagaGgA tathetyuktvAbravIdidam / / vaizaMpAyana uvAca / maryeSu puruSazreSThaH ko vaH kartA bhaviSyati // 15 ikSvAkuvaMzaprabhavo raajaasiitpRthiviiptiH| . vasava UcuH / mahAbhiSa iti khyAtaH satyavAksatyavikramaH // 1 pratIpasya suto rAjA zaMtanurnAma dhArmikaH / so'zvamedhasahasreNa vAjapeyazatena ca / bhavitA mAnuSe loke sa naH kartA bhvissyti||16 toSayAmAsa devendraM svarga lebhe tataH prabhuH // 2 gaGgovAca / tataH kadAcidbrahmANamupAsAMcakrire surAH / mamApyevaM mataM devA yathA vadata mAnaghAH / tatra rAjarSayo Asansa ca rAjA mhaabhissH||3 priyaM tasya kariSyAmi yuSmAkaM caitdiipsitm||17 atha gaGgA saricchreSThA samupAyAtpitAmaham / ___ vasava uucuH| tasyA vAsaH samudbhUtaM mArutena zaziprabham // 4 jAtAnkumArAnsvAnapsu prakSeptuM vai tvamarhasi / tato'bhavansuragaNAH sahasAvAGmukhAstadA / yathA nacirakAlaM no niSkRtiH syAtrilokaMge // 18 mahAbhiSastu rAjarSirazaGko dRSTavAnnadIm // 5 gaGgovAca / apadhyAto bhagavatA brahmaNA sa mahAbhiSaH / evametatkariSyAmi putrastasya vidhIyatAm / uktazca jAto maryeSu punarlokAnavApsyasi // 6 nAsya moghaH saMgamaH syAtputrahetormayA saha // 19 sa cintayitvA nRpatinapAnsarvAMstapodhanAn / vasava uucuH| pratIpaM rocayAmAsa pitaraM bhUrivarcasam // 7 turIyAdhaM pradAsyAmo vIryasyaikaikazo vayam / mahAbhiSaM tu taM dRSTvA nadI dhairyAccyutaM nRpam / tena vIryeNa putraste bhavitA tasya cepsitaH // 20 tameva manasAdhyAyamupAvartatsaridvarA // 8 na saMpatsyati maryeSu punastasya tu saMtatiH / sA tu vidhvastavapuSaH kazmalAbhihataujasaH / tasmAdaputraH putraste bhaviSyati sa vIryavAn // 21 dadarza pathi gacchantI vsuundevaandivauksH||9 vaizaMpAyana uvAca / tathArUpAMzca tAndRSTvA papraccha saritAM vraa| evaM te samayaM kRtvA gaGgayA vasavaH saha / kimidaM naSTarUpAH stha kaccitkSemaM divaukasAm // 10 jagmuH prahRSTamanaso yathAsaMkalpamaJjasA // 22 tAmUcurvasavo devAH zaptAH smo vai mahAnadi / * iti zrImahAbhArate AdiparvaNi alpe'parAdhe saMrambhAdvasiSThena mahAtmanA // 11 ekanavatitamo'dhyAyaH // 11 // vimUDhA hi vayaM sarve pracchannamRSisattamam / . 92 saMdhyAM vasiSThamAsInaM tamatyabhisRtAH purA // 12 vaizaMpAyana uvAca / tena kopAdvayaM zaptA yonau saMbhavateti h| tataH pratIpo rAjA sa sarvabhUtahite rataH / na zakyamanyathA kartuM yaduktaM brahmavAdinA // 13 niSasAda samA bahIrgaGgAtIragato japan // 1 tvaM tasmAnmAnuSI bhUtvA sUSva putrAnvasUnbhuvi / tasya rUpaguNopetA gaGgA zrIriva rUpiNI / na mAnuSINAM jaTharaM pravizemAzubhaM vayam // 14 / uttIrya salilAttasmAllobhanIyatamAkRtiH // 2 -136 -
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 92.3] Adiparva [1. 92. 28 adhIyAnasya rAjarSerdivyarUpA manasvinI / evaM vasantI puDhe te vardhayiSyAmyahaM priyam / dakSiNaM zAlasaMkAzamUruM bheje zubhAnanA // 3 putraiH puNyaiH priyaizcApi svarga prApsyati te sutH||15 pratIpastu mahIpAlastAmuvAca manasvinIm / vaizaMpAyana uvAca / karavANi kiM te kalyANi priyaM yatte'bhikAGkitam // 4 tathetyuktvA tu sA rAjaMstatraivAntaradhIyata / syuvAca / putrajanma pratIkSaMstu sa rAjA tadadhArayat // 16 tvAmahaM kAmaye rAjankuruzreSTha bhajasva mAm / etasminneva kAle tu pratIpaH kSatriyarSabhaH / tyAgaH kAmavatInAM hi strINAM sadbhirvigarhitaH / / 5 / tapastepe sutasyArthe sabhAyaH kurunandana // 17 pratIpa uvAca / tayoH samabhavatputro vRddhayoH sa mahAbhiSaH / nAhaM parastriyaM kAmAdgaccheyaM varavarNini / . zAntasya jajJe saMtAnastasmAdAsItsa zaMtanuH // 18 na cAsavarNAM kalyANi dharmya tadviddhi me vratam // 6 saMsmaraMzcAkSayAllokAnvijitAnsvena karmaNA / syuvaac| puNyakarmakRdevAsIcchaMtanuH kurusattama // 19 nAzreyasyasmi nAgamyA na vaktavyA ca karhi cit / pratIpaH zaMtanuM putraM yauvanasthaM tato'nvazAt / bhaja mAM bhajamAnAM tvaM rAjankanyAM varastriyam // 7 purA mAM strI samabhyAgAcchaMtano bhUtaye tava // 20 pratIpa uvaac| tvAmAvrajedyadi rahaH sA putra varavarNinI / mayAtivRttametatte yanmAM codayasi priyam / kAmayAnAbhirUpADhyA divyA strI putrakAmyayA / anyathA pratipannaM mAM nAzayeddharmaviplavaH / / 8 sA tvayA nAnuyoktavyA kAsi kasyAsi vaanggne||21 prApya dakSiNamUrUM me tvamAzliSTA vraanggne| yacca kuryAnna tatkArya praSTavyA sA tvayAnagha / apatyAnAM snuSANAM ca bhIru viddhyetadAsanam // 9 manniyogAdbhajantIM tAM bhajethA ityuvAca tam / / 22 savyataH kAminIbhAgastvayA sa ca vivrjitH| evaM saMdizya tanayaM pratIpaH zaMtanuM tadA / tasmAdahaM nAcariSye tvayi kAmaM varAGgane / / 10 skhe ca rAjye'bhiSicyainaM vanaM rAjA viveza ha // 23 snuSA me bhava kalyANi putrArthe tvAM vRNomyaham / sa rAjA zaMtanurdhImAnkhyAtaH pRthavyAM dhanurdharaH / snuSApadaM hi vAmoru tvamAgamya samAzritA // 11 babhUva mRgayAzIlaH satataM vanagocaraH // 24 styuvAca / sa mRgAnmahiSAMzcaiva vinighnarAjasattamaH / evamapyastu dharmajJa saMyujyeyaM sutena te / gaGgAmanucacAraikaH siddhacAraNasevitAm // 25 tvadbhaktyaiva bhajiSyAmi prakhyAtaM bhArataM kulm||12 sa kadAcinmahArAja dadarza paramastriyam / pRthivyAM pArthivA ye ca teSAM yUyaM parAyaNam / jAjvalyamAnAM vapuSA sAkSAtpadmAmiva zriyam // 26 guNA na hi mayA zakyA vaktuM varSazatairapi / / sarvAnavadyAM sudatIM divyAbharaNabhUSitAm / kulasya ye vaH prathitAstatsAdhutvamanuttamam // 13 sUkSmAmbaradharAmekAM padmodarasamaprabhAm // 27 sa me nAbhijanajJaH syAdAcareyaM ca ydvibho| tAM dRSTvA hRSTaromAbhUdvismito rUpasaMpadA / tatsarvameva putraste na mImAMseta karhicit / / 14 / pibanniva ca netrAbhyAM nAtRpyata narAdhipaH // 28 ma.bhA. 18 - 137 -
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 92. 29 ] mahAbhArate [1. 93.1 syuvAca / sA ca dRSTvaiva rAjAnaM vicarantaM mahAdyutim / jAtaM jAtaM ca sA putraM kSipatyambhasi bhArata / snehAdAgatasauhArdA nAtRpyata vilAsinI / / 29 prINAmi tvAhamityuktvA gaGgAsrotasyamajayat // 44 tAmuvAca tato rAjA sAntvayalakSNayA giraa| tasya tanna priyaM rAjJaH zaMtanorabhavattadA / devI vA dAnavI vA tvaM gandharvI yadi vaapsraaH||30 na ca tAM kiMcanovAca tyAgAdbhIto mhiiptiH|| 45 yakSI vA pannagI vApi mAnuSI vA sumadhyame / atha tAmaSTame puDhe jAte prahasitAmiva / yA vA tvaM suragarbhAme bhAryA me bhava zobhane // 31 uvAca rAjA duHkhArtaH parIpsanputramAtmanaH // 46 etacchrutvA vaco rAjJaH sasmitaM mRdu valgu c| mA vadhIH kAsi kasyAsi kiM hiMsasi sutAniti / vasUnAM samayaM smRtvA abhyagacchadaninditA // 32 / putranni sumahatpApaM mA prApastiSTha garhite // 47 uvAca caiva rAjJaH sA hAdayantI mano giraa| bhaviSyAmi mahIpAla mahiSI te vshaanugaa|| 33 putrakAma na te hanmi putraM putravatAM vara / yattu kuryAmahaM rAjazubhaM vA yadi vAzubham / jIrNastu mama vAso'yaM yathA sa samayaH kRtH||48 na tadvArayitavyAsmi na vaktavyA tathApriyam // 34 ahaM gaGgA jahvasutA mhrssignnsevitaa| evaM hi vartamAne'haM tvayi vatsyAmi pArthiva / devakAryArthasiddhyarthamuSitAhaM tvayA saha // 49 vAritA vipriyaM coktA tyajeyaM tvAmasaMzayam // 35 aSTame vasavo devA mahAbhAgA mahaujasaH / tatheti rAjJA sA tUktA tadA bharatasattama / vasiSThazApadoSeNa mAnuSatvamupAgatAH // 50 praharSamatulaM lebhe prApya taM pArthivottamam // 36 teSAM janayitA nAnyastvadRte bhuvi vidyate / AsAdya zaMtanustAM ca bubhuje kAmato vshii| madvidhA mAnuSI dhAtrI na caivAstIha kAcana // 51 na praSTavyeti manvAno na sa tAM kiMcidUcivAn // 37 tasmAttajananIhetormAnuSatvamupAgatA / sa tasyAH zIlavRttena rUpaudAryaguNena c| janayitvA vasUnaSTau jitA lokaastvyaakssyaaH||52 upacAreNa ca rahastutoSa jagatIpatiH // 38 devAnAM samayastveSa vasUnAM saMzruto mayA / divyarUpA hi sA devI gaGgA tripathagA nadI / jAtaM jAtaM mokSayiSye janmato mAnuSAditi // 53 mAnuSaM vigrahaM zrImatkRtvA sA varavarNinI // 39 tatte zApAdvinirmuktA Apavasya mhaatmnH| . bhAgyopanatakAmasya bhAryevopasthitAbhavat / svasti te'stu gamiSyAmi putraM pAhi mahAvratam // 54 zaMtano rAjasiMhasya devraajsmaateH||40 eSa paryAyavAso me vasUnAM saMnidhau kRtaH / saMbhogasnehacAturyavilAsyairmanoharaiH / matprasUtaM vijAnIhi gaGgAdattamimaM sutam // 55 rAjAnaM ramayAmAsa yathA reme tathaiva sH|| 41 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sa rAjA ratisaktatvAduttamastrIguNairhataH / dvinavatitamo'dhyAyaH // 92 // saMvatsarAnRtUnmAsAnna bubodha bahUgatAn // 42 93 ramamANastayA sArdhaM yathAkAmaM jneshvrH| zaMtanuruvAca / aSTrAvajanayatputrAMstasyAmamaravarNinaH // 43 Apavo nAma ko nveSa vasUnAM kiM ca duSkRtam / -138 -
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 93. 1] Adiparva [1. 93. 29 yasyAbhizApAtte sarve mAnuSIM tanumAgatAH // 1 upapannAM guNaiH sarvaiH zIlenAnuttamena ca // 15 anena ca kumAreNa gaGgAdattena kiM kRtam / evaMguNasamAyuktAM vasave vasunandinI / yasya caiva kRtenAyaM mAnuSeSu nivatsyati // 2 darzayAmAsa rAjendra purA pauravanandana // 16 IzAnAH sarvalokasya vasavaste ca vai katham / dyaustadA tAM tu dRSTvaiva gAM gajendrendravikrama / mAnuSeSUdapadyanta tanmamAcakSva jAhnavi // 3 uvAca rAjastAM devIM tasyAM rUpaguNAnvadan // 17 vaizaMpAyana uvaac|| eSA gauruttamA devi vAruNerasitekSaNe / saivamuktA tato gaGgA rAjAnamidamabravIt / RSestasya varArohe yasyedaM vanamuttamam / / 18 bhartAraM jAhnavI devI zaMtanuM puruSarSabham // 4 asyAH kSIraM pibenmartyaH svAdu yo vai sumadhyame / yaM lebhe varuNaH putraM purA bharatasattama / daza varSasahasrANi sa jIvesthirayovanaH // 19 vasiSTho nAma sa muniH khyAta Apava ityuta // 5 etacchrutvA tu sA devI nRpottama sumadhyamA / tasyAzramapadaM puNyaM mRgapakSigaNAnvitam / tamuvAcAnavadyAGgI bhartAraM dIptatejasam / / 20 meroH pArzve nagendrasya sarvartukusumAvRtam // 6 asti me mAnuSe loke naradevAtmajA sakhI / sa vAruNistapastape tasminbharatasattama / nAmnA jinavatI nAma rUpayauvanazAlinI // 21 vane puNyakRtAM zreSThaH svAdumUlaphalodake // 7 uzInarasya rAjarSeH satyasaMdhasya dhiimtH|| dakSasya duhitA yA tu surbhiitytigrvitaa| . duhitA prathitA loke mAnuSe rUpasaMpadA // 22 gAM prajAtA tu sA devI kazyapAdbharatarSabha / / 8 tasyA hetormahAbhAga savatsAM gAM mamepsitAm / anugrahArthaM jagataH sarvakAmadughAM varAm / AnayasvAmarazreSTha tvaritaM puNyavardhana // 23 tAM lebhe gAM tu dharmAtmA homadhenuM sa vaarunniH||9 yAvadasyAH payaH pItvA sA sakhI mama mAnada / sA tasmiMstApasAraNye vasantI munisevite / mAnuSeSu bhavatvekA jarArogavivarjitA // 24 cacAra ramye dharye ca gaurapetabhayA tadA // 10 etanmama mahAbhAga kartumarhasyanindita / atha tadvanamAjagmuH kadAcidbharatarSabha / priyaM priyataraM hyasmAnnAsti me'nyatkathaMcana // 25 pRthvAdyA vasavaH sarve devadevarSisevitam // 11 etacchrutvA vacastasyA devyAH priyacikIrSayA / te sadArA vanaM tacca vyacaranta samantataH / pRthvAdyairdhAtRbhiH sArdhaM dyaustadA tAM jahAra gaam||26 remire ramaNIyeSu parvateSu vaneSu ca // 12 tayA kamalapatrAkSyA niyukto dyostadA nRpa / tatraikasya tu bhAryA vai vasorvAsavavikrama / RSestasya tapastIvaM na zazAka nirIkSitum / 'sA carantI vane tasmingAM dadarza sumdhymaa| hRtA gauH sA tadA tena prapAtastu na tarkitaH // 27 yA sA vasiSThasya muneH sarvakAmadhuguttamA // 13 athAzramapadaM prAptaH phalAnyAdAya vAruNiH / sA vismayasamAviSTA shiildrvinnsNpdaa| na cApazyata gAM tatra savatsAM kAnanottame / / 28 dive vai darzayAmAsa tAM gAM govRSabhekSaNa // 14 tataH sa mRgayAmAsa vane tasmiMstapodhanaH / vApInAM ca sudogdhrIM ca suvAladhimukhAM zubhAm / / nAdhyagacchacca mRgayaMstAM gAM munirudAradhIH // 29 - -139 -
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1: 93. 30] mahAbhArate [1. 94.9 jJAtvA tathApanItAM tAM vasubhirdivyadarzanaH / etadAkhyAya sA devI tatraivAntaradhIyata / yayau krodhavazaM sadyaH zazApa ca va stadA // 30 AdAya ca kumAraM taM jagAmAtha yathepsitam // 43 yasmAnme vasavo jahvA~ vai dogdhrIM suvAladhim / sa tu devavrato nAma gAGgeya iti cAbhavat / tasmAtsarve janiSyanti mAnuSeSu na saMzayaH // 31 dvinAmA zaMtanoH putraH zaMtanoradhiko guNaiH // 44 evaM zazApa bhagavAnvasaMstAnmunisattamaH / / zaMtanuzcApi zokArto jagAma svapuraM ttH| vazaM kopasya saMprApta Apavo bharatarSabha // 32 tasyAhaM kIrtayiSyAmi zaMtanoramitAnguNAn // 45 zaptvA ca tAnmahAbhAgastapasyeva mano dadhe / mahAbhAgyaM ca nRpaterbhAratasya yazasvinaH / evaM sa zaptavAnrAjanvasUnaSTI tapodhanaH / yasyetihAso dyutimAnmahAbhAratamucyate // 46 mahAprabhAvo brahmarSirdevAnroSasamanvitaH // 33 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi athAzramapadaM prApya taM sma bhUyo mahAtmanaH / trinavatitamo'dhyAyaH // 93 // zaptAH sma iti jAnanta RSi tmupckrmuH|| 34 prasAdayantastamRSi vasavaH pArthivarSabha / vaizaMpAyana uvAca / na lebhire ca tasmAtte prasAdamRSisattamAt / sa evaM zaMtanurdhImAndevarAjarSisatkRtaH / ApavAtpuruSavyAghra sarvadharmavizAradAt / / 35 dharmAtmA sarvalokeSu satyavAgiti vishrutH||1 uvAca ca sa dharmAtmA sapta yUyaM dharAdayaH / damo dAnaM kSamA buddhiI tisteja uttamam / anu saMvatsarAcchApamokSaM vai samavApsyatha // 36 nityAnyAsanmahAsattve zaMtanA puruSarSabhe // 2 ayaM tu yatkRte yUyaM mayA zaptAH sa vtsyti| evaM sa guNasaMpanno dharmArthakuzalo nRpaH / dyaustadA mAnuSe loke dIrghakAlaM svakarmaNA // 37 AsIdbharatavaMzasya goptA sAdhujanasya ca // 3 . nAnRtaM taccikIrSAmi yuSmAnkruddho yabruvam / kambugrIvaH pRthuvyaMso mattavAraNavikramaH / na prajAsyati cApyeSa mAnuSeSu mahAmanAH // 38 dharma eva paraH kAmAdarthAcceti vyvsthitH||4 bhaviSyati ca dharmAtmA sarvazAstravizAradaH / etAnyAsanmahAsattve zaMtanau bharatarSabha / pituH priyahite yuktaH strIbhogAnvarjayiSyati / na cAsya sadRzaH kazcitkSatriyo dhrmto'bhvt||5 evamuktvA vasUnsarvAJjagAma bhagavAnRSiH / / 39 cartamAnaM hi dharme sve sarvadharmavidAM varam / tato mAmupajagmuste samastA vsvstdaa| / taM mahIpA mahIpAlaM rAjarAjye'bhyaSecayan // 6 ayAcanta ca mAM rAjanvaraM sa ca mayA kRtH| vItazokabhayAbAdhAH sukhasvapnavibodhanAH / jAtAJjAtAnprakSipAsmAnsvayaM gaGge tvamambhasi // 40 prati bhAratagoptAraM samapadyanta bhUmipAH // 7 evaM teSAmahaM samyak zaptAnAM rAjasattama / zaMtanupramukhairgupte loke nRptibhistdaa| mokSArthaM mAnuSAllokAdyathAvatkRtavatyaham // 41 niyamAtsarvavarNAnAM brahmottaramavartata // 8 ayaM zApAdRSestasya eka eva nRpottm| . brahma paryacaratkSatraM vizaH kSatramanuvratAH / dyau rAjanmAnuSe loke ciraM vatsyati bhArata // 42 / brahmakSatrAnuraktAzca zUdrAH paryacaranvizaH // 9 - 140 - .
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 94. 10] Adiparva [1. 94. 37 sa hAstinapure ramye kurUNAM puTabhedane / kRtsnA gaGgAM samAvRtya zaraistIkSNairavasthitam // 24 vasansAgaraparyantAmanvazAdvai vasuMdharAm / / 10 tAM zarairAvRtAM dRSTvA nadIM gaGgAM tdntike| sa devarAjasadRzo dharmajJaH satyavAgRjuH / abhavadvismito rAjA karma dRSTvAtimAnuSam // 25 dAnadharmatapoyogAcchriyA paramayA yutH|| 11 jAtamAtraM purA dRSTaM taM putraM zaMtanustadA / arAgadveSasaMyuktaH somavatpriyadarzanaH / nopelebhe smRtiM dhImAnabhijJAtuM tamAtmajam // 26 tejasA sUryasaMkAzo vAyuvegasamo jve| sa tu taM pitaraM dRSTvA mohayAmAsa mAyayA / antakapratimaH kope kSamayA pRthivIsamaH // 12 saMmohya tu tataH kSipraM tatraivAntaradhIyata / / 27 vadhaH pazuvarAhANAM tathaiva mRgapakSiNAm / tadadbhutaM tadA dRSTvA tatra rAjA sa zaMtanuH / zaMtanau pRthivIpAle nAvartata vRthA nRpa // 13 zaGkamAnaH sutaM gaGgAmabravIdarzayeti ha // 28 dharmabrahmottare rAjye zaMtanurvinayAtmavAn / darzayAmAsa taM gaGgA bibhratI rUpamuttamam / samaM zazAsa bhUtAni kaamraagvivrjitH||14 gRhItvA dakSiNe pANau taM kumAramalaMkRtam / / 29 devarSipitRyajJArthamArabhyanta tadA kriyaaH| alaMkRtAmAbharaNairarajombaradhAriNIm / na cAdharmeNa keSAMcitprANinAmabhavadvadhaH // 15 dRSTapUrvAmapi satI nAbhyajAnAtsa zaMtanuH // 30 asukhAnAmanAthAnAM tiryagyoniSu vartatAm / gaGgovAca / sa eva rAjA bhUtAnAM sarveSAmabhavatpitA // 16 yaM putramaSTamaM rAjaMstvaM purA myyjaayithaaH| tasminkurupatizreSThe rAjarAjezvare sati / sa te'yaM puruSavyAghra nayasvainaM gRhAntikam // 31 zritA vAgabhavatsatyaM dAnadharmAzritaM mnH|| 17 vedAnadhijage sAGgAnvasiSThAdeva vIryavAn / sa samAH SoDazApTau ca catasro'STI tathAparAH / kRtAstraH parameSvAso devarAjasamo yudhi // 32 ratimaprApnuvanstrISu babhUva vanagocaraH // 18 surANAM saMmato nityamasurANAM ca bhArata / tathArUpastathAcArastathAvRttastathAzrutaH / uzanA veda yacchAstramayaM tadveda sarvazaH // 33 gAGgeyastasya putro'bhUnnAmnA devavrato vasuH // 19 tathaivAGgirasaH putraH surAsuranamaskRtaH / sarvAstreSu sa niSNAtaH pArthiveSvitareSu c| yadveda zAstraM taccApi kRtsnamasminpratiSTitam / mahAbalo mahAsattvo mahAvIryo mahArathaH // 20 tava putre mahAbAhau sAGgopAGgaM mahAtmani // 34 sa kadAcinmRgaM viddhA gaGgAmanusarannadIm / RSiH parairanAdhRSyo jAmadagnyaH pratApavAn / bhAgIrathImalpajalAM zaMtanurdRSTavAnnRpaH // 21 yadatraM veda rAmazca tadapyasminpratiSThitam // 35 tAM dRSTvA cintayAmAsa zaMtanuH puruSarSabhaH / maheSvAsamimaM rAjanarAjadharmArthakovidam / syandate kiM nviyaM nAdya saricchreSThA yathA purA / / 22 mayA dattaM nijaM putraM vIraM vIra gRhAnnaya // 36 tato nimittamanvicchandadarza sa mhaamnaaH| vaizaMpAyana uvAca / kumAraM rUpasaMpannaM bRhantaM cArudarzanam // 23 tayaivaM samanujJAtaH putramAdAya zaMtanuH / divyamastraM vikurvANaM yathA devaM puraMdaram / bhrAjamAnaM yathAdityamAyayau svapuraM prati // 37 -141 -
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 94. 38 ] mahAbhArate [1. 94. 63 pauravaH svapuraM gatvA puraMdarapuropamam / dAza uvAca / / sarvakAmasamRddhArtha mene AtmAnamAtmanA / asyAM jAyeta yaH putraH sa rAjA pRthivIpatiH / pauraveSu tataH putraM yauvarAjye'bhyaSecayat // 38 tvadUrdhvamabhiSektavyo nAnyaH kazcana pArthiva // 51 pauravAzaMtanoH putraH pitaraM ca mahAyazAH / vaizaMpAyana uvAca / rASTraM ca raJjayAmAsa vRttena bharatarSabha // 39 nAkAmayata taM dAtuM varaM dAzAya shNtnuH| sa tathA saha putreNa ramamANo mahIpatiH / zarIrajena tIvraNa dahyamAno'pi bhArata / / 52 vartayAmAsa varSANi catvAryamitavikramaH // 40 sa cintayanneva tadA dAzakanyAM mahIpatiH / sa kadAcidvanaM yAto yamunAmabhito nadIm / pratyayAddhAstinapuraM zokopahatacetanaH / / 53 mahIpatiranirdezyamAjighradgandhamuttamam // 41 tataH kadAcicchocantaM zaMtanuM dhyAnamAsthitam / tasya prabhavamanvicchanvicacAra samantataH / putro devavrato'bhyetya pitaraM vAkyamabravIt // 54 sa dadarza tadA kanyAM dAzAnAM devarUpiNIm // 42 sarvato bhavataH kSemaM vidheyAH sarvapArthivAH / tAmapRcchatsa dRSTvaiva kanyAmasitalocanAm / tatkimarthamihAbhIkSNaM parizocasi duHkhitH| kasya tvamasi kA cAsi kiM ca bhIru cikIrSasi // 43 dhyAyanniva ca kiM rAjannAbhibhASasi kiMcana // 55 sAbravIddAzakanyAsmi dharmArthaM vAhaye tarIm / evamuktaH sa putreNa zaMtanuH pratyabhASata / piturniyogAdbhadraM te dAzarAjJo mahAtmanaH // 44 asaMzayaM dhyAnaparaM yathA mAttha tathAsmyuta // 56 rUpamAdhuryagandhaistAM saMyuktAM devarUpiNIm / apatyaM nastvamevekaH kule mahati bhArata / samIkSya rAjA dAzeyIM kAmayAmAsa zaMtanuH // 45 anityatA ca mAnAmataH zocAmi putraka // 57 sa gatvA pitaraM tasyA varayAmAsa tAM tadA / kathaMcittava gAGgeya vipatto nAsti naH kulam / asaMzayaM tvamevaikaH zatAdapi varaH sutaH // 58 paryapRcchattatastasyAH pitaraM cAtmakAraNAt // 46 na cApyahaM vRthA bhUyo dArAnkartumihotsahe / sa ca taM pratyuvAcedaM dAzarAjo mahIpatim / saMtAnasyAvinAzAya kAmaye bhadramastu te / jAtamAtraiva me deyA varAya varavarNinI / anptytaikputrtvmityaahurdhrmvaadinH|| 59 hRdi kAmastu me kazcittaM nibodha janezvara // 47 agnihotraM trayo vedA yajJAzca sahadakSiNAH / yadImA dharmapatnI tvaM mattaH prArthayase'nagha / sarvANyetAnyapatyasya kalAM nArhanti SoDazIm // 60 satyavAgasi satyena samayaM kuru me tataH // 48 evameva manuSyeSu syAcca sarvaprajAsvapi / samayena pradadyAM te kanyAmahamimAM nRpa / yadapatyaM mahAprAjJa tatra me nAsti saMzayaH / na hi me tvatsamaH kazcidvaro jAtu bhvissyti||49 eSA trayI purANAnAmuttamAnAM ca zAzvatI // 61 zaMtanuruvAca / tvaM ca zUraH sadAmarSI zastranityazca bhArata / zrutvA tava varaM dAza vyavasyeyamahaM na vA / nAnyatra zastrAttasmAtte nidhanaM vidyate'nagha / 62 dAtavyaM cetpradAsyAmi na tvadeyaM kathaMcana // 50 so'smi saMzayamApannastvayi zAnte kathaM bhavet / -142 -
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 94. 63 ] Adiparva [1. 94. 92 iti te kAraNaM tAta duHkhasyoktamazeSataH // 63 / / naiva jAto na vAjAta IdRzaM vaktumutsahet // 78 tatastatkAraNaM jJAtvA kRtsnaM caivmshesstH| evametatkariSyAmi yathA tvamanubhASase / devavrato mahAbuddhiH prayayAvanucintayan // 64 yo'syAM janiSyate putraH sa norAjA bhaviSyati // 79 abhyagacchattadaivAzu vRddhAmAtyaM piturhitam / ityuktaH punarevAtha taM dAzaH pratyabhASata / tamapRcchattadAbhyetya pitustacchokakAraNam // 65 cikIrSurduSkaraM karma rAjyArthe bharatarSabha // 80 tasmai sa kurumukhyAya ythaavtpripRcchte| tvameva nAthaH paryAptaH zaMtanoramitAteH / varaM zazaMsa kanyAM tAmuddizya bharatarSabha / / 66 / kanyAyAzcaiva dharmAtmanprabhurdAnAya cezvaraH // 81 tato devavrato vRddhaiH kSatriyaiH sahitastadA / idaM tu vacanaM saumya kAryaM caiva nibodha me| abhigamya dAzarAjAnaM kanyAM vatre pituH svym||67 kaumArikANAM zIlena vakSyAmyahamariMdama // 82 taM dAzaH pratijagrAha vidhivatpratipUjya ca / yattvayA satyavatyarthe stydhrmpraaynn| abravIccainamAsInaM rAjasaMsadi bhArata // 68 rAjamadhye pratijJAtamanurUpaM tavaiva tat // 83 tvameva nAthaH paryAptaH zaMtanoH puruSarSabha / nAnyathA tanmahAbAho saMzayo'tra na kazcana / putraH putravatAM zreSThaH kiM nu vakSyAmi te vcH||69 tavApatyaM bhavedyattu tatra naH saMzayo mahAn // 84 ko hi saMbandhakaM zlAghyamIpsitaM yaunamIdRzam / tasya tanmatamAjJAya satyadharmaparAyaNaH / atikrAmanna tapyeta sAkSAdapi zatakratuH / / 70 pratyajAnAttadA rAjanpituH priyacikIrSayA // 85 apatyaM caitadAryasya yo yuSmAkaM samo guNaiH / devavrata uvAca / yasya zukrAtsatyavatI prAdurbhUtA yazasvinI / / 71 dAzarAja nibodhedaM vacanaM me nRpottama / tena me bahuzastAta pitA te prikiirtitH| zRNvatAM bhUmipAlAnAM yadbravImi pituH kRte // 86 arhaH satyavatIM voDhuM sarvarAjasu bhArata / / 72 rAjyaM tAvatpUrvameva mayA tyaktaM narAdhipa / asito hyapi devarSiH pratyAkhyAtaH purA myaa| apatyahetorapi ca karomyeSa vinizvayam // 87 satyavatyA bhRzaM hyarthI sa AsIdRSisattamaH // 73 adyaprabhRti me dAza brahmacaryaM bhaviSyati / kanyApitRtvAtkiMcittu vakSyAmi bharatarSabha / aputrasyApi me lokA bhaviSyantyakSayA divi / / 88 balavatsapatnatAmatra doSaM pazyAmi kevalam // 74 vaizaMpAyana uvAca / yasya hi tvaM sapatnaH syA gandharvasyAsurasya vaa| tasya tadvacanaM zrutvA saMprahRSTatanUruhaH / na sa jAtu sukhaM jIvettvayi kruddha paraMtapa / / 75 dadAnItyeva taM dAzo dharmAtmA pratyabhASata // 89 etAvAnatra doSo hi nAnyaH kazcana pArthiva / tato'ntarikSe'psaraso devAH srssignnaastthaa| etajjAnIhi bhadraM te dAnAdAne paraMtapa / / 76 abhyavarSanta kusumairbhISmo'yamiti cAbruvan // 90 evamuktastu gAGgeyastayuktaM pratyabhASata / tataH sa piturAya tAmuvAca yazasvinIm / zRNvatAM bhUmipAlAnAM piturAya bhArata / / 77 adhiroha rathaM mAtargacchAvaH svagRhAnIti // 91 idaM me matamAdatsva satyaM satyavatAM vr| evamuktvA tu bhISmastAM rathamAropya bhAminIm / -143 -
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 94. 92] mahAbhArate [1. 96.9 Agamya hAstinapuraM zaMtanoH saMnyavedayat // 92 tasminnRpatizArdUle nihate bhUrivarcasi / tasya taduSkaraM karma prazazaMsurnarAdhipAH / bhISmaH zAMtanavo rAjanpretakAryANyakArayat // 11 sametAzca pRthakcaiva bhISmo'yamiti cAbruvana // 93 vicitravIryaM ca tadA bAlamaprAptayauvanam / tadRSTvA duSkaraM karma kRtaM bhISmeNa zaMtanuH / kururAjye mahAbAhurabhyaSiJcadanantaram // 12 svacchandamaraNaM tasmai dadau tuSTaH pitA svayam // 94 vicitravIryastu tadA bhISmasya vacane sthitaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi anvazAsanmahArAja pitRpaitAmahaM padam // 13 caturnavatitamo'dhyAyaH // 94 // sa dharmazAstrakuzalo bhISmaM zAMtanavaM nRpaH / pUjayAmAsa dharmeNa sa cainaM pratyapAlayat // 14 vaizaMpAyana uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tato vivAhe nirvRtte sa rAjA zaMtanurnRpaH / pnycnvtitmo'dhyaayH|| 95 // tAM kanyAM rUpasaMpannAM svagRhe saMnyavezayat // 1 tataH zAMtanavo dhImAnsatyavatyAmajAyata / vaizaMpAyana uvAca / vIrazcitrAGgado nAma vIryeNa manujAnati // 2 / hate citrAGgade bhISmo bAle bhrAtari cAnagha / athAparaM maheSvAsaM satyavatyAM punaH prabhuH / pAlayAmAsa tadrAjyaM satyavatyA mate sthitaH // 1 vicitravIrya rAjAnaM janayAmAsa vIryavAn // 3 saMprAptayauvanaM pazyanbhrAtaraM dhImatAM varam / aprAptavati tasmiMzca yauvanaM bharatarSabha / / bhISmo vicitravIryasya vivAhAyAkaronmatim // 2 sa rAjA zaMtanurdhImAnkAladharmamupeyivAn / / 4 / / atha kAzipaterbhISmaH kanyAstisro'psaraHsamAH / khargate zaMtanI bhISmazcitrAGgadamariMdamam / zuzrAva sahitA rAjanvRNvatIrvai svayaM varam // 3 . sthApayAmAsa vai rAjye satyavatyA mate sthitaH // 5 tataH sa rathinAM zreSTho rathenaikena varmabhRt / sa tu citrAGgadaH zauryAtsarvAMzcikSepa pArthivAn / jagAmAnumate mAtuH purIM vArANasI prati // 4 manuSyaM na hi mene sa kaMcitsadRzamAtmanaH // 6 tatra rAjJaH samuditAnsarvataH samupAgatAn / taM kSipantaM surAMzcaiva mnussyaansuraaNstthaa| dadarza kanyAstAzcaiva bhISmaH zaMtanunandanaH / / 5 gandharvarAjo balavAMstulyanAmAbhyayAttadA / kIrtyamAneSu rAjJAM tu nAmasvatha sahasrazaH / tenAsya sumahAddhaM kurukSetre babhUva ha // 7 bhISmaH svayaM tadA rAjanvarayAmAsa tAH prabhuH // 6 tayorbalavatostatra gndhrvkurumukhyyoH| uvAca ca mahIpAlArAjaJjaladaniHsvanaH / nadyAstIre hiraNvatyAH samAstisro'bhavadraNaH // 8 rathamAropya tAH kanyA bhISmaH praharatAM varaH // 7 tasminvimarde tumule zastravRSTisamAkule / AhUya dAnaM kanyAnAM guNavadbhyaH smRtaM budhaiH / mAyAdhiko'vadhIdvIraM gandharvaH kurusattamam // 9 alaMkRtya yathAzakti pradAya ca dhanAnyapi // 8 citrAGgadaM kuruzreSThaM vicitrazarakArmukam / prayacchantyapare kanyAM mithunena gavAmapi / antAya kRtvA gandharvo divamAcakrame tataH // 10 / vittena kathitenAnye balenAnye'numAnya ca // 9 -144 -
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 96. 10] Adiparva [1.96.38 pramattAmupayAntyanye svayamanye ca vindte| rakSaNaM cAtmanaH saMkhye zatravo'pyabhyapUjayan / / 23 aSTamaM tamatho vitta vivAhaM kavibhiH smRtam / / 10 / tAnvinirjitya tu raNe sarvazastravizAradaH / khayaMvaraM tu rAjanyAH prazaMsantyupayAnti ca / kanyAbhiH sahitaH prAyAddhArato bhAratAnprati // 24 pramadhya tu hRtAmAhuAyasI dharmavAdinaH / / 11 tatastaM pRSThato rAjazAlvarAjo mahArathaH / tA imAH pRthivIpAlA jihIrSAmi balAditaH / abhyAhanadameyAtmA bhISmaM zAMtanavaM raNe // 25 te yatadhvaM paraM zaktyA vijayAyetarAya vaa| vAraNaM jaghane nighnandantAbhyAmaparo yathA / sthito'haM pRthivIpAlA yuddhAya kRtanizcayaH // 12 vAzitAmanusaMprApto yUthapo balinAM varaH / / 26 evamuktvA mahIpAlAnkAzirAjaM ca vIryavAn / strIkAma tiSTha tiSTheti bhISmamAha sa pArthivaH / sarvAH kanyAH sa kauravyo rathamAropayatsvakam / / zAlvarAjo mahAbAhuramarSeNAbhicoditaH // 27 Amantrya ca sa tAnprAyAcchIghraM kanyAH pragRhya taaH| tataH sa puruSavyAghro bhISmaH paravalArdanaH / tataste pArthivAH sarve samutpeturamarSitAH / tadvAkyAkulitaH krodhAdvidhUmo'gniriva jvalan // 28 saMspRzantaH svakAnyAhUndazanto dazanacchadAn // 14 kSatradharma samAsthAya vyapetabhayasaMbhramaH / teSAmAbharaNAnyAzu tvaritAnAM vimuJcatAm / nivartayAmAsa rathaM zAlvaM prati mahArathaH // 29 AmuJcatAM ca varmANi saMbhramaH sumahAnabhUt // 15 nivartamAnaM taM dRSTvA rAjAnaH sarva eva te / tArANAmiva saMpAto babhUva janamejaya / / prekSakAH samapadyanta bhISmazAlvasamAgame // 30 bhUSaNAnAM ca zubhrANAM kavacAnAM ca sarvazaH / / 16 tau vRSAviva nardantI balinau vAzitAntare / sadharmabhirbhUSaNaiste drAgbhrAjadbhiritastataH / anyonyamabhivartetA balavikramazAlinI // 31 skrodhaamrssjihmbhruuskpaaydRshstthaa||17 tato bhISmaM zAMtanavaM zareH zatasahasrazaH / sUtopaklUptAnrucirAnsadazvodyatadhUrgatAn / zAlvarAjo narazreSThaH samavAkiradAzugaiH // 32 rayAnAsthAya. te vIrAH sarvapraharaNAnvitAH / pUrvamabhyarditaM dRSTvA bhISmaM zAlvena te nRpAH / prayAntamekaM kauravyamanusasrurudAyudhAH / / 18 vismitAH samapadyanta sAdhu sAdhviti cAbruvan / / 33 tataH samabhavadyuddhaM teSAM tasya ca bhArata / lAghavaM tasya te dRSTvA saMyuge srvpaarthivaaH| ekasya ca bahUnAM ca tumulaM lomaharSaNam / / 19 apUjayanta saMhRSTA vAgbhiH zAlvaM narAdhipAH / / 34 te tviSUndazasAhasrAMstasmai yugapadAkSipan / kSatriyANAM tadA vAcaH zrutvA prpurNjyH| aprAptAMzcaiva tAnAzu bhISmaH srvaaNstdaacchint||20 kruddhaH zAMtanavo bhISmastiSTha tiSThatyabhASata / / 35 saste pArthivAH sarve sarvataH parivArayan / sArathiM cAbravItkruddho yAhi yatraiSa pArthivaH / paryuH zaravarSeNa varSeNevAdrimambudAH / / 21 yAvadenaM nihanmyadya bhujaMgamiva pakSirAT // 36 satabANamayaM varSa zarairAvArya sarvataH / / tato'straM vAruNaM samyagyojayAmAsa kauravaH / tasaH sarvAnmahIpAlAnpratyavidhyatribhitribhiH / / 22 / tenAzvAMzcaturo'mRdgAcchAlvarAjJo narAdhipa // 37 islAti puruSAnanyAlAghavaM rathacAriNaH / aDharastrANi saMvArya zAlvarAjJaH sa kauravaH / ma. bhA. 19 - 145 -
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 96. 38] mahAbhArate [1. 97.5 bhISmo nRpatizArdUla nyavadhIttasya sArathim / / ambikAmbAlike bhArye prAdAddhAtre yavIyase / astreNa cApyathaikena nyavadhItturagottamAn // 38 bhISmo vicitravIryAya vidhidRSTena karmaNA // 52 kanyAhetornarazreSTha bhISmaH shaaNtnvstdaa| tayoH pANiM gRhItvA sa ruupyauvndrpitH| jitvA visarjayAmAsa jIvantaM nRpasattamam / vicitravIryo dharmAtmA kAmAtmA samapadyata // 53 tataH zAlvaH svanagaraM prayayau bharatarSabha // 39 te cApi bRhatI zyAma nIlakuJcitamUrdhaje / rAjAno ye ca ttraasnsvyNvrdidRkssvH| raktatuGganakhopete pInazroNipayodhare // 54 svAnyeva te'pi rASTrANi jagmuH parapuraMjaya // 40 AtmanaH pratirUpo'sau labdhaH patiriti sthite / evaM vijitya tAH kanyA bhISmaH praharatAM varaH / vicitravIryaM kalyANaM pUjayAmAsatustu te // 55 prayayau hAstinapuraM yatra rAjA sa kauravaH // 41 sa cAzvirUpasadRzo devsttvpraakrmH| so'cireNaiva kAlena atyanAmannarAdhipa / sarvAsAmeva nArINAM cittapramathano'bhavat / / 56 vanAni saritazcaiva zailAMzca vividhadrumAn // 42 tAbhyAM saha samAH sapta viharanpRthivIpatiH / akSataH kSapayitvArInsaMkhye'saMkhyeyavikramaH / vicitravIryastaruNo yakSmANaM samapadyata // 57 AnayAmAsa kAzyasya sutAH sAgaragAsutaH / / 43 suhRdAM yatamAnAnAmAptaiH saha cikitsakaiH / snuSA iva sa dharmAtmA bhaginya iva cAnujAH / jagAmAstamivAdityaH kauravyo yamasAdanam // 58 yathA duhitarazcaiva pratigRhya yayau kurUn // 44 pretakAryANi sarvANi tasya samyagakArayat / / tAH sarvA guNasaMpannA bhrAtA bhrAtre yviiyse| rAjJo vicitravIryasya satyavatyA mate sthitaH / bhISmo vicitravIryAya pradadau vikrmaahRtaaH|| 45 RtvigbhiH sahito bhISmaH sarvaizca kurupuMgavaiH // 59 satAM dharmeNa dharmajJaH kRtvA karmAtimAnuSam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi bhrAturvicitravIryasya vivAhAyopacakrame / SaNNavatitamo'dhyAyaH // 96 // satyavatyA saha mithaH kRtvA nizcayamAtmavAn // 46 vivAhaM kArayiSyantaM bhISmaM kAzipateH sutaa| . vaizaMpAyana uvAca / jyeSThA tAsAmidaM vAkyamabravIddha satI tadA // 47 tataH satyavatI dInA kRpaNA putrgRddhinii| mayA saubhapatiH pUrvaM manasAbhivRtaH patiH / putrasya kRtvA kAryANi snuSAbhyAM saha bhArata // 1 tena cAsmi vRtA pUrvameSa kAmazca me pituH // 48 dharmaM ca pitRvaMzaM ca mAtRvaMzaM ca mAninI / mayA varayitavyo'bhUcchAlvastasminsvayaMvare / prasamIkSya mahAbhAgA gAGgeyaM vAkyamabravIt // 2 etadvijJAya dharmajJa tatastvaM dharmamAcara // 49 zaMtanodharmanityasya kauravyasya yazasvinaH / evamuktastayA bhISmaH kanyayA viprasaMsadi / tvayi piNDazva kIrtizca saMtAnaM ca pratiSThitam // 3 cintAmabhyagamadvIro yuktAM tasyaiva karmaNaH // 50 yathA karma zubhaM kRtvA svargopagamanaM dhruvam / .. sa vinizcitya dharmajJo brAhmaNairvedapAragaiH / / yathA cAyudhruvaM satye tvayi dharmastathA dhruvaH // 4 / anujajJe tadA jyeSThamambAM kAzipateH sutAm // 51 vettha dharmAMzca dharmajJa samAsenetareNa ca / - 146 -
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 97.5] Adiparva [1. 98.6 vividhAstvaM zrutIvettha vettha vedAMzca srvshH|| 5 / icchansRjethAstrIllokAnanyAMstvaM svena tejasA // 20 vyavasthAnaM ca te dharme kulAcAraM ca lakSaye / jAnAmi caiva satyaM tanmadarthaM yadabhASathAH / pratipattiM ca kRcchreSu zukrAGgirasayoriva // 6 ApaddharmamavekSasva vaha paitAmahI dhuram // 21 tasmAtsubhRzamAzvasya tvayi dharmabhRtAM vara / yathA te kulatantuzca dharmazca na parAbhavet / kArye tvAM viniyokSyAmi tacchrutvA kartumarhasi // 7 suhRdazca prahRSyeraMstathA kuru paraMtapa // 22 mama putrastava bhrAtA vIryavAnsupriyazca te / lAlapyamAnAM tAmevaM kRpaNAM putragRddhinIm / bAla eva gataH svargamaputraH puruSarSabha // 8 dharmAdapetaM bruvatIM bhISmo bhUyo'bravIdidam // 23 ime mahiSyau bhrAtuste kAzirAjasute shubhe| rAjJi dharmAnavekSasva mA naH sarvAnvyanInazaH / rUpayauvanasaMpanne putrakAme ca bhArata // 9 satyAcyutiH kSatriyasya na dharmeSu prazasyate // 24 tayorutpAdayApatyaM saMtAnAya kulasya naH / zaMtanorapi saMtAnaM yathA syAdakSayaM bhuvi / manniyogAnmahAbhAga dharma kartumihArhasi // 10 tatte dharma pravakSyAmi kSAtraM rAjJi sanAtanam // 25 rAjye caivAbhiSicyasva bhAratAnanuzAdhi ca / zrutvA taM pratipadyethAH prAjJaiH saha purohitaiH / dArAMzca kuru dharmeNa mA nimajjIH pitAmahAn // 11 ApaddharmArthakuzalairlokatantramavekSya ca // 26 tathocyamAno mAtrA ca suhRdbhizca paraMtapaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi pratyuvAca sa dharmAtmA dharmyamevottaraM vacaH // 12 sptnvtitmo'dhyaayH|| 97 // asaMzayaM paro dharmastvayA maatrudaahRtH| tvamapatyaM prati ca me pratijJAM vettha vai parAm / / 13 bhISma uvAca / jAnAsi ca yathAvRttaM zulkahetostvadantare / jAmadagnyena rAmeNa piturvadhamamRSyatA / sa satyavati satyaM te pratijAnAmyahaM punaH // 14 kruddhena ca mahAbhAge haihayAdhipatirhataH / parityajeyaM trailokyaM rAjyaM deveSu vA punH|| zatAni daza bAhUnAM nikRttAnyarjunasya vai // 1 yadvApyadhikametAbhyAM na tu satyaM kathaMcana // 15 punazca dhanurAdAya mahAstrANi pramuJcatA / tyajecca pRthivI gandhamApazca rsmaatmnH| nirdagdhaM kSatramasakRdrathena jayatA mahIm // 2 jyotistathA tyajedrUpaM vAyuH sparzaguNaM tyajet // 16 evamuccAvacairarbhArgaveNa mahAtmanA / 'prabhAM samutsRjedoM dhUmaketustathoSNatAm / triHsaptakRtvaH pRthivI kRtA niHkSatriyA purA // 3 tyajecchabdaM tathAkAzaH somaH zItAMzutAM tyajet // tataH saMbhUya sarvAbhiH kSatriyAbhiH samantataH / vikramaM vRtrahA jahyAddharmaM jahyAcca dharmarAT / utpAditAnyapatyAni braahmnnairniytaatmbhiH|| 4 na tvahaM satyamutsraSTuM vyavaseyaM kathaMcana // 18 pANigrAhasya tanaya iti vedeSu nizcitam / evamuktA tu putreNa bhUridraviNatejasA / dharma manasi saMsthApya brAhmaNAMstAH smbhyyuH| mAtA satyavatI bhISmamuvAca tadanantaram // 19 loke'pyAcarito dRSTaH kSatriyANAM punarbhavaH // 5 jAnAmi te sthitiM satye parAM stypraakrm| athotathya iti khyAta AsIddhImAnRSiH purA / - 147 -
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 98. 6] mahAbhArate [1. 99.1 mamatA nAma tasyAsIdbhAryA paramasaMmatA // 6 apazyanmajanagataH srotasAbhyAzamAgatam // 21 utathyasya yavIyAMstu purodhAstridivaukasAm / jagrAha cainaM dharmAtmA baliH satyaparAkramaH / bRhaspativRhattejA mamatAM so'nvapadyata // 7 jJAtvA cainaM sa vakre'tha putrArthaM manujarSabha / / 22 uvAca mamatA taM tu devaraM vadatAM varam / / saMtAnArthaM mahAbhAga bhAryAsu mama maand| antarvatnI ahaM bhrAtrA jyeSThenAramyatAmiti // 8 putrAndharmArthakuzalAnutpAdayitumarhasi // 23 ayaM ca meM mahAbhAga kukSAveva bRhaspate / evamuktaH sa tejasvI taM tathetyuktavAnRSiH / autathyo vedamatraiva SaDaGga pratyadhIyata // 9 tasmai sa rAjA svAM bhAryAM sudeSNAM prAhiNottadA // 24 amogharetAstvaM cApi nUnaM bhavitumarhasi / andhaM vRddhaM ca taM matvA na sA devI jagAma h| tasmAdevaMgate'dya tvamupAramitumarhasi / / 10 svAM tu dhAtreyikAM tasmai vRddhAya prAhiNottadA / / 25 evamuktastayA samyagbRhattejA bRhaspatiH / tasyAM kAkSIvadAdInsa zUdrayonAvRSirvazI / kAmAtmAnaM tadAtmAnaM na zazAka niyacchitum / / 11 janayAmAsa dharmAtmA putrAnekAdazaiva tu // 26 saMbabhUva tataH kAmI tayA saardhmkaamyaa| kAkSIvadAdInputrAMstAndRSTvA srvaandhiiytH| utsRjantaM tu taM retaH sa garbhastho'bhyabhASata // 12 uvAca tamRSi rAjA mamaita iti vIryavAn // 27 bhostAta kanyasa vade dvayornAstyatra saMbhavaH / netyuvAca maharSitaM mamaivaita iti bruvan / amoghazukrazca bhavAnpUrvaM cAhamihAgataH // 13 / zUdrayonau mayA hIme jAtAH kAkSIvadAdayaH // 28 zazApa taM tataH kruddha evamukto bRhaspatiH / andhaM vRddhaM ca mAM matvA sudeSNA mahiSI tava / utathyaputraM garbhasthaM nirbhartya bhagavAnRSiH / / 14 avamanya dadau mUDhA zUdrAM dhAtreyikAM hi me // 29 yasmAttvamIdRze kAle sarvabhUtepsite sati / tataH prasAdayAmAsa punastamRSisattamam / / evamAttha vacastasmAttamo dIrgha pravekSyasi // 15 baliH sudeSNA bhAryAM ca tasmai tAM praahinnotpunH||30 sa vai dIrghatamA nAma zApAdRSirajAyata / tAM sa dIrghatamAGgeSu spRSTvA devImathAbravIt / bRhaspatebRhatkIrtebRhaspatirivaujasA / / 16 bhaviSyati kumAraste tejasvI satyavAgiti // 31 sa putrAJjanayAmAsa gautamAdInmahAyazAH / tatrAGgo nAma rAjarSiH sudeSNAyAmajAyata / RSerutathyasya tadA saMtAnakulavRddhaye // 17 evamanye maheSvAsA brAhmaNaiH kSatriyA bhuvi // 32 lobhamohAbhibhUtAste putrAstaM gautamAdayaH / / jAtAH paramadharmajJA vIryavanto mhaablaaH| kASThe samudne prakSipya gaGgAyAM samavAsRjana // 18 etacchrutvA tvamapyatra mAtaH kuru yathepsitam // 33 na syAdandhazca vRddhazca bhartavyo'yamiti sma te / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi cintayitvA tataH krUrAH pratijagmuratho gRhAn // 19 aSTanavatitamo'dhyAyaH // 98 // so'nusrotastadA rAjanplavamAna RSistataH / jagAma subahUndezAnandhastenoDupena ha // 20 bhISma uvAca / taM tu rAjA bali ma sarvadharmavizAradaH / | punarbharatavaMzasya hetuM saMtAnavRddhaye / - 148 -
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 99. 1] Adiparva [1. 99. 28 vakSyAmi niyataM mAtastanme nigadataH zRNu // 1 | sa niyukto mayA vyaktaM tvayA ca amitadyute / brAhmaNo guNavAnkazciddhanenopanimantrayatAm / bhrAtuH kSetreSu kalyANamapatyaM janayiSyati / / 15 ' vicitravIryakSetreSu yaH samutpAdayetprajAH / / 2 sa hi mAmuktavAMstatra smareH kRtyeSu mAmiti / vaizaMpAyana uvaac| taM smariSye mahAbAho yadi bhISma tvamicchasi // 16 tataH satyavatI bhISmaM vAcA saMsajjamAnayA / tava hyanumate bhISma niyataM sa mhaatpaaH| vihasantIva sabrIDamidaM vacanamabravIt // 3 vicitravIryakSetreSu putrAnutpAdayiSyati / / 17 satyametanmahAbAho yathA vadasi bhaart| maharSeH kIrtane tasya bhISmaH prAJjalirabravIt / / vizvAsAtte pravakSyAmi saMtAnAya kulasya ca / dharmamarthaM ca kAmaM ca trInetAnyo'nupazyati // 18 na te zakyamanAkhyAtumApaddhIyaM tathAvidhA // 4 arthamarthAnubandhaM ca dharmaM dharmAnubandhanam / tvameva naH kule dharmastvaM satyaM tvaM parA gatiH / kAmaM kAmAnubandhaM ca viparItAnpRthakpRthak / tasmAnnizamya vAkyaM me kuruSva yadanantaram / / 5 yo vicintya dhiyA samyagvyavasyati sa buddhimAn // dharmayuktasya dharmAtmanpiturAsIttarI mm| tadidaM dharmayuktaM ca hitaM caiva kulasya naH / sA kadAcidahaM tatra gatA prathamayauvane / / 6 uktaM bhavatyA yacchreyaH paramaM rocate mama // 20 atha dharmabhRtAM zreSThaH paramarSiH parAzaraH / tatastasminpratijJAte bhISmeNa kurunandana / AjagAma tarI dhImAMstariSyanyamunA nadIm // 7 kRSNadvaipAyanaM kAlI cintayAmAsa vai munim // 21 sa tAryamANo yamunAM mAmupetyAbravIttadA / sa vedAnvibruvandhImAnmAturvijJAya cintitam / sAntvapUrvaM munizreSThaH kAmArto madhuraM bahu / / 8 prAdurbabhUvAviditaH kSaNena kurunandana // 22 tamahaM zApabhItA ca piturbhItA ca bhArata / tasmai pUjAM tadA dattvA sutAya vidhipUrvakam / . varairasulabhairuktA na pratyAkhyAtumutsahe // 9 pariSvajya ca bAhubhyAM prasnavairabhiSicya c| abhibhUya sa mAM bAlAM tejasA vazamAnayat / mumoca bASpaM dAzeyI putraM dRSTvA cirasya tam // 23 tamasA lokamAvRtya naugatAmeva bhArata // 10 tAmadbhiH pariSicyA maharSirabhivAdya ca / matsyagandho mahAnAsItpurA mama jugupsitH| mAtaraM pUrvajaH putro vyAso vacanamabravIt / / 24 tamapAsya zubhaM gandhamimaM prAdAtsa me muniH / / 11 bhavatyA yadabhipretaM tadahaM kartumAgataH / tato mAmAha sa munirgarbhamutsRjya mAmakam / zAdhi mAM dharmatattvajJe karavANi priyaM tava // 25 dvIpe'syA eva saritaH kanyaiva tvaM bhvissysi||12 tasmai pUjAM tato'kArSItpurodhAH prmrssye| pArAzaryo mahAyogI sa babhUva mahAnRSiH / sa ca tAM pratijagrAha vidhivanmatrapUrvakam // 26 kanyAputro mama purA dvaipAyana iti smRtaH // 13 tamAsanagataM mAtA pRSTvA kuzalamavyayam / yo vyasya vedAMzcaturastapasA bhagavAnRSiH / satyavatyabhivIkSyainamuvAcedamanantaram / / 27 . loke vyAsatvamApede kArpotkRSNatvameva ca // 14 / mAtApitroH prajAyante putrAH sAdhAraNAH kave / satyavAdI zamaparastapasvI dagdhakilbiSaH / teSAM pitA yathA svAmI tathA mAtA na sNshyH||28 - 149 -
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 99. 29 ] mahAbhArate [1. 100.5 vidhAtRvihitaH sa tvaM yathA me prathamaH sutH| virUpatAM me sahatAmetadasyAH paraM vratam // 42 vicitravIryo brahmarSe tathA me'varajaH sutaH // 29 yadi me sahate gandhaM rUpaM veSaM tathA vapuH / tathaiva pitRto bhISmastathA tvamapi mAtRtaH / adyaiva garbha kausalyA viziSTaM pratipadyatAm / / 43 bhrAtA vicitravIryasya yathA vA putra manyase // 30 vaizaMpAyana uvaac| ayaM zAMtanavaH satyaM pAlayansatyavikramaH / samAgamanamAkAGkanniti so'ntarhito muniH / buddhiM na kurute'patye tathA rAjyAnuzAsane // 31 tato'bhigamya sA devI snuSAM rahasi saMgatAm / sa tvaM vyapekSayA bhrAtuH saMtAnAya kulasya ca / dharmyamarthasamAyuktamuvAca vacanaM hitam // 44 bhISmasya cAsya vacanAnniyogAcca mamAnagha // 32 kausalye dharmatatraM yadbravImi tvAM nibodha me| anukrozAdya bhUtAnAM sarveSAM rakSaNAya c| bharatAnAM samucchedo vyaktaM madbhAgyasaMkSayAt // 45 AnRzaMsyena yadbhUyAM tacchrutvA kartumarhasi // 33 vyathitAM mAM ca saMprekSya pitRvaMzaM ca pIDitam / yavIyasastava bhrAturbhArye surasutopame / bhISmo buddhimadAnme'tra dharmasya ca vivRddhaye // 46 rUpayauvanasaMpanne putrakAme ca dharmataH // 34 sA ca buddhistavAdhInA putri jJAtaM mayeti ha / tayorutpAdayApatyaM samartho hyasi putraka / naSTaM ca bhArataM vaMzaM punareva samuddhara // 47 anurUpaM kulasyAsya saMtatyAH prasavasya ca // 35 putraM janaya suzroNi devarAjasamaprabham / ___ vyAsa uvAca / sa hi rAjyadhuraM gurvI mudvakSyati kulasya naH / / 48 vettha dharmaM satyavati paraM cAparameva ca / sA dharmato'nunIyainAM kathaMciddharmacAriNIm / yathA ca tava dharmajJe dharme praNihitA mtiH||36 bhojayAmAsa viprAMzca devarSInatithIMstathA // 49 tasmAdahaM tvanniyogAddharmamuddizya kAraNam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi IpsitaM te kariSyAmi dRSTaM hyetatpurAtanam // 37 ekonazatatamo'dhyAyaH // 99 // bhrAtuH putrAnpradAsyAmi mitrAvaruNayoH samAn / 100 vrataM caretAM te devyau nirdiSTamiha yanmayA // 38 vaizaMpAyana uvaac| saMvatsaraM yathAnyAyaM tataH zuddhe bhaviSyataH / tataH satyavatI kAle vadhUM nAtAmRtau tadA / na hi mAmavratopetA upeyAtkAcidaGganA // 39 'saMvezayantI zayane zanakairvAkyamabravIt // 1 styvtyuvaac| kausalye devaraste'sti so'dya tvAnupravekSyati / yathA sadyaH prapadyeta devI garne tathA kuru / apramattA pratIkSainaM nizIthe AgamiSyati // 2 arAjakeSu rASTreSu nAsti vRSTirna devatAH // 40 zvazrvAstadvacanaM zrutvA zayAnA zayane shubhe| kathamarAjakaM rASTraM zakyaM dhArayituM prbho| sAcintayattadA bhISmamanyAMzca kurupuMgavAn // 3 tasmAdgarbha samAdhatsva bhISmastaM vardhayiSyati // 41 tato'mbikAyAM prathamaM niyuktaH styvaagRssiH| ___ vyAsa uvAca / dIpyamAneSu dIpeSu zayanaM praviveza ha // 4 yadi putraH pradAtavyo mayA kSipramakAlikam / tasya kRSNasya kapilA jaTA dIpte ca locane / - 150 -
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 100. 5] Adiparva [1. 101.1 babhUNi caiva zmazrUNi dRSTvA devI nyamIlayat // 5 taM mAtA punarevAnyamekaM putramayAcata / saMbabhUva tayA rAtrau mAtuH priyacikIrSayA / tatheti ca maharSistAM mAtaraM pratyabhASata // 20 bhayAtkAzisutA taM tu nAzaknodabhivIkSitum // 6 tataH kumAraM sA devI prAptakAlamajIjanat / tato niSkrAntamAsAdya mAtA putramathAbravIt / pANDaM lakSaNasaMpannaM dIpyamAnamiva shriyaa| apyasyAM guNavAnputra rAjaputro bhaviSyati // 7 tasya putrA maheSvAsA jajJire paJca pANDavAH // 21 nizamya tadvaco mAturvyAsaH paramabuddhimAn / RtukAle tato jyeSThAM vadhUM tasmai nyayojayat / provAcAtIndriyajJAno vidhinA saMpracoditaH / / 8 sA tu rUpaM ca gandhaM ca maharSeH pravicintya tam / nAgAyutasamaprANo vidvAnarAjarSisattamaH / / nAkarodvacanaM devyA bhayAtsurasutopamA // 22 mahAbhAgo mahAvIryo mahAbuddhirbhaviSyati // 9 tataH svairbhUSaNairdAsI bhUSayitvApsaropamAm / tasya cApi zataM putrA bhaviSyanti mahAbalAH / preSayAmAsa kRSNAya tataH kAzipateH sutA // 23 kiM tu mAtuH sa vaiguNyAdandha eva bhaviSyati // 10 dAsI RSimanuprAptaM pratyudgamyAbhivAdya ca / / tasya tadvacanaM zrutvA mAtA putramathAbravIt / saMvivezAbhyanujJAtA satkRtyopacacAra ha // 24 nAndhaH kurUNAM nRpatiranurUpastapodhana // 11 kAmopabhogena tu sa tasyAM tuSTimagAdRSiH / zAtivaMzasya goptAraM pitRNAM vaMzavardhanam / tayA sahoSito rAtriM maharSiH prIyamANayA // 25 dvitIyaM kuruvaMzasya rAjAnaM dAtumarhasi // 12 uttiSThannabravIdenAmabhujiSyA bhaviSyasi / sa tatheti pratijJAya nizcakrAma mahAtapAH / ayaM ca te zubhe garbhaH zrImAnudaramAgataH / sApi kAlena kausalyA suSuve'ndhaM tamAtmajam / / 13 dharmAtmA bhavitA loke sarvabuddhimatAM varaH / / 26 punareva tu sA devI paribhASya snuSAM tataH / sa jajJe viduro nAma kRSNadvaipAyanAtmajaH / RSimAvAhayatsatyA yathApUrvamaninditA // 14 dhRtarASTrasya ca bhrAtA pANDozvAmitabuddhimAn // 27 tatastenaiva vidhinA maharSitAmapadyata / dharmo vidurarUpeNa zApAttasya mahAtmanaH / ambAlikAmathAbhyAgASiM dRSTvA ca sApi tam / mANDavyasyArthatattvajJaH kAmakrodhavivarjitaH // 28 viSaNNA pANDusaMkAzA samapadyata bhArata // 15 sa dharmasyAnRNo bhUtvA punarmAtrA sametya ca / to bhItAM pANDusaMkAzAM viSaNNAM prekSya pArthiva / tasyai garne samAvedya tatraivAntaradhIyata // 29 vyAsaH satyavatIputra idaM vacanamabravIt // 16 evaM vicitravIryasya kSetre dvaipAyanAdapi / basmAtpANDutvamApannA virUpaM prekSya mAmapi / jajJire devagarbhAbhAH kuruvaMzavivardhanAH // 30 tasmAdeSa sutastubhyaM pANDureva bhaviSyati // 17 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nAma cAsya tadeveha bhaviSyati shubhaanne| zatatamo'dhyAyaH // 10 // ityuktvA sa nirAkrAmadbhagavAnRSisattamaH // 18 101 sto niSkrAntamAlokya satyA putramabhASata / janamejaya uvaac| zazaMsa sa punarmAtre tasya bAlasya pANDutAm // 19 kiM kRtaM karma dharmeNa yena zApamupeyivAn / - 151 -
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 101. 1] mahAbhArate [1. 101. 26 kasya zApAcca brahmarSe zUdrayonAvajAyata // 1 saMtApaM paramaM jagmurmunayo'tha paraMtapa // 14 vaizaMpAyana uvAca / te rAtrau zakunA bhUtvA saMnyavartanta sarvataH / babhUva brAhmaNaH kazcinmANDavya iti vizrutaH / darzayanto yathAzakti tamapRcchandvijottamam / dhRtimAnsarvadharmajJaH satye tapasi ca sthitaH // 2 zrotumicchAmahe brahmankiM pApaM kRtavAnasi // 15 sa AzramapadadvAri vRkSamUle mahAtapAH / tataH sa munizArdUlastAnuvAca tapodhanAn / UrdhvabAhumahAyogI tasthau maunavratAnvitaH / / 3 doSataH kaM gamiSyAmi na hi me'nyo'parAdhyati // 16 tasya kAlena mahatA tasmiMstapasi tiSThataH / rAjA ca tamRSiM zrutvA niSkramya saha matribhiH / tamAzramapadaM prAptA dasyavo loptrahAriNaH / prasAdayAmAsa tadA zUlasthamRSisattamam // 17 anusAryamANA bahubhI rakSibhirbharatarSabha // 4 yanmayApakRtaM mohAdajJAnAdRSisattama / te tasyAvasathe lopnaM nidadhuH kurusttm| prasAdaye tvAM tatrAhaM na me tvaM kroDhumarhasi // 18 nidhAya ca bhayAllInAstatraivAnvAgate bale // 5 evamuktastato rAjJA prasAdamakaronmuniH / teSu lIneSvatho zIghraM tatastadrakSiNAM balam / kRtaprasAdo rAjA taM tataH samavatArayat / / 19 / AjagAma tato'pazyaMstamRSi taskarAnugAH // 6 avatArya ca zUlAgrAttacchUlaM nizcakarSa ha / tamapRcchaMstato rAjaMstathAvRttaM tapodhanam / azaknuvaMzca niSkraSTuM zUlaM mUle sa cicchide // 20 katareNa pathA yAtA dasyavo dvijasattama / sa tathAntargatenaiva zUlena vyacaranmuniH / tena gacchAmahe brahmanpathA zIghrataraM vayam // 7 sa tena tapasA lokAnvijigye durlbhaanpraiH| tathA tu rakSiNAM teSAM bruvatAM sa tapodhanaH / aNImANDavya iti ca tato lokeSu kathyate // 21 na kiMcidvacanaM rAjannavadatsAdhvasAdhu vA // 8 sa gatvA sadanaM vipro dharmasya paramArthavit / tataste rAjapuruSA vicinvAnAstadAzramam / AsanasthaM tato dharmaM dRSTvopAlabhata prabhuH // 22 dadRzustatra saMlInAMstAMzcorAndravyameva ca // 9 kiM nu taduSkRtaM karma mayA kRtamajAnatA / tataH zaGkA samabhavadakSiNAM taM muniM prati / yasyayaM phalanivRttirIdRzyAsAditA mayA / saMyamyainaM tato rAjJe dasyUMzcaiva nyavedayan / / 10 zIghramAcakSva me tattvaM pazya me tapaso balam // 23 taM rAjA saha tezcorairainvazAdvadhyatAmiti / dharma uvAca / sa vadhyaghAtairajJAtaH zUle proto mahAtapAH // 11 pataMgakAnAM puccheSu tvayeSIkA prveshitaa| tataste zUlamAropya taM muni rkssinnstdaa| karmaNastasya te prAptaM phalametattapodhana / / 24 pratijagmurmahIpAlaM dhanAnyAdAya tAnyatha // 12 aNImANDavya uvAca / zUlasthaH sa tu dharmAtmA kAlena mahatA tataH / alpe'parAdhe vipulo mama daNDastvayA kRtaH / nirAhAro'pi viprarSirmaraNaM nAbhyupAgamat / zadrayonAvato dharma mAnuSaH saMbhaviSyasi // 25 dhArayAmAsa ca prANAnRSIzca samupAnayat // 13 / maryAdA sthApayAmyadya loke dharmaphalodayAm / zUlAgre tapyamAnena tapastena mahAtmanA / A catudazamAvarSAnna bhaviSyati pAtakam / - 152 -
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 101. 26 ] Adiparva [1. 102. 23 pareNa kurvatAmevaM doSa eva bhaviSyati // 26 uttaraiH kurubhiH sArdhaM dakSiNAH kuravastadA / vaizaMpAyana uvAca / vispardhamAnA vyacaraMstathA siddharSicAraNaiH / etena tvaparAdhena zApAttasya mahAtmanaH / nAbhavatkRpaNaH kazcinnAbhavanvidhavAH striyaH // 10 dharmo vidurarUpeNa zUdrayonAvajAyata // 27 tasmiJjanapade ramye bahavaH kurubhiH kRtAH / dharme cArthe ca kuzalo lobhakrodhavivarjitaH / kUpArAmasabhAvApyo brAhmaNAvasathAstathA / dIrghadarzI zamaparaH kurUNAM ca hite rataH / / 28 bhISmeNa zAstrato rAjansarvataH parirakSite // 11 babhUva ramaNIyazca caityayUpazatAGkitaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sa dezaH pararASTrANi pratigRhyAbhivardhitaH / ekAdhikazatatamo'dhyAyaH // 101 // bhISmeNa vihitaM rASTra dharmacakramavartata // 12 102 . kriyamANeSu kRtyeSu kumArANAM mahAtmanAm / vaizaMpAyana uvaac| paurajAnapadAH sarve babhUvuH satatotsavAH // 13 teSu triSu kumAreSu jAteSu kurujAGgalam / gRheSu kurumukhyAnAM paurANAM ca narAdhipa / kuravo'tha kurukSetraM trayametadavardhata // 1 dIyatAM bhujyatAM ceti vAco'zrUyanta sarvazaH // 14 UrdhvasasyAbhavadbhUmiH sasyAni phalavanti ca / dhRtarASTrazca pANDuzca vidurazca mahAmatiH / yathartuvarSI parjanyo bahupuSpaphalA drumAH // 2 janmaprabhRti bhISmeNa putrvtpripaalitaaH|| 15 vAhanAni prahRSTAni muditA mRgapakSiNaH / saMskAraiH saMskRtAste tu vrtaadhyynsNyutaaH| gandhavanti ca mAlyAni rasavanti phalAni ca // 3 zramavyAyAmakuzalAH samapadyanta yauvanam // 16 vaNigbhizcAvakIryanta nagarANyatha zilpibhiH / dhanurvede'zvapRSThe ca gadAyuddhe'sicarmaNi / zUrAzca kRtavidyAzca santazca sukhino'bhavan / 4 tathaiva gajazikSAyAM nItizAstre ca pAragAH // 17 nAmavandasyavaH kecinnAdharmarucayo janAH / itihAsapurANeSu nAnAzikSAsu cAbhibho / pradezeSvapi rASTrANAM kRtaM yugamavartata // 5 vedavedAGgatattvajJAH sarvatra kRtnishrmaaH|| 18 pAnakriyAdharmazIlA yajJavrataparAyaNAH / pANDurdhanuSi vikrAnto narebhyo'bhyadhiko'bhavat / bhanyonyaprItisaMyuktA vyavardhanta prajAstadA // 6 atyanyAnbalavAnAsIddhRtarASTro mhiiptiH|| 19 mAnakrodhavihInAzca janA lobhavivarjitAH / triSu lokeSu na tvAsItkazcidvidurasaMmitaH / anyonyamabhyavardhanta dharmottaramavartata // 7 dharmanityastato rAjandharme ca paramaM gataH // 20 janmahodadhivatpUrNa nagaraM vai vyarocata / pranaSTaM zaMtanovaMzaM samIkSya punaruddhRtam / paratoraNaniyuhairyuktamabhracayopamaiH / tato nirvacanaM loke sarvarASTraSvavartata // 21 mAsAdazatasaMbAdhaM mahendrapurasaMnibham // 8 vIrasUnAM kAzisute dezAnAM kurujAGgalam / madISu vanakhaNDeSu vaapiiplvlsaanussu| sarvadharmavidAM bhISmaH purANAM gajasAhvayam // 22 jAnaneSu ca ramyeSu vijahurmuditA janAH / / 9 / dhRtarASTrastvacakSuSvAdrAjyaM na pratyapadyata / ma. bhA, 20 - 153 -
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 102. 23 ] mahAbhArate [1. 104.6 karaNatvAcca viduraH pANDurAsInmahIpatiH // 23 / dado tAM dhRtarASTrAya gAndhArI dharmacAriNIm // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi gAndhArI tvapi zuzrAva dhRtarASTramacakSuSam / vyadhikazatatamo'dhyAyaH // 102 // AtmAnaM ditsitaM cAsmai pitrA mAtrA ca bhaart||12 / 103 tataH sA paTTamAdAya kRtvA bahuguNaM shubhaa| bhISma uvAca / babandha netre ve raajnptivrtpraaynnaa| ' guNaiH samuditaM samyagidaM naH prathitaM kulm| nAtyaznIyAM patimahamityevaM kRtanizcayA // 13 atyanyAnpRthivIpAlAnpRthivyAmadhirAjyabhAk // 1 tato gAndhArarAjasya putraH zakunirabhyayAt / rakSitaM rAjabhiH pUrvairdharmavidbhirmahAtmabhiH / svasAraM parayA lakSmyA yuktAmAdAya kauravAn // 14 notsAdamagamaJcedaM kadAcidiha naH kulam // 2 dattvA sa bhaginIM vIro yathArha ca paricchadam / mayA ca satyavatyA ca kRSNena ca mhaatmnaa| punarAyAtsvanagaraM bhISmeNa pratipUjitaH // 15 samavasthApitaM bhUyo yuSmAsu kulatantuSu // 3 gAndhAryapi varArohA zIlAcAraviceSTitaiH / vardhate tadidaM putra kulaM sAgaravadyathA / tuSTiM kurUNAM sarveSAM janayAmAsa bhArata // 16 . tathA mayA vidhAtavyaM tvayA caiva vizeSataH // 4 vRttenArAdhya tAnsarvAnpativrataparAyaNA / zrUyate yAdavI kanyA anurUpA kulasya nH| vAcApi puruSAnanyAnsuvratA nAnvakIrtayat // 17 subalasyAtmajA caiva tathA madrezvarasya ca // 5 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kulInA rUpavatyazca nAthavatyazca sarvazaH / tryadhikazatatamo'dhyAyaH // 103 // ucitAzcaiva saMbandhe te'smAkaM kSatriyarSabhAH // 6 manye varayitavyAstA ityahaM dhImatAM vara / vaizaMpAyana uvaac| saMtAnArthaM kulasyAsya yadvA vidura manyase // 7 zUro nAma yaduzreSTho vasudevapitAbhavat / vidura uvaac| tasya kanyA pRthA nAma rUpeNAsadRzI bhuvi // 1 bhavAnpitA bhavAnmAtA bhavAnnaH paramo guruH| paitRSvaseyAya sa tAmanapatyAya vIryavAn / tasmAtsvayaM kulasyAsya vicArya kuru yaddhitam // 8 agryamagre pratijJAya svasyApatyasya vIryavAn // 2 vaizaMpAyana uvaac| agrajAteti tAM knyaamgryaanugrhkaangkssinne| atha zuzrAva viprebhyo gAndhArI subalAtmajAm / pradadau kuntibhojAya sakhA sakhye mahAtmane // 3 ArAdhya varadaM devaM bhaganetraharaM haram / sA niyuktA piturgehe devatAtithipUjane / gAndhArI kila putrANAM zataM lebhe varaM zubhA // 9 ugraM paryacaraddhoraM brAhmaNaM saMzitavratam // 4 iti zrutvA ca tattvena bhISmaH kurupitaamhH| nigUDhanizcayaM dharme yaM taM durvAsasaM viduH / tato gAndhArarAjasya preSayAmAsa bhArata // 10 namugraM saMzitAtmAnaM sarvayatnairatoSayat / / 5 acakSuriti tatrAsItsubalasya vicAraNA / tasyai sa pradadau mtrmaapddhnvivekssyaa| kulaM khyAtiM ca vRttaM ca buddhyA tu prasamIkSya sH|| abhicArAbhisaMyuktamabravIcaiva tAM muniH // 6 -154 - , 104
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 104.7] Adiparva [1. 105. 12 yaM yaM devaM tvametena matreNAvAhayiSyasi / / purA nAma tu tasyAsIdvasuSeNa iti zrutam / tasya tasya prasAdena putrastava bhaviSyati // 7 tato vaikartanaH karNaH karmaNA tena so'bhavat // 21 tathoktA sA tu vipreNa tena kautUhalAttadA / ___ iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kanyA satI devamarkamAjuhAva yazasvinI // 8 cturdhikshttmo'dhyaayH|| 104 // sA dadarza tamAyAntaM bhAskaraM lokabhAvanam / vismitA cAnavadyAGgI dRSTvA tanmahadadbhutam / / 9 vaizaMpAyana uvAca / prakAzakarmA tapanastasyAM garbha dadhau tataH / rUpasattvaguNopetA dharmArAmA mahAvratA / ajIjanattato vIraM sarvazastrabhRtAM varam / duhitA kuntibhojasya kRte pitrA svayaMvare // 1 AmuktakavacaH zrImAndevagarbhaH shriyaavRtH|| 10 .. siMhadaMSTraM gajaskandhamRSabhAkSaM mahAbalam / sahajaM kavacaM bibhrtkunnddlojhyotitaannH| bhUmipAlasahasrANAM madhye pANDumavindata / / 2 ajAyata sutaH karNaH sarvalokeSu vishrutH|| 11 sa tayA kuntibhojasya duhitA kurunandanaH / prAdAcca tasyAH kanyAtvaM punaH sa paramadyutiH / yuyuje'mitasaubhAgyaH paulomyA maghavAniva // 3 dattvA ca dadatAM zreSTho divamAcakrame tataH / / 12 yAtvA devavratenApi madrANAM puTabhedanam / gRhamAnApacAraM taM bndhupkssbhyaattdaa| vizrutA triSu lokeSu mAdrI madrapateH sutA // 4 utsasarja jale kuntI taM kumAraM salakSaNam // 13 sarvarAjasu vikhyAtA rUpeNAsadRzI bhuvi / tamutsRSTaM tadA garbha rAdhAbhartA mahAyazAH / pANDorarthe parikrItA dhanena mahatA tadA / putratve kalpayAmAsa sabhAryaH sUtanandanaH // 14 vivAhaM kArayAmAsa bhISmaH pANDormahAtmanaH // 5 nAmadheyaM ca cakrAte tasya bAlasya tAvubhau / siMhoraskaM gajaskandhamRSabhAkSaM manasvinam / basunA saha jAto'yaM vasuSeNo bhavatviti // 15 pANDaM dRSTvA naravyAghra vyasmayanta narA bhuvi // 6 sa vardhamAno balavAnsarvAstreSUdyato'bhavat / kRtodvAhastataH pANDurbalotsAhasamanvitaH / A pRSThatApAdAdityamupatasthaM sa vIryavAn // 16 jigISamANo vasudhAM yayau zatrUnanekazaH // 7 yasminkAle japannAste sa vIraH stysNgrH|| pUrvamAgaskRto gatvA dazArNAH samare jitAH / nAdeyaM brAhmaNeSvAsIttasminkAle mahAtmanaH // 17 pANDunA narasiMhena kauravANAM yazobhRtA // 8 tamindro brAhmaNo bhUtvA bhikSArthaM bhUtabhAvanaH / / tataH senAmupAdAya pANDurnAnAvidhadhvajAm / kuNDale prArthayAmAsa kavacaM ca mahAdyutiH // 18 prabhUtahastyazvarathAM padAtigaNasaMkulAm // 9 utkRtya vimanAH svAGgAtkavacaM rudhirasravam / AgaskRtsarvavIrANAM vairI sarvamahIbhRtAm / karNastu kuNDale chittvA prAyacchatsa kRtAJjaliH // 19 goptA magadharASTrasya dANe rAjagRhe hataH // 10 zaktiM tasmai dadau zakraH vismito vAkyamabravIt / tataH kozaM samAdAya vAhanAni balAni c| devAsuramanuSyANAM gndhrvorgrksssaam|| pANDunA mithilAM gatvA videhAH samare jitaaH||11 yasmai kSepsyasi ruSTaH sanso'nayA na bhvissyti||20 / tathA kAziSu suhyeSu puNDeSu bharatarSabha / - 155 -
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 105. 12] mahAbhArate [1. 106. 11 svabAhubalavIryeNa kurUNAmakarodyazaH // 12 putramAsAdya bhISmastu harSAdazrUNyavartayat // 26 taM zaraughamahAjvAlamatrArciSamariMdamam / sa tUryazatasaMghAnAM bherINAM ca mahAsvanaiH / pANDupAvakamAsAdya vyadahyanta narAdhipAH / / 13 harSayansarvazaH paurAnviveza gajasAhvayam / / 27 te sasenAH sasenena vidhvaMsitabalA nRpAH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi pANDunA vazagAH kRtvA karakarmasu yojitaaH|| 14 paJcAdhikazatatamo'dhyAyaH // 105 // tena te nirjitAH sarve pRthivyAM srvpaarthivaaH| 106 tamekaM menire zUraM deveSviva puraMdaram // 15 vaizaMpAyana uvaac| taM kRtAJjalayaH sarve praNatA vasudhAdhipAH / dhRtarASTrAbhyanujJAtaH svabAhuvijitaM dhanam / upAjagmurdhanaM gRhya ratnAni vividhAni ca // 16 . bhISmAya satyavatyai ca mAtre copajahAra saH // 1 maNimuktApravAlaM ca suvarNa rajataM tthaa| vidurAya ca vai pANDuH preSayAmAsa taddhanam / / goratnAnyazvaratnAni ratharatnAni kuJjarAn // 17 suhRdazcApi dharmAtmA dhanena samatarpayat // 2 kharoSTramahiSAMzcaiva yacca kiMcidajAvikam / tataH satyavatIM bhISmaH kausalyAM ca yazasvinIm / tatsarvaM pratijagrAha rAjA nAgapurAdhipaH // 18 . zubhaiH pANDujitai ratnastoSayAmAsa bhArata // 3 tadAdAya yayau pANDuH punrmuditvaahnH| nananda mAtA kausalyA tamapratimatejasam / harSayiSyansvarASTrANi puraM ca gajasAhvayam // 19 jayantamiva paulomI pariSvajya nararSabham // 4 . zaMtano rAjasiMhasya bharatasya ca dhiimtH| tasya vIrasya vikrAntaiH sahasrazatadakSiNaiH / pranaSTaH kIrtijaH zabdaH pANDunA punruddhRtH||20 azvamedhazatairIje dhRtarASTro mahAmakhaiH // 5 ye purA kururASTrANi jaguH kurudhanAni c| saMprayuktazca kuntyA ca mAjhyA ca bharatarSabha / te nAgapurasiMhena pANDunA karadAH kRtAH // 21 jitatandrIstadA pANDubabhUva vanagocaraH // 6 ityabhASanta rAjAno rAjAmAtyAzca saMgatAH / hitvA prAsAdanilayaM zubhAni zayanAni ca / pratItamanaso hRSTAH paurajAnapadaiH saha // 22 araNyanityaH satataM babhUva mRgayAparaH // 7 pratyudyayustaM saMprAptaM sarve bhISmapurogamAH / sa carandakSiNaM pArvaM ramyaM himavato gireH / te nadUramivAdhvAnaM gatvA naagpuraalyaaH| uvAsa giripRSTheSu mahAzAlavaneSu ca // 8 AvRtaM dadRzurlokaM hRSTA bahuvidhairjanaiH // 23 rarAja kuntyA mAdyA ca pANDuH saha vane vasan / nAnAyAnasamAnItai rtnairuccaavcaistthaa| kareNvoriva madhyasthaH zrImAnpauraMdaro gajaH // 9 hastyazvaratharatnaizca gobhiruSTrarathAvikaiH / bhArataM saha bhAryAbhyAM bANakhaGgadhanurdharam / nAntaM dadRzurAsAdya bhISmeNa saha kauravAH // 24 / vicitrakavacaM vIraM paramAstravidaM nRpam / so'bhivAdya pituH pAdau kauslyaanndvrdhnH|| devo'yamityamanyanta carantaM vanavAsinaH // 10 yathArha mAnayAmAsa paurajAnapadAnapi // 25 tasya kAmAMzca bhogAMzca narA nityamatandritAH / pramRdya pararASTrANi kRtArthaM punarAgatam / upajahurvanAnteSu dhRtarASTreNa coditAH // 11 - 156 -
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 106. 12] Adiparva [1. 107. 22 atha pArazavIM kanyAM devakasya mahIpateH / saMvatsaradvayaM taM tu gAndhArI garbhamAhitam / rupayauvanasaMpannAM sa zuzrAvApagAsutaH // 12 aprajA dhArayAmAsa tatastAM duHkhamAvizat // 9 tatastu varayitvA tAmAnAyya puruSarSabhaH / / zrutvA kuntIsutaM jAtaM bAlArkasamatejasam / vivAhaM kArayAmAsa vidurasya mahAmateH // 13 udarasyAtmanaH sthairyamupalabhyAnvacintayat // 10 tasyAM cotpAdayAmAsa viduraH kurunandanaH / ajJAtaM dhRtarASTrasya yatnena mahatA tataH / putrAnvinayasaMpannAnAtmanaH sadRzAnguNaiH / / 14 sodaraM pAtayAmAsa gAndhArI duHkhamUrchitA // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tato jajJe mAMsapezI lohASTIleva sNhtaa| SaDadhikazatatamo'dhyAyaH // 106 // dvivarSasaMbhRtAM kukSau tAmutsraSTuM pracakrame // 12 107 atha dvaipAyano jJAtvA tvaritaH samupAgamat / vaizaMpAyana uvaac| tAM sa mAMsamayIM pezIM dadarza japatAM varaH // 13 tato'bravItsaubaleyI kimidaM te cikIrSitam / utaH putrazataM jajJe gAndhAryAM jnmejy|| sA cAtmano mataM satyaM zazaMsa paramarSaye // 14 dhRtarASTrasya vaizyAyAmekazcApi zatAtparaH / / 1 jyeSThaM kuntIsutaM jAtaM zrutvA ravisamaprabham / pANDoH kuntyAM ca mAyAM ca paJca putrA mahArathAH / duHkhena parameNedamudaraM pAtitaM mayA // 15 devebhyaH samapadyanta saMtAnAya kulasya vai // 2 zataM ca kila putrANAM vitIrNaM me tvayA puraa| janamejaya uvAca / iyaM ca me mAMsapezI jAtA putrazatAya vai // 16 kathaM putrazataM jajJe gAndhAryAM dvijasattama / kiyatA caiva kAlena teSAmAyuzca kiM param // 3 vyAsa uvAca / kathaM caikaH sa vaizyAyAM dhRtarASTrasuto'bhavat / evametatsaubaleyi naitajjAtvanyathA bhavet / kathaM ca sadRzIM bhAyA~ gAndhArI dharmacAriNIm / vitathaM noktapUrvaM me svareSvapi kuto'nyathA // 17 mAnukUlye vartamAnAM dhRtarASTro'tyavartata / / 4 ghRtapUrNaM kuNDazataM kSiprameva vidhIyatAm / jyaM ca zaptasya sataH pANDostena mahAtmanA / zItAbhiradbhiraSThIlAmimAM ca paripiJcata // 18 mutpannA daivatebhyaH paJca putrA mahArathAH / / 5 vaizaMpAyana uvaac| khadvidvanyathAvRttaM vistareNa tapodhana / sA sicyamAnA aSThIlA abhavacchatadhA tdaa| vyayaskha na me tRptiH kathyamAneSu bandhuSu // 6 aGguSThaparvamAtrANAM garbhANAM pRthageva tu / / 19 vaizaMpAyana uvaac| ekAdhikazataM pUrNaM yathAyogaM vizAM pate / umAbhipariglAnaM dvaipAyanamupasthitam / mAMsapezyAstadA rAjankramazaH kAlaparyayAt // 20 . piyAmAsa gAndhArI vyAsastasyai varaM ddau||7 tatastAMsteSu kuNDeSu garbhAnavadadhe tadA / kA bane sadRzaM bhartuH putrANAM zatamAtmanaH / svanuguNeSu dezeSu rakSAM ca vyadadhAttataH // 21 ta: kAlena sA garbha dhRtarASTrAdathAgrahIt // 8 zazAsa caiva bhagavAnkAlenaitAvatA punaH / - 157 -
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 107. 22 ] mahAbhArate [1. 108. 12 vighaTTanIyAnyetAni kuNDAnIti sma saubalIm // 22 mahArathAnAM vIrANAM kanyA caikAtha duHzalA // 37 ityuktvA bhagavAnvyAsastathA pratividhAya c| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi jagAma tapase dhImAnhimavantaM ziloccayam // 23 sptaadhikshttmo'dhyaayH||107|| jajJe krameNa caitena teSAM duryodhano nRpaH / 108 janmatastu pramANena jyeSTho rAjA yudhiSThiraH / / 24 janamejaya uvAca / jAtamAtre sute tasmindhRtarASTro'bravIdidam / jyeSThAnujyeSThatAM teSAM nAmadheyAni cAbhibho / samAnIya bahUnviprAnbhISmaM vidurameva ca / / 25 dhRtarASTrasya putrANAmAnupUryeNa kIrtaya // 1 yudhiSThiro rAjaputro jyeSTho naH kulavardhanaH / vaizaMpAyana uvAca / prAptaH svaguNato rAjyaM na tasminvAcyamasti nH||26 duryodhano yuyutsuzca raajnduHshaasnstthaa| ayaM tvanantarastasmAdapi rAjA bhaviSyati / dusaho duHzalazcaiva jalasaMdhaH samaH sahaH // 2 etaddhi brUta me satyaM yadatra bhavitA dhruvam // 27 / vindAnuvindA durdharSaH subAhurduSpradharSaNaH / vAkyasyaitasya nidhane dikSu sarvAsu bhaart| durmarSaNo durmukhazca duSkarNaH karNa eva ca // 3 . kravyAdAH prANadaghorAH shivaashcaashivshNsinH||28 viviMzatirvikarNazca jalasaMdhaH sulocanaH / lakSayitvA nimittAni tAni ghorANi sarvazaH / citropacitrau citrAkSazcArucitraH zarAsanaH // 4 te'bruvanbrAhmaNA rAjanvidurazca mahAmatiH // 29 durmado duSpragAhazca vivitsurvikaTaH samaH / vyaktaM kulAntakaraNo bhavitaiSa sutastava / UrNanAbhaH sunAbhazca tathA nandopanandako / / 5 tasya zAntiH parityAge puSTyA tvapanayo mahAn // 30 senApatiH suSeNazca kuNDodaramahodarau / zatamekonamapyastu putrANAM te mahIpate / citrabANazcitravarmA suvarmA durvimocanaH // 6 ekena kuru vai kSemaM lokasya ca kulasya ca // 31 ayobAhumahAbAhuzcitrAGgazcitrakuNDalaH / tyajedekaM kulasyArthe grAmasyArthe kulaM tyajet / bhImavego bhImabalo balAkI balavardhanaH // 7 prAmaM janapadasyArthe AtmArthe pRthivIM tyajet / / 32 ugrAyudho bhImakarmA kanakAyudRDhAyudhaH / sa tathA vidureNoktastaizca sarvairdvijottamaiH / dRDhavarmA dRDhakSatraH somakIrtiranUdaraH // 8 na cakAra tathA rAjA putrasnehasamanvitaH // 33 dRDhasaMdho jarAsaMdhaH satyasaMdhaH sadaHsuvAk / tataH putrazataM sarvaM dhRtarASTrasya pArthiva / ugrazravA azvasenaH senAnI?SparAjayaH // 9 mAsamAtreNa saMjajJe kanyA caikA zatAdhikA // 34 aparAjitaH paNDitako vizAlAkSo durAvaraH / gAndhAryAM klizyamAnAyAmudareNa vivrdhtaa| dRDhahastaH suhastazca vAtavegasuvarcasau // 10 dhRtarASTra mahAbAhuM vaizyA paryacaratkila // 35 AdityaketurbahvAzI nAgadantograyAyinau / tasminsaMvatsare rAjandhRtarASTrAnmahAyazAH / kavacI niSaGgI pAzI ca daNDadhAro dhanurgrahaH / / 11 jajJe dhImAMstatastasyAM yuyutsuH karaNo nRpa // 36 / ugro bhImaratho vIro vIrabAhuralolupaH / evaM putrazataM jajJe dhRtarASTrasya dhImataH / abhayo raudrakarmA ca tathA dRDharathastrayaH // 12 - 158 -
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 108. 13] Adiparva .. [1. 109. 19 anAdhRSyaH kuNDabhedI virAvI diirghlocnH| bhAryayA saha tejasvI mRgarUpeNa sNgtH|| 7 dIrghabAhurmahAbAhuvyUDhoruH kanakadhvajaH // 13 saMsaktastu tayA mRgyA mAnuSImIrayangiram / kuNDAzI virajAzcaiva duHzalA ca shtaadhikaa| kSaNena patito bhUmau vilalApAkulendriyaH // 8 etadekazataM rAjankanyA caikA prakIrtitA // 14 mRga uvAca / nAmadheyAnupUryeNa viddhi janmakramaM nRpa / kAmamanyuparItApi buddhyaGgarahitApi ca / sarve tvatirathAH zUrAH sarve yuddhavizAradAH // 15 varjayanti nRzaMsAni pApeSvabhiratA nraaH||9 sarve vedavidazcaiva rAjazAstreSu kovidAH / na vidhiM grasate prajJA prajJAM tu asate vidhiH / sarve saMsargavidyAsu vidyAbhijanazobhinaH // 16 vidhiparyAgatAnarthAnprajJA na pratipadyate // 10 sarveSAmanurUpAzca kRtA dArA mahIpate / zazvaddharmAtmanAM mukhye kule jAtasya bhArata / dhRtarASTraNa samaye samIkSya vidhivattadA // 17 kAmalobhAbhibhUtasya kathaM te calitA matiH // 11 duHzalAM samaye rAjA sindhurAjAya bhArata / pANDuruvAca / jayadrathAya pradadau saubalAnumate tadA // 18 zatrUNAM yA vadhe vRttiH sA mRgANAM vadhe smRtaa| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi , rAjJAM mRga na mAM mohAttvaM garha yitumarhasi // 12 assttaadhikshttmo'dhyaayH|| 108 // acchadmanAmAyayA ca mRgANAM vadha iSyate / sa eva dharmo rAjJAM tu tadvidvAnkiM nu garhase // 13 janamejaya uvAca / agastyaH satramAsInazcacAra mRgayAmRSiH / kathito dhArtarASTrANAmArSaH saMbhava uttmH| AraNyAnsarvadaivatyAnmRgAnprokSya mahAvane // 14 amAnuSo mAnuSANAM bhavatA brahmavittama // 1 pramANadRSTadharmeNa kthmsmaanvigrhse| nAmadheyAni cApyeSAM kathyamAnAni bhAgazaH / agastyasyAbhicAreNa yuSmAkaM vai vapA hutA // 15 tvattaH zrutAni. me brahmanpANDavAnAM tu kIrtaya // 2 mRga uvaac| te hi sarve mahAtmAno devraajpraakrmaaH| na ripUnvai samuddizya vimuJcanti purA zarAn / tvayaivAMzAvataraNe devabhAgAH prakIrtitAH // 3 randhra eSAM vizeSeNa vadhakAlaH prazasyate // 16 tasmAdicchAmyahaM zrotumatimAnuSakarmaNAm / pANDuruvAca / teSAmAjananaM sarvaM vaizaMpAyana kIrtaya // 4 pramattamapramattaM vA vivRtaM nanti caujsaa| vaizaMpAyana uvAca / upAyairiSubhistIkSNaiH kasmAnmRga vigarhase // 17 rAjA pANDurmahAraNye mRgavyAlaniSevite / __ mRga uvaac| bane maithunakAlasthaM dadarza mRgayUthapam // 5 nAhaM nantaM mRgArAjanvigarhe AtmakAraNAt / satastAM ca mRgIM taM ca rukmapuGkhaiH suptribhiH| maithunaM tu pratIkSyaM me syAttvayehAnRzaMsataH // 18 nirbibheda zaraistIkSNaiH pANDuH paJcabhirAzugaiH // 6- sarvabhUtahite kAle sarvabhUtepsite tathA / sa ca rAjanmahAtejA RSiputrastapodhanaH / ko hi vidvAnmRgaM hanyAccarantaM maithunaM vne| -159 -
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 109. 19 ] mahAbhArate [1. 110. 12 110 puruSArthaphalaM kAntaM yattvayA vitathaM kRtam // 19 | mRgaH pANDuzca zokArtaH kSaNena samapadyata / / 31 pauravANAmRSINAM ca teSAmakliSTakarmaNAm / iti zrImahAbhArate bhAdiparvaNi vaMze jAtasya kauravya nAnurUpamidaM tava // 20 navAdhikazatatamo'dhyAyaH // 109 // nazaMsaM karma sumahatsarvalokavigarhitam / asvaya'mayazasyaM ca adharmiSThaM ca bhArata // 21 vaizaMpAyana uvaac| strIbhogAnAM vizeSajJaH shaastrdhrmaarthtttvvit| taM vyatItamatikramya rAjA svamiva bAndhavam / nArhastvaM surasaMkAza kartumasvaya'mIdRzam // 22 sabhAryaH zokaduHkhArtaH paryadevayadAturaH // 1 tvayA nRzaMsakartAraH pApAcArAzca mAnavAH / pANDuruvAca / nigrAhyAH pArthivazreSTha trivargaparivarjitAH // 23 satAmapi kule jAtAH karmaNA bata durgatim / kiM kRtaM te narazreSTha nighnato maamnaagsm| prApnuvantyakRtAtmAnaH kAmajAlavimohitAH // 2 muniM mUlaphalAhAraM mRgaveSadharaM nRpa / zazvaddharmAtmanA jAto bAla eva pitA mama / vasamAnamaraNyeSu nityaM zamaparAyaNam // 24 jIvitAntamanuprAptaH kAmAtmaiveti naH zrutam // 3 tvayAhaM hiMsito yasmAttasmAttvAmapyasaMzayam / tasya kAmAtmanaH kSetre rAjJaH saMyatavAgRSiH / dvayornazaMsakartAramavazaM kaammohitm| kRSNadvaipAyanaH sAkSAdbhagavAnmAmajIjanat // 4 jIvitAntakaro bhAva evamevAgamiSyati // 25 tasyAdya vyasane buddhiH saMjAteyaM mamAdhamA / ahaM hi kiMdamo nAma tapasApratimo muniH / tyaktasya devairanayAnmRgayAyAM durAtmanaH // 5 vyapatrapanmanuSyANAM mRgyAM maithunamAcaram // 26 mokSameva vyavasyAmi bandho hi vyasanaM mahat / mRgo bhUtvA mRgaiH sArdhaM carAmi gahane vane / suvRttimanuvartiSye tAmahaM pituravyayAm / na tu te brahmahatyeyaM bhvissytyvijaantH|| atIva tapasAtmAnaM yojayiSyAmyasaMzayam // 6 mRgarUpadharaM hatvA mAmevaM kAmamohitam // 27 tasmAdeko'haMmekAhamekaikasminvanaspatau / asya tu tvaM phalaM mUDha prApsyasIdRzameva hi / caranbhaikSaM munirmuNDazcariSyAmi mahImimAm // 7 priyayA saha saMvAsaM prApya kAmavimohitaH / pAMsunA samavacchannaH zUnyAgArapratizrayaH / tvamapyasyAmavasthAyAM pretalokaM gamiSyasi / / 28 vRkSamUlaniketo vA tyaktasarvapriyApriyaH // 8 antakAle ca saMvAsaM yayA gantAsi kaantyaa| na zocanna prahRSyaMzca tulyanindAtmasaMstutiH / pretarAjavazaM prAptaM sarvabhUtaduratyayam / nirAzIrnirnamaskAro nirdvandvo niSparigrahaH // 9 bhaktyA matimatAM zreSTha saiva tvAmanuyAsyati // 29 na cApyavahasankaMcinna kurvanbhRkuTI kvacit / vartamAnaH sukhe duHkhaM yathAhaM prApitastvayA / prasannavadano nityaM sarvabhUtahite rataH // 10 tathA sukhaM tvAM saMprAptaM duHkhamabhyAgamiSyati / / 30 jaGgamAjaGgamaM sarvamavihiMsaMzcaturvidham / vaizaMpAyana uvaac| svAsu prajAsvira sadA samaH prANabhRtAM prati // 1: evamuktvA suduHkhArto jIvitAsa vyyujyt| / ekakAlaM caranbhaikSaM kulAni dve ca pazca ca / / - 160 -
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 110. 12] Adiparva [1. 110. 39 asaMbhave vA bhaikSasya carannanazanAnyapi // 12 / AvAbhyAM dharmapatnIbhyAM saha taptvA tapo mahat / alpamalpaM yathAbhojyaM pUrvalAbhena jAtucit / tvameva bhavitA sArthaH svargasyApi na saMzayaH // 26 nityaM nAticarallAbhe alAbhe sapta pUrayan // 13 praNidhAyendriyagrAmaM bhrtRlokpraaynne| vAsyaikaM takSato bAhuM candanenaikamukSataH / tyaktakAmasukhe hyAvAM tapsyAvo vipulaM tapaH // 27 nAkalyANaM na kalyANaM pradhyAyannubhayostayoH // 14 / yadi AvAM mahAprAjJa tyakSyasi tvaM vizAM pate / na jijIviSuvatkiMcinna mumUrSavadAcaran / adyaivAvAM prahAsyAvo jIvitaM nAtra saMzayaH // 28 maraNaM jIvitaM caiva nAbhinandanna ca dviSan // 15 pANDuruvAca / yAH kAzcijjIvatA zakyAH krtumbhyudykriyaaH| yadi vyavasitaM hyetadyuvayodharmasaMhitam / tAH sarvAH samatikramya nimeSAdiSvavasthitaH // 16 svavRttimanuvartiSye tAmahaM pituravyayAm // 29 tAsu sarvAsvavasthAsu tyktsrvendriykriyH| tyaktanAmyasukhAcArastapyamAno mahattapaH / saMparityaktadharmAtmA sunirNiktAtmakalmaSaH // 17 valkalI phalamUlAzI cariSyAmi mahAvane // 30 nirmuktaH sarvapApebhyo vyatItaH sarvavAgurAH / agniM juhvannubhau kAlAvubhau kAlAvupaspRzan / na vaze kasyacittiSThansadharmA mAtarizvanaH / / 18 kRzaH parimitAhArazvIracarmajaTAdharaH // 31 etayA satataM vRttyA crnnevNprkaaryaa| zItavAtAtapasahaH kSutpipAsAzramAnvitaH / dehaM saMdhArayiSyAmi nirbhayaM mArgamAsthitaH // 19 tapasA duzcareNedaM zarIramupazoSayan // 32 nAhaM zvAcarite mArge avIryakRpaNocite / ekAntazIlI vimRzanpakkApakkena vartayan / svadharmAtsatatApete rameyaM vIryavarjitaH // 20 pitRndevAMzca vanyena vAgbhiradbhizca tarpayan // 33 satkRto'satkRto vApi yo'nyAM kRpnnckssussaa| vAnaprasthajanasyApi darzanaM kulavAsinAm / upaiti vRttiM kAmAtmA sa zunAM vartate pathi / / 21 nApriyANyAcarajjAtu kiM punargrAmavAsinAm // 34 .. vaizaMpAyana uvAca / evamAraNyazAstrANAmugramugrataraM vidhim / evamuktvA suduHkhArto niHzvAsaparamo nRpH| kAGkamANo'hamAsiSye dehasyAsya samApanAt // 35 avekSamANaH kuntIM ca mAdrIM ca samabhASata / / 22 vaizaMpAyana uvAca / kausalyA vidaraH kSattA rAjA ca saha bndhbhiH| ityevamuktvA bhArye te rAjA kauravavaMzajaH / AryA satyavatI bhISmaste ca rAjapurohitAH / / 23 tatazcUDAmaNiM niSkamaGgade kuNDalAni ca / brAhmaNAzca mahAtmAnaH somapAH sNshitvrtaaH| vAsAMsi ca mahArhANi strINAmAbharaNAni ca // 36 pauravRddhAzca ye tatra nivasantyasmadAzrayAH / pradAya sarvaM viprebhyaH pANDuH punarabhASata / prasAdya sarve vaktavyAH pANDuH pravrajito vanam // 24 / gatvA nAgapuraM vAcyaM pANDuH pravrajito vnm||37 nizamya vacanaM bharturvanavAse dhRtAtmanaH / artha kAmaM sukhaM caiva ratiM ca paramAtmikAm / tatsamaM vacanaM kuntI mAdrI ca samabhASatAm / / 25 - pratasthe sarvamutsRjya sabhAryaH kurupuMgavaH // 38 anye'pi hyAzramAH santi ye zakyA bhrtrssbh| tatastasyAnuyAtrANi te caiva paricArakAH / ma.bhA. 21 - 161 -
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 110. 39 ] mahAbhArate [1. 111. 20 zrutvA bharatasiMhasya vividhAH karuNA giraH / AkrIDabhUtAndevAnAM gandharvApsarasAM tathA // 6 bhImamArtasvaraM kRtvA hAheti paricukruzuH // 39 udyAnAni kuberasya samAni viSamANi ca / uSNamazru vimuJcantastaM vihAya mahIpatim / mahAnadInitambAMzca durgAzca girigahvarAn // 7 yayurnAgapuraM tUrNaM sarvamAdAya tadvacaH // 40 santi nityahimA dezA nirvRkssmRgpkssinnH| zrutvA ca tebhyastatsarvaM yathAvRttaM mhaavne| santi kecinmahAvarSA durgAH keciduraasdaaH|| 8 dhRtarASTro narazreSThaH pANDumevAnvazocata // 41 atikrAmenna pakSI yAnkuta evetare mRgAH / rAjaputrastu kauravyaH pANDurmUlaphalAzanaH / vAyureko'tigAdyatra siddhAzca paramarSayaH // 9 jagAma saha bhAryAbhyAM tato nAgasabhaM girim||42 gacchantyA zailarAje'sminrAjaputryau kathaM tvime / sa caitrarathamAsAdya vAriSeNamatItya c| na sIdetAmaduHkhArhe mA gamo bharatarSabha / / 10 himavantamatikramya prayayau gandhamAdanam // 43 pANDuruvAca / rakSyamANo mahAbhUtaiH siddhaizca paramarSibhiH / aprajasya mahAbhAgA na dvAraM paricakSate / uvAsa sa tadA rAjA sameSu viSameSu ca // 44 svarge tenAbhitapto'hamaprajastadravImi vaH // 11 indradyumnasaraH prApya haMsakUTamatItya c| RNaizcaturbhiH saMyuktA jAyante manujA bhuvi| zatazRGge mahArAja tApasaH samapadyata // 45 pitRdevarSimanujadeyaiH zatasahasrazaH / / 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi etAni tu yathAkAlaM yo na budhyati maanvH| . dazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 110 // na tasya lokAH santIti dharmavidbhiH pratiSThitam // 13 yajJaizca devAnprINAti svAdhyAyatapasA munIn / vaizaMpAyana uvaac| putraiH zrAddhaiH pitRRzcApi AnRzaMsyena mAnavAn // 11 tatrApi tapasi zreSThe vartamAnaH sa vIryavAn / RSidevamanuSyANAM parimukto'smi dhrmtH| siddhacAraNasaMghAnAM babhUva priyadarzanaH // 1 pitryANAdanirmuktastena tapye tapodhanAH // 15 . zuzrUSuranahaMvAdI saMyatAtmA jitendriyaH / dehanAze dhruvo nAzaH pitRNAmeSa nizcayaH / svarga gantuM parAkrAntaH svena vIryeNa bhArata // 2 iha tasmAtprajAhetoH prajAyante narottamAH // 16 keSAMcidabhavaddhAtA keSAMcidabhavatsakhA / yathaivAhaM pituH kSetre sRSTastena mahAtmanA / RSayastvapare cainaM putravatparyapAlayan // 3 tathaivAsminmama kSetre kathaM vai saMbhavetprajA // 17 sa tu kAlena mahatA prApya niSkalmaSaM tapaH / tApasA UcuH / brahmarSisadRzaH pANDurbabhUva bharatarSabha // 4 asti vai tava dharmAtmanvidma devopamaM zubham / svargapAraM titIrSansa shtshRnggaadudngmukhH| apatyamanaghaM rAjanvayaM divyena cakSuSA // 18 pratasthe saha patnIbhyAmabruvaMstatra taapsaaH| daivadiSTaM naravyAghra karmaNehopapAdaya / uparyupari gacchantaH zailarAjamudaGmukhAH // 5 akliSTaM phalamavyagro vindate buddhimAnnaraH // 19 dRSTavanto girerasya durgAndezAnbahUnvayam / tasmindRSTe phale tAta prayatnaM kartumarhasi / - 162 -
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 111. 20] Adiparva [1. 112. 11 apatyaM guNasaMpannaM labdhvA prItimavApsyasi / / 20 / karmaNyavasite tasminsA tenaiva sahAksat / vaizaMpAyana uvaac| tatra trIJjanayAmAsa durjayAdInmahArathAn // 35 tacchrutvA tApasavacaH pANDuzcintAparo'bhavat / tathA tvamapi kalyANi brAhmaNAttapasAdhikAt / Atmano mRgazApena jAnannupahatAM kriyAm // 21 manniyogAdyata kSipramapatyotpAdanaM prati / / 36 so'bravIdvijane kuntI dharmapatnI yazasvinIm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi apatyotpAdane yogamApadi prasamarthayan // 22 ekaadshaadhikshttmo'dhyaayH|| 111 // apatyaM nAma lokeSu pratiSThA dhrmsNhitaa| 112 iti kunti vidurdhIrAH zAzvataM dharmamAditaH // 23 vaizaMpAyana uvAca / iSTaM dattaM tapastaptaM niyamazca svanuSThitaH / . evamuktA mahArAja kuntI pANDumabhASata / sarvamevAnapatyasya na pAcanamihocyate // 24 kurUNAmRSabhaM vIraM tadA bhUmipatiM patim // 1 so'hamevaM viditvaitatprapazyAmi shucismite|| na mAmarhasi dharmajJa vaktumevaM kathaMcana / anapatyaH zubhAllokAnnAvApsyAmIti cintyn||25 dharmapatnImabhiratAM tvayi rAjIvalocana // 2 mRgAbhizApAnnaSTaM me prajanaM hyakRtAtmanaH / tvameva tu mahAbAho mayyapatyAni bhArata / nRzaMsakAriNo bhIru yathaivopahataM tathA // 26 vIra vIryopapannAni dharmato janayiSyasi // 3 ime vai bandhudAyAdAH SaT putrA dharmadarzane / svarga manujazArdUla gaccheyaM sahitA tvayA / SaDevAbandhudAyAdAH putrAstAJzRNu me pRthe // 27 apatyAya ca mAM gaccha tvameva kurunandana // 4 svayaMjAtaH praNItazca parikrItazca yaH sutaH / na hyahaM manasApyanyaM gaccheyaM tvadRte naram / paunarbhavazca kAnInaH svairiNyAM yazca jAyate // 28 tvattaH prativiziSTazca ko'nyo'sti bhuvi mAnavaH / / dattaH krItaH kRtrimazca upagacchetsvayaM ca yH| imAM ca tAvaddhayAM tvaM paurANIM zRNu me kathAm / sahodo jAtaretAzca hInayonidhRtazca yaH // 29 parizrutAM vizAlAkSa kIrtayiSyAmi yAmaham / / 6 pUrvapUrvatamAbhAve maMtvA lipseta vai sutm| vyuSitAzva iti khyAto babhUva kila pArthivaH / uttamAdavarAH puMsaH kAGkSante putramApadi // 30 purA paramadharmiSThaH pUrovaMzavivardhanaH // 7 apatyaM dharmaphaladaM zreSThaM vindanti sAdhavaH / tasmiMzca yajamAne vai dharmAtmani mahAtmani / AtmazukrAdapi pRthe manuH svAyaMbhuvo'bravIt // 31 upAgamastato devAH sendrAH saha maharSibhiH // 8 . tasmAtpraheSyAmyadya tvAM hInaH prajananAtsvayam / amAdyadindraH somena dakSiNAbhirdvijAtayaH / sadRzAcchreyaso vA tvaM viddhyapatyaM yazasvini / / 32 vyuSitAzvasya rAjarSestato yajJe mahAtmanaH // 9 zRNu kunti kathAM cemAM zAradaNDAyanIM prati / vyuSitAzvastato rAjannati mAnvyarocata / yA vIrapatnI gurubhirniyuktApatyajanmani // 33 sarvabhUtAnyati yathA tapanaH zizirAtyaye // 10 puSpeNa prayatA snAtA nizi kunti ctusspthe| / sa vijitya gRhItvA ca nRpatIrAjasattamaH / varayitvA dvijaM siddhaM hutvA puMsavane'nalam / / 34 / prAcyAnudIcyAnmadhyAMzca dkssinnaatyaankaalyt||11 - 163 -
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 111. 12 ] mahAbhArate [1.113.4 azvamedhe mahAyajJe vyuSitAzvaH pratApavAn / tadidaM karmabhiH pApaiH pUrvadeheSu saMcitam / babhUva sa hi rAjendro dazanAgabalAnvitaH // 12 duHkhaM mAmanusaMprAptaM rAjaMstvadviprayogajam // 26 Ayatra gAthAM gAyanti ye purANavido janAH / adyaprabhRtyahaM rAjankuzaprastarazAyinI / vyuSitAzvaH samudrAntAM vijityemAM vasuMdharAm / bhaviSyAmyasukhAviSTA tvadarzanaparAyaNA // 27 apAlayatsarvavarNAnpitA putrAnivaurasAn // 13 darzayasva naravyAghra sAdhu mAmasukhAnvitAm / yajamAno mahAyajJairbrAhmaNebhyo dadau dhanam / dInAmanAthAM kRpaNAM vilapantIM narezvara // 28 anantaratnAnyAdAya AjahAra mahAkratUna / evaM bahuvidhaM tasyAM vilapantyAM punaH punaH / suSAva ca bahUnsomAnsomasaMsthAstatAna ca // 14 taM zavaM saMpariSvajya vAkilAntarhitAbravIt // 29 AsItkAkSIvatI cAsya bhAryA prmsNmtaa| . uttiSTha bhadre gaccha tvaM dadAnIha varaM tava / bhadrA nAma manuSyendra rUpeNAsadRzI bhuvi // 15 janayiSyAmyapatyAni tvayyahaM cAruhAsini // 30 kAmayAmAsatustau tu parasparamiti zrutiH / AtmIye ca varArohe zayanIye caturdazIm / sa tasyAM kAmasaMmatto yakSmANaM samapadyata // 16 aSTamI vA RtusnAtA saMvizethA mayA saha // 31 tenAcireNa kAlena jagAmAstamivAMzumAn / evamuktA tu sA devI tathA cakre pativratA / tasminprete manuSyendre bhAryAsya bhRzaduHkhitA // 17 yathoktameva tadvAkyaM bhadrA putrArthinI tadA // 32 aputrA puruSavyAghra vilalApeti naH zrutam / sA tena suSuve devI zavena manujAdhipa / bhadrA paramaduHkhArtA tannibodha narAdhipa // 18 trIzAlvAMzcaturo madrAnsutAnbharatasattama // 33 nArI paramadharmajJa sarvA putrvinaakRtaa| tathA tvamapi mayyena manasA bharatarSabha / patiM vinA jIvati yA na sA jIvati duHkhitaa||19 zakto janayituM putrAMstapoyogabalAnvayAt // 34 patiM vinA mRtaM zreyo nAryAH kSatriyapuMgava / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tvadgatiM gantumicchAmi prasIdasva nayasva mAm // 20 dvAdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 112 // tvayA hInA kSaNamapi nAhaM jIvitumutsahe / . 113 prasAdaM kuru me rAjannitastUrNaM nayasva mAm // 21 vaizaMpAyana uvaac| pRSThato'nugamiSyAmi sameSu viSameSu ca / evamuktastayA rAjA tAM devIM punarabravIt / tvAmahaM narazArdUla gacchantamanivartinam / / 22 / dharmaviddharmasaMyuktamidaM vacanamuttamam // 1 chAyevAnapagA rAjansatataM vshvrtinii| evametatpurA kunti vyuSitAzvazcakAra h| bhaviSyAmi naravyAghra nityaM priyahite ratA // 23 yathA tvayoktaM kalyANi sa hyAsIdamaropamaH // 2 adyaprabhRti mAM rAjankaSTA hRdayazoSaNAH / atha tvimaM pravakSyAmi dharmaM tvetaM nibodha me| Adhayo'bhibhaviSyanti tvadRte puSkarekSaNa // 24 purANamRSibhirdRSTaM dharmavidbhirmahAtmabhiH // 3 abhAgyayA mayA nUnaM viyuktAH sahacAriNaH / anAvRtAH kila purA striya AsanvarAnane / saMyogA viprayuktA vA pUrvadeheSu pArthiva // 25 / kAmacAravihAriNyaH svatatrAzcArulocane // 4 - 164
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 113. 5] Adiparva [1. 113. 33 tAsAM vyuccaramANAnAM kaumArAtsubhage patIn / | na kariSyati tasyAzca bhaviSyatyetadeva hi // 19 nAdharmo'bhUdvarArohe sa hi dharmaH purAbhavat // 5 iti tena purA bhIru maryAdA sthApitA balAt / taM caiva dharma paurANaM tiryagyonigatAH prajAH / uddAlakasya putreNa dhA vai zvetaketunA / / 20 adyApyanuvidhIyante kAmadveSavivarjitAH / saudAsena ca rambhoru niyuktApatyajanmani / purANadRSTo dharmo'yaM pUjyate ca mhrssibhiH|| 6 madayantI jagAmarSi vasiSThamiti naH zrutam // 21 uttareSu ca rambhoru kuruSvadyApi vartate / tasmAllabhe ca sA putramazmakaM nAma bhAminI / strINAmanugrahakaraH sa hi dharmaH sanAtanaH // 7 bhAryA kalmASapAdasya bhartuH priyacikIrSayA / / 22 asmiMstu loke nacirAnmaryAdeyaM shucismite| asmAkamapi te janma viditaM kamalekSaNe / sthApitA yena yasmAcca tanme vistarataH zRNu // 8 kRSNadvaipAyanAdbhIru kurUNAM vaMzavRddhaye // 23 babhUvoddAlako nAma maharSiriti naH zrutam / ata etAni sarvANi kAraNAni samIkSya vai / zvetaketuriti khyAtaH putrastasyAbhavanmuniH // 9 mamaitadvacanaM dhayaM kartumarhasyanindite // 24 maryAdeyaM kRtA tena mAnuSeSviti naH zrutam / RtAvRto rAjaputri striyA bhartA ytvrte| kopAtkamalapatrAkSi yadarthaM tannibodha me / / 10 nAtivartavya ityevaM dharmaM dharmavido viduH // 25 zvetaketoH kila purA samakSaM mAtaraM pituH / zeSeSyanyeSu kAleSu svAtatrayaM strI kilArhati / jagrAha brAhmaNaH pANau gacchAva iti caabrviit||11 dharmametaM janAH santaH purANaM paricakSate 26 RSiputrastataH kopaM cakArAmarSitastadA / bhartA bhAryAM rAjaputri dharmya vAdharmyameva vA / mAtaraM tAM tathA dRSTvA nIyamAnAM balAdiva // 12 yadyAttattathA kAryamiti dharmavido viduH // 27 kruddhaM taM tu pitA dRSTvA zvetaketumuvAca h| vizeSataH putragRddhI hInaH prajananAtsvayam / mA tAta kopaM kAstvimeSa dharmaH sanAtanaH // 13 yathAhamanavadyAGgi putradarzanalAlasaH // 28 anAvRtA hi sarveSAM varNAnAmaGganA bhuvi / tathA raktAGgulitalaH padmapatranibhaH shubhe| yathA gAvaH sthitAstAta sve sve varNe tathA prjaaH||14 prasAdArthaM mayA te'yaM zirasyabhyudyato'JjaliH // 29 RSiputro'tha taM dharmaM zvetaketurna cakSame / manniyogAtsukezAnte dvijAtestapasAdhikAt / cakAra caiva maryAdAmimAM strIpuMsayorbhuvi // 15 putrAnguNasamAyuktAnutpAdayitumarhasi / mAnuSeSu mahAbhAge na tvevAnyeSu jntussu| tvatkRte'haM pRthuzroNi gaccheyaM putriNAM gatim // 30 tadAprabhRti maryAdA sthiteyamiti naH zrutam // 16 evamuktA tataH kuntI pANDaM parapuraMjayam / byuzcarantyAH patiM nAryA adyaprabhRti pAtakam / pratyuvAca varArohA bhartuH priyahite ratA // 31 bhrUNahatyAkRtaM pApaM bhaviSyatyasukhAvaham / / 17 pitRvezmanyahaM bAlA niyuktAtithipUjane / bhAryA tathA vyuJcarataH kaumArI brhmcaarinniim| ugraM paryacaraM tatra brAhmaNaM saMzitavratam // 32 pativratAmetadeva bhavitA pAtakaM bhuvi // 18 nigUDhanizcayaM dharme yaM taM durvAsasaM viduH / yA niyuktA yA caiva patnyapatyArthameva c| tamahaM saMzitAtmAnaM sarvayatnairatoSayam // 33 - 165 -
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 113. 34 ] mahAbhArate [1. 114. 17 sa me'bhicArasaMyuktamAcaSTa bhagavAnvaram / saMgamya sA tu dharmeNa yogamUrtidhareNa vai|' matragrAmaM ca me prAdAdabravIccaiva mAmidam // 34 lebhe putraM varArohA sarvaprANabhRtAM varam // 3 . yaM yaM devaM tvametena matreNAvAhayiSyasi / aindre candrasamAyukte muhUrte'bhijite'STame / akAmo vA sakAmo vA sa te vazamupaiSyati // 35 / divA madhyagate sUrye tithau puNye'bhipUjite // 4 ityuktAhaM tadA tena pitRvezmani bhArata / samRddhayazasaM kuntI suSAva samaye sutam / / brAhmaNena vacastathyaM tasya kAlo'yamAgataH // 36 jAtamAtre sute tasminvAguvAcAzarIriNI // 5 anujJAtA tvayA devamAhvayeyamahaM nRp| eSa dharmabhRtAM zreSTho bhaviSyati na saMzayaH / tena matreNa rAjarSe yathA syAnnau prajA vibho // 37 yudhiSThira iti khyAtaH pANDoH prathamajaH sutaH // 6 AvAhayAmi kaM devaM brUhi tattvavidAM vara / bhavitA prathito rAjA triSu lokeSu vizrutaH / tvatto'nujJApratIkSAM mAM viddhayasminkarmaNi sthitAm // yazasA tejasA caiva vRttena ca samanvitaH // 7 paanndduruvaac| dhArmikaM taM sutaM labdhvA pANDustAM punarabravIt / adyaiva tvaM varArohe prayatasva yathAvidhi / prAhuH kSatraM balajyeSThaM balajyeSThaM sutaM vRNu // 8 dharmamAvAhaya zubhe sa hi deveSu puNyabhAk / / 39 tatastathoktA patyA tu vAyumevAjuhAva saa| adharmeNa na no dharmaH saMyujyeta kathaMcana / tasmAjjajJe mahAbAhurramo bhImaparAkramaH // 9 lokazcAyaM varArohe dharmo'yamiti maMsyate // 40 tamapyatibalaM jAtaM vAgabhyavadadacyutam / dhArmikazca kurUNAM sa bhaviSyati na saMzayaH / sarveSAM balinAM zreSTho jAto'yamiti bhArata // 10 dattasyApi ca dharmeNa nAdharme raMsyate manaH // 41 idamatyadbhutaM cAsIjAtamAtre vRkodare / tasmAddharmaM puraskRtya niyatA tvaM zucismite / yadakAtpatito mAtuH zilAM gAtrairacUrNayat // 11 upacArAbhicArAbhyAM dharmamArAdhayasva vai|| 42 kuntI vyAghrabhayodvignA sahasotpatitA kila / vaizaMpAyana uvAca / nAnvabudhyata saMsuptamutsaGge sve vRkodaram // 12 sA tathoktA tathetyuktvA tena bha; varAGganA / tataH sa vajrasaMghAtaH kumAro'bhyapatadgirau / abhivAdyAbhyanujJAtA pradakSiNamavartata // 43 patatA tena zatadhA zilA gaatrairvicuurnnitaa| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tAM zilAM cUrNitAM dRSTvA pANDurvismayamAgamat // 13 tryodshaadhikshttmo'dhyaayH|| 1.13 // yasminnahani bhImastu jajJe bharatasattama / duryodhano'pi tatraiva prajajJe vasudhAdhipa // 14 vaizaMpAyana uvAca / jAte vRkodare pANDuridaM bhUyo'nvacintayat / saMvatsarAhite garbhe gAndhAryA janamejaya / kathaM nu me varaH putro lokazreSTho bhavediti // 15 AhvayAmAsa vai kuntI garbhArthaM dharmamacyutam // 1 / daive puruSakAre ca loko'yaM hi pratiSThitaH / sA baliM tvaritA devI dharmAyopajahAra h| tatra daivaM tu vidhinA kAlayuktena labhyate // 16 jajApa japyaM vidhivaddattaM durvAsasA purA // 2 indro hi rAjA devAnAM pradhAna iti naH zrutam / -166
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 114. 17] Adiparva [1. 114. 45 aprameyabalotsAho vIryavAnamitadyutiH // 17 etasya bhujavIryeNa khANDave havyavAhanaH / taM toSayitvA tapasA putraM lapsye mahAbalam / medasA sarvabhUtAnAM tRptiM yAsyati vai parAm // 32 yaM dAsyati sa me putraM sa varIyAnbhaviSyati / grAmaNIzca mahIpAlAneSa jitvA mahAbalaH / karmaNA manasA vAcA tasmAttapsye mahattapaH // 18 bhrAtRbhiH sahito vIrastrInmedhAnAhariSyati // 33 tataH pANDumahAtejA mantrayitvA maharSibhiH / jAmadagnyasamaH kunti viSNutulyaparAkramaH / dideza kuntyAH kauravyo vrataM sAMvatsaraM zubham / / 19 eSa vIryavatAM zreSTho bhaviSyatyaparAjitaH // 34 AtmanA ca mahAbAhurekapAdasthito'bhavat / tathA divyAni cAstrANi nikhilAnyAhariSyati / ugraM sa tapa Atasthe parameNa samAdhinA // 20 vipranaSTAM zriyaM cAyamAhartA puruSarSabhaH // 35 ArirAdhayiSardevaM tridazAnAM tamIzvaram / etAmatyadbhutAM vAcaM kuntIputrasya sUtake / sUryeNa saha dharmAtmA paryavartata bhArata // 21 / uktavAnvAyurAkAze kuntI zuzrAva cAsya tAm // 36 taM tu kAlena mahatA vAsavaH pratyabhASata / vAcamuccAritAmuccaistAM nizamya tapasvinAm / putraM tava pradAsyAmi triSu lokeSu vizrutam // 22 babhUva paramo harSaH zatazRGganivAsinAm // 37 devAnAM brAhmaNAnAM ca suhRdAM cArthasAdhakam / tathA devaRSINAM ca sendrANAM ca divaukasAm / sutaM te'gyaM pradAsyAmi sarvAmitravinAzanam // 23 AkAze dundubhInAM ca babhUva tumulaH svanaH // 38 ityuktaH kauravo rAjA vAsavena mahAtmanA / udatiSThanmahAghoSaH puSpavRSTibhirAvRtaH / uvAca kuntI dharmAtmA devarAjavacaH smaran / / 24 samavetya ca devAnAM gaNAH pArthamapUjayan // 39 nItimantaM mahAtmAnamAdityasamatejasam / kAdraveyA vainateyA gndhrvaapsrsstthaa| durAdharSa kriyAvantamatIvAdbhutadarzanam / / 25 prajAnAM patayaH sarve sapta caiva maharSayaH // 40 putraM janaya suzroNi dhAma kSatriyatejasAm / bharadvAjaH kazyapo gautamazca labdhaH prasAdo devendrAttamAhvaya zucismite / / 26 vizvAmitro jamadagnirvasiSThaH / evamuktA tataH zakramAjuhAva yazasvinI / - yazcodito bhAskare'bhUtpranaSTe athAjagAma devendro janayAmAsa cArjunam // 27 so'pyatrAtribhaMgavAnAjagAma // 41 jAtamAtre kumAre tu vAguvAcAzarIriNI / marIciraGgirAzcaiva pulastyaH pulahaH kratuH / mahAgambhIranirghoSA nabho nAdayatI tadA // 28 dakSaH prajApatizcaiva gandharvApsarasastathA // 42 kArtavIryasamaH kunti zivitulyaparAkramaH / divyamAlyAmbaradharAH sarvAlaMkArabhUSitAH / eSa zakra ivAjeyo yazaste prathayiSyati // 29 upagAyanti bIbhatsumupanRtyanti cApsarAH / badityA viSNunA prItiyathAbhUdabhivardhitA / gandharvaiH sahitaH zrImAnprAgAyata ca tumburuH // 43 tathA viSNusamaH prItiM vardhayiSyati te'rjunaH // 30 bhImasenograsenau ca uurnnaayurnghstthaa| eSa madrAnvaze kRtvA kurUMzca saha kekyaiH|| gopatidhRtarASTrazca sUryavarcAzca saptamaH // 44 vedikAzikarUSAMzca kurulakSma sudhAsyati // 31 / yugapastRNapaH kaannirnndishcitrrthstthaa| -167 yAro Saine
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 114. 45 ] mahAbhArate [1. 115.6 trayodazaH zAlizirAH parjanyazca caturdazaH // 45 karkoTako'tha zeSazca vAsukizca bhujaMgamaH / kaliH paJcadazazcAtra nAradazcaiva SoDazaH / kacchapazcApakuNDazca takSakazca mahoragaH // 60 sadvA bRhadvA bRhakaH karAlazca mahAyazAH / / 46 AyayustejasA yuktA mahAkrodhA mahAbalAH / brahmacArI bahuguNaH suparNazceti vizrutaH / ete cAnye ca bahavastatra nAgA vyavasthitAH // 61 vizvAvasu manyuzca sucandro dazamastathA // 47 tAya'zcAriSTanemizca gruddshcaasitdhvjH| gItamAdhuryasaMpannau vikhyAtau ca hhaahuhuu| aruNazcAruNizcaiva vainateyA vyavasthitAH // 62 ityete devagandharvA jagustatra nararSabham // 48 tadRSTvA mahadAzcaryaM vismitA munisttmaaH| tathaivApsaraso hRSTAH srvaalNkaarbhuussitaaH| adhikAM sma tato vRttimavartanpANDavAnprati // 63 nantarvai mahAbhAgA jgushcaaytlocnaaH|| 49 pANDustu punarevainAM putralobhAnmahAyazAH / anUnA cAnavadyA ca priyamukhyA guNAvarA / prAhiNoddarzanIyAGgI kuntI tvenamathAbravIt // 64 adrikA ca tathA sAcI mizrakezI alaMbusA // 50 nAtazcaturthaM prasavamApatsvapi vadantyuta / marIciH zucikA caiva vidyutparNA tilottmaa| ataH paraM cAriNI syAtpaJcame bandhakI bhvet||65 agnikA lakSaNA kSemA devI rambhA manoramA // 51 sa tvaM vidvandharmamimaM buddhigamyaM kathaM nu mAm / asitA ca subAhuzca supriyA suvapustathA / apatyArthaM samutkramya pramAdAdiva bhASase // 66 puNDarIkA sugandhA ca surathA ca pramAthinI / / 52 / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kAmyA zAradvatI caiva nanRtastatra saMghazaH / caturdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 114 // menakA sahajanyA ca parNikA puJjikasthalA // 53 , 115 kratusthalA ghRtAcI ca vizvAcI pUrvacittyapi / vaizaMpAyana uvAca / umlocetyabhivikhyAtA pramloceti ca tA daza / kuntIputreSu jAteSu dhRtarASTrAtmajeSu ca / urvazyekAdazItyetA jagurAyatalocanAH // 54 madrarAjasutA pANDe raho vacanamabravIt // 1 // dhAtAryamA ca mitrazca varuNoM'zo bhgstthaa| na me'sti tvayi saMtApo viguNe'pi paraMtapa / indro vivasvAnpUSA ca tvaSTA ca savitA tthaa|| 55 nAvaratve varAhA'yAH sthitvA cAnagha nityadA // 2 parjanyazcaiva viSNuzca AdityAH pAvakArciSaH / gAndhAryAzcaiva nRpate jAtaM putrazataM tthaa| mahimAnaM pANDavasya vardhayanto'mbare sthitAH // 56 zrutvA na me tathA duHkhamabhavatkurunandana // 3 mRgavyAdhazca zarvazca niRtizca mahAyazAH / idaM tu me mahahuHkhaM tulyatAyAmaputratA / ajaikapAdahirbudhnyaH pinAkI ca paraMtapaH // 57 diSTyA tvidAnI bhaturme kuntyAmapyasti sNttiH|| 4 dahano'thezvarazcaiva kapAlI ca vizAM pte| yadi tvapatyasaMtAnaM kuntirAjasutA mayi / sthANurbhavazva bhagavAnrudrAstatrAvata sthire / / 58 kuryAdanugraho me syAttava cApi hitaM bhavet // 5 azvinI vasavazvASTau mastazca mhaablaaH| stambho hi me sapatnItvAdvaktuM kuntisutAM prati / vizvedevAstathA sAdhyAstatrAsanparisaMsthitAH // 59 yadi tu tvaM prasanno me svayamenAM pracodaya // 6 - 168 -
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 115.7] Adiparva [1. 116.4 paanndduruvaac| pUrvajaM nakuletyevaM sahadeveti cAparam / mamApyeSa sadA mAdri hRdyarthaH privrtte| mAdrIputrAvakathayaMste viprAH prItamAnasAH / na tu tvAM prasahe vaktumiSTAniSTavivakSayA / / 7 anusaMvatsaraM jAtA api te kurusattamAH // 21 tava tvidaM mataM jJAtvA prayatiSyAmyataH param / kuntImatha punaH pANDurmAdyarthe samacodayat / manye dhruvaM mayoktA sA vaco me pratipatsyate // 8 tamuvAca pRthA rAjarahasyuktA satI sadA // 22 vaizaMpAyana uvAca / uktA sakRdvandvameSA lebhe tenAsmi vnycitaa| tataH kuntIM punaH pANDurvivikta idmbrviit| bibhemyasyAH paribhavAnnArINAM gatirIdRzI // 23 kulasya mama saMtAnaM lokasya ca kuru priyam // 9 nAjJAsiSamahaM mUDhA dvandvAhvAne phaladvayam / mama cApiNDanAzAya pUrveSAmapi cAtmanaH / tasmAnnAhaM niyoktavyA tvayaiSo'stu varo mama // 24 matpriyArthaM ca kalyANi kuMru kalyANamuttamam // 10 evaM pANDoH sutAH pazca devadattA mahAbalAH / yazaso'rthAya caiva tvaM kuru karma suduSkaram / saMbhUtAH kIrtimantaste kuruvaMzavivardhanAH // 25 prApyAdhipatyamindreNa yajJairiSTaM yazorthinA // 11 zubhalakSaNasaMpannAH somavatpriyadarzanAH / tathA mantravido viprAstapastaptvA suduSkaram / siMhadarpA maheSvAsAH siMhavikrAntagAminaH / gurUnabhyupagacchanti yazaso'rthAya bhAmini // 12 siMhagrIvA manuSyendrA vavRdhurdevavikramAH / / 26 tathA rAjarSayaH sarve brAhmaNAzca tpodhnaaH| vivardhamAnAste tatra puNye haimavate girau| cakruruccAvacaM karma yazaso'rthAya duSkaram // 13 vismayaM janayAmAsumaharSINAM sameyuSAm // 27 sA tvaM mAdrI plaveneva tArayemAmanindite / te ca paJca zataM caiva kuruvaMzavivardhanAH / apatyasaMvibhAgena parAM kIrtimavApnuhi // 14 sarve vavRdhuralpena kAlenApsviva nIrajAH // 28 evamuktAbravInmAdrIM sakRJcintaya daivatam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tasmAtte bhavitApatyamanurUpamasaMzayam // 15 pnycdshaadhikshttmo'dhyaayH|| 115 // vato mAdrI vicAryaiva jagAma manasAzvinau / tAvAgamya sutau tasyAM janayAmAsaturyamau / / 16 vaizaMpAyana uvAca / nakulaM sahadevaM ca rUpeNApratimA bhuvi| darzanIyAMstataH putrAnpANDuH paJca mahAvane / tathaiva tAvapi yamau vAguvAcAzarIriNI / / 17 tAnpazyanparvate reme svabAhubalapAlitAn // 1 rUpasattvaguNopetAvetAvanyAJjanAnati / supuSpitavane kAle kadAcinmadhumAdhave / bhAsatastejasAtyarthaM rUpadraviNasaMpadA // 18 bhUtasaMmohane rAjA sabhAryo vyacaradvanam / / 2 nAmAni cakrire teSAM zatazRGganivAsinaH / palAzaistilakaicUtaizcampakaiH pAribhadrakaiH / . bhaktyA ca karmaNA caiva tathAzIbhirvizAM pate // 19 / anyaizca bahubhivRkSaiH phalapuSpasamRddhibhiH // 3 jyeSThaM yudhiSThiretyAhuImaseneti madhyamam / jalasthAnaizca vividhaiH padminIbhizca zobhitam / arjuneti tRtIyaM ca kuntIputrAnakalpayan / / 20 / pANDorvanaM tu saMprekSya prajajJe hRdi manmathaH // 4 ma. bhA. 22 - 169 -
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 116. 5] mahAbhArate . [1. 116. 31 prahRSTamanasaM tatra viharantaM yathAmaram / kathaM dInasya satataM tvAmAsAdya rahogatAm / taM mAyanujagAmaikA vasanaM bibhratI zubham // 5 taM vicintayataH zApaM praharSaH samajAyata // 20 samIkSamANaH sa tu tAM vayaHsthAM tanuvAsasam / dhanyA tvamasi bAhrIki matto bhAgyatarA tthaa| tasya kAmaH pravavRdhe gahane'gnirivotthitaH // 6 dRSTavatyasi yadvaktraM prahRSTasya mahIpateH // 21 . rahasyAtmasamAM dRSTvA rAjA rAjIvalocanAm / mAdhuvAca / na zazAka niyantuM taM kAmaM kaamblaatkRtH|| 7 vilobhyamAnena mayA vAryamANena cAsakRt / tata enAM balAdrAjJA nijagrAha rahogatAm / AtmA na vArito'nena satyaM diSTa cikiirssunnaa||22 vAryamANastayA devyA visphurantyA yathAbalam // 8 kuntyuvAca / sa tu kAmaparItAtmA taM zApaM nAnvabudhyata / ahaM jyeSThA dharmapatnI jyeSThaM dharmaphalaM mama / mAdrI maithunadharmeNa gacchamAno balAdiva / / 9 avazyaM bhAvino bhAvAnmA mAM mAdri nivartaya // 23 jIvitAntAya kauravyo manmathasya vazaM gtH| anveSyAmIha bhartAramahaM pretavazaM gatam / zApajaM bhayamutsRjya jagAmaiva balAtpriyAm // 10 uttiSTha tvaM visRjyainamimAnrakSasva dArakAn // 24 tasya kAmAtmano buddhiH sAkSAtkAlena mohitaa| mAdhuvAca / saMpramathyendriyagrAmaM pranaSTA saha cetasA // 11 ahamevAnuyAsyAmi bhartAramapalAyinam / sa tayA saha saMgamya bhAryayA kurunandana / na hi tRptAsmi kAmAnAM tajyeSThA anumnytaam||25 pANDuH paramadharmAtmA yuyuje kAladharmaNA // 12 mAM cAbhigamya kSINo'yaM kAmAdbharatasattamaH / tato mAdrI samAliGgaya rAjAnaM gtcetsm|| tamucchindyAmasya kAmaM kathaM nu yamasAdane // 26 mumoca duHkhajaM zabdaM punaH punaratIva ha // 13 na cApyahaM vartayantI nirvizeSaM suteSu te| saha putraistataH kuntI mAdrIputrau ca paannddvau| vRttimArye cariSyAmi spRzedenastathA hi mAm // 27 AjagmuH sahitAstatra yatra rAjA tathAgataH // 14 tasmAnme sutayoH kunti vartitavyaM svaputravat / tato bhAyabravIdrAjannArjA kuntImidaM vcH| mAM hi kAmayamAno'yaM rAjA pretavazaM gataH // 28 ekaiva tvamihAgaccha tiSThantvatraiva dArakAH // 15 rAjJaH zarIreNa saha mamApIdaM kalevaram / tacchrutvA vacanaM tasyAstatraivAvArya dArakAn / dagdhavyaM supraticchannametadAyeM priyaM kuru // 29 hatAhamiti vikruzya sahasopajagAma ha // 16 dArakeSvapramattA ca bhavethAzca hitA mama / dRSTvA pANDaM ca mAdrIM ca zayAnau dharaNItale / ato'nyanna prapazyAmi saMdeSTavyaM hi kiMcana // 30 kuntI zokaparItAGgI vilalApa suduHkhitA // 17 vaizaMpAyana uvaac| rakSyamANo mayA nityaM vIraH satatamAtmavAn / ityuktvA taM citAgnisthaM dharmapatnI nararSabham / kathaM tvamabhyatikrAntaH zApaM jAnanvanaukasaH // 18 / madrarAjAtmajA tUrNamanvArohadyazasvinI // 31 nanu nAma tvayA mAdri rakSitavyo jnaadhipH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sA kathaM lobhitavatI vijane tvaM narAdhipam // 19 / SoDazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 116 // - 170 -
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 117. 1] Adiparva [1. 117. 29 vaizaMpAyana uvAca / pANDoravabhRthaM kRtvA devakalpA mhrssyH| tato matramakurvanta te sametya tapasvinaH // 1 hitvA rAjyaM ca rASTraM ca sa mahAtmA mahAtapAH / asminsthAne tapastatuM tApasAzaraNaM gataH / / 2 sa jAtamAtrAnputrAMzca dArAMzca bhavatAmiha / pradAyopanidhiM rAjA pANDuH svargamito gataH / / 3. te parasparamAmaya sarvabhUtahite rtaaH| pANDoH putrAnpuraskRtya nagaraM nAgasAhvayam // 4 udAramanasaH siddhA gamane cakrire manaH / bhISmAya pANDavAndAtuM dhRtarASTrAya caiva hi // 5 tasminneva kSaNe sarve tAnAdAya pratasthire / pANDorAMzca putrAMzca zarIraM caiva tApasAH // 6 sukhinI sA purA bhUtvA satataM putravatsalA / prapannA dIrghamadhvAnaM saMkSitaM tadamanyata // 7 sA nadIpeNa kAlena saMprAptA kurujAGgalam / vardhamAnapuradvAramAsasAda yazasvinI / / 8 saM cAraNasahasrANAM munInAmAgamaM tadA / zrutvA nAgapure nRNAM vismayaH samajAyata // 9 muhUrtodita Aditye sarpa dhrmpurskRtaaH| sadArAstApasAndraSTaM niyayuH puravAsinaH // 10 zrIsaMghAH kSatrasaMghAzca yAnasaMghAnsamAsthitAH / brAhmaNaiH saha nirjagmurbrAhmaNAnAM ca yopitaH // 11 sthA viTzUdrasaMghAnAM mahAnvyatikaro'bhavat / ma kazcidakarodAmabhavandharmabuddhayaH // 12 khyA bhISmaH zAMtanavaH somadatto'tha bAhnikaH / manAcakSuzca rAjarSiH kSattA ca viduraH svayam // 13 sA ca satyavatI devI kausalyA ca yshsvinii| jadAraiH parivRtA gAndhArI ca viniryayau // 14 dhRtarASTrasya dAyAdA duryodhanapurogamAH / bhUSitA bhUSaNaizcitraiH zatasaMkhyA viniryayuH // 15 tAnmaharSigaNAnsarvAzirobhirabhivAdya ca / upopavivizuH sarve kauravyAH sapurohitAH // 16 tathaiva zirasA bhUmAvabhivAdya praNamya c| upopavivizuH sarve paurajAnapadA api // 17 tamakUjamivAjJAya janaughaM sarvazastadA / bhISmo rAjyaM ca rASTraM ca marSibhyo nyavedayat // 18 teSAmatho vRddhatamaH pratyutthAya jaTAjinI / maharSimatamAjJAya maharSiridamabravIt / / 19 yaH sa kauravyadAyAdaH pANDurnAma narAdhipaH / kAmabhogAnparityajya zatazRGgamito gataH // 20 brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunaa| sAkSAddharmAdayaM putrastasya jAto yudhiSThiraH // 21 tathemaM balinAM zreSThaM tasya rAjJo mahAtmanaH / mAtarizvA dadau putraM bhImaM nAma mahAbalam // 22 puruhUtAdayaM jajJe kuntyAM satyaparAkramaH / yasya kIrtirmaheSvAsAnsarvAnabhibhaviSyati // 23 yau tu mAdrI maheSvAsAvasUta kurusattamau / azvibhyAM manujavyAghrAvimau tAvapi tiSThataH // 24 caratA dharmanityena vanavAsaM yazasvinA / eSa paitAmaho vaMzaH pANDunA punaruddhRtaH / / 25 putrANAM janma vRddhiM ca vaidikAdhyayanAni ca / pazyataH satataM pANDoH zazvatprItiravardhata / / 26 . vartamAnaH satAM vRtte putralAbhamavApya c| pitRlokaM gataH pANDuritaH saptadaze'hani / / 27 taM citAgatamAjJAya vaizvAnaramukhe hutam / praviSTA pAvakaM mAdrI hitvA jIvitamAtmanaH // 28 sA gatA saha tenaiva patilokamanuvratA / tasyAstasya ca yatkArya kriyatAM tadanantaram // 29 - 171 -
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 117. 30] mahAbhArate [1. 118. 22 ime tayoH zarIre dve sutAzceme tayorvarAH / avahanyAnamukhyena saha mAyA susaMvRtam // 9 kriyAbhiranugRhyantAM saha mAtrA paraMtapAH // 30 pANDureNAtapatreNa cAmaravyajanena ca / pretakArye ca nivRtte pitRmedhaM mahAyazAH / sarvavAditranAdaizca samalaMcakrire tataH // 10 labhatAM sarvadharmajJaH pANDuH kurukulodvahaH / / 31 ratnAni cApyupAdAya bahUni zatazo nraaH| evamuktvA kurUnsarvAnkurUNAmeva pazyatAm / / pradaduH kADamANebhyaH pANDostatraurdhvadehikam // 11 kSaNenAntarhitAH sarve cAraNA guhyakaiH saha / / 32 atha chatrANi zubhrANi pANDurANi bRhanti ca / gandharvanagarAkAraM tatraivAntarhitaM punaH / AjadduH kauravasyArthe vAsAMsi rucirANi ca // 12 RSisiddhagaNaM dRSTvA vismayaM te paraM yayuH // 33 yAjakaiH zuklavAsobhihUyamAnA hutAzanAH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi agacchannagratastasya dIpyamAnAH svalaMkRtAH / / 13 sptdshaadhikshttmo'dhyaayH|| 117 // brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAzcaiva sahasrazaH / rudantaH zokasaMtaptA anujagmurnarAdhipam // 14 dhRtarASTra uvaac| ayamasmAnapAhAya duHkhe cAdhAya zAzvate / pANDorvidura sarvANi pretakAryANi kAraya / kRtvAnAthAnparo nAthaH ka yAsyati nraadhipH||15 rAjavadrAjasiMhasya mAyAzcaiva vizeSataH // 1 krozantaH pANDavAH sarve bhISmo vidura eva c| pazUnvAsAMsi ratnAni dhanAni vividhAni ca / ramaNIye vanoddeze gaGgAtIre same zubhe // 16 pANDoH prayaccha mAdyAzca yebhyo yAvacca vAJchitama 2 nyAsayAmAsuratha tAM zibikAM styvaadinH|| yathA ca kuntI satkAraM kuryAnmAyAstathA kuru / sabhAryasya nRsiMhasya pANDorakliSTakarmaNaH // 17 yathA na vAyUrnAdityaH pazyetAM tAM susaMvRtAma // 3 tatastasya zarIraM tatsarvagandhaniSevitam / na zocyaH pANDuranaghaH prazasyaH sa narAdhipaH / zucikAlIyakAdigdhaM mukhyasnAnAdhivAsitam / yasya pazca sutA vIrA jAtAH sursutopmaaH|| 4 paryaSizcaJjalenAzu zAtakumbhamayairghaTaiH // 18 vaizaMpAyana uvAca / candanena ca mukhyena zuklena samalepayan / vidurastaM tathetyuktvA bhISmeNa saha bhArata / kAlAguruvimizreNa tathA tuGgarasena ca // 19 pANDu saMskArayAmAsa deze paramasaMvRte / / 5 athainaM dezajaiH zuklairvAsobhiH samayojayan / tatastu nagarAttUrNamAjyahomapuraskRtAH / AcchannaH sa tu vAsobhirjIvanniva nararSabhaH / nirhatAH pAvakA dIptAH pANDo rAjapurohitaiH // 6 zuzubhe puruSavyAghro mahArha zayanocitaH // 20 athainamArtavairgandhairmAlyaizca vividhairvraiH| yAjakairabhyanujJAtaM pretakarmaNi niSThitaiH / zibikAM samalaMcakrurvAsasAcchAdya sarvazaH // 7 ghRtAvasiktaM rAjAnaM saha mAdyA svalaMkRtam / / 21 tAM tathA zobhitAM mAlyairvAsobhizca mhaadhnaiH| tuGgapadmakamizreNa candanena sugandhinA / amAtyA jJAtayazcaiva suhRdayazcopatasthire // 8 anyaizca vividhairgandhairanalpaiH samadAhayan // 22 nRsiMhaM narayuktena paramAlaMkRtena tam / / | tatastayoH zarIre te dRSTvA mohavazaM gatA / - 172 -
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 118. 23 ] Adiparva [1. 119. 20 hA hA putreti kausalyA papAta sahasA bhuvi // 23 / zvaH zvaH pApIyadivasAH pRthivI gatayauvanA // 6 tAM prekSya patitAmAtA paurajAnapado janaH / bahumAyAsamAkIrNo nAnAdoSasamAkulaH / saroda sasvana sarvAM rAjabhaktyA kRpAnvitaH // 24 luptadharmakriyAcAro ghoraH kAlo bhaviSyati // 7 klAntAnIvArtanAdena sarvANi ca vicukruzuH / gaccha tvaM tyAgamAsthAya yuktA vasa tapovane / mAnuSaiH saha bhUtAni tiryagyonigatAnyapi // 25 mA drakSyasi kulasyAsya ghoraM saMkSayamAtmanaH // 8 tathA bhISmaH zAMtanavo vidurazca mhaamtiH|| tatheti samanujJAya sA pravizyAbravItsnuSAm / sarvazaH kauravAzcaiva praanndnbhRshduHkhitaaH||26 ambike tava putrasya durnayAtkila bhAratAH / tato bhISmo'tha viduro rAjA ca saha bandhubhiH / sAnubandhA vinayanti pautrAzcaiveti naH zrutam // 9 udakaM cakrire tasya sarvAzca kuruyoSitaH // 27 tatkausalyAmimAmAtA putrazokAbhipIDitAm / kRtodakAMstAnAdAya paannddvaanyshokkrshitaan| vanamAdAya bhadraM te gacchAvo yadi manyase // 10 sarvAH prakRtayo rAjazocanyaH paryavArayan // 28 tathetyukte ambikayA bhISmamAmatraya suvratA / yathaiva pANDavA bhUmau suSupuH saha bAndhavaiH / vanaM yayau satyavatI snuSAbhyAM saha bhArata // 11 tathaiva nAgarA rAjazizyire brAhmaNAdayaH // 29 tAH sughoraM tapaH kRtvA devyo bharatasattama / tadanAnandamasvasthamAkumAramahRSTavat / dehaM tyaktvA mahArAja gatimiSTAM yayustadA // 12 babhUva pANDavaiH sArdhaM nagaraM dvAdaza kSapAH // 30 avApnuvanta vedoktAnsaMskArAnpANDavAstadA / * iti zrImahAbhArate AdiparvaNi avardhanta ca bhogAMste bhuJjAnAH pitRvezmani // 13 ____ aSTAdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 118 // dhArtarASTraizca sahitAH krIDantaH pitRvezmani / bAlakrIDAsu sarvAsu viziSTAH pANDavAbhavan // 14 vaizaMpAyana uvAca / jave lakSyAbhiharaNe bhojye paaNsuvikrssnne| tataH kSattA ca rAjA ca bhISmazca saha bandhubhiH / | dhArtarASTrAnbhImasenaH sarvAnsa parimardati // 15 daduH zrAddhaM tadA pANDoH svadhAmRtamayaM tadA // 1 harSAdetAnkrIDamAnAngRhya kAkanilIyane / kurUMzca vipramukhyAMzca bhojayitvA shsrshH| ziraHsu ca nigRhmainAnyodhayAmAsa pANDavAH // 16 ratnaughAndvijamukhyebhyo dattvA grAmavarAnapi // 2 zatamekottaraM teSAM kumArANAM mahaujasAm / kRtazaucAMstatastAMstu pANDavAnbharatarSabhAn / eka eva vimRdgAti nAtikRcchrAdvRkodaraH // 17 AdAya vivizuH paurAH puraM vAraNasAhvayam // 3 pAdeSu ca nigRhyenAnvinihatya balAbalI / satataM smAnvatapyanta tameva bharatarSabham / cakarSa krozato bhUmau ghRSTajAnuzirokSikAn // 18 paurajAnapadAH sarve mRtaM svamiva bAndhavam / / 4 / daza bAlAJjale krIDanbhujAbhyAM parigRhya saH / zrAddhAvasAne tu tadA dRSTvA taM duHkhitaM janam / Aste sma salile magnaH pramRtAMzca vimuJcati // 19 saMmUDhAM duHkhazokArtA vyAso mAtaramabravIt // 5 phalAni vRkSamAruhya pracinvanti ca te ydaa| atikrAntasukhAH kAlAH prtyupsthitdaarunnaaH| tadA pAdaprahAreNa bhImaH kampayate drumam // 20 - 173 -
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 119. 21] mahAbhArate [1. 120. 4 prahAravegAbhihatAdrumAdvyAghUrNitAstataH / tataH prabuddhaH kaunteyaH sarvaM saMchidya bandhanam / saphalAH prapatanti sma drutaM srastAH kumArakAH // 21 udatiSThajalAdbhUyo bhImaH praharatAM varaH // 35 na te niyuddhe na jave na yogyAsu kdaacn| suptaM cApi punaH sp'stiikssnndNssttrairmhaavissaiH| kumArA uttaraM cakruH spardhamAnA vRkodaram // 22 kupitairdazayAmAsa sarveSvevAGgamarmasu // 36 evaM sa dhArtarASTrANAM spardhamAno vRkodaraH / daMSTrAzca daMSTriNAM teSAM marmasvapi nipAtitAH / apriye'tiSThadatyantaM bAlyAnna drohacetasA // 23 tvacaM naivAsya vibhiduH sAratvAtpRthuvakSasaH / / 37 tato balamatikhyAtaM dhArtarASTraH pratApavAn / pratibuddhastu bhiimstaansrvaansrpaanpothyt| . bhImasenasya tajjJAtvA dRSTabhAvamadazayat / / 24 sArathiM cAsya dayitamapahastena janivAn / / 38 tasya dharmAdapetasya pApAni paripazyataH / bhojane bhImasenasya punaH prAkSepayadviSam / / mohAdaizvaryalobhAcca pApA matirajAyata / / 25 kAlakUTaM navaM tIkSNaM saMbhRtaM lomaharSaNam // 39 ayaM balavatAM zreSThaH kuntIputro vRkodaraH / vaizyAputrastadAcaSTa pArthAnAM hitakAmyayA / madhyamaH pANDuputrANAM nikRtyA saMnihanyatAm / / 26 taccApi bhuktvAjarayadavikAro vRkodaraH // 40 . atha tasmAdavarajaM jyeSThaM caiva yudhiSThiram / vikAraM na hyajanayatsutIkSNamapi tadviSam / prasahya bandhane bavA prazAsiSye vasuMdharAm / / 27 bhImasaMhanano bhImastadapyajarayattataH // 41 evaM sa nizcayaM pApaH kRtvA duryodhanastadA / evaM duryodhanaH karNaH zakunizcApi saubalaH / nityamevAntaraprekSI bhImasyAsInmahAtmanaH / / 28 anekairabhyupAyestAJjighAMsanti sma pANDavAn // 42 tato jalavihArArthaM kArayAmAsa bhArata / pANDavAzcApi tatsarvaM pratyajAnannariMdamAH / celakambalavezmAni vicitrANi mahAnti ca // 29 udbhAvanamakurvanto vidurasya mate sthitAH // 43 pramANakoTyAmudderza sthalaM kiMcidupetya ca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi krIDAvasAne sarve te zucivastrAH svalaMkRtAH / ekonaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 119 // sarvakAmasamRddhaM tadannaM bubhujire zanaiH // 30 . 120 divasAnte parizrAntA vihRtya ca kurUddhahAH / janamejaya uvaac| vihArAvasatheSveva vIrA vAsamarocayan // 31 kRpasyApi mahAbrahmansaMbhavaM vaktumarhasi / khinnastu balavAnbhImo vyAyAmAbhyadhikastadA / zarastambAtkathaM jajJe kathaM cAstrANyavAptavAn // 1 vAhayitvA kumArAMstAJjalakrIDAgatAnvibhuH / na uvAca / pramANakoTyAM vAsArthI suSvApAruhya tatsthalam / / 32 maharSItamasyAsIccharadvAnnAma nAmataH / zItaM vAsaM samAsAdya zrAnto mdvimohitH| putraH kila mahArAja jAtaH saha zaraivibho // 2 nizceSTaH pANDavo rAjansuSvApa mRtakalpavat / / 33 na tasya vedAdhyayane tathA buddhirajAyata / tato baddhvA latApAzairbhAmaM duryodhanaH zanaiH / yathAsya buddhirabhavaddhanurvede paraMtapa // 3 gambhIraM bhImavegaM ca sthalAjalamapAtayat // 34 adhijagmuryathA bedAstapasA brahmavAdinaH / - 174 -
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 120. 4] Adiparva [1. 121.9 - tathA sa tapasopetaH sarvANyastrANyavApa h|| 4 nihitI gautamastatra tapasA tAvavindata / dhanurvedaparatvAcca tapasA vipulena ca / Agamya cAsmai gotrAdi sarvamAkhyAtavAMstadA // 19 bhRzaM saMtApayAmAsa devarAjaM sa gautamaH / / 5 caturvidhaM dhanurvedamastrANi vividhAni ca / tato jAlapadI nAma devakanyAM surezvaraH / nikhilenAsya tatsarvaM guhyamAkhyAtavAMstadA / prAhiNottapaso vighnaM kuru tasyeti kaurava // 6 so'cireNaiva kAlena paramAcAryatAM gataH // 20 sAbhigamyAzramapadaM ramaNIyaM shrdvtH| tato'dhijagmuH sarve te dhanurvedaM mhaarthaaH| dhanurbANadharaM bAlA lobhayAmAsa gautamam // 7 dhRtarASTrAtmajAzcaiva pANDavAzca mahAbalAH / tAmekavasanAM dRSTvA gautamo'psarasaM bane / vRSNayazca nRpAzcAnye nAnAdezasamAgatAH // 21 loke'pratimasaMsthAnAmutphullanayano'bhavat // 8 . iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dhanuzca hi zarAzcAsya karAbhyAM prApatanbhuvi / viMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 120 // vepathuzcAsya tAM dRSTvA zarIre samajAyata // 9 121 sa tu jJAnagarIyastvAttapasazca samanvayAt / vaizaMpAyana uvaac| avatasthe mahAprAjJo dhairyeNa parameNa ha // 10 vizeSArthI tato bhISmaH pautrANAM vinayepsayA / yastvasya sahasA rAjanvikAraH samapadyata / iSvastrajJAnparyapRcchadAcAryAnvIryasaMmatAn // 1 tena susrAva reto'sya sa ca tannAvabudhyata // 11 nAlpadhI mahAbhAgastathAnAnAstrakovidaH / sa vihAyAzramaM taM ca tAM caivApsarasaM muniH| nAdevasattvo vinayetkurUnastre mahAbalAn // 2 jagAma retastattasya zarastambe papAta ha // 12 maharSistu bharadvAjo havirdhAne caranpurA / zarastambe ca patitaM dvidhA tdbhvnnRp| dadarzApsarasaM sAkSAddhRtAcImAplutAmRSiH // 3 tasyAtha mithunaM jajJe gautamasya zaradvataH // 13 tasyA vAyuH samuddhRto vasanaM vyapakarSata / mRgayAM carato rAjJaH zaMtanostu yadRcchayA / tato'sya retazcaskanda tadRSioNa Adadhe // 4 kazcitsenAcaro'raNye mithunaM tadapazyata // 14 tasminsamabhavadroNaH kalaze tasya dhiimtH| dhanuzca sazaraM dRSTvA tathA kRSNAjinAni ca / adhyagISTa sa vedAMzca vedAGgAni ca sarvazaH / / 5 vyavasya brAhmaNApatyaM dhanurvedAntagasya tat / agnivezyaM mahAbhAgaM bharadvAjaH pratApavAna / sa rAjJe darzayAmAsa mithunaM sazaraM tadA // 15 pratyapAdayadAgneyamastraM dharmabhRtAM varaH // 6 sa tadAdAya mithunaM rAjAtha kRpyaanvitH| agniSTujAtaH sa munistato bharatasattama / AjagAma gRhAneva mama putrAviti bruvan / / 16 bhAradvAjaM tadAgneyaM mahAstraM pratyapAdayat // 7 tataH saMvardhayAmAsa saMskAraizcApyayojayat / bharadvAjasakhA cAsItpRSato nAma pArthivaH / gautamo'pi tadApetya dhanurvedaparo'bhavat // 17 tasyApi drupado nAma tadA samabhavatsutaH / / 8 kRpayA yanmayA bAlAvimau saMvardhitAviti / sa nityamAzramaM gatvA droNena saha pArSataH / tasmAttayo ma cakre tadeva sa mahIpatiH / / 18 cikrIDAdhyayanaM caiva cakAra ksstriyrssbhH|| 9 - 175 -
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 121. 10] mahAbhArate [1. 122. 11 tato vyatIte pRSate sa rAjA drupado'bhavat / sarahasyavrataM caiva dhanurvedamazeSataH // 22 pAJcAleSu mahAbAhuruttareSu narezvaraH // 10 pratigRhya tu tatsarvaM kRtAstro dvijsttmH| bharadvAjo'pi bhagavAnAruroha divaM tdaa| priyaM sakhAyaM suprIto jagAma drupadaM prati / / 23 tataH pitRniyuktAtmA putralobhAnmahAyazAH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zAradvatIM tato droNaH kRpI bhAryAmavindata // 11 ekviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 121 // agnihotre ca dharme ca dame ca satataM rtaa| alabhadgautamI putramazvatthAmAnameva ca // 12 vaizaMpAyana uvAca / sa jAtamAtro vyanadadyathaivoccaiHzravA hayaH / / tato drupadamAsAdya bhAradvAjaH pratApavAn / tacchrutvAntarhitaM bhUtamantarikSasthamabravIt // 13 abravItpArSataM rAjansakhAyaM viddhi mAmiti // 1 , azvasyevAsya yatsthAma nadataH pradizo gatama / drupada uvAca / azvatthAmaiva bAlo'yaM tasmAnnAmnA bhaviSyati // 14 akRteyaM tava prajJA brahmannAtisamaJjasI / sutena tena suprIto bhAradvAjastato'bhavat / yanmAM bravISi prasabhaM sakhA te'hamiti dvija / / 2 tatraiva ca vasandhImAndhanurvedaparo'bhavat // 15 na hi rAjJAmudIrNAnAmevaMbhUtairnaraiH kvacit / sa zuzrAva mahAtmAnaM jAmadagnyaM paraMtapam / / sakhyaM bhavati mandAtmazriyA hiinairdhncyutaiH||3 brAhmaNebhyastadA rAjanditsantaM vasu sarvazaH // 16 sauhRdAnyapi jIyante kAlena parijIryatAm / / vanaM tu prasthitaM rAmaM bhAradvAjastadAbravIt / sauhRdaM me tvayA hyAsItpUrvaM sAmarthyabandhanam // 4 AgataM vittakAmaM mA viddhi droNaM dvijarSabham / / 17 na sakhyamajaraM loke jAtu dRzyeta karhicit / rAma uvAca / kAmo vainaM viharati krodhazcainaM pravRzcati / / 5 hiraNyaM mama yaccAnyadvasu kiMcana vidyate / maivaM jIrNamupAsiSThAH sakhyaM navamupAkuru / brAhmaNebhyo mayA dattaM sarvameva tapodhana // 18 AsItsakhyaM dvijazreSTha tvayA me'rthanibandhanam // 6 tathaiveyaM dharA devI sAgarAntA spttnaa| na daridro vasumato nAvidvAnviduSaH sakhA / kazyapAya mayA dattA kRtsnA nagaramAlinI // 19 zUrasya na sakhA klIbaH sakhipUrva kimiSyate // 7 zarIramAtramevAdya mayedamavazeSitam / yayoreva samaM vittaM yayoreva samaM kulam / astrANi ca mahArhANi zastrANi vividhAni ca / tayoH sakhyaM vivAhazca na tu puSTavipuSTayoH // 8 vRNISva kiM prayacchAmi tubhyaM droNa vadAzu tat // 20 nAzrotriyaH zrotriyasya nArathI rathinaH sakhA / droNa uvaac| nArAjJA saMgataM rAjJaH sakhipUrva kimiSyate // 9 astrANi me samagrANi sasaMhArANi bhArgava / vaizaMpAyana uvAca / saprayogarahasyAni dAtumarhasyazeSataH // 21 drupadenaivamuktastu bhAradvAjaH pratApavAn / vaizaMpAyana uvaac| muhUrta cintayAlAsa manyunAbhipariplutaH / / 10 tathetyuktvA tatastasmai prAdAdatrANi bhaargvH| sa vinizcitya manasA pAJcAlaM prati buddhimAn / -176
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 122. 11] Adiparva [1. 122. 39 jagAma kurumukhyAnAM nagaraM nAgasAhvayam // 11 brahmacArI vinItAtmA jaTilo bahulAH samAH / kumArAstvatha niSkramya sametA gajasAhvayAt / avasaM tatra suciraM dhanurvedacikIrSayA // 25 krIDanto vITayA tatra vIrAH paryacaranmudA // 12 pAzcAlarAjaputrastu yajJaseno mahAbalaH / papAta kUpe sA vITA teSAM vai krIDatAM tdaa|| mayA sahAkarodvidyAM guroH shraamynsmaahitH||26 na ca te pratyapadyanta karma vITopalabdhaye // 13 sa me tatra sakhA cAsIdupakArI priyazca me| atha droNaH kumArAMstAndRSTvA kRtyvtstdaa|| tenAhaM saha saMgamya ratavAnsuciraM bata / prahasya mandaM paizalyAdabhyabhASata vIryavAn / / 14 bAlyAtprabhRti kauravya sahAdhyayanameva ca // 27 aho nu dhigbalaM kSAtraM dhigetAM vaH kRtAstratAm / sa samAsAdya mAM tatra priyakArI priyNvdH| bharatasyAnvaye jAtA ye vITAM nAdhigacchata // 15 abravIditi mAM bhISma vacanaM prItivardhanam // 28 eSa muSTiriSIkANAM mayAstreNAbhimatritaH / ahaM priyatamaH putraH piturdoNa mahAtmanaH / asya vIryaM nirIkSadhvaM yadanyasya na vidyate // 16 abhiSekSyati mAM rAjye sa pAJcAlyo yadA tdaa||29 vetsyAmISIkayA vITAM taamissiikaamthaanyyaa| tvadbhojyaM bhavitA rAjyaM sakhe satyena te zape / tAmanyayA samAyogo vITAyA grahaNe mama / / 17 mama bhogAzca vittaM ca tvadhInaM sukhAni ca // 30 tadapazyankumArAste vismayotphullalocanAH / evamuktaH pravavrAja kRtAstro'haM dhnepsyaa| avekSya coddhRtAM vITAM vITAveddhAramabruvan // 18 abhiSiktaM ca zrutvainaM kRtArtho'smIti cintayan // 31 abhivAdayAmahe brahmannaitadanyeSu vidyate / priyaM sakhAyaM suprIto rAjyasthaM punarAvrajam / ko'si kaM tvAbhijAnImo vayaM kiM karavAmahe // 19 saMsmaransaMgamaM caiva vacanaM caiva tasya tat // 32 droNa uvaac| tato drupadamAgamya sakhipUrvamahaM prbho| AcakSadhvaM ca bhISmAya rUpeNa ca guNaizca mAm / abruvaM puruSavyAghra sakhAyaM viddhi mAmiti // 33 sa eva sumahAbuddhiH sAMprataM pratipatsyate // 20 upasthitaM tu drupadaH sakhivaccAbhisaMgatam / vaizaMpAyana uvaac| sa mAM nirAkAramiva prahasannidamabravIt / / 34 tathetyuktvA tu te sarve bhISmamUcuH pitAmaham / akRteyaM tava prajJA brahmannAtisamaJjasI / brAhmaNasya vacastathyaM tacca karma vizeSavat // 21 yadAttha mAM tvaM prasabhaM sakhA te'hamiti dvij||35 bhISmaH zrutvA kumArANAM droNaM taM pratyajAnata / na hi rAjJAmudIrNAnAmevaMbhUtainaraiH kvacit / yuktarUpaH sa hi gururityevamanucintya ca // 22 sakhyaM bhavati mandAtmazriyA hInairdhanacyutaiH // 36 athainamAnIya tadA svayameva susatkRtam / nAzrotriyaH zrotriyasya nArathI rathinaH skhaa| paripapraccha nipuNaM bhISmaH zastrabhRtAM varaH / nArAjA pArthivasyApi sakhipUrva kimiSyate // 37 hetumAgamane tasya droNaH sarvaM nyavedayat // 23 drupadenaivamukto'haM manyunAbhipariplutaH / maharSeragnivezyasya sakAzamahamacyuta / abhyAgacchaM kurUnbhISma ziSyairarthI gunnaanvitaiH||38 astrArthamagamaM pUrvaM dhanurvedajighRkSayA // 24 pratijagrAha taM bhISmo guruM pANDusutaiH saha / ma. bhA. 23 -177 -
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 122. 39] mahAbhArate [1. 123. 38 pautrAnAdAya tAnsarvAnvasUni vividhAni ca // 39 hastastejasvino nityamannagrahaNakAraNAt / ziSyA iti dadau rAjandroNAya vidhipUrvakam / tadabhyAsakRtaM matvA rAtrAvabhyasta pANDavaH // 4 sa ca ziSyAnmaheSvAsaH pratijagrAha kauravAn // 40 tasya jyAtalanirghoSaM droNaH zuzrAva bhArata / pratigRhya ca tAnsarvAndroNo vacanamabravIt / upetya cainamutthAya pariSvajyedamabravIt // 5 rahasyekaH pratItAtmA kRtopasadanAMstadA // 41 prayatiSye tathA kartuM yathA nAnyo dhanurdharaH / kArya me kAGkitaM kiMciddhRdi sNprivrtte| tvatsamo bhavitA loke satyametadbravImi te // 6 kRtAspaistatpradeyaM me tadRtaM vadatAnaghAH / / 42 tato droNo'rjunaM bhUyo ratheSu ca gajeSu ca / tacchrutvA kauraveyAste tUSNImAsanvizAM pate / azveSu bhUmAvapi ca raNazikSAmazikSayat // 7 arjunastu tataH sarvaM pratijajJe paraMtapaH // 43 gadAyuddhe'sicaryAyAM tomaraprAsazaktiSu / tato'rjunaM mUrdhni tadA samAghrAya punaH punaH / droNaH saMkIrNayuddheSu zikSayAmAsa pANDavam / / 8 prItipUrvaM pariSvajya praruroda mudA tadA / / 44 tasya tatkauzalaM dRSTvA dhanurveda jighRkSavaH / tato droNaH pANDuputrAnastrANi vividhAni c| rAjAno rAjaputrAzca samAjagmuH sahasrazaH // 9 prAhayAmAsa divyAni mAnuSANi ca viiryvaan||45 tato niSAdarAjasya hiraNyadhanuSaH sutH| rAjaputrAstathaivAnye sametya bharatarSabha / ekalavyo mahArAja droNamabhyAjagAma ha // 10 abhijagmustato droNamastrArthe dvijasattamam / na sa taM pratijagrAha naiSAdiriti cintayan / vRSNayazcAndhakAzcaiva nAnAdezyAzca pArthivAH // 46 / ziSyaM dhanuSi dharmajJasteSAmevAnvavekSayA // 11 sUtaputrazca rAdheyo guruM droNamiyAttadA / sa tu droNasya zirasA pAdau gRhya paraMtapaH / spardhamAnastu pArthena sUtaputro'tyamarSaNaH / araNyamanusaMprAptaH kRtvA droNaM mahImayam // 12 duryodhanamupAzritya pANDavAnatyamanyata // 47 tasminnAcAryavRttiM ca paramAmAsthitastadA / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi iSvastre yogamAtasthe paraM niyamamAsthitaH // 13 dvAviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 122 // parayA zraddhayA yukto yogena parameNa ca / 123 vimokSAdAnasaMdhAne laghutvaM paramApa saH // 14. vaizaMpAyana uvAca / atha droNAbhyanujJAtAH kadAcitkurupANDavAH / arjunastu paraM yatnamAtasthe gurupUjane / sthairviniryayuH sarve mRgayAmarimardanAH // 15 astre ca paramaM yogaM priyo droNasya cAbhavat // 1 tatropakaraNaM gRhya naraH kshcidydRcchyaa| droNena tu tadAhUya rahasyukto'nnasAdhakaH / rAjannanujagAmaikaH zvAnamAdAya pANDavAn // 16 andhakAre'rjunAyAnnaM na deyaM te kathaMcana // 2 teSAM vicaratAM tatra tattatkarma cikIrSatAm / tataH kadAcidbhuJjAne pravavau vAyurarjune / zvA caransa vane mUDho naiSAdiM prati jagmivAn // 17 tena tatra pradIpaH sa dIpyamAno nivApitaH / / 3 sa kRSNaM maladigdhAGgaM kRSNAjinadharaM vane / bhuta evArjuno bhaktaM na cAsyAsyAdyamuhyata / | naiSAdiM zvA samAlakSya bhaSaMstasthau tadantike // 18 - 178 -
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 123. 19] Adiparva [1. 123. 46 tadA tasyAtha bhaSataH zunaH sapta zarAnmukhe / tato droNo'bravIdrAjannekalavyamidaM vacaH / lAghavaM darzayannane mumoca yugapadyathA // 19 yadi ziSyo'si me tUrNaM vetanaM saMpradIyatAm // 33 sa tu zvA zarapUrNAsyaH pANDavAnAjagAma h| ekalavyastu tacchrutvA prIyamANo'bravIdidam / taM dRSTvA pANDavA vIrA vismayaM paramaM yayuH // 20 kiM prayacchAmi bhagavannAjJApayatu mAM guruH // 34 lAghavaM zabdavedhitvaM dRSTvA tatparamaM tadA / na hi kiMcidadeyaM me gurave brahmavittama / prekSya taM vrIDitAzcAsanprazazaMsuzca sarvazaH / / 21 tamabravIttvayAGguSTho dakSiNo dIyatAM mama // 35 taM tato'nveSamANAste vane vananivAsinam / ekalavyastu tacchrutvA vaco droNasya dAruNam / dadRzuH pANDavA rAjannasyantamanizaM zarAn / / 22 pratijJAmAtmano rakSansatye ca nirataH sadA / / 36 na cainamabhyajAnaMste tadA vikRtadarzanam / tathaiva hRSTavadanastathaivAdInamAnasaH / athainaM paripapracchuH ko bhavAnkasya vetyuta // 23 chittvAvicArya taM prAyAdroNAyAGguSThamAtmanaH // 37 ___ ekalavya uvAca / tataH paraM tu naiSAdiraGgulIbhirvyakarSata / niSAdAdhipatervIrA hiraNyadhanuSaH sutam / na tathA sa tu zIghro'bhUdyathA pUrvaM narAdhipa / / 38 doNaziSyaM ca mAM vitta dhanurvedakRtazramam // 24 tato'rjunaH prItamanA babhUva vigatajvaraH / vaizaMpAyana uvAca / droNazca satyavAgAsInnAnyo'bhyabhavadarjunam // 39 / tamAjJAya tattvena punarAgamya pANDavAH / droNasya tu tadA ziSyau gadAyogyAM vizeSataH / sthAvRttaM ca te sarvaM droNAyAcakhyuradbhutam // 25 duryodhanazca bhImazca kurUNAmabhyagacchatAm // 40 kaunteyastvarjuno rAjannakalavyamanusmaran / azvatthAmA rahasyeSu sarveSvabhyadhiko'bhavat / ho droNaM samAgamya praNayAdidamabravIt // 26 / tathAti puruSAnanyAntsArako yamajAvubhau / nanvahaM parirabhyaikaH prItipUrvamidaM vacaH / yudhiSThiro rathazreSThaH sarvatra tu dhanaMjayaH / / 41 bhavatokto na me ziSyastvadviziSTo bhaviSyati // 27 prathitaH sAgarAntAyAM rathayUthapayUthapaH / atha kasmAnmadviziSTo lokAdapi ca vIryavAn / buddhiyogabalotsAhaiH sarvAstreSu ca pANDavaH / / 42 batyanyo bhavataH ziSyo niSAdAdhipateH sutaH // 28 astre gurvanurAge ca viziSTo'bhavadarjunaH / muhUrtamiva taM droNazcintayityA vinizcayam / tulveSvastropadezeSu sauSThavena ca vIryavAn / savyasAcinamAdAya nepAdi prati jagmivAn / / 29 ekaH sarvakumArANAM babhUvAtiratho'rjunaH // 43 varza maladigdhAGgaM jaTilaM cIravAsasam / prANAdhikaM bhImasenaM kRtavidyaM dhanaMjayam / ekalavyaM dhanuSpANimasyantamanizaM zarAn // 30 dhArtarASTrA durAtmAno nAmRSyanta narAdhipa // 44 ekalavyastu taM dRSTvA droNamAyAntamantikAt / tAMstu sarvAnsamAnIya sarvavidyAsu niSThitAn / abhigamyopasaMgRhya jagAma zirasA mahIm / / 31 droNaH praharaNajJAne jijJAsuH puruSarSabhaH // 45 jiyitvA tato droNaM vidhivatsa nissaadjH|| kRtrimaM bhAsamAropya vRkSAgre zilpibhiH kRtam / vedha ziSyamAtmAnaM tasthau prAJjaliragrataH / / 32 / avijJAtaM kumArANAM lakSyabhUtamupAdizat / / 46 - 179 -
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 123. 47] mahAbhArate [1. 123. 74 droNa uvAca / muhUrtAdiva taM droNastathaiva samabhASata / zIghraM bhavantaH sarve vai dhanUMSyAdAya satvarAH / pazyasyenaM sthitaM bhAsaM drumaM mAmapi vetyuta // 61 bhAsametaM samuddizya tiSThantAM saMhiteSavaH // 47 pazyAmyenaM bhAsamiti droNaM pArtho'bhyabhASata / madvAkyasamakAlaM ca ziro'sya vinipAtyatAm / na tu vRkSaM bhavantaM vA pazyAmIti ca bhArata // 62 ekaikazo niyokSyAmi tathA kuruta putrkaaH||48 tataH prItamanA droNo muhUrtAdiva taM punaH / vaizaMpAyana uvAca / pratyabhASata durdharSaH pANDavAnAM ratharSabham // 63 tato yudhiSThiraM pUrvamuvAcAGgirasAM varaH / bhAsaM pazyasi yadyenaM tathA brUhi punarvacaH / saMdhatsva bANaM durdharSa madvAkyAnte vimuzca ca // 49 ziraH pazyAmi bhAsasya na gAtramiti so'bravIt 64 tato yudhiSThiraH pUrvaM dhanurgRhya mahAvaram / arjunenaivamuktastu droNo hRSTatanUruhaH / tasthau bhAsaM samuddizya guruvAkyapracoditaH // 50 muzcasvetyabravItpArthaM sa mumocAvicArayan / / 65 tato vitatadhanvAnaM droNastaM kurunandanam / tatastasya nagasthasya kSureNa nizitena ha / sa muhUrtAduvAcedaM vacanaM bharatarSabha // 51 zira utkRtya tarasA pAtayAmAsa pANDavaH // 66 pazyasyenaM drumAgrasthaM bhAsaM naravarAtmaja / tasminkarmaNi saMsiddhe paryaSvajata phalgunam / pazyAmItyevamAcArya pratyuvAca yudhiSThiraH / / 52 mene ca drupadaM saMkhye sAnubandhaM parAjitam // 67 sa muhUrtAdiva punaaNastaM pratyabhASata / kasyacittvatha kAlasya saziSyo'GgirasAM vrH| atha vRkSamimaM mAM vA bhrAtRnvApi prapazyasi // 53 jagAma gaGgAmabhito majituM bharatarSabha / / 68 tamuvAca sa kaunteyaH pazyAmyenaM vanaspatim / avagADhamatho droNaM. salile salilecaraH / bhavantaM ca tathA bhrAtRnbhAsaM ceti punaH punaH // 54 pAho jagrAha balavAJjaGghAnte kAlacoditaH // 79 tamuvAcApasarpati droNo'prItamanA iva / sa samartho'pi mokSAya ziSyAnsarvAnacodayat / naitacchakyaM tvayA veDhe lakSyamityeva kutsayan // 55 grAhaM hatvA mokSayadhvaM mAmiti tvarayanniva // 70 tato duryodhanAdIstAndhArtarASTrAnmahAyazAH / tadvAkyasamakAlaM tu bIbhatsunizitaiH shraiH| tenaiva kramayogena jijJAsuH paryapRcchata // 56 AvApaiH paJcabhihiM magnamambhasyatADayat / anyAMzca ziSyAnbhImAdInrAjJazcaivAnyadezajAn / itare tu visaMmUDhAstatra tatra prapedire / / 71 tathA ca sarve sarvaM tatpazyAma iti kutsitaaH||57 taM ca dRSTvA kriyopetaM droNo'manyata pANDavam / tato dhanaMjayaM droNaH smayamAno'bhyabhASata / viziSTaM sarvaziSyebhyaH prItimAMzcAbhavattadA // 72 tvayedAnI prahartavyametallakSyaM nizamyatAm // 58 sa pArthabANairbahudhA khaNDazaH priklpitH| madvAkyasamakAlaM te moktavyo'tra bhaveccharaH / grAhaH paJcatvamApede javAM tyaktvA mahAtmanaH // 73 vitatya kArmukaM putra tiSTha tAvanmuhUrtakam // 59 / athAbravInmahAtmAnaM bhAradvAjo mahArathama / evamuktaH savyasAcI mnnddliikRtkaarmukH|| gRhANedaM mahAbAho viziSTamatidurdharam / tasthau lakSyaM samuddizya guruvAkyapracoditaH // 60 / akhaM brahmaziro nAma saprayoganivartanam // 74 - 180 -
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 123.75] Adiparva [1. 124. 22 na ca te mAnuSeSvetatprayoktavyaM kthNcn| samAmavRkSAM nirgulmAmudakpravaNasaMsthitAm // 8 jagadvinirdahedetadalpatejasi pAtitam // 75 tasyAM bhUmau baliM cakre tithau nakSatrapUjite / asAmAnyamidaM tAta lokeSvastraM nigadyate / avaghuSTaM pure cApi tadarthaM vadatAM vara // 9 taddhArayethAH prayataH zRNu cedaM vaco mama // 76 raGgabhUmau suvipulaM zAstradRSTaM ythaavidhi| bAghetAmAnuSaH zatruryadA tvAM vIra kazcana / prekSAgAraM suvihitaM cakrustatra ca zilpinaH / tadvadhAya prayuJjIthAstadAstramidamAhave // 77 rAjJaH sarvAyudhopetaM strINAM caiva nararSabha / 10 tatheti tatpratizrutya bIbhatsuH sa kRtaanyjliH| maJcAMzca kArayAmAsustatra jAnapadA jnaaH| jagrAha paramAstraM tadAha cainaM punrguruH| vipulAnucchrayopetAzibikAzca mahAdhanAH // 11 bhavitA tvatsamo nAnyaH pumAlaloke dhanurdharaH // 78 . tasmiMstato'hani prApte rAjA sscivstdaa| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi / bhISmaM pramukhataH kRtvA kRpaM cAcAryasattamam // 12 trayoviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 123 // muktAjAlaparikSiptaM vaiDUryamaNibhUSitam / / ||smaaptN saMbhavaparva // zAtakumbhamayaM divyaM prekSAgAramupAgamat // 13 124 gAndhArI ca mahAbhAgA kuntI ca jayatAM vr| vaizaMpAyana uvAca / striyazca sarvA yA rAjJaH sapreSyAH saparicchadAH / kRtAstrAndhArtarASTrAMzca pANDuputrAMzca bhArata / harSAdAruruhurmazcAnmeraM devatriyo yathA // 14 dRSTvA droNo'bravIdrAjandhRtarASTraM janezvaram // 1 brAhmaNakSatriyAdyaM ca cAturvarNya purAdrutam / kRpasya somadattasya bAhrIkasya ca dhImataH / darzanepsu samabhyAgAtkumArANAM kRtAstratAm // 15 gAGgeyasya ca sAMnidhye vyAsasya bidurasya ca // 2 pravAditaizca vAditrairjanakautUhalena ca / rAjansaMprAptavidyAste kumArAH kurusattama / mahArNava iva kSubdhaH samAjaH so'bhavattadA // 16 te darzayeyuH strAM zikSA rAjannanumate tava // 3 tataH zuklAmbaradharaH zuklayajJopavItavAn / tato'bravInmahArAjaH prhRssttenaantraatmnaa| zuklakezaH sitazmazruH zuklamAlyAnulepanaH // 17 bhAradvAja mahatkarma kRtaM te dvijasattama // 4 raGgamadhyaM tadAcAryaH saputraH praviveza h| yadA tu manyase kAlaM yasmindeze yathA yathA / nabho jaladharInaM sAGgAraka ivAMzumAn // 18 tathA tathA vidhAnAya svayamAjJApayasva mAm // 5 sa yathAsamayaM cakre baliM balavatAM vrH| spRhayAmyadya nirvedAtpuruSANAM sacakSuSAm / brAhmaNAMzcAtra matrajJAnvAcayAmAsa maGgalam / / 19 anahetoH parAkrAntAnye me drakSyanti putrakAn // 6 atha puNyAhaghoSasya puNyasya tadanantaram / kSayadgururAcAryo bravIti kuru. tttthaa| vivizurvividhaM gRhya zastropakaraNaM narAH // 20 na hIdRzaM priyaM manye bhavitA dharmavatsala // 7 tato baddhatanutrANA baddhakakSyA mhaablaaH| tato rAjAnamAmaya vidurAnugato bhiH| baddhatUNAH sadhanuSo vivishubhrtrssbhaaH||21 bhAradvAjo mahAprAjJo mApayAmAsa medinIm / | anujyeSThaM ca te tatra yudhisstthirpurogmaaH| - 181 -
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 124. 22 ] mahAbhArate [1. 125. 16 cakrurastraM mahAvIryAH kumArAH paramAdbhutam // 22 puruSANAM suvipulAH praNAdAH sahasotthitAH // 2 : keciccharAkSepabhayAcchirAMsyavananAmire / tataH kSubdhArNavanibhaM raGgamAlokya buddhimAn / . manujA dhRSTamapare vIkSAMcakruH savismayAH // 23 bhAradvAjaH priyaM putramazvatthAmAnamabravIt // 3. te sma lakSyANi vividhurbANairnAmAGkazobhitaiH / vArayaitau mahAvIroM kRtyogyaavubhaavpi| vividhairlAghavotsRSTairuhyanto vAjibhidrutam // 24 mA bhUdraGgaprakopo'yaM bhImaduryodhanodbhavaH // 4 . tatkumArabalaM tatra gRhItazarakArmukam / tatastAvudyatagadI guruputreNa vaaritau| . . gandharvanagarAkAraM prekSya te vismitAbhavan // 25 yugAntAnilasaMkSubdhau mahAvegAvivArNavau // 5 sahasA cukruzustatra narAH zatasahasrazaH / tato raGgAGgaNagato droNo vacanamabravIt / vismayotphullanayanAH sAdhu sAdhviti bhArata // 26 nivArya vAditragaNaM mahAmeghasamasvanam // 6 . kRtvA dhanuSi te mArgArathacaryAsu cAsakRt / yo me putrAtpriyataraH sarvAstraviduSAM vrH| gajapRSThe'zvapRSThe ca niyuddhe ca mahAbalAH // 27 aindririndrAnujasamaH sa pArtho dRzyatAmiti // 7 gRhItakhaDgacarmANastato bhUyaH prahAriNaH / AcAryavacanenAtha kRtasvastyayano yuvaa| tsarumArgAnyathoddiSTAMzceruH sarvAsu bhUmiSu // 28 baddhagodhAmulitrANaH pUrNatUNaH sakArmukaH // 8 lAghavaM sauSThavaM zobhA sthiratvaM dRDhamuSTitAm / kAJcanaM kavacaM bibhratpratyadRzyata phlgunH| dadRzustatra sarveSAM prayoge khagacarmaNAm // 29 sArkaH sendrAyudhataDitsasaMdhya iva toyadaH // 9 . atha tau nityasaMhRSTI suyodhanavRkodarau / tataH sarvasya raGgasya samutpiJjo'bhavanmahAn / avatIrNau gadAhastAvekazRGgAvivAcalau // 30 prAvAdyanta ca vAdyAni sazaGkhAni samantataH / / 10 baddhakakSyau mahAbAhU pauruSe paryavasthitau / eSa kuntIsutaH zrImAneSa pANDavamadhyamaH / bRhantau vAzitAhetoH samadAviva kuJjarau / / 31 eSa putro mahendrasya kurUNAmeSa rakSitA // 11 tau pradakSiNasavyAni maNDalAni mahAbalau / eSo'straviduSAM zreSTha eSa dharmabhRtAM varaH / ceraturnirmalagadau samadAviva govRSau // 32 eSa zIlavatAM cApi zIlajJAnanidhiH paraH // 12 viduro dhRtarASTrAya gAndhAyai pANDavAraNiH / ityevamatulA vAcaH zRNvantyAH prekSakeritAH / nyavedayetAM tatsarvaM kumArANAM viceSTitam // 33 kuntyAH prasnavasaMmizrerauH klinnamuro'bhavat // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tena zabdena mahatA pUrNazrutirathAbravIt / caturvizatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 124 // dhRtarASTro narazreSTho viduraM hRSTamAnasaH // 14 125 kSattaH kSubdhArNavanibhaH kimeSa sumahAsvanaH / vaizaMpAyana uvAca / sahasaivotthito raGge bhindanniva nabhastalam // 15 kururAje ca raGgasthe bhIme ca balinAM vare / vidura uvaac| pakSapAtakRtasnehaH sa dvidhevaabhvjnH|| 1 eSa pArtho mahArAja phalgunaH pANDunandanaH / hA vIra kururAjeti hA bhImeti ca nardatAm / avatIrNaH sakavacastatraiSa sumahAsvanaH // 16 - 182 -
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 125. 17] . Adiparva [1. 126. 10 dhRtarASTra uvAca / azvatthAmnA ca sahitaM bhrAtRNAM zatamUrjitam / dhanyo'smyanugRhIto'smi rakSito'smi mahAmate / duryodhanamamitraghnamutthitaM paryavArayat // 31 pRthAraNisamudbhUtaitribhiH paannddvvhnibhiH|| 17 . sa taistadA bhrAtRbhirudyatAyudhaivaizaMpAyana uvAca / - vRto gadApANiravasthitaiH sthitaH / tasminsamudite raGge kathaMcitparyavasthite / babhau yathA dAnavasaMkSaye purA darzayAmAsa bIbhatsurAcAryAdatralAghavam // 18 puraMdaro devagaNaiH samAvRtaH // 32 AgneyenAsRjadvahni vAruNenAsRjatpayaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi vAyavyenAsRjadvAyuM pArjanyenAsRjaddhanAn // 19 paJcaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 125 // bhaumena prAvizadbhUmiM pArvatenAsRjadgirIn / 126 antardhAnena cAstreNa punarantarhito'bhavat // 20 vaizaMpAyana uvAca / kSaNAtprAMzuH kSaNAddhasvaH kSaNAcca rathadhUrgataH / / datte'vakAze puruSairvismayotphullalocanaiH / kSaNena rathamadhyasthaH kSaNenAvApatanmahIm / / 21. viveza raGgaM vistIrNaM karNaH parapuraMjayaH / / 1 / / sukumAraM ca sUkSmaM ca guruM cApi, gurupriyaH / sahajaM kavacaM bibhrtkunnddloddyotitaannH| sauSThavenAbhisaMyuktaH so'vidhyadvividhaiH shraiH|| 22 sadhanurbaddhanistriMzaH pAdacArIva parvataH / / 2 . bhramatazca varAhasya lohasya pramukhe samam / kanyAgarbhaH pRthuyazAH pRthAyAH pRthulocanaH / paJca bANAnasaMsaktAnsa mumocaikabANavat // 23 tIkSNAMzorbhAskarasyAMzaH karNo'rigaNasUdanaH // 3. gavye viSANakoze ca cale rajvavalambite / siMharSabhagajendrANAM tulyavIryaparAkramaH / nicakhAna mahAvIryaH sAyakAnekaviMzatim / / 24 dIptikAntidyutiguNaiH sUryendujvalanopamaH // 4 . ityevamAdi sumahatkhaGge dhanuSi cAbhavat / / prAMzuH kanakatAlAbhaH siMhasaMhanano yuvA / gadAyAM zastrakuzalo darzanAni vyadarzayat // 25 asaMkhyeyaguNaH zrImAnbhAskarasyAtmasaMbhavaH // 5 tataH samAptabhUyiSThe tasminkarmaNi bhArata / sa nirIkSya mahAbAhuH sarvato raGgamaNDalam / . mandIbhUte samAje ca vAditrasya ca nisvane // 26 / praNAmaM droNakRpayo tyAdRtamipAkarot // 6 dvAradezAtsamudbhUto mAhAtmyabalasUcakaH / sa samAjajanaH sarvo nizcalaH sthiralocanaH / / vananiSpeSasadRzaH zuzruve bhujanisvanaH / / 27 ko'yamityAgatakSobhaH kautUhalaparo'bhavat / / 7 dIryante kiM nu girayaH kiM svidbhumirvidIryate / so'bravInmeghadhIreNa svareNa vadatAM varaH / ki svidApUryate vyoma jalabhAraghanairghanaiH // 28 bhrAtA bhrAtaramajJAtaM sAvitraH pAkazAsanim // 8: kasyaivaM matirabhUtkSaNena vasudhAdhipa / pArtha yatte kRtaM karma vizeSavadahaM ttH| dvAraM cAbhimukhAH sarve babhUvuH prekSakAstadA / / 29 / kariSye pazyatAM nRNAM mAtmanA vismayaM gamaH // 9 paJcabhirdhAtRbhiH paarthenonnH parivRto babhau / / asamApte tatastasya vacane vadatAM vara / paJcatAreNa saMyuktaH sAvitreNeva candramAH / / 30. yatrotkSipta iva kSipramuttasthau sarvato janaH // 10 -183
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 126. 11] mahAbhArate [1. 126. 36 prItizca puruSavyAghra duryodhanamathAspRzat / AvRtaM gaganaM medhairbalAkApatihAsibhiH / / 23 hrIzca krodhazca bIbhatsuM kSaNenAnvavizaJca ha // 11 tataH snehAddharihayaM dRSTvA raGgAvalokinam / tato droNAbhyanujJAtaH karNaH priyaraNaH sadA / bhAskaro'pyanayannAzaM samIpopagatAndhanAn // 24 yatkRtaM tatra pArthena taJcakAra mahAbalaH // 12 meghacchAyopagUDhastu tato'dRzyata pANDavaH / atha duryodhanastatra bhrAtRbhiH saha bhArata / sUryAtapaparikSiptaH karNo'pi samadRzyata // 25 karNa pariSvajya mudA tato vacanamabravIt // 13 dhArtarASTrA yataH karNastasmindeze vyavasthitAH / svAgataM te mahAbAho diSTyA prApto'si mAnada / bhAradvAjaH kRpo bhISmo yataH pArthastato'bhavan // 26 ahaM ca kururAjyaM ca yatheSTamupabhujyatAm // 14 dvidhA raGgaH samabhavatstrINAM dvaidhamajAyata / kaNe uvAca / kuntibhojasutA mohaM vijJAtArthA jagAma h||27 kRtaM sarveNa me'nyena sakhitvaM ca tvayA vRnne| tAM tathA mohasaMpannAM viduraH sarvadharmavit / dvandvayuddhaM ca pArthena kartumicchAmi bhArata // 15 kuntImAzvAsayAmAsa prokssyaadbhishcndnokssitaiH||28 duryodhana uvAca / tataH pratyAgataprANA tAvubhAvapi daMzitau / bhuGkSa bhogAMnmayA sAdhU bandhUnAM priyakRdbhava / putrau dRSTvA susaMtaptA nAnvapadyata kiMcana // 29 duhRdAM kuru sarveSAM mUrdhni pAdamariMdama // 16 tAvudyatamahAcApau kRpaH zAradvato'bravIt / vaizaMpAyana uvaac| dvandvayuddhasamAcAro kuzalaH sarvadharmavit // 30 tataH kSiptamivAtmAnaM matvA pArtho'bhyabhASata / ayaM pRthAyAstanayaH kanIyAnpANDunandanaH / karNaM bhrAtRsamUhasya madhye'calamiva sthitam // 17 kauravo bhavatA sAdhaM dvandvayuddhaM kariSyati // 31 anAhUtopasRptAnAmanAhUtopajalpinAm / tvamapyevaM mahAbAho mAtaraM pitaraM kulam / ye lokAstAnhataH karNa mayA tvaM pratipatsyase // 18 kathayasva narendrANAM yeSAM tvaM kulavardhanaH / karNa uvAca / tato viditvA pArthastvAM pratiyotsyati vA na vA // 32 raGgo'yaM sarvasAmAnyaH kimatra tava phalguna / evamuktasya karNasya brIDAvanatamAnanam / vIryazreSThAzca rAjanyA balaM dharmo'nuvartate // 19 babhau varSAmbubhiH klinnaM padmamAgalitaM yathA // 33 ki kSepairdurbalAzvAsaiH zaraiH kathaya bhaart| duryodhana uvAca / guroH samakSaM yAvatte harAmyadya ziraH zaraiH / / 20 AcArya trividhA yonI rAjJAM zAstravinizcaye / vaizaMpAyana uvAca / tatkulInazca zUrazca senAM yazca prakarSati // 34 tato droNAbhyanujJAtaH pArthaH parapuraMjayaH / yadyayaM phalguno yuddhe nArAjJA yoddhumicchati / bhrAtRbhistvarayAzliSTo raNAyopajagAma tam // 21 tasmAdeSo'GgaviSaye mayA rAjye'bhiSicyate // 35 tato duryodhanenApi sabhrAtrA samarodyataH / vaizaMpAyana uvAca / pariSvaktaH sthitaH karNaH pragRhya sazaraM dhanuH // 22 tatastasminkSaNe karNaH salAjakusumairghaTaiH / tataH savidyutstanitaiH sendrAyudhapurojavaiH / kAJcanaiH kAJcane pIThe mantravidbhirmahArathaH / -184 -
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 126. 36] Adiparva [1. 127. 24 abhiSikto'GgarAjye sa zriyA yukto mahAbalaH // 36 so'bravIdbhImakarmANaM bhImasenamavasthitam / sacchatravAlavyajano jayazabdAntareNa ca / vRkodara na yuktaM te vacanaM vaktumIdRzam / / 10 uvAca kauravaM rAjA rAjAnaM taM vRSastadA // 37 kSatriyANAM balaM jyeSThaM yoddhavyaM kSatrabandhunA / asya rAjyapradAnasya sadRzaM kiM dadAni te / zUrANAM ca nadInAM ca prabhavA durvidAH kila // 11 prabRhi rAjazArdUla kartA hyasmi tathA nRp| salilAdutthito vahniryena vyAptaM carAcaram / atyantaM saMkhyamicchAmItyAha taM sa suyodhanaH // 38 dadhIcasyAsthito vajraM kRtaM dAnavasUdanam // 12 evamuktastataH karNastatheti pratyabhASata / AgneyaH kRttikAputro raudro gAGgeya ityapi / harSAccobhau samAzliSya parAM mudamavApatuH / / 39 zrUyate bhagavAndevaH sarvaguhyamayo guhaH // 13 . iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kSatriyAbhyazca ye jAtA brAhmaNAste ca vizrutAH / SaDviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 126 // AcAryaH kalazAjAtaH zarastambAdgaruH kRpaH / 127 bhavatAM ca yathA janma tadapyAgamitaM nRpaiH // 14 vaizaMpAyana uvaac| sakuNDalaM sakavacaM divyalakSaNalakSitam / tataH srastottarapaTaH saprasvedaH savepathuH / kathamAdityasaMkAzaM mRgI vyAghra janiSyati // 15 vivezAdhiratho raGgaM yaSTiprANo hvayanniva / / 1 pRthivIrAjyamo'yaM nAGgarAjyaM narezvaraH / tamAlokya dhanustyaktvA pitRgauravayatritaH / anena bAhuvIryeNa mayA cAjJAnuvartinA // 16 karNo'bhiSekAzirAH zirasA samavandata // 2 yasya vA manujasyedaM na kSAntaM madviceSTitam / tataH pAdAvavacchAdya paTAntena ssNbhrmH| rathamAruhya padbhyAM vA vinAmayatu kArmukam // 17 putreti paripUrNArthamabravIdrathasArathiH / / 3 tataH sarvasya raGgasya hAhAkAro mahAnabhUt / pariSvajya ca tasyAtha mUrdhAnaM snehaviklavaH / sAdhuvAdAnusaMbaddhaH sUryazcAstamupAgamat // 18 aGgarAjyAbhiSekAmazrubhiH siSice punaH // 4 tato duryodhanaH karNamAlambyAtha kare nRpa / taM dRSTvA sUtaputro'yamiti nizcitya pANDavaH / dIpikAgnikRtAlokastasmAdraGgAdviniryayau // 19 bhImasenastadA vAkyamabravItprahasanniva // 5 pANDavAzca sahadroNAH sakRpAzca vizAM pate / na tvamarhasi pArthena sUtaputra raNe vadham / bhISmeNa sahitAH sarve yayuH skhaM khaM nivezanam / / kulasya sadRzastUrNaM pratodo gRhyatAM tvayA // 6 arjuneti janaH kazcitkazcitkarNeti bhArata / aGgarAjyaM ca nArhastvamupabhoktuM narAdhama / kazciduryodhanetyevaM bruvantaH prasthitAstadA // 21 zvA hutAzasamIpasthaM puroDAzamivAdhvare // 7 kuntyAzca pratyabhijJAya divyalakSaNasUcitam / evamuktastataH karNaH kiMcitprasphuritAdharaH / putramaGgezvaraM snehAcchannA prItiravardhata // 22 gaganasthaM viniHzvasya divAkaramudaikSata // 8 duryodhanasyApi tadA karNamAsAdya pArthiva / tato duryodhanaH kopAdutpapAta mahAbalaH / bhayamarjunasaMjAtaM kSipramantaradhIyata // 23 bhrAtRpadmavanAttasmAnmadotkaTa iva dvipaH / / 9 sa cApi vIraH kRtazastranizramaH ma.bhA. 24 - 185 -
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 127. 24 ] mahAbhArate [1. 129.5 pareNa sAmnAbhyavadatsuyodhanam / sakhAyaM mAM vijAnIhi pAJcAla yadi manyase // 12 yudhiSThirasyApyabhavattadA mati drupada uvaac| ne karNatulyo'sti dhanurdharaH kSitau / / 24 anAzcaryamidaM brahmanvikrAnteSu mahAtmasu / / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi prIye tvayAhaM tvattazca prItimicchAmi zAzvatIm // 13 sptviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 127 // vaizaMpAyana uvAca / 128 evamuktastu taM droNo mokSayAmAsa bhArata / vaizaMpAyana uvaac| satkRtya cainaM prItAtmA rAjyA pratyapAdayat // 14 tataH ziSyAnsamAnIya AcAryArthamacodayat / mAkandImatha gaGgAyAstIre janapadAyutAm / droNaH sarvAnazeSeNa dakSiNArthaM mahIpate // 1 so'dhyAvasahInamanAH kAmpilyaM ca purottamam / pAzcAlarAja drupadaM gRhItvA raNamUrdhani / dakSiNAMzcaiva pAJcAlAnyAvaccarmaNvatI nadI / / 15 paryAnayata bhadraM vaH sA syAtparamadakSiNA // 2 droNena vairaM drupadaH saMsmaranna zazAma hai / tathetyuktvA tu te sarve rathaistUrNaM prahAriNaH / kSAtreNa ca balenAsya nApazyatsa parAjayam // 16 AcAryadhanadAnArthaM droNena sahitA yayuH // 3 hInaM viditvA cAtmAnaM brAhmaNena balena c| tato'bhijagmuH pAJcAlAnnighnantaste nararSabhAH / putrajanma parIpsanvai sa rAjA tadadhArayat / mamRdustasya nagaraM drupadasya mahaujasaH // 4 / ahicchatraM ca viSayaM droNaH samabhipadyata // 17 te yajJasenaM drupadaM gRhItvA raNamUrdhani / evaM rAjannahicchatrA purI jnpdaayutaa| upAjaguH sahAmAtyaM droNAya bharatarSabhAH / / 5 yudhi nirjisya pArthena droNAya pratipAditA // 18 bhamadarpa hRtadhanaM tathA ca vazamAgatam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sa vairaM manasA dhyAtvA droNo drupadamabravIt // 6 aSTAviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 128 // pramRdya tarasA rASTra puraM te mRditaM mayA / 129 prApya jIvaripuvazaM sakhipUrva kimiSyate // 7 vaizaMpAyana uvAca / evamuktvA prahasyainaM nizcitya punarabravIt / prANAdhikaM bhImasenaM kRtavidyaM dhanaMjayam / mA bhaiH prANabhayAdrAjankSamiNo brAhmaNA vayam / / 8 / duryodhano lakSayitvA paryatapyata durmatiH // 1 Azrame krIDitaM yattu tvayA bAlye mayA saha / tato vaikartanaH karNaH zakunizcApi saubalaH / tena saMvardhitaH snehastvayA me kSatriyarSabha / / 9 anekairabhyupAyaistAMJjighAMsanti sma pANDavAn // prArthayeyaM tvayA sakhyaM punareva nararSabha / pANDavAzcApi tatsarvaM pratyajAnannariMdamAH / varaM dadAmi te rAjanarAjyasyArdhamavApnuhi // 10 udbhAvanamakurvanto vidurasya mate sthitAH // 3 arAjA kila no rAjJAM sakhA bhavitumarhati / / guNaiH samuditAndRSTvA paurAH paannddusutaaNstdaa| ataH prayatitaM rAjye yajJasena mayA tava / / 11 / kathayanti sma saMbhUya catvareSu sabhAsu ca // 4 rAjAsi dakSiNe kUle bhaagiirthyaahmuttre| prajJAcakSuracakSuSvAddhRtarASTro janezvaraH / - 186 -
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 129. 5] Adiparva [1. 130. 13 rAjyamaprAptavAnpUrvaM sa kathaM nRpatirbhavet // 5 130 tathA bhISmaH zAMtanavaH satyasaMdho mahAvrataH / vaizaMpAyana uvaac| pratyAkhyAya purA rAjyaM nAdya jAtu grahISyati // 6 / dhRtarASTrastu putrasya zrutvA vacanamIdRzam / te vayaM pANDavaM jyeSThaM taruNaM vRddhazIlinam / muhUrtamiva saMcintya duryodhanamathAbravIt // 1 : abhiSiJcAma sAdhvadya satyaM karuNavedinam // 7 dharmanityaH sadA paannddurmmaasiitpriykRddhitH|| sa hi bhISmaM zAMtanavaM dhRtarASTraM ca dharmavit / sarveSu jJAtiSu tathA mayi tvAsIdvizeSataH // 2 saputraM vividhairbhogairyojayiSyati pUjayan // 8 nAsya kiMcinna jAnAmi bhojanAdi cikIrSitam / teSAM duryodhanaH zrutvA tAni vAkyAni bhASatAm / nivedayati nityaM hi mama rAjyaM dhRtavrataH / / 3 / / yudhiSThirAnuraktAnAM paryatapyata durmatiH // 9 tasya putro yathA pANDustathA dharmaparAyaNaH / sa tapyamAno duSTAtmA teSAM vAco na cakSame / guNavAllokavikhyAtaH paurANAM ca susaMmataH // 4 . IyayA cAbhisaMtapto dhRtarASTramupAgamat // 10 sa kathaM zakyamasmAbhirapakraSTuM blaaditH| pitRpaitAmahAdrAjyAtsasahAyo vizeSataH // 5 / tato virahitaM dRSTvA pitaraM pratipUjya saH / bhRtA hi pANDunAmAtyA balaM ca satataM bhRtam / paurAnurAgasaMtaptaH pazcAdidamabhASata // 11 bhRtAH putrAzca pautrAzca teSAmapi vizeSataH // 6 zrutA me jalpatAM tAta paurANAmazivA giraH / te purA satkRtAstAta pANDunA pauravA janAH / / tvAmanAdRtya bhISmaM ca patimicchanti paannddvm||12 kathaM yudhiSThirasyArthe na no hanyuH sabAndhavAn // 7 matametacca bhISmasya na sa rAjyaM bubhUSati / duryodhana uvAca / asmAkaM tu parAM pIDAM cikIrSanti pure janAH / / 13 evametanmayA tAta bhAvitaM doSamAtmani / pitRtaH prAptavAnrAjyaM pANDurAtmaguNaiH purA / dRSTvA prakRtayaH sarvA arthamAnena yojitAH / / 8 tvamapyaguNasaMyogAtprAptaM rAjyaM na labdhavAn // 14 dhruvamasmatsahAyAste bhaviSyanti prdhaantH| sa eSa pANDoyAdyaM yadi prApnoti pANDavaH / arthavargaH sahAmAtyo matsaMstho'dya mahIpate // 9 tasya putro dhruvaM prAptastasya tasyeti cAparaH // 15 | sa bhavAnpANDavAnAzu vivAsayitumarhati / te vayaM rAjavaMzena hInAH saha sutairpi| mRdunaivAbhyupAyena nagaraM vAraNAvatam // 10 avajJAtA bhaviSyAmo lokasya jagatIpate // 16 | yadA pratiSThitaM rAjyaM mayi rAjanbhaviSyati / satataM nirayaM prAptAH parapiNDopajIvinaH / tadA kuntI sahApatyA punareSyati bhArata // 11 na bhavema yathA rAjaMstathA zIghraM vidhIyatAm // 17 dhRtarASTra uvAca / abhaviSyaH sthiro rAjye yadi hi tvaM purA nRpa / duryodhana mamApyetaddhadi saMparivartate / . dhruvaM prApsyAma ca vayaM rAjyamapyavaze jane // 18 abhiprAyasya pApatvAnnaitattu vivRNomyaham / / 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi na ca bhISmo na ca droNo na kSattA na ca gautamaH / ekonatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 129 // / vivAsyamAnAnkaunteyAnanumaMsyanti karhi cit // 13 - 187 -
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 130. 14 ] mahAbhArate [1. 132.1. samA hi kauraveyANAM vayamete ca putraka / uvAcanAnatha tadA pANDavAnambikAsutaH // 6 naite viSamamiccheyurdharmayuktA manasvinaH // 14 mameme puruSA nityaM kathayanti punaH punaH / te vayaM kauraveyANAmeteSAM ca mahAtmanAm / ramaNIyataraM loke nagaraM vAraNAvatam / / 7 kathaM na vadhyatAM tAta gacchema jagatastathA // 15 te tAta yadi manyadhvamutsavaM vaarnnaavte| duryodhana uvAca / sagaNAH sAnuyAtrAzca viharadhvaM yathAmarAH / / 8 madhyasthaH satataM bhISmo droNaputro mayi sthitaH / brAhmaNebhyazca ratnAni gAyanebhyazca sarvazaH / yataH putrastato droNo bhavitA nAtra saMzayaH // 16 prayacchadhvaM yathAkAmaM devA iva suvarcasaH // 9 kRpaH zAradvatazcaiva yata ete trayastataH / kaMcitkAlaM vihRtyaivamanubhUya parAM mudam / droNaM ca bhAgineyaM ca na sa tyakSyati krhicit||17 idaM vai hAstinapuraM sukhinaH punareSyatha // 10 kSattArthabaddhastvasmAkaM pracchannaM tu yataH pare / dhRtarASTrasya taM kAmamanubuvA yudhiSThiraH / na caikaH sa samartho'smAnpANDavArthe prbaadhitum||18 AtmanazvAsahAyatvaM tatheti pratyuvAca tam / / 11 . sa vizrabdhaH pANDuputrAnsaha mAtrA vivAsaya / tato bhISmaM mahAprAjJaM viduraM ca mahAmatim / vAraNAvatamadyaiva nAtra doSo bhaviSyati // 19 droNaM ca bAhikaM caiva somadattaM ca kauravam / / 12 vinidrakaraNaM ghoraM hRdi zalyamivArpitam / kRpamAcAryaputraM ca gAndhArI ca yazasvinIm / zokapAvakamudbhutaM karmaNaitena nAzaya / / 20 yudhiSThiraH zanairdInamuvAcedaM vacastadA // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ramaNIye janAkIrNe nagare vAraNAvate / triMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 130 // sagaNAstAta vatsyAmo dhRtarASTrasya zAsanAt // 14 . 131 prasannamanasaH sarve puNyA vAco vimuJcata / vaizaMpAyana uvaac| AzIrbhirvardhitAnasmAnna pApaM prasahiSyati // 15 tato duryodhano rAjA sarvAstAH prakRtIH zanaiH / evamuktAstu te sarve pANDuputreNa kauravAH / arthamAnapradAnAbhyAM saMjahAra sahAnujaH // 1 prasannavadanA bhUtvA te'bhyavartanta pANDavAn // 16 dhRtarASTraprayuktAstu kecitkuzalamatriNaH / svastyastu vaH pathi sadA bhUtebhyazcaiva sarvazaH / kathayAMcakrire ramyaM nagaraM vAraNAvatam // 2 . mA ca vo'stvazubhaM kiMcitsarvataH paannddunndnaaH||17 ayaM samAjaH sumahAnramaNIyatamo bhuvi / tataH kRtasvastyayanA rAjyalAbhAya paannddvaaH| upasthitaH pazupaternagare vAraNAvate // 3 kRtvA sarvANi kAryANi prayayurvAraNAvatam // 18 sarvaratnasamAkIrNe puMsAM deze manorame / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ityevaM dhRtarASTrasya vacanAccakrire kathAH // 4 ekatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 131 // kathyamAne tathA ramye nagare vAraNAvate / . gamane pANDuputrANAM jajJe tatra matirnRpa // 5 vaizaMpAyana uvAca / yadA tvamanyata nRpo jAtakautUhalA iti / evamukteSu rAjJA tu pANDaveSu mahAtmasu / - 188 -
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 132. 1] Adiparva [1. 133.9 duryodhanaH paraM harSamAjagAma durAtmavAn // 1 agnistatastvayA deyo dvAratastasya vezmanaH // 16 sa purocanamekAntamAnIya bharatarSabha / dagdhAnevaM svake gehe dagdhA iti tato janAH / gRhItvA dakSiNe pANau sacivaM vAkyamabravIt // 2 jJAtayo vA vadiSyanti pANDavArthAya khicit||17 mameyaM vasusaMpUrNA purocana vasuMdharA / tattatheti pratijJAya kauravAya purocanaH / yatheyaM mama tadvatte sa tAM rakSitumarhasi // 3 prAyAdrAsabhayuktena nagaraM vAraNAvatam // 18 na hi me kazcidanyo'sti vaishvaasiktrstvyaa| sa gatvA tvarito rAjanduryodhanamate sthitH| sahAyo yena saMdhAya matrayeyaM yathA tvayA // 4 yathoktaM rAjaputreNa sarvaM cakre purocanaH // 19 saMrakSa tAta matraM ca sapatnAMzca mmoddhr| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nipuNenAbhyupAyena yadvImi tathA kuru // 5 . dvAtriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 132 // pANDavA dhRtarASTraNa preSitA vAraNAvatam / 133 utsave vihariSyanti dhRtarASTrasya zAsamAt // 6 . vaizaMpAyana uvAca / sa tvaM rAsabhayuktena syandanenAzugAminA / pANDavAstu rathAnyuktvA sdshvrnilopmaiH| vAraNAvatamadyaiva yathA yAsi tathA kuru // 7 ArohamANA bhISmasya pAdau jagRhurArtavat // 1. tatra gatvA catuHzAlaM gRhaM prmsNvRtm| rAjJazca dhRtarASTrasya droNasya ca mahAtmanaH / AyudhAgAramAzritya kArayethA mahAdhanam // 8. anyeSAM caiva vRddhAnAM vidurasya kRpasya ca // 2 . .' zaNasarjarasAdIni yAni dravyANi kAnicit / evaM sarvAnkurUnvRddhAnabhivAdya yatavratAH / AgneyAnyuta santIha tAni sarvANi dApaya // 9 samAliGgaya samAnAMzca baalaishcaapybhivaaditaaH||3 sarpiSA ca satailena lAkSayA caapynlpyaa| sarvA mAtastathApRSTvA kRtvA caiva pradakSiNam / mRttikAM mizrayitvA tvaM lepaM kuDyeSu dApayeH // 10 sarvAH prakRtayazcaiva prayayurvAraNAvatam // 4 zaNAnvaMzaM ghRtaM dAru yatrANi vividhAni c| vidurazca mahAprAjJastathAnye kurupuMgavAH / tasminvezmani sarvANi nikSipethAH smnttH||11 paurAzca puruSavyAghrAnanvayuH shokkrshitaaH||5 yathA ca tvAM na zaGkaranparIkSanto'pi paannddvaaH| tatra kecidbhuvanti sma brAhmaNA nirbhayAstadA / Ameyamiti tatkAryamiti cAnye ca mAnavAH // 12 zocamAnAH pANDuputrAnatIva bharatarSabha // 6 vezmanyevaM kRte tatra kRtvA tAnparamArcitAn / viSamaM pazyate rAjA sarvathA tmsaavRtH| vAsayeH pANDaveyAMzca kuntIM ca sasuhRjanAm // 13 dhRtarASTraH sudurbuddhirna ca dharmaM prapazyati // 7 : tatrAsanAni mukhyAni yAnAni zayanAni ca / na hi pApamapApAtmA rocayiSyati pANDavaH / / vidhAtavyAni pANDUnAM yathA tuSyeta me pitA // 14 bhImo vA balinAM zreSThaH kaunteyo vA dhanaMjayaH / yathA rameranvizrabdhA nagare vaarnnaavte| kuta eva mahAprAjJau mAdrIputrau krissytH|| 8 tathA sarva vidhAtavyaM yAvatkAlasya paryayaH // 15 / tadrAjyaM pitRtaH prAptaM dhRtarASTro na mRssyte| jJAtvA tu taansuvishvstaashyaanaankutobhyaan| / adharmamakhilaM kiM nu bhiissmo'ymnumnyte| -189 -
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 133.9] mahAbhArate [1. 134.5 vivAsyamAnAnasthAne kaunteyAnbharatarSabhAn // 9 AtmanA cAtmanaH paJca pIDayannAnupIDyate // 23 piteva hi nRpo'smAkamabhUcchAMtanavaH purA / anuziSTvAnugatvA ca kRtvA cainAnpradakSiNam / vicitravIryo rAjarSiH pANDuzca kurunandanaH // 10 pANDavAnabhyanujJAya viduraH prayayau gRhAn // 24 : sa tasminpuruSavyAne diSTabhAvaM gate sati / nivRtte vidure caiva bhISme paurajane tthaa| / rAjaputrAnimAnbAlAndhRtarASTro na mRssyte||11 ajAtazatrumAmantrya kuntI vacanabravIt // 25 : vayametadamRSyantaH sarva eva purottamAt / kSattA yadabravIdvAkyaM janamadhye'bruvanniva / gRhAnvihAya gacchAmo yatra yAti yudhiSThiraH // 12 tvayA ca tattathetyukto jAnImo na ca tadvayam // 26 tAMstathAvAdinaH paurAnduHkhitAnduHkhakarzitaH / yadi tacchakyamasmAbhiH zrotuM na ca sadoSavat / uvAca paramaprIto dharmarAjo yudhiSThiraH // 13 zrotumicchAmi tatsarvaM saMvAdaM tava tasya ca // 27 pitA mAnyo guruH zreSTho yadAha pRthiviiptiH| * yudhiSThira uvAca / azaGkamAnastatkAryamasmAbhiriti no vratam / / 14 viSAdagnezca boddhavyamiti mAM viduro'bravIt / . bhavantaH suhRdo'smAkamasmAnkRtvA pradakSiNam / panthAzca vo nAviditaH kazcitsyAditi caabrviit|| AzIrbhirabhinandyAsmAnnivartadhvaM yathAgRham // 15 jitendriyazca vasudhAM prApsyasIti ca mAbravIt / yadA tu kAryamasmAkaM bhvdbhirupptsyte| vijJAtamiti tatsarvamityukto viduro mayA // 29 tadA kariSyatha mama priyANi ca hitAni ca // 16 vaizaMpAyana uvaac| te tatheti pratijJAya kRtvA caitAnpradakSiNam / aSTame'hani rohiNyAM prayAtAH phalgunasya te / AzIrbhirabhinandyainAJjagmurnagarameva hi // 17 vAraNAvatamAsAdya dadRzurnAgaraM janam / / 30 paureSu tu nivRtteSu viduraH sarvadharmavit / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi bodhayanpANDavazreSThamidaM vacanamabravIt / trayastriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 133 // prAjJaH prAjJaM pralApajJaH samyagdharmArthadarzivAn // 18 - 134 vijJAyedaM tathA kuryAdApadaM nistaredyathA / ___ vaizaMpAyana uvAca / alohaM nizitaM zastraM zarIraparikartanam / tataH sarvAH prakRtayo nagarAdvAraNAvatAt / yo vetti na tamAnanti pratighAtavidaM dviSaH / / 19 sarvamaGgalasaMyuktA yathAzAstramatandritAH // 1 kakSanaH ziziranazca mahAkakSe bilaukasaH / zrutvAgatAnpANDuputrAnnAnAyAnaiH sahasrazaH / na dahediti cAtmAnaM yo rakSati sa jIvati // 20 abhijagmurvarazreSThAzrutvaiva parayA mudA // 2 nAcakSurvetti panthAnaM nAcakSurvindate dizaH / te samAsAdya kaunteyAnvAraNAvatakA janAH / nAdhRtirbhUtimApnoti budhyasvaivaM prabodhitaH // 21 kRtvA jayAziSaH sarve parivAryopatasthire // 3 anAptairdattamAdatte naraH zastramalohajam / tairvRtaH puruSavyAghro dharmarAjo yudhisstthirH| zvAviccharaNamAsAdya pramucyeta hutAzanAt // 22 vibabhau devasaMkAzo vajrapANirivAmaraiH // 4 caranmArgAnvijAnAti nakSatrairvindate dizaH / satkRtAste tu pauraizca paurAnsatkRtya cAnaghAH / - 190 -
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 134. 5] Adiparva [1. 135.2 alaMkRtaM janAkIrNaM vivizuriNAvatam // 5 yudhiSThira uvaac| te pravizya puraM vIrAstUrNaM jagmuratho gRhAn / iha yattairnirAkArairvastavyamiti rocaye / brAhmaNAnAM mahIpAla ratAnAM sveSu karmasu // 6 | naSTairiva vicinvadbhirgatimiSTAM dhruvAmitaH // 19 nagarAdhikRtAnAM ca gRhANi rathinAM tthaa| yadi vindeta cAkAramasmAkaM hi purocnH| upatasthurnarazreSThA vaizyazUdragRhAnapi // 7 / zIghnakArI tato bhUtvA prasahyApi daheta naH 20 / arcitAzca naraH pauraiH pANDavA bhrtrssbhaaH| nAyaM bibhetyupakrozAdadharmAdvA purocanaH / jagmurAvasathaM pshcaatpurocnpurskRtaaH||8 tathA hi vartate mandaH suyodhanamate sthitaH // 21 tebhyo bhakSyAnnapAnAni zayanAni zubhAni c| . api ceha pradagdheSu bhISmo'smAsu pitAmahaH / AsanAni ca mukhyAni pradadau sa purocanaH // 9 kopaM kuryAtkimarthaM vA kauravAnkopayeta sH| tatra te satkRtAstena sumhaarhpricchdaaH| dharma ityeva kupyeta tathAnye kurupuMgavAH // 22 : upAsyamAnAH puruSairUSuH puranivAsibhiH // 10 vayaM tu yadi dAhasya bibhyataH pradravema hi / dazarAtroSitAnAM tu tatra teSAM purocanaH / spazai! ghAtayetsarvAnrAjyalubdhaH suyodhanaH // 23 nivedayAmAsa gRhaM zivAkhyamazivaM tadA // 11 apadasthAnpade tisstthnpkssaanpksssNsthitH| tatra te puruSAvyAghrA vivizuH saMparicchadAH / hInakozAnmahAkozaH prayogairghAtayeddhavam // 24 / purocanasya vacanAtkailAsamiva guhyakAH // 12 tadasmAbhirimaM pApaM taM ca pApaM suyodhanam / tattvagAramabhiprekSya sarvadharmavizAradaH / vaJcayadbhirnivastavyaM channavAsaM kvacitkvacit // 25 uvAcAgneyamityevaM bhImasenaM yudhiSThiraH / te vayaM mRgayAzIlAzcarAma vasudhAmimAm / jighransomya vasAgandhaM sarpirjatuvimizritam // 13 tathA no viditA mArgA bhaviSyanti palAyatAm // kRtaM hi vyaktamAgneyamidaM vezma paraMtapa / bhaumaM ca bilamadyaiva karavAma susaMvRtam / zANasarjarasaM vyaktamAnItaM gRhakarmaNi / gUDhocchAsAnna nastatra hutAzaH saMpradhakSyati // 27 muJjabalvajavaMzAdi dravyaM sarvaM ghRtokSitam // 14 vasato'tra yathA cAsmAnna budhyeta purocanaH / zilpibhiH sukRtaM hyAptairvinItairvezmakarmaNi / .. pauro vApi janaH kazcittathA kAryamatandritaiH // 28 vizvastaM mAmayaM pApo dagdhukAmaH purocanaH // 15 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi imAM tu tAM mahAbuddhirviduro dRSTavAMstadA / catusviMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 134 // ApadaM tena mAM pArtha sa saMbodhitavAnpurA // 16 135 te vayaM bodhitAstena buddhavanto'zivaM gRham / vaizaMpAyana uvaac| AcAryaiH sukRtaM gUDhairduryodhanavazAnugaiH // 17 vidurasya suhRtkazcitkhanakaH kuzalaH kvacit / ___ bhIma uvaac| vivikte pANDavAnrAjannidaM vacanamabravIta // 1 yadidaM gRhamAgneyaM vihitaM manyate bhavAn / prahito vidureNAsmi khanakaH kuzalo bhRzam / khatraiva sAdhu gacchAmo yatra pUrvoSitA vayam // 18 / pANDavAnAM priyaM kAryamiti kiM karavANi vaH // 2 - 191 -
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 135. 3] mahAbhArate [1. 136.9 pracchannaM vidureNoktaH zreyastvamiha pANDavAn / purocanabhayAccaiva vyadadhAtsaMvRtaM mukham / pratipAdaya vizvAsAditi kiM karavANi vaH 3 sa tatra ca gRhadvAri vasatyazubhadhIH sadA // 18 kRSNapakSe caturdazyAM rAtrAvasya purocanaH / tatra te sAyudhAH sarve vasanti sma kSapAM nRpa / bhavanasya tava dvAri pradAsyati hutAzanam // 4 divA caranti mRgayAM pANDaveyA vanAdvanam // 19 mAtrA saha pradagdhavyAH pANDavAH puruSarSabhAH / vizvastavadavizvastA vaJcayantaH purocanam / ' iti vyavasitaM pArtha dhArtarASTrasya me zrutam // 5 atuSTAstuSTavadrAjannUSuH paramaduHkhitAH // 20 kiMcicca vidureNokto mlecchavAcAsi pANDava / na cainAnanvabudhyanta narA nagaravAsinaH / tvayA ca tattathetyuktametadvizvAsakAraNam // 6 anyatra vidurAmAtyAttasmAtkhanakasattamAt // 21 uvAca taM satyadhRtiH kuntIputro yudhiSThiraH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi abhijAnAmi saumya tvAM suhRdaM vidurasya vai||7| paJcatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 135 // zucimAptaM priyaM caiva sadA ca dRDhabhaktikam / na vidyate kaveH kiMcidabhijJAnaprayojanam // 8 vaizaMpAyana uvaac| yathA naH sa tathA nastvaM nirvizeSA vayaM tvayi / / tAMstu dRSTvA sumanasaH parisaMvatsaroSitAn / bhavataH sma yathA tasya pAlayAsmAnyathA kaviH / / 9 / vizvastAniva saMlakSya harSaM cakre purocanaH // 1 idaM zaraNamAgneyaM madarthamiti me matiH / purocane tathA hRSTe kaunteyo'tha yudhisstthirH| . purocanena vihitaM dhArtarASTrasya zAsanAt // 10 bhImasenArjunau caiva yamau covAca dharmavit // 2 sa pApaH kozavAMzcaiva sasahAyazca durmatiH / asmAnayaM suvizvastAnvetti pApaH purocanaH / asmAnapi ca duSTAtmA nityakAlaM prabAdhate // 11 vazcito'yaM nazaMsAtmA kAlaM manye palAyane // 3 sa bhavAnmokSayatvasmAnyatnenAsmAdbhutAzanAt / AyudhAgAramAdIpya dagdhvA caiva purocanam / asmAsviha hi dagdheSu sakAmaH syAtsuyodhanaH // 12 SaT prANino nidhAyeha dravAmo'nabhilakSitAH // 4 samRddhamAyudhAgAramidaM tasya durAtmanaH / atha dAnApadezema kuntI brAhmaNabhojanam / vaprAnte niSpratIkAramAzliSyedaM kRtaM mahat / / 13 cakre nizi mahadrAjannAjagmustatra yossitH|| 5 idaM tadazubhaM nUnaM tasya karma cikIrSitam / tA vihRtya yathAkAmaM bhuktvA pItvA ca bhArata / prAgeva viduro veda tenAsmAnanvabodhayat / / 14 / jagmurnizi gRhAneva samanujJApya mAdhavIm // 6 seyamApadanuprAptA kSattA yAM dRssttvaanpuraa| niSAdI paJcaputrA tu tasmibhojye yadRcchayA / purocanasyAviditAnasmAMstvaM vipramocaya / / 15 / annArthinI samabhyAgAtsaputrA kAlacoditA // 7 sa tatheti pratizrutya khanako ytnmaasthitH| sA pItvA madirAM mattA saputrA madavihvalA / parikhAmutkirannAma cakAra sumahadvilam / / 16 saha sarvaiH sutai rAjastasminneva nivezane / cakre ca vezmanastasya madhye nAtimahanmukham / suSvApa vigatajJAnA mRtakalpA narAdhipa // 8 kapATayuktamajJAtaM samaM bhUmyA ca bhArata / / 17 atha pravAte tumule nizi supte jane vibho / -192 -
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 136.9] Adiparva [1. 137. 17 tadupAdIpayadbhImaH zete yatra purocanaH // 9 jAtuSaM tadgRhaM dagdhamamAtyaM ca purocanam // 2 tataH pratApaH sumahAzabdazcaiva vibhAvasoH / nUnaM duryodhanenedaM vihitaM paapkrmnnaa| prAdurAsIttadA tena bubudhe sa janavajaH // 10 pANDavAnAM vinAzAya ityevaM cukruzurjanAH // 3 paurA uucuH| vidite dhRtarASTrasya dhArtarASTro na saMzayaH / duryodhanaprayuktena paapenaakRtbuddhinaa| dagdhavAnpANDudAyAdAnna hyedaM pratiSiddhavAn // 4 gRhamAtmavinAzAya kAritaM dAhitaM ca yat // 11 nUnaM zAMtanavo bhISmo na dhrmmnuvrtte| aho dhigdhRtarASTrasya buddhirnaatismnyjsii| droNazca vidurazcaiva kRpazcAnye ca kauravAH // 5 yaH zucInpANDavAnbAlAndAhayAmAsa matriNA // 12 te vayaM dhRtarASTrasya preSayAmo durAtmanaH / diSTyA tvidAnI pApAtmA dgdho'ymtidurmtiH| saMvRttaste paraH kAmaH pANDavAndagdhavAnasi // 6 anAgasaH suvizvastAnyo dadAha narottamAna // 13 tato vyapohamAnAste pANDavArthe hutAzanam / vaizaMpAyana uvaacN| niSAdI dadRzurdagdhAM paJcaputrAmanAgasam // 7 evaM te vilapanti sma vAraNAvatakA janAH / khanakena tu tenaiva vezma zodhayatA bilam / parivArya gRhaM taJca tasthU rAtrau samantataH // 14 pAMsubhiH pratyapihitaM puruSaistairalakSitam // 8 pANDavAzcApi te rAjanmAtrA saha suduHkhitAH / tataste preSayAmAsudhRtarASTrasya naagraaH| bilena tena nirgatya jagmugUDhamalakSitAH // 15 pANDavAnaminA dagdhAnamAtyaM ca purocanam // 9 tena nidroparodhena sAdhvasena ca paannddvaaH| zrutvA tu dhRtarASTrastadrAjA sumahadapriyam / na zekuH sahasA gantuM saha mAtrA paraMtapAH 16 vinAzaM pANDuputrANAM vilalApa suduHkhitaH // 10 bhImasenastu rAjendra bhImavegaparAkramaH / adya pANDuma'to rAjA bhrAtA mama sudurlabhaH / jagAma bhrAtRnAdAya sarvAnmAtarameva ca // 17 teSu vIreSu dagdheSu mAtrA saha vizeSataH // 11 skandhamAropya jananI yamAvaGkena vIryavAn / gacchantu puruSAH zIghraM nagaraM vaarnnaavtm| pArthoM gRhItvA pANibhyAM bhrAtarau sumahAbalau // 18 / satkArayantu tAnvIrAnkuntirAjasutAM ca tAm // 12 tarasA pAdapAnbhaJjanmahIM padbhyAM vidArayan / kArayantu ca kulyAni zubhrANi ca mahAnti c| sa jagAmAzu tejasvI vAtaraMhA vRkodrH|| 19 ye ca tatra mRtAsteSAM suhRdo'rcantu tAnapi // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi evaMgate mayA zakyaM yadyatkArayituM hitam / SaTatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 136 // pANDavAnAM ca kuntyAzca tatsarvaM kriyatAM dhanaiH // 14 137 evamuktvA tatazcakre jJAtibhiH parivAritaH / vaizaMpAyana uvAca / udakaM pANDuputrANAM dhRtraassttro'mbikaasutH|| 15 atha rAtryAM vyatItAyAmazeSo nAgaro janaH / cukruzuH kauravAH sarve bhRzaM zokaparAyaNAH / tatrAjagAma tvarito didRkSuH pANDunandanAn // 1 vidurastvalpazazcakre zokaM veda paraM hi sH|| 16 nirvApayanto jvalanaM te janA dadRzustataH / pANDavAzcApi nirgatya nagarAdvAraNAvatAt / ma. bhA, 25 - 193 -
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 137. 17 ] mahAbhArate [1. 138. 21 javena prayayU rAjandakSiNAM dizamAzritAH // 17 aprakAzA dizaH sarvA vAtairAsannanArtavaiH // 7 vijJAya nizi panthAnaM nakSatrairdakSiNAmukhAH / te zrameNa ca kauravyAstRSNayA ca prpiidditaaH| yatamAnA vanaM rAjangahanaM pratipedire // 18 nAzaknuvaMstadA gantuM nidrayA ca pravRddhayA // 8 tataH zrAntAH pipAsArtA nidrAndhAH paannddunndnaaH| tato bhImo vanaM ghoraM pravizya vijanaM mahat / punarUcurmahAvIryaM bhImasenamidaM vcH|| 19 / nyagrodhaM vipulacchAyaM ramaNIyamupAdravat // 9 itaH kaSTataraM kiM nu yadvayaM gahane vne| tatra nikSipya tAnsarvAnuvAca bharatarSabhaH / dizazca na prajAnImo gantuM caiva na zaknumaH // 20 pAnIyaM mRgayAmIha vizramadhvamiti prbho|| 10 taM ca pApaM na jAnImo yadi dagdhaH purocanaH / ete ruvanti madhuraM sArasA jalacAriNaH / kathaM tu vipramucyema bhayAdasmAdalakSitAH // 21 dhruvamatra jalasthAyo mahAniti matirmama // 11 punarasmAnupAdAya tathaiva vraja bhArata / anujJAtaH sa gaccheti bhrAtrA jyeSThena bhArata / tvaM hi no balavAneko yathA satatagastathA // 22 jagAma tatra yatra sma ruvanti jalacAriNaH // 12 ityukto dharmarAjena bhImaseno mahAbalaH / sa tatra pItvA pAnIyaM snAtvA ca bharatarSabha / AdAya kuntIM bhrAtUMzca jagAmAzu mahAbalaH // 23 uttarIyeNa pAnIyamAjahAra tadA nRpa // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi gavyUtimAtrAdAgatya tvarito mAtaraM prati / saptatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 137 // sa suptAM mAtaraM dRSTvA bhrAtR'zca vsudhaatle|| 138 bhRzaM duHkhaparItAtmA vilalApa vRkodaraH // 14 vaizaMpAyana uvAca / zayaneSu parAryeSu ye purA vAraNAvate / tena vikramatA tUrNamUruvegasamIritam / nAdhijagmustadA nidrAM te'dya suptA mahItale // 15 pravavAvanilo rAjanzucizukrAgame yathA // 1 svasAraM vasudevasya shtrusNghaavmrdinH| sa mRdganpuSpitAMzcaiva phalitAMzca vanaspatIn / kuntibhojasutAM kuntIM sarvalakSaNapUjitAm // 16 . ArujandArugulmAMzca pathastasya samIpajAn // 2 snuSAM vicitravIryasya bhAryAM pANDormahAtmanaH / tathA vRkSAnbhaJjamAno jagAmAmitavikramaH / prAsAdazayanAM nityaM puNDarIkAntaraprabhAm // 17 tasya vegena pANDUnAM mUrchava samajAyata // 3 sukumAratarAM strINAM mahArhazayanocitAm / asakRccApi saMtIrya dUrapAraM bhujaplavaiH / zayAnAM pazyatAyeha pRthivyAmatathocitAm // 18 pathi pracchannamAsedurdhArtarASTrabhayAttadA // 4 dharmAdindrAcca vAyozca suSuve yA sutAnimAn / kRcchreNa mAtaraM tvekA sukumArI yazasvinIm / seyaM bhUmau parizrAntA zete hyadyAtathocitA // 19 avahattatra pRSThena rodhaHsu viSameSu ca // 5 kiM nu duHkhataraM zakyaM mayA draSTumataH param / Agamaste vanoddezamalpamUlaphalodakam / / yo'hamadya naravyAghrAnsuptAnpazyAmi bhUtale // 20 krUrapakSimRgaM ghoraM sAyAhne bharatarSabhAH // 6 triSu lokeSu yadrAjyaM dharmavidyo'rhate nRpaH / ghorA samabhavatsaMdhyA dAruNA mRgapakSiNaH / so'yaM bhUmau parizrAntaH zete prAkRtavatkatham // 21 - 194 -
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 138. 22] Adiparva [1. 139. 17 ayaM nIlAmbudazyAmo nareSvapratimo bhuvi / UrdhvAGguliH sa kaNDUyandhunvanrUkSAziroruhAn / zete prAkRtavadbhUmAvato duHkhataraM nu kim // 22 jRmbhamANo mahAvaktraH punaH punaravekSya ca // 3 azvinAviva devAnAM yAvimau rUpasaMpadA / duSTo mAnuSamAMsAdo mahAkAyo mahAbalaH / tau prAkRtavadadyamau prasuptau dharaNItale / / 23 AghAya mAnuSaM gandhaM bhaginImidamabravIt // 4 jJAtayo yasya naiva syurviSamAH kulapAMsanAH / upapannazcirasyAdya bhakSo mama manaHpriyaH / sa jIvetsusukhaM loke grAme druma ivaikjH||24 snehasravAnprasravati jihvA paryeti me mukham // 5 eko vRkSo hi yo grAme bhavetparNaphalAnvitaH / aSTau daMSTrAH sutIkSNAgrAzcirasyApAtaduHsahAH / caityo bhavati ni tirarcanIyaH supUjitaH // 25 deheSu majjayiSyAmi snigdheSu piziteSu ca // 6 yeSAM ca bahavaH zUrA jJAtayo dhrmsNshritaaH| Akramya mAnuSaM kaNThamAcchidya dhamanImapi / te jIvanti sukhaM loke bhavanti ca niraamyaaH||26 uSNaM navaM prapAsyAmi phenilaM rudhiraM bahu // 7 balavantaH samRddhArthA mitrabAndhavanandanAH / gaccha jAnIhi ke tvete zerate vanamAzritAH / jIvantyanyonyamAzritya dramAH kAnanajA iva // 27 mAnuSo balavAngandho ghrANaM tarpayatIva me // 8 vayaM tu dhRtarASTreNa saputreNa durAtmanA / hatvaitAnmAnuSAnsarvAnAnayasva mamAntikam / vivAsitA na dagdhAzca kathaMcittasya zAsanAt // 28 asmadviSayasuptebhyo naitebhyo bhayamasti te // 9 tasmAnmuktA vayaM dAhAdimaM vRkSamupAzritAH / eSAM mAMsAni saMskRtya mAnuSANAM yatheSTataH / kAM dizaM pratipatsyAmaH prAptAH kezamanuttamam // 29 bhakSayiSyAva sahitau kuru tUrNaM vaco mama // 10 nAtidUre ca nagaraM vanAdasmAddhi lkssye| . bhrAturvacanamAjJAya tvaramANeva rAkSasI / jAgartavye svapantIme hanta jAgarmyahaM svayam // 30 jagAma tatra yatra sma pANDavA bharatarSabha // 11 pAsyantIme jalaM pazcAtpratibuddhA jitaklamAH / dadarza tatra gatvA sA pANDavAnpRthayA saha / iti.bhImo vyavasyaiva jajAgAra svayaM tadA // 31 zayAnAnbhImasenaM ca jAgrataM tvaparAjitam // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dRSTvaiva bhImasenaM sA shaalskndhmivodgtm| aSTatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 138 // rAkSasI kAmayAmAsa rUpeNApratimaM bhuvi // 13 ||smaaptN jatugRhadAhaparva // ayaM zyAmo mahAbAhuH siMhaskandho mahAdyutiH / 139 kambugrIvaH puSkarAkSo bhartA yukto bhavenmama / / 14 vaizaMpAyana uvAca / nAhaM bhrAtRvaco jAtu kuryAM krUropasaMhitam / tatra teSu zayAneSu hiDimbo nAma rAkSasaH / patisneho'tibalavAnna tathA bhrAtRsauhRdam // 15 avidUre vanAttasmAcchAlavRkSamupAzritaH // 1 muhUrtamiva tRptizca bhaveddhAturmamaiva ca / krUro mAnuSamAMsAdo mahAvIryo mahAbalaH / hatairetairahatvA tu modiSye zAzvatIH smaaH|| 16 virUparUpaH piGgAkSaH karAlo ghoradarzanaH / sA kAmarUpiNI rUpaM kRtvA mAnuSamuttamam / pizitepsuH kSudhArtastAnapazyata yadRcchayA // 2 upatasthe mahAbAhuM bhImasenaM zanaiH zanaiH / / 17 - 195 -
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 139. 18 ] mahAbhArate [1. 140. 11 vilajjamAneva latA divyAbharaNabhUSitA / na manuSyA na gandharvA na yakSAzcArulocane // 31 smitapUrvamidaM vAkyaM bhImasenamathAbravIt // 18 gaccha vA tiSTha vA bhadre yadvApIcchasi tatkuru / kutastvamasi saMprAptaH kazcAsi puruSarSabha / taM vA preSaya tanvaGgi bhrAtaraM puruSAdakam // 32 ka ime zerate ceha puruSA devarUpiNaH // 19 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi keyaM ca bRhatI zyAmA sukumArI tavAnagha / ekonacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 139 // zete vanamidaM prApya vizvastA svagRhe yathA // 20 140 nedaM jAnAti gahanaM vanaM rAkSasasevitam / vaizaMpAyana uvAca / vasati hyatra pApAtmA hiDimbo nAma rAkSasaH // 21 tAM viditvA ciragatAM hiDimbo rAkSasezvaraH / tenAhaM preSitA bhrAtrA duSTabhAvena rakSasA / avatIrya drumAttasmAdAjagAmAtha pANDavAn // 1 bibhakSayiSatA mAMsaM yuSprAkamamaropama // 22 lohitAkSo mahAbAhurUrvakezo mahAbalaH / sAhaM tvAmabhisaMprekSya devagarbhasamaprabham / meghasaMghAtavA ca tIkSNadaMSTrojvalAnanaH // 2 nAnyaM bhartAramicchAmi satyametadbravImi te // 23 tamApatantaM dRSTvaiva tathA vikRtdrshnm| etadvijJAya dharmajJa yuktaM mayi samAcara / hiDimbovAca vitrastA bhImasenamidaM vacaH // 3 kAmopahatacittAGgI bhajamAnAM bhajasva mAm // 24 ApatatyeSa duSTAtmA saMkruddhaH puruSAdakaH / trAsye'haM tvAM mahAbAho rAkSasAtpuruSAdakAt / tvAmahaM bhrAtRbhiH sArdhaM yadbhavImi tathA kuru // 4 vatsyAvo giridurgeSu bhartA bhava mamAnagha // 25 ahaM kAmagamA vIra rakSobalasamanvitA / antarikSacarA hyasmi kAmato vicarAmi ca / AruhemAM mama zroNI neSyAmi tvAM vihAyasA // 5 atulAmApnuhi prItiM tatra tatra mayA saha // 26 prabodhayanAnsaMsuptAnmAtaraM ca paraMtapa / bhIma uvAca / sarvAneva gamiSyAmi gRhItvA vo vihAyasA // 6 mAtaraM bhrAtaraM jyeSThaM kaniSThAnaparAnimAn / bhIma uvAca / parityajeta ko nvadya prabhavanniva rAkSasi // 27 mA bhaistvaM vipulazroNi naiSa kazcinmayi sthite / ko hi suptAnimAnbhrAtRndattvA rAkSasabhojanam / ahamenaM haniSyAmi prekSantyAste sumadhyame // 7 mAtaraM ca naro gacchetkAmArta iva madvidhaH // 28 nAyaM pratibalo bhIru rAkSasApasado mama / raaksssyuvaac| soDhuM yudhi parispandamatha vA sarvarAkSasAH // 8 yatte priyaM tatkariSye sarvAnetAnprabodhaya / pazya bAhU suvRttau me hastihastanibhAvimau / mokSayiSyAmi vaH kAmaM rAkSasAtpuruSAdakAt // 29 UrU parighasaMkAzau saMhataM cApyuro mama // 9 bhIma uvAca / vikramaM me yathendrasya sAdya drakSyasi zobhane / sukhasuptAvane bhrAtRnmAtaraM caiva rAkSasi / mAvamasthAH pRthuzroNi matvA mAmiha mAnuSam // 10 na bhayAdbodhayiSyAmi bhrAtustava durAtmanaH // 30 hiDimbovAca / na hi me rAkSasA bhIru soDhuM zaktAH parAkramam / nAvamanye naravyAghra tvAmahaM devarUpiNam / - 196 -
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 140. 11] Adiparva [1. 141. 16 dRSTApadAnastu mayA mAnuSeSveva rAkSasaH // 11 mayyeva praharaihi tvaM na striyaM hantumarhasi / vaizaMpAyana uvAca / vizeSato'napakRte pareNApakRte sati // 3 tathA saMjalpatastasya bhImasenasya bhArata / na hIyaM svavazA bAlA kAmayatyadya mAmiha / vAcaH zuzrAva tAH kruddho rAkSasaH puruSAdakaH // 12 coditaiSA hyanaGgena shriiraantrcaarinnaa| avekSamANastasyAzca hiDimbo mAnuSaM vapuH / bhaginI tava durbuddhe rAkSasAnAM yazohara // 4 sragdAmapUritazikhaM samagrendunibhAnanam // 13 tvanniyogena caiveyaM rUpaM mama samIkSya ca / subhrUnAsAkSikezAntaM sukumAranakhatvacam / kAmayatyadya mAM bhIru3SA dUSayate kulam // 5 . sarvAbharaNasaMyuktaM susUkSmAmbaravAsasam // 14 . anaGgena kRte doSe nemAM tvamiha rAkSasa / / tAM tathA mAnuSaM rUpaM bibhratIM sumanoharam / mayi tiSThati duSTAtmanna striyaM hantumarhasi // 6 . puMskAmAM zaGkamAnazca cukrodha puruSAdakaH // 15 samAgaccha mayA sArdhamekenaiko narAzana / saMkruddho rAkSasastasyA bhaginyAH kurusattama / ahameva nayiSyAmi tvAmadya yamasAdanam / / 7 utphAlya vipule netre tatastAmidamabravIt // 16 adya te talaniSpiSTaM ziro rAkSasa dIryatAm / ko hi me bhoktukAmasya vighnaM carati durmtiH| kuJjarasyeva pAdena viniSpiSTaM balIyasaH // 8 na bibheSi hiDimbe kiM matkopAdvipramohitA // 17 adya gAtrANi kravyAdAH zyenA gomAyavazca te| dhiktvAmasati puMskAme mama vipriyakAriNi / karSantu bhuvi saMhRSTA nihatasya mayA mRdhe // 9. . pUrveSAM rAkSasendrANAM sarveSAmayazaskari / / 18 kSaNenAdya kariSye'hamidaM vanamakaNTakam / yAnimAnAzritAkArSIrapriyaM sumahanmama / purastAiSitaM nityaM tvayA bhakSayatA narAn // 10 eSa tAnadya vai sarvAnhaniSyAmi tvayA saha // 19 adya tvAM bhaginI pApa kRSyamANaM mayA bhuvi / evamuktvA hiDimbAM sa hiDimbo lohitekSaNaH / drakSatyadripratIkAzaM siMheneva mahAdvipam // 11 vadhAyAbhipapAtainAM dantairdantAnupaspRzan // 20 nirAbAdhAstvayi hate mayA rAkSasapAMsana / tamApatantaM saMprekSya bhImaH praharatAM vrH| . vanametaccariSyanti puruSA vanacAriNaH // 12 bharsayAmAsa tejasvI tiSTha tiSTheti cAbravIt // 21 hiDimba uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi garjitena vRthA kiM te katthitena ca mAnuSa / ctvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 140 // kRtvaitatkarmaNA sarva katthethA mA ciraM kRthAH // 13 141 balinaM manyase yacca AtmAnamaparAkramam / - vaizaMpAyana uvaac| jJAsyasyadya samAgamya mayAtmAnaM balAdhikam / / 14 bhImasenastu taM dRSTvA rAkSasaM prhsnniv| na tAvadetAnhisiSye svapantvete yathAsukham / bhaginI prati saMkruddhamidaM vacanamabravIt // 1 eSa tvAmeva durbuddhe nihanmyadyApriyaMvadam // 15 kiM te hiDimba etairvA sukhasuptaiH prabodhitaiH / pItvA tavAsRggAtrebhyastataH pazcAdimAnapi / mAmAsAdaya durbuddhe tarasA tvaM narAzana // 2 haniSyAmi tataH pazcAdimAM vipriyakAriNIm // 16 - 197 -
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 141. 17 ] mahAbhArate [1. 142. 18 vaizaMpAyana uvaac| hiddimbovaac| evamuktvA tato bAhuM pragRhya puruSAdakaH / yadetatpazyasi vanaM nIlameghanibhaM mahat / abhyadhAvata saMkruddho bhImasenamariMdamam // 17 nivAso rAkSasasyaitaddhiDimbasya mamaiva ca // 5 tasyAbhipatatastUrNaM bhImo bhiimpraakrmH| tasya mAM rAkSasendrasya bhaginIM viddhi bhAmini / vegena prahRtaM bAhuM nijagrAha hasanniva // 18 bhrAtrA saMpreSitAmArye tvAM saputrAM jighaaNstaa||6 nigRhya taM balAdbhImo visphurantaM cakarSa h| krUrabuddherahaM tasya vacanAdAgatA iha / tasmAddezAddhanUMSyaSTau siMhaH kSudramRgaM yathA // 19 adrAkSaM hemavarNAbhaM tava putraM mahaujasam // 7 tataH sa rAkSasaH kruddhaH pANDavena balAddhRtaH / tato'haM sarvabhUtAnAM bhAve vicaratA shubhe| bhImasenaM samAliGgaya vyanadarairavaM ravam // 20 coditA tava putrasya manmathena vazAnugA / / 8 punarbhImo balAdenaM vicakarSa mahAbalaH / tato vRto mayA bhartA tava patro mahAbalaH / mA zabdaH sukhasuptAnAM bhrAtRNAM me bhavediti // 21 apanetuM ca yatito na caiva zakito mayA // 9 . anyonyaM tau samAsAdya vickrssturojsaa| cirAyamANAM mAM jJAtvA tataH sa puruSAdakaH / rAkSaso bhImasenazca vikramaM cakratuH param // 22 svayamevAgato hantumimAnsarvAMstavAtmajAn // 10 babhaJjaturmahAvRkSAla~latAzcAkarSatustataH / . sa tena mama kAntena tava putreNa dhiimtaa| mattAviva susaMrabdhau vAraNau SaSTihAyanau // 23 balAdito viniSpiSya vyapakRSTo mahAtmanA // 11 tayoH zabdena mahatA vibuddhAste nararSabhAH / vikarSantau mahAvegau garjamAno parasparam / . pazyadhvaM yudhi vikrAntAvetau tau nararAkSasau // 12 saha mAtrA tu dadRzurhiDimbAmagrataH sthitAm / / 24 vaizaMpAyana uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ekacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 141 // tasyAH zrutvaiva vacanamutpapAta yudhisstthirH| arjuno nakulazcaiva sahadevazca vIryavAn // 13 to te dadRzurAsaktau vikarSantau parasparam / vaizaMpAyana uvAca / kAmANau jayaM caiva siMhAviva raNotkaTau // 14 prabuddhAste hiDimbAyA rUpaM dRSTvAtimAnuSam / tAvanyonyaM samAzliSya vikarSantI parasparam / vismitAH puruSavyAghrA babhUvuH pRthayA saha // 1 dAvAgnidhUmasadRzaM cakratuH pArthivaM rajaH / / 15 tataH kuntI samIkSyainAM vismitA rUpasaMpadA / vasudhAreNusaMvItau vasudhAdharasaMnibhau / uvAca madhuraM vAkyaM sAntvapUrvamidaM zanaiH // 2 vibhrAjetAM yathA zailau nIhAreNAbhisaMvRtau // 16 kasya tvaM suragarbhAbhe kA cAsi varavarNini / rAkSasena tathA bhImaM klizyamAnaM nirIkSya tu| kena kAryeNa suzroNi kutazcAgamanaM tava // 3 uvAcedaM vacaH pArthaH prahasajhanakairiva // 17 yadi vAsya vanasyAsi devatA yadi vApsarAH / bhIma mA bhairmahAbAho na tvAM budhyAmahe vayam / AcakSva mama tatsarvaM kimarthaM ceha tiSThasi // 4 / sametaM bhImarUpeNa prasuptAH zramakarzitAH // 18 - 198 -
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 142. 19 ] Adiparva [1. 143. 8 sAhAyye'smi sthitaH pArtha yodhayiSyAmi raaksssm|| hiDimba nihataM dRSTvA saMhRSTAste trsvinH| nakulaH sahadevazca mAtaraM gopayiSyataH // 19 apUjayannaravyAghra bhImasenamariMdamam // 31 bhIma uvAca / / abhipUjya mahAtmAnaM bhImaM bhImaparAkramam / udAsIno nirIkSasva na kAryaH sNbhrmstvyaa| punarevArjuno vAkyamuvAcedaM vRkodaram // 32 na jAtvayaM punarjIvenmadvAhvantaramAgataH // 20 nadure nagaraM manye vanAdasmAdahaM prabho / arjuna uvAca / zIghraM gacchAma bhadraM te na no vidyaatsuyodhnH||33 kimanena ciraM bhIma jIvatA pAparakSasA / tataH sarve tathetyuktvA saha mAtrA paraMtapAH / gantavyaM na ciraM sthAtumiha zakyamariMdama // 21 prayayuH puruSavyAghrA hiDimbA caiva rAkSasI // 34 purA saMrajyate prAcI purA saMdhyA pravartate / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi raudre muhUrte rakSAMsi prabalAni bhavanti ca // 22 dvictvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 142 // tvarasva bhIma mA krIDa jahi rakSo 'vibhISaNam / // samApta hiDimbavadhaparva / purA vikurute mAyAM bhujayoH sAramarpaya // 23 143 vaizaMpAyana uvAca / ____ bhIma uvaac| arjunenaivamuktastu bhImo bhImasya rksssH| smaranti vairaM rakSAMsi mAyAmAzritya mohinIm / utkSipyAbhrAmayadehaM tUrNaM guNazatAdhikam // 24 hiDimbe vraja panthAnaM tvaM vai bhrAtRniSevitam // 1 bhIma uvAca / yudhiSThira uvAca / vRthAmAMsairvRthA puSTo vRthA vRddho vRthAmatiH / kruddho'pi puruSavyAghra bhIma mA sma striyaM vadhIH / vRthAmaraNamarhastvaM vRthAdya na bhaviSyasi // 25 zarIraguptyAbhyadhikaM dharmaM gopaya pANDava // 2 arjuna uvAca / vadhAbhiprAyamAyAntamavadhIstvaM mahAbalam / atha vA manyase bhAraM tvamimaM rAkSasaM yudhi / rakSasastasya bhaginI kiM naH kruddhA kariSyati // 3 karomi tava sAhAyyaM zIghrameva nihanyatAm / / 26 vaizaMpAyana uvaac| atha vApyahamevainaM haniSyAmi vRkodara / hiDimbA tu tataH kuntImabhivAdya kRtAJjaliH / kRtakarmA parizrAntaH sAdhu tAvadupArama // 27 yudhiSThiraM ca kaunteyamidaM vacanabravIt // 4 vaizaMpAyana uvAca / Arye jAnAsi yahuHkhamiha strINAmanaGgajam / tasya tadvacanaM zrutvA bhImaseno'tyamarSaNaH / tadidaM mAmanuprAptaM bhImasenakRtaM zubhe // 5 niSpiSyainaM balAdbhUmau pazumAramamArayat // 28 soDhaM tatparamaM duHkhaM mayA kAlapratIkSayA / sa mAryamANo bhImena nanAda vipulaM svanam / so'yamabhyAgataH kAlo bhavitA me sukhAya vai||6 pUrayaMstadvanaM sarvaM jalAI iva dundubhiH // 29 mayA hyutsRjya suhRdaH svadharma svajanaM tathA / bhujAbhyAM yoktrayitvA taM blvaanpaannddunndnH| vRto'yaM puruSavyAghrastava putraH patiH zubhe // 7 madhye bhaktvA sa balavAnharSayAmAsa paannddvaan|| | vareNApi tathAnena tvayA cApi yazasvini / -199
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 143. 8] mahAbhArate [1. 143. 37 tathA bruvantI hi tadA pratyAkhyAtA kriyAM prati // 8 saraHsu ramaNIyeSu padmotpalayuteSu ca // 22 tvaM mAM mUDheti vA matvA bhaktA vAnugateti vaa| / nadIdvIpapradezeSu vaiDUryasikatAsu ca / bhAnena mahAbhAge saMyojaya sutena te // 9 sutIrthavanatoyAsu tathA girinadISu ca // 23 tamupAdAya gaccheyaM yatheSTaM devarUpiNam / sAgarasya pradezeSu maNihemaciteSu ca / punazcaivAgamiSyAmi vizrambhaM kuru me zubhe // 10 pattaneSu ca ramyeSu mahAzAlavaneSu ca // 24 ahaM hi manasA dhyAtA sarvAnneSyAmi vaH sadA / devAraNyeSu puNyeSu tathA parvatasAnuSu / . vRjine tArayiSyAmi durgeSu ca nararSabhAn // 11 guhyakAnAM nivAseSu tApasAyataneSu ca // 25 pRSThena vo vahiSyAbhi zIghrAM gtimbhiipstH|| sarvartuphalapuSpeSu mAnaseSu saraHsu ca / yUyaM prasAdaM kuruta bhImaseno bhajeta mAm // 12 bibhratI paramaM rUpaM ramayAmAsa pANDavam // 26 ApadastaraNe prANAndhArayeyena yena hi / ramayantI tathA bhImaM tatra tatra mnojvaa| sarvamAdRtya kartavyaM taddharmamanuvartatA // 13 prajajJe rAkSasI putraM bhImasenAnmahAbalam / / 27 Apatsu yo dhArayati dharma dharmaviduttamaH / virUpAkSaM mahAvaktraM zaGkakarNaM vibhISaNam / vyasanaM hyeva dharmasya dharmiNAmApaducyate // 14. bhImarUpaM sutAmroSThaM tIkSNadaMSTraM mahAbalam // 28 puNyaM prANAndhArayati puNyaM praanndmucyte|| maheSvAsaM mahAvIrya mahAsattvaM mahAbhujam / yena yenAcareddhama tasmingarhA na vidyate // 15 mahAjavaM mahAkAyaM mahAmAyamariMdamam / / 29 yudhiSThira uvAca / amAnuSaM mAnuSajaM bhImavegaM mahAbalam / evametadyathAttha tvaM hiDimbe nAtra saMzayaH / yaH pizAcAnatIvAnyAnbabhUvAti sa mAnuSAn // 30 sthAtavyaM tu tvayA dharme yathA yAM sumadhyame // 16 bAlo'pi yauvanaM prApto mAnuSeSu vizAM pte| . sAtaM kRtAhikaM bhadre kRtakautukamaGgalam / sarvAstreSu paraM vIraH prakarSamagamadbalI / / 31 bhImasenaM bhajethAstvaM prAgastagamanAdraveH / / 17 sadyo hi garbha rAkSasyo labhante prasavanti ca / ahaHsu viharAnena yathAkAmaM manojavA / kAmarUpadharAzcaiva bhavanti bahurUpiNaH // 32 ayaM tvAnayitavyaste bhImasenaH sadA nizi // 18 praNamya vikacaH pAdAvagRhNAtsa pitustadA / vaizaMpAyana uvAca / / mAtuzca parameSvAsastau ca nAmAsya cakratuH // 33 tatheti tatpratijJAya hiDimbA rAkSasI tadA / ghaTabhAsotkaca iti mAtaraM so'bhyabhASata / bhImasenamupAdAya UrdhvamAcakrame tataH // 19 abhavattena nAmAsya ghaTotkaca iti sma ha // 34 zailazRGgeSu ramyeSu devatAyataneSu ca / anuraktazca tAnAsItpANDavAnsa ghaTotkacaH / mRgapakSivighuSTeSu ramaNIyeSu sarvadA // 20 teSAM ca dayito nityamAtmabhUto babhUva saH // 35 kRtvA ca paramaM rUpaM sarvAbharaNabhUSitA / saMvAsasamayo jIrNa ityabhASata taM tataH / saMjalpantI sumadhuraM ramayAmAsa pANDavam // 21 hiDimbA samayaM kRtvA svAM gatiM pratyapadyata // 36 tathaiva vanadurgeSu puSpitadrumasAnuSu / | kRtyakAla upasthAsye pitRniti ghaTotkacaH / -200 -
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ I. 143. 37] Adiparva [1. 145.3 Amadhya rAkSasazreSThaH pratasthe cottarAM dizam // 37 vaizaMpAyana uvaac| sa hi sRSTo maghavatA zaktihetormahAtmanA / evaM sa tAnsamAzvAsya vyAsaH pArthAnariMdamAn / karNasyAprativIryasya vinAzAya mahAtmanaH // 38 ekacakrAmabhigataH kuntImAzvAsayatprabhuH // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi jIvaputri sutaste'yaM dharmaputro yudhiSThiraH / tricatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 143 // pRthivyAM pArthivAnsarvAnprazAsiSyati dharmarAT // 13 144 dharmeNa jitvA pRthivImakhilAM dharmavidvazI / vaizaMpAyana uvaac| bhImasenArjunabalAdbhokSyatyayamasaMzayaH // 14 te vanena vanaM vIrA nanto mRgagaNAnbahUn / putrAstava ca mAyAzca sarva eva mahArathAH / apakramya yayU rAjaMstvaramANA mahArathAH // 1 . svarASTra vihariSyanti sukhaM sumanasastadA // 15 matsyAMtrigartAnpAJcAlAnkIcakAnantareNa ca / yakSyanti ca naravyAghrA vijitya pRthivImimAm / ramaNIyAnvanodezAnprekSamANAH sarAMsi ca // 2 rAjasUyAzvamedhAdyaiH kratubhirbhUridakSiNaiH // 16 jaTAH kRtvAtmanaH sarve valkalAjinavAsasaH / anugRhya suhRdvarga dhanena ca sukhena ca / saha kunyA mahAtmAno vibhratastApasaM vapuH // 3 pitRpaitAmahaM rAjyamiha bhokSyanti te sutAH // 17 kacidvahanto jananIM tvaramANA mahArathAH / evamuktvA nivezyainAnbrAhmaNasya nivezane / kacicchandena gacchantaste jagmuH prasabhaM punaH // 4 abravItpArthivazreSThamRSidvaipAyanastadA // 18 grAmaM vedamadhIyAnA vedAGgAni ca sarvazaH / iha mAM saMpratIkSadhvamAgamiSyAmyahaM punaH / nItizAstraM ca dharmajJA dadRzuste pitAmaham / / 5 dezakAlau viditvaiva vetsyadhvaM paramAM mudam // 19 te'bhivAdya mahAtmAnaM kRSNadvaipAyanaM tadA / sa taiH prAJjalibhiH sarvaistathetyukto narAdhipa / tasthuH prAJjalayaH sarve saha mAtrA paraMtapAH // 6 jagAma bhagavAnvyAso yathAkAmamRSiH prabhuH // 20 .. vyAsa uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi mayedaM manasA pUrva viditaM bharatarSabhAH / catuzcatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 144 // yathA sthitairadharmeNa dhArtarASTrarvivAsitAH / / 7 tadviditvAsmi saMprAptazcikIrSuH paramaM hitam / janamejaya uvAca / na viSAdo'tra kartavyaH sarvametatsukhAya vaH // 8 | ekacakrAM gatAste tu kuntIputrA mhaarthaaH| samAste caiva me sarve yUyaM caiva na saMzayaH / / ataH paraM dvijazreSTha kimakurvata pANDavAH // 1 dInato bAlatazcaiva snehaM kurvanti bAndhavAH // 9 vaizaMpAyana uvAca / tasmAdabhyadhikaH nahIM yuSmAsu mama sAMpratam / ekacakrAM gatAste tu kuntIputrA mahArathAH / behapUrva cikIrSAmi hitaM vastannibodhata // 10 / USu ticiraM kAlaM brAhmaNasya nivezane // 2 evaM nagaramabhyAze ramaNIyaM nirAmayam / ramaNIyAni pazyanto vanAni vividhAni ca / vasateha praticchannA mamAgamanakAriNaH // 11 / pArthivAnapi coddezAnsaritazca sarAMsi ca // 3 ma. bhA. 26 - 201 -
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 145. 4] mahAbhArate [1. 145. 32 cerubhaikSaM tadA te tu sarva eva vizAM pate / antaHpuraM tatastasya brAhmaNasya mahAtmanaH / babhUvurnAgarANAM ca svairguNaiH priyadarzanAH // 4 viveza kuntI tvaritA baddhavatseva saurabhI // 18 nivedayanti sma ca te bhaikSaM kuntyAH sadA nizi / tatastaM brAhmaNaM tatra bhAryayA ca sutena ca / tayA vibhaktAnbhAgAMste bhuJjate sma pRthakpRthak // 5 duhitrA caiva sahitaM dadarza vikRtAnanam // 19 ardhaM te bhuJjate vIrAH saha mAtrA paraMtapAH / brAhmaNa uvaac| ardhaM bhaikSasya sarvasya bhImo bhuGkte mahAbalaH // 6 dhigidaM jIvitaM loke'nalasAramanarthakam / tathA tu teSAM vasatAM tatra rAjanmahAtmanAm / duHkhamUlaM parAdhInaM bhRzamapriyabhAgi ca // 20 aticakrAma sumahAnkAlo'tha bharatarSabha / / 7 jIvite paramaM duHkhaM jIvite paramo jvaraH / tataH kadAcinaikSAya gatAste bharatarSabhAH / jIvite vartamAnasya dvandvAnAmAgamo dhruvaH // 21 saMgatyA bhImasenastu tatrAste pRthayA saha // 8 ekAtmApi hi dharmArtho kAmaM ca na niSevate / athArtijaM mahAzabdaM brAhmaNasya nivezane / etaizca viprayogo'pi duHkhaM paramakaM matam // 22 bhRzamutpatitaM ghoraM kuntI zuzrAva bhArata // 9 AhuH kecitparaM mokSaM sa ca nAsti kathaMcana / rorUyamANAMstAnsarvAnparidevayatazca sA / arthaprAptau ca narakaH kRtsna evopapadyate // 23 kAruNyAtsAdhubhAvAcca devI rAjanna cakSame // 10 arthepsutA paraM duHkhamarthaprAptau tato'dhikam / / madhyamAneva duHkhena hRdayena pRthA tataH / jAtasnehasya cArtheSu viprayoge mahattaram // 24 uvAca bhImaM kalyANI kRpAnvitamidaM vcH|| 11 na hi yogaM prapazyAmi yena mucyeyamApadaH / vasAmaH susukhaM putra brAhmaNasya nivezane / putradAreNa vA sAdhu ,prAdraveyamanAmayam // 25 // ajJAtA dhArtarASTrANAM satkRtA vItamanyavaH // 12 yatitaM vai mayA pUrvaM yathA tvaM vettha brAhmaNi / . sA cintaye sadA putra brAhmaNasyAsya kiM nvaham / yataH kSemaM tato gantuM tvayA tu mama na zrutam // 26 priyaM kuryAmiti gRhe yatkuTuMruSitAH sukham / / 13 iha jAtA vivRddhAsmi pitA ceha mameti ca / etAvAnpuruSastAta kRtaM yasminna nazyati / uktavatyasi durmedhe yAcyamAnA mayAsakRt // 27 yAvacca kuryAdanyo'sya kuryAdabhyadhikaM ttH|| 14 svargato hi pitA vRddhastathA mAtA ciraM tava / / tadidaM brAhmaNasyAsya duHkhamApatitaM dhruvam / bAndhavA bhUtapUrvAzca tatra vAse tu kA ratiH // 28 tatrAsya yadi sAhAyyaM kuryAma sukRtaM bhavet // 15 so'yaM te bandhukAmAyA azRNvantyA vaco mama / / __ bhIma uvaac| bandhupraNAzaH saMprApto bhRzaM duHkhakaro mama // 29 jJAyatAmasya yaduHkhaM yatazcaiva samutthitam / atha vA madvinAzo'yaM na hi zakSyAmi kaMcana / vidite vyavasiSyAmi yadyapi syAtsuduSkaram // 16 parityaktumahaM bandhuM svayaM jIvannRzaMsavat // 30 vaizaMpAyana uvaac| sahadharmacarI dAntAM nityaM mAtRsamAM mama / tathA hi kathayantau tau bhUyaH zuzruvatuH svanam / sakhAyaM vihitAM devairnityaM paramikAM gatim // 31 ArtijaM tasya viprasya sabhAryasya vizAM pate // 17 mAtrA pitrA ca vihitAM sadA gArhasthyabhAginIm / -202 -
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 145. 32] Adiparva [1. 146. 18 varayitvA yathAnyAyaM matravatpariNIya ca // 32 etaddhi paramaM nAryAH kAryaM loke sanAtanam / kulInAM zIlasaMpannAmapatyajananIM mama / prANAnapi parityajya yadbhartRhitamAcaret // 4 tvAmahaM jIvitasyArthe sAdhvImanapakAriNIm / tacca tatra kRtaM karma tavApIha sukhAvaham / parityaktuM na zakSyAmi bhAyAM nityamanuvratAm // 33 bhavatyamutra cAkSayyaM loke'smiMzca yazaskaram // 5 kuta eva parityaktuM sutAM zakSyAmyahaM svayam / eSa caiva gururdharmo yaM pravakSyAmyahaM tava / bAlAmaprAptavayasamajAtavyaJjanAkRtim // 34 arthazca tava dharmazca bhUyAnatra pradRzyate // 6 bharturAya nikSiptAM nyAsaM dhAtrA mahAtmanA / yadarthamiSyate bhAryA prAptaH so'rthastvayA mayi / yasyAM dauhitrajAllokAnAzaMse pitRbhiH sh| ' kanyA caiva kumArazca kRtAhamanRNA tvayA // 7 svayamutpAdya tAM bAlAM kathamutsraSTumutsahe // 35 samarthaH poSaNe cAsi sutayo rakSaNe tathA / manyante kecidadhikaM snehaM putre piturnarAH / na tvahaM sutayoH zaktA tathA rakSaNapoSaNe // 8 kanyAyAM naiva tu punarmama tulyAvubhau matA // 36 mama hi tvadvihInAyAH sarvakAmA na ApadaH / yasmillokAH prasUtizca sthitA nityamatho sukham / kathaM syAtAM sutau bAlau bhaveyaM ca kathaM tvaham // 9 apApAM tAmahaM bAlAM kathamutsraSTumutsahe // 37 kathaM hi vidhavAnAthA bAlaputrA vinA tvayA / AtmAnamapi cotsRjya tasye pretavazaM gataH / mithunaM jIvayiSyAmi sthitA sAdhugate pathi // 10 yaktA hyete mayA vyaktaM neha zakSyanti jiivitum||38 ahaMkRtAvaliptaizca prArthyamAnAmimAM sutAm / eSAM cAnyatamatyAgo nRzaMso garhito budhaiH / ayuktaistava saMbandhe kathaM zakSyAmi rakSitum // 11 AtmatyAge kRte ceme mariSyanti mayA vinA // 39 utsRSTamAmiSaM bhUmau prArthayanti yathA khgaaH| . sa kRcchrAmahamApanno na zaktastartumApadam / prArthayanti janAH sarve vIrahInAM tathA striyam // 12 aho dhikkAM gatiM tvadya gamiSyAmi sbaandhvH| sAhaM vicAlyamAnA vai prArthyamAnA durAtmabhiH / sarvaiH saha .mRtaM zreyo na tu me jIvitaM kSamam // 40 sthAtuM pathi na zakSyAmi sajjaneSTe dvijottama // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kathaM tava kulasyaikAmimAM bAlAmasaMskRtAm / . paJcacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 145 // pitRpaitAmahe mArge niyoktumahamutsahe // 14 kathaM zakSyAmi bAle'sminguNAnAdhAtumIpsitAn / brAhmaNyuvAca / anAthe sarvato lupte yathA tvaM dharmadarzivAn / / 15 na saMtApastvayA kAryaH prAkRteneva karhi cit / imAmapi ca te bAlAmanAthAM paribhUya mAm / na hi saMtApakAlo'yaM vaidyasya tava vidyate // 1 anarhAH prArthayiSyanti zUdrA vedazrutiM yathA // 16 avazyaM nidhanaM sarvairgantavyamiha mAnavaiH / tAM cedahaM na ditseyaM tvadguNairupabRMhitAm / avazyabhAvinyarthe vai saMtApo neha vidyate // 2 pramadhyainAM hareyuste havirdhvAnA ivAdhvarAt // 17 mAryA putro'tha duhitA sarvamAtmArthamiSyate / / saMprekSamANA putraM te nAnurUpamivAtmanaH / vyathAM jahi subuddhyA tvaM svayaM yAsyAmi tatra vai // 3 / anarha vazamApannAmimAM cApi sutAM tava // 18 -203 -
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 146. 19] mahAbhArate [1. 147.9 avajJAtA ca lokasya tthaatmaanmjaantii| na cApyadharmaH kalyANa bahupatnIkatA nRNAm / avaliptairnarairbrahmanmariSyAmi na saMzayaH // 19 strINAmadharmaH sumahAnbhartuH pUrvasya laGghane // 34 tau vihInau mayA bAlau tvayA caiva mamAtmajau / etatsarvaM samIkSya tvamAtmatyAgaM ca garhitam / vinazyetAM na saMdeho matsyAviva jalakSaye // 20 AtmAnaM tAraya mayA kulaM cemau ca dArakau // 35 tritayaM sarvathApyevaM vinaziSyatyasaMzayam / vaizaMpAyana uvAca / tvayA vihInaM tasmAttvaM mAM parityaktumarhasi // 21 evamuktastayA bhartA tAM samAliGgaya bhArata / vyuSTireSA parA strINAM pUrvaM bhartuH parA gatiH / mumoca bASpaM zanakaiH sabhAryo bhRzaduHkhitaH // 36 na tu brAhmaNa putrANAM viSaye parivartitum // 22 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi parityaktaH sutazcAyaM duhiteyaM tathA mayA / ssttctvaariNshddhikshttmo'dhyaayH||146|| bAndhavAzca parityaktAstvadarthaM jIvitaM ca me // 23 yajJaistapobhirniyamairdAnaizca vividhaistthaa| viziSyate striyA bharturnityaM priyahite sthitiH||24 vaizaMpAyana uvAca / tadidaM yaccikIrSAmi dharmya paramasaMmatam / tayorduHkhitayorvAkyamatimAtraM nizamya tat / iSTaM caiva hitaM caiva tava caiva kulasya ca // 25 bhRzaM duHkhaparItAGgI kanyA tAvabhyabhASata // 1 iSTAni cApyapatyAni dravyANi suhRdaH priyaaH| kimidaM bhRzaduHkhArtI roravItho anAthavat / ApaddharmavimokSAya bhAryA cApi satAM matam // 26 mamApi zrUyatAM kiMcicchrutvA ca kriyatAM kSamam // 2 ekato vA kulaM kRtsnamAtmA vA kulavardhana / dharmato'haM parityAjyA yuvayornAtra saMzayaH / na samaM sarvameveti budhAnAmeSa nizcayaH / / 27 tyaktavyAM mAM parityajya trAtaM sarvaM mayaikayA // 3 sa kuruSva mayA kAryaM tArayAtmAnamAtmanA / ityarthamiSyate'patyaM tArayiSyati mAmiti / anujAnIhi mAmArya sutau me parirakSa ca // 28 tasminnupasthite kAle tarataM plavavanmayA // 4 avadhyAH striya ityAhurdharmajJA dhrmnishcye| iha vA tArayedurgAduta vA pretya tArayet / dharmajJAnarAkSasAnAhuna hanyAtsa ca mAmapi // 29 sarvathA tArayetputraH putra ityucyate budhaiH / / 5 niHsaMzayo vadhaH puMsAM strINAM saMzayito vadhaH / AkAGkSante ca dauhitrAnapi nityaM pitAmahAH / ato mAmeva dharmajJa prasthApayitumarhasi // 30 tAnsvayaM vai paritrAsye rakSantI jIvitaM pituH // 6 bhuktaM priyANyavAptAni dharmazca carito mayA / bhrAtA ca mama bAlo'yaM gate lokamamuM tvayi / tvatprasUtiH priyA prAptA na mAM tapsyatyajIvitam // 31 acireNaiva kAlena vinazyeta na saMzayaH / / 7 jAtaputrA ca vRddhA ca priyakAmA ca te sdaa| / tAte'pi hi gate svarga vinaSTe ca mamAnuje / samIkSyaitadahaM sarvaM vyavasAyaM karomyataH // 32 / piNDaH pitRNAM vyucchidyettatteSAmapriyaM bhavet // 8 utsRjyApi ca mAmArya vetsyasyanyAmapi striym| | pitrA tyaktA tathA mAtrA bhrAtrA cAhamasaMzayam / tataH pratiSThito dharmo bhaviSyati punastava // 33 - duHkhAhuHkhataraM prApya mriyeyamatathocitA // 9 - 204 -
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 147. 10] Adiparva [1. 148. 12 tvayi tvaroge nirmukte mAtA bhrAtA ca me shishuH| gatAsUnamRteneva jIvayantIdamabravIt // 24 saMtAnazcaiva piNDazca pratiSThAsyatyasaMzayam // 10 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi mAtmA putraH sakhA bhAryA kRcchaM tu duhitA kil| saptacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 147 // sa kRcchrAnmocayAtmAnaM mAM ca dharmeNa yojy||11 148 anAthA kRpaNA bAlA yatrakacanagAminI / kuntyuvAca / bhaviSyAmi tvayA tAta vihInA kRpaNA bata // 12 kutomUlamidaM duHkhaM jJAtumicchAmi tattvataH / atha vAhaM kariSyAmi kulasyAsya vimokSaNam / viditvA apakarSeyaM zakyaM cedapakarSitum // 1 phalasaMsthA bhaviSyAmi kRtvA karma suduSkaram // 13 brAhmaNa uvAca / upapannaM satAmetadyadbhavISi tapodhane / atha vA yAsyase tatra tyaktvA mAM dvijasattama / . na tu duHkhamidaM zakyaM mAnuSeNa vyapohitum // 2 pIDitAhaM bhaviSyAmi tadavekSasva mAmapi // 14 samIpe nagarasyAsya bako vasati rAkSasaH / tadasmadarthaM dharmArthaM prasavArthaM ca sattama / Izo janapadasyAsya purasya ca mahAbalaH // 3 AtmAnaM parirakSasva tyaktavyAM mAM ca saMtyaja // 15 puSTo mAnuSamAMsena durbuddhiH puruSAdakaH / avazyakaraNIye'rthe mA tvAM kAlo'tyagAdayam / rakSatyasurarANnityamimaM janapadaM balI // 4 tvayA dattena toyena bhaviSyati hitaM ca me // 16 nagaraM caiva dezaM ca rakSobalasamanvitaH / kiM nvataH parama duHkhaM yadvayaM svargate tvayi / tatkRte paracakrAcca bhUtebhyazca na no bhayam // 5 yAcamAnAH parAdannaM paridhAvemahi zvavat // 17 / vetanaM tasya vihitaM zAlivAhasya bhojanam / tvayi tvaroge nirmukte klezAdasmAtsabAndhave / mahiSau puruSazcaiko yastadAdAya gacchati // 6 amRte vasatI loke bhaviSyAmi sukhAnvitA // 18 ekaikazcaiva puruSastatprayacchati bhojanam / evaM bahuvidhaM tasyA nizamya paridevitam / sa vAro bahubhirvaSairbhavatyasutaro naraiH // 7 pitA mAtA ca sA caiva kanyA prrurudustryH|| 19 tadvimokSAya ye cApi yatante puruSAH kvacit / tataH praruditAnsarvAnnizamyAtha sutastayoH / saputradArAMstAnhatvA tadrakSo bhakSayatyuta / / 8 utphullanayano bAlaH kalamavyaktamabravIt // 20 vetrakIyagRhe rAjA nAyaM nayamihAsthitaH / mA rodIstAta mA mAtarmA svasastvamiti bruvan / anAmayaM janasyAsya yena syAdadya zAzvatam // 9 . prahasanniva sarvAMstAnekaikaM sopasarpati // 21 / etadarhA vayaM nUnaM vasAmo durbalasya ye| tataH sa tRNamAdAya prahRSTaH punarabravIt / viSaye nityamudvignAH kurAjAnamupAzritAH // 10 anena taM haniSyAmi rAkSasaM puruSAdakam // 22 brAhmaNAH kasya vaktavyAH kasya vA chandacAriNaH / tathApi teSAM duHkhena parItAnAM nizamya tat / / guNairete hi vAsyante kAmagAH pakSiNo yathA // 11 bAlasya vAkyamavyaktaM harSaH samabhavanmahAn // 23 rAjAnaM prathamaM vindettato bhAryAM tato dhanam / ayaM kAla iti jJAtvA kuntI samupasRtya tAn / / trayasya saMcaye cAsya jJAtInputrAMzca dhArayet // 12 - 205 -
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 148. 13 ]. mahAbhArate [1. 149. 20 viparItaM mayA cedaM trayaM sarvamupArjitam / paraiH kRte vadhe pApaM na kiMcinmayi vidyate // 8 ta imAmApadaM prApya bhRzaM tapsyAmahe vayam // 13 abhisaMdhikRte tasminbrAhmaNasya vadhe myaa| so'yamasmAnanuprApto vAraH kulavinAzanaH / niSkRtiM na prapazyAmi nRzaMsaM kSudrameva ca // 9 bhojanaM puruSazcaikaH pradeyaM vetanaM mayA // 14 Agatasya gRhe tyAgastathaiva shrnnaarthinH| na ca me vidyate vittaM saMkretuM puruSaM kvacit / yAcamAnasya ca vadho nRzaMsaM paramaM matam // 10 . suhRjjanaM pradAtuM ca na zakSyAmi kathaMcana / kuryAnna ninditaM karma na nRzaMsaM kdaacn| gatiM cApi na pazyAmi tasmAnmokSAya rksssH||15 iti pUrve mahAtmAna Apaddharmavido viduH 11 so'haM duHkhArNave mano mahatyasutare bhRzam / zreyAMstu sahadArasya vinAzo'dya mama svayam / sahaivaitairgamiSyAmi bAndhavairadya rAkSasam / brAhmaNasya vadhaM nAhamanumasye kathaMcana / / 12 tato naH sahitAnkSudraH sarvAnevopabhokSyati // 16 __ kuntyuvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi mamApyeSA matibrahmanviprA rakSyA iti sthiraa| assttctvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 148 // na cApyaniSTaH putro me yadi putrazataM bhavet // 13 na cAsau rAkSasaH zakto mama putrvinaashne| kuntyuvAca / vIryavAnmatrasiddhazca tejasvI ca suto mama / / 14 na viSAdastvayA kAryo bhayAdasmAtkathaMcana / rAkSasAya ca tatsarvaM prApayiSyati bhojanam / upAyaH paridRSTo'tra tasmAnmokSAya rksssH|| 1 mokSayiSyati cAtmAnamiti me nizcitA mtiH||15 ekastava suto bAlaH kanyA caikA tpsvinii| samAgatAzca vIreNa dRSTapUrvAzca raaksssaaH| na te tayostathA palyA gamanaM tatra rocaye // 2 balavanto mahAkAyA nihatAzcApyanekazaH // 16 mama paJca sutA brahmasteSAmeko gamiSyati / na tvidaM keSucidbrahmanvyAhartavyaM kathaMcana / tvadarthaM balimAdAya tasya pApasya rakSasaH // 3 vidyArthino hi me putrAnviprakuryuH kutUhalAt / / 17 brAhmaNa uvAca / nAhametatkariSyAmi jIvitArthI kathaMcana / guruNA cAnanujJAto grAhayedyaM suto mama / brAhmaNasyAtithezcaiva svArthe prAgairviyojanam // 4 na sa kuryAttayA kArya vidyayeti satAM matam // 18 na tvetadakulInAsu nAdharmiSThAsu vidyate / vaizaMpAyana uvaac| yadbrAhmaNArthe visRjedAtmAnamapi cAtmajam / / 5 evamuktastu pRthayA sa vipro bhAryayA sh| Atmanastu mayA zreyo boddhavyamiti rocaye / hRSTaH saMpUjayAmAsa tadvAkyamamRtopamam / / 19 brahmavadhyAtmavadhyA vA zreya Atmavadho mama / / 6 tataH kuntI ca viprazca sahitAvanilAtmajam / brahmavadhyA paraM pApaM niSkRti tra vidyate / tamabrUtAM kuruSveti sa tathetyabravIca tau // 20 - abuddhipUrvaM kRtvApi zreya Atmavadho mama // 7 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi na tvahaM vadhamAkAGke svayamevAtmanaH shubhe| ekonapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 149 // - 206 -
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 150. 1] Adiparva [1. 150. 26 150 tasya pratikriyA tAta mayeyaM prsmiikssitaa| vaizaMpAyana uvaac| etAvAneva puruSaH kRtaM yasminna nazyati // 13 kariSya iti bhImena pratijJAte tu bhArata / dRSTvA bhImasya vikrAntaM tadA jatugRhe mahat / Ajagmuste tataH sarve bhaikSamAdAya pANDavAH // 1 hiDimbasya vadhAccaiva vizvAso me vRkodare // 14 AkAreNaiva taM jJAtvA pANDuputro yudhiSThiraH / bAhvorbalaM hi bhImasya nAgAyutasamaM mht|| rahaH samupavizyaikastataH papraccha mAtaram // 2 yena yUyaM gajaprakhyA niyUMDhA vAraNAvatAt // 15 kiM cikIrSatyayaM karma bhImo bhiimpraakrmH| vRkodarabalo nAnyo na bhUto na bhaviSyati / bhavatyanumate kaccidayaM kartumihecchati / / 3 yo'bhyudIyAdhudhi zreSThamapi vajradharaM svayam // 16 kuntyuvAca / jAtamAtraH purA caiSa mamAGkAtpatito girau| mamaiva vacanAdeSa kariSyati paraMtapaH / zarIragauravAttasya zilA gAtrairvicUrNitA // 17. brAhmaNArthe mahatkRtyaM mokSAya nagarasya ca // 4 tadahaM prajJayA smRtvA balaM bhImasya pANDava / yudhiSThira uvAca / pratikAraM ca viprasya tataH kRtavatI matim / / 18 kimidaM sAhasaM tIkSNaM bhavatyA duSkRtaM kRtam / nedaM lobhAnna cAjJAnAnna ca mohAdvinizcitam / parityAgaM hi putrasya na prazaMsanti sAdhavaH // 5 buddhipUrvaM tu dharmasya vyavasAyaH kRto mayA // 19 kathaM parasutasyArthe svasutaM tyaktumicchasi / arthoM dvAvapi niSpannau yudhiSThira bhvissytH| lokavRttiviruddhaM vai putratyAgAtkRtaM tvayA // 6 pratIkArazca vAsasya dharmazca carito mahAn // 20 yasya bAhU samAzritya sukhaM sarve svapAmahe / yo brAhmaNasya sAhAyyaM kuryAdartheSu karhicit / rAjyaM cApahRtaM kSudrarAjihIrSAmahe punaH // 7 kSatriyaH sa zubhAllokAnprApnuyAditi me shrutm||21 yasya duryodhano vIryaM cintynnmitaujsH| kSatriyaH kSatriyasyaiva kurvANo vadhamokSaNam / na zete vasatIH sarvA duHkhAcchakuninA saha // 8 vipulAM kIrtimApnoti loke'smiMzca paratra ca // 22 yasya vIrasya vIryeNa muktA jatugRhAdvayam / vaizyasyaiva tu sAhAyyaM kurvANaH kSatriyo yudhi| anyebhyazcaiva pApebhyo nihatazca purocanaH // 9 sa sarveSvapi lokeSu prajA raJjayate dhruvam / / 23 / yasya vIryaM samAzritya vasupUrNAM vasuMdharAm / zUdraM tu mokSayarAjA shrnnaarthinmaagtm| imAM manyAmahe prAptAM nihatya dhRtarASTrajAn // 10 prApnotIha kule janma sadravye rAjasatkRte / / 24 . tasya vyavasitastyAgo buddhimAsthAya kA tvyaa| evaM sa bhagavAnvyAsaH purA kaurvnndn| kaJcinna duHkhairbuddhiste viplutA gatacetasaH // 11 provAca sutarAM prAjJastasmAdetaccikIrSitam // 25 kuntyuvAca / yudhiSThira uvAca / yudhiSThira na saMtApaH kAryaH prati vRkodrm| upapannamidaM mAtastvayA yadbuddhipUrvakam / na cAyaM buddhidaurbalyAvyavasAyaH kRto mayA // 12 Artasya brAhmaNasyaivamanukrozAdidaM kRtam / iha viprasya bhavane vayaM putra sukhossitaaH|... dhruvameSyati bhImo'yaM nihatya puruSAdakam / / 26.. - 207 -
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 150. 27 ] mahAbhArate [1. 152.1 yathA tvidaM na vindeyunarA ngrvaasinH| tato bhImaH zanairbhuktvA tadannaM puruSarSabhaH / tathAyaM brAhmaNo vAcyaH parigrAhyazca yatnataH / / 27 vAyupaspRzya saMhRSTastasthau yudhi mahAbalaH // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi kSiptaM kruddhena taM vRkSaM pratijagrAha vIryavAn / paJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 150 // savyena pANinA bhImaH prahasanniva bhArata // 14 tataH sa punarudyamya vRkSAnbahuvidhAnbalI / vaizaMpAyana uvAca / prAhiNodbhImasenAya tasmai bhImazca pANDavaH // 15 tato rAtryAM vyatItAyAmannamAdAya pANDavaH / tadvRkSayuddhamabhavanmahIrahavinAzanam / bhImaseno yayau tatra yatrAsau puruSAdakaH // 1 ghorarUpaM mahArAja bakapANDavayormahat // 16 AsAdya tu vanaM tasya rakSasaH pANDavo blii| nAma vizrAvya tu bakaH samabhidrutya pANDavam / AjuhAva tato nAmnA tadannaMmupayojayan // 2 bhujAbhyAM parijagrAha bhImasenaM mahAbalam // 17 tataH sa rAkSasaH zrutvA bhImasenasya tadvacaH / bhImaseno'pi tadrakSaH parirabhya mhaabhujH| AjagAma susaMkrudvo yatra bhImo vyavasthitaH / / 3 visphurantaM mahAvegaM vicakarSa blaadlii|| 18 mahAkAyo mahAvego dArayanniva medinIm / sa kRSyamANo bhImena karSamANazca pANDavam / trizikhAM bhRkuTi kRtvA saMdazya dazanacchadam // 4 samayujyata tIvraNa zrameNa puruSAdakaH // 19 bhuJjAnamannaM taM dRSTvA bhImasenaM sa rAkSasaH / tayorvegena mahatA pRthivI smkmpt| vivRtya nayane kruddha idaM vacanamabravIt / / 5 pAdapAMzca mahAkAyAMcUrNayAmAsatustadA / / 20 / ko'yamannamidaM bhuGke madarthamupakalpitam / hIyamAnaM tu tadrakSa; samIkSya bharatarSabha / pazyato mama durbuddhiryiyAsuryamasAdanam // 6 niSpiSya bhUmau pANibhyAM samAjaghne vRkodrH||21 bhImasenastu tacchrutvA prahasanniva bhaart| tato'sya jAnunA pRSThamavapIDya blaadiv| rAkSasaM tamanAdRtya bhuta eva praangmukhH||7 bAhunA parijagrAha dakSiNena zirodharAm / / 22 / tataH sa bhairavaM kRtvA samudyamya karAvubhau / savyena ca kaTIdeze gRhya vAsasi paannddvH|| abhyadravadbhImasenaM jighAMsuH puruSAdakaH // 8 tadrakSo dviguNaM cakre nadantaM bhairavAravAn // 23 tathApi paribhUyainaM nekSamANo vRkodaraH / tato'sya rudhiraM vaktrAtprAdarAsIdvizAM pate) rAkSase bhuta evAnne pANDavaH paravIrahA // 9 bhajyamAnasya bhImena tasya ghorasya rakSasaH // 24 amarSeNa tu saMpUrNaH kuntIputrasya rAkSasaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi jaghAna pRSThaM pANibhyAmubhAbhyAM pRSThataH sthitaH // 10 ekapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 151 // tathA balavatA bhImaH pANibhyAM bhRzamAhataH / naivAvalokayAmAsa rAkSasaM bhuta eva sH|| 11 / vaizaMpAyana uvaac| tataH sa bhUyaH saMkruddho vRkSamAdAya rAkSasaH / | tena zabdena vitrasto janastasyAtha rakSasaH / tADayiSyaMstadA bhImaM punarabhyadravadbalI // 12 / niSpapAta gRhAdrAjansahaiva paricAribhiH // 1 . -208 -
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 152. 2] Adiparva . [1. 153.9 tAnbhItAnvigatajJAnAnbhImaH praharatAM varaH / sa tadannamupAdAya gato bakavanaM prati / sAntvayAmAsa balavAnsamaye ca nyavezayat // 2 tena nUnaM bhavedetatkarma lokahitaM kRtam // 17 na hiMsyA mAnuSA bhUyo yuSmAbhiriha karhicit / tataste brAhmaNAH sarve kSatriyAzca suvismitAH / hiMsatAM hi vadhaH zIghramevameva bhavediti // 3 vaizyAH zUdrAzca muditAzcakrurbrahmamahaM tadA // 18 tasya tadvacanaM zrutvA tAni rakSAMsi bhArata / tato jAnapadAH sarve AjagmurnagaraM prati / evamastviti taM prAhurjagRhuH samayaM ca tam // 4 tadadbhutatamaM draSTuM pArthAstatraiva cAvasan // 19 tataHprabhRti rakSAMsi tatra saumyAni bhArata / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nagare pratyadRzyanta nraingrvaasibhiH|| 5 dvipaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 152 // tato bhImastamAdAya gatAsuM puruSAdakam / // samAptaM bakavadhaparva // dvAradeze vinikSipya jagAmAnupalakSitaH // 6 153 tataH sa bhImastaM hatvA gatvA brAhmaNavezma tt| janamejaya uvAca / AcacakSe yathAvRttaM rAjJaH srvmshesstH|| 7 te tathA puruSavyAghrA nihatya bakarAkSasam / tato narA viniSkrAntA nagarAtkAlyameva tu / ata UrdhvaM tato brahmankimakurvata pANDavAH // 1 dadRzurnihataM bhUmau rAkSasaM rudhirokSitam / / 8 vaizaMpAyana uvAca / tamadrikUTasadRzaM vinikIrNaM bhayAvaham / tatraiva nyavasanrAjannihatya bakarAkSasam / ekacakrAM tato gatvA pravRttiM pradaduH pure // 9 adhIyAnAH paraM brahma brAhmaNasya nivezane // 2 tataH sahasrazo rAjannarA nagaravAsinaH / tataH katipayAhasya brAhmaNaH sNshitvrtH| tatrAjagmurbakaM draSTuM sstriivRddhkumaarkaaH|| 10 pratizrayArthaM tadvezma brAhmaNasyAjagAma ha // 3 tataste vismitAH sarve karma dRSTvAtimAnuSam / sa samyakpUjayitvA taM vidvAnviprarSabhastadA / daivatAnyarcayAMcakraH sarva eva vizAM pate // 11 dadau pratizrayaM tasmai sadA sarvAtithivratI // 4 tataH pragaNayAmAsuH kasya vAro'dya bhojane / tataste pANDavAH sarve saha kuntyA nararSabhAH / jJAtvA cAgamya taM vipraM papracchuH sarva eva tt||12 upAsAMcakrire vipraM kathayAnaM kathAstadA // 5 evaM pRSTastu bahuzo rakSamANazca pANDavAn / kathayAmAsa dezAnsa tIrthAni vividhAni ca / uvAca nAgarAnsarvAnidaM viprarSabhastadA // 13 / rAjJAM ca vividhAzcaryAH purANi vividhAni c||6 AjJApitaM mAmazane rudantaM saha bandhubhiH / sa tatrAkathayadvipraH kathAnte janamejaya / dadarza brAhmaNaH kazcinmatrasiddho mahAbalaH // 14 pAzcAleSvadbhutAkAraM yAjJasenyAH svayaMvaram // 7 paripRcchaya sa mAM pUrva pariklezaM purasya c| dhRSTadyumnasya cotpattimutpattiM ca zikhaNDinaH / abravIdbrAhmaNazreSTha AzvAsya prahasanniva // 15 ayonijatvaM kRSNAyA drupadasya mhaamkhe|| 8 prApayiSyAmyahaM tasmai idamannaM durAtmane / tadadbhutatamaM zrutvA loke tasya mhaatmnH|| mannimittaM bhayaM cApi na kAryamiti viiryvaan||16 vistareNaiva papracchuH kathAM tAM purussrssbhaaH|| 9 .. ma.bhA. 27 -209 --
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 153. 10] mahAbhArate [1. 154. 22 kathaM drupadaputrasya dhRSTadyumnasya pAvakAt / astrANi vA zarIraM vA brahmannanyataraM vRNu // 10 vedimadhyAcca kRSNAyAH saMbhavaH kthmdbhutH|| 10 droNa uvAca / kathaM dronnaanmhessvaasaatsrvaannystraannyshiksst| atrANi caiva sarvANi teSAM saMhArameva ca / kathaM priyasakhAyau tau bhinnau kasya kRtena ca // 11 prayogaM caiva sarveSAM dAtumarhati me bhavAn // 11 evaM taizcodito rAjansa vipraH puruSarSabhaiH / brAhmaNa uvAca / kathayAmAsa tatsarvaM draupadIsaMbhavaM tadA // 12 tathetyuktvA tatastasmai pradadau bhRgunandanaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi pratigRhya tato droNaH kRtakRtyo'bhavattadA // 12 tripnycaashddhikshttmo'dhyaayH|| 153 // saMprahRSTamanAzcApi rAmAtparamasaMmatam / brahmAstraM samanuprApya nareSvabhyadhiko'bhavat // 13 brAhmaNa uvAca / tato drupadamAsAdya bhAradvAjaH pratApavAn / gaGgAdvAraM prati mahAnbabhUvarSirmahAtapAH / abravItpuruSavyAghraH sakhAyaM viddhi maamiti|| 14. bharadvAjo mahAprAjJaH satataM saMzitavrataH // 1 so'bhiSektuM gato gaGgAM pUrvamevAgatAM satIm / drupada uvAca / dadarzApsarasaM tatra ghRtAcImAplutAmRSiH // 2 nAzrotriyaH zrotriyasya nArathI rathinaH sakhA / tasyA vAyurnadItIre vasanaM vyaharattadA / nArAjA pArthivasyApi sakhipUrva kimiSyate // 15 apakRSTAmbarAM dRSTvA tAmRSizvakame tataH // 3 brAhmaNa uvaac| tasyAM saMsaktamanasaH kaumArabrahmacAriNaH / sa vinizcitya manasA pAJcAlyaM prati buddhimAn / hRSTasya retazvaskanda tadRSidroNa Adadhe // 4 jagAma kurumukhyAnAM nagaraM nAgasAhvayam // 16 . tataH samabhavadroNaH kumArastasya dhiimtH| tasmai pautrAnsamAdAya vasUni vividhAni ca / adhyagISTa sa vedAMzca vedAGgAni ca sarvazaH // 5 prAptAya pradadau bhISmaH ziSyAndroNAya dhImate // 15 bharadvAjasya tu sakhA pRSato nAma pArthivaH / droNaH ziSyAMstataH sarvAnidaM vacanamabravIt / tasyApi drupado nAma tadA smbhvtsutH||6 samAnIya tadA vidvAndrupadasyAsukhAya vai // 18 sa nityamAzramaM gatvA droNena saha pArSataH / AcAryavetanaM kiMciddhRdi saMparivartate / cikrIDAdhyayanaM caiva cakAra ksstriyrssbhH||7 kRtAstraistatpradeyaM syAttadRtaM vadatAnaghAH // 19 tatastu pRSate'tIte sa rAjA drupado'bhavat / yadA ca pANDavAH sarve kRtAstrAH kRtanizramAH / droNo'pi rAmaM zuzrAva ditsantaM vasu sarvazaH // 8 tato droNo'bravIdbhUyo vetanArthamidaM vcH||20 vanaM tu prasthitaM rAmaM bharadvAjasuto'bravIt / pArSato drupado nAma chatravatyAM narezvaraH / AgataM vittakAmaM mAM viddhi droNaM dvijarSabha // 9 tasyApakRSya tadrAjyaM mama zIghraM pradIyatAm // 21 rAma uvAca / tataH pANDusutAH paJca nirjitya drupadaM yudhi / zarIramAtramevAdya mayedamavazeSitam / droNAya darzayAmAsurbaddhvA sasacivaM tadA // 22 -210 -
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 154. 23 ] Adiparva [1. 155. 23 droNa uvAca / prapede chandayankAmairupayAjaM dhRtavratam // 9 prArthayAmi tvayA sakhyaM punareva narAdhipa / pAdazuzrUSaNe yuktaH priyavAksarvakAmadaH / arAjA kila no rAjJaH sakhA bhavitumarhati / / 23 arhayitvA yathAnyAyamupayAjamuvAca sH|| 10 . ataH prayatitaM rAjye yajJasena mayA tava / yena me karmaNA brahmanputraH syAdroNamRtyave / rAjAsi dakSiNe kUle bhAgIrathyAhamuttare // 24 upayAja kRte tasmingavAM dAtAsmi te'rbudam // 11 brAhmaNa uvAca / yadvA te'nyahijazreSTha manasaH supriyaM bhavet / asatkAraH sa sumahAnmuhUrtamapi tasya tu / sarvaM tatte pradAtAhaM na hi me'styatra saMzayaH // 12 na vyeti hRdayAdrAjJo durmanAH sa kRsho'bhvt||25 / ityukto nAhamityevaM tamRSiH pratyuvAca ha / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ArAdhayiSyandrupadaH sa taM paryacaratpunaH // 13 catuHpaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 154 // tataH saMvatsarasyAnte drupadaM sa dvijottamaH / 155 upayAjo'bravIdrAjankAle madhurayA girA // 14 brAhmaNa uvAca / jyeSTho bhrAtA mmaagRhnnaadvicrnvnnirjhre| amarSI drupado rAjA karmasiddhAndvijarSabhAn / aparijJAtazaucAyAM bhUmau nipatitaM phalam // 15 anvicchanparicakrAma brAhmaNAvasathAnbahUn // 1 tadapazyamahaM bhrAturasAMpratamanuvrajan / putrajanma parIpsanvai zokopahatacetanaH / vimarza saMkarAdAne nAyaM kuryAtkathaMcana // 16 nAsti zreSThaM mamApatyamiti nityamacintayat / / 2 dRSTvA phalasya nApazyaddoSA ye'syAnubandhikAH / jAtAnputrAnsa nirvedAddhigbandhUniti cAbravIt / vivinakti na zaucaM yaH so'nyatrApi kathaM bhvet|| niHzvAsaparamazcAsIdroNaM prticikiirssyaa||3 saMhitAdhyayanaM kurvanvasangurukule ca yaH / prabhAva vinayaM zikSA droNasya caritAni ca / bhaikSamucchiSTamanyeSAM bhute cApi sadA sadA / mAtreNa ca balenAsya cintayannAnvapadyata / kIrtayanguNamannAnAmaghRNI ca punaH punaH // 18 pratikartuM nRpazreSTho yatamAno'pi bhArata // 4 tamahaM phalArthinaM manye bhrAtaraM tarkacakSuSA / abhitaH so'tha kalmASI gaGgAkUle paribhraman / taM vai gacchasva nRpate sa tvAM saMyAjayiSyati // 19 brAhmaNAvasathaM puNyamAsasAda mahIpatiH / / 5 jugupsamAno nRpatirmanasedaM vicintayan / citra nAsnAtakaH kazcinna cAsIdavratI dvijaH / upayAjavacaH zrutvA nRpatiH sarvadharmavit / tathaiva nAmahAbhAgaH so'pazyatsaMzitavratau // 6 abhisaMpUjya pUjAImRSi yAjamuvAca ha / 20 bAjopayAjI brahmarSI zAmyantau pRsstaatmjH| ayutAni dadAnyaSTau gavAM yAjaya mAM vibho| saMhitAdhyayane yuktau gotratazcApi kaashypau|| 7 droNavairAbhisaMtaptaM tvaM hrAdayitumarhasi // 21 / kAraNe yuktarUpau tau brAhmaNAvRSisattamau / sa hi brahmavidAM zreSTho brahmAstre cApyanuttamaH / sa tAvAmatrayAmAsa sarvakAmairatandritaH // 8 tasmAdroNaH parAjaiSInmAM vai sa sakhivigrahe // 22 buddhA tayorbalaM buddhiM kanIyAMsamupahvare / kSatriyo nAsti tulyo'sya pRthivyAM kazcidagraNIH / - 211 -
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 155. 23 ] mahAbhArate [1. 155. 50 kauravAcAryamukhyasya bhAradvAjasya dhImataH // 23 / kathaM kAmaM na saMdadhyAtsA tvaM vipraihi tiSTha vaa||36 droNasya zarajAlAni prANidehaharANi ca / brAhmaNa uvAca / SaDaratni dhanuzcAsya dRzyate'pratimaM mahat / / 24 evamukte tu yAjena hute haviSi saMskRte / sa hi brAhmaNavegena kSAtraM vegamasaMzayam / uttasthau pAvakAttasmAtkumAro devasaMnibhaH // 37 pratihanti maheSvAso bhAradvAjo mahAmanAH // 25 jvAlAvarNo ghorarUpaH kirITI varma cottamam / kSatrocchedAya vihito jAmadagnya ivAsthitaH / bibhratsakhaDgaH sazaro dhanuSmAnvinadanmuhuH // 38 / tasya hyastrabalaM ghoramaprasahyaM narairbhuvi // 26 so'dhyArohadrathavaraM tena ca prayayau tdaa| brAhmamuccArayaMstejo hutAhutirivAnalaH / / tataH praNeduH pAJcAlAH prahRSTAH sAdhu sAdhviti // 39 sametya sa dahatyAjau kSatraM brahmapuraHsaraH / bhayApaho rAjaputraH pAJcAlAnAM yazaskaraH / brahmakSatre ca vihite brahmatejo viziSyate // 27 rAjJaH zokApaho jAta eSa droNavadhAya vai / so'haM kSatrabalAddhIno brahmatejaH prapedivAn / ityuvAca mahadbhUtamadRzyaM khecaraM tadA / / 40 droNAdviziSTamAsAdya bhavantaM brahmavittamam // 28 kumArI cApi pAJcAlI vedimadhyAtsamutthitA / droNAntakamahaM putraM labheyaM yudhi durjayam / subhagA darzanIyAGgI vedimadhyA manoramA // 41 . tatkarma kuru me yAja nirvapAmyarbudaM gavAm // 29 zyAmA padmapalAzAkSI niilkushcitmuurdhjaa| tathetyuktvA tu taM yAjo yAjyArthamupakalpayat / mAnuSaM vigrahaM kRtvA sAkSAdamaravarNinI / / 42 / gurvartha iti cAkAmamupayAjamacodayat / nIlotpalasamo gandho yasyAH krozAtpravAyati / yAjo droNavinAzAya pratijajJe tathA ca sH|| 30 yA bibharti paraM rUpaM yasyA nAstyupamA bhuvi // 43 tatastasya narendrasya upayAjo mhaatpaaH| tAM cApi jAtAM suzroNI vaaguvaacaashriirinnii| Acakhyau karma vaitAnaM tadA putraphalAya vai // 31 sarvayoSidvarA kRSNA kSayaM kSatraM ninISati // 44 sa ca putro mahAvIryo mahAtejA mhaablH| surakAryamiyaM kAle kariSyati sumadhyamA / iSyate yadvidho rAjanbhavitA te tathAvidhaH // 32 asyA hetoH kSatriyANAM mahadutpatsyate bhym||45 bhAradvAjasya hantAraM so'bhisaMdhAya bhuumipH|| tacchrutvA sarvapAJcAlAH praNeduH siNhsNghvt|| Ajahve tattathA sarvaM drupadaH karmasiddhaye // 33 na caitAnharSasaMpUrNAniyaM sehe vasuMdharA // 46 yAjastu havanasyAnte deviimaahvaapyttdaa| tau dRSTvA pRSatI yAjaM prapede vai sutaarthinii| praihi mAM rAjJi pRSati mithunaM tvAmupasthitam // 34 na vai madanyAM jananI jAnIyAtAmimAviti // 47 devyuvaac| tathetyuvAca tAM yAjo rAjJaH priycikiirssyaa| avaliptaM me mukhaM brahmanpuNyAngandhAnbibharmi ca / tayozca nAmanI cakrurdvijAH saMpUrNamAnasAH // 48 sutArthenoparuddhAsmi tiSTha yAja mama priye // 35 dhRSTatvAdatidhRSNutvAddharmAddathutsaMbhavAdapi / yAja uvaac| dhRSTadyumnaH kumAro'yaM drupadasya bhavatviti // 49 yAjena zrapitaM havyamupayAjena matritam / kRSNetyevAbruvankRSNAM kRSNAbhUtsA hi vrnntH| - 212 -
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 155. 50] Adiparva [1. 157. 12 tathA tanmithunaM jajJe drupadasya mahAmakhe // 50 uvAca gamanaM te ca tathetyevAbruvaMstadA // 10 dhRSTadyumnaM tu pAJcAlyamAnIya svaM vivezanam / tata Amaya taM viSaM kuntI rAjansutaiH saha / upAkarodarahetorbhAradvAjaH pratApavAn / / 51 pratasthe nagarI ramyAM drupadasya mahAtmanaH / / 11 amokSaNIyaM daivaM hi bhAvi matvA mhaamtiH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tathA tatkRtavAndroNa aatmkiirtynurkssnnaat|| 52 / SaTpaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 156 // iti zrImahAbhArate AdiparvaNi 157 paJcapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 155 // vaizaMpAyana uvAca / vasatsu teSu pracchannaM pANDaveSu mahAtmasu / vaizaMpAyana uvAca / AjagAmAtha tAndraSTuM vyAsaH styvtiisutH|| 1 etacchrutvA tu kaunteyAH zalyaviddhA ivAbhavan / tamAgatamabhiprekSya pratyudgamya paraMtapAH / sarve cAsvasthamanaso babhUvuste mahArathAH // 1 praNipatyAbhivAdyainaM tasthuH prAJjalayastadA // 2 tataH kuntI sutAndRSTvA vibhraantaangtcetsH| samanujJApya tAnsarvAnAsInAnmunirabravIt / yudhiSThiramuvAcedaM vacanaM satyavAdinI // 2 . prasannaH pUjitaH pArthaiH prItipUrvamidaM vacaH / / 3 cirarAtroSitAH smeha brAhmaNasya niveshne| api dharmeNa vartadhvaM zAstreNa ca prNtpaaH| ramamANAH pure ramye labdhabhaikSA yudhiSThira // 3 api vipreSu vaH pUjA pUjAheSu na hIyate // 4 yAnIha ramaNIyAni vanAnyupavanAni ca / atha dharmArthavadvAkyamuktvA sa bhagavAnRSiH / sarvANi tAni dRSTAni punaH punarariMdama // 4 vicitrAzca kathAstAstAH punarevedamabravIt // 5 // punadRSTAni tAnyeva prINayanti na nstthaa|| AsIttapovane kAcidRSeH kanyA mhaatmnH|| bhaikSaM ca na tathA vIra labhyate kurunandana // 5 vilagnamadhyA suzroNI subhrUH sarvaguNAnvitA // 6 . te vayaM sAdhu pAJcAlAngacchAma yadi mnyse| . karmabhiH svakRtaiH sA tu durbhagA samapadyata / apUrvadarzanaM tAta ramaNIyaM bhaviSyati // 6 nAdhyagacchatpatiM sA tu kanyA rUpavatI satI / / 7.' subhikSAzcaiva pAJcAlAH zrUyante zatrukarzana / tapastaptumathArebhe patyarthamasukhA tataH / yajJasenazca rAjAsau brahmaNya iti zuzrumaH // 7 toSayAmAsa tapasA sA kilogreNa zaMkaram // 8 .. ekatra ciravAso hi kSamo na ca mato mama / tasyAH sa bhagavAMstuSTastAmuvAca tapasvinIm / te tatra sAdhu gacchAmo yadi tvaM putra manyase / / 8 varaM varaya bhadraM te varado'smIti bhAmini // 9 yudhiSThira uvAca / athezvaramuvAcedamAtmanaH sA vaco hitam / / bhavatyA yanmataM kAryaM tadasmAkaM paraM hitam / patiM sarvaguNopetamicchAmIti punaH punaH // 10. anujAMstu na jAnAmi gaccheyurneti vA punH|| 9 tAmatha pratyuvAcedamIzAno vadatAM varaH / / vaizaMpAyana uvAca / paJca te patayo bhadre bhaviSyantIti shNkrH|| 11 // tataH kuntI bhImasenamarjunaM yamajI tthaa| pratibruvantImekaM me patiM dehIti zaMkaram / -213 -.
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 157. 12] mahAbhArate [1. 158. 23 punarevAbravIdeva idaM vacanamuttamam // 12 upakrAntA nigRhNImo rAkSasaiH saha bAlizAn // 9 pazcakRtvastvayA uktaH patiM dehItyahaM punH| tato rAtrau prApnuvato jalaM brahmavido jnaaH| dehamanyaM gatAyAste yathoktaM tadbhaviSyati // 13 garhayanti narAnsarvAnbalasthAnnRpatInapi // 10 drupadasya kule jAtA kanyA sA devarUpiNI / ArAttiSThata mA mahyaM samIpamupasarpata / nirdiSTA bhavatAM patnI kRSNA pArSatyaninditA // 14 kasmAnmAM nAbhijAnIta prAptaM bhAgIrathIjalam // 11 pAzcAlanagaraM tasmAtpravizadhvaM mahAbalAH / aGgAraparNa gandharvaM vitta mAM svabalAzrayam / sukhinastAmanuprApya bhaviSyatha na saMzayaH // 15 ahaM hi mAnI ceyuzca kuberasya priyaH skhaa|| 12 evamuktvA mahAbhAgaH pANDavAnAM pitAmahaH / aGgAraparNamiti ca khyAtaM vanamidaM mama / pArthAnAmaya kuntIM ca prAtiSThata mhaatpaaH||16 anu gaGgAM ca vAkAM ca citraM yatra vsaamyhm||13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi na kuNapAH zRGgiNo vA na devA na ca mAnuSAH / saptapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 157 // idaM samupasarpanti tatkiM samupasarpatha // 14 158 arjuna uvAca / vaizaMpAyana uvAca / samudre himavatpArzve nadyAmasyAM ca durmate / te pratasthuH puraskRtya mAtaraM puruSarSabhAH / rAtrAvahani saMdhau ca kasya kRptaH parigrahaH // 15 samairudaGmukhairmAgairyathoddiSTaM paraMtapAH / / 1 vayaM ca zaktisaMpannA akAle tvAmadhRSNumaH / te gacchantastvahorAtraM tIrthaM somazravAyaNam / azaktA hi kSaNe krUre yuSmAnarcanti mAnavAH // 16 AseduH puruSavyAghrA gaGgAyAM pANDunandanAH // 2 purA himavatazcaiSA hemazRGgAdviniHsRtA / ulmukaM tu samudyamya teSAmagre dhanaMjayaH / gaGgA gatvA samudrAmbhaH saptadhA pratipadyate // 17 prakAzArthaM yayau tatra rakSArthaM ca mahAyazAH // 3 / iyaM bhUtvA caikavaprA zucirAkAzagA punaH / tatra gaGgAjale ramye vivikte krIDayantriyaH / deveSu gaGgA gandharva prApnotyalakanandatAm // 18 IyurgandharvarAjaH sma jalakrIDAmupAgataH // 4 tathA pitRnvaitaraNI dustarA pApakarmabhiH / zabdaM teSAM sa zuzrAva nadI samupasarpatAm / gaGgA bhavati gandharva yathA dvaipAyano'bravIt // 19 tena zabdena cAviSTazcakrodha balavadbalI // 5 asaMbAdhA devanadI svargasaMpAdanI shubhaa| sa dRSTvA pANDavAMstatra saha mAtrA paraMtapAn / kathamicchasi tAM rorbu naiSa dharmaH sanAtanaH // 20 visphArayandhanuramidaM vacanamabravIt // 6 anivAryamasaMbAdhaM tava vAcA kathaM vayam / saMdhyA saMrajyate ghorA pUrvarAtrAgameSu yaa| na spRzema yathAkAmaM puNyaM bhAgIrathIjalam // 21 azItibhitruTaihInaM taM muhUrtaM pracakSate // 7 ___ vaizaMpAyana uvaac| vihitaM kAmacArANAM yakSagandharvarakSasAm / aGgAraparNastacchrutvA kruddha Anamya kArmukam / zeSamanyanmanuSyANAM kAmacAramiha smRtam / / 8 mumoca sAyakAndIptAnahInAzIviSAniva // 22 lobhAtpracAraM caratastAsu velAsu vai narAn / / ulmukaM bhrAmayaMstUrNaM pANDavazcarma cottamam / -214 -
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 158. 23 ] Adiparva [1. 158. 50 vyapovAha zarAMstasya sarvAneva dhanaMjayaH // 23 / na ca zlAghe balenAdya na nAmnA janasaMsadi // 35 arjuna uvAca / sAdhvimaM labdhavAllAbhaM yo'haM divyAstradhAriNam / bibhISikaiSA gandharva nAstrajJeSu prayujyate / gAndhA mAyayA yoddhamicchAmi vayasA varam // astrajJeSu prayuktaiSA phenavatpravilIyate // 24 astrAgninA vicitro'yaM dagdho me ratha uttamaH / mAnuSAnati gandharvAnsarvAngandharva lkssye| so'haM citraratho bhUtvA nAmnA dagdharatho'bhavam / / 37 tasmAdatreNa divyenaM yotsye'haM na tu mAyayA // 25 | saMbhRtA caiva vidyeyaM tapaseha purA myaa| purAstramidamAgneyaM prAdAtkila bRhaspatiH / nivedayiSye tAmadya prANadAya mahAtmane // 38 bharadvAjasya gandharva guruputraH zatakratoH // 26 saMstambhitaM hi tarasA jitaM zaraNamAgatam / bharadvAjAdagnivezyo agniveshyaadgururmm| yo'riM saMyojayetprANaiH kalyANaM kiM na so'rhati // 39 sa vidaM mahyamadadAhroNo brAhmaNasattamaH // 27 cAkSuSI nAma vidyeyaM yAM somAya dadau manuH / vaizaMpAyana uvAca / / dadau sa vizvAvasave mahyaM vizvAvasurdadau // 40 ityuktvA pANDavaH kruddho gandharvAya mumoca ha / seyaM kApuruSaM prAptA gurudattA praNazyati / pradIptamastramAgneyaM dadAhAsya rathaM tu tat // 28 Agamo'syA mayA prokto vIryaM pratinibodha me||41 virathaM viplutaM taM tu sa gandharva mahAbalam / yaccakSuSA draSTumicchetriSu lokeSu kiMcana / asratejaHpramUDhaM ca prapatantamavADmukham // 29 tatpazyedyAdRzaM cecchettAdRzaM draSTumarhati // 42 ziroruheSu jagrAha mAlyavatsu dhnNjyH| samAnapadye SaNmAsAnsthito vidyAM labhedimAm / bhrAtRnprati cakarSAtha so'strapAtAdacetasam / / 30 anuneSyAmyahaM vidyAM svayaM tubhyaM vrate kRte // 43 yudhiSThiraM tasya bhAryA prapede shrnnaarthinii|| vidyayA hyanayA rAjanvayaM nRbhyo vishessitaaH| nAmnA kumbhInasI nAma patitrANamabhIpsatI // 31 aviziSTAzca devAnAmanubhAvapravartitAH // 44 .. gandhayuvAca / gandharvajAnAmazvAnAmahaM puruSasattama / trAhi tvaM mAM mahArAja pati cemaM vimuzca me| bhrAtRbhyastava paJcabhyaH pRthagdAtA zataM shtm|| 45 gandharvI zaraNaM prAptAM nAmnA kumbhInasI prabho // 32 devagandharvavAhAste divyagandhA manogamAH / . yudhiSThira uvaac| kSINAH kSINA bhavantyete na hIyante ca rNhsH||46 yuddhe jitaM yazohInaM strInAthamaparAkramam / purA kRtaM mahendrasya vajraM vRtranibarhaNe / ko nu hanyAdripuM tvAdRaJcamaM ripusUdana // 33 dazadhA zatadhA caiva tacchINaM vRtramUrdhani // 47 - arjuna uvAca / tato bhAgIkRto devairvajrabhAga upAsyate / aGgemaM pratipadyasva gaccha gandharva mA zucaH / loke yatsAdhanaM kiMcitsA vai vajratanuH smRtaa||48 pradizatyabhayaM te'dya kururAjo yudhiSThiraH / / 34 vajrapANirbrAhmaNaH syAtkSatraM vajrarathaM smRtam / gandharva uvAca / vaizyA vai dAnavajrAzca karmavajrA yviiysH|| 49 jito'haM pUrvakaM nAma muzvAmyaGgAraparNatAm / vanaM kSatrasya vAjino avadhyA vAjinaH smRtAH / -215
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 158. 50] mahAbhArate [1. 159. 20 rathAGgaM vaDavA sUte sUtAzcAzveSu ye matAH // 50 vizrutaM triSu lokeSu bhAradvAjaM yazasvinam // 6 kAmavarNAH kAmajavAH kAmataH smupsthitaaH| dharma vAyuM ca zakraM ca vijAnAmyazvinau tathA / ime gandharvajAH kAmaM pUrayiSyanti te hyaaH||51 pANDaM ca kuruzArdUla SaDetAnkulavardhanAn / arjuna uvAca / pitRnetAnahaM pArtha devamAnuSasattamAn // 7 yadi prItena vA dattaM saMzaye jIvitasya vaa|| divyAtmAno mahAtmAnaH sarvazastrabhRtAM varAH / vidyA vittaM zrutaM vApi na tadgandharva kAmaye // 52 bhavanto bhrAtaraH zUrAH sarve sucaritavratAH // 8 gandharva uvaac| uttamAM tu manobuddhiM bhavatAM bhAvitAtmanAm / saMyogo vai prItikaraH saMsatsu prtidRshyte| jAnannapi ca vaH pArtha kRtavAniha dharSaNAm // 9 jIvitasya pradAnena prIto vidyAM dadAmi te // 53 strIsakAze ca kauravya na pumAnkSantumarhati / tvatto hyahaM grahISyAmi astramAgneyamuttamam / dharSaNAmAtmanaH pazyanbAhudraviNamAzritaH // 10 tathaiva sakhyaM bIbhatso cirAya bharatarSabha // 54 naktaM ca balamasmAkaM bhUya evAbhivardhate / arjuna uvAca / yatastato mAM kaunteya sadAraM manyurAvizat / / 11 tvatto'streNa vRNomyazvAnsaMyogaH zAzvato'stu nau / so'haM tvayeha vijitaH saMkhye tApatyavardhana / sakhe tabrUhi gandharva yuSmabhyo yadbhayaM tyajet / / 55 yena teneha vidhinA kIrtyamAnaM nibodha me // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi brahmacarya paro dharmaH sa cApi niytstvyi| ___aSTapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 158 // yasmAttasmAdahaM pArtha raNe'sminvijitastvayA // 13 159 yastu syAtkSatriyaH kazcitkAmavRttaH paraMtapa / arjuna uvaac| naktaM ca yudhi yudhyeta na sa jIvetkathaMcana // 14 kAraNaM brUhi gandharva kiM tadyena sma dharSitAH / yastu syAtkAmavRtto'pi rAjA tApatya saMgare / yAnto brahmavidaH santaH sarve rAtrAvariMdama // 1 jayennaktaMcarAnsarvAnsa purohitadhUrgataH / / 15 gandharva uvaac| tasmAttApatya yatkiMcinnRNAM zreya ihepsitam / anagnayo'nAhutayo na ca viprpurskRtaaH| . tasminkarmaNi yoktavyA dAntAtmAnaH purohitaaH||16 yUyaM tato dharSitAH stha mayA pANDavanandana / / 2 vede SaDaGge niratAH zucayaH styvaadinH| yakSarAkSasagandharvAH pizAcoragamAnavAH / dharmAtmAnaH kRtAtmAnaH syurnRpANAM purohitAH // 17 vistaraM kuruvaMzasya zrImataH kathayanti te // 3 jayazca niyato rAjJaH svargazca syAdanantaram / nAradaprabhRtInAM ca devarSINAM mayA zrutam / yasya syAddharmavidvAgmI purodhAH shiilvaanshuciH||18 guNAnkathayatAM vIra pUrveSAM tava dhImatAm // 4 lAbhaM labdhumalabdhaM hi. labdhaM ca parirakSitum / svayaM cApi mayA dRSTazcaratA sAgarAmbarAm / purohitaM prakurvIta rAjA guNasamanvitam // 19 imAM vasumatI kRtsnA prabhAvaH svakulasya te // 5 / purohitamate tiSThedya icchetpRthivIM nRpaH / vede dhanuSi cAcAryamabhijAnAmi te'rjun| | prAptuM meruvarottaMsAM sarvazaH sAgarAmbarAm / / 20 . -216 -
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 159. 21] Adiparva [1. 160. 25 na hi kevalazauryeNa tApatyAbhijanena ca / saMprAptayauvanAM pazyandeyAM duhitaraM tu tAm / jayedabrAhmaNaH kazcidbhUmiM bhUmipatiH kvacit / / 21 nopalebhe tataH zAnti saMpradAnaM vicintayan // 11 tasmAdevaM vijAnIhi kurUNAM vaMzavardhana / atharmaputraH kaunteya kurUNAmRSabho blii| brAhmaNapramukhaM rAjyaM zakyaM pAlayituM ciram // 22 sUryamArAdhayAmAsa nRpaH saMvaraNaH sadA // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi arghyamAlyopahAraizca zazvaJca nRpatiryataH / ekonaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 159 // | niyamairupavAsaizca tapobhirvividhairapi / / 13 160 zuzrUSuranahaMvAdI zuciH paurvnndnH| ___arjuna uvaac| aMzumantaM samudyantaM pUjayAmAsa bhaktimAn // 14 tApatya iti yadvAkyamuktavAnasi mAmiha / tataH kRtajJaM dharmajJaM rUpeNAsadRzaM bhuvi / tadahaM jJAtumicchAmi tApatyArthavinizcayam // 1 tapatyAH sadRzaM mene sUryaH saMvaraNaM patim // 15 tapatI nAma kA caiSA tApatyA yatkRte vayam / dAtumaicchattataH kanyAM tasmai saMvaraNAya tAm / kaunteyA hi vayaM sAdho tattvamicchAmi veditum||2 nRpottamAya kauravya vizrutAbhijanAya vai // 16 vaizaMpAyana uvaac| yathA hi divi dIptAMzuH prabhAsayati tejasA / evamuktaH sa gandharvaH kuntIputraM dhanaMjayam / tathA bhuvi mahIpAlo dIptyA saMvaraNo'bhavat // 17 vizrutAM triSu lokeSu zrAvayAmAsa vai kathAm // 3 yathArcayanti cAdityamudyantaM brahmavAdinaH / gandharva uvaac| tathA saMvaraNaM pArtha brAhmaNAvarajAH prajAH // 18 hanta te kathayiSyAmi kathAmetAM manoramAm / sa somamati kAntatvAdAdityamati tejasA / yathAvadakhilAM pArtha dhA dharmabhRtAM vara // 4 babhUva nRpatiH zrImAnsuhRdAM duhRdAmapi // 19 uktavAnasmi yena tvAM tApatya iti ydvcH| . evaMguNasya nRpatestathAvRttasya kaurv| tatte'haM kathayiSyAmi zRNuSvaikamanA mama / / 5 tasmai dAtuM manazcakre tapatI tapanaH svayam // 20 ya eSa divi dhiSNyena nAkaM vyApnoti tejasA / sa kadAcidatho rAjA zrImAnuruyazA bhuvi / etasya tapatI nAma babhUvAsadRzI sutaa||6 cacAra mRgayAM pArtha parvatopavane kila // 21 vivasvato vai kaunteya sAvitryavarajA vibho| carato mRgayAM tasya kSutpipAsAzramAnvitaH / vizrutA triSu lokeSu tapatI tapasA yutA // 7 mamAra rAjJaH kaunteya girAvapratimo hayaH // 22 na devI nAsurI caiva na yakSI na ca rAkSasI / sa mRtAzvazvaranpArtha padbhayAmeva girau nRpaH / nApsarA na ca gandharvI tathA rUpeNa kAcana // 8 dadarzAsadRzIM loke kanyAmAyatalocanAm // 23 suvibhaktAnavadyAGgI svasitAyatalocanA / sa eka ekAmAsAdya kanyAM tAmarimardanaH / svAcArA caiva sAdhvI ca suveSA caiva bhAminI // 9 / tasthau nRpatizArdUla: pazyannavicalekSaNaH // 24 na tasyAH sadRzaM kaMcitriSu lokeSu bhaart| sa hi tAM tarkayAmAsa rUpato nRpatiH zriyam / bhartAraM savitA mene rUpazIlakulazrutaiH / / 10 / | punaH saMtarkayAmAsa ravardhaSTAmiva prabhAm // 25 ma. bhA. 28 -217 -
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 160. 26 ] mahAbhArate [1. 161. 12 giriprasthe tu sA yasminsthitA svsitlocnaa| apazyamAnaH sa tu tAM bahu tatra vilapya c| sa savRkSakSupalato hiraNmaya ivAbhavat // 26 nizceSTaH kauravazreSTho muhUrtaM sa vyatiSThata // 41 avamene ca tAM dRSTvA sarvaprANabhRtAM vpuH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi avAptaM cAtmano mene sa rAjA cakSuSaH phalam // 27 SaSThyadhikazatatamo'dhyAyaH // 160 // janmaprabhRti yatkiMcidRSTavAnsa mahIpatiH / rUpaM na sadRzaM tasyAstarkayAmAsa kiMcana // 28 gandharva uvaac| . tayA baddhamanazcakSuH pAzairguNamayaistadA / atha tasyAmadRzyAyAM nRpatiH kAmamohitaH / na cacAla tato dezAdbhubudhe na ca kiMcana // 29 pAtanaH zatrusaMghAnAM papAta dharaNItale // 1 asyA nUnaM vizAlAkSyAH sadevAsuramAnuSam / tasminnipatite bhUmAvatha sA cAruhAsinI / lokaM nirmathya dhAtredaM rUpamAviSkRtaM kRtam // 30 punaH pInAyatazroNI darzayAmAsa taM nRpam // 2 evaM sa tarkayAmAsa ruupdrvinnsNpdaa| athAbabhASe kalyANI vAcA madhurayA nRpam / kanyAmasadRzIM loke nRpaH saMvaraNastadA // 31 taM kurUNAM kulakaraM kAmAbhihatacetasam // 3 tAM ca dRSTvaiva kalyANI kalyANAbhijano nRpaH / / uttiSThottiSTha bhadraM te na tvamarhasyariMdama / jagAma manasA cintAM kAmamArgaNapIDitaH / / 32 mohaM nRpatizArdUla gantumAviSkRtaH kSitau // 4 . dahyamAnaH sa tIvraNa nRptirmnmthaagninaa| evamukto'tha nRpatirvAcA madhurayA tdaa| apragalbhAM pragalbhaH sa tAmuvAca yazasvinIm // 33 dadarza vipulazroNI tAmevAbhimukhe sthitAm // 5 kAsi kasyAsi rambhoru kimarthaM ceha tisstthsi| atha tAmasitApAGgImAbabhASe narAdhipaH / kathaM ca nirjane'raNye carasyekA zucismite // 34 manmathAgniparItAtmA saMdigdhAkSarayA girA // 6 tvaM hi sarvAnavadyAGgI srvaabhrnnbhuussitaa| sAdhu mAmasitApAGge kAmAta mattakAzini / vibhUSaNamivaiteSAM bhUSaNAnAmabhIpsitam // 35 bhajasva bhajamAnaM mAM prANA hi prajahanti mAm // 7 na devI nAsurIM caiva na yakSI na ca rAkSasIm / tvadathaM hi vizAlAkSi mAmayaM nizitaiH shraiH| na ca bhogavatIM manye na gandharvI na mAnuSIm // 36 kAmaH kamalagarbhAbhe pratividhyanna zAmyati // 8 yA hi dRSTA mayA kAzcicchrutA vApi varAGganAH / prastamevamanAkrande bhadre kAmamahAhinA / na tAsAM sadRzIM manye tvAmahaM mattakAzini // 37 sA tvaM pInAyatazroNi paryApnuhi zubhAnane // 9 evaM tAM sa mahIpAlo babhASe na tu sA tdaa|| tvayyadhInA hi me prANA kiMnarodgItabhASiNi / kAmAta nirjane'raNye pratyabhASata kiMcana // 38 | cArusarvAnavadyAGgi padmendusadRzAnane // 10 tato lAlapyamAnasya pArthivasyAyatekSaNA / na hyahaM tvadRte bhIru zakSye jIvitumAtmanA / saudAminIva sAbhreSu tatraivAntaradhIyata // 39 tasmAtkuru vizAlAkSi mayyanukrozamaGgane // 11 tAmanvicchansa nRpatiH paricakrAma tattadA / bhaktaM mAmasitApAGge na parityaktumarhasi / vanaM vanajapatrAkSI bhramannunmattavattadA // 40 tvaM hi mAM prItiyogena trAtumarhasi bhAmini // 12 -218 -
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 161. 13] Adiparva [1. 162. 18 gAndharveNa ca mAM bhIru vivAhenaihi sundari / prajJayA vayasA caiva vRddhaH kIrtyA damena ca // 5 vivAhAnAM hi rambhoru gAndharvaH zreSTha ucyate // 13 amAtyastaM samutthApya babhUva vigatajvaraH / tapatyuvAca / uvAca cainaM kalyANyA vAcA madhurayotthitam / nAhamIzAtmano rAjankanyA pitRmatI hyaham / mA bhairmanujazArdUla bhadraM cAstu tavAnagha // 6 mayi cedasti te prItiryAcasva pitaraM mama // 14 / / kSutpipAsAparizrAntaM tarkayAmAsa taM nRpam / yathA hi te mayA prANAH saMgRhItA narezvara / patitaM pAtanaM saMkhye zAtravANAM mahItale // 7 darzanAdeva bhUyastvaM tathA prANAnmamAharaH // 15 vAriNAtha suzItena zirastasyAbhyaSecayat / na cAhamIzA dehasya tasmAnnRpatisattama / aspRzanmukuTaM rAjJaH puNDarIkasugandhinA // 8 samIpaM nopagacchAmi na svatatrA hi yossitH||16 tataH pratyAgataprANastadbalaM balavAnnapaH / kA hi sarveSu lokeSu vizrutAbhijanaM nRpam / sarva visarjayAmAsa tamekaM sacivaM vinA // 9 kanyA nAbhilaSennAthaM bhartAraM bhaktavatsalam // 17 tatastasyAjJayA rAjJo vipratasthe mahavalam / tasmAdevaMgate kAle yAcasva pitaraM mama / sa tu rAjA giriprasthe tasminpunarupAvizat // 10 AdityaM praNipAtena tapasA niyamena ca // 18 tatastasmingirivare zucirbhUtvA kRtAJjaliH / sa cetkAmayate dAtuM tava maamrimrdn| ArirAdhayiSuH sUryaM tasthAvUlabhujaH kSitau // 11 bhaviSyAmyatha te rAjansatataM vazavartinI // 19 / jagAma manasA caiva vasiSThamRSisattamam / ahaM hi tapatI nAma sAvitryavarajA sutaa| purohitamamitraghnastadA saMvaraNo nRpaH // 12 asya lokapradIpasya savituH kSatriyarSabha // 20 naktaMdinamathaikasthe sthite tasmiJjanAdhipe / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi athAjagAma viprarSistadA dvAdazame'hani / / 13 ekaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 161 // sa viditvaiva nRpatiM tapatyA hRtamAnasam / divyena vidhinA jJAtvA bhAvitAtmA mhaanRssiH||14 gandharva uvaac| tathA tu niyatamAnaM sa taM nRpatisattamam / evamuktvA tatastUrNaM jgaamordhvmninditaa| AbabhASe sa dharmAtmA tasyaivArthacikIrSayA // 15 sa tu rAjA punarbhUmau tatraiva nipapAta ha // 1 sa tasya manujendrasya pazyato bhgvaanRssiH| amAtyaH sAnuyAtrastu taM dadarza mahAvane / UrdhvamAcakrame draSTuM bhAskaraM bhAskaradyutiH // 16 kSitau nipatitaM kAle zakradhvajamivocchritam // 2 sahasrAMzuM tato vipraH kRtAJjalirupasthitaH / taM hi dRSTvA maheSvAsaM nirazvaM patitaM kSitau / vasiSTho'hamiti prItyA sa cAtmAnaM nyvedyt||17 babhUva so'sya sacivaH saMpradIpta ivAgninA // 3 tamuvAca mahAtejA vivasvAnmunisattamam / tvarayA copasaMgamya snehAdAgatasaMbhramaH / maharSe svAgataM te'stu kathayasva yathecchasi // 18 taM samutthApayAmAsa nRpatiM kAmamohitam // 4 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi bhUtalAdbhamipAlezaM piteva patitaM sutam / dviSaSTyadhikazatatamo'dhyAyaH // 162 // - 219 -
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 163.1] mahAbhArate [1. 164.3 163 so'pi rAjA girau tasminvijahArAmaropamaH // 13 vasiSTha uvaac| tato dvAdaza varSANi kAnaneSu jaleSu c| yaiSA te tapatI nAma sAvitryavarajA sutA / reme tasmingirau rAjA tayaiva saha bhAryayA // 14 tAM tvAM saMvaraNasyArthe varayAmi vibhaavso|| 1 tasya rAjJaH pure tasminsamA dvAdaza sarvazaH / / sa hi rAjA bRhtkiirtirdhrmaarthvidudaardhiiH| na vavarSa sahasrAkSo rASTra caivAsya sarvazaH // 15 yuktaH saMvaraNo bhartA duhituste vihaMgama // 2 tatkSudhA nirAnandaiH zavabhUtaistadA naraiH / gandharva uvAca / abhavatpretarAjasya puraM pretairivAvRtam // 16 ityuktaH savitA tena dadAnItyeva nizcitaH / tatastattAdRzaM dRSTvA sa eva bhagavAnRSiH / pratyabhASata taM vipraM pratinandya divAkaraH // 3 abhyapadyata dharmAtmA vasiSTho rAjasattamam // 17 varaH saMvaraNo rAjJAM tvamRSINAM varo mune / taM ca pArthivazArdUlamAnayAmAsa tatpuram / tapatI yoSitAM zreSThA kimanyatrApavarjanAt // 4 tapatyA sahitaM rAjannuSitaM dvAdazIH smaaH|| 18 tataH sarvAnavadyAGgI tapatI tapanaH svayam / tataH pravRSTastatrAsIdyathApUrvaM surArihA / dadau saMvaraNasyArthe vasiSThAya mhaatmne| tasminnRpatizArdUle praviSTa nagaraM punaH // 19 . pratijagrAha tAM kanyAM maharSistapatIM tdaa|| 5 tataH sarASTraM mumude tatpuraM parayA mudA / vasiSTho'tha visRSTazca punarevAjagAma ha / tena pArthivamukhyena bhAvitaM bhAvitAtmanA / 20 yatra vikhyAtakIrtiH sa kurUNAmRSabho'bhavat // 6 tato dvAdaza varSANi punarIje narAdhipaH / sa rAjA manmathAviSTastadgatenAntarAtmanA / patnyA tapatyA sahito. yathA zakro marutpatiH // 21 dRSTvA ca devakanyAM tAM tapatI cAruhAsinIm / evamAsInmahAbhAgA tapatI nAma paurvikI / vasiSThena sahAyAntIM saMhRSTo'bhyadhikaM babhau // 7 tava vaivasvatI pArtha tApatyastvaM yayA mataH // 22 kRcchre dvAdazarAtre tu tasya rAjJaH samApite / tasyAM saMjanayAmAsa kueM saMvaraNo nRpaH / AjagAma vizuddhAtmA vasiSTho bhgvaanRssiH||8 tapatyAM tapatAM zreSTha tApatyastvaM tato'rjuna // 23 tapasArAdhya varadaM devaM gopatimIzvaram / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi lebhe saMvaraNo bhAryAM vasiSThasyaiva tejasA // 9 triSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 163 // tatastasmingirizreSThe devagandharvasevite / jagrAha vidhivatpANiM tapatyAH sa nararSabhaH // 10 vaizaMpAyana uvaac| vasiSThenAbhyanujJAtastasminneva dharAdhare / sa gandharvavacaH zrutvA tattadA bharatarSabha / so'kAmayata rAjarSivihartuM saha bhAryayA // 11 arjunaH parayA prItyA pUrNacandra ivAbabhau // 1 ... tataH pure ca rASTre ca vAhaneSu baleSu ca / uvAca ca maheSvAso gandharvaM kurusattamaH / / Adideza mahIpAlastameva sacivaM tadA // 12 jAtakautUhalo'tIva vasiSThasya tapobalAt // 2 . nRpatiM tvabhyanujJAya vasiSTho'thApacakrame / vasiSTha iti yasyaitadRSe ma tvyeritm| / -220 caarckrm|
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 164. 3] Adiparva [1. 165. 16 etadicchAmyahaM zrotuM yathAvattadvadasva me // 3 ___ gandharva uvaac| ya eSa gandharvapate pUrveSAM naH purohitH| / idaM vAsiSThamAkhyAnaM purANaM paricakSate / AsIdetanmamAcakSva ka eSa bhagavAnRSiH // 4 pArtha sarveSu lokeSu yathAvattannibodha me // 2 gandharva uvAca / kanyakubje mahAnAsItpArthivo bharatarSabha / tapasA nirjitau zazvadajeyAvamarairapi / gAdhIti vizruto loke satyadharmaparAyaNaH // 3 kAmakrodhAvubhau yasya caraNau saMvavAhatuH // 5 tasya dharmAtmanaH putraH samRddhabalavAhanaH / / yastu nocchedanaM cakre kuzikAnAmudAradhIH / vizvAmitra iti khyAto babhUva ripumardanaH // 4 . vizvAmitrAparAdhena dhArayanmanyumuttamam // 6 sa cacAra sahAmAtyo mRgayAM gahane vne|... putravyasanasaMtaptaH zaktimAnapi yaH prabhuH / mRgAnvidhyanvarAhAMzca ramyeSu marudhanvasu // 5 vizvAmitravinAzAya na mene karma dAruNam // 7 vyAyAmakarzitaH so'tha mRgalipsuH pipAsitaH / mRtAMzca punarAhatu yaH sa putrAnyamakSayAt / AjagAma narazreSTha vasiSThasyAzramaM prati // 6 kRtAntaM nAticakrAma velAmiva mahodadhiH / / 8 tamAgatamabhiprekSya vasiSThaH zreSThabhAgRSiH / yaM prApya vijitAtmAnaM mahAtmAnaM narAdhipAH / vizvAmitraM narazreSThaM pratijagrAha pUjayA // 7 ikSvAkavo mahIpAlA lebhire pRthivImimAm // 9 pAdyArthyAcamanIyena svAgatena ca bhArata / purohitavaraM prApya vasiSThamRSisattamam / tathaiva pratijagrAha vanyena haviSA tathA // 8 Ijire RtubhizcApi nRpAste kurunandana // 10 tasyAtha kAmadhugdhenurvasiSThasya mahAtmanaH / sa hi tAnyAjayAmAsa sarvAnnapatisattamAn / uktA kAmAnprayaccheti sA kAmAnduduhe ttH||9 brahmarSiH pANDavazreSTha bRhaspatirivAmarAn // 11 grAmyAraNyA oSadhIzca duduhe paya eva ca / tasmAddharmapradhAnAtmA vedadharmavidIpsitaH / SaDasaM cAmRtarasaM rasAyanamanuttamam // 10 prAhmaNo guNavAnkazcitpurodhAH pravimRzyatAm // 12 bhojanIyAni peyAni bhakSyANi vividhAni ca / kSatriyeNa hi jAtena pRthivIM jetumicchatA / lehyAnyamRtakalpAni coSyANi ca tathArjuna // 11 pUrva purohitaH kAryaH pArtha rAjyAbhivRddhaye // 13 taiH kAmaiH sarvasaMpUrNaiH pUjitaH sa mahIpatiH / mahIM jigISatA rAjJA brahma kAryaM puraHsaram / sAmAtyaH sabalazcaiva tutoSa sa bhRzaM nRpaH // 12 tasmAtpurohitaH kazcidguNavAnastu vo dvijaH // 14 SaDAyatAM supArthoraM tripRthu paJcasaMvRtAm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi maNDUkanetrAM svAkArAM pInodhasamaninditAm // 13 ..... catuHSaSTyadhikazatatamo'dhyAyaH // 164 // suvAladhiM zaGkakarNAM cAruzRGgAM manoramAm / 165 puSTAyatazirogrIvAM vismitaH so'bhivIkSya taam||14 arjuna uvAca / abhinandati tAM nandI vasiSThasya payasvinIm / limittamabhUdvairaM vizvAmitravasiSThayoH / abravIcca bhRzaM tuSTo vizvAmitro muni tadA // 15 torAzrame puNye zaMsa naH sarvameva tat // 1 | arbudena gavAM brahmanmama rAjyena vA punH| - 221 -
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 165. 16 ] mahAbhArate [1. 165. 39 nandinI saMprayacchasva bhuGkha rAjyaM mahAmune // 16 / na cukSubhe na dhairyAcca vicacAla dhRtavrataH // 27 vasiSTha uvAca / vasiSTha uvaac| devatAtithipitrarthamAjyArthaM ca payasvinI / kSatriyANAM balaM tejo brAhmaNAnAM kSamA balam / ' adeyA nandinIyaM me rAjyenApi tavAnagha // 17 kSamA mAM bhajate tasmAdgamyatAM yadi rocate // 28 vizvAmitra uvAca / gauruvAca / kSatriyo'haM bhavAnviprastapaHsvAdhyAyasAdhanaH / kiM nu tyaktAsmi bhagavanyadevaM mAM prabhASase / brAhmaNeSu kuto vIryaM prazAnteSu dhRtAtmasu // 18 atyaktAhaM tvayA brahmanna zakyA nayituM balAt // 29 arbudena gavAM yastvaM na dadAsi mamepsitAm / / vasiSTha uvAca / svadharma na prahAsyAmi nayiSye te balena gAm // 19 na tvAM tyajAmi kalyANi sthIyatAM yadi zakyate / vasiSTha uvAca / dRDhena dAmnA baGghaSa vatsaste hriyate balAt // 30 balasthazcAsi rAjA ca bAhuvIryazca ksstriyH| gandharva uvAca / yathecchasi tathA kSipraM kuru tvaM mA vicAraya // 20 sthIyatAmiti tacchrutvA vasiSThasya pysvinii| gandharva uvAca / UrdhvAzcitazirogrIvA prababhau ghoradarzanA // 31 evamuktastadA pArtha vizvAmitro balAdiva / krodharaktekSaNA sA gauhambhAravaghanasvanA / haMsacandrapratIkAzAM nandinI tAM jahAra gAm / / 21 vizvAmitrasya tatsainyaM vyadrAvayata sarvazaH / / 32 kazAdaNDapratihatA kAlyamAnA ttsttH| kazApadaNDAbhihatA kAlyamAnA tatastataH / hambhAyamAnA kalyANI vasiSThasyAtha nandinI // 22 krodhadIptekSaNA krodhaM bhUya eva samAdadhe // 33 AgamyAbhimukhI pArtha tasthau bhagavadunmukhI / / Aditya iva madhyAhne krodhadIptavapurbabhau / bhRzaM ca tADyamAnApi na jagAmAzramAttataH // 23 aGgAravarSaM muJcantI muhurvAladhito mahat // 34 vasiSTha uvAca / asRjatpavAnpucchAcchakRtaH zabarAJzakAn / zRNomi te ravaM bhadre vinadantyAH punaH punaH / mUtratazcAsRjaccApi yavanAnkrodhamUrchitA / / 35 balAdbhiyasi me nandi kSamAvAnbrAhmaNo hyhm||24 punnddaankiraataandrmiddaansihlaanbrbraaNstthaa| gandharva uvAca / tathaiva daradAnmlecchAnphenataH sA sasarja ha // 36 sA tu teSAM balAnandI balAnAM bharatarSabha / tairvisRSTairmahatsainyaM nAnAmlecchagaNaistadA / vizvAmitrabhayodvignA vasiSThaM samupAgamat // 25 nAnAvaraNasaMchannai naayudhdhraistthaa| gauruvAca / avAkIryata saMrabdhairvizvAmitrasya pazyataH // 37 pASANadaNDAbhihatAM krandantI mAmanAthavat / ekaikazca tadA yodhaH paJcabhiH saptabhirvRtaH / vizvAmitrabalaiorairbhagavankimupekSase // 26 astravarSeNa mahatA kAlyamAnaM balaM tataH / gandharva uvAca / prabhagnaM sarvatastrastaM vizvAmitrasya pshytH|| 38 evaM tasyAM tadA pArtha dharSitAyAM mahAmuniH / | na ca prANairviyujyanta kecitte sainikaastdaa| - 222 -
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ I. 165. 39 ] Adiparva [1. 166. 22 vizvAmitrasya saMkruddhairvAsiSTabharatarSabha // 39 jaghAna kazayA mohAttadA rAkSasavanmunim // 7 .... vizvAmitrasya sainyaM tu kAlyamAnaM triyojnm| .. kazAprahArAbhihatastataH sa munisattamaH / krozamAnaM bhayodvignaM trAtAraM nAdhyagacchata // 40 taM zazApa nRpazreSThaM vAsiSThaH krodhmuurcchitH|| 8 dRSTvA tanmahadAzcaryaM brahmatejobhavaM tadA / haMsi rAkSasavadyasmAdrAjApasada tApasam / vizvAmitraH kSatrabhAvAnnirviNNo vAkyamabravIt // 41 tasmAttvamadyaprabhRti puruSAdo bhaviSyasi // 9 dhigbalaM kSatriyabalaM brahmatejobalaM balam / manuSyapizite saktazcariSyasi mahImimAm / balAbalaM vinizcitya tapa eva paraM balam // 42 gaccha rAjAdhametyuktaH zaktinA vIryazaktinA // 10 sa rAjyaM sphItamutsRjya tAM ca dIptAM nRpazriyam / tato yAjyanimittaM tu vizvAmitravasiSThayoH / bhogAMzca pRSThataH kRtvA tapasyeva mano dadhe // 43 vairamAsIttadA taM tu vizvAmitro'nvapadyata // 11 sa gatvA tapasA siddhiM lokAnviSTabhya tejsaa| tayorvivadatorevaM samIpamupacakrame / tatApa sarvAndIptaujA brAhmaNatvamavApa ca / RSirupratapAH pArtha vizvAmitraH pratApavAn // 12 apibacca sutaM somamindreNa saha kauzikaH // 44 tataH sa bubudhe pazcAttamRSi nRpasattamaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi RSeH putraM vasiSThasya vasiSThamiva tejasA // 13 paJcaSaSTyadhikazatatamo'dhyAyaH // 165 // antardhAya tadAtmAnaM vizvAmitro'pi bhArata / tAvubhAvupacakrAma cikIrSannAtmanaH priyam // 14 gandharva uvAca / sa tu zaptastadA tena zaktinA vai nRpottamaH / kalmASapAda ityasmilloke rAjA babhUva ha / jagAma zaraNaM zaktiM prasAdayitumarhayan // 15 ikSvAkuvaMzajaH pArtha tejasAsadRzo bhuvi // 1 tasya bhAvaM viditvA sa nRpateH kurunandana / sa kadAcidvanaM rAjA mRgayAM niryayau purAt / vizvAmitrastato rakSa Adideza nRpaM prati // 16 mRgAnvidhyanvarAhAMzca cacAra ripumardanaH // 2 sa zApAttasya viprarServizvAmitrasya cAjJayA / sa tu rAjA mahAtmAnaM vAsiSThamRSisattamam / rAkSasaH kiMkaro nAma viveza nRpatiM tadA // 17 tRSArtazca kSudhArtazca ekAyanagataH pathi // 3 . rakSasA tu gRhItaM taM viditvA sa munistadA / apazyadajitaH saMkhye muni pratimukhAgatam / vizvAmitro'pyapakrAmattasmAddezAdariMdama // 18 zaktiM nAma mahAbhAgaM vsisstthkulnndnm| tataH sa nRpatirvidvArakSannAtmAnamAtmanA / jyeSThaM putrazatAtputraM vasiSThasya mahAtmanaH // 4 balavatpIDyamAno'pi rakSasAntargatena ha // 19 . apagaccha patho'smAkamityevaM pArthivo'bravIt / dadarza taM dvijaH kazcidrAjAnaM prasthitaM punaH / tathA RSiruvAcainaM sAntvayazlakSNayA girA // 5- yayAce kSudhitazcainaM samAMsaM bhojanaM tadA // 20 RSistu nApacakrAma tasmindharmapathe sthitaH / tamuvAcAtha rAjarSirdvija mitrasahastadA / nApi rAjA munermAnAtkrodhAccApi jagAma ha // 6 | Asva brahmaMstvamatraiva muhUrtamiti sAntvayan // 21 amuzcantaM tu panthAnaM tamRrSi nRpsttmH| | nivRttaH pratidAsyAmi bhojanaM te yathepsitam / -223 -
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 166. 22] mahAbhArate [1. 167.5 ityuktvA prayayau rAjA tasthau ca dvijasattamaH // 22 vasiSThasyaiva putreSu tadrakSaH saMdideza ha // 37 antargataM tu tadrAjJastadA brAhmaNabhASitam / sa tAzatAvarAnputrAnvasiSThasya mahAtmanaH / so'ntaHpuraM pravizyAtha saMviveza narAdhipaH // 23 bhakSayAmAsa saMkruddhaH siMhaH kSudramRgAniva // 38 tato'rdharAtra utthAya sUdamAnAyya satvaram / vasiSTho ghAtitA zrutvA vizvAmitreNa tAnsutAn / uvAca rAjA saMsmRtya brAhmaNasya pratizrutam // 24 dhArayAmAsa taM zokaM mahAdririva medinIm / / 39 gacchAmuSminnasA deze brAhmaNo mAM pratIkSate / cakre cAtmavinAzAya buddhiM sa munisttmH|| annArthI tvaM tamannena samAMsenopapAdaya // 25 na tveva kuzikocchedaM mene matimatAM vrH||40 evamuktastadA sUdaH so'nAsAdyAmiSaM kvacit / / sa merukUTAdAtmAnaM mumoca bhagavAnaSiH / nivedayAmAsa tadA tasmai rAjJe vythaanvitH|| 26 zirastasya zilAyAM ca tUlarAzAvivApatat // 41 rAjA tu rakSasAviSTaH sUdamAha gtvythH| na mamAra ca pAtena sa yadA tena pANDava / apyenaM naramAMsena bhojayeti punaH punaH // 27 tadAgnimivA bhagavAnsaMviveza mahAvane // 42 . tathetyuktvA tataH sUdaH saMsthAnaM vadhyaghAtinAm / taM tadA susamiddho'pi na dadAha hutAzanaH / gatvA jahAra tvarito naramAMsamapetabhIH // 28 / dIpyamAno'pyamitraghna zIto'gnirabhavattataH // 43 sa tatsaMskRtya vidhivadannopahitamAzu vai| sa samudramabhipretya zokAviSTo mahAmuniH / tasmai prAdAbrAhmaNAya kSudhitAya tapasvine // 29 baddhA kaNThe zilAM gurvI nipapAta tdmbhsi||44 . sa siddhacakSuSA dRSTvA tadannaM dvijsttmH| sa samudrormivegena sthale nyasto mahAmuniH / abhojyamidamityAha krodhaparyAkulekSaNaH // 30 jagAma sa tataH khinnaH punarevAzramaM prati // 45 yasmAdabhojyamannaM me dadAti sa narAdhipaH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tasmAttasyaiva mUDhasya bhaviSyatyatra lolupaa|| 31 SaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 166 // sakto mAnuSamAMseSu yathoktaH zaktinA puraa| 167 udvejanIyo bhUtAnAM cariSyati mahImimAm // 32 gandharva uvAca / dviranuvyAhRte rAjJaH sa zApo balavAnabhUt / tato dRSTvAzramapadaM rahitaM taiH sutairmuniH / rakSobalasamAviSTo visaMjJazcAbhavattadA // 33 nirjagAma suduHkhArtaH punrevaashrmaatttH|| 1 tataH sa nRpatizreSTho rAkSasopahatendriyaH / so'pazyatsaritaM pUrNAM prAvRTkAle navAmbhasA / uvAca zaktiM taM dRSTvA nacirAdiva bhArata // 34 / / vRkSAnbahuvidhAnpArtha vahantI tIrajAnbahUn // 2 yasmAdasadRzaH zApaH prayukto'yaM tvayA mayi / atha cintAM samApede punaH pauravanandana / tasmAttvattaH pravartiSye khAdituM mAnuSAnaham / / 35 ambhasyasyA nimajjeyamiti duHkhsmnvitH||3 evamuktvA tataH sadyastaM prANairviprayujya sH| tataH pAzaistadAtmAnaM gADhaM bavA mahAmuniH / zaktinaM bhakSayAmAsa vyAghraH pazumivepsitam // 36 tasyA jale mahAnadyA nimamajja suduHkhitaH // 4 zaktinaM tu hataM dRSTvA vizvAmitrastataH punH| atha chittvA nadI pAzAMstasyAribalamardana / -224 -
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 167. 5] Adiparva [1. 168.8 samasthaM tamRSi kRtvA vipAzaM samavAsRjat // 5 adRzyantI tu taM dRSTvA krUrakarmANamagrataH / uttatAra tataH pAzaivimuktaH sa mahAnRSiH / bhayasaMvignayA vAcA vasiSThamidamabravIt // 18 vipAzeti ca nAmAsyA nadyAzcake mahAnRSiH // 6 asau mRtyurivogreNa daNDena bhagavannitaH / zoke buddhiM tatazcakre na caikatra vyatiSThata / / pragRhItena kASThena rAkSaso'bhyeti bhISaNaH // 19 so'gacchatparvatAMzcaiva saritazca sarAMsi ca // 7 taM nivArayituM zakto nAnyo'sti bhuvi kazcana / tataH sa punarevarSinadI haimavatIM tadA / tvadRte'dya mahAbhAga sarvavedavidAM vara // 20 caNDagrAhavatIM dRSTvA tasyAH srotasyavApatat / / 8 trAhi mAM bhagavanpApAdasmAddAruNadarzanAt / sA tamagnisamaM vipramanucintya sridvraa| rakSo attumiha hyAvAM nUnametaccikIrSati / / 21 zatadhA vidrutA yasmAcchatadruriti vizrutA // 9. iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tataH sthalagataM dRSTvA tatrApyAtmAnamAtmanA / saptaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 167 // martuM na zakyamityuktvA punarevAzramaM yayau // 10 168 vadhvAdRzyantyAnugata AzramAbhimukho vrajana / vasiSTha uvAca / atha zuzrAva saMgatyA vedAdhyayananiHsvanam / pRSThataH paripUrNAthaiH SaDbhiraGgairalaMkRtam // 11 mA bhaiH putri na bhetavyaM rakSasaste kathaMcana / anuvrajati ko nveSa mAmityeva ca so'bravIt / naitadrakSo bhayaM yasmAtpazyasi tvamupasthitam // 1 prahaM tvadRzyatI nAmnA taM snuSA pratyabhASata / rAjA kalmASapAdo'yaM vIryavAnprathito bhuvi / zakterbhAryA mahAbhAga tapoyuktA tapasvinI // 12 sa eSo'sminbanoddeze nivasatyatibhISaNaH // 2 vasiSTha uvaac| gandharva uvaac| putri kasyaiSa sAGgasya vedasyAdhyayanasvanaH / tamApatantaM saMprekSya vasiSTho bhagavAnRSiH / purA sAGgasya vedasya zakteriva mayA shrutH|| 13 vArayAmAsa tejasvI huMkAreNaiva bhArata // 3 adRzyantyuvAca / mantrapUtena ca punaH sa tamabhyukSya vAriNA / ayaM kukSau samutpannaH zaktergarbhaH sutasya te / mokSayAmAsa vai ghorAdrAkSasAdrAjasattamam // 4 samA dvAdaza tasyeha vedAnabhyasato mune // 14 sa hi dvAdaza varSANi vasiSThasyaiva tejasA / gandharva uvaac| grasta AsIdbraheNeva parvakAle divAkaraH // 5 evamuktastato hRSTo vasiSThaH zreSThabhAgRSiH / rakSasA vipramukto'tha sa nRpastadvanaM mahat / asti saMtAnamityuktvA mRtyoH pArtha nyvrtt||15 / tejasA raJjayAmAsa saMdhyAbhramiva bhAskaraH // 6 tataH pratinivRttaH sa tayA vadhvA sahAnagha / pratilabhya tataH saMjJAmabhivAdya kRtAJjaliH / kalmASapAdamAsInaM dadarza vijane vane // 16 uvAca nRpatiH kAle vasiSThamRSisattamam // 7 sa tu dRSTvaiva taM rAjA kruddha utthAya bhArata / saudAso'haM mahAbhAga yAjyaste dvijasattama / AviSTo rakSasogreNa iyeSAttuM tataH sma tam // 17 / asminkAle yadiSTaM te brUhi kiM karavANi te||8 ma, bhA. 29 - 225 -
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 168. 9] mahAbhArate [1. 169. 10 vasiSTha uvaac| devyA divyena vidhinA vasiSThaH shresstthbhaagRssiH||22 vRttametadyathAkAlaM gaccha rAjyaM prazAdhi tat / atha tasyAM samutpanne garbha sa munisattamaH / brAhmaNAMzca manuSyendra mAvamaMsthAH kadAcana // 9 rAjJAbhivAditastena jagAma punarAzramam // 23 raajovaac| dIrghakAladhRtaM garbhaM suSAva na tu taM ydaa| nAvamasyAmyahaM brahmankadAcidbrAhmaNarSabhAn / sAtha devyazmanA kukSiM nirbibheda tadA svkm||24 tvannideze sthitaH zazvatpUjayiSyAmyahaM dvijaan||10 dvAdaze'tha tato varSe sa jajJe manujarSabha / ikSvAkUNAM tu yenAhamanRNaH syAM dvijottama / azmako nAma rAjarSiH potanaM yo nyveshyt||25 tattvattaH prAptumicchAmi varaM vedavidAM vara // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi apatyAyepsitAM mahyaM mahiSIM gantumarhasi / bhaSTaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 168 // zIlarUpaguNopetAmikSvAkukulavRddhaye // 12 gandharva uvAca / gandharva uvAca / dadAnItyeva taM tatra rAjAnaM pratyuvAca ha / AzramasthA tataH putramadRzyantI vyajAyata / vasiSThaH parameSvAsaM satyasaMdho dvijottamaH // 13 zakteH kulakaraM rAjandvitIyamiva zaktinam // 1 tataH pratiyayau kAle vasiSThasahito'nagha / jAtakarmAdikAstasya kriyAH sa munipuMgavaH / khyAtaM puravaraM lokeSvayodhyAM manujezvaraH // 14 pautrasya bharatazreSTha cakAra bhagavAnsvayam // 2 taM prajAH pratimodantyaH sarvAH prtyudyyustdaa| parAsuzca yatastena vasiSThaH sthaapitstdaa| vipApmAnaM mahAtmAnaM divaukasa ivezvaram / / 15 garbhasthena tato loke parAzara iti smRtaH // 3 acirAtsa manuSyendro nagarI puNyakarmaNAm / amanyata sa dharmAtmA vasiSThaM pitaraM tadA / viveza sahitastena vasiSThena mahAtmanA // 16 janmaprabhRti tasmiMzca pitarIva vyavartata // 4 dadRzustaM tato rAjannayodhyAvAsino janAH / sa tAta iti viprarSi vasiSThaM pratyabhASata / puSyeNa sahitaM kAle divAkaramivoditam // 17 mAtuH samakSaM kaunteya adRzyantyAH paraMtapa // 5 sa hi tAM pUrayAmAsa lakSmyA lakSmIvatAM varaH / tAteti paripUrNArthaM tasya tanmadhuraM vacaH / ayodhyAM vyoma zItAMzuH zaratkAla ivoditH||18 adRzyantyazrupUrNAkSI zRNvantI tamuvAca ha // 6 saMsiktamRSTapanthAnaM patAkocchrayabhUSitam / mA tAta tAta tAteti na te tAto mahAmuniH / manaH prahlAdayAmAsa tasya tatpuramuttamam // 19 rakSasA bhakSitastAta tava tAto vanAntare / 7 tuSTapuSTajanAkIrNA sA purI kurunandana / manyase yaM tu tAteti naiSa tAtastavAnagha / azobhata tadA tena zakreNevAmarAvatI // 20 AryastveSa pitA tasya pitustava mahAtmanaH // 8 tataH praviSTe rAjendra tasminrAjani tAM purIm / sa evamukto duHkhArtaH styvaagRssisttmH| tasya rAjJo''jJayA devI vasiSTamupacakrame // 21 / sarvalokavinAzAya matiM cakre mahAmanAH // 9 RtAvatha maharSiH sa saMbabhUva tayA sh| taM tathA nizcitAtmAnaM mahAtmAnaM mahAtapAH / -226 -
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 169. 10] Adiparva [1. 170. 10 vasiSTho vArayAmAsa hetunA yena tacchRNu // 10 / UcuzcainAM mahAbhAgAM kSatriyAste vicetasaH / vasiSTha uvaac| jyotiHprahINA duHkhArtAH zAntArciSa ivaagnyH||23 kRtavIrya iti khyAto babhUva nRpatiH kSitau / bhagavatyAH prasAdena gacchetkSatraM sacakSuSam / yAjyo vedavidAM loke bhRgUNAM pArthivarSabhaH // 11 upAramya ca gacchema sahitAH pApakarmaNaH // 24 sa tAnaprabhujastAta dhAnyena ca dhanena ca / saputrA tvaM prasAdaM naH sarveSAM kartumarhasi / somAnte tarpayAmAsa vipulena vizAM patiH // 12 punadRSTipradAnena rAjJaH saMtrAtumarhasi // 25 tasminnapatizArdUle svaryAte'tha kdaacn| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi babhUva tatkuleyAnAM dravyakAryamupasthitam // 13 . ekonasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 169 // te bhRgUNAM dhanaM jJAtvA rAjAnaH sarva eva ha / 170 yAciSNavo'bhijagmustAMstAta bhArgavasattamAn // 14 braahmnnyuvaac| bhUmau tu nidadhuH kecidbhagavo dhanamakSayam / nAhaM gRhNAmi vastAta dRSTI smi russaanvitaa| daduH kecihijAtibhyo jJAtvA kSatriyato bhym||15 ayaM tu bhArgavo nUnamUrujaH kupito'dya vaH // 1. bhRgavastu daduH kecitteSAM vittaM yathepsitam / tena caDhUMSi vastAta nUnaM kopAnmahAtmanA / kSatriyANAM tadA tAta kAraNAntaradarzanAt // 16 / smaratA nihatAnbandhUnAdattAni na saMzayaH // 2 tato mahItalaM tAta kSatriyeNa ydRcchyaa| garbhAnapi yadA yUyaM bhRgUNAM prata putrakAH / khanatAdhigataM vittaM kenacidbhagavezmani / tadAyamUruNA garbho mayA varSazataM dhRtaH // 3 tadvittaM dadRzuH sarve sametAH kSatriyarSabhAH / 17 / SaDaGgazvAkhilo veda imaM garbhasthameva hi| avamanya tataH kopAdbhagUMstAzaraNAgatAn / viveza bhRguvaMzasya bhUyaH priyacikIrSayA // 4 nijaghnuste maheSvAsAH sarvAMstAnnizitaiH zaraiH / so'yaM pitRvadhAnUnaM krodhAdvo hantumicchati / A garbhAdanukRntantazceruzcaiva vasuMdharAm // 18 tejasA yasya divyena caDhUMSi muSitAni vaH // 5 tata ucchidyamAneSu bhRguSvevaM bhayAttadA / tamimaM tAta yAcadhvamauvaM mama sutottamam / bhRgupatnyo giri tAta himavantaM prapedire // 19 / ayaM vaH praNipAtena tuSTo dRSTIvimokSyati // 6 tAsAmanyatamA garbha bhayAdAdhAra taijasam / / gandharva uvAca / uruNaikena vAmorUrbhartuH kulavivRddhaye / evamuktAstataH sarve rAjAnaste tamUrujam / dadRzurbrAhmaNI tAM te dIpyamAnAM svatejasA // 20 UcuH prasIdeti tadA prasAdaM ca cakAra saH // 7 atha garbhaH sa bhittvoruM brAhmaNyA nirjagAma ha / anenaiva ca vikhyAto nAmnA lokeSu sttmH| . muSNandRSTIH kSatriyANAM madhyAhna iva bhaaskrH| sa aurva iti viprarSirUkai bhittvA vyajAyata / / 8 tatazcakSurviyuktAste giridurgeSu babhramuH // 21 caDhUMSi pratilabhyAtha pratijagmustato nRpAH / tataste moghasaMkalpA bhayArtAH ksstriyrssbhaaH| bhArgavastu munirmene sarvalokaparAbhavam / / 9 prAhmaNI zaraNaM jagmurdRSTyarthaM tAmaninditAm // 22 sa cakre tAta lokAnAM vinAzAya mahAmanAH / -227 -
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 170. 10] mahAbhArate [1. 171. 16 sarveSAmeva kAtsnyena manaH prvnnmaatmnH|| 10 vRthAroSapratijJo hi nAhaM jiivitumutshe| icchannapacitiM karta bhRgaNAM bhRgsttmH| anistIrNo hi mAM roSo dahedagnirivAraNim // 2 sarvalokavinAzAya tapasA mahataidhitaH // 11 yo hi kAraNataH krodhaM saMjAtaM kSantumarhati / tApayAmAsa lokAnsa sadevAsuramAnuSAn / nAlaM sa manujaH samyaktrivarga parirakSitum / / 3 tapasogreNa mahatA nandayiSyanpitAmahAn // 12 aziSTAnAM niyantA hi ziSTAnAM parirakSitA / tatastaM pitarastAta vijJAya bhRgusattamam / sthAne roSaH prayuktaH syAnnRpaiH svargajigISubhiH / / 4 pitRlokAdupAgamya sarva UcuridaM vacaH // 13 azrauSamahamUrastho garbhazayyAgatastadA / aurva dRSTaH prabhAvaste tapasograsya putraka / ArAvaM mAtRvargasya bhRgUNAM kSatriyairvadhe // 5 prasAdaM kuru lokAnAM niyaccha krodhamAtmanaH // 14 sAmarairhi yadA lokai gUNAM kSatriyAdhamaiH / nAnIzairhi tadA tAta bhRgubhirbhAvitAtmabhiH / AgarbhotsAdanaM kSAntaM tadA mAM manyurAvizat // 6 vadho'bhyupekSitaH sarvaiH kSatriyANAM vihiNstaam||15 ApUrNakozAH kila me mAtaraH pitrstthaa| AyuSA hi prakRSTena yadA naH kheda Avizat / bhayAtsarveSu lokeSu nAdhijagmuH parAyaNam // 7 tadAsmAbhirvadhastAta kSatriyairIpsitaH svayam // 16 tAnbhRgUNAM tadA dArAnkazcinnAbhyavapadyata / nikhAtaM taddhi vai vittaM kencidbhguveshmni| yadA tadA dadhAreyamUruNaikena mAM zubhA // 8 vairAyaiva tadA nyastaM ksstriyaankopyissnnubhiH| pratiSeddhA hi pApasya yadA lokeSu vidyate / kiM hi vittena naH kAryaM svargapsUnAM dvijarSabha // 17 tadA sarveSu lokeSu pApakRnnopapadyate // 9 yadA tu mRtyurAdAtuM na naH zaknoti sarvazaH / yadA tu pratiSeddhAraM pApo na labhate kvacit / tadAsmAbhirayaM dRSTa upAyastAta saMmataH // 18 tiSThanti bahavo loke tadA pApeSu karmasu // 10 AtmahA ca pumAMstAta na lokAlabhate zubhAn / jAnannapi ca yaH pApaM zaktimAnna niyacchati / tato'smAbhiH samIkSyaivaM nAtmanAtmA vinAzitaH // IzaH sanso'pi tenaiva karmaNA saMprayujyate // 11 na caitannaH priyaM tAta yadidaM krtumicchsi| rAjabhizcezvaraizcaiva yadi vai pitaro mama / niyacchedaM manaH pApAtsarvalokaparAbhavAt // 20 zaktairna zakitA trAtumiSTaM matveha jIvitam // 12 na hi naH kSatriyAH kecinna lokAH sapta putraka / ata eSAmahaM kruddho lokAnAmIzvaro'dya san / dUSayanti tapastejaH krodhamutpatitaM jahi // 21 bhavatAM tu vaco nAhamalaM samativartitum // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi mama cApi bhavedetadIzvarasya sato mahat / saptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 170 // upekSamANasya punarlokAnAM kilbiSAdbhayam // 14 171 yazcAyaM manyujo me'gnirlokAnAdAtumicchati / aurva uvaac| dahedeSa ca mAmeva nigRhItaH svatejasA // 15 uktavAnasmi yAM krodhAtpratijJAM pitarastadA / bhavatAM ca vijAnAmi sarvalokahitepsutAm / sarvalokavinAzAya na sA me vitathA bhavet // 1 tasmAdvidadhvaM yacchreyo lokAnAM mama cezvarAH // 16 -228 -
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 171. 17] Adiparva [1. 172. 17 pitara UcuH / tena yajJena zubhreNa hUyamAnena yuktitaH / ya eSa manyujaste'gnirlokAnAdAtumicchati / tadvidIpitamAkAzaM sUryeNeva ghanAtyaye // 6 apsu taM muzca bhadraM te lokA hyapsu prtisstthitaaH||17 taM vasiSThAdayaH sarve munayastatra menire| ApomayAH sarvarasAH sarvamApomayaM jagat / / tejasA divi dIpyantaM dvitIyamiva bhAskaram // 7 tasmAdapsu vimuJcamaM krodhAgniM dvijasattama / / 18 tataH paramaduSprApamanyairRSirudAradhIH / ayaM tiSThatu te vipra yadIcchasi mahodadhau / samApipayiSuH satraM tamatriH samupAgamat / / 8 manyujo'gnirdahannApo lokA hyApomayAH smRtaaH||19 tathA pulastyaH pulahaH kratuzcaiva mahAkratum / evaM pratijJA satyeyaM tavAnagha bhvissyti| . upAjagmuramitraghna rakSasAM jIvitepsayA // 9 na caiva sAmarA lokA gamiSyanti parAbhavam // 20 pulastyastu vadhAtteSAM rakSasAM bharatarSabha / vasiSTha uvaac| uvAcedaM vacaH pArtha parAzaramariMdamam // 10 tatastaM krodhajaM tAta aurvo'gniM varuNAlaye / kaJcittAtApavighnaM te kaccinnandasi putraka / utsasarja sa caivApa upayuGkte mahodadhau // 21 ajAnatAmadoSANAM sarveSAM rakSasAM vadhAt // 11 mahaddhayaziro bhUtvA yattadvedavido viduH / prajocchedamimaM mahyaM sarvaM somapasattama / tamagnimudrinvaktrAtpibatyApo mahodadhau // 22 adharmiSThaM variSThaH sankuruSe tvaM parAzara / tasmAttvamapi bhadraM te na lokAnhantumarhasi / rAjA kalmASapAdazca divamArodumicchati // 12 parAzara parAndharmAJAnajJAnavatAM vara / / 23 ye ca zaktyavarAH putrA vasiSThasya mahAmuneH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi te ca sarve mudA yuktA modante sahitAH suraiH / - ekasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 171 // 172 sarvametadvasiSThasya viditaM vai mahAmune // 13 gandharva uvAca / rakSasAM ca samuccheda eSa tAta tapasvinAm / evamuktaH sa viprarSirvasiSThena mahAtmanA / nimittabhUtastvaM cAtra kratau vaasisstthnndn| nyayacchadAtmanaH kopaM sarvalokaparAbhavAt // 1 sa satraM muJca bhadraM te samAptamidamastu te // 14 Ije ca sa mahAtejAH sarvavedavidAM varaH / evamuktaH pulastyena vasiSThena ca dhiimtaa| RSI rAkSasasatreNa zAktayo'tha parAzaraH // 2 tadA samApayAmAsa satraM zAktiH parAzaraH // 15 tato vRddhAMzca bAlAMzca rAkSasAnsa mahAmuniH / sarvarAkSasasatrAya saMbhRtaM pAvakaM muniH / udAha vitate yajJe zaktervadhamanusmaran // 3 uttare himavatpArzve utsasarja mahAvane // 16 na hi taM vArayAmAsa vasiSTho rakSasAM vadhAt / sa tatrAdyApi rakSAMsi vRkSAnazmAna eva c| dvitIyAmasya mA bhAkaM pratijJAmiti nizcayAt / / 4 / bhakSayandRzyate vahniH sadA parvaNi parvaNi // 17 trayANAM pAvakAnAM sa satre tasminmahAmuniH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi AsItpurastAddIptAnAM caturtha iva pAvakaH / / 5 dvispttydhikshttmo'dhyaayH|| 172 // - 229 -
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 173. 1] shsaab [1. 173. 24 173 akRtArthA hyahaM bharcA prasavArthazca me mahAn / arjuna uvAca / prasIda nRpatizreSTha bhartA me'yaM visRjyatAm // 13 rAjJA kalmASapAdena gurau brahmavidAM vre| evaM vikrozamAnAyAstasyAH sa sunRzaMsakRt / kAraNaM kiM puraskRtya bhAryA vai saMniyojitA // 1 bhartAraM bhakSayAmAsa vyAghro mRgamivepsitam // 14 jAnatA ca paraM dharma lokyaM tena mhaatmnaa| tasyAH krodhAbhibhUtAyA yadazru nyapatadbhuvi / agamyAgamanaM kasmAdvasiSThena mhaatmnaa| so'miH samabhavadIptastaM ca dezaM vyadIpayat // 15 kRtaM tena purA sarvaM vaktumarhasi pRcchataH // 2 tataH sA zokasaMtaptA bhrtRvysnduHkhitaa| ___ gandharva uvaac| kalmASapAdaM rAjarSimazapadbrAhmaNI ruSA // 16 dhanaMjaya nibodhedaM yanmAM tvaM paripRcchasi / yasmAnmamAkRtArthAyAstvayA kSudra nRzaMsavat / vasiSThaM prati durdharSaM tathAmitrasahaM nRpam // 3 prekSantyA bhakSito me'dya prabhurbhA mahAyazAH // 17 kathitaM te mayA pUrvaM yathA zaptaH sa pArthivaH / tasmAttvamapi durbuddhe macchApaparivikSataH / zaktinA bharatazreSTha vAsiSThena mahAtmanA // 4 patnImRtAvanuprApya sadyastyakSyasi jIvitam / / 18 sa tu zApavazaM prAptaH krodhaparyAkulekSaNaH / yasya carServasiSThasya tvayA putrA vinaashitaaH| nirjagAma purAdrAjA sahadAraH paraMtapaH // 5 tena saMgamya te bhAryA tanayaM janayiSyati / araNyaM nirjanaM gatvA sadAraH paricakrame / sa te vaMzakaraH putro bhaviSyati nRpAdhama / / 19 nAnAmRgagaNAkIrNaM nAnAsattvasamAkulam // 6 , evaM zaptvA tu rAjAnaM sA tamAGgirasI shubhaa| nAnAgulmalatAcchannaM nAnAdrumasamAvRtam / tasyaiva saMnidhau dIptaM praviveza hutAzanam // 20 araNyaM ghorasaMnAdaM zApagrastaH paribhraman // 7 .. vasiSThazca mahAbhAgaH srvmetdpshyt| sa kadAcikSudhAviSTo mRgayanbhakSamAtmanaH / jJAnayogena mahatA tapasA ca paraMtapa // 21 dadarza suparikliSTaH ksmiNshcidvnnirjhre| muktazApazca rAjarSiH kAlena mahatA tataH / brAhmaNI brAhmaNaM caiva maithunAyopasaMgatau // 8 RtukAle'bhipatito madayantyA nivAritaH // 22 tau samIkSya tu vitrastAvakRtArthau pradhAvitau / na hi sasmAra nRpatistaM zApaM zApamohitaH / tayozca dravatorvipaM jagRhe nRpatirbalAt // 9 devyAH so'tha vacaH zrutvA sa tasyA nRpasattamaH / dRSTvA gRhItaM bhartAramatha brAhmaNyabhASata / taM ca zApamanusmRtya paryatapyabhRzaM tadA // 23 zRNu rAjanvaco mahyaM yattvAM vakSyAmi suvrata // 10 etasmAtkAraNAdrAjA vasiSThaM saMnyayojayat / AdityavaMzaprabhavastvaM hi lokaparizrutaH / svadAre bharatazreSTha zApadoSasamanvitaH // 24 apramattaH sthito dharme guruzuzrUSaNe rataH // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zApaM prApto'si durdharSa na pApaM kartumarhasi / trispttydhikshttmo'dhyaayH|| 173 // RtukAle tu saMprApte bhAsmyadya samAgatA // 12 // samAptaM caitrarathaparva // - 230 -
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 174.1] Adiparva [1. 175. 13 175 174 arjuna uvAca / vaizaMpAyana uvaac| asmAkamanurUpo vai yaH syAdgandharva vedavit / tataste narazArdUlA bhrAtaraH paJca pANDavAH / purohitastamAcakSva sarvaM hi viditaM tava // 1 prayayudraupadI draSTuM taM ca devamahotsavam // 1 gandharva uvAca / te prayAtA naravyAghrA mAtrA saha paraMtapAH / yavIyAndevalasyaiSa vane bhrAtA tapasyati / brAhmaNAndadRzurmArge gacchataH sagaNAnbahUn // 2 dhaumya utkocake tIrthe taM vRNudhvaM yadIcchatha // 2 tAnacuAhmaNA rAjanpANDavAnbrahmacAriNaH / vaizaMpAyana uvAca / ka bhavanto gamiSyanti kuto vAgacchateti ha // 3 tato'rjuno'stramAgneyaM pradadau tadyathAvidhi / yudhiSThira uvAca / gandharvAya tadA prIto vacanaM cedamabravIt // 3 AgatAnekacakrAyAH sodaryAndevadarzinaH / tvayyeva tAvattiSThantu yA gandharvasattama / bhavanto hi vijAnantu sahitAnmAtRcAriNaH // 4 karmakAle grahISyAmi svasti te'stviti caabrviit||4 brAhmaNA UcuH / te'nyonyamabhisaMpUjya gandharvaH pANDavAzca h| gacchatAdyaiva pAJcAlAndrupadasya nivezanam / ramyAdbhAgIrathIkacchAdyathAkAmaM pratasthire // 5 svayaMvaro mahAMstatra bhavitA sumahAdhanaH // 5 tava utkocakaM tIrthaM gatvA dhaumyAzramaM tu te / ekasArthaM prayAtAH smo vayamapyatra gAminaH / taM vatruH pANDavA dhaumyaM paurohityAya bhArata // 6 tatra hyadbhutasaMkAzo bhavitA sumahotsavaH // 6 tAndhaumyaH pratijagrAha sarvavedavidAM varaH / yajJasenasya duhitA drupadasya mahAtmanaH / pAyena phalamUlena paurohityena caiva ha // 7 vedImadhyAtsamutpannA padmapatranibhekSaNA // 7 te tadAzaMsire labdhAM zriyaM rAjyaM ca paannddvaaH| darzanIyAnavadyAGgI sukumArI manasvinI / taM brAhmaNaM puraskRtya pAJcAlyAzca svayaMvaram // 8 dhRSTadyumnasya bhaginI droNazatroH pratApinaH // 8 mAtRSaSThAstu te tena guruNA saMgatAstadA / yo jAtaH kavacI khagI sazaraH sazarAsanaH / nAthavantamivAtmAnaM menire bharatarSabhAH // 9 susamiddhe mahAbAhuH pAvake pAvakaprabhaH // 9 sa hi vedArthatattvajJasteSAM gururudAradhIH / svasA tasyAnavadyAGgI draupadI tnumdhymaa| tena dharmavidA pArthA yAjyAH sarvavidA kRtAH // 10 nIlotpalasamo gandho yasyAH krozAtpravAyati // 10 vIrAMstu sa hi tAnmene prAptarAjyAnsvadharmataH / tAM yajJasenasya sutAM svayaMvarakRtakSaNAm / buddhivIryabalotsAhairyuktAndevAnivAparAn // 11 gacchAmahe vayaM draSTuM taM ca devamahotsavam // 11 kRtasvastyayanAstena tataste manujAdhipAH / rAjAno rAjaputrAzca yajvAno bhUridakSiNAH / menire sahitA gantuM pAJcAlyAstaM svayaMvaram // 12 svAdhyAyavantaH zucayo mahAtmAno yatatratAH // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi taruNA darzanIyAzca naanaadeshsmaagtaaH| . catuHsaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 174 // | mahArathAH kRtAstrAzca samupaiSyanti bhUmipAH // 13 -231 -
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 175. 14 ] mahAbhArate [1. 176. 20 te tatra vividhAndAyAnvijayArthaM narezvarAH / kumbhakArasya zAlAyAM nivezaM cakrire tdaa||6 pradAsyanti dhanaM gAzca bhakSyaM bhojyaM ca sarvazaH / / 14 | tatra bhaikSaM samAjahurbrAhmIM vRttiM samAzritAH / pratigRhya ca tatsarvaM dRSTvA caiva svayaMvaram / tAMzca prAptAMstadA vIrAJjajJire na narAH kacit // 7 anubhUyotsavaM caiva gamiSyAmo yathepsitam // 15 yajJasenasya kAmastu pANDavAya kirITine / naTA vaitAlikAzcaiva nartakAH sUtamAgadhAH / kRSNAM dadyAmiti sadA na caitadvivRNoti sH|| 8 niyodhakAzca dezebhyaH sameSyanti mhaablaaH||16 so'nveSamANaH kaunteyAnpAJcAlyo janamejaya / evaM kautUhalaM kRtvA dRSTvA ca pratigRhya ca / dRDhaM dhanuranAyamyaM kArayAmAsa bhArata // 9 sahAsmAbhirmahAtmAnaH punaH pratinivartyatha // 17 yatraM vaihAyasaM cApi kArayAmAsa kRtrimam / darzanIyAMzca vaH sarvAndevarUpAnavasthitAn / tena yatreNa sahitaM rAjA lakSyaM ca kAzcanam // 10 samIkSya kRSNA varayetsaMgatyAnyatamaM varam / / 18 drupada uvAca / ayaM bhrAtA tava zrImAndarzanIyo mahAbhujaH / idaM sajyaM dhanuH kRtvA sajyenAnena sAyakaiH / niyudhyamAno vijayetsaMgatyA draviNaM bahu // 19 / atItya lakSyaM yo veddhA sa labdhA matsutAmiti // 11 yudhiSThira uvAca / vaizaMpAyana uvAca / paramaM bho gamiSyAmo draSTuM devamahotsavam / iti sa drupado rAjA sarvataH samaghoSayat / bhavadbhiH sahitAH sarve kanyAyAstaM svayaMvaram / / 20 / tacchrutvA pArthivAH sarve samIyustatra bhArata // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi RSayazca mahAtmAnaH svayaMvaradidRkSayA / paJcasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 175 // duryodhanapurogAzca sakarNAH kuravo nRpa // 13 176 brAhmaNAzca mahAbhAgA dezebhyaH smupaagmn| . vaizaMpAyana uvaac| te'bhyarcitA rAjagaNA drupadena mahAtmanA // 14 evamuktAH prayAtAste pANDavA janamejaya / tataH paurajanAH sarve sAgaroddhatani:svanAH / rAjJA dakSiNapAJcAlAndrupadenAbhirakSitAn // 1 zizumArapuraM prApya nyavizaMste ca pArthivAH // 15 tataste taM mahAtmAnaM zuddhAtmAnamakalmaSam / prAguttareNa nagarAdbhUmibhAge same zubhe / dadRzuH pANDavA rAjanpathi dvaipAyanaM tadA // 2 samAjavATaH zuzubhe bhavanaiH sarvato vRtaH // 16 tasmai yathAvatsatkAraM kRtvA tena ca saantvitaaH| prAkAraparikhopeto dvaartornnmnndditH| kathAnte cAbhyanujJAtAH prayayu padakSayam // 3 vitAnena vicitreNa sarvataH samavastRtaH // 17 pazyanto ramaNIyAni vanAni ca sarAMsi c| tUryoghazatasaMkIrNaH parArdhyAgurudhUpitaH / tatra tatra vasantazca zanairjagmurmahArathAH // 4 candanodakasiktazca mAlyadAmaizca shobhitH|| 18 svAdhyAyavantaH zucayo madhurAH priyvaadinH| kailaasshikhrprkhyairnbhstlvilekhibhiH| AnupUryeNa saMprAptAH pAJcAlAnkurunandanAH / / 5 / sarvataH saMvRtainaddhaH prAsAdaiH sukRtocchritaiH // 19 te tu dRSTvA puraM tacca skandhAvAraM ca paannddvaaH| suvarNajAlasaMvItairmaNikuTTimabhUSitaiH / - 232 -
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 176. 20] Adiparva [1. 177.8 177 sukhArohaNasopAnairmahAsanaparicchadaiH // 20 yatracchidreNAbhyatikramya lakSya apraamysmvcchnnrguruuttmvaasitaiH| samarpayadhvaM khagabhairdazAdhaiH // 34 iNsaacchvrnnaibhubhiraayojnsugndhibhiH||21 etatkartA karma suduSkaraM yaH asaMbAdhazatadvauraH zayanAsanazobhitaiH / / kulena rUpeNa balena yuktaH / bahudhAtupinaddhAGgairhimavacchikharairiva // 22 tasyAdya bhAryA bhaginI mameyaM tatra nAnAprakAreSu vimAneSu svlNkRtaaH| kRSNA bhavitrI na mRSA bravImi // 35 spardhamAnAstadAnyonyaM niSeduH sarvapArthivAH // 23 tAnevamuktvA drupadasya putraH tatropaviSTAndadRzurmahAsattvaparAkramAn / pazcAdidaM draupdiimbhyuvaac| prajasiMhAnmahAbhAgAnkRSNAguruvibhUSitAn // 24 nAmnA ca gotreNa ca karmaNA ca / mahAprasAdAnbrahmaNyAnsvarASTraparirakSiNaH / ___ saMkIrtayaMstAnnRpatInsametAn // 36 preyAnsarvasya lokasya sukRtaiH karmabhiH zubhaiH / / 25 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi paJceSu ca parAryeSu paurajAnapadA janAH / SaT saptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 176 // kRSNAdarzanatuSTyarthaM sarvataH samupAvizan // 26 gAhmaNaiste ca sahitAH pANDavAH samupAvizan / dhRSTadyumna uvaac| saddhiM pAJcAlarAjasya pazyantastAmanuttamAm // 27 duryodhano durviSaho dumukho duSpradharSaNaH / taH samAjo vavRdhe sa rAjandivasAnbahUn / viviMzatirvikarNazca saho duHzAsanaH samaH // 1 mapradAnabahulaH zobhito naTanartakaiH // 28 yuyutsurvAtavegazca bhImavegadharastathA / vartamAne samAje tu ramaNIye'hni ssoddshe| ugrAyudho balAkI ca kanakAyurvirocanaH // 2 prAplutAGgI suvasanA sarvAbharaNabhUSitA / / 29 sukuNDalazcitrasenaH suvarcAH knkdhvjH| parikAMsyamupAdAya kAJcanaM samalaMkRtam / nandako bAhuzAlI ca kuNDajo vikaTastathA // 3 pravatIrNA tato raGgaM draupadI bharatarSabha // 30 ete cAnye ca bahavo dhArtarASTrA mahAbalAH / rohitaH somakAnAM matravidbrAhmaNaH zuciH / karNena sahitA vIrAstvadarthaM samupAgatAH / ristIrya juhAvAgnimAjyena vidhinA tadA // 31 zatasaMkhyA mahAtmAnaH prathitAH ksstriyrssbhaaH||4 tatarpayitvA jvalanaM brAhmaNAnsvasti vAcya ca / zakunizca balazcaiva vRSako'tha bRhadbalaH / pArayAmAsa sarvANi vAditrANi samantataH // 32 ete gAndhArarAjasya sutAH sarve samAgatAH // 5 nizabde tu kRte tasmindhRSTadyumno vizAM pate / azvatthAmA ca bhojazca sarvazastrabhRtAM varau / madhyagatastatra meghagambhIrayA giraa| samaveto mahAtmAnau tvadarthe samalaMkRtau // 6 pAkyamuccairjagAdedaM zlakSNamarthavaduttamam // 33 bRhanto maNimAMzcaiva daNDadhArazca vIryavAn / idaM dhanurlakSyamime ca bANAH sahadevo jayatseno meghasaMdhizca mAgadhaH // 7 - zRNvantu me pArthivAH sarva eva / virATaH saha putrAbhyAM zaGkhanaivottareNa ca / ma. mA. 30 -233 -
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 177.8 ] mahAbhArata [1. 178.7 vArdhakSemiH suvarcAzca senAbinduzca pArthivaH // 8 / vidhyeta ya imaM lakSyaM varayethAH zubhe'dya tm||22 abhibhUH saha putreNa sudAmnA ca suvrcsaa| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sumitraH sukumArazca vRkaH satyadhRtistathA // 9 saptasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 177 // sUryadhvajo rocamAno nIlazcitrAyudhastathA / 178 aMzumAMzcekitAnazca zreNimAMzca mahAbalaH // 10 vaizaMpAyana uvAca / samudrasenaputrazca candrasenaH pratApavAn / te'laMkRtAH kuNDalino yuvAnaH / jalasaMdhaH pitAputrau sudaNDo daNDa eva ca // 11 parasparaM spardhamAnAH sametAH / pauNDUko vAsudevazca bhagadattazca vIryavAn / akhaM balaM cAtmani manyamAnAH kaliGgastAmraliptazca pattanAdhipatistathA // 12 __ sarve samutpeturahaMkRtena // 1 madrarAjastathA zalyaH sahaputrau mhaarthH| rUpeNa vIryeNa kulena caiva rukmAGgadena vIreNa tathA rukmarathena ca // 13 ____dharmeNa caivApi ca yauvanena / kauravyaH somadattazca putrAzcAsya mhaarthaaH| samRddhadarpA madavegabhinnA samavetAstrayaH zUrA bhUribhUrizravAH zalaH // 14 mattA yathA haimavatA gjendraaH||2 sudakSiNazca kAmbojo dRDhadhanvA ca kauravaH / parasparaM spardhayA prekSamANAH bRhadbalaH suSeNazca zibirauzInarastathA // 15 saMkalpajenApi priplutaanggaaH| . saMkarSaNo vAsudevo raukmiNeyazca vIryavAn / kRSNA mamaiSetyabhibhASamANA sAmbazca cArudeSNazca sAraNo'tha gadastathA // 16 nRpAsanebhyaH shsoptsthuH||3 akrUraH sAtyakizcaiva uddhavazca mahAbalaH / te kSatriyA raGgagatAH sametA kRtavarmA ca hArdikyaH pRthurvipRthureva ca // 17 jigISamANA drupadAtmajAM tAm / cakAzire parvatarAjakanyAviDUrathazca kaGkazca samIkaH saarmejyH| . mumAM yathA devagaNAH smetaaH||4 vIro vAtapatizcaiva jhillI piNDArakastathA / kandarpabANAbhinipIDitAGgAH uzInarazca vikrAnto vRSNayaste prkiirtitaaH|| 18 __ kRSNAgataiste hRdyairnrendraaH| bhagIratho bRhatkSatraH saindhavazva jayadrathaH / raGgAvatIrNA drupadAtmajArthaM bRhadratho bAhnikazca zrutAyuzca mahArathaH / / 19 dveSyAnhi cakruH suhRdo'pi tatra // 5 ulUkaH kaitavo rAjA citrAGgadazubhAGgadau / athAyayurdevagaNA vimAnai vatsarAjazca dhRtimAnkosalAdhipatistathA // 20 rudrAdityA vasavo'thAzvinau ca / ete cAnye ca bahavo nAnAjanapadezvarAH / sAdhyAzca sarve marutastathaiva tvadarthamAgatA bhadre kSatriyAH prathitA bhuvi // 21 yamaM puraskRtya dhanezvaraM ca // 6 ete vetsyanti vikrAntAstvadarthaM lkssymuttmm| / daityAH suparNAzca mahoragAzca -234 -.
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 178.7] Adiparva [1. 179. 5 devarSayo guhyakAzcAraNAzca / vizvAvasurnAradaparvatau ca gandharvamukhyAzca shaapsrobhiH||7 halAyudhastatra ca kezavazca ___ vRSNyandhakAzcaiva yathA prdhaanaaH| prekSAM sma cakruryadupuMgavAste sthitAzca kRSNasya mate bbhuuvuH|| 8 dRSTvA hi tAnmattagajendrarUpA npazcAbhipadmAniva vAraNendrAn / bhasmAvRtAGgAniva havyavAhA pArthAnpradadhyau sa yadupravIraH // 9 zazaMsa rAmAya yudhiSThiraM ca bhImaM ca jiSNuM ca yamau ca vIrau / zanaiH zanaistAMzca nirIkSya rAmo ___ janArdanaM prItamanA dadarza / / 10 anye tu nAnAnRpaputrapautrAH - kRssnnaagtairnetrmnHsvbhaavaiH| vyAyacchamAnA dadRzurdhamantI saMdaSTadantacchadatAmravaktrAH // 11 tathaiva pArthAH pRthubAhavaste - vIrau yamau caiva mahAnubhAvau / tAM draupadI prekSya tadA sma sarve - kandarpabANAbhihatA babhUvuH // 12 devarSigandharvasamAkulaM ta- suparNanAgAsurasiddhajuSTam / divyena gandhena samAkulaM ca divyaizca mAlyairavakIryamANam // 13 mahAvanairdundubhinAditaizca babhUva tatsaMkulamantarikSam / vimAnasaMbAdhamabhUtsamantA tsaveNuvINApaNavAnunAdam // 14: tatastu te rAjagaNAH krameNa kRSNAnimittaM nRpa vikrmntH| tatkArmukaM saMhananopapannaM ___sajyaM na zekustarasApi kartum // 15 te vikramantaH sphuratA dRDhena niSkRSyamANA dhanuSA narendrAH / viceSTamAnA dharaNItalasthA dInA adRzyanta vibhagnacittAH // 16 hAhAkRtaM taddhanuSA dRDhena niSpiSTabhagnAGgadakuNDalaM ca / kRSNAnimittaM vinivRttabhAvaM ___ rAjJAM tadA maNDalamArtamAsIt // 17 tasmiMstu saMbhrAntajane samAje nikSiptavAdeSu narAdhipeSu / kuntIsuto jiSNuriyeSa kartuM ___ sajyaM dhanustatsazaraM sa viirH|| 18 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi aSTasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 178 // vaizaMpAyana uvaac| yadA nivRttA rAjAno dhanuSaH sajyakarmaNi / athodatiSThadviprANAM madhyAjiSNurudAradhIH // 1 udakrozanvipramukhyA vidhunvanto'jinAni ca / dRSTvA saMprasthitaM pArthamindraketusamaprabham // 2 kecidAsanvimanasaH kecidAsanmudA yutAH / / AhuH parasparaM kecinnipuNA buddhijIvinaH // 3 yatkarNazalyapramukhaiH paarthivairlokvishrutaiH| nAnataM balavadbhirhi dhanurvedaparAyaNaiH // 4 tatkathaM tvakRtAstreNa prANato durbalIyasA / - 235 -
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 179.5] mahAbhArate [1. 180.4 baTumAtreNa zakyaM hi sajyaM kartuM dhanurdvijAH // 5 nyapataMzcAtra nabhasaH samantAtpuSpavRSTayaH // 18 avahAsyA bhaviSyanti brAhmaNAH srvraajsu| zatAGgAni ca tUryANi vAdakAzcApyavAdayan / karmaNyasminnasaMsiddhe cApalAdaparIkSite // 6 sUtamAgadhasaMghAzca astuvaMstatra susvanAH // 19 yadyeSa darpAddharSAdvA yadi vA brahmacApalAt / taM dRSTvA drupadaH prIto babhUvAriniSUdanaH / prasthito dhanurAyantuM vAryatAM sAdhu mA gamat // 7 // sahasainyazca pArthasya sAhAyyArthamiyeSa saH / / 20 nAvahAsyA bhaviSyAmo na ca laaghvmaasthitaaH|| tasmiMstu zabde mahati pravRtte / na ca vidviSTatAM loke gamiSyAmo mahIkSitAm // 8 yudhiSThiro dharmabhRtAM variSThaH / kejidAhuryuvA zrImAnnAgarAjakaropamaH / AvAsamevopajagAma zIghraM pInaskandhorubAhuzca dhairyeNa himavAniva // 9 sAdhaM yamAbhyAM puruSottamAbhyAm // 21 saMbhAvyamasminkarmedamutsAhAccAnumIyate / viddhaM tu lakSyaM prasamIkSya kRSNA zaktirasya mahotsAhA na hyazaktaH svayaM vrajet // 10 ___ pArthaM ca zakrapratimaM nirIkSya / na ca tadvidyate kiMcitkarma lokeSu yadbhavet / AdAya zuklaM varamAlyadAma brAhmaNAnAmasAdhyaM ca triSu saMsthAnacAriSu // 11 __ jagAma kuntIsutamutsmayantI // 22 abbhakSA vAyubhakSAzca phalAhArA dRDhavratAH / sa tAmupAdAya vijitya raGge durbalA hi balIyAMso viprA hi brahmatejasA // 12 dvijAtibhistairabhipUjyamAnaH / / brAhmaNo nAvamantavyaH sadvAsadvA samAcaran / raGgAnnirakrAmadacintyakarmA sukhaM duHkhaM mahadbhavaM karma yatsamupAgatam // 13 palyA tayA cApyanugamyamAnaH / / 23 evaM teSAM vilapatAM viprANAM vividhA giraH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi arjuno dhanuSo'bhyAze tasthA giririvAcalaH // 14 ekonAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 179 // sa taddhanuH parikramya pradakSiNamathAkarot / praNamya zirasA hRSTo jagRhe ca paraMtapaH // 15 vaizaMpAyana uvAca / sajyaM ca cakre nimiSAntareNa tasmai ditsati kanyAM tu brAhmaNAya mahAtmane / zarAMzca jagrAha dazArdhasaMkhyAn / kopa aasiinmhiipaanaamaalokyaanyonymntikaat||1 vivyAdha lakSyaM nipapAta tacca asmAnayamatikramya tRNIkRtya ca saMgatAn / . ___ chidreNa bhUmau sahasAtividdham // 16 dAtumicchati viprAya draupadI yoSitAM varAm // 2 tato'ntarikSe ca babhUva nAdaH nihanmainaM durAtmAnaM yo'yamasmAnna mnyte| . __ samAjamadhye ca mhaanninaadH| .. na hatyeSa satkAraM nApi vRddhakramaM guNaiH // 3 puSpANi divyAni vavarSa devaH hanmainaM saha putreNa durAcAraM nRpadviSam / pArthasya mUrdhni dviSatAM nihantuH // 17 ayaM hi sarvAnAhUya satkRtya ca narAdhipAn / celAvedhAMstatazcakrurhAhAkArAMzca srvshH| guNavadbhojayitvA ca tataH pazcAdvinindati // 4 -236 -
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 180.5] Adiparva [1. 181.1 asminrAjasamAvAye devAnAmiva saMnaye / tatprekSya karmAtimanuSyabuddhekimayaM sadRzaM kaMcinnapatiM naiva dRSTavAn // 5 ___rjiSNoH shbhraaturcintykrmaa| na ca vipreSvadhIkAro vidyate varaNaM prati / dAmodaro bhrAtaramugravIrya svayaMvaraH kSatriyANAmitIyaM prathitA shrutiH||6 halAyudhaM vAkyamidaM babhASe // 17 atha vA yadi kanyeyaM neha kaMcidbhubhUSati / ya eSa mattarSabhatulyagAmI agnAvenAM parikSipya yAma rASTrANi pArthivAH // 7 __mahaddhanuH karSati tAlamAtram / brAhmaNo yadi vA bAlyAllobhAvA kRtavAnidam / eSo'rjuno nAtra vicAryamasti vipriyaM pArthivendrANAM naiSa vadhyaH kathaMcana // 8 ___ yadyasmi saMkarSaNa vAsudevaH // 18 brAhmaNArthaM hi no rAjyaM jIvitaM ca vasUni ca / ya eSa vRkSaM tarasAvarujya putrapautraM ca yaccAnyadasmAkaM vidyate dhanam // 9 __rAjJAM vikAre sahasA nivRttH| avamAnabhayAdetatsvadharmasya ca rakSaNAt / vRkodaro nAnya ihaitadadya svayaMvarANAM cAnyeSAM mA bhUdevaMvidhA gatiH // 10 ___ kartuM samartho bhuvi martyadharmA // 19 ityuktvA rAjazArdUlA hRSTAH parighabAhavaH / yo'sau purastAtkamalAyatAkSadrupadaM saMjighRkSantaH sAyudhAH samupAdravan / / 11 __ stnurmhaasiNhgtiviniitH| tAngRhItazarAvApAnkruddhAnApatato nRpAn / gauraH pralambojjvalacArughoNo drupado vIkSya saMtrAsAbrAhmaNAzaraNaM gataH // 12 _ viniHsRtaH so'cyuta dharmarAjaH // 20 . vegenApatatastAMstu prabhinnAniva vaarnnaan| ... yau tau kumArAviva kArtikeyau pANDuputrau mahAvIyau~ pratIyaturariMdamau // 13 dvAvazvineyAviti me prtrkH| tataH samutpeturudAyudhAste muktA hi tasmAjjatuvezmadAhA____ mahIkSito bddhtlaanggulitraaH| nmayA zrutAH pANDusutAH pRthA ca // 21 jighAMsamAnAH kururAjaputrA tamabravInnirmalatoyadAbho ___vamarSayanto'rjunabhImasenA // 14 ___ halAyudho'nantarajaM prtiitH| tatastu bhImo'dbhutavIryakarmA prIto'smi diSTayA hi pitRSvasA naH mahAbalo vajrasamAnavIryaH / pRthA vimuktA saha kauravAtryaiH // 22 utpATya dobhyAM drumamekavIro iti zrImahAbhArate AdiparvaNi niSpatrayAmAsa yathA gajendraH / / 15 / azItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 180 // taM vRkSamAdAya ripupramAthI . daNDIva daNDaM pitRrAja ugram / vaizaMpAyana uvAca / tasthau samIpe puruSarSabhasya ajinAni vidhunvantaH karakAMzca dvijrssbhaaH| pArthasya pArthaH pRthudIrghabAhuH // 16 / UcustaM bhI kartavyA vayaM yotsyAmahe parAn // 1 -237 -
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 181. 2] mahAbhArate [1. 181. 29 tAnevaM vadato viprAnarjunaH prahasanniva / kiM tvaM sAkSAddhanurvedo rAmo vA viprasattama / uvAca prekSakA bhUtvA yUyaM tiSThata pArzvataH / / 2 atha sAkSAddharihayaH sAkSAdvA vissnnurcyutH|| 16 ahamenAnajihmAtraiH zatazo vikirazaraiH / AtmapracchAdanArthaM vai bAhuvIryamupAzritaH / vArayiSyAmi saMkruddhAnmantrairAzIviSAniva // 3 viprarUpaM vidhAyedaM tato mAM pratiyudhyase // 17 iti taddhanurAdAya zulkAvAptaM mahArathaH / na hi mAmAhave kruddhamanyaH saakssaacchciipteH| bhrAtrA bhImena sahitastasthau giririvAcalaH // 4 pumAnyodhayituM zaktaH pANDavAdvA kiriittinH||18 tataH karNamukhAnkrudvAnkSatriyAMstAnruSotthitAn / vaizaMpAyana uvAca / saMpetaturabhItau tau gajau pratigajAniva // 5 tamevaMvAdinaM tatra phalgunaH pratyabhASata / Ucuzca vAcaH paruSAste rAjAno jighAMsavaH / nAsmi karNa dhanurvedo nAsmi rAmaH pratApavAn / Ahave hi dvijasyApi vadho dRSTo yuyutsataH // 6. brAhmaNo'smi yudhAM zreSThaH sarvazastrabhRtAM vrH|| 19 tato vaikartanaH karNo jagAmArjunamojasA / brAhme pauraMdare cAstre niSThito guruzAsanAt / yuddhArthI vAzitAhetorgajaH pratigajaM yathA / / 7 sthito'smyadya raNe jetuM tvAM vIrAvicalo bhava // 20 bhImasenaM yayau zalyo madrANAmIzvaro balI / evamuktastu rAdheyo yuddhAtkarNo nyvrtt| duryodhanAdayastvanye brAhmaNaiH saha sNgtaaH| brAjhaM tejastadAjayyaM manyamAno mahArathaH // 21 mRdupUrvamayatnena pratyayudhyaMstadAhave // 8 yuddhaM tUpeyatustatra raajshlyvRkodro| tato'rjunaH pratyavidhyadApatantaM tribhiH zaraiH / balinI yugapanmattI spardhayA ca balena ca // 22 karNa vaikartanaM dhImAnvikRSya balavaddhanuH // 9 anyonyamAhvayantI tI mattAviva mahAgajI / teSAM zarANAM vegena zitAnAM tigmatejasAm / muSTibhirjAnubhizcaiva nighnantAvitaretaram / vimahyamAno rAdheyo yatnAttamanudhAvati // 10 muhUrtaM tau tathAnyonyaM samare paryakarSatAm // 23 tAvubhAvapyanirdezyau lAghavAjayatAM varau / tato bhImaH samukSipya bAhubhyAM zalyamAhave / ayudhyetAM susaMrabdhAvanyonyavijayaiSiNau // 11 nyavadhIdvalinAM zreSTho jahaMsurbrAhmaNAstataH // 24 kRte pratikRtaM pazya pazya bAhubalaM ca me / tatrAzcarya bhImasenazcakAra puruSarSabhaH / iti zUrArthavacanairAbhASetAM parasparam // 12 yacchalyaM patitaM bhUmau nAhanadalinaM balI // 25 tato'rjunasya bhujayorvIryamapratimaM bhuvi / pAtite bhImasenena zalye karNe ca shngkite| jJAtvA vaikartanaH karNaH saMrabdhaH samayodhayat / / 13 zaGkitAH sarvarAjAnaH parivavRkodaram // 26 arjunena prayuktAMstAnbANAnvegavatastadA / Ucuzca sahitAstatra sAdhvime braahmnnrssbhaaH| pratihatya nanAdoccaiH sainyAstamabhipUjayan // 14 vijJAyantAM kvajanmAnaH kanivAsAstathaiva ca // 27 karNa uvAca / ko hi rAdhAsutaM karNaM zakto yodhayituM rnne| tuSyAmi te vipramukhya bhujavIryasya sNyuge| anyatra rAmAdroNAdvA kRpAdvApi zaradvataH // 28 aviSAdasya caivAsya zastrAstravinayasya ca // 15 / kRSNAdvA devakIputrAtphalgunAdvA paraMtapAt / -238
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 181. 29 ] Adiparva [1. 182.8 ko vA duryodhanaM zaktaH pratiyodhayituM raNe // 29 / tathaiva madrarAjAnaM zalyaM balavatAM varam / baladevAhate vIrAtpANDavAdvA vRkodarAt // 30 kriyatAmavahAro'smAyuddhAdbrAhmaNasaMyutAt / athainAnupalabhyeha punaryotsyAmahe vayam // 31 tatkarma bhImasya samIkSya kRSNaH ___ kuntIsutau tau parizaGkamAnaH / nivArayAmAsa mahIpatIMstA dharmeNa labdhetyanunIya sarvAn // 32 ta evaM saMnivRttAstu yuddhAyuddhavizAradAH / yathAvAsaM yayuH sarve vismitA raajsttmaaH|| 33 vRtto brahmottaro raGgaH pAJcAlI braahmnnairvRtaa|| iti bruvantaH prayayurye tatrAsansamAgatAH // 34 brAhmaNaistu praticchannau rauravAjinavAsibhiH / / kRcchreNa jagmatustatra bhImasenadhanaMjayau // 35 'vimuktau janasaMbAdhAcchatrubhiH parivikSatau / kRSNayAnugatau tatra nRvIrau tau virejatuH // 36 teSAM mAtA bahuvidhaM vinAzaM paryacintayat / anAgacchatsu putreSu bhaikSakAle'tigacchati // 37 dhArtarASTraItA na syurvijJAya kurupuMgavAH / mAyAnvitairvA rakSobhiH sughoraidRDhavairibhiH // 38 viparItaM mataM jAtaM vyAsasyApi mahAtmanaH / ityevaM cintayAmAsa sutasnehAnvitA pRthA // 39 mahatyathAparAhne tu ghanaiH sUrya ivAvRtaH / brAhmaNaiH prAvizattatra jiSNubrahmapuraskRtaH / / 40 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi ekAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 181 // 182 vaizaMpAyana uvAca / gatvA tu tAM bhArgavakarmazAlA -239 pArthau pRthAM prApya mhaanubhaavau| tAM yAjJasenI paramapratItau bhikSetyathAvedayatAM narAgryau // 1 kuTIgatA sA tvanavekSya putrA nuvAca bhuGkteti sametya sarve / pazcAttu kuntI prasamIkSya kanyAM' kaSTaM mayA bhASitamityuvAca // 2 sAdharmabhItA hi vilajamAnA tAM yAjJasenI paramapratItAm / pANau gRhItvopajagAma kuntI __ yudhiSThiraM vAkyamuvAca cedam // 3 iyaM hi kanyA drupadasya rAjJa stavAnujAbhyAM mayi saMnisRSTA / yathocitaM putra mayApi coktaM sametya bhuGkteti nRpa pramAdAt // 4 kathaM mayA nAnRtamuktamadya bhavetkurUNAmRSabha bravIhi / pAzcAlarAjasya sutAmadharmo na copavarteta nbhuutpuurvH|| 5 muhUrtamAtraM tvanucintya rAjA ___ yudhiSThiro maatrmuttmaujaaH| kuntI samAzvAsya kurupravIro - dhanaMjayaM vAkyamidaM bbhaasse||6 tvayA jitA pANDava yAjJasenI tvayA ca toSiSyati rAjaputrI / prajvAlyatAM hUyatAM cApi vahniguhANa pANiM vidhivattvamasyAH // 7 arjuna uvAca / mA mAM narendra tvamadharmabhAja ___ kRthA na dharmo hyayamIpsito'nyaH / -
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 182. 8] mahAbhArate [1. 183.9 bhavAnnivezyaH prathamaM tato'yaM nAzaGkamAnaH saharauhiNeyaH / bhImo mahAbAhuracintyakarmA // 8 jagAma tAM bhArgavakarmazAlAM ahaM tato nakulo'nantaraM me yatrAsate te puruSapravIrAH // 2 ___ mAdrIsutaH sahadevo jghnyH| tatropaviSTaM pRthudIrghabAhuM vRkodaro'haM ca yamau ca rAja __ dadarza kRSNaH saharauhiNeyaH / niyaM ca kanyA bhavataH sma sarve // 9 ajAtazatru parivArya tAMzca evaMgate yatkaraNIyamatra upopaviSTAJjavalanaprakAzAn // 3 ___dharmya yazasyaM kuru tatpracintya / tato'bravIdvAsudevo'bhigamya pAzcAlarAjasya ca yatpriyaM syA kuntIsutaM dharmabhRtAM variSTham / ttadrUhi sarve sma vaze sthitaaste||10 kRSNo'hamasmIti nipIDya pAdau .. vaizaMpAyana uvaac| yudhiSThirasyAjamIDhasya rAjJaH // 4 te dRSTvA tatra tiSThantI sarve kRSNAM yazasvinIm / tathaiva tasyApyanu rauhiNeyasaMprekSyAnyonyamAsInA hRdayaistAmadhArayan // 11 stau cApi hRSTAH kuravo'bhyanandan / teSAM hi draupadI dRSTvA sarveSAmamitaujasAm / pitRSvasuzcApi yadupravIrA- . saMpramathyendriyagrAmaM prAdurAsInmanobhavaH // 12 vagRhRtAM bhAratamukhya pAdau // 5 . kAmyaM rUpaM hi pAzcAlyA vidhAtrA vihitaM svayam / ajAtazatruzca kurupravIraH babhUvAdhikamanyAbhyaH sarvabhUtamanoharam // 13 papraccha kRSNaM kuzalaM nivedya / teSAmAkArabhAvajJaH kuntIputro yudhiSThiraH / kathaM vayaM vAsudeva tvayeha dvaipAyanavacaH kRtsnaM saMsmaranvai nararSabha // 14 ___ gUDhA vasanto viditAH sma sarve / / 6 abravItsa hi taanbhraatRnmithobhedbhyaannpH| tamabravIdvAsudevaH prahasya sarveSAM draupadI bhAryA bhaviSyati hi naH shubhaa||15 .. gUDho'pyagniyita eva rAjan / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi taM vikrama pANDaveyAnatItya yshiitydhikshttmo'dhyaayH|| 182 // . ko'nyaH kartA vidyate mAnuSeSu // 7 diSTyA tasmAtpAvakAtsaMpramuktA vaizaMpAyana uvaac| yUyaM sarve pANDavAH zatrusAhAH / bhrAturvacastatprasamIkSya sarve diSTyA pApo dhRtarASTrasya putraH ___ jyeSThasya pANDostanayAstadAnIm / ___ sahAmAtyo na sakAmo'bhaviSyat // 8 tamevArthaM dhyAyamAnA manobhi bhadraM vo'stu nihitaM yadguhAyAM rAsAMcakruratha tatrAmitaujAH // 1 ___vivardhadhvaM jvalana ivedhyamAnaH / vRSNipravIrastu kurupravIrA mA vo vidyuH pArthivAH kecaneha -240 -
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 183. 9] Adiparva [1. 184. 15 yAsyAvahe zibirAyaiva tAvat / te cApi sarve'bhyavajahurannam // 7 so'nujJAtaH pANDavenAvyayazrIH kuzaistu bhUmau zayanaM cakAra / prAyAcchIghraM baladevena sArdham // 9 mAdrIsutaH sahadevastarasvI / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yathAtmIyAnyajinAni sarve jyazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 183 // saMstIrya vIrAH suSupurdharaNyAm // 8 agastyazAstAmabhito dizaM tu vaizaMpAyana uvAca / zirAMsi teSAM kurusattamAnAm / dhRSTadyumnastu pAJcAlyaH pRSThataH kurunandanau / kuntI purastAttu babhUva teSAM andhagacchattadA yAntau bhArgavasya nivezanam // 1. ___ kRSNA tirazcaiva babhUva pattaH // 9 so'zAyamAnaH puruSAnavadhAya samantataH / azeta bhUmau saha pANDuputraiH svayamArAnniviSTo'bhUdbhArgavasya nivezane // 2 ___pAdopadhAneva kRtA kuzeSu / sAye'tha bhImastu ripupramAthI na tatra duHkhaM ca babhUva tasyA jiSNuryamau cApi mahAnubhAvau / na cAvamene kurupuMgavAMstAn // 10 maikSaM caritvA tu yudhiSThirAya te tatra zUrAH kathayAMbabhUvuH nivedayAMcakruradInasattvAH // 3 kathA vicitrAH pRtanAdhikArAH / tatastu kuntI drupadAtmajAM tA astrANi divyAni rathAMzca nAgAmuvAca kAle vacanaM vadAnyA / nkhagAngadAzcApi parazvadhAMzca // 11 ato'pramAdAya kuruSva bhadre teSAM kathAstAH parikIrtyamAnAH baliM ca viprAya ca dehi bhikSAm // 4 pAJcAlarAjasya sutastadAnIm / ye cAnnamicchanti dadasva tebhyaH zuzrAva kRSNAM ca tathA niSaNNAM parizritA ye parito manuSyAH / te cApi sarve dadRzurmanuSyAH // 12 tatazca zeSaM pravibhajya zIghra dhRSTadyumno rAjaputrastu sarvaM madhaM caturNAM mama cAtmanazca // 5 vRttaM teSAM kathitaM caiva raatrii| ardha ca bhImAya dadAhi bhadre sarvaM rAjJe drupadAyAkhilena - ya eSa mattarSabhatulyarUpaH / nivedayiSyaMstvarito jagAma // 13 zyAmo yuvA saMhananopapanna pAJcAlarAjastu viSaNNarUpaeSo hi vIro bahubhuksadaiva // 6 staanpaannddvaanprtivindmaanH| mA hRSTarUpaiva tu rAjaputrI dhRSTadyumnaM paryapRcchanmahAtmA tasyA vacaH saadhvvishngkmaanaa| kka sA gatA kena nItA ca kRSNA // 14 pathAvaduktaM pracakAra sAdhvI ___ kaccinna zUdreNa na hInajena -241 -
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 184. 15 ] mahAbhArate [1. 185. 11 vaizyena vA krdenoppnnaa| sarvaizca devairRSibhizca juSTaH // 3 kaJcitpadaM mUrdhni na me nidigdhaM kRSNA ca gRhyAjinamanvayAttaM ___ kaccinmAlA patitA na zmazAne // 15 nAgaM yathA nAgavadhUH prhRssttaa| kaJcitsavarNapravaro manuSya amRSyamANeSu narAdhipeSu udriktavarNo'pyuta veha kaJcit / __kruddheSu taM tatra samApatatsu // 4 . kaccinna vAmo mama mUrdhni pAdaH tato'paraH pArthivarAjamadhye ___ kRSNAbhimarzena kRto'dya putra // 16 ___ pravRddhamArujya mhiiprrohm| kaccicca yakSye paramapratItaH prakAlayanneva sa pArthivaughAsaMyujya pArthena nararSabheNa / nkruddho'ntakaH prANabhRto yathaiva // 5 bravIhi tattvena mahAnubhAvaH tau pArthivAnAM miSatA narendra .. ko'sau vijetA duhiturmamAdya // 17 ___ kRSNAmupAdAya gatau nraagryau| vicitravIryasya tu kaccidadya vibhrAjamAnAviva candrasUryo kurupravIrasya dharanti putraaH| ___ bAhyAM purAdbhArgavakarmazAlAm // 6 kaJcittu pArthena yavIyasAdya tatropaviSTArjirivAnalasya dhanurgRhItaM nihataM ca lakSyam // 18 teSAM janitrIti mama prtrkH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tathAvidhaireva nrprviiraicturshiitydhikshttmo'dhyaayH||184 // rupopvissttaistribhirgniklpaiH||7 tasyAstatastAvabhivAdya pAdAvaizaMpAyana uvaac| 'vuktvA ca kRSNAmabhivAdayeti / tatastathoktaH parihRSTarUpaH sthitau ca tatraiva nivedya kRSNAM pitre zazaMsAtha sa rAjaputraH / __ bhaikSapracArAya gatA narAgryAH // 8 dhRSTadyumnaH somakAnAM praboM teSAM tu bhaikSaM pratigRhya kRSNA vRttaM yathA yena hRtA ca kRSNA // 1 ___ kRtvA baliM brAhmaNasAcca kRtvA / yo'sau yuvA svAyatalohitAkSaH tAM caiva vRddhAM pariviSya tAMzca kRSNAjinI devsmaanruupH| ___ narapravIrAnsvayamapyabhuta / / 9 yaH kArmukAgryaM kRtavAnadhijyaM suptAstu te pArthiva sarva eva lakSyaM ca tatpAtitavAnpRthivyAm // 2 ___ kRSNA tu tepAM caraNopadhAnam / asajjamAnazca gatastarasvI AsItpRthivyAM zayanaM ca teSAM vRto dvijAgryairabhipUjyamAnaH / darbhAjinAgryAstaraNopapannam // 10 cakrAma vajrIva diteH suteSu te nardamAnA iva kAlameghAH -242 -
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 185. 11] Adiparva [1. 185. 26 kathA vicitrAH kathayAMbabhUvuH / na vaizyazadraupayikIH kathAstA __ na ca dvijAteH kathayanti viiraaH||11 niHsaMzayaM kSatriyapuMgavAste yathA hi yuddhaM kathayanti rAjan / AzA hi no vyaktamiyaM samRddhA muktAnhi pArthAzRNumo'gnidAhAt // 12 yathA hi lakSyaM nihataM dhanuzca sajyaM kRtaM tena tathA prasahya / yathA ca bhASanti parasparaM te channA dhruvaM te pracaranti pArthAH // 13 / tataH sa rAjA drupadaH prahRSTaH __purohitaM preSayAM tatra cakre / vidyAma yuSmAniti bhASamANo mahAtmanaH pANDusutAH stha kaccit // 14 gRhItavAkyo nRpateH purodhA gatvA prazaMsAmabhidhAya teSAm / vAkyaM yathAvannRpateH samagra muvAca tAnsa kramavikrameNa // 15 vijJAtumicchatyavanIzvaroM vaH pAJcAlarAjo drupado vraarhaaH| lakSyasya veddhAramimaM hi dRSTvA harSasya nAntaM paripazyate saH // 16 tadAcaDDhe jJAtikulAnupUrvI ___padaM ziraHsu dviSatAM kurudhvam / prahAdayadhvaM hRdayaM mamedaM pAzcAlarAjasya sahAnugasya // 17 pANDurhi rAjA drupadasya rAjJaH priyaH sakhA cAtmasamo babhUva / tasyaiSa kAmo duhitA mameyaM -243 snuSA yadi syAditi kauravasya // 18 ayaM ca kAmo drupadasya rAjJo hRdi sthito nitymninditaanggaaH| yadarjuno vai pRthudIrghabAhu dharmeNa vindeta sutAM mameti // 19 tathoktavAkyaM tu purohitaM taM sthitaM vinItaM samudIkSya rAjA / samIpasthaM bhImamidaM zazAsa - pradIyatAM pAdyamayaM tathAsmai // 20 mAnyaH purodhA drupadasya rAjJa stasmai prayojyAbhyadhikaiva pUjA / bhImastathA tatkRtavAnnarendra tAM caiva pUjAM pratisaMgRhItvA / / 21 sukhopaviSTaM tu purohitaM taM yudhiSThiro brAhmaNamityuvAca / pAzcAlarAjena sutA nisRSTA svadharmadRSTena yathAnukAmam / / 22 pradiSTazulkA drupadena rAjA sAnena vIreNa tathAnuvRttA / na tatra varNeSu kRtA vivakSA ___ na jIvazilpe na kule na gotre // 23 kRtena sajyena hi kArmukeNa viddhana lakSyeNa ca saMnisRSTA / seyaM tathAnena mahAtmaneha kRSNA jitA pArthivasaMghamadhye // 24 naivaMgate saumakiradya rAjA saMtApamahatyasukhAya kartum / kAmazca yo'sau drupadasya rAjJaH ___ sa cApi saMpatsyati pArthivasya // 25 aprApyarUpAM hi narendrakanyA-
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 185. 26 ] mahAbhArate [1. 186. 11 mimAmahaM brAhmaNa sAdhu mnye| na taddhanurmandabalena zakyaM __ mauA samAyojayituM tathA hi / na cAkRtAstreNa na hInajena lakSyaM tathA pAtayituM hi zakyam // 26 tasmAnna tApaM duhiturnimittaM ___ pAzcAlarAjo'rhati kartumadya / na cApi tatpAtanamanyatheha ___ kartuM viSahyaM bhuviM mAnavena // 27 evaM bruvatyeva yudhiSThire tu pAJcAlarAjasya samIpato'nyaH / tatrAjagAmAzu naro dvitIyo nivedayiSyanniha siddhamannam // 28 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi paJcAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 185 // 186 dUta uvAca / janyArthamannaM drupadena rAjJA vivAhahetorupasaMskRtaM c| tadApnuvadhvaM kRtasarvakAryAH __ kRSNA ca tatraiva ciraM na kAryam // 1 ime rathAH kAJcanapadmacitrAH sadazvayuktA vsudhaadhipaarhaaH| etAnsamAruhya paraita sarve pAJcAlarAjasya nivezanaM tat // 2 vaizaMpAyana uvAca / tataH prayAtAH kurupuMgavAste purohitaM taM prathamaM prayApya / AsthAya yAnAni mahAnti tAni kuntI ca kRSNA ca sahaiva yAte // 3 -244 zrutvA tu vAkyAni purohitasya yAnyuktavAnbhArata dhrmraajH| jijJAsayaivAtha kurUttamAnAM dravyANyanekAnyupasaMjahAra // 4 phalAni mAlyAni susaMskRtAni / ___ carmANi varmANi tathAsanAni / . gAzcaiva rAjannatha caiva raja vyANi cAnyAni kRSInimittam / / 5 anyeSu zilpeSu ca yAnyapi syuH __ sarvANi kluptAnyakhilena ttr| . krIDAnimittAni ca yAni tAni sarvANi tatropajahAra rAjA // 6 rathAzvavarmANi ca bhAnumanti __khaDgA mahAnto'zvarathAzca citrAH / dhanUMSi cAgryANi zarAzca mukhyAH zaktyaSTayaH kAJcanabhUSitAzca // 7 prAsA bhuzuNDyazca parazvadhAzca sAMgrAmikaM caiva tathaiva sarvam / zayyAsanAnyuttamasaMskRtAni tathaiva cAsanvividhAni tatra // 8 kuntI tu kRSNAM parigRhya sAdhvI mantaHpuraM drupadasyAviveza / striyazca tAM kauravarAjapatnI pratyarcayAMcakruradInasattvAH // 9 tAnsiMhavikrAntagatInavekSya . maharSabhAkSAnajinottarIyAn / gUDhottarAMsAnbhujagendrabhoga pralambabAhUnpuruSapravIrAn // 10 rAjA ca rAjJaH sacivAzca sarve putrAzca rAjJaH suhRdastathaiva / -
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 186. 11] Adiparva [1. 187. 17 preSyAzca sarve nikhilena rAja api naH saMzayasyAnte manastuSTirihAvizet / ___ harSa samApeturatIva tatra // 11 api no bhAgadheyAni zubhAni syuH paraMtapa // 5 te tatra vIrAH paramAsaneSu kAmayA brUhi satyaM tvaM satyaM rAjasu zobhate / spaadpiitthessvvishngkmaanaaH| iSTApUrtena ca tathA vaktavyamanRtaM na tu // 6 yathAnupUrvyA vivizunarAgryA zrutvA hyamarasaMkAza tava vAkyamariMdama / stadA mahArheSu na vismayantaH // 12 dhruvaM vivAhakaraNamAsthAsyAmi vidhAnataH // 7 uccAvacaM pArthivabhojanIyaM yudhiSThira uvAca / pAtrISu jaambuundraajtiissu| mA rAjanvimanA bhUstvaM pAJcAlya prItirastu te / dAsAzca dAsyazca sumRSTaveSAH Ipsitaste dhruvaH kAmaH saMvRtto'yamasaMzayam // 8 bhojApakAzcApyupajahvarannam // 13 vayaM hi kSatriyA rAjanpANDoH putrA mahAtmanaH / te tatra bhuktvA puruSapravIrA . jyeSThaM mAM viddhi kaunteyaM bhImasenArjunAvimau / yathAnukAmaM subhRzaM prtiitaaH| yAbhyAM tava sutA rAjanirjitA rAjasaMsadi // 9 utkramya sarvANi vasUni tatra yamau tu tatra rAjendra yatra kRSNA prtisstthitaa| sAMgrAmikAnyAvivizunUvIrAH // 14 vyetu te mAnasaM duHkhaM kSatriyAH smo nararSabha / tallakSayitvA drupadasya putro padminIva suteyaM te hradAdanyaM hRdaM gatA / / 10 rAjA ca sarvaiH saha matrimukhyaiH / iti tathyaM mahArAja sarvametadbhavImi te| samarcayAmAsurupetya hRSTAH bhavAnhi gururasmAkaM paramaM ca parAyaNam // 11 kuntIsutAnpArthivaputrapautrAn // 15 vaizaMpAyana uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tataH sa drupado rAjA harSavyAkulalocanaH / ____SaDazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 156 // prativaktuM tadA yuktaM nAzakattaM yudhiSThiram // 12 187 yatnena tu sa taM harSaM saMnigRhya paraMtapaH / vaizaMpAyana uvAca / anurUpaM tato rAjA pratyuvAca yudhiSThiram / / 13 tata AhUya pAJcAlyo rAjaputraM yudhiSThiram / papraccha cainaM dharmAtmA yathA te pradrutAH puraa| parigraheNa brAhmaNa parigRhya mahAdyutiH // 1 sa tasmai sarvamAcakhyAvAnupUryeNa pANDavaH // 14 paryapRcchadadInAtmA kuntIputraM suvarcasam / tacchrutvA drupado rAjA kuntIputrasya bhASitam / kathaM jAnIma bhavataH kSatriyAnbrAhmaNAnuta / / 2 vigarhayAmAsa tadA dhRtarASTraM janezvaram // 15 vaizyAnvA guNasaMpannAnuta vA zUdrayonijAn / AzvAsayAmAsa ca taM kuntIputraM yudhiSThiram / mAyAmAsthAya vA siddhAMzcarataH sarvatodizam / / 3 / pratijajJe ca rAjyAya drupado vadatAM varaH // 16 kRSNAhetoranuprAptAndivaH saMdarzanArthinaH / tataH kuntI ca kRSNA ca bhImasenArjunAvapi / pravItu no bhavAnsatyaM saMdeho hyatra no mahAn // 4 yamau ca rAjJA saMdiSTau vivizurbhavanaM mahat // 17 -245 -
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 187. 18] mahAbhArate [1. 188.9 tatra te nyavasanrAjanyajJasenena puujitaaH| drupada uvaac| pratyAzvastAMstato rAjA saha putrairuvAca tAn / / 18 tvaM ca kuntI ca kaunteya dhRSTadyumnazca me sutaH / gRhNAtu vidhivatpANimadyaiva kurunandanaH / kathayantvitikartavyaM zvaH kAle karavAmahe // 31 puNye'hani mahAbAhurarjunaH kurutAM kSaNam // 19 vaizaMpAyana uvAca / tatastamabravIdrAjA dharmaputro yudhiSThiraH / te sametya tataH sarve kathayanti sma bhArata / . mamApi dArasaMbandhaH kAryastAvadvizAM pate // 20 atha dvaipAyano rAjannabhyAgacchadyadRcchayA // 32 drupada uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi bhavAnvA vidhivatpANiM gRhNAtu duhiturmama / saptAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 187 // yasya vA manyase vIra tasya kRSNAmupAdiza // 21 188 yudhiSThira uvaac| vaizaMpAyana uvAca / sarveSAM draupadI rAjanmahiSI no bhaviSyati / tataste pANDavAH sarve pAzcAlyazca mahAyazAH / evaM hi vyAhRtaM pUrvaM mama mAtrA vizAM pate // 22 pratyutthAya mahAtmAnaM kRSNaM dRSTvAbhyapUjayan // 1 ahaM cApyaniviSTo vai bhImasenazca paannddvH|| pratinandya sa tAnsarvAnpRSTvA kushlmnttH| pArthena vijitA caiSA ratnabhUtA ca te sutA / / 23 Asane kAzcane zubhre niSasAda mahAmanAH // 2 eSa naH samayo rAjanaratnasya sahabhojanam / anujJAtAstu te sarve kRSNenAmitatejasA / na ca taM hAtumicchAmaH samayaM rAjasattama / / 24 AsaneSu mahArheSu niSedurdvipadAM varAH // 3 . sarveSAM dharmataH kRSNA mahiSI no bhaviSyati / tato muhUrtAnmadhurAM vANImuccArya pArSataH / AnupUryeNa sarveSAM gRhNAtu jvalane karam / / 25 papraccha taM mahAtmAnaM draupadyarthe vizAM patiH // 4 dupada uvaac| kathamekA bahUnAM syAnna ca syAddharmasaMkaraH / ekasya bahvayo vihitA mahiSyaH kurunandana / etanno bhagavAnsarvaM prabravItu yathAtatham / / 5 naikasyA bahavaH puMso vidhIyante kadAcana / / 26 vyAsa uvaac| lokavedaviruddhaM tvaM nAdharmaM dhArmikaH shuciH| asmindharme vipralabdhe lokavedavirodhake / kartumarhasi kaunteya kasmAtte buddhirIdRzI / / 27 yasya yasya mataM yadyacchrotumicchAmi tasya tat // 6 yudhiSThira uvAca / dupada uvAca / sUkSmo dharmo mahArAja nAsya vidmo vayaM gatim / adharmo'yaM mama mato viruddho lokavedayoH / pUrveSAmAnupUryeNa yAtaM vAnuyAmahe // 28 na hyekA vidyate patnI bahUnAM dvijasattama / / 7 na me vAganRtaM prAha nAdharme dhIyate matiH / na cApyAcaritaH pUrvairayaM dharmo mahAtmabhiH / evaM caiva vadatyambA mama caiva manogatam // 29 na ca dharmo'pyanekasthazcaritavyaH sanAtanaH // 8 eSa dharmo dhruvo rAjaMzcarainamavicArayan / ato nAhaM karomyevaM vyavasAyaM kriyAM prati / mA ca te'tra vizaGkA bhUtkathaMcidapi pArthiva // 30 / dharmasaMdehasaMdigdhaM pratibhAti hi mAmidam / / 9 -246 -
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ I. 188. 10] Adiparva [1. 189.7 dhRSTadyumna uvAca / Acakhyau tadyathA dharmo bahUnAmekapatnitA // 22 yavIyasaH kathaM bhAryA jyeSTho bhrAtA dvijarSabha / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi brahmansamabhivarteta sadvRttaH saMstapodhana // 10 assttaashiitydhikshttmo'dhyaayH||18|| na tu dharmasya sUkSmatvAdgatiM vidmaH kathaMcana / adharmo dharma iti vA vyavasAyo na zakyate // 11 vyAsa uvaac| kartumasmadvidhairbrahmastato na vyavasAmyaham / purA vai naimiSAraNye devAH satramupAsate / pazcAnAM mahiSI kRSNA bhavatviti kathaMcana // 12 tatra vaivasvato rAjazAmitramakarottadA // 1 yudhiSThira uvAca / tato yamo dIkSitastatra rAjana me vAganRtaM prAha nAdharme dhIyate matiH / nAmArayatkiMcidapi prajAbhyaH / vartate hi mano me'tra naiSo'dharmaH kathaMcana // 13 tataH prajAstA bahulA babhUvuH zrUyate hi purANe'pi jaTilA nAma gautamI / ___ kAlAtipAtAnmaraNAtprahINAH // 2 RSInadhyAsitavatI sapta dharmabhRtAM vara // 14 tatastu zakro varuNaH kuberaH gurozca vacanaM prAhurdharma dharmajJasattama / sAdhyA rudrA vasavazvAzvinau ca / gurUNAM caiva sarveSAM janitrI paramo guruH // 15 praNetAraM bhuvanasya prajApati sA cApyuktavatI vAcaM bhaikSavadbhujyatAmiti / samAjagmustatra devAstathAnye // 3 tasmAdetadahaM manye dharmaM dvijavarottama // 16 tato'bruvallokaguruM sametA - kuntyuvAca / bhayaM nastInaM mAnuSANAM vivRddhyA / evametadyathAhAyaM dharmacArI yudhiSThiraH / tasmAdbhayAdudvijantaH sukhepsavaH anRtAnme bhayaM tIvra mucyeyamanRtAtkatham // 17 __ prayAma sarve zaraNaM bhavantam // 4 . vyAsa uvAca / . brahmovAca / anRtAnmokSyase bhadre dharmazcaiSa sanAtanaH / kiM vo bhayaM mAnuSebhyo yUyaM sarve yadAmarAH / na tu vakSyAmi sarveSAM pAJcAla zRNu me svayam // 18 / mA vo martyasakAzAdvai bhayaM bhavatu karhicit // 5 yathAyaM vihito dharmo yatazcAyaM sanAtanaH / devA UcuH / yathA ca prAha kaunteyastathA dharmo na saMzayaH // 19 mA hyamAH saMvRttA na vizeSo'sti kazcana / . vaizaMpAyana uvAca / avizeSAdudvijanto vizeSArthamihAgatAH // 6 tata utthAya bhagavAnvyAso dvaipAyanaH prabhuH / brahmovAca / kare gRhItvA rAjAnaM rAjavezma samAvizat // 20 vaivasvato vyApRtaH satrahetopANDavAzcApi kuntI ca dhRSTadyumnazca pArSataH / ___ stena vime na mriyante manuSyAH / vicetasaste tatraiva pratIkSante sma tAvubhau // 21 / tasminnekAgre kRtasarvakArye tato dvaipAyanastasmai narendrAya mahAtmane / tata eSAM bhavitaivAntakAlaH // 7 -247
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ '1. 189. 8] mahAbhArate [1. 189. 22 vaivasvatasyApi tanurvibhUtA krIDantama:girirAjamUrdhni // 14 vIryeNa yuSmAkamuta pryuktaa| tamabravIdevarAjo mamedaM saiSAmanto bhavitA hyantakAle ___ tvaM viddhi vizvaM bhuvanaM vaze sthitam / tanurhi vIryaM bhavitA nareSu // 8 Izo'hamasmIti samanyurabravIvyAsa uvAca / dRSTvA tamakSaiH subhRzaM pramattam // 15 tatastu te pUrvajadevavAkyaM kruddhaM tu zakraM prasamIkSya devo zrutvA devA yatra devA yajante / jahAsa zakraM ca shnairudaiksst| samAsInAste sametA mahAbalA saMstambhito'bhUdatha devarAjabhAgIrathyAM dadRzuH puNDarIkam // 9 ___ stenekSitaH sthANurivAvatasthe // 16 dRSTvA ca tadvismitAste babhUvu yadA tu paryAptamihAsya krIDayA steSAmindrastatra zUro jagAma / tadA devIM rudatIM tAmuvAca / so'pazyadyoSAmatha pAvakaprabhA AnIyatAmeSa yato'hamArA___ yatra gaGgA satataM saMprasUtA // 10 nmainaM darpaH punarapyAvizeta // 17 sA tatra yoSA rudatI jalArthinI tataH zakraH spRSTamAtrastayA tu gaGgAM devIM vyavagAhyAvatiSThat / srastairaGgaiH patito'bhUddharaNyAm / tasyAzrubinduH patito jale vai tamabravIdbhagavAnugratejA tatpadmamAsIdatha tatra kAJcanam // 11 maivaM punaH zakra kRthAH kathaMcit // 18 tadadbhutaM prekSya vajrI tadAnI vivartayainaM ca mahAdrirAja mapRcchattAM yossitmntikaadvai| balaM ca vIryaM ca tavAprameyam / kA tvaM kathaM rodiSi kasya heto vivRtya caivAviza madhyamasya kyaM tathyaM kAmayeha bravIhi // 12 . yatrAsate tvadvidhAH suurybhaasH|| 19 syuvAca / sa tadvivRtya zikharaM mahAgiretvaM vetsyase mAmiha yAsmi zaka stulyadyutIMzcaturo'nyAndadarza / __ yadarthaM cAhaM rodimi mandabhAgyA / sa tAnabhiprekSya babhUva duHkhitaH Agaccha rAjanpurato'haM gamiSye kaccinnAhaM bhavitA vai yatheme // 20 draSTAsi tadrodimi yatkRte'ham // 13 tato devo girizo vajrapANiM vyAsa uvAca / vivRtya netre kupito'bhyuvaac| tAM gacchantImanvagacchattadAnIM darImetAM praviza tvaM zatakrato ___so'pazyadArAttaruNaM darzanIyam / yanmAM bAlyAdavamaMsthAH purastAt // 21 siMhAsanasthaM yuvatIsahAyaM uktastvevaM vibhunA devarAjaH -248 -
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 189. 22] Adiparva [1. 189. 35 pravepamAno bhRzamevAbhiSaGgAt / prAdAdiSTaM sannisargAdyathoktam / sastairaGgairanileneva nunna tAM cApyeSAM yoSitaM lokakAntAM mazvatthapatraM girirAjamUrdhni // 22 zriyaM bhAryAM vyadadhAnmAnuSeSu // 29 sa prAJjalivinatenAnanena taireva sArdhaM tu tataH sa devo pravepamAnaH sahasaivamuktaH / jagAma nArAyaNamaprameyam / uvAca cedaM bahurUpamugraM sa cApi tadvyadadhAtsarvameva __draSTA zeSasya bhagavaMstvaM bhavAdya // 23 tataH sarve saMbabhUvurdharaNyAm // 30 tamabravIdugradhanvA prahasya sa cApi kezau hariruddhabaha naivaMzIlAH zeSamihApnuvanti / zuklamekamaparaM cApi kRSNam / ete'pyevaM bhavitAraH purastA tau cApi kezau vizatAM yadUnAM ttasmAdetAM darimAvizya zedhvam / / 24 ___ kule striyau rohiNI devakI ca / zeSo'pyevaM bhavitA vo na saMzayo tayoreko baladevo babhUva yoni sarve mAnuSImAvizadhvam / kRSNo dvitIyaH kezavaH saMbabhUva // 31 tatra yUyaM karma kRtvAviSay ye te pUrvaM zakrarUpA niruddhAbahUnanyAnnidhanaM prApayitvA // 25 stasyAM daryAM parvatasyottarasya / AgantAraH punarevendralokaM ihaiva te pANDavA vIryavantaH svakarmaNA pUrvajitaM mahArham / ___ zakrasyAMzaH pANDavaH savyasAcI // 32 sarva mayA bhASitametadevaM. evamete pANDavAH saMbabhUvukartavyamanyadvividhArthavacca // 26 ye te rAjanpUrvamindrA bbhuuvuH| .. pUrvendrA uucuH| lakSmIzcaiSAM pUrvamevopadiSTA gamiSyAmo mAnuSaM devalokA___ hurAdharo vihito yatra mokSaH / bhAryA yaiSA draupadI divyarUpA // 33 kathaM hi strI karmaNo'nte mahItalAdevAstvasmAnAdadhIraJjananyAM dharmo vAyurmaghavAnazvinau ca // 27 . samuttiSThedanyato daivayogAt / vyAsa uvAca / yasyA rUpaM somasUryaprakAzaM etacchrutvA vajrapANirvacastu gandhazcAgryaH krozamAtrAtpravAti // 34 devazreSThaM punarevedamAha / idaM cAnyatprItipUrvaM narendra vIryeNAhaM puruSaM kAryaheto __ dadAmi te varamatyadbhutaM c| rdadyAmeSAM paJcamaM matprasUtam // 28 divyaM cakSuH pazya kuntIsutAMstvaM teSAM kAmaM bhagavAnugradhanvA puNyairdivyaiH pUrvadehairupetAn // 35 ma.bhA. 32 - 249 -
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 189. 36] mahAbhArate [1. 190.3 vaizaMpAyana uvaac| dadau tasyai sa devezastaM varaM priitimaaNstdaa| tato vyAsaH paramodArakarmA paJca te patayaH zreSThA bhaviSyantIti zaMkaraH // 44 zucirviprastapasA tasya rAjJaH / sA prasAdayatI devamidaM bhUyo'bhyabhASata / cakSurdivyaM pradadau tAnsa sarvA ekaM patiM guNopetaM tvatto'rhAmIti vai tadA / rAjApazyatpUrvadehairyathAvat // 36 tAM devadevaH prItAtmA punaH prAha zubhaM vcH|| 45 tato divyAnhemakirITamAlinaH paJcakRtvastvayA uktaH patiM dehItyahaM punaH / zakraprakhyAnpAvakAdityavarNAn / tattathA bhavitA bhadre tava tadbhadramastu te| baddhApIDAMzcArurUpAMzca yUno dehamanyaM gatAyAste yathoktaM tadbhaviSyati // 46 vyUDhoraskAMstAlamAtrAndadarza // 37 drupadaiSA hi sA jajJe sutA te devarUpiNI / divyairvastrairarajobhiH suvarga pazcAnAM vihitA patnI kRSNA paarsstyninditaa||47 AlyaizcAgryaiH zobhamAnAnatIva / svargazrIH pANDavArthAya samutpannA mahAmakhe / sAkSAtrayakSAnvasavo vAtha divyA seha taptvA tapo ghoraM duhitRtvaM tavAgatA // 48 nAdityAnvA sarvaguNopapannAn / saiSA devI rucirA devajuSTA tAnpUrvendrAnevamIkSyAbhirUpA pazcAnAmekA svakRtena karmaNA / nprIto rAjA drupado vismitazca // 38 sRSTA svayaM devapatnI svayaMbhuvA divyAM mAyAM tAmavApyAprameyAM zrutvA rAjandrupadeSTaM kuruSva // 49 tAM caivAgryAM zriyamiva rUpiNIM ca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi yogyAM teSAM rUpatejoyazobhiH ekonanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 189 // patnImRddhAM dRSTavAnpArthivendraH // 39 // samAptaM draupadIsvayaMvaraparva // sa tadRSTvA mahadAzcaryarUpaM __ jagrAha pAdau satyavatyAH sutasya / drupada uvaac| naitaccitraM paramarSe tvayIti azrutvaivaM vacanaM te maharSe prasannacetAH sa uvAca cainam // 40 mayA pUrva yatitaM kAryametat / vyAsa uvaac| na vai zakyaM vihitasyApayAtuM AsIttapovane kAcidRSeH kanyA mahAtmanaH / ___ tadevedamupapannaM vidhAnam // 1 nAdhyagacchatpatiM sA tu kanyA rUpavatI satI // 41 diSTasya granthiranivartanIyaH toSayAmAsa tapasA sA kilogreNa zaMkaram / svakarmaNA vihitaM neha kiMcit / tAmuvAcezvaraH prIto vRNu kAmamiti svayam // 42 kRtaM nimittaM hi varaikahetosaivamuktAbravItkanyA devaM varadamIzvaram / stadevedamupapannaM bahUnAm / / 2 patiM sarvaguNopetamicchAmIti punaH punaH // 43 yathaiva kRSNoktavatI purastA -250 -
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 190. 3] Adiparva [1. 190. 17 kAnpatInme bhagavAndadAtu / sa cApyevaM varamityabravIttAM devo hi veda paramaM yadatra // 3 yadi vAyaM vihitaH zaMkareNa dharmo'dharmo vA nAtra mmaapraadhH| gRhantvime vidhivatpANimasyA yathopajoSaM vihitaiSAM hi kRSNA // 4 . vaizaMpAyana uvaac| tato'bravIdbhagavAndharmarAja madya puNyAhamuta paannddvey| adya pauSyaM yogamupaiti candramAH - pANiM kRSNAyAstvaM gRhANAdya pUrvam // 5 tato rAjA yajJasenaH saputro __janyArthayuktaM bahu tattadagryam / samAnayAmAsa sutAM ca kRSNA mAplAvya ratnairbahubhirvibhUSya // 6 tataH sarve suhRdastatra tasya samAjagmuH sacivA matriNazca / draSTuM vivAhaM paramapratItA dvijAzca paurAzca ythaaprdhaanaaH|| 7 tattasya vezmArthijanopazobhitaM vikIrNapadmotpalabhUSitAjiram / / mahArharanaughavicitramAbabhau divaM yathA nirmalatArakAcitam // 8 tatastu te kauravarAjaputrA vibhUSitAH kuNDalino yuvAnaH / mahArhavastrA varacandanokSitAH ... kRtAbhiSekAH kRtmngglkriyaaH||9 purohitenAgnisamAnavarcasA sahaiva dhaumyena yathAvidhi prbho| - 251 krameNa sarve vivizuzca tatsado ___maharSabhA goSThamivAbhinandinaH // 10 tataH samAdhAya sa vedapArago juhAva matrairdhvalitaM hutAzanam / yudhiSThiraM cApyupanIya matravi niyojayAmAsa sahaiva kRSNayA // 11 pradakSiNaM tau pragRhItapANI samAnayAmAsa sa vedpaargH| tato'bhyanujJAya tamAjizobhinaM purohito rAjagRhAdviniryayau // 12 krameNa cAnena narAdhipAtmajA varastriyAste jagRhustadA karam / ahanyahanyuttamarUpadhAriNo mahArathAH kauravavaMzavardhanAH // 13 idaM ca tatrAdbhutarUpamuttamaM jagAda viprarSiratItamAnuSam / mahAnubhAvA kila sA sumadhyamA babhUva kanyaiva gate gate'hani // 14 kRte vivAhe drupado dhanaM dadau mahArathebhyo bhuruupmuttmm| zataM rathAnAM varahemabhUSiNAM __ caturyujAM hemakhalInamAlinAm // 15 zataM gajAnAmabhipadminAM tathA * zataM girINAmiva hemazRGgiNAm / tathaiva dAsIzatamagryayauvanaM mahAhaveSAbharaNAmbarasrajam // 16 pRthakpRthakcaiva dazAyutAnvitaM dhanaM dado somakiragnisAkSikam / tathaiva vastrANi ca bhUSaNAni prabhAvayuktAni mahAdhanAni // 17 -
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 190. 18] mahAbhArate [1. 192.5 kRte vivAhe ca tataH sma pANDavAH yathA ca tvAbhinandAmi vadhvadya kSaumasaMvRtAm / prabhUtaratnAmupalabhya tAM zriyam / tathA bhUyo'bhinandiSye sUtaputrAM gunnaanvitaam||12 vijayurindrapratimA mahAbalAH tatastu kRtadArebhyaH pANDubhyaH praahinnoddhriH| pure tu pAJcAlanRpasya tasya ha // 18 muktAvaiDUryacitrANi haimAnyAbharaNAni ca // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi vAsAMsi ca mahArhANi nAnAdezyAni mAdhavaH / nvtydhikshttmo'dhyaayH|| 19 // kambalAjinaratnAni sparzavanti zubhAni ca // 14 zayanAsanayAnAni vividhAni mahAnti ca / vaizaMpAyana uvAca / vaiDUryavajracitrANi zatazo bhAjanAni ca // 15 pANDavaiH saha saMyogaM gatasya drupadasya tu| rUpayauvanadAkSiNyairupetAzca svalaMkRtAH / na babhUva bhayaM kiMciddevebhyo'pi kathaMcana // 1 preSyAH saMpradadau kRSNo nAnAdezyAH shsrshH||16 kuntImAsAdya tA nAryo drupadasya mahAtmanaH / gajAnvinItAnbhadrAMzca sadazvAMzca svalaMkRtAn / / nAma saMkIrtayantyastAH pAdau jagmuH svamUrdhabhiH // 2 rathAMzca dAntAnsauvarNaiH zubhaiH paTTairalaMkRtAn / / 17 kRSNA ca kSaumasaMvItA kRtakautukamaGgalA / koTizazca suvarNaM sa teSAmakRtakaM tathA / kRtAbhivAdanA zvazrvAstasthau prahvA kRtAJjaliH // 3 vItIkRtamameyAtmA prAhiNonmadhusUdanaH // 18 rUpalakSaNasaMpannAM zIlAcArasamanvitAm / tatsarvaM pratijagrAha dharmarAjo yudhisstthirH| : draupadImavadatpremNA pRthAzIrvacanaM snuSAm // 4 mudA paramayA yukto govindapriyakAmyayA // 19 yathendrANI harihaye svAhA caiva vibhaavsau| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi rohiNI ca yathA some damayantI yathA nale // 5 - ekanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 191 // ' yathA vaizravaNe bhadrA vasiSThe caapyrundhtii| // samApta vaivAhikaparva // yathA nArAyaNe lakSmIstathA tvaM bhava bhartRSu // 6 . 192 jIvasUrvIrabhadre bhusaukhysmnvitaa| vaizaMpAyana uvAca / subhagA bhogasaMpannA yajJapatnI svanuvratA // 7 tato rAjJAM carairAptaizcAraH samupanIyata / atithiinaagtaansaadhuunbaalaanvRddhaanguruuNstthaa| pANDavairupasaMpannA draupadI patibhiH zubhA // 1 pUjayantyA yathAnyAyaM zazvadgacchantu te samAH // 8 yena taddhanurAyamya lakSyaM viddhaM mahAtmanA / kurujAGgalamukhyeSu rASTreSu nagareSu ca / so'rjuno jayatAM zreSTho mahAbANadhanurdharaH // 2 anu tvamabhiSicyasva nRpatiM dharmavatsalam // 9 yaH zalyaM mdrraajaanmutkssipyaabhraamydlii| patibhirnirjitAmuvI vikrameNa mhaablaiH| trAsayaMzcApi saMkrudvo vRkSeNa puruSAraNe // 3 kuru brAhmaNasAtsarvAmazvamedhe mahAkratau // 10 na cApi saMbhramaH kazcidAsIttatra mahAtmanaH / pRthivyAM yAni ratnAni guNavanti gunnaanvite| sa bhImo bhImasaMsparzaH zatrusenAGgapAtanaH // 4 tAnyApnuhi tvaM kalyANi sukhinI zaradAM zatam // 11 / brahmarUpadharAJzrutvA pANDurAjasutAMstadA / - 252 -
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 192.5] Adiparva [1. 193.2 kaunteyAnmanujendrANAM vismayaH samajAyata / / 5 / AnIyatAM vai kRSNeti putraM duryodhanaM tadA // 20 saputrA hi purA kuntI dagdhA jatugRhe zrutA / athAsya pazcAdvidura Acakhyau pANDavAnvRtAn / punarjAtAniti smaitAnmanyante sarvapArthivAH // 6 sarvAnkuzalino vIrAnpUjitAndrupadena ca / dhikkurvantastadA bhISmaM dhRtarASTraM ca kauravam / teSAM saMbandhinazcAnyAnbahUnbalasamanvitAn // 21 karmaNA sunRzaMsena purocanakRtena vai / / 7 dhRtarASTra uvAca / vRtte svayaMvare caiva rAjAnaH sarva eva te / yathaiva pANDoH putrAste tathaivAbhyadhikA mama / yathAgataM viprajagmurviditvA pANDavAnvRtAn // 8 . seyamabhyadhikA prItivRddhirvidura me mtaa| atha duryodhano rAjA vimanA bhrAtRbhiH saha / yatte kuzalino vIrA mitravantazca pANDavAH // 22 azvatthAmnA mAtulena karNena ca kRpeNa ca // 9 . ko hi drupadamAsAdya mitraM kSattaH sabAndhavam / vinivRtto vRtaM dRSTvA draupadyA zvetavAhanam / na bubhUSedbhavenArthI gatazrIrapi pArthivaH // 23 taM tu duHzAsano brIDanmandaM mandamivAbravIt // 10 / . vaizaMpAyana uvAca / yadyasau brAhmaNo na syAdvindeta draupadI na saH / / taM tathA bhASamANaM tu viduraH pratyabhASata / na hi taM tattvato rAjanveda kazciddhanaMjayam // 11 / nityaM bhavatu te buddhireSA rAjazataM samAH // 24 daivaM tu paramaM manye pauruSaM tu nirarthakam / tato duryodhanazcaiva rAdheyazca vizAM pate / dhigasmatpauruSaM tAta yaddharantIha pANDavAH // 12 dhRtarASTramupAgamya vaco'brUtAmidaM tadA // 25 evaM saMbhASamANAste nindantazca purocanam / saMnidhau vidurasya tvAM vaktuM nRpa na zaknuvaH / vivizustinapuraM dInA vigatacetasaH // 13 viviktamiti vakSyAvaH kiM tavedaM cikiirssitm||26 jastA vigatasaMkalpA dRSTvA pArthAnmahaujasaH / sapatnavRddhiM yattAta manyase vRddhimAtmanaH / muktAnhavyavahAccainAnsaMyuktAndrupadena ca // 14 abhiSTauSi ca yatkSattuH samIpe dvipadAM vara // 27 dhRSTadyumnaM ca saMcintya tathaiva ca zikhaNDinam / anyasminnRpa kartavye tvamanyatkuruSe'nagha / drupadasyAtmajAMzcAnyAnsarvayuddhavizAradAn // 15 teSAM balavighAto hi kartavyastAta nityazaH / / 28 vidurastvatha tAzrutvA draupadyA pANDavAnvRtAn / te vayaM prAptakAlasya cikIrSA mantrayAmahe / vIDitAndhArtarASTrAMzca bhagnadarpAnupAgatAn // 16 yathA no na graseyuste saputrabalabAndhavAn // 29 tataH prItamanAH kSattA dhRtarASTraM vizAM pate / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi uvAca diSTyA kuravo vardhanta iti vismitaH / / 17 dvinvtydhikshttmo'dhyaayH|| 192 // vaicitravIryastu nRpo nizamya vidurasya tat / abravItparamaprIto diSTayA diSTayeti bhArata // 18 dhRtarASTra uvAca / manyate hi vRtaM putraM jyeSThaM drupadakanyayA / ahamapyevamevaitaccintayAmi yathA yuvAm / duryodhanamavijJAnAtprajJAcakSurnarezvaraH / / 19 | vivektuM nAhamicchAmi tvAkAraM viduraM prati // 1 atha tyAjJApayAmAsa draupadyA bhUSaNaM bahu / atasteSAM guNAneva kIrtayAmi vizeSataH / -253
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 193. 2] mahAbhArate [1. 194. 10 nAvabudhyeta viduro mamAbhiprAyamiGgitaiH // 2 eteSAmabhyupAyAnAM yaste nirdoSavAnmataH / yacca tvaM manyase prAptaM tadrUhi tvaM suyodhana / tasya prayogamAtiSTha purA kAlo'tivartate // 17 . . rAdheya manyase tvaM ca yatprAptaM tadbhavIhi me // 3 yAvaccAkRtavizvAsA drupade pArthivarSabhe / duryodhana uvaac| tAvadevAdya te zakyA na zakyAstu tataH param // 18 adya tAnkuzalairvipraiH sukRtairAptakAribhiH / eSA mama matistAta nigrahAya pravartate / kuntIputrAnbhedayAmo mAdrIputrau ca pANDavau // 4 sAdhu vA yadi vAsAdhu kiM vA rAdheya manyase // 19 atha vA drupado rAjA mahadbhirvittasaMcayaiH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi putrAzcAsya pralobhyantAmamAtyAzcaiva sarvazaH // 5 trinavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 193 // parityajadhvaM rAjAnaM kuntIputraM yudhiSThiram / atha tatraiva vA teSAM nivAsaM rocayantu te // 6 karNa uvaac| .. ihaiSAM doSavadvAsaM varNayantu pRthakpRthak / duryodhana tava prajJA na samyagiti me matiH / te bhidyamAnAstatraiva manaH kurvantu pANDavAH // 7 na hyupAyena te zakyAH pANDavAH kurunandana // 1 atha vA kuzalAH kecidupAyanipuNA nraaH| pUrvameva hi te sUkSmairupAyairyatitAstvayA / itaretarataH pArthAnbhedayantvanurAgataH // 8 nigrahItuM yadA vIra zakitA na tadA tvayA // 2 vyutthApayantu vA kRSNAM bahutvAtsukaraM hi tat / / ihaiva vartamAnAste samIpe tava paarthiv| . atha vA pANDavAMstasyAM bhedayantu tatazca tAm // 9 ajAtapakSAH zizavaH zakitA naiva bAdhitum // 3 bhImasenasya vA rAjannupAyakuzalenaraiH / jAtapakSA videzasthA vivRddhAH sarvazo'dya te / mRtyurvidhIyatAM channaiH sa hi teSAM balAdhikaH // 10 nopAyasAdhyAH kaunteyA mamaiSA matiracyuta // 4 tasmiMstu nihate rAjanhatotsAhA hataujasaH / na ca te vyasanayoktuM zakyA diSTakRtA hi te| yatiSyante na rAjyAya sa hi teSAM vyapAzrayaH // 11 zaGkitAzcepsavazcaiva pitRpaitAmahaM padama // 5 ajeyo hyarjunaH saMkhye pRSThagope vRkodre| paraspareNa bhedazca nAdhAtuM teSu zakyate / tamRte phalguno yuddhe rAdheyasya na pAdabhAk // 12 ekasyAM ye ratAH palyAM na bhidyante parasparam // 6 te jAnamAnA dairbilyaM bhImasenamRte mahat / na cApi kRSNA zakyeta tebhyo bhedayituM paraiH / asmAnbalavato jJAtvA naziSyantyabalIyasaH // 13 pariyUnAnvRtavatI kimutAdya mRjAvataH // 7 ihAgateSu pArtheSu nideshvshvrtissu| Ipsitazca guNaH strINAmekasyA bahubhartRtA / pravartiSyAmahe rAjanyathAzraddhaM nibarhaNe // 14 taM ca prAptavatI kRSNA na sA bhedayituM sukhm||8 atha vA darzanIyAbhiH pramadAbhirvilobhyatAm / / AryavRttazca pAzcAlyo na sa rAjA dhanapriyaH / ekaikastatra kaunteyastataH kRSNA virajyatAm // 15 na saMtyakSyati kaunteyAnarAjyadAnairapi dhruvam // 9 preSyatAM vApi rAdheyasteSAmAgamanAya vai / tathAsya putro guNavAnanuraktazca pANDavAn / te lopnahAreH saMdhAya vadhyantAmAptakAribhiH // 16 / tasmAnnopAyasAdhyAstAnahaM manye kathaMcana // 10 -254
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 194. 11] Adiparva [1. 195. 11 195 idaM tvadya kSamaM kartumasmAkaM puruSarSabha / tata AnAyya tAnsarvAnmatriNaH sumahAyazAH / yAvanna kRtamUlAste pANDaveyA vizAM pate / dhRtarASTro mahArAja mantrayAmAsa vai tadA // 25 tAvatpraharaNIyAste rocatAM tava vikramaH // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi asmatpakSo mahAnyAvadyAvatpAzcAlako laghuH / caturnavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 194 // tAvatpraharaNaM teSAM kriyatAM mA vicAraya // 12 vAhanAni prabhUtAni mitrANi bahulAni c| bhISma uvAca / yAvanna teSAM gAndhAre tAvadevAzu vikrama // 13 na rocate vigraho me pANDuputraiH kathaMcana / yAvacca rAjA pAJcAlyo nodyame kurute manaH / yathaiva dhRtarASTro me tathA pANDurasaMzayam // 1 saha putrairmahAvIryastAvadevAzu vikrama // 14 gAndhAryAzca yathA putrAstathA kuntIsutA matAH / yAvannAyAti vArSNeyaH karSanyAdavavAhinIm / yathA ca mama te rakSyA dhRtarASTra tathA tava // 2 rAjyArthe pANDaveyAnAM tAvadevAzu vikrama // 15 yathA ca mama rAjJazca tathA duryodhanasya te / vasani vividhAnbhogAnarAjyameva ca kevalam / tathA kurUNAM sarveSAmanyeSAmapi bhArata // 3 nAtyAjyamasti kRSNasya pANDavArthe mahIpate / / 16 / evaM gate vigrahaM tairna rocaye vikrameNa mahI prAptA bharatena mhaatmnaa| ___ saMdhAya vIrairdIyatAmadya bhUmiH / vikrameNa ca lokAMstrIJjitavAnpAkazAsanaH // 17 teSAmapIdaM prapitAmahAnAM vikramaM ca prazaMsanti kSatriyasya vizAM pate / ___ rAjyaM pituzcaiva kurUttamAnAm // 4 khako hi dharmaH zUrANAM vikramaH pArthivarSabha // 18 duryodhana yathA rAjyaM tvamidaM tAta pazyasi / te balena vayaM rAjanmahatA cturngginnaa| mama paitRkamityevaM te'pi pazyanti pANDavAH // 5 pramadhya drupadaM zIghramAnayAmeha pANDavAn // 19 yadi rAjyaM na te prAptAH pANDaveyAstapasvinaH / na hi sAmnA na dAnena na bhedena ca paannddvaaH| kuta eva tavApIdaM bhAratasya ca kasyacit // 6 zakyAH sAdhayituM tasmAdvikrameNaiva tAJjahi // 20 atha dharmeNa rAjyaM tvaM prAptavAnbharatarSabha / tAnvikrameNa jitvemAmakhilAM bhuJja medinIm / te'pi rAjyamanuprAptAH pUrvameveti me matiH // 7 nAnyamatra prapazyAmi kAryopAyaM janAdhipa // 21 madhureNaiva rAjyasya teSAmadhU pradIyatAm / vaizaMpAyana uvAca / etaddhi puruSavyAghra hitaM sarvajanasya ca // 8 zrutvA tu rAdheyavaco dhRtarASTraH pratApavAn / ato'nyathA cekriyate na hitaM no bhaviSyati / abhipUjya tataH pazcAdidaM vacanamabravIt / / 22 tavApyakIrtiH sakalA bhaviSyati na saMzayaH // 9 upapannaM mahAprAjJe kRtAstre sUtanandane / kIrtirakSaNamAtiSTha kIrtirhi paramaM balam / tvayi vikramasaMpannamidaM vacanamIdRzam // 23 naSTakIrtermanuSyasya jIvitaM hyaphalaM smRtam // 10 bhUya eva tu bhISmazca droNo vidura eva ca / yAvatkIrtimanuSyasya na praNazyati kaurava / yuvAM ca kustAM buddhiM bhavedyA naH sukhodazA // 24 / tAvajjIvati gAndhAre naSTakIrtistu nazyati // 11 -255 -
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 195. 12] mahAbhArate [1. 196. 20 tamimaM samupAtiSTha dharmaM kurukulocitam / ucitatvaM priyatvaM ca yogasyApi ca varNayet / anurUpaM mahAbAho pUrveSAmAtmanaH kuru // 12 . punaH punazca kaunteyAnmAdrIputrau ca sAntvayan // 6 diSTyA dharanti te vIrA diSTyA jIvati sA pRthaa|| hiraNmayAni zubhrANi bahUnyAbharaNAni ca / diSTyA purocanaH pApo nasakAmo'tyayaM gataH // 13 vacanAttava rAjendra draupadyAH saMprayacchatu // 7 tadAprabhRti gAndhAre na zaknomyabhivIkSitum / / tathA drupadaputrANAM sarveSAM bharatarSabha / loke prANabhRtAM kaMcicchrutvA kuntI tathAgatAm // 14 pANDavAnAM ca sarveSAM kuntyA yuktAni yAni c|| 8 na cApi doSeNa tathA loko vaiti purocanam / / evaM sAntvasamAyuktaM drupadaM pANDavaiH saha / yathA tvAM puruSavyAghra loko doSeNa gacchati // 15 uktvAthAnantaraM brUyAtteSAmAgamanaM prati // 9 tadidaM jIvitaM teSAM tava kalmaSanAzanam / .. anujJAteSu vIreSu balaM gacchatu zobhanam / saMmantavyaM mahArAja pANDavAnAM ca darzanam // 16 duHzAsano vikarNazca pANDavAnAnayantviha // 10 na cApi teSAM vIrANAM jIvatAM kurunandana / tataste pArthivazreSTha pUjyamAnAH sadA tvayA / pitryoM'zaH zakya AdAtumapi vajrabhRtA svayam // 17 prakRtInAmanumate pade sthAsyanti paitRke // 11 te hi sarve sthitA dharme sarve caivaikacetasaH / evaM tava mahArAja teSu putreSu caiva h| adharmeNa nirastAzca tulye rAjye vizeSataH / / 18 vRttamaupayikaM manye bhISmeNa saha bhArata / / 12 yadi dharmastvayA kAryo yadi kArya priyaM ca me / . karNa uvaac| kSemaM ca yadi kartavyaM teSAmadhaM pradIyatAm // 19 yojitAvarthamAnAbhyAM srvkaaryessvnntrau| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi na mantrayetAM tvacchreyaH kimadbhutataraM tataH // 13 paJcanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 195 // duSTena manasA yo vai pracchannenAntarAtmanA / 196 brUyAnniHzreyasaM nAma kathaM kuryAtsatAM matam // 14 droNa uvaac| na mitrANyarthakRcchreSu zreyase vetarAya vaa| matrAya samupAnItaidhRtarASTrahitairnRpa / vidhipUrvaM hi sarvasya duHkhaM vA yadi vA sukham // 15 dharmya pathyaM yazasyaM ca vAcyamityanuzuzrumaH // 1 kRtaprajJo'kRtaprajJo bAlo vRddhazca mAnavaH / mamApyeSA matistAta yA bhISmasya mahAtmanaH / sasahAyo'sahAyazca sarvaM sarvatra vindati // 16 saMvibhajyAstu kaunteyA dharma eSa sanAtanaH // 2 zrUyate hi purA kazcidambuvIca iti zrutaH / preSyatAM drupadAyAzu naraH kazcitpriyaMvadaH / AsIdrAjagRhe rAjA mAgadhAnAM mahIkSitAm // 17 bahulaM ratnamAdAya teSAmarthAya bhArata // 3 sa hInaH karaNaiH sarvairucchAsaparamo nRpaH / mithaHkRtyaM ca tasmai sa AdAya bahu gacchatu / amAtyasaMsthaH kAryeSu sarveSvevAbhavattadA / / 18 vRddhiM ca paramAM brUyAttatsaMyogodbhavAM tathA // 4 tasyAmAtyo mahAkarNirbabhUvaikezvaraH purA / saMprIyamANaM tvAM brUyAdrAjanduryodhanaM tthaa| sa labdhabalamAtmAnaM manyamAno'vamanyate // 19 asakRdrupade caiva dhRSTadyumne ca bhArata / / 5 sa rAjJa upabhogyAni striyo ratnadhanAni ca / -256 -
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 196. 20] Adiparva [1. 197. 19 Adade sarvazo mUDha aizvaryaM ca svayaM tadA // 20 imau hi vRddhau vayasA prajJayA ca zrutena c| tadAdAya ca lubdhasya lAbhAllobho vyvrdht| samau ca tvayi rAjendra teSu pANDusuteSu ca // 5 tathA hi sarvamAdAya rAjyamasya jihIrSati // 21 dharme cAnavamau rAjansatyatAyAM ca bhArata / hInasya karaNaiH sarvairucchrAsaparamasya ca / rAmAddAzarathezcaiva gayAJcaiva na saMzayaH // 6 yatamAno'pi tadrAjyaM na zazAketi naH zrutam // 22 na coktavantAvazreyaH purastAdapi kiMcana / kimanyadvihitAnnanaM tasya sA purussendrtaa| na cApyapakRtaM kiMcidanayorlakSyate tvayi // 7 yadi te vihitaM rAjyaM bhaviSyati vizAM pate // 23 tAvimau puruSavyAghrAvanAgasi nRpa tvayi / miSataH sarvalokasya sthAsyate tvayi tdbhvm|| na matrayetAM tvacchreyaH kathaM satyaparAkramau // 8 ato'nyathA cedvihitaM yatamAno na lapsyase // 24 prajJAvantau narazreSThAvasmilloke narAdhipa / evaM vidvannupAdatsva matriNAM sAdhvasAdhutAm / tvannimittamato nemau kiMcijjidmaM vadiSyataH / duSTAnAM caiva boddhavyamaduSTAnAM ca bhASitam / / 25 iti me naiSThikI buddhivartate kurunandana // 9 droNa uvaac| na cArthahetodharmajJau vakSyataH pakSasaMzritam / vidma te bhAvadoSeNa ydrthmidmucyte| etaddhi paramaM zreyo menAte tava bhArata // 10 duSTaH pANDavahetostvaM doSaM khyApayase hi naH // 26 / duryodhanaprabhRtayaH putrA rAjanyathA tava / hitaM tu paramaM karNa bravImi kuruvardhanam / tathaiva pANDaveyAste putrA rAjanna saMzayaH // 11 atha tvaM manyase duSTaM brUhi yatparamaM hitam // 27 teSu cedahitaM kiMcinmatrayeyurabuddhitaH / ato'nyathA ceskriyate yadbhavImi paraM hitm| matriNaste na te zreyaH prapazyanti vizeSataH // 12 kuravo vinaziSyanti nacireNeti me matiH // 28 atha te hRdaye rAjanvizeSasteSu vartate / . iti zrImahAbhArate AdiparvaNi antarasthaM vivRNvAnAH zreyaH kuryuna te dhruvam // 13 paNNavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 196 // etadarthamimau rAjanmahAtmAnau mhaadyutii| 197 nocaturvivRtaM kiMcinna hyeSa tava nizcayaH // 14 vidura uvAca / yaccApyazakyatAM teSAmAhatuH purussrssbhau| rAjaniHsaMzayaM zreyo vAcyastvamasi baandhvaiH| tattathA puruSavyAghra tava tadbhadramastu te // 15 na tvazuzrUSamANeSu vAkyaM saMpratitiSThati // 1 kathaM hi pANDavaH zrImAnsavyasAcI paraMtapaH / hitaM hi tava tdvaakymuktvaankurusttmH| zakyo vijetuM saMgrAme rAjanmaghavatA api // 16 bhISmaH zAMtanavo rAjanpratigRhNAsi tanna ca // 2 bhImaseno mahAbAhurnAgAyutabalo mahAn / tathA droNena bahudhA bhASitaM. hitamuttamam / kathaM hi yudhi zakyeta vijetumamarairapi // 17 taJca rAdhAsutaH karNo manyate na hitaM tava // 3 tathaiva kRtinI yuddhe yamau yamasutAviva / cintayaMzca na pazyAmi rAjaMstava suhRttamam / kathaM viSahituM zakyau raNe jIvitumicchatA // 18 AbhyAM puruSasiMhAbhyAM yo vA syaatprjnyyaadhikH|| / yasmindhRtiranukrozaH kSamA satyaM parAkramaH / ma. bhA. 33 - 257 -
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 197. 19 ] mahAbhArata [1. 198. 17 nityAni pANDavazreSThe sa jIyeta kathaM raNe // 19 tathaiva pANDuputrANAmidaM rAjyaM na saMzayaH // 3 yeSAM pakSadharo rAmo yeSAM mantrI janArdanaH / kSattarAnaya gacchaitAnsaha mAtrA susatkRtAn / kiM nu tairajitaM saMkhye yeSAM pakSe ca sAtyakiH // 20 tayA ca devarUpiNyA kRSNayA saha bhArata // 4 drupadaH zvazuro yeSAM yeSAM zyAlAzca pArSatAH / diSTyA jIvanti te pArthA diSTyA jIvati sA pRthaa| dhRSTadyumnamukhA vIrA bhrAtaro drupadAtmajAH // 21 diSTyA drupadakanyAM ca labdhavanto mahArathAH / / 5 so'zakyatAM ca vijJAya teSAmagreNa bhArata / diSTyA vardhAmahe sarve diSTayA zAntaH purocanaH / dAyAdyatAM ca dharmeNa samyakteSu samAcara // 22 diSTayA mama paraM duHkhamapanItaM mahAdyute // 6 idaM nirdigdhamayazaH purocanakRtaM mahat / vaizaMpAyana uvAca / teSAmanugraheNAdya rAjanprakSAlayAtmanaH // 23 tato jagAma viduro dhRtarASTrasya zAsanAt / drupado'pi mahArAjA kRtadhairazca naH purA / sakAzaM yajJasenasya pANDavAnAM ca bhArata / / 7 tasya saMgrahaNaM rAjansvapakSasya vivardhanam // 24 tatra gatvA sa dharmajJaH sarvazAstravizAradaH / balavantazca dAzArhA bahavazca vizAM pte| drupadaM nyAyato rAjansaMyuktamupatasthivAn / / 8 yataH kRSNastataste syuryataH kRSNastato jayaH // 25 sa cApi pratijagrAha dharmeNa viduraM ttH| yacca sAmnaiva zakyeta kArya sAdhayituM nRpa / cakratuzca yathAnyAyaM kuzalapraznasaMvidam // 9 ko daivazaptastatkartuM vigraheNa samAcaret // 26 dadarza pANDavAMstatra vAsudevaM ca bhArata / zrutvA ca jIvataH pArthAnpaurajAnapado janaH / snehAtpariSvajya sa tAnpapracchAnAmayaM tataH // 10 balavaddarzane gRnusteSAM rAjankuru priyam // 27 taizcApyamitabuddhiH sa pUjito'tha yathAkramam / . duryodhanazca karNazca zakunizcApi saubalaH / vacanAddhRtarASTrasya snehayuktaM punaH punaH // 11 adharmayuktA duSprajJA bAlA maiSAM vacaH kRthaaH||28 papracchAnAmayaM rAjaMstatastAnpANDunandanAn / uktametanmayA rAjanpurA guNavatastava / pradadau cApi ratnAni vividhAni vasUni ca // 12 duryodhanAparAdhena prajeyaM vinaziSyati // 29 pANDavAnAM ca kuntyAzca draupadyAzca vizAM pate / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi drupadasya ca putrANAM yathA dattAni kauravaiH / / 13 sptnvtydhikshttmo'dhyaayH|| 197 // provAca cAmitamatiH prazritaM vinayAnvitaH / drupadaM pANDuputrANAM saMnidhau kezavasya ca // 14 dhRtarASTra uvAca / rAjazRNu sahAmAtyaH saputrazca vaco mama / bhISmaH zAMtanavo vidvAndroNazca bhagavAnRSiH / dhRtarASTraH saputrastvAM sahAmAtyaH sabAndhavaH // 15 hitaM paramakaM vAkyaM tvaM ca satyaM bravISi mAm // 1 abravItkuzalaM rAjanprIyamANaH punaH punaH / yathaiva pANDoste vIrAH kuntIputrA mahArathAH / prItimAMste dRDhaM cApi saMbandhena narAdhipa / / 16 tathaiva dharmataH sarve mama putrA na saMzayaH // 2 tathA bhISmaH zAMtanavaH kauravaiH saha sarvazaH / yathaiva mama putrANAmidaM rAjyaM vidhIyate / kuzalaM tvAM mahAprAjJaH sarvataH paripRcchati // 17 - 258 -
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 198. 18] Adiparva [1. 199. 17 bhAradvAjo maheSvAso droNaH priyasakhastava / yudhiSThira uvaac| samAzleSamupetya tvAM kuzalaM paripRcchati // 18 paravanto vayaM rAjaMstvayi sarve shaanugaaH| dhRtarASTrazca pAJcAlya tvayA saMbandhamIyivAn / yathA vakSyasi naH prItyA kariSyAmastathA vym||5 kRtArthaM manyate''tmAnaM tathA sarve'pi kauravAH // 19 vaizaMpAyana uvAca / na tathA rAjyasaMprAptisteSAM prItikarI mtaa| tato'bravIdvAsudevo gamanaM mama rocate / yathA saMbandhakaM prApya yajJasena tvayA saha // 20 yathA vA manyate rAjA drupadaH sarvadharmavit // 6 etadviditvA tu bhavAnprasthApayatu pANDavAn / drupada uvaac| draSTuM hi pANDudAyAdAMstvarante kuravo bhRzam // 21 yathaiva manyate vIro dAzArhaH puruSottamaH / viproSitA dIrghakAlamime cApi nrrssbhaaH| prAptakAlaM mahAbAhuH sA buddhinizcitA mama // 7 utsukA nagaraM draSTuM bhaviSyanti pRthA tathA // 22 yathaiva hi mahAbhAgAH kaunteyA mama sAMpratam / / kRSNAmapi ca pAJcAlI sarvAH kurubarastriyaH / tathaiva vAsudevasya pANDuputrA na saMzayaH // 8 draSTukAmAH pratIkSante puraM ca viSayaM ca naH // 23 na taddhathAyati kaunteyo dharmaputro yudhiSThiraH / sa bhavAnpANDuputrANAmAjJApayatu mAciram / yadeSAM puruSavyAghraH zreyo dhyAyati kezavaH // 9 gamanaM sahadArANAmetadAgamana mama / / 24 vaizaMpAyana uvAca / visRSTeSu tvayA rAjanpANDaveSu mahAtmasu / tataste samanujJAtA drupadena mahAtmanA / tato'haM preSayiSyAmi dhRtarASTrasya zIghragAn / pANDavAzcaiva kRSNazca vidurazca mahAmatiH // 10 AgamiSyanti kaunteyAH kuntI ca saha kRssnnyaa||25 AdAya draupadI kRSNAM kuntIM caiva yazasvinIm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi savihAraM sukhaM jagmunagaraM nAgasAhvayam // 11 aSTanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 198 // zrutvA copasthitAnvIrAndhRtarASTro'pi kauravaH / / pratigrahAya pANDUnAM preSayAmAsa kauravAn // 12 . . 199 vikarNaM ca maheSvAsaM citrasenaM ca bhArata / drupada uvaac| droNaM ca parameSvAsaM gautamaM kRpameva ca // 13 evametanmahAprAjJa yathAttha vidurAdya mAm / taiste parivRtA vIrAH zobhamAnA mahArathAH / mamApi paramo harSaH saMbandhe'sminkRte vibho // 1 nagaraM hAstinapuraM zanaiH pravivizustadA / / 14 gamanaM cApi yuktaM syAdgRhameSAM mahAtmanAm / kautUhalena nagaraM dIryamANamivAbhavat / na tu tAvanmayA yuktametadvaktuM svayaM girA // 2 yatra te puruSavyAghrAH zokaduHkhavinAzanAH / / 15 badA tu manyate vIraH kuntIputro yudhiSThiraH / tata uccAvacA vAcaH priyAH priycikiirssbhiH| bhImasenArjunau caiva yamau ca puruSarSabho // 3 udIritA azRNvaMste pANDavA hRdayaMgamAH // 16 rAmakRSNau ca dharmajJau tadA gacchantu paannddvaaH|| ayaM sa puruSavyAghraH punarAyAti dharmavit / anI hi puruSavyAghrAveSAM priyahite ratau // 4 yo naH svAniva dAyAdAndharmeNa parirakSati // 17 - __ --- 259 .... .. ||smaaptN vidurAgamanaparva //
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 199. 18] mahAbhArate [1. 199. 44 adya pANDurmahArAjo vanAdiva vnpriyH| dvipkssgruddprkhyaiaarai|rprdrshnaiH| AgataH priyamasmAkaM cikIrSurnAtra saMzayaH // 18 guptamabhracayaprakhyairgopurairmandaropamaiH // 31 kiM nu nAdya kRtaM tAvatsarveSAM naH paraM priyam / vividhairatinirvidvaiH zastropetaiH susaMvRtaiH / yannaH kuntIsutA vIrA bhartAraH punarAgatAH // 19 zaktibhizcAvRtaM taddhi dvijilairiva pannagaiH / yadi dattaM yadi hutaM vidyate yadi nastapaH / talpaizcAbhyAsikairyuktaM zuzubhe yodharakSitam // 32 tena tiSThantu nagare pANDavAH zaradAM zatam // 20 tIkSNAGkuzazataghnIbhiryatrajAlaizca zobhitam / / tataste dhRtarASTrasya bhISmasya ca mahAtmanaH / Ayasaizca mahAcakraH zuzubhe tatpurottamam // 33 anyeSAM ca tadarhANAM cakruH pAdAbhivandanam // 21 suvibhaktamahArathyaM devatAbAdhavarjitam / kRtvA tu kuzalapraznaM sarveNa nagareNa te / virocamAnaM vividhaiH pANDurairbhavanottamaiH // 34 samAvizanta vezmAni dhRtarASTrasya zAsanAt // 22 tatriviSTapasaMkAzamindraprasthaM vyroct| vizrAntAste mahAtmAnaH kaMcitkAlaM mahAbalAH / meghavRndamivAkAze vRddhaM vidyutsamAvRtam // 35 AhUtA dhRtarASTraNa rAjJA zAMtanavena ca // 23 tatra ramye zubhe deze kauravyasya nivezanam / dhRtarASTra uvAca / zuzubhe dhanasaMpUrNa dhanAdhyakSakSayopamam // 36 bhrAtRbhiH saha kaunteya nibodhedaM vaco mama / tatrAgacchandvijA rAjansarvavedavidAM varAH / punarvo vigraho mA bhUtkhANDavaprasthamAviza // 24 nivAsaM rocayanti sma sarvabhASAvidastathA // 37 na ca vo vasatastatra kazcicchaktaH prabAdhitum / vaNijazcAbhyayustatra deze digbhyo dhanArthinaH / saMrakSyamANAnpArthena tridazAniva vaniNA / sarvazilpavidazcaiva vAsAyAbhyAgamaMstadA // 38 ardhaM rAjyasya saMprApya khANDavaprasthamAviza / / 25 udyAnAni ca ramyANi nagarasya smnttH| vaizaMpAyana uvAca / AnarAmrAtakainIpairazokaizcampakaistathA // 39 pratigRhya tu tadvAkyaM nRpaM sarve praNamya c| puMnAgairnAgapuSpaizca lakucaiH pnsaistthaa| pratasthire tato ghoraM vanaM tnmnujrssbhaaH| zAlatAlakadambaizca bakulaizca saketakaiH / / 40 ardhaM rAjyasya saMprApya khANDavaprasthamAvizan // 26 manoharaiH puSpitezca phalabhArAvanAmitaiH / tataste pANDavAstatra gatvA kRssnnpurogmaaH| prAcInAmalakai.dhairaGkolaizca supusspitaiH|| 41 maNDayAMcakrire tadvai puraM svargavadacyutAH // 27 jambUbhiH pATalAbhizca kubjakairatimuktakaiH / tataH puNye zive deze zAntiM kRtvA mhaarthaaH| karavIraiH pArijAteranyaizca vividhairdumaiH // 42 nagaraM mApayAmAsudvaipAyanapurogamAH // 28 nitypusspphlopetairnaanaadvijgnnaayutm| sAgarapratirUpAbhiH parikhAbhiralaMkRtam / mattabahiNasaMghuSTaM kokilezca sadAmadaiH // 43 prAkAreNa ca saMpannaM divamAvRtya tiSThatA / / 29 / gRhairAdarzavimalairvividhaizca ltaagRheH| pANDurAbhraprakAzena himarAzinibhena c|| manoharezcitragRhaistathA jagatiparvataiH / zuzubhe tatpurazreSThaM nAgairbhogavatI yathA // 30 vApIbhirvividhAbhizca pUrNAbhiH paramAmbhasA // 44 -260
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 199. 45 ] Adiparva [1. 200. 20 sarobhiratiramyaizca padmotpalasugandhibhiH / jitArayo mahAprAjJAH satyadharmaparAyaNAH / isakAraNDavayutazcakravAkopazobhitaH / / 45 mudaM paramikA prAptAstatrASuH pANDunandanAH / / 7 ramyAzca vividhAstatra puSkariNyo vanAvRtAH / karvANAH paurakAryANi sarvANi puruSarSabhAH / taDAgAni ca ramyANi bRhanti ca mahAnti ca // 46 AsAMcakrurmahArheSu pArthiveSvAsaneSu ca // 8 teSAM puNyajanopetaM rASTramAvasatAM mahat / atha teSUpaviSTeSu sarveSveva mhaatmsu| . pANDavAnAM mahArAja zazvatprItiravardhata // 47 nAradastvatha devarSirAjagAma yadRcchayA / tatra bhISmeNa rAjJA ca dharmapraNayane kRte / AsanaM ruciraM tasmai pradadau svaM yudhiSThiraH // 9 pANDavAH samapadyanta khANDavaprasthavAsinaH // 48 devarSerupaviSTasya svayamayaM yathAvidhi / paJcabhistairmaheSvAsairindrakalpaiH samanvitam / prAdAyudhiSThiro dhImAnarAjyaM cAsmai nyavedayat // 10 zuzubhe tatpurazreSThaM nAgairbhogavatI yathA // 49 pratigRhya tu tAM pUjAmRSiH prItamanAbhavat / tAgnivezya tato vIro rAmeNa saha kezavaH / AzIrbhirvardhayitvA tu tamuvAcAsyatAmiti // 11 yayau dvAravatIM rAjanpADavAnumate tadA / / 50 niSasAdAbhyanujJAtastato rAjA yudhiSThiraH / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi preSayAmAsa kRSNAyai bhagavantamupasthitam // 12 ____ ekonadvizatatamo'dhyAyaH // 199 // zrutvaiva draupadI cApi zucirbhUtvA samAhitA / : // samAptaM rAjyalambhaparva // jagAma tatra yatrAste nAradaH pANDavaiH saha // 13 200 tasyAbhivAdya caraNo devarSerdharmacAriNI / ... janamejaya uvAca / kRtAJjaliH susaMvItA sthitAtha drupadAtmajA // 14 evaM saMprApya rAjyaM tadindraprasthe tapodhana / tasyAzcApi sa dharmAtmA satyavAgRSisattamaH / ata UrdhvaM mahAtmAnaH kimakurvanta pANDavAH // 1 AziSo vividhAH procya rAjaputryAstu nAradaH / sarva eva mahAtmAnaH pUrvaM mama pitAmahAH / gamyatAmiti hovAca bhagavAMstAmaninditAm / / 15 draupadI dharmapatnI ca kathaM tAnanvavartata // 2 gatAyAmatha kRSNAyAM yudhiSThirapurogamAn / kathaM vA paJca kRSNAyAmekasyAM te narAdhipAH / vivikte pANDavAnsarvAnuvAca bhgvaanRssiH|| 16 vartamAnA mahAbhAgA nAbhidyanta parasparam // 3 pAJcAlI bhavatAmekA dharmapatnI yazasvinI / motumicchAmyahaM sarvaM vistareNa tpodhn| yathA vo nAtra bhedaH syAttathA niitirvidhiiytaam||17 teSAM ceSTitamanyonyaM yuktAnAM kRSNayA tayA // 4 sundopasundAvasurau bhrAtarau shitaavubhau| .. vaizaMpAyana uvaac| AstAmavadhyAvanyeSAM triSu lokeSu vizrutau // 18 dhRtarASTrAbhyanujJAtAH kRSNayA saha pANDavAH / / ekarAjyAvekagRhAvekazayyAsanAzanau / remire puruSavyAghrAH prAptarAjyAH paraMtapAH // 5 tilottamAyAstI hetoranyonyamabhijannatuH // 19 Apya rAjyaM mahAtejAH satyasaMdho yudhisstthirH| rakSyatAM sauhRdaM tasmAdanyonyapratibhAvikam / pAlayAmAsa dharmeNa pRthivIM bhrAtRbhiH saha / / 6 / yathA vo nAtra bhedaH syAttatkuruSva yudhiSThira // 20 - 261 -
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 200. 21] mahAbhArate [1. 201. 23 yudhiSThira uvaac| tapovighAtArthamatho devA vighnAni cakrire // 10. sundopasundAvasurau kasya putrau mahAmune / ratnaiH pralobhayAmAsuH strIbhizcobhI punaH punH| utpannazca kathaM bhedaH kathaM cAnyonyamaghnatAm // 21 na ca tau cakraturbhaGgaM vratasya sumahAvratau // 11 : apsarA devakanyA vA kasya caiSA tilottmaa| atha mAyAM punrdevaastyoshckrurmhaatmnoH| yasyAH kAmena saMmattI jannatustau parasparam // 22 bhaginyo mAtaro bhAryAstayoH parijanastathA // 12 etatsarvaM yathAvRttaM vistareNa tapodhana / paripAtyamAnA vitrastAH zUlahastena rakSasA / zrotumicchAmahe vipra paraM kautUhalaM hi naH // 23 srastAbharaNakezAntA ekAntabhraSTavAsasaH // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi abhidhAvya tataH sarvAsto trAhIti vicukruzuH / dvizatatamo'dhyAyaH // 20 // na ca tau cakraturbhaGgaM vratasya sumahAvratau // 14 201 yadA kSobhaM nopayAti nArtimanyatarastayoH / nArada uvaac| tataH striyastA bhUtaM ca sarvamantaradhIyaMta / / 15 zRNu me vistareNemamitihAsaM purAtanam / tataH pitAmahaH sAkSAdabhigamya mahAsurau / bhrAtRbhiH sahitaH pArtha yathAvRttaM yudhiSThira // 1 vareNa chandayAmAsa sarvalokapitAmahaH // 16 mahAsurasyAnvavAye hiraNyakazipoH purA / tataH sundopasundA to bhrAtarau dRDhavikramau / nikumbho nAma daityendrastejasvI balavAnabhUt // 2 dRSTvA pitAmahaM devaM tasthatuH prAJjalI tadA // 17 tasya putrau mahAvIryoM jAtI bhiimpraakrmau| Ucatuzca prabhuM devaM tatastau sahitau tdaa| sahAnyonyena bhuJjAte vinAnyonyaM na gacchataH // 3 AvayostapasAnena yadi prItaH pitAmahaH // 18 anyonyasya priyakarAvanyonyasya priyNvdaa| mAyAvidAvastravido balinI kAmarUpiNI / ekazIlasamAcArau dvidhaivaikaM yathA kRtaa||4 ubhAvapyamarau syAvaH prasanno yadi nau prabhuH // 19 to vivRddhI mahAvIryo kAryeSvapyekanizcayau / pitAmaha uvaac| trailokyavijayArthAya samAsthAyaikanizcayam / / 5 Rte'maratvamanyadvAM sarvamuktaM bhaviSyati / kRtvA dIkSAM gatI vindhyaM tatrograM tepatustapaH / anyadRNItAM mRtyozca vidhAnamamaraiH samam // 20 tau tu dIrpaNa kAlena tapoyuktau babhUvatuH // 6 kSutpipAsAparizrAntI jaTAvalkaladhAriNau / kariSyAvedamiti yanmahadabhyutthitaM tapaH / malopacitasarvAGgI vAyubhakSA babhUvatuH // 7 yuvayorhetunAnena nAmaratvaM vidhIyate // 21 AtmamAMsAni juhvantau pAdAGguSThApradhiSThitau / trailokyavijayArthAya bhavadbhyAmAsthitaM tpH| UrdhvabAhU cAnimiSA dIrghakAlaM dhRtavratau // 8 hetunAnena daityendrau na vAM kAmaM karomyaham / / 22 tayostapaHprabhAveNa dIrghakAlaM pratApitaH / sundopsundaavuuctuH| dhUmaM pramumuce vindhyastadadbhutamivAbhavat / / 9 triSu lokeSu yadbhUtaM kiMcitsthAvarajaGgamam / tato devAbhavanbhItA ugraM dRSTvA tayostapaH / | sarvasmAnnau bhayaM na syAhate'nyonyaM pitAmaha / / 23 -262 -
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 201. 24 ] Adiparva [1. 202. 18 pitAmaha uvaac| maGgalaH stutibhizcApi vijyprtisNhiteH| yatprArthitaM yathoktaM ca kAmametaddadAni vAm / cAraNaiH stUyamAnau tu jagmatuH parayA mudA // 4 mRtyorvidhAnametacca yathAvadvAM bhaviSyati // 24 tAvantarikSamutpatya daityau kAmagamAvubhau / nArada uvAca / devAnAmeva bhavanaM jagmatuyuddhadurmadau // 5 tataH pitAmaho dattvA varametattadA tayoH / tayorAgamanaM jJAtvA varadAnaM ca tatprabhoH / nivartya tapasastau ca brahmalokaM jagAma ha // 25 hitvA triviSTapaM jagmurbrahmalokaM tataH surAH // 6 labdhvA varANi sarvANi daityendrAvapi tAvubhau / tAvindralokaM nirjitya yakSarakSogaNAMstathA / avadhyA sarvalokasya svameva bhavanaM gataH / / 26 khecarANyapi bhUtAni jigyatustIvravikramau / / 7 tau tu labdhavarau dRSTvA kRtakAmI mahAsurau / antarbhUmigatAnnAgAJjitvA tau ca mahAsurau / sarvaH suhRjanastAbhyAM pramodamupajagmivAn / / 27 samudravAsinaH sarvAnmlecchajAtInvijigyatuH // 8 tatastau tu jaTA hitvA maulinI saMbabhUvatuH / tataH sarvAM mahIM jetumArabdhAvugrazAsanau / mahAbhiraNopeto virajombaradhAriNI / / 28 sainikAMzca samAhUya sutIkSNAM vAcamUcatuH // 9 akAlakaumudIM caiva cakratuH sArvakAmikIm / rAjarSayo mahAyajJairhavyakavyairdvijAtayaH / daityendrau paramaprItI tayozcaiva suhRjanaH // 29 / tejo balaM ca devAnAM vardhayanti zriyaM tathA // 10 bhakSyatAM bhujyatAM nityaM ramyatAM gIyatAmiti / / teSAmevaM pravRddhAnAM sarveSAmasuradviSAm / pIyatAM dIyatAM ceti vAca AsangRhe gRhe // 30 saMbhUya sarvairasmAbhiH kAryaH sarvAtmanA vadhaH // 11 tatra tatra mahApAnaistkRSTatalanAditaiH / evaM sarvAnsamAdizya pUrvatIre mahodadheH / hRSTaM pramuditaM sarvaM daityAnAmabhavatpuram / / 31 krUrAM matiM samAsthAya jagmatuH sarvatomukham // 12 taistairvihArairbahubhirdaityAnAM kAmarUpiNAm / yajJairyajante ye kecidyAjayanti ca ye dvijAH / samAH saMkrIDatAM teSAmaharekamivAbhavat // 32 tAnsarvAnprasabhaM dRSTvA balinI janatustadA / / 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi AzrameSvagnihotrANi RSINAM bhAvitAtmanAm / ekAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 201 // gRhItvA prakSipanyapsu vizrabdhAH sainikaastyoH||14 202 tapodhanaizca ye zApAH kruddhairuktA mahAtmabhiH / nArada uvAca / nAkrAmanti tayoste'pi varadAnena jRmbhatoH // 15 utsave vRttamAtre tu trailokyaakaakssinnaavubho| nAkAmanti yadA zApA bANA muktAH zilAsviva / 'mazrayitvA tataH senAM tAvAjJApayatAM tadA // 1 niyamAMstadA parityajya vyadravanta dvijAtayaH // 16 suhRdbhirabhyanujJAto daityavRddhaizca matribhiH / pRthivyAM ye tapaHsiddhA dAntAH zamaparAyaNAH / kRtvA prAsthAnikaM rAtrau maghAsu yayatustadA / / 2 tayorbhayAdudruvuste vainateyAdivoragAH / / 17 gadApaTTizadhAriNyA shuulmudgrhstyaa| mathitairAzramagnairvikIrNakalazasuvaiH / / prasthitI sahadharmiNyA mahatyA daityasenayA // 3 | zUnyamAsIjagatsarvaM kAleneva hataM yathA // 18 -263 -
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 202. 19 ] mahAbhArate [1. 203. 18 rAjarSibhiradRzyadbhirRSibhizca mahAsurau / vaikhAnasA vAlakhilyA vAnaprasthA marIcipAH / ubhau vinizcayaM kRtvA vikurvAte vadhaiSiNau // 19 ajAzcaivAvimUDhAzca tejogarbhAstapasvinaH / prabhinnakaraTau mattau bhUtvA kuJjararUpiNau / RSayaH sarva evaite pitAmahamupAsatai // 5 saMlInAnapi durgeSu ninyaturyamasAdanam / / 20 tato'bhigamya sahitAH sarva eva maharSayaH / siMhau bhUtvA punarvyAghrau punazcAntarhitAvubhau / sundopasundayoH karma sarvameva shshNsire||6 taistairupAyaisto krUrAvRSIndRSTvA nijaghnatuH // 21 yathAkRtaM yathA caiva kRtaM yena krameNa ca / nivRttayajJasvAdhyAyA pranaSTanRpatidvijA / nyavedayaMstataH sarvamakhilena pitAmahe // 7 utsannotsavayajJA ca babhUva vasudhA tadA // 22 tato devagaNAH sarve te caiva paramarSayaH / hAhAbhUtA bhayArtA ca nivRttavipaNApaNA / tamevArthaM puraskRtya pitAmahamacodayan // 8 nivRttadevakAryA ca puNyodvAhavivarjitA // 23 tataH pitAmahaH zrutvA sarveSAM tdvcstdaa| nivRttakRSigorakSA vidhvastanagarAzramA / muhUrtamiva saMcintya kartavyasya vinizcayam // 9 asthikaGkAlasaMkIrNA bhUrbabhUvogradarzanA // 24 tayorvadhaM samuddizya vizvakarmANamAhvayat / nivRttapitRkAryaM ca nirvaSaTkAramaGgalam / dRSTvA ca vizvakarmANaM vyAdideza pitAmahaH / jagatpratibhayAkAraM duSprekSyamabhavattadA // 25 sRjyatAM prArthanIyeha pramadeti mahAtapAH // 10 candrAdityau grahAstArA nakSatrANi divaukasaH / pitAmahaM namaskRtya tadvAkyamabhinandya ca / jagmurviSAdaM tatkarma dRSTvA sundopasundayoH // 26 nirmame yoSitaM divyAM cintayitvA prayatnataH // 11 evaM sarvA dizo daityau jitvA krUreNa karmaNA / triSu lokeSu yatkiMcidbhUtaM sthAvarajaGgamam / niHsapatnau kurukSetre nivezamabhicakratuH // 27 samAnayaddarzanIyaM tattadyatnAttatastataH / / 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi koTizazcApi ratnAni tasyA gAtre nyavezayat / vyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 202 // tAM ratnasaMghAtamayImasRjaddevarUpiNIm // 13 203 sA prayatnena mahatA nirmitA vizvakarmaNA / nArada uvaac| triSu lokeSu nArINAM rUpeNApratimAbhavat // 14 tato devarSayaH sarve siddhAzca prmrssyH| na tasyAH sUkSmamapyasti yadgAtre rUpasaMpadA / jagmustadA parAmArtiM dRSTvA tatkadanaM mahat // 1 na yuktaM yatra vA dRSTina sajjati nirIkSatAm // 19 te'bhijagmurjitakrodhA jitAtmAno jitendriyaaH| sA vigrahavatIva zrIH kAntarUpA vpussmtii| pitAmahasya bhavanaM jagataH kRpayA tadA // 2 jahAra sarvabhUtAnAM caDhUMSi ca manAMsi ca // 16 tato dadRzurAsInaM saha devaiH pitAmaham / tilaM tilaM samAnIya ratnAnAM yadvinirmitA / siddhairbrahmarSibhizcaiva samantAtparivAritam // 3 tilottametyatastasyA nAma cakre pitAmahaH / / 17 tatra devo mahAdevastatrAgnirvAyunA saha / pitAmaha uvaac| candrAdityau ca dharmazca parameSThI tathA budhH||4 gaccha sundopasundAbhyAmasurAbhyAM tilottame / - 264 -
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 203. 18] Adiparva [1. 204. 14 prArthanIyena rUpeNa kuru bhadre pralobhanam // 18 204 tvatkRte darzanAdeva rUpasaMpatkRtena vai / nArada uvAca / virodhaH syAdyathA tAbhyAmanyonyena tathA kuru / / 19 jitvA tu pRthivIM daityau niHsapatnau gatavyathau / nArada uvaac| kRtvA trailokyamavyagraM kRtakRtyau babhUvatuH // 1 devagandharvayakSANAM nAgapArthivarakSasAm / sA tatheti pratijJAya namaskRtya pitAmaham / AdAya sarvaratnAni parAM tuSTimupAgatau // 2 cakAra maNDalaM tatra vibudhAnAM pradakSiNam / / 20 yadA na pratiSeddhArastayoH santIha kecana / prAGmukho bhagavAnAste dakSiNena mahezvaraH / nirudyogau tadA bhUtvA vijahvAte'marAviva // 3 devAzcaivottareNAsansarvatastvRSayo'bhavan / / 21 strIbhirmAlyaizca gandhaizca bhakSairbhojyaizca puSkalaiH / kurvantyA tu tayA tatra maNDalaM tatpradakSiNam / pAnazca vividhaihRdyaiH parAM prItimavApatuH // 4 indraH sthANuzca bhagavAndhairyeNa pratyavasthitau // 22 antaHpure vanodyAne parvatopavaneSu ca / draSTukAmasya cAtyarthaM gatAyAH pArzvatastadA / yathepsiteSu dezeSu vijahrAte'marAviva // 5 anyadazcitapakSmAntaM dakSiNaM niHsRtaM mukham // 23 tataH kadAcidvindhyasya pRSThe samazilAtale / pRSThataH parivartantyAH pazcimaM niHsRtaM mukham / puSpitAgreSu zAleSu vihAramabhijagmatuH // 6 gatAyAzcottaraM pArzvamuttaraM niHsRtaM mukham // 24 divyeSu sarvakAmeSu samAnIteSu tatra tau| mahendrasyApi netrANAM pArzvataH pRSThato'grataH / varAsaneSa saMhRSTau saha strIbhirniSedatuH // 7 raktAntAnAM vizAlAnAM sahasraM sarvato'bhavat // 25 tato vAditranRttAbhyAmupAtiSThanta tau striyaH / evaM caturmukhaH sthANurmahAdevo'bhavatpurA / gItaizca stutisaMyuktaiH prItyarthamupajagmire // 8 tathA sahasranetrazca babhUva balasUdanaH // 26 tatastilottamA tatra vane puSpANi cinvatI / tathA devanikAyAnAmRSINAM caiva sarvazaH / veSamAkSiptamAdhAya raktenaikena vAsasA // 9 mukhAnyabhipravartante yena yAti tilottamA // 27 nadItIreSu jAtAnsA karNikArAnvicinvatI / tasyA gAtre nipatitA teSAM dRSTirmahAtmanAm / zanairjagAma taM dezaM yatrAstAM tau mahAsurau // 10 sarveSAmeva bhUyiSThamRte devaM pitAmaham // 28 tau tu pItvA varaM pAnaM madaraktAntalocanau / dRSTvaiva tAM varArohAM vyathitI saMbabhUvatuH // 11 gacchantyAstu tadA devAH sarve ca paramarSayaH / tAvutpatyAsanaM hitvA jagmaturyatra sA sthitA / tamityeva tatkAryaM menire rUpasaMpadA // 29 ubhau ca kAmasaMmattAvubhau prArthayatazca tAm // 12 tilottamAyAM tu tadA gatAyAM lokabhAvanaH / dakSiNe tAM kare subhraM sundo jagrAha pANinA / arvAnvisarjayAmAsa devAnRSigaNAMzca tAn // 30 upasundo'pi jagrAha vAme pANau tilottamAm // 13 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi varapradAnamattau tAvaurasena balena ca / vyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 23 // dhanaratnamadAbhyAM ca surApAnamadena ca // 14 - 265 -
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 204. 15 ] mahAbhArate [1. 205. 11 sarvairetairmadaimattAvanyonyaM bhrukuTIkRtau / sa no dvAdaza varSANi brahmacArI vane vaset // 28 madakAmasamAviSTau parasparamathocatuH // 15 kRte tu samaye tasminpANDavairdharmacAribhiH / mama bhAryA tava gururiti sundo'bhybhaasst| nArado'pyagamatprIta iSTaM dezaM mahAmuniH // 29 mama bhAryA tava vadhUrupasundo'bhyabhASata // 16 evaM taiH samayaH pUrvaM kRto nAradacoditaiH / naiSA tava mamaiSeti tatra tau manyurAvizat / / na cAbhidyanta te sarve tadAnyonyena bhArata // 30 tasyA hetorgade bhIme tAvubhAvapyagRhNatAm // 17 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tau pragRhya gade bhIme tasyAH kAmena mohitau| caturadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 204 // ahaM pUrvamahaM pUrvamityanyonyaM nijaghnatuH // 18 205 tau gadAbhihatau bhImau petaturdharaNItale / vaizaMpAyana uvaac| rudhireNAvaliptAGgo dvAvivAauM nabhacyutau // 19 evaM te samayaM kRtvA nyavasaMstatra paannddvaaH| tatastA vidrutA nAryaH sa ca daityagaNastadA / vaze zastrapratApena kurvnto'nyaanmhiikssitH||1 pAtAlamagamatsarvo viSAdabhayakampitaH // 20 teSAM manujasiMhAnAM pnycaanaammitaujsaam| tataH pitAmahastatra saha devairmaharSibhiH / babhUva kRSNA sarveSAM pArthAnAM vazavartinI // 2 AjagAma vizuddhAtmA pUjayiSyastilottamAm // 21 te tayA taizca sA vIraiH patibhiH saha pazcabhiH / vareNa chanditA sA tu brahmaNA prItimeva h| babhUva paramaprItA nAgairiva sarasvatI // 3 varayAmAsa tatrainAM prItaH prAha pitAmahaH / / 22 vartamAneSu dharmeNa pANDaveSu mahAtmasu / AdityacaritAllokAnvicariSyasi bhAmini / vyavardhankuravaH sarve hInadoSAH sukhaanvitaaH|| 4 tejasA ca sudRSTAM tvAM na kariSyati kazcana // 23 atha dIrpaNa kAlena brAhmaNasya vizAM pte| . evaM tasyai varaM dattvA sarvalokapitAmahaH / kasyacittaskarAH kecijahargA nRpasattama // 5 indre trailokyamAdhAya brahmalokaM gataH prabhuH // 24 hriyamANe dhane tasminbrAhmaNaH krodhamUrchitaH / evaM tau sahitau bhUtvA srvaarthessveknishcyau| Agamya khANDavaprasthamudakrozata pANDavAn // 6 tilottamArthe saMkruddhAvanyonyamabhijannatuH // 25 hriyate godhanaM kSudainRzaMsairakRtAtmabhiH / tasmAdbhavImi vaH snehAtsarvAnbharatasattamAna / 'prasahya vo'smAdviSayAdabhidhAvata pANDavAH // 7 yathA vo nAtra bhedaH syAtsarveSAM draupdiikRte| brAhmaNasya pramattasya hvirvaarkevilupyte| tathA kuruta bhadraM vo mama cetpriyamicchatha // 26 zArdUlasya guhAM zUnyAM nIcaH kroSTAbhimarzati // 8 vaizaMpAyana uvAca / brAhmaNasve hRte caurairdharmArthe ca vilopite / evamuktA mahAtmAno nAradena maharSiNA / rorUyamANe ca mayi kriyatAmastradhAraNam // 9 samayaM cakrire rAjaste'nyonyena samAgatAH / rokhyamANasyAbhyAze tasya viprasya pANDavaH / samakSaM tasya devarSe radasyAmitaujasaH // 27 tAni vAkyAni zuzrAva kuntIputro dhanaMjayaH // 10 draupadyA naH sahAsInamanyo'nyaM yo'bhidarzayet / / zrutvA caiva mahAbAhurmA bhairityAha taM dvijam / - 266 -
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 205. 11] Adiparva [1. 206.5 AyudhAni ca yatrAsanpANDavAnAM mahAtmanAm / ityukto dharmarAjastu sahasA vAkyamapriyam / kRSNayA saha tatrAsIddharmarAjo yudhiSThiraH // 11 kathamityabravIdvAcA zokArtaH sjjmaanyaa| sa pravezAya cAzakto gamanAya ca pANDavaH / yudhiSThiro guDAkezaM bhrAtA bhrAtaramacyutam // 25 tasya cArtasya tairvAkyaizcodyamAnaH punaH punH| pramANamasmi yadi te mattaH zRNu vaco'nagha / Akrande tatra kaunteyazcintayAmAsa duHkhitaH // 12 anupraveze yadvIra kRtavAMstvaM mamApriyam / dviyamANe dhane tasminbrAhmaNasya tapasvinaH / / sarvaM tadanujAnAmi vyalIkaM na ca me hRdi // 26 azrupramArjanaM tasya kartavyamiti nizcitaH // 13 guroranupravezo hi nopaghAto yavIyasaH / upaprekSaNajo'dharmaH sumhaansyaanmhiipteH| . yavIyaso'nupravezo jyeSThasya vidhilopakaH // 27 yadyasya rudato dvAri na karomyadya rakSaNam // 14 nivartasva mahAbAho kuruSva vacanaM mama / anAstikyaM ca sarveSAmasmAkamapi rakSaNe / na hi te dharmalopo'sti na ca me dharSaNA kRtaa||28 pratitiSTheta loke'sminnadharmazcaiva no bhavet // 15 __ arjuna uvAca / anApRcchaya ca rAjAnaM gate mayi na saMzayaH / na vyAjena careddharmamiti me bhavataH zrutam / ajAtazatrornRpatermama caivApriyaM bhavet // 16 na satyAdvicaliSyAmi satyenAyudhamAlabhe // 29 anupraveze rAjJastu vanavAso bhavenmama / vaizaMpAyana uvaac| adharmo vA mahAnastu vane vA maraNaM mama / so'bhyanujJApya rAjAnaM brahmacaryAya dIkSitaH / zarIrasyApi nAzena dharma eva vishissyte||17 vane dvAdaza varSANi vAsAyopajagAma ha // 30 evaM vinizcitya tataH kuntIputro dhnNjyH|| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi anupravizya rAjanamApRcchaya ca vizAM pate // 18 paJcAdhikadvizatatamo'dhyAyaH / 205 // dhanurAdAya saMhRSTo brAhmaNaM pratyabhASata / 206 brAhmaNAgamyatAM zIghraM yAvatparadhanaiSiNaH // 19 vaizaMpAyana uvAca / na dUre te gatAH kSudrAstAvadgacchAmahe saha / taM prayAntaM mahAbAhuM kauravANAM yazaskaram / yAvadAvartayAmyadya corahastAddhanaM tava / 20 anujagmurmahAtmAno brAhmaNA vedapAragAH / / 1 so'nusRtya mahAbAhurdhanvI varmI rathI dhvjii| vedvedaanggvidvaaNsstthaivaadhyaatmcintkaaH| zarairvidhvaMsitAMzcorAnavajitya ca taddhanam / / 21 caukSAzca bhagavadbhaktAH sUtAH paurANikAzca ye // 2 brAhmaNasya upAhRtya yazaH pItvA ca pANDavaH / kathakAzcApare rAjazramaNAzca vanaukasaH / AjagAma puraM vIraH savyasAcI paraMtapaH // 22 divyAkhyAnAni ye cApi paThanti madhuraM dvijaaH||3 so'bhivAdya gurUnsarvAMstaizcApi pratinanditaH / etaizvAnyaizca bahubhiH sahAyaiH pANDunandanaH / dharmarAjamuvAcedaM vratamAdizyatAM mama / / 23 vRtaH zlakSNakathaiH prAyAnmarudbhiriva vAsavaH // 4 samayaH samatikrAnto bhavatsaMdarzanAnmayA / - ramaNIyAni citrANi vanAni ca sarAMsi ca / vanavAsaM gamiSyAmi samayo hyeSa naH kRtaH // 24 / saritaH sAgarAMzcaiva dezAnapi ca bhArata // 5 - 267 -
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 206. 6] mahAbhArate [1. 206. 33 puNyAni caiva tIrthAni dadarza bhrtrssbhH| ananyAM nandayasvAdya pradAnenAtmano rahaH / 20 sa gaGgAdvAramAsAdya niveshmkrotprbhuH|| 6 __ arjuna uvAca / tatra tasyAdbhutaM karma zRNu me janamejaya / brahmacaryamidaM bhadre mama dvAdazavArSikam / kRtavAnyadvizuddhAtmA pANDUnAM pravaro rathI // 7 dharmarAjena cAdiSTaM nAhamasmi svayaMvazaH // 21 niviSTe tatra kaunteye brAhmaNeSu ca bhaart| tava cApi priyaM kartumicchAmi jlcaarinni| agnihotrANi viprAste prAduzcakruranekazaH // 8 anRtaM noktapUrvaM ca mayA kiMcana karhicit // 22 teSu prabodhyamAneSu jvaliteSu huteSu ca / kathaM ca nAnRtaM tatsyAttava cApi priyaM bhavet / kRtapuSpopahAreSu tIrAntaragateSu ca // 9 na ca pIDyeta me dharmastathA kuryAM bhujaMgame // 23 kRtAbhiSekairvidvadbhirniyataiH satpathi sthitaiH / uluupyuvaac| zuzubhe'tIva tadrAjangaGgAdvAraM mahAtmabhiH // 10 jAnAmyahaM pANDaveya yathA carasi medinIm / tathA paryAkule tasminniveze pANDunandanaH / yathA ca te brahmacaryamidamAdiSTavAnguruH // 24 abhiSekAya kaunteyo gaGgAmavatatAra ha // 11 parasparaM vartamAnAndrupadasyAtmajAM prati / tatrAbhiSekaM kRtvA sa tarpayitvA pitAmahAn / yo no'nupravizenmohAtsa no dvAdazavArSikam / uttitIrghajalAdrAjannagnikAryacikIrSayA // 12 vane caredbrahmacaryamiti vaH samayaH kRtaH // 25 apakRSTo mahAbAhurnAgarAjasya kanyayA / tadidaM draupadIhetoranyonyasya pravAsanam / antarjale mahArAja ulUpyA kAmayAnayA // 13 kRtaM vastatra dharmArthamatra dharmo na duSyati // 26 dadarza pANDavastatra pAvakaM susamAhitam / paritrANaM ca kartavyamArtAnAM pRthulocn| kauravyasyAtha nAgasya bhavane paramArcite // 14 kRtvA mama paritrANaM tava dharmo na lupyate // 27 tatrAgnikAryaM kRtavAnkuntIputro dhnNjyH| yadi vApyasya dharmasya sUkSmo'pi syAdvyatikramaH / azaGkamAnena hutastenAtuSyadbhutAzanaH / / 15 sa ca te dharma eva syAhattvA prANAnmamArjuna // 28 agnikArya sa kRtvA tu nAgarAjasutAM tadA / bhaktAM bhajasva mAM pArtha satAmetanmataM prabho / prahasanniva kaunteya idaM vacanamabravIt // 16 na kariSyasi cedevaM mRtAM mAmupadhAraya // 29 kimidaM sAhasaM bhIru kRtavatyasi bhAmini / prANadAnAnmahAbAho cara dharmamanuttamam / kazcAyaM subhago dezaH kA ca tvaM kasya caatmjaa||17 zaraNaM ca prapannAsmi tvAmadya puruSottama // 30 ulUpyuvAca / dInAnanAthAnkaunteya parirakSasi nityazaH / airAvatakule jAtaH kauravyo nAma pannagaH / sAhaM zaraNamabhyemi roravImi ca duHkhitA // 31 tasyAsmi duhitA pArtha ulUpI nAma pannagI // 18 yAce tvAmabhikAmAhaM tasmAtkuru mama priyam / sAhaM tvAmabhiSekArthamavatIrNaM samudragAm / sa tvamAtmapradAnena sakAmAM kartumarhasi // 32 dRSTavatyeva kaunteya kandarpaNAsmi mUchitA // 19 vaizaMpAyana uvaac| tAM mAmanaGgamathitAM tvatkRte kurunandana / evamuktastu kaunteyaH pannagezvarakanyayA / - 268 -
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 206. 38 ] Adiparva [1. 207. 23 kRtavAMstattathA sarva dharmamuddizya kAraNam // 33 sahAyairalpakaiH zUraH prayayau yena sAgaram // 11 sa nAgabhavane rAtriM tAmuSitvA pratApavAn / sa kaliGgAnatikramya dezAnAyatanAni ca / udite'bhyutthitaH sUrye kauravyasya nivezanAt // 34 dhANi ramaNIyAni prekSamANo yayau prabhuH // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi mahendraparvataM dRSTvA tApasairupazobhitam / SaDadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 206 // samudratIreNa zanairmaNalUraM jagAma ha // 13 207 tatra sarvANi tIrthAni puNyAnyAyatanAni ca / vaizaMpAyana uvAca / abhigamya mahAbAhurabhyagacchanmahIpatim / kathayitvA tu tatsarvaM brAhmaNebhyaH sa bhArata / / maNalUrezvaraM rAjandharmajJaM citravAhanam // 14 prayayau himavatpArzva tato vajradharAtmajaH // 1 tasya citrAGgadA nAma duhitA cArudarzanA / agastyavaTamAsAdya vasiSThasya ca parvatam / tAM dadarza pure tasminvicarantIM yadRcchayA // 15 bhUgutuGge ca kaunteyaH kRtavAzaucamAtmanaH / / 2 dRSTvA ca tAM varArohAM cakame caitravAhinIm / pradadau gosahasrANi tIrtheSvAyataneSu ca / abhigamya ca rAjAnaM jJApayatsvaM prayojanam / nivezAMzca dvijAtibhyaH so'daMdatkurusattamaH // 3 tamuvAcAtha rAjA sa sAntvapUrvamidaM vacaH 16 hiraNyabindostIrthe ca snAtvA puruSasattamaH / rAjA prabhaMkaro nAma kule asminbabhUva ha / dRSTavAnparvatazreSThaM puNyAnyAyatanAni ca // 4 aputraH prasavenArthI tapastepe sa uttamam // 17 avatIrya narazreSTho brAhmaNaiH saha bhArata / ugreNa tapasA tena praNipAtena shNkrH| prAcI dizamabhiprepsurjagAma bharatarSabhaH // 5 IzvarastoSitastena mahAdeva umApatiH // 18 AnupUryeNa tIrthAni dRSTavAnkurusattamaH / sa tasmai bhagavAnprAdAdekaikaM prasavaM kule| nadI cotpalinI ramyAmaraNyaM naimiSaM prati // 6 ekaikaH prasavastasmAdbhavatyasminkule sadA // 19 nandAmaparanandAM ca kauzikI ca yazasvinIm / teSAM kumArAH sarveSAM pUrveSAM mama jajJire / mahAnadIM gayAM caiva gaGgAmapi ca bhArata // 7 kanyA tu mama jAteyaM kulasyotpAdanI dhruvam // 20 evaM sarvANi tIrthAni pazyamAnastathAzramAn / putro mameyamiti me bhAvanA puruSottama / AtmanaH pAvanaM kurvanbrAhmaNebhyo dadau vasu // 8 // putrikA hetuvidhinA saMjJitA bharatarSabha // 21 aGgavaGgakaliGgeSu yAni puNyAni kAnicit / etacchulkaM bhavatvasyAH kulakRjAyatAmiha / jagAma tAni sarvANi tIrthAnyAyatanAni ca / etena samayenemA pratigRhNISva pANDava // 22 dRSTvA ca vidhivattAni dhanaM cApi dadau tataH // 9 / sa tatheti pratijJAya kanyAM tAM pratigRhya ca / kaliGgarASTradvAreSu brAhmaNAH pANDavAnugAH / uvAsa nagare tasminkaunteyastrihimAH samAH // 23 abhyanujJAya kaunteyamupAvartanta bhArata // 10 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi sa tu tairabhyanujJAtaH kuntIputro dhanaMjayaH / saptAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 207 // -269 -
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 208. 1] mahAbhArate [1. 209. 208 kA vai tvamasi kalyANi kuto vAsi jlecrii| vaizaMpAyana uvAca / kimarthaM ca mahatpApamidaM kRtavatI purA // 13 tataH samudre tIrthAni dakSiNe bharatarSabhaH / naayuvaac| abhyagacchatsupuNyAni zobhitAni tpsvibhiH|| 1 / apsarAsmi mahAbAho devAraNyavicAriNI / varjayanti sma tIrthAni paJca tatra tu tApasAH / / iSTA dhanapaternityaM vargA nAma mahAbala // 14 AcIrNAni tu yAnyAsanpurastAttu tapasvibhiH // 2- mama sakhyazcatasro'nyAH sarvAH kAmagamAH shubhaaH| agastyatIrthaM saubhadraM paulomaM ca supAvanam / tAbhiH sArdhaM prayAtAsmi lokapAlanivezanam // 15 kAraMdhamaM prasannaM ca hayamedhaphalaM ca yat / tataH pazyAmahe sarvA brAhmaNaM saMzitavratam / bhAradvAjasya tIrthaM ca pApaprazamanaM mahat // 3 rUpavantamadhIyAnamekamekAntacAriNam / / 16 viviktAnyupalakSyAtha tAni tIrthAni pANDavaH / tasya vai tapasA rAjastadvanaM tejasAvRtam / dRSTvA ca vaya'mAnAni munibhirdharmabuddhibhiH // 4 Aditya iva taM dezaM kRtsnaM sa vyavabhAsayat // 17 tapasvinastato'pRcchatpAJjaliH kurunandanaH / tasya dRSTvA tapastAdRgrUpaM cAdbhutadarzanam / tIrthAnImAni vaya'nte kimarthaM brahmavAdibhiH // 5 avatIrNAH sma taM dezaM tapovighnacikIrSayA // 18 tApasA uucuH| ahaM ca saurabheyI ca samIcI budbudA ltaa| grAhAH paJca vasantyeSu haranti ca tapodhanAn / yogapadyena taM vipramabhyagacchAma bhArata / / 19 ata etAni vaya'nte tIrthAni kurunandana // 6 gAyantyo vai hasantyazca lobhayantyazca taM dvijm| vaizaMpAyana uvaac| sa ca nAsmAsu kRtavAnmano vIra kathaMcana / teSAM zrutvA mahAbAhurvArthamANastapodhanaiH / nAkampata mahAtejAH sthitastapasi nirmale // 20 jagAma tAni tIrthAni draSTuM puruSasattamaH // 7 so'zapatkupito'smAMstu brAhmaNaH kSatriyarSabha / tataH saubhadramAsAdya maharSestIrthamuttamam / grAhabhUtA jale yUyaM cariSyadhvaM zataM samAH // 21 vigAhya tarasA zUraH snAnaM cakre paraMtapaH // 8 ___ iti zrImahAbhArate AdiparvaNi atha taM puruSavyAghramantarjalacaro mahAn / aSTAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 208 // nijagrAha jale grAhaH kuntIputraM dhanaMjayam // 9 209 sa tamAdAya kaunteyo visphurantaM jalecaram / vrgovaac| udatiSThanmahAbAhurbalena balinAM varaH // 10 tato vayaM pratyathitAH sarvA bharatasattama / utkRSTa eva tu grAhaH so'rjunena yazasvinA / AyAma zaraNaM vipraM taM tapodhanamacyutam // 1 babhUva nArI kalyANI srvaabhrnnbhuussitaa| rUpeNa vayasA caiva kandarpaNa ca darpitAH / dIpyamAnA zriyA rAjandivyarUpA manoramA // 11 ayuktaM kRtavatyaH sma kSantumarhasi no dvija // 2 tadadbhutaM mahadRSTvA kuntIputro dhanaMjayaH / eSa eva vadho'smAkaM suparyAptastapodhana / tAM striyaM paramaprIta idaM vacanamabravIt // 12 / yadvayaM saMzitAtmAnaM pralobdhuM tvAmihAgatAH // 3 -270 -
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 209. 4] Adiparva [1. 210. 5 avadhyAstu striyaH sRSTA manyante dhrmcintkaaH| dakSiNe sAgarAnUpe paJca tIrthAni santi vai / tasmAddharmeNa dharmajJa nAsmAnhisitumarhasi // 4 puNyAni ramaNIyAni tAni gacchata mAciram / / 17 sarvabhUteSu dharmajJa maitro brAhmaNa ucyate / tatrAzu puruSavyAghraH pANDavo vo dhnNjyH| satyo bhavatu kalyANa eSa vAdo manISiNAm // 5 mokSayiSyati zuddhAtmA duHkhAdasmAnna saMzayaH // 18 zaraNaM ca prapannAnAM ziSTAH kurvanti pAlanam / tasya sarvA vayaM vIra zrutvA vaakymihaagtaaH| zaraNaM tvAM prapannAH sma tasmAttvaM kSantumarhasi // 6 tadidaM satyamevAdya mokSitAhaM tvayAnagha // 19 vaizaMpAyana uvaac| etAstu mama vai sakhyazcatasro'nyA jale sthitAH / evamuktastu dharmAtmA brAhmaNaH zubhakarmakRt / . kuru karma zubhaM vIra etAH sarvA vimokSaya // 20 prasAdaM kRtavAnvIra rvisomsmprbhH|| 7 vaizaMpAyana uvAca / brAhmaNa uvaac| tatastAH pANDavazreSThaH sarvA eva vizAM pate / zataM sahasraM vizvaM ca sarvamakSayavAcakam / tasmAcchApAdadInAtmA mokSayAmAsa vIryavAn // 21 parimANaM zataM tvetannaitadakSayavAcakam // 8 utthAya ca jalAttasmAtpratilabhya vapuH svakam / yadA ca vo grAhabhUtA gRhNantIH puruSAJjale / tAstadApsaraso rAjannadRzyanta yathA purA // 22 utkarSati jalAtkazcitsthalaM puruSasattamaH / / 9 tIrthAni zodhayitvA tu tathAnujJAya tAH prabhuH / tadA yUyaM punaH sarvAH svarUpaM pratipatsyatha / citrAGgadAM punadraSTuM maNalUrapuraM yayau // 23 . anRtaM noktapUrvaM me hasatApi kadAcana // 10 tasyAmajanayatputraM rAjAnaM babhruvAhanam / tAni sarvANi tIrthAni itaHprabhRti caiva h| taM dRSTvA pANDavo rAjangokarNamabhito'gamat // 24 nArItIrthAni nAmneha khyAti yAsyanti srvshH| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi puNyAni ca bhaviSyanti pAvanAni mniissinnaam||11 navAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 209 // .. . vargovAca / 210 tato'bhivAdya taM vipraM kRtvA caiva prdkssinnm| vaizaMpAyana uvAca / acintayAmopasRtya tasmAddezAtsuduHkhitAH // 12 so'parAnteSu tIrthAni puNyAnyAyatanAni ca / ka nu nAma vayaM sarvAH kAlenAlpena taM nrm| sarvANyevAnupUryeNa jgaamaamitvikrmH|| 1 samAgacchema yo nastadrUpamApAdayetpunaH // 13 samudre pazcime yAni tIrthAnyAyatanAni c| tA vayaM cintayitvaivaM muhUrtAdiva bhArata / tAni sarvANi gatvA sa prabhAsamupajagmivAn // 2 dRSTavatyo mahAbhAgaM devarSimuta nAradam // 14 prabhAsadeza saMprAptaM bIbhatsumaparAjitam / sarvA hRSTAH sma taM dRSTvA devarSimamitadyutim / tIrthAnyanucarantaM ca zuzrAva madhusUdanaH / / 3 abhivAdya ca taM pArtha sthitAH sma vythitaannaaH|| tato'bhyagacchatkaunteyamajJAto nAma mAdhavaH / sa no'pRcchaduHkhamUlamuktavatyo vayaM ca tt| dadRzAte tadAnyonyaM prabhAse kRSNapANDavau // 4 zrutvA tacca yathAvRttamidaM vacanamabravIt / / 16 tAvanyonyaM samAzliSya pRSTvA ca kuzalaM vane / -274 -
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 210.5] mahAbhArate [1. 211. II 211 AstAM priyasakhAyau tau naranArAyaNAvRSI // 5 samAnavayasaH sarvAnAzliSya sa punaH punaH // 20 tato'rjunaM vAsudevastAM caryAM prypRccht| kRSNasya bhavane ramye ratnabhojyasamAvRte / kimarthaM pANDavemAni tIrthAnyanucarasyuta // 6 uvAsa saha kRSNena bahulAstatra zarvarIH // 21 tato'rjuno yathAvRttaM srvmaakhyaatvaaNstdaa| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zrutvovAca ca vArSNeya evametaditi prabhuH // 7 dazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 210 // tau vihRtya yathAkAmaM prabhAse kRssnnpaannddvau| / // samAptamarjunavanavAsaparva // . mahIdharaM raivatakaM vAsAyaivAbhijagmatuH // 8 pUrvameva tu kRSNasya vacanAttaM mahIdharam / vaizaMpAyana uvaac| puruSAH samalaMcakrurupajahvazca bhojanam // 9 tataH katipayAhasya tasminraivatake girau| pratigRhyArjunaH sarvamupabhujya ca pANDavaH / vRSNyandhakAnAmabhavatsumahAnutsavo nRpa / / 1 sahaiva vAsudevena dRSTavAnnaTanartakAn / / 10 tatra dAnaM dadurvIrA brAhmaNAnAM sahasrazaH / abhyanujJApya tAnsarvAnarcayitvA ca pANDavaH / bhojavRSNyandhakAzcaiva mahe tasya girestadA / / 2 satkRtaM zayanaM divyamabhyagacchanmahAdyutiH // 11 prAsAdai ratnacitraizca girestasya samantataH / tIrthAnAM darzanaM caiva parvatAnAM ca bhaart| sa dezaH zobhito rAjandIpavRkSaizca sarvazaH // 3 ApagAnAM vanAnAM ca kathayAmAsa sAtvate // 12 vAditrANi ca tatra sma vAdakAH samavAdayan / sa kathAH kathayanneva nidrayA janamejaya / nanRtunartakAzcaiva jagurgAnAni gAyanAH // 4 kaunteyo'pahRtastasmiJzayane svargasaMmite // 13 alaMkRtAH kumArAzca vRSNInAM sumahaujasaH / madhureNa sa gItena vINAzabdena cAnagha / yAnairhATakacitrAGgaizcaryante sma sarvazaH // 5 prabodhyamAno bubudhe stutibhirmaGgalaistathA // 14 paurAzca pAdacAreNa yaanairuccaavcaistthaa| sa kRtvAvazyakAryANi vArSNeyenAbhinanditaH / sadArAH sAnuyAtrAzca zatazo'tha sahasrazaH // 6 rathena kAzcanAGgena dvArakAmabhijagmivAn // 15 tato haladharaH kSIbo revatIsahitaH prabhuH / alaMkRtA dvArakA tu babhUva janamejaya / anugamyamAno gandharvairacarattatra bhArata // 7 kuntIsutasya pUjArthamapi niSkuTakeSvapi // 16 tathaiva rAjA vRSNInAmugrasenaH pratApavAn / didRkSavazva kaunteyaM dvArakAvAsino janAH / upagIyamAno gandharvaiH strIsahasrasahAyavAn // 8 narendramArgamAjagmustUrNaM zatasahasrazaH // 17 raukmiNeyazca sAmbazca kSIbI samaradurmadau / avalokeSu nArINAM sahasrANi zatAni ca / divyamAlyAmbaradharau vijahvAte'marAviva // 9 bhojavRSNyandhakAnAM ca samavAyo mahAnabhUt // 18 akrUraH sAraNazcaiva gado bhaanurvidduurthH| sa tathA satkRtaH srvairbhojvRssnnyndhkaatmjaiH|| nizaThazcArudeSNazca pRthurvipRthureva ca // 10 abhivAdyAbhivAdyAMzca sarvaizca pratinanditaH // 19 / satyakaH sAtyakizcaiva bhaGgakArasahAcarau / kumAraiH sarvazo vIraH stkaarennaabhivaaditH| hArdikyaH kRtavarmA ca ye cAnye naanukiirtitaaH|| -272 -
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 211. 12] Adiparva [1. 212. 13 ete parivRtAH strIbhirgandharvaizca pRthakpRthak / zrutvaiva ca mahAbAhuranujajJe sa pANDavaH // 25 tamutsavaM raivatake zobhayAMcakrire tadA // 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi tadA kolAhale tasminvartamAne mhaashubhe| ekaadshaadhikdvishttmo'dhyaayH||211|| vAsudevazca pArthazca sahitau parijagmatuH // 13 212 tatra caGgamyamANau tau vasudevasutAM zubhAm / vaizaMpAyana uvAca / alaMkRtAM sakhImadhye bhadrAM dadRzatustadA // 14 tataH saMvAdite tasminnanujJAto dhanaMjayaH / dRSTvaiva tAmarjunasya kandarpaH samajAyata / gatAM raivatake kanyAM viditvA janamejaya // 1 taM tathaikAgramanasaM kRSNaH pArthamalakSayat // 15 / vAsudevAbhyanujJAtaH kathayitvetikRtyatAm / athAbravItpuSkarAkSaH prahasanniva bhArata / kRSNasya matamAjJAya prayayau bharatarSabhaH // 2 vanecarasya kimidaM kAmenAloDyate manaH // 16 / rathena kAzcanAGgena kalpitena yathAvidhi / mamaiSA bhaginI pArtha sAraNasya sahodarA / sainyasugrIvayuktena kiGkiNIjAlamAlinA // 3 yadi te vartate buddhirvakSyAmi pitaraM svayam // 17 sarvazastropapannena jImUtaravanAdinA / arjuna uvAca / jvalitAgniprakAzena dviSatAM harSaghAtinA // 4 duhitA vasudevasya vAsudevasya ca svsaa| / saMnaddhaH kavacI khaDgI baddhagodhAGgulitravAn / rUpeNa caiva saMpannA kamivaiSA na mohayet // 18 mRgayAvyapadezena yaugapadyena bhArata // 5 kRtameva tu kalyANaM sarvaM mama bhaveddhavam / subhadrA tvatha zailendramabhyarcya saha raivatam / yadi syAnmama vArSNeyI mahiSIyaM svasA tava // 19 daivatAni ca sarvANi brAhmaNAnsvasti vAcya ca // 6 prAptau tu ka upAyaH syAttadbhavIhi janArdana / pradakSiNaM giriM kRtvA prayayau dvArakAM prati / AsthAsyAmi tathA sarvaM yadi zakyaM nareNa tt||20 tAmabhidrutya kaunteyaH prasahyAropayadratham // 7 . . vAsudeva uvaac| tataH sa puruSavyAghrastAmAdAya zucismitAm / khayaMvaraH kSatriyANAM vivAhaH puruSarSabha / rathenAkAzagenaiva prayayau svapuraM prati // 8 sa ca saMzayitaH pArtha svabhAvasyAnimittataH // 21 hriyamANAM tu tAM dRSTvA subhadrAM sainiko janaH / prasahya haraNaM cApi kSatriyANAM prshsyte| vikrozanprAdravatsarvo dvArakAmabhitaH purIm // 9 vivAhahetoH zUrANAmiti dharmavido viduH // 22 te samAsAdya sahitAH sudharmAmabhitaH sabhAm / sa tvamarjuna kalyANI prasahya bhaginI mama / sabhApAlasya tatsarvamAcakhyuH pArthavikramam // 10 hara svayaMvare hyasyAH ko vai veda cikIrSitam // 23 teSAM zrutvA sabhApAlo bherI sAMnAhikI tataH / vaizaMpAyana uvAca / samAjanne mahAghoSAM jAmbUnadapariSkRtAm // 11 sato'rjunazca kRSNazca vinizcityetikRtyatAm / kSubdhAstenAtha zabdena bhojavRSNyandhakAstadA / zIghragAnpuruSAnrAjanpreSayAmAsatustadA // 24 annapAnamapAsyAtha samApetuH sabhAM tataH // 12 dharmarAjAya tatsarvamindraprasthagatAya vai| tato jAmbUnadAGgAni spAstaraNavanti ca / ma.bhA. 35 -273 -
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 212. 13] mahAbhArate [1. 213. 8 maNividrumacitrANi jvalitAgniprabhANi ca // 13 ko hi nAma bhavenArthI sAhasena samAcaret // 28 bhejire puruSavyAghrA vRSNyandhakamahArathAH / so'vamanya ca nAmAsmAnanAdRtya ca kezavam / siMhAsanAni zatazo dhiSNyAnIva hutAzanAH / / 14 / prasahya hRtavAnadya subhadrAM mRtyumAtmanaH // 29 teSAM samupaviSTAnAM devAnAmiva saMnaye / kathaM hi ziraso madhye padaM tena kRtaM mama / Acakhyau ceSTitaM jiSNoH sabhApAlaH shaanugH||15 marSayiSyAmi govinda pAdasparzamivoragaH // 30 tacchrutvA vRSNivIrAste madaraktAntalocanAH / adya niSkauravAmekaH kariSyAmi vasuMdharAm / amRSyamANAH pArthasya samutpeturahaMkRtAH // 16 na hi me marSaNIyo'yamarjunasya vyatikramaH // 31 yojayadhvaM rathAnAzu prAsAnAharateti ca / taM tathA garjamAnaM tu meghadundubhiniHsvanam / dhanUMSi ca mahArhANi kavaMcAni bRhanti ca // 17 anvapadyanta te sarve bhojavRSNyandhakAstadA // 32 sUtAnucukruzuH kecidrathAnyojayateti c| iti zrImahAbhArate AdiparvaNi svayaM ca turagAnkecinninyuhemavibhUSitAn // 18 dvAdazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 212 // ratheSvAnIyamAneSu kavaceSu dhvajeSu ca / // samAptaM subhadrAharaNaparva // abhikrande nRvIrANAM tadAsItsaMkulaM mahat // 19 - 213 vanamAlI tataH kSIbaH kailaasshikhropmH| vaizaMpAyana uvaac| nIlavAsA madosikta idaM vacanamabravIt // 20 uktavanto yadA vaakymskRtsrvvRssnnyH| kimidaM kuruthAprajJAstUSNIM bhUte janArdane / tato'bravIdvAsudevo vAkyaM dharmArthasaMhitam // 1 asya bhAvamavijJAya saMkruddhA moghagarjitAH // 21 / nAvamAnaM kulasyAsya guDAkezaH prayuktavAn / eSa tAvadabhiprAyamAkhyAtu svaM mahAmatiH / / saMmAno'bhyadhikastena prayukto'yamasaMzayam // 2 yadasya rucitaM kartuM tatkurudhvamatandritAH // 22 arthalubdhAnna vaH pArtho manyate sAtvatAnsadA / tataste tadvacaH zrutvA grAhyarUpaM halAyudhAt / svayaMvaramanAdhRSyaM manyate cApi pANDavaH // 3 tUSNIM bhUtAstataH sarve sAdhu sAdhviti caabruvn||23 pradAnamapi kanyAyAH pazuvatko'numaMsyate / samaM vaco nizamyeti baladevasya dhImataH / vikrayaM cApyapatyasya kaH kuryAtpuruSo bhuvi // 4 punareva sabhAmadhye sarve te samupAvizan // 24 etAndoSAMzca kaunteyo dRSTavAniti me matiH / tato'bravItkAmapAlo vAsudevaM paraMtapam / ataH prasahya hRtavAnkanyAM dharmeNa paannddvH|| 5 kimavAgupaviSTo'si prekSamANo janArdana // 25 ucitazcaiva saMbandhaH subhaMdrA ca yazasvinI / satkRtastvatkRte pArthaH sarvairasmAbhiracyuta / eSa cApIdRzaH pArthaH prasahya hRtavAniti // 6 na ca so'rhati tAM pUjAM durbuddhiH kulapAMsanaH // 26 bharatasyAnvaye jAtaM zaMtanozca mahAtmanaH / ko hi tatraiva bhuktvAnnaM bhAjanaM bhettumrhti| kuntibhojAtmajAputraM ko bubhUSeta nArjunam // 7 manyamAnaH kule jAtamAtmAnaM puruSaH kacit // 27 / na ca pazyAmi yaH pArthaM vikrameNa parAjayet / IpsamAnazca saMbandhaM kRtapUrvaM ca mAnayan / / api sarveSu lokeSu sendrarudreSu mAriSa // 8 -274 -
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 213. 9] Adiparva [1. 213. 36 sa ca nAma rathastAGmadIyAste ca vAjinaH / zrutvA tu puNDarIkAkSaH saMprAptaM svapurottamam / yoddhA pArthazca zIghrAstraH ko nu tena samo bhavet // 9 arjunaM pANDavazreSThamindraprasthagataM tadA // 22 tamanudrutya sAntvena parameNa dhanaMjayam / AjagAma vizuddhAtmA saha rAmeNa kezavaH / nivartayadhvaM saMhRSTA mamaiSA paramA matiH // 10 vRSNyandhakamahAmAtraiH saha vIrairmahArathaiH // 23 . yadi nirjitya vaH pArtho balAdgacchetsvakaM puram / bhrAtRbhizca kumAraizca yodhaizca zatazo vRtH| praNazyedvo yazaH sadyo na tu sAntve parAjayaH // 11 / sainyena mahatA zaurirabhiguptaH paraMtapaH // 24 tacchrutvA vAsudevasya tathA cakrurjanAdhipa / tatra dAnapati(mAnAjagAma mahAyazAH / nivRttazcArjunastatra vivAhaM kRtavAMstataH // 12 akaro vRSNivIrANAM senApatirariMdamaH // 25 uSitvA tatra kaunteyaH saMvatsaraparAH ksspaaH| . anAdhRSTirmahAtejA uddhavazca mahAyazAH / puSkareSu tataH ziSTaM kAlaM vartitavAnprabhuH / sAkSAdvahaspateH ziSyo mahAbuddhirmahAyazAH // 26 pUrNe tu dvAdaze varSe khANDavaprasthamAvizat // 13 satyakaH sAtyakizcaiva kRtavarmA ca sAtvataH / abhigamya sa rAjAnaM vinayena samAhitaH / pradyumnazcaiva sAmbazca nizaThaH zaGkureva ca // 27 abhyarcya brAhmaNAnpArtho draupadIsabhijagmivAn // 14 cArudeSNazca vikrAnto jhillI vipRthureva c| taM draupadI pratyuvAca praNayAtkurunandanam / sAraNazca mahAbAhurgadazca viduSAM varaH // 28 tatraiva gaccha kaunteya yatra sA saatvtaatmjaa| ete cAnye ca bahavo vRssnnibhojaandhkaastthaa| subaddhasyApi bhArasya pUrvabandhaH zlathAyate // 15 AjagmuH khANDavaprasthamAdAya haraNaM bahu // 29 tathA bahuvidhaM kRSNAM vilapantIM dhanaMjayaH / tato yudhiSThiro rAjA zrutvA mAdhavamAgatam / sAldayAmAsa bhUyazca kSamayAmAsa sakRt / / 16 pratigrahArthaM kRSNasya yamau prAsthAyayattadA / / 30 subhadrAM tvaramANazca raktakauzeyavAsasam / tAbhyAM pratigRhItaM tadvRSNicakraM samRddhimat / pArthaH prasthApayAmAsa kRtvA gopAlikAvapuH // 17 viveza khANDavaprasthaM patAkAdhvajazobhitam // 31 sAdhikaM tena rUpeNa zobhamAnA yazasvinI / siktasaMmRSTapanthAnaM puSpaprakarazobhitam / / bhavanaM zreSThamAsAdya vIrapatnI varAGganA / candanasya rasaiH zItaiH puNyagandhairniSevitam // 32 vavande pRthutAmrAkSI pRthAM bhadrA yazasvinI // 18 dahyatAguruNA caiva deze deze sugandhinA / tato'bhigamya tvaritA pUrNendusadRzAnanA / susaMmRSTajanAkIrNaM vaNimbhirupazobhitam // 33 kvande draupadI bhadrA preSyAhamiti cAbravIt // 19 pratipede mahAbAhuH saha rAmeNa kezavaH / pratyutthAya ca tAM kRSNA svasAraM mAdhavasya tAm / vRSNyandhakamahAbhojaiH saMvRtaH puruSottamaH / / 34 sasvaje cAvadatprItA niHsapatno'stu te patiH / saMpUjyamAnaH pauraizca brAhmaNaizca sahasrazaH / tathaiva muditA bhadrA tAmuvAcaivamastviti // 20 viveza bhavanaM rAjJaH puraMdaragRhopamam // 35 tataste hRSTamanasaH pANDaveyA mhaarthaaH| yudhiSThirastu rAmeNa samAgacchadyathAvidhi / intI ca paramaprItA babhUva janamejaya // 21 / mUrdhni kezavamAghrAya paryadhvajata bAhunA // 36 - 275 -
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 213. 37] mahAbhArate [1. 213. 65 taM prIyamANaM kRSNastu vinayenAbhyapUjayat / pANDusAgaramAviddhaH praviveza mahAnadaH / bhImaM ca puruSavyAghraM vidhivatpratyapUjayat // 37 pUrNamApUrayaMsteSAM dvipacchokAvaho'bhavat // 51 tAMzca vRSNyandhakazreSThAndharmarAjo yudhiSThiraH / pratijagrAha tatsarvaM dharmarAjo yudhiSThiraH / pratijagrAha satkArairyathAvidhi yathopagam // 38 pUjayAmAsa tAMzcaiva vRSNyandhakamahArathAn / / 52 guruvatpUjayAmAsa kAMzcitkAMzcidvayasyavat / / te sametA mahAtmAnaH kuruvRSNyandhakottamAH / kAMzcidabhyavadatpremNA kaizcidapyabhivAditaH // 39 vijahuramarAvAse narAH sukRtino yathA // 53 tato dadau vAsudevo janyArthe dhanamuttamam / tatra tatra mahApAnarutkRSTatalanAditaiH / haraNaM vai subhadrAyA jJAtideyaM mhaayshaaH|| 40 yathAyogaM yathAprIti vijahvaH kuruvRSNayaH // 54 rathAnAM kAJcanAGgAnAM kiGkiNIjAlamAlinAm / evamuttamavIryAste vihRtya divasAnbahUn / caturyujAmupetAnAM sUtaiH kuzalasaMmataiH / pUjitAH kurubhirjagmuH punarivatIM purIm // 55 sahasraM pradadau kRSNo gavAmayutameva ca // 41 rAmaM puraskRtya yayurvRSNyandhakamahArathAH / zrImAnmAthuradezyAnAM dogdhrINAM puNyavarcasAm / ratnAnyAdAya zubhrANi dattAni kurusattamaiH // 56 vaDavAnAM ca zubhrANAM candrAMzusamavarcasAm / vAsudevastu pArthena tatraiva saha bhArata / dadI janArdanaH prItyA sahasraM hemabhUSaNam // 42 uvAsa nagare ramye zakraprasthe mahAmanAH / tathaivAzvatarINAM ca dAntAnAM vAtaraMhasAm / vyacaradyamunAkUle pArthena saha bhArata // 57 zatAnyaJjanakezInAM zvetAnAM paJca paJca ca // 43 tataH subhadrA saubhadraM kezavasya priyA svsaa| snApanotsAdane caiva suyuktaM vayasAnvitam / jayantamiva paulomI yutimantamajIjanat / / 58 strINAM sahasraM gaurINAM suveSANAM suvarcasAm // 44 dIrghabAhuM mahAsattvamRSabhAkSamariMdamam / suvarNazatakaNThInAmarogANAM suvAsasAm / subhadrA suSuve vIramabhimanyuM nararSabham / / 59 paricaryAsu dakSANAM pradadau puSkarekSaNaH // 45 abhIzca manyumAMzcaiva tatastamarimardanam / kRtAkRtasya mukhyasya kanakasyAgnivarcasaH / abhimanyumiti prAhurArjuni puruSarSabham // 60 manuSyabhArAndAzAhoM dadau daza janArdanaH // 46 sa sAtvatyAmatirathaH saMbabhUva dhanaMjayAt / gajAnAM ta prabhinnAnAM tridhA prasravatAM madama / makhe nirmathyamAnAdvA zamIgarbhADutAzanaH / / 61 girikUTanikAzAnAM samareSvanivartinAm / / 47 yasmiJjAte mahAbAhuH kuntIputro yudhiSThiraH / klRptAnAM paTughaNTAnAM varANAM hemamAlinAm / ayutaM gA dvijAtibhyaH prAdAnniSkAMzca taavtH||62 hastyArohairupetAnAM sahasraM sAhasapriyaH // 48 dayito vAsudevasya bAlyAtprabhRti cAbhavat / rAmaH pAdagrAhaNikaM dadau pArthAya lAgalI / pitRRNAM caiva sarveSAM prajAnAmiva candramAH // 63 prIyamANo haladharaH saMbandhaprItimAvahan // 49 janmaprabhRti kRSNazca cakre tasya kriyAH shubhaaH| sa mahAdhanaratnaugho vastrakambalaphenavAn / / sa cApi vavRdhe bAlaH zuklapakSe yathA zazI // 64 mahAgajamahAgrAhaH patAkAzaivalAkulaH // 50 catuSpAdaM dazavidhaM dhanurvedamariMdamaH / -276
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 213. 65 ] Adiparva [1. 214. 10 arjunAdveda vedajJAtsakalaM divyamAnuSam // 65 cakAra vidhivaddhaumyasteSAM bharatasattama / 80 vijJAneSvapi cAstrANAM sauSThave ca mahAbalaH / kRtvA ca vedAdhyayanaM tataH sucaritavratAH / kriyAsvapi ca sarvAsu vizeSAnabhyazikSayat // 66 jagRhuH sarvamiSvastramarjunAdivyamAnuSam // 81 : Agame ca prayoge ca cake tulyamivAtmanaH / devagarbhopamaiH putraiyUMDhoraskairmahAbalaiH / tutoSa putraM saubhadraM prekSamANo dhanaMjayaH // 67 anvitA rAjazArdUla pANDavA mudamApnuvan // 82 . sarvasaMhananopetaM sarvalakSaNalakSitam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi durdharSamRSabhaskandhaM vyAttAnanamivoragam // 68 trayodazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 213 // siMhadarpa maheSvAsaM mattamAtaGgavikramam / // samApta haraNahArikaparva // meghadundubhinirghoSaM pUrNacandranibhAnanam // 69 214 kRSNasya sadRzaM zaurye vIrye rUpe tathAkRtau / vaizaMpAyana uvAca / dadarza putraM bIbhatsurmaghavAniva taM yathA // 70 indraprasthe vasantaste jghnurnyaannraadhipaan| pAzvAlyapi ca paJcabhyaH patibhyaH zubhalakSaNA / zAsanAddhRtarASTrasya rAjJaH zAMtanavasya ca // 1 . lebhe paJca sutAnvIrAzubhAnpaJcAcalAniva // 71 / / Azritya dharmarAjAnaM sarvaloko'vasatsukham / . yudhiSThirAtprativindhyaM sutasomaM vRkodarAt / puNyalakSaNakarmANaM svadehamiva dehinaH / / 2 arjunAcchrutakarmANaM zatAnIkaM ca nAkulim // 72 sa samaM dharmakAmArthAnsiSeve bhrtrssbhH| sahadevAcchrutasenametAnpaJca mahArathAn / trInivAtmasamAnbandhUnbandhumAniva mAnayan // 3 . pAJcAlI suSuve vIrAnAdityAnaditiryathA / / 73 teSAM samavibhaktAnAM kSitau dehavatAmiva / zAstrataH prativindhyaM tamUcurviprA yudhiSThiram / babhau dharmArthakAmAnAM caturtha iva pArthivaH // 4 / parapraharaNajJAne prativindhyo bhavatvayam / / 74 adhyetAraM paraM vedAH prayoktAraM mahAdhvarAH / sute somasahasre tu somArkasamatejasam / rakSitAraM zubhaM varNA lebhire taM janAdhipam // 5 : sutasomaM maheSvAsaM suSuve bhImasenataH // 75 adhiSThAnavatI lakSmIH parAyaNavatI mtiH| zrutaM karma mahatkRtvA nivRttena kirITinA / bandhumAnakhilo dharmastenAsItpRthivIkSitA // 6 jAtaH putrastavetyevaM zrutakarmA tato'bhavat / / 76 bhrAtRbhiH sahito rAjA catabhiradhikaM bbhau| zatAnIkasya rAjarSeH kauravyaH kurunandanaH / prayujyamAnairvitato vedairiva mahAdhvaraH // 7 : cakre putraM sanAmAnaM nakulaH kIrtivardhanam / / 77 taM tu dhaumyAdayo viprAH privaaryoptsthire| tatastvajIjanatkRSNA nakSatre vahnidaivate / bRhaspatisamA mukhyAH prajApatimivAmarAH // 8 sahadevAtsutaM tasmAcchrutaseneti taM viduH // 78 dharmarAje atiprItyA pUrNacandra ivAmale / ekavarSAntarAstveva draupadeyA yazasvinaH / prajAnAM remire tulyaM netrANi hRdayAni ca // 9 : anvajAyanta rAjendra parasparahite ratAH // 79 na tu kevaladevena prajA bhAvena remire| jAtakarmANyAnupUrvyAcUDopanayanAni ca / / yadbabhUva manaHkAntaM karmaNA sa cakAra tat // 10. : -27 -
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 214. 11] mahAbhArate [1. 215.5 na hyayuktaM na cAsatyaM nAnRtaM na ca vipriyam / / veNuvINAmRdaGgAnAM manojJAnAM ca sarvazaH / bhASitaM cArubhASasya jajJe pArthasya dhImataH // 11 zabdenApUryate ha sma tadvanaM susamRddhimat // 25 sa hi sarvasya lokasya hitamAtmana eva c| tasmiMstathA vartamAne kurudAzArhanandanau / cikIrSaH sumahAtejA reme bharatasattamaH / / 12 samIpe jagmatuH kaMciduddezaM sumanoharam // 26 tathA tu muditAH sarve pANDavA vigatajvarAH / tatra gatvA mahAtmAnau kRSNau prpurNjyau| avasanpRthivIpAlAMsvAsayantaH svatejasA // 13 mahArhAsanayo rAjastatastau saMniSIdatuH // 27 tataH katipayAhasya bIbhatsuH kRSNamabravIt / tatra pUrvavyatItAni vikrAntAni ratAni ca / uSNAni kRSNa vartante gacchAmo yamunA prati // 14 bahUni kathayitvA tau remAte pArthamAdhavau // 28 suhRjjanavRtAstatra vihRtya madhusUdana / tatropaviSTau muditau nAkapRSThe'zvinAviva / sAyAhne punareSyAmo rocatAM te janArdana // 15 abhyagacchattadA vipro vAsudevadhanaMjayau // 29 vAsudeva uvAca / bRhacchAlapratIkAzaH prataptakanakaprabhaH / kuntImAtarmamApyetadrocate yadvayaM jale / haripiGgo harizmazruH pramANAyAmataH samaH // 30 suhRjjanavRtAH pArtha viharema yathAsukham // 16 taruNAdityasaMkAzaH kRSNavAsA jaTAdharaH / vaizaMpAyana uvAca / padmapatrAnanaH piGgastejasA prajvalanniva // 31 Amatrya dharmarAjAnamanujJApya ca bhArata / upasRSTaM tu taM kRSNau bhrAjamAnaM dvijottamam / jagmatuH pArthagovindau suhRjjanavRtau tataH // 17 / arjuno vAsudevazca tUrNamutpatya tasthatuH / / 32 vihAradezaM saMprApya nAnAdrumavaduttamam / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi gRhairuccAvacaiyuktaM puraMdaragRhopamam // 18 cturdshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 214 // bhakSyairbhojyaizca peyaizca rasavadbhirmahAdhanaiH / 215 mAlyaizca vividhairyuktaM yuktaM vArSNeyapArthayoH // 19 vaizaMpAyana uvAca / AvivezaturApUrNa ratnaruccAvacaiH shubhaiH| so'bravIdarjunaM caiva vAsudevaM ca sAtvatam / yathopajoSaM sarvazva janazcikrIDa bhArata // 20 lokapravIrau tiSThantau khANDavasya samIpataH // 1 vane kAzcijale kAzcitkAzcidvezmasu caanggnaaH| brAhmaNo bahubhoktAsmi bhuJja'parimitaM sadA / yathAdezaM yathAprIti cikrIDuH kRSNapArthayoH // 21 bhikSe vArSNeyapArthoM vAmekAM tRptiM prayacchatAm // 2 draupadI ca subhadrA ca vAsAMsyAbharaNAni c| evamuktI tamabrUtAM tatastau kRSNapANDavau / prayacchetAM mahArhANi strINAM te sma madotkaTe // 22 / kenAnnena bhavAMstRpyettasyAnnasya yatAvahe // 3 kAzcitprahRSTA nanRtuzcakruzuzca tathAparAH / evamuktaH sa bhagavAnabravIttAvubhau tataH / jahasuzvAparA nAryaH papuzcAnyA varAsavam // 23 / bhASamANau tadA vIrau kimannaM kriyatAmiti // 4 ruruduzvAparAstatra prajannuzca parasparam / nAhamannaM bubhukSe vai pAvakaM mAM nibodhatam / matrayAmAsuranyAzca rahasyAni parasparam // 24 yadannamanurUpaM me tAvAM saMprayacchatam // 5 -278 -
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 215. 6] Adiparva [1. 216. 12 idamindraH sadA dAvaM khANDavaM parirakSati / taM na zaknomyahaM dagdhaM rakSyamANaM mahAtmanA // 6 vasatyatra sakhA tasya takSakaH pannagaH sadA / sagaNastatkRte dAvaM parirakSati vajrabhRt / / 7 tatra bhUtAnyanekAni rakSyante sma prasaGgataH / taM didhakSurna zaknomi dagdhuM zakrasya tejasA // 8 sa mAM prajvalitaM dRSTvA meghAmbhobhiH pravarSati / tato dagdhuM na zaknomi didhakSurdAvamIpsitam // 9 sa yuvAbhyAM sahAyAbhyAmastravidbhyAM samAgataH / daheyaM khANDavaM dAvametadannaM vRtaM mayA // 10 yuvA huMdakadhArAstA bhUtAni ca samantataH / uttamAstravido samyaksarvato vArayiSyathaH // 11 evamukte pratyuvAca bIbhatsurjAtavedasam / didhalu khANDavaM dAvamakAmasya zatakratoH // 12 uttamAstrANi me santi divyAni ca bahUni ca / yairahaM zaknuyAM yoddhamapi vajradharAnbahUn // 13 dhanurme nAsti bhagavanbAhuvIryeNa saMmitam / kurvataH samare yatnaM vegaM yadviSaheta me / / 14 zaraizca me'rtho bahubhirakSayaiH kSipramasyataH / na hi voDhuM rathaH zaktaH zarAnmama yathepsitAn // 15 azvAMzca divyAniccheyaM paanndduraanvaatrNhsH| rathaM ca meghanirghoSaM sUryapratimatejasam // 16 tathA kRSNasya vIryeNa nAyudhaM vidyate samam / yena nAgAnpizAcAMzca nihanyAnmAdhavo raNe // 17 upAyaM karmaNaH siddhau bhagavanvaktumarhasi / nivArayeyaM yenendraM varSamANaM mahAvane // 18 pauruSeNa tu yatkAryaM tatkartArau sva pAvaka / karaNAni samarthAni bhagavandAtumarhasi // 19 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi paJcadazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 215 // 216 vaizaMpAyana uvAca / evamuktastu bhagavAndhUmaketurhatAzanaH / cintayAmAsa varuNaM lokapAlaM didRkssyaa| . Adityamudake devaM nivasantaM jalezvaram // 1 sa ca taccintitaM jJAtvA darzayAmAsa pAvakam / tamabravIddhUmaketuH pratipUjya jalezvaram / caturthaM lokapAlAnAM rakSitAraM mahezvaram // 2 somena rAjJA yaddattaM dhanuzcaiveSudhI ca te / tatprayacchobhayaM zIghraM rathaM ca kapilakSaNam // 3 kAryaM hi sumahatpArtho gANDIvena kariSyati / cakreNa vAsudevazca tanmadarthe pradIyatAm / dadAnItyeva varuNaH pAvakaM pratyabhASata // 4 tato'dbhutaM mahAvIryaM yazaHkIrtivivardhanam / sarvazastrairanAdhRSyaM sarvazastrapramAthi ca / sarvAyudhamahAmAtraM parasenApradharSaNam // 5 ekaM zatasahasreNa saMmitaM rASTravardhanam / citramuccAvacairvaNaH zobhitaM zlakSNamavraNam // 6 devadAnavagandharvaiH pUjitaM zAzvatIH samAH / prAdAdvai dhanuratnaM tadakSayyau ca maheSudhI // 7 rathaM ca divyAzvayujaM kapipravaraketanam / upetaM rAjatairazvairgAndhahemamAlibhiH / pANDurAbhrapratIkAzairmanovAyusamairjave // 8 sarvopakaraNairyuktamajayyaM devadAnavaiH / bhAnumantaM mahAghoSaM sarvabhUtamanoharam // 9 sasarja yatsvatapasA bhauvano bhuvanaprabhuH / prajApatiranirdezyaM yasya rUpaM raveriva // 10 yaM sma somaH samAruhya dAnavAnajayatprabhuH / nagameghapratIkAzaM jvalantamiva ca zriyA // 11 AzritA taM rathazreSThaM zakrAyudhasamA zubhA / -279
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 216. 12 ] mahAbhArate [1. 217.4 tApanIyA surucirA dhvajayaSTiranuttamA // 12 kalyau svo bhagavanyoddhumapi sarvaiH surAsuraiH / tasyAM tu vAnaro divyaH siMhazArdUlalakSaNaH / kiM punarvajriNaikena pannagArthe yuyutsunA // 27 vinardanniva tatrasthaH saMsthito mUyaMzobhata // 13 arjuna uvaac| dhvaje bhUtAni tatrAsanvividhAni mahAnti c| cakramastraM ca vArSNeyo visRjanyudhi vIryavAn / nAdena ripusainyAnAM yeSAM saMjJA praNazyati // 14 / triSu lokeSu tannAsti yanna jIyAjanArdanaH // 28 sa taM nAnApatAkAbhiH zobhitaM rathamuttamam / gANDIvaM dhanurAdAya tathAkSayyau mhessudhii| pradakSiNamupAvRtya daivatebhyaH praNamya ca // 15 ahamapyutsahe lokAnvijetuM yudhi pAvaka / / 29 saMnaddhaH kavacI khaDgI baddhagodhAGgulitravAn / sarvataH parivAryainaM dAvena mahatA prbho| Aruroha rathaM pArtho vimAnaM sukRtI yathA // 16 kAmaM saMprajvalAdyaiva kalyau svaH sAhyakarmaNi // 30 tacca divyaM dhanuHzreSThaM brahmaNA nirmitaM purA / vaizaMpAyana uvaac|.. gANDIvamupasaMgRhya babhUva mudito'rjunaH // 17 evamuktaH sa bhagavAndAzAheNArjunena ca / hutAzanaM namaskRtya tatastadapi vIryavAn / taijasaM rUpamAsthAya dAvaM dagdhaM pracakrame // 31 jagrAha balamAsthAya jyayA ca yuyuje dhanuH // 18 sarvataH parivAryAtha saptAcirbalanastadA / mauvyAM tu yujyamAnAyAM balinA pANDavena ha / dadAha khANDavaM kruddho yugAntamiva darzayan // 32 ye'zRNvankUjitaM tatra teSAM vai vyathitaM manaH // 19 parigRhya samAviSTastadvanaM bharatarSabha / labdhvA rathaM dhanuzcaiva tathAkSayyau mhessudhii| meghastanitani!SaM sarvabhUtAni nirdahan // 33 babhUva kalyaH kaunteyaH prahRSTaH sAhyakarmaNi // 20 dahyatastasya vivabhau rUpaM dAvasya bhArata / vajranAbhaM tatazcakraM dadau kRSNAya pAvakaH / meroriva nagendrasya kAJcanasya mahAdyuteH // 34 AgneyamatraM dayitaM sa ca kalyo'bhavattadA // 21 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi abravItpAvakazcainametena madhusUdana / SoDazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 216 // amAnuSAnapi raNe vijeSyasi na sNshyH|| 22 . 217 anena tvaM manuSyANAM devAnAmapi caahve| vaizaMpAyana uvaac| rakSaHpizAcadaityAnAM nAgAnAM cAdhikaH sdaa| tau rathAbhyAM naravyAghrau dAvasyobhayataH sthitau / bhaviSyasi na saMdehaH pravarArinibarhaNe / / 23 / dikSu sarvAsu bhUtAnAM cakrAte kadanaM mahat / / 1 kSiptaM kSiptaM raNe caitattvayA mAdhava zatruSu / yatra yatra hi dRzyante prANinaH khaannddvaalyaaH| hatvApratihataM saMkhye pANimeSyati te punaH // 24 palAyantastatra tatra tau vIrau paryadhAvatAm // 2 varuNazca dadau tasmai gadAmazaniniHsvanAm / chidraM hi na prapazyanti rathayorAzuvikramAt / daityAntakaraNI ghorAM nAmnA kaumodakI hareH // 25 AviddhAviva dRzyete rathinau tau rathottamau // 3 tataH pAvakamavatAM prahRSTau kRssnnpaannddvau|| khANDave dahyamAne tu bhUtAnyatha sahasrazaH / kRtAstrau zastrasaMpannau rathinau dhvajinAvapi // 26 utpetubhairavAnnAdAnvinadanto dizo daza // 4 -280
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 217. 5] Adiparva [1. 218.9 dagdhaikadezA bahavo niSTaptAzca tthaapre| tato'kSamAtrA visRjandhArAH zatasahasrazaH / sphuTitAkSA vizIrNAzca viplutAzca vicetsH||5 abhyavarSatsahasrAkSaH pAvakaM khANDavaM prati // 19 samAliGgaya sutAnanye pitRRnmAtRstathApare / asaMprAptAstu tA dhArAstejasA jAtavedasaH / tyaktuM na zekuH snehena tathaiva nidhanaM gatAH // 6 kha eva samazuSyanta na kAzcitpAvakaM gatAH / 20 vikRtairdarzanairanye samutpetuH sahasrazaH / tato namucihA kruddho bhRshmrcissmtstdaa| tatra tatra vighUrNantaH punaragnau prapedire // 7 punarevAbhyavarSattamambhaH pravisRjanbahu // 21 dagdhapakSAkSicaraNA viceSTanto mahItale / arcirdhArAbhisaMbaddhaM dhUmavidyutsamAkulam / tatra tatra sma dRzyante vinazyantaH zarIriNaH // 8 babhUva tadvanaM ghoraM stanayitnusaghoSavat // 22 jalasthAneSu sarveSu kAthyamAneSu bhArata / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi gatasattvAH sma dRzyante kUrmamatsyAH sahasrazaH // 9 sptdshaadhikdvishttmo'dhyaayH||217 // zarIraiH saMpradIptaizca dehavanta ivAgnayaH / 218 adRzyanta vane tasminprANinaH prANasaMkSaye // 10 vaizaMpAyana uvAca / tAMstathotpatataH pArthaH zaraiH saMchidya khaNDazaH / tasyAbhivarSato vAri pANDavaH pratyavArayat / dIpyamAne tataH prAsyatprahasankRSNavartmani // 11 zaravarSeNa bIbhatsuruttamAstrANi darzayan // 1 te zarAcitasarvAGgA vinadanto mahAravAn / zaraiH samantataH .sarvaM khANDavaM cApi pANDavaH / Urdhvamutpatya vegena nipetuH pAvake punaH // 12 chAdayAmAsa tadvarSamapakRSya tato vanAt // 2 zarairabhyAhatAnAM ca dahyatAM ca vanaukasAm / na ca sma kiMcicchaknoti bhUtaM nizcarituM ttH| virAvaH zrUyate ha sma samudrasyeva mathyataH // 13 saMchAdyamAne khagamairasyatA savyasAcinA // 3 vahnazcApi prahRSTasya khamutpeturmahArciSaH / takSakastu na tatrAsItsarparAjo mahAbalaH / janayAmAsurudvegaM sumahAntaM divaukasAm / / 14 dahyamAne vane tasminkurukSetre'bhavattadA // 4 tato jagmurmahAtmAnaH sarva eva divauksH| azvasenastu tatrAsIttakSakasya suto blii| zaraNaM devarAjAnaM sahasrAkSaM puraMdaram / / 15 sa yatnamakarottIvra mokSArtha havyavAhanAt // 5 devA uucuH| na zazAka vinirgantuM kaunteyazarapIDitaH / kiM nvime mAnavAH sarve dahyante kRssnnvrtmnaa| mokSayAmAsa taM mAtA nigIrya bhujagAtmajA // 6 kazcinna saMkSayaH prApto lokAnAmamarezvara / / 16 tasya pUrva ziro prastaM pucchamasya nigIryate / -- vaizaMpAyana uvaac| UrdhvamAcakrame sA tu pannagI putragRddhinI // 7 tacchrutvA vRtrahA tebhyaH svayamevAnvavekSya c| tasyAstIkSNena bhallena pRthudhAreNa pANDavaH / khANDavasya vimokSArthaM prayayau harivAhanaH // 17 zirazciccheda gacchantyAstAmapazyatsurezvaraH // 8 mahatA meghajAlena nAnArUpeNa vajrabhRt / taM mumocayiSurvajrI vAtavarSeNa pANDavam / AkAzaM samavastIrya pravavarSa surezvaraH // 18 mohayAmAsa tatkAlamazvasenastvamucyata // 9 ma.bhA. 36 -281 -
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 218. 10] mahAbhArate [1. 218. 39 tAM ca mAyAM tadA dRSTvA ghorAM nAgena vshcitH| / teSAmabhivyAharatAM zastravarSa ca muJcatAm / dvidhA tridhA ca ciccheda khagatAneva bhArata // 10 pramamAthottamAGgAni bIbhatsunizitaiH zaraiH // 25 zazApa taM ca saMkruddho biibhtsurjihmgaaminm| kRSNazca sumahAtejAzcakreNArinihA tdaa| pAvako vAsudevazca apratiSTho bhavediti // 11 daityadAnavasaMghAnAM cakAra kadanaM mahat // 26 tato jiSNuH sahasrAkSaM khaM vitatyeSubhiH zitaiH / athApare shrairviddhaashckrvegeritaastdaa| yodhayAmAsa saMkruddho vaJcanAM tAmanusmaran // 12 velAmiva samAsAdya vyAtiSThanta mahaujasaH // 27 devarADapi taM dRSTvA saMrabdhamiva phlgunm| tataH zakro'bhisaMkruddhastridazAnAM mheshvrH| svamastramasRjaddIptaM yattatAnAkhilaM nabhaH // 13 pANDuraM gajamAsthAya tAvubhau samabhidravat // 28 tato vAyurmahAghoSaH kSobhayansarvasAgarAn / azaniM gRhya tarasA vajramastramavAsRjat / viyatstho'janayanmeghAJjaladhArAmuco''kulAn // 14 hatAvetAviti prAha suraansursuudnH|| 29 . tadvighAtArthamasRjadarjuno'pyastramuttamam / tataH samudyatAM dRSTvA devendreNa mahAzanim / vAyavyamevAbhimatrya pratipattivizAradaH // 15 jagRhuH sarvazastrANi svAni svAni surAstadA // 30 tenendrAzanimeghAnAM vIryojastadvinAzitam / kAladaNDaM yamo rAjA zivikAM ca dhanezvaraH / jaladhArAzca tAH zoSaM jagmurnezuzca vidyutaH // 16 pAzaM ca varuNastatra vicakraM ca tathA zivaH // 31 kSaNena cAbhavavyoma saMprazAntarajastamaH / oSadhIrdIpyamAnAzca jagRhAte'zvinAvapi / sukhazItAnilaguNaM prakRtisthArkamaNDalam // 17 jagRhe ca dhanurdhAtA musalaM ca jayastathA // 32 niSpratIkArahRSTazca hutabhugvividhAkRtiH / parvataM cApi jagrAha kruddhastvaSTA mahAbalaH / prajajvAlAtulArciSmAnsvanAdaiH pUrayaJjagat // 18 aMzastu zaktiM jagrAha mRtyudevaH parazvadham // 33 kRSNAbhyAM rakSitaM dRSTvA taM ca dAvamahaMkRtAH / pragRhya parighaM ghoraM vicacArAryamA api| samutpeturathAkAzaM suparNAdyAH patatriNaH // 19 mitrazca kSuraparyantaM cakraM gRhya vyatiSThata // 34 garuDA vajrasadRzaiH pakSatuNDanakhaistathA / pUSA bhagazca saMkruddhaH savitA ca vizAM pte| prahartukAmAH saMpeturAkAzAtkRSNapANDavau // 20 AttakArmukanistriMzAH kRSNapArthAvabhidrutAH // 35 tathaivoragasaMghAtAH pANDavasya samIpataH / rudrAzca vasavazcaiva marutazca mahAbalAH / utsRjanto viSaM ghoraM nizcerurkhalitAnanAH // 21 vizvedevAstathA sAdhyA dIpyamAnAH svtejsaa||36 tAMzcakarta zaraiH pArthaH saroSAndRzya khecarAn / ete cAnye ca bahavo devAstau puruSottamau / vivazAzcApatandIptaM dehAbhAvAya pAvakam // 22 kRSNapArtho jighAMsantaH pratIyurvividhAyudhAH // 37 tataH surAH sagandharvA ykssraakssspnngaaH| tatrAdbhutAnyadRzyanta nimittAni mhaahve| utpeturnAdamatulamutsRjanto raNArthinaH / / 23 yugAntasamarUpANi bhUtotsAdAya bhArata // 38 ayaHkaNapacakrAzmabhuzuNDyudyatabAhavaH / tathA tu dRSTvA saMrabdhaM zakraM devaiH sahAcyutau / kRSNapArtho jighAMsantaH krodhsNmuuchitaujsH||24 abhItau yudhi durdharSoM tasthatuH sa'jyakArmukau // 39 -282
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ L. 218. 40] Adiparva [1. 219. 16 AgatAMzcaiva tAndRSTvA devAnekaikazastataH / mRgAzca mahiSAzcaiva zatazaH pkssinnstthaa| nyavArayetAM saMkraddhau bANairvaJopamaistadA // 40 samudvignA visasRpustathAnyA bhUtajAtayaH // 2 asakRdbhagnasaMkalpAH surAzca bahuzaH kRtAH / taM dAvaM samudIkSantaH kRSNau caabhyudytaayudhau| bhayAdraNaM parityajya zakramevAbhizizriyuH // 41 utpAtanAdazabdena saMtrAsita ivAbhavan // 3 dRSTvA nivAritAndevAnmAdhavenArjunena ca / svatejobhAsvaraM cakramutsasarja jnaardnH| AzcaryamagamaMstatra munayo divi viSThitAH // 42 tena tA jAtayaH kSudrAH sdaanvnishaacraaH| .. zakrazcApi tayorvIryamupalabhyAsakRdraNe / nikRttAH zatazaH sarvA nipeturanalaM kSaNAt // 4 babhUva paramaprIto bhUyazcaitAvayodhayat // 43 adRzyanrAkSasAstatra kRssnnckrvidaaritaaH| tato'zmavarSaM sumahadvyasRjatpAkazAsanaH / vasArudhirasaMpRktAH saMdhyAyAmiva toydaaH||5bhuuy eva tadA vIryaM jijJAsuH savyasAcinaH / pizAcAnpakSiNo nAgAnpazUzcApi shsrshH| taccharairarjuno varSa pratijanne'tyamarSaNaH // 44 nighnaMzcarati vArSNeyaH kAlavattatra bhArata / / 6 viphalaM kriyamANaM tatsaMprekSya ca zatakratuH / kSiptaM kSiptaM hi taccakraM kRssnnsyaamitrghaatinH| . bhUyaH saMvardhayAmAsa tadvarSa devarADatha // 45 hatvAnekAni sattvAni pANimeti punaH punaH // 7 so'zmavarSaM mahAvegairiSubhiH pAkazAsaniH / tathA tu nighnatastasya sarvasattvAni bhArata / vilayaM gamayAmAsa harSayanpitaraM tadA // 46 babhUva rUpamatyugraM sarvabhUtAtmanastadA // 8 samutpATya tu pANibhyAM mandarAcchikharaM mahat / sametAnAM ca devAnAM dAnavAnAM ca sarvazaH / sadrumaM vyasRjacchako jighAMsuH pANDunandanam // 47 vijetA nAbhavatkazcitkRSNapANDavayomadhe // 9 tato'rjuno vegavadbhirkhalitAtrairajihmagaiH / tayorbalAtparitrAtuM taM dAvaM tu yadA surAH / / bANairvidhvaMsayAmAsa gireH zRGgaM sahasradhA / / 48 nAzaknuvazamayituM tdaabhuuvnpraangmukhaaH|| 10 girevizIyamANasya tasya rUpaM tadA babhau / zatakratuzca saMprekSya vimukhAndevatAgaNAn / sArkacandragrahasyeva nabhasaMH pravizIryataH // 49 babhUvAvasthitaH prItaH prazaMsankRSNapANDavau // 11 // tenAvAkpatatA dAve zailena mahatA bhRzam / nivRtteSu tu deveSu vaaguvaacaashriirinnii| bhUya eva hatAstatra prANinaH khaannddvaalyaaH|| 50 zatakratumabhiprekSya mahAgambhIranisvanA / / 12 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi na te sakhA saMnihitastakSakaH pannagottamaH / aSTAdazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 218 // dAhakAle khANDavasya kurukSetraM gato hyasau // 13 : na ca zakyau tvayA jetuM yuddhe'sminsamavasthitau / vaizaMpAyana uvAca / vAsudevArjunau zakra nibodhedaM vaco mama // 14 tathA zailanipAtena bhISitAH khaannddvaalyaaH| naranArAyaNau devau tAvetau vizrutau divi / dAnavA rAkSasA naagaastrvRkssvnauksH| bhavAnapyabhijAnAti yadvIyau yatparAkramau / / 15 dvipAH prabhinnAH zArdUlAH siMhAH kesariNastathA // / naitau zakyau durAdharSoM vijetumajitau yudhi| . - 283 --- 219
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 219. 16] mahAbhArata [1. 220. 3 api sarveSu lokeSu purANAvRSisattamau // 16 . te vibhinnazirodehAzcakravegAdgatAsavaH / pUjanIyatamAvetAvapi sarvaiH surAsuraiH / peturAsye mahAkAyA dIptasya vasuretasaH / / 31 sayakSarakSogandharvanarakiMnarapannagaiH // 17 sa mAMsarudhiraudyaizca medaughaizca samIritaH / tasmAditaH suraiH sArdhaM gantumarhasi vaasv| uparyAkAzago vahnirvidhUmaH samadRzyata / / 32 diSTaM cApyanupazyaitatkhANDavasya vinAzanam // 18 dIptAkSo dIptajihvazca dIptavyAttamahAnanaH / iti vAcamabhizrutya tathyamityamarezvaraH / dIptordhvakezaH piGgAkSaH pibanprANabhRtAM vsaam||33 kopAmarSoM samutsRjya saMpratasthe divaM tadA // 19 tAM sa kRSNArjunakRtAM sudhAM prApya hutAzanaH / taM prasthitaM mahAtmAnaM samavekSya divaukasaH / babhUva muditastRptaH parAM nivRtimAgataH // 34 tvaritAH sahitA rAjannanujagmuH zatakratum // 20 athAsuraM mayaM nAma takSakasya niveshnaat| devarAjaM tadA yAntaM saha devairudIkSya tu / vipradravantaM sahasA dadarza madhusUdanaH // 35 vAsudevArjunau vIrau siMhanAdaM vinedatuH / / 21 tamagniH prArthayAmAsa didhakSurvAtasArathiH / devarAje gate rAjanprahRSTau kRssnnpaannddvau| dehavAnvai jaTI bhUtvA nadaMzca jalado ythaa| nirvizakaM punavaM dAhayAmAsatustadA / / 22 / jighAMsurvAsudevazva cakramudyamya viSThitaH / / 36 / sa mAruta ivAbhrANi nAzayitvArjunaH surAn / sa cakramudyataM dRSTvA didhaluM ca hutAzanam / vyadhamaccharasaMpAtaiH prANinaH khANDavAlayAn / / 23 abhidhAvArjunetyevaM mayazcakroza bhArata // 37 . na ca sma kiMcicchannoti bhUtaM nizcarituM tataH / tasya bhItasvanaM zrutvA mA bhairiti dhanaMjayaH / saMchidyamAnamiSubhirasyatA svysaacinaa||24 pratyuvAca mayaM pArtho jIvayanniva bhArata // 38 nAzakaMstatra bhUtAni mahAntyapi raNe'rjunam / taM pArthenAbhaye datte namucetiraM mayam / nirIkSitumamogheSu kariSyanti kuto raNam // 25 na hantumaicchaddAzArhaH pAvako na dadAha ca // 39 zatenaikaM ca vivyAdha zataM caikena ptrinnaa| tasminvane dahyamAne SaDagnirna dadAha c| vyasavaste'patannagnau sAkSAtkAlahatA iva // 26 azvasenaM mayaM cApi caturaH zArGgakAniti // 40 na cAlabhanta te zarma rodhaHsu viSameSu ca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi pitRdevanivAseSu saMtApazcApyajAyata // 27 . ekonviNshtydhikdvishttmo'dhyaayH||219|| bhUtasaMghasahasrAzca dInAzcakrurmahAsvanam / ruruvurvAraNAzcaiva tathaiva mRgapakSiNaH / janamejaya uvaac| tena zabdena vitresurgaGgodadhicarA jhaSAH // 28 kimarthaM zAGgakAnagnirna dadAha tathAgate / na hyarjunaM mahAbAhuM nApi kRSNaM mahAbalam / tasminvane dahyamAne brahmannetadvadAzu me // 1 nirIkSituM vai zaknoti kazcidyoddhaM kutaH punH||29 adAhe hyazvasenasya dAnavasya mayasya ca / ekAyanagatA ye'pi niSpatantyatra kecana / kAraNaM kIrtitaM brahmazAGgakAnAM na kIrtitam / / 2 rAkSasAndAnavAnnAgAJjane cakreNa tAnhariH // 30 / tadetadadbhutaM brahmazAmanAmavinAzanam / -284 - 220
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1.220.31 Adiparva [1. 220. 29 kIrtayasvAgnisaMmarde kathaM te na vinAzitAH // 3 / tasyAM putrAnajanayaccaturo brahmavAdinaH / vaizaMpAyana uvaac| tAnapAsya sa tatraiva jagAma lapitAM prati / yadarthaM zAGgakAnagnirna dadAha tathAgate / bAlAnsutAnaNDagatAnmAtrA saha munirvane // 17 tatte sarvaM yathAvRttaM kathayiSyAmi bhArata // 4 tasmingate mahAbhAge lapitAM prati bhArata / dharmajJAnAM mukhyatamastapasvI saMzitavrataH / apatyasnehasaMvignA jaritA bahvacintayat // 18 AsInmaharSiH zrutavAnmandapAla iti zrutaH / / 5 tena tyaktAnasaMtyAjyAnRSInaNDagatAnvane / sa mArgamAsthito rAjannaSINAmUrdhvaretasAm / / nAjahatputrakAmArtA jaritA khANDave nRp| svAdhyAyavAndharmaratastapasvI vijitendriyaH / / 6 babhAra caitAnsaMjAtAnsvavRttyA snehaviklavA // 19 sa gatvA tapasaH pAraM dehamutsRjya bhaart| tato'gniM khANDavaM dagdhumAyAntaM dRSTavAnRSiH / jagAma pitRlokAya na lebhe tatra tatphalam // 7 mandapAlazcaraMstasminvane lapitayA saha // 20 sa lokAnaphalAndRSTvA tapasA nirjitAnapi / taM saMkalpaM viditvAsya jJAtvA putrAMzca bAlakAn / papraccha dharmarAjasya samIpasthAndivaukasaH // 8 so'bhituSTAva viprarSiAhmaNo jAtavedasam / kimarthamAvRtA lokA mamaite tapasArjitAH / putrAnparidadadbhIto lokapAlaM mahaujasam // 21 kiM mayA na kRtaM tatra yasyedaM karmaNaH phalam // 9 mandapAla uvAca / tatrAhaM tatkariSyAmi yadarthamidamAvRtam / tvamagne sarvadevAnAM mukhaM tvamasi havyavAT / * phalametasya tapasaH kathayadhvaM divauksH|| 10 tvamantaH sarvabhUtAnAM gUDhazcarasi pAvaka / / 22 devA UcuH / tvAmekamAhuH kavayastvAmAhutrividhaM punaH / RNino mAnavA brahmaJjAyante yena tcchRnnu| tvAmaSTadhA kalpayitvA yajJavAhamakalpayan // 23 kriyAbhibrahmacaryeNa prajayA ca na saMzayaH / / 11 tvayA sRSTamidaM vizvaM vadanti paramarSayaH / tadapAkriyate sarvaM yajJena tapasA sutaiH / tvadRte hi jagatkRtsnaM sadyo na syAdbhutAzana // 24 tapasvI yajJakRJcAsi na tu te vidyate prajA // 12 tubhyaM kRtvA namo viprAH svakarmavijitAM gatim / ta ime prasavasyArthe tava lokAH samAvRtAH / gacchanti saha patnIbhiH sutairapi ca zAzvatIm // 25 prajAyasva tato lokAnupabhoktAsi zAzvatAn // 13 tvAmane jaladAnAhuH khe viSaktAnsavidyutaH / punnAmno narakAtputrastrAtIti pitaraM mune / dahanti sarvabhUtAni tvatto niSkramya hAyanAH // 26 tasmAdapatyasaMtAne yatakha dvijasattama // 14 jAtavedastavaiveyaM vishvsRssttirmhaadyute| - vaizaMpAyana uvAca / tavaiva karma vihitaM bhUtaM sarvaM carAcaram // 27 tacchrutvA mandapAlastu teSAM vAkyaM divaukasAm / tvayApo vihitAH pUrvaM tvayi sarvamidaM jagat / ka nu zIghramapatyaM syAbahulaM cetyacintayat // 15 tvayi havyaM ca kavyaM ca yathAvatsaMpratiSThitam // 28 sa cintynnbhygcchdvhulprsvaankhgaan| agne tvameva jvalanastvaM dhAtA tvaM bRhsptiH| zAhnikA zArGgako bhUtvA jaritAM samupeyivAn // 16 / tvamazvinau yamau mitraH somastvamasi cAnilaH // 29 - 285 -
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 220. 30] mahAbhArate [1. 221. 21 vaizaMpAyana uvAca / sArisRkkaH prajAyeta pitRRNAM kulavardhanaH // 8 evaM stutastatastena mandapAlena pAvakaH / stambamitrastapaH kuryAdroNo brahmaviduttamaH / tutoSa tasya nRpate muneramitatejasaH / ityevamuktvA prayayau pitA vo nighRNaH purA // 9 uvAca cainaM prItAtmA kimiSTaM karavANi te // 30 kamupAdAya zakyeta gantuM ksyaapduttmaa| tamabravInmandapAlaH prAJjalihavyavAhanam / kiM nu kRtvA kRtaM kAryaM bhavediti ca vihvalA // 10 pradahankhANDavaM dAvaM mama putrAnvisarjaya // 31 nApazyatsvadhiyA mokSaM svasutAnAM tadAnalAt / tatheti tatpratizrutya bhagavAnhavyavAhanaH / evaM bruvantI zAstei pratyUcuratha mAtaram // 11 khANDave tena kAlena prajajvAla didhakSayA // 32 snehamutsRjya mAtastvaM pata yatra na havyavAT / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi asmAsu hi vinaSTeSu bhavitAraH sutAstava / / viNshtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 220 // tvayi mAtarvinaSTAyAM na naH syaatkulsNttiH|| 12 221 anvavekSyatadubhayaM kSamaM syAdyatkulasya nH| vaizaMpAyana uvaac| tadvai kartuM paraH kAlo mAtareSa bhavettava / / 13 tataH prajvalite zukre zArGgakAste suduHkhitaaH| mA vai kulavinAzAya snehaM kArSIH suteSu naH / vyathitAH paramodvignA nAdhijagmuH parAyaNam // 1 na hIdaM karma moghaM syAllokakAmasya naH pituH||14 nizAmya putrakAnbAlAnmAtA teSAM tpsvinii| jaritovAca / jaritA duHkhasaMtaptA vilalApa narezvara / / 2 idamAkhorbilaM bhUmau vRkSasyAsya samIpataH / ayamagnirdahankakSamita AyAti bhISaNaH / tadAvizadhvaM tvaritA kruratra na vo bhayam // 15 jagatsaMdIpayanbhImo mama duHkhvivrdhnH|| 3 tato'haM pAMsunA chidramapidhAsyAmi putrakAH / ime ca mAM karSayanti zizavo mandacetasaH / evaM pratikRtaM manye jvalataH kRSNavartmanaH // 16 abardAzcaraNIMnAH pUrveSAM naH parAyaNam / tata eSyAmyatIte'gnau vihartuM pAMsusaMcayam / trAsayaMzcAyamAyAti lelihAno mahIruhAn // 4 rocatAmeSa vopAyo vimokSAya hutAzanAt // 17 azaktimattvAcca sutA na zaktAH saraNe mama / . zAGgakA uucuH| AdAya ca na zaktAsmi putraansritumnytH||5. abanmiAMsabhUtAnnaH kravyAdAkhurvinAzayet / na ca tyaktumahaM zaktA hRdayaM dUyatIva me / pazyamAnA bhayamidaM na zakSyAmo niSevitum // 18 kaM nu jahyAmahaM putraM kamAdAya vrajAmyaham // 6 / kathamagnirna no dahyAtkathamAkhuna bhakSayet / kiM nu me syAtkRtaM kRtvA manyadhvaM putrakAH katham / kathaM na syAtpitA moghaH kathaM mAtA dhriyeta nH||19 cintayAnA vimokSaM vo nAdhigacchAmi kiNcn| bila AkhorvinAzaH syAdagnerAkAzacAriNAm / chAdayitvA ca vo gAtraiH kariSye maraNaM saha // 7 | anvavekSyaitadubhayaM zreyAndAho na bhakSaNam // 20 z2aritArau kulaM hIdaM jyeSThatvena pratiSThitam / / -286 - gatiM maraNaM naH syAdAkhanA khAdatA bile / /
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 221. 21] Adiparva [1. 223. 4 ziSTAdiSTaH parityAgaH zarIrasya hutAzanAt // 21 ata eva bhayaM nAsti kriyatAM vacanaM mama // 11 iti zrImahAbhArate AdiparvaNi zAGgakA UcuH / ekaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 221 // na tvaM mithyopacAreNa mokSayethA bhayaM mahat / . 222 samAkuleSu jJAneSu na buddhikRtameva tat / / 12 / jaritovAca / na copakRtamasmAbhirna cAsmAnvettha ye vayam / asmAdvilAnniSpatitaM zyena AluM jahAra tam / pIDyamAnA bharasyasmAnkA satI ke vayaM tava // 13 kSudraM gRhItvA pAdAbhyAM bhayaM na bhavitA tataH // 1 taruNI darzanIyAsi samarthA bhartureSaNe / zAGgakA UcuH / anugaccha svabhartAraM putrAnApsyasi zobhanAn // 14 na hRtaM taM vayaM vidmaH zyenenAkhaM kathaMcana / . vayamapyagnimAvizya lokAnprApsyAmahe zubhAn / anye'pi bhavitAro'tra tebhyo'pi bhayameva nH||2 athAsmAnna dahedagnirAyAstvaM punareva naH // 15 saMzayo hyagnirAgacchedRSTaM vAyornivartanam / vaizaMpAyana uvAca / mRtyunoM bilavAsibhyo bhavenmAtarasaMzayam / / 3 evamuktA tataH zAGgI putrAnutsRjya khANDave / niHsaMzayAtsaMzayito mRtyurmAtarviziSyate / jagAma tvaritA dezaM kSemamagneranAzrayam // 16 para khe tvaM yathAnyAyaM putrAnvetsyasi shobhnaan||4 tatastIkSNArcirabhyAgAjvalito havyavAhanaH / jaritovAca / . yatra zAma babhUvuste mandapAlasya putrakAH // 17 / ahaM vai zyenamAyAntamadrAkSaM bilamantikAt / te zAma jvalanaM dRSTvA jvalitaM svena tejsaa| saMcarantaM samAdAya jahArAkhu bilAbalI // 5 jaritAristato vAcaM zrAvayAmAsa pAvakam / / 18 taM patantamahaM zyenaM tvaritA pRSThato'nvagAm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi AziSo'sya prayuJjAnA harato mUSakaM bilAt // 6 dvAviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 222 // yo no dveSTAramAdAya zyenarAja pradhAvasi / 223 bhava tvaM divamAsthAya niramitro hiraNmayaH // 7 jaritAriruvAca / yadA sa bhakSitastena ludhitena patatriNA / purataH kRcchrakAlasya dhImAJjAgarti pUruSaH / tadAhaM tamanujJApya pratyupAyAM gRhAnprati // 8 sa kRcchrakAlaM saMprApya vyathAM naivaiti karhicit // 1 pravizadhvaM bilaM putrA vizrabdhA nAsti vo bhayam / yestu kRcchramasaMprAptaM vicetA nAvabudhyate / venena mama pazyantyA hRta Akhurna saMzayaH // 9 sa kRcchrakAle vyathito na prajAnAti kiMcana // 2 - zAGgakA UcuH / sArisRkka uvAca / na vidma vai vayaM mAtahRtamAkhumitaH purA / dhIrastvamasi medhAvI prANakRcchramidaM ca nH| avijJAya na zakSyAmo bilamAvizatuM vayam // 10 zUraH prAjJo bahUnAM hi bhavatyeko na saMzayaH // 3 ma jaritovAca / / stambamitra uvAca / ahaM hi taM prajAnAmi hRtaM zyenena mUSakam / / jyeSThanAtA bhavati vai jyeSTho muJcati kRcchrtH| / -287 -
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 223. 4] mahAbhArate [1. 223. 25 jyeSThazcenna prajAnAti kanIyAnki kariSyati // 4 sarvasyAsya bhuvanasya prasUtidroNa uvAca / stvamevAgne bhavasi punaH pratiSThA / / 14 hiraNyaretAstvarito jvalannAyAti naH kSayam / tvamannaM prANinAM bhuktamantabhUto jagatpate / saptajihvo'nalaH kSAmo lelihAnopasarpati // 5 nityaM pravRddhaH pacasi tvayi sarvaM pratiSThitam // 15 vaizaMpAyana uvAca / droNa uvaac| evamukto bhrAtRbhistu jaritArirvibhAvasum / sUryo bhUtvA razmibhirjAtavedo tuSTAva prAJjalirbhUtvA yathA tacchRNu pArthiva // 6 bhUmerambho bhUmijAtAnnasAMzca / jaritAriruvAca / vizvAnAdAya punarutsargakAle AtmAsi vAyoH pavanaH zarIramuta vIrudhAm / sRSTvA vRSTyA bhAvayasIha zukra // 16 * yonirApazca te zukra yonistvamasi cAmbhasaH // 7 tvatta etAH punaH zukra vIrudho haritacchadAH / UrdhvaM cAdhazca gacchanti visarpanti ca paarshvtH| jAyante puSkariNyazca samudrazca mahodadhiH // 17 arciSaste mahAvIrya razmayaH savituryathA // 8 idaM vai sadma tigmAMzo varuNasya parAyaNam / sArisakva uvAca / zivastrAtA bhavAsmAkaM mAsmAnadya vinAzaya // 18 mAtA prapannA pitaraM na vidmaH / piGgAkSa lohitagrIva kRSNavartmanhutAzana / pakSAzca no na prjaataabjketo| pareNa praihi muzcAsmAnsAgarasya gRhAniva // 19 na nastrAtA vidyate'gne tvadanya vaizaMpAyana uvAca / stasmAddhi naH parirakSakavIra // 9 evamukto jAtavedA droNenAkliSTakarmaNA / yadagne te zivaM rUpaM ye ca te sapta hetayaH / droNamAha pratItAtmA mandapAlapratijJayA // 20 . tena naH parirakSAdya IDitaH zaraNaiSiNaH // 10 RSioNastvamasi vai brahmaitadvyAhRtaM tvayA / tvamevaikastapase jAtavedo IpsitaM te kariSyAmi na ca te vidyate bhayam // 21 nAnyastaptA vidyate goSu deva / mandapAlena yUyaM hi mama pUrvaM niveditAH / RSInasmAnbAlakAnpAlayasva varjayeH putrakAnmahyaM dahandAvamiti sma ha // 22 pareNAsmAnpraihi vai havyavAha // 11 yacca tadvacanaM tasya tvayA yacceha bhASitam / stambamitra uvaac| ubhayaM me garIyastadvahi kiM karavANi te / sarvamagne tvamevaikastvayi sarvamidaM jagat / bhRzaM prIto'smi bhadraM te brahmanstotreNa te vibho||23 tvaM dhArayasi bhUtAni bhuvanaM tvaM bibharSi ca // 12 droNa uvAca / tvamagnirhavyavAhastvaM tvameva paramaM haviH / ime mArjArakAH zukra nityamudvejayanti naH / manISiNastvAM yajante bahudhA caikadhaiva ca // 13 etAnkuruSva daMSTrAsu havyavAha sabAndhavAn // 24 sRSTvA lokAMstrInimAnhavyavAha vaizaMpAyana uvaac| prApte kAle pacasi punaH smiddhH| / tathA tatkRtavAnvahnirabhyanujJAya zArGgakAn / -288 -
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 1. 223. 25 ] Adiparva [1. 224. 26 dadAha khANDavaM caiva samiddho janamejaya // 25 mandapAla uvAca / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi nAhamevaM care loke yathA tvmbhimnyse| yoviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 223 // apatyahetorvicare tacca kRcchragataM mama // 14 224 bhUtaM hitvA bhaviSye'rthe yo'valambeta mandadhIH / vaizaMpAyana uvAca / mandapAlo'pi kauravya cintayAnaH sutAMstadA / avamanyeta taM loko yathecchasi tathA kuru // 15 uktavAnapyazItAMzu naiva sa sma na tapyate / / 1 eSa hi jvalamAno'gnirlelihAno mahIruhAn / sa tapyamAnaH putrArthe lapitAmidamabravIt / . dveSyaM hi hRdi saMtApaM janayatyazivaM mama // 16 kathaM nvazaktAH plavane lapite mama putrakAH // 2 vaizaMpAyana uvAca / vardhamAne hutavahe vAte zIghraM pravAyati / tasmAddezAdatikrAnte jvalane jaritA ttH| asamarthA vimokSAya bhaviSyanti mamAtmajAH // 3 jagAma putrakAneva tvaritA putragRddhinI // 17 kathaM nvazaktA trANAya mAtA teSAM tapasvinI / sA tAnkuzalinaH sarvAnnirmuktAJjAtavedasaH / bhaviSyatyasukhAviSTA putratrANamapazyatI // 4 rorUyamANA kRpaNA sutAndRSTavatI vane // 18 kathaM nu saraNe'zaktAnpatane ca mamAtmajAn / azraddheyatamaM teSAM darzanaM sA punaH punH| saMtapyamAnA abhito vAzamAnAbhidhAvatI // 5 ekaikazazca tAnputrAnkrozamAnAnvapadyata // 19 tato'bhyagacchatsahasA mandapAlo'pi bhArata / jaritAriH kathaM putraH sArisRkkaH kathaM ca me / stambamitraH kathaM droNaH kathaM sA ca tapasvinI // 6 atha te sarva evainaM nAbhyanandanta vai sutAH // 20 lAlapyamAnaM tamRSi mandapAlaM tathA bane / lAlapyamAnamekaikaM jaritAM ca punaH punaH / lapitA pratyuvAcedaM sAsUyamiva bhArata // 7 nocuste vacanaM kiMcittamRSi sAdhvasAdhu vA // 21 na te suteSvavekSAsti tAnRSInuktavAnasi / mandapAla uvaac| tejasvinoM vIryavanto na teSAM jvalanAdbhayam // 8 jyeSThaH sutaste katamaH katamastadanantaraH / tathAmau te parIttAzca tvayA hi mama saMnidhau / madhyamaH katamaH putraH kaniSThaH katamazca te // 22 pratizrutaM tathA ceti jvalanena mahAtmanA / 9 evaM bruvantaM duHkhArtaM kiM mAM na pratibhASase / lokapAlo'nRtAM vAcaM na tu vaktA kathaMcana / kRtavAnasmi havyAze naiva zAntimito labhe // 23 samarthAste ca vaktAro na te teSvasti mAnasam // 10 jaritovAca / tAmeva tu mamAmitrI cintayanparitapyase / kiM te jyeSThe sute kArya kimanantarajena vA / dhruvaM mayi na te sneho yathA tasyAM purAbhavat // 11 kiM ca te madhyame kArya kiM kaniSThe tpsvini||24 na hi pakSavatA nyAyyaM niHsnehena suhajane / yastvaM mAM sarvazo hInAmutsRjyAsi gataH purA / pIDyamAna upadraSTuM zaktenAtmA kathaMcana // 12 tAmeva lapittaM gaccha taruNI cAruhAsinIm / / 25 gaccha tvaM jaritAmeva yadarthaM paritapyase / mandapAla uvAca / cariSyAmyahamapyekA yathA kApuruSe tathA // 13 / na strINAM vidyate kiMcidanyatra puruSAntarAt / . ma. bhA. 37 - 289 -
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 224. 26 ] mahAbhArate [1. 225. 19 sApatnakamRte loke bhavitavyaM hi tattathA // 26 agacchatparamAM tRptiM darzayAmAsa cArjunam // 6 suvratApi hi kalyANI srvlokprishrutaa| tato'ntarikSAdbhagavAnavatIrya surezvaraH / arundhatI paryazaGkadvasiSThamRSisattamam // 27 marudgaNavRtaH pArthaM mAdhavaM cAbravIdidam // 7 vizuddhabhAvamatyantaM sadA priyahite ratam / kRtaM yuvAbhyAM karmedamamarairapi duSkaram / saptarSimadhyagaM vIramavamene ca taM munim // 28 varAnvRNItaM tuSTo'smi durlabhAnapyamAnuSAn // 8 apadhyAnena sA tena dhUmAruNasamaprabhA / pArthastu varayAmAsa zakrAdatrANi sarvazaH / lakSyAlakSyA nAbhirUpA nimittamiva lakSyate // 29 grahItuM tacca zakro'sya tadA kAlaM cakAra ha // 9 apatyahetoH saMprAptaM tathA tvamapi mAmiha / yadA prasanno bhagavAnmahAdevo bhaviSyati / iSTamevaMgate hitvA sA tathaiva ca vartase // 30 tubhyaM tadA pradAsyAmi pANDavAstrANi sarvazaH // 10 naiva bhAryeti vizvAsaH kAryaH puMsA kathaMcana / ahameva ca taM kAlaM vetsyAmi kurunandana / na hi kAryamanudhyAti bhAryA putravatI satI // 31 tapasA mahatA cApi dAsyAmi tava tAnyaham // 11 vaizaMpAyana uvAca / AgneyAni ca sarvANi vAyavyAni tathaiva ca / tataste sarva evainaM putrAH samyagupAsire / madIyAni ca sarvANi grahISyasi dhanaMjaya // 12 sa ca tAnAtmajAnrAjannAzvAsayitumArabhat // 32 vAsudevo'pi jagrAha prItiM pArthena zAzvatIm / iti zrImahAbhArate AdiparvaNi dadau ca tasmai devendrastaM varaM prItimAMstadA // 13 caturviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 224 // dattvA tAbhyAM varaM prItaH saha devairmarutpatiH / 225 hutAzanamanujJApya jayAma tridivaM punaH // 14 mandapAla uvaac| pAvakazcApi taM dAvaM dagdhvA samRgapakSiNam / . yuSmAkaM parirakSArthaM vijJapto jvalano mayA / ahAni paJca caikaM ca virarAma sutarpitaH // 15 agninA ca tathetyevaM pUrvameva pratizrutam // 1 jagdhvA mAMsAni pItvA ca medAMsi rudhirANi ca / agnervacanamAjJAya mAturdharmajJatAM ca vaH / yuktaH paramayA prItyA tAvuvAca vizAM pate // 16 yuSmAkaM ca paraM vIryaM nAhaM pUrvamihAgataH // 2 yuvAbhyAM puruSAyyAbhyAM tarpito'smi yathAsukham / na saMtApo hi vaH kAryaH putrakA maraNaM prati / anujAnAmi vAM vIrau carataM yatra vAJchitam // 17 RSInveda hutAzo'pi brahma tadviditaM ca vaH // 3 evaM tau samanujJAtau pAvakena mahAtmanA / vaizaMpAyana uvAca / arjuno vAsudevazca dAnavazca mayastathA // 18 evamAzvAsya putrAnsa bhAryAM cAdAya bhArata / parikramya tataH sarve trayo'pi bharatarSabha / mandapAlastato dezAdanyaM dezaM jagAma ha // 4 ramaNIye nadIkUle sahitAH samupAvizan // 19 bhagavAnapi tigmAMzuH samiddhaM khANDavaM vanam / ___ iti zrImahAbhArate AdiparvaNi paJcaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH / / 225 // dadAha saha kRSNAbhyAM janayaJjagato'bhayam / / 5 / samAptaM khANDavadAhaparva // vasAmedovahAH kulyAstatra pItvA ca pAvakaH / // samAptamAdiparva // -290 -
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhAparva yAM kRtAM nAnukuryuste mAnavAH prekSya vismitAH / vaizaMpAyana uvAca / manuSyaloke kRtsne'smiMstAdRzIM kuru vai sabhAm // 10 tato'bravInmayaH pArthaM vAsudevasya saMnidhau / yatra divyAnabhiprAyAnpazyema vihitaaNstvyaa| prAJjaliH zlakSNayA vAcA pUjayitvA punaH punaH / / 1 AsurAnmAnuSAMzcaiva tAM sabhAM kuru vai maya // 11 asmAcca kRSNAtsaMkruddhAtpAvakAcca didhakSataH / pratigRhya tu tadvAkyaM saMprahRSTo mayastadA / tvayA trAto'smi kaunteya brUhi kiM karavANi te||2 vimAnapratimAM cakre pANDavasya sabhAM mudA // 12 . arjuna uvAca / tataH kRSNazca pArthazca dharmarAje yudhiSThire / kRtameva tvayA sarvaM svasti gaccha mahAsura / sarvametadyathAvedya darzayAmAsaturmayam // 13 prItimAnbhava me nityaM prItimanto vayaM ca te // 3 | tasmai yudhiSThiraH pUjAM yathArhamakarottadA / maya uvaac| sa tu tAM pratijagrAha mayaH satkRtya satkRtaH // 14 yuktametattvayi vibho yathAttha puruSarSabha / sa pUrvadevacaritaM tatra tatra vizAM pate / prItipUrvamahaM kiMcitkartumicchAmi bhArata // 4 kathayAmAsa daiteyaH pANDuputreSu bhArata // 15 ahaM hi vizvakarmA vai dAnavAnAM mahAkaviH / sa kAlaM kaMcidAzvasya vizvakarmA pracintya ca / so'haM vai tvatkRte kiMcitkartumicchAmi pANDava // 5 sabhA pracakrame kartuM pANDavAnAM mahAtmanAm / / 16 . arjuna uvAca / abhiprAyeNa pArthAnAM kRSNasya ca mahAtmanaH / prANakRcchrAdvimuktaM tvamAtmAnaM manyase mayA / puNye'hani mahAtejAH kRtakautukamaGgalaH // 17 evaM gate na zakSyAmi kiMcitkArayituM tvayA / / 6 tarpayitvA dvijazreSThAnpAyasena sahasrazaH / na cApi tava saMkal moghamicchAmi dAnava / dhanaM bahuvidhaM dattvA tebhya eva ca vIryavAn // 18 kRSNasya kriyatAM kiMcittathA pratikRtaM mayi // 7 sarvartuguNasaMpannAM divyarUpAM manoramAm / vaizaMpAyana uvAca / dazakiSkusahasrAM tAM mApayAmAsa sarvataH // 19 codito vAsudevastu mayena bharatarSabha / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi prathamo'dhyAyaH // 1 // muhUrtamiva saMdadhyau kimayaM codyatAmiti // 8 codayAmAsa taM kRSNaH sabhA vai kriyatAmiti / vaizaMpAyana uvaac| dharmarAjasya daiteya yAdRzImiha manyase // 9 uSitvA khANDavaprasthe sukhavAsaM jnaardnH| -291 -
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 2. 1] mahAbhArate [2. 3. 4 pArthaiH prItisamAyuktaiH pUjanArdo'bhipUjitaH // 1 rukmadaNDaM bRhanmUni dudhAvAbhipradakSiNam // 15 gamanAya matiM cakre piturdarzanalAlasaH / tathaiva bhImaseno'pi yamAbhyAM sahito vshii| dharmarAjamathAmatraya pRthAM ca pRthulocanaH // 2 pRSThato'nuyayau kRSNamRtvikpaurajanairvRtaH // 16 vavande caraNau mUrdhA jagadvandhaH pitRSvasuH / sa tathA bhrAtRbhiH sArdhaM kezavaH paravIrahA / sa tayA mUryupAghrAtaH pariSvaktazca kezavaH // 3 anugamyamAnaH zuzubhe ziSyairiva guruH priyaiH||17 dadarzAnantaraM kRSNo bhaginIM svAM mahAyazAH / pArthamAmaya govindaH pariSvajya ca pIDitam / tAmupetya hRSIkezaH prItyA bASpasamanvitaH // 4 yudhiSThiraM pUjayitvA bhImasenaM yamau tathA // 18 arthya tathyaM hitaM vAkyaM laghu yuktamanuttamam / pariSvakto bhRzaM tAbhyAM yamAbhyAmabhivAditaH / uvAca bhagavAnbhadrAM subhadrAM bhadrabhASiNIm // 5 tatastaiH saMvidaM kRtvA yathAvanmadhusUdanaH // 19 tayA svajanagAmIni zrAvito vacanAni sH| nivartayitvA ca tadA pANDavAnsapadAnugAn / saMpUjitazcApyasakRcchirasA cAbhivAditaH // 6 svAM purI prayayau kRSNaH puraMdara ivAparaH / / 20 tAmanujJApya vArSNeyaH pratinandya ca bhAminIm / locanairanujagmuste tamA dRSTipathAttadA / dadarzAnantaraM kRSNAM dhaumyaM cApi janArdanaH / / 7 manobhiranujagmuste kRSNaM prItisamanvayAt // 21 vavande ca yathAnyAyaM dhaumyaM puruSasattamaH / atRptamanasAmeva teSAM kezavadarzane / draupadI sAntvayitvA ca Amavya ca janArdanaH // 8 kSipramantardadhe zaurizcakSuSAM priyadarzanaH // 22 bhrAtRRnabhyagamaddhImAnpArthena sahito balI / akAmA iva pArthAste govindagatamAnasAH / bhrAtRbhiH paJcabhiH kRSNo vRtaH zakra ivAmaraiH // 9 nivRtyopayayuH sarve svapuraM purussrssbhaaH| arcayAmAsa devAMzca dvijAMzca yadupuMgavaH / syandanenAtha kRSNo'pi samaye dvArakAmagAt // 23 mAlyajapyanamaskArairgandhairuccAvacairapi / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi dvitIyo'dhyAyaH // 2 // sa kRtvA sarvakAryANi pratasthe tasthuSAM varaH // 10 svasti vAcyAhato viprAndadhipAtraphalAkSataiH / . vaizaMpAyana uvAca / vasu pradAya ca tataH pradakSiNamavartata // 11 athAbravInmayaH pArthamarjunaM jayatAM varam / kAJcanaM rathamAsthAya tArkSyaketanamAzugam / ApRcche tvAM gamiSyAmi kSiprameSyAmi cApyaham // gadAcakrAsizAyaiirAyudhezca samanvitam / / 12 uttareNa tu kailAsaM mainAkaM parvataM prati / tithAvatha ca nakSatre muhUrte ca guNAnvite / yakSyamANeSu sarveSu dAnaveSu tadA mayA / prayayau puNDarIkAkSaH sainyasugrIvavAhanaH // 13 kRtaM maNimayaM bhANDaM ramyaM vindusaraH prati // 2 anvAruroha cApyenaM premNA rAjA yudhisstthirH| sabhAyAM satyasaMdhasya yadAsIdvRSaparvaNaH / apAsya cAsya yantAraM dArukaM yantRsattamam / AgamiSyAmi tadgRhya yadi tiSThati bhArata // 3 abhISUnsaMprajagrAha svayaM kurupatistadA // 14 tataH sabhAM kariSyAmi pANDavAya yazasvine / upAruhyArjunazcApi cAmaravyajanaM sitam / manaHprahlAdinI citrAM sarvaratnavibhUSitAm // 4 -292 -
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 3. 5] sabhAparva [2. 3. 32 asti bindusarasyeva gadA zreSThA kurUdvaha / gadAM ca bhImasenAya pravarAM pradadau tadA / nihitA yauvanAzvena rAjJA hatvA raNe ripUn / devadattaM ca pArthAya dadau zaGkhamanuttamam / / 18 suvarNabindubhizcitrA gurvI bhArasahA dRDhA // 5 sabhA tu sA mahArAja zAtakumbhamayadrumA / sA vai zatasahasrasya saMmitA srvghaatinii| daza kiSkusahasrANi samantAdAyatAbhavat / / 19 anurUpA ca bhImasya gANDIvaM bhavato yathA // 6 yathA vahnayathArkasya somasya ca yathaiva sA / vAruNazca mahAzaGkho devadattaH sughoSavAn / bhrAjamAnA tathA divyA babhAra paramaM vapuH // 20 sarvametattradAsyAmi bhavate nAtra saMzayaH / pratighnatIva prabhayA prabhAmarkasya bhAsvarAm / ityuktvA so'suraH pArthaM prAgudIcImagAdizam / / 7 prababhau jvalamAneva divyA divyena varcasA // 21 uttareNa tu kailAsaM mainAkaM parvataM prati / nagameghapratIkAzA divamAvRtya viSThitA / hiraNyazRGgo bhagavAnmahAmaNimayo giriH / / 8 AyatA vipulA zlakSNA vipApmA vigatallamA // 22 ramya bindusaro nAma yatra rAjA bhagIrathaH / uttamadravyasaMpannA maNiprAkAramAlinI / dRSTvA bhAgIrathIM gaGgAmuvAsa bahulAH samAH // 9 bahuratnA bahudhanA sukRtA vizvakarmaNA // 23 yatreSTvA sarvabhUtAnAmIzvareNa mahAtmanA / na dAzAhI sudharmA vA brahmaNo vApi taadRshii| AhRtAH kratavo mukhyAH zataM bharatasattama / 10 AsIdrUpeNa saMpannA yAM cakre'pratimAM mayaH // 24 yatra yUpA maNimayAzcityAzcApi hiraNmayAH / tAM sma tatra mayenoktA rakSanti ca vahanti ca / zobhArthaM vihitAstatra na tu dRSTAntataH kRtAH // 11 sabhAmaSTI sahasrANi kiMkarA nAma rAkSasAH // 25 yatreSTvA sa gataH siddhiM sahasrAkSaH zacIpatiH / antarikSacarA ghorA mahAkAyA mahAbalAH / yatra bhUtapatiH sRSTvA srvlokaansnaatnH| raktAkSAH piGgalAkSAzca zuktikarNAH prahAriNaH // 26 upAsyate tigmatejA vRto bhUtaiH sahasrazaH // 12 tasyAM sabhAyAM nalinI cakArApratimA mayaH / naranArAyaNau brahmA yamaH sthANuzca paJcamaH / vairyapatravitatAM maNinAlamayAmbujAm / / 27 upAsate yatra satraM sahasrayugaparyaye // 13 padmasaugandhikavatIM nAnAdvijagaNAyutAm / yatreSTaM vAsudevena satrairvarSasahasrakaiH / puSpiteH paGkajaizcitrAM kUrmamatsyezca zobhitAm // 28 zraddadhAnena satataM ziSTasaMpratipattaye // 14 sUpatIrthAmakaluSAM sarvartusalilAM zubhAm / suvarNamAlino yUpAzcityAzcApyatibhAsvarAH / mArutenaiva codbhUtairmuktAvindubhirAcitAm / / 29 dadau yatra sahasrANi prayutAni ca kezavaH // 15 maNiratnacitAM tAM tu kecidabhyetya pArthivAH / / taMtra gatvA sa jagrAha gadAM zaGkha ca bhArata / dRSTvApi nAbhyajAnanta te'jJAnAtprapatantyuta // 30 sphATikaM ca sabhAdravyaM yadAsIdvRSaparvaNaH / tAM sabhAmabhito nityaM puSpavanto mahAdrumAH / / kiMkaraiH saha rakSobhiragRhNAtsarvameva tat // 16 AsannAnAvidhA nIlAH zItacchAyA mnormaaH||31 tadAhRtya tu tAM cakre so'suro'pratimAM sabhAm / kAnanAni sugandhIni puSkariNyazca sarvazaH / vizrutAM triSu lokeSu divyAM maNimayIM zubhAm // 17 / haMsakAraNDavayutAzcakravAkopazobhitAH // 32 - 293 -
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 3. 33] mahAbhArate [2. 4. 25 jalajAnAM ca mAlyAnAM sthalajAnAM ca srvshH| jAtUkarNaH zikhAvAMzca subalaH pArijAtakaH // 12 mAruto gandhamAdAya pANDavAnsma niSevate // 33 parvatazca mahAbhAgo mArkaNDeyastathA muniH| IdRzIM tAM sabhAM kRtvA mAsaiH pricturdshaiH| pavitrapANiH sAvarNi lukirgAlavastathA // 13 niSThitAM dharmarAjAya mayo rAjJe nyavedayat // 34 jaGghAbandhuzca raibhyazca kopavegazravA bhRguH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi tRtIyo'dhyAyaH // 3 // haribabhruzca kauNDinyo babhrumAlI sanAtanaH // 14 kakSIvAnauzijazcaiva nAciketo'tha gautamaH / vaizaMpAyana uvaac| paiGgo varAhaH zunakaH zANDilyazca mahAtapAH / tataH pravezanaM cakre tasyAM rAjA yudhiSThiraH / karkaro veNujaGghazca kalApaH kaTha eva ca // 15 ayutaM bhojayAmAsa brAhmaNAnAM narAdhipaH // 1 munayo dharmasahitA dhRtAtmAno jitendriyAH / ghRtapAyasena madhunA bhakSyamUlaphalaistathA / ete cAnye ca bahavo vedavedAGgapAragAH // 16 ahataizcaiva vAsobhirmAlyairuccAvacairapi // 2 upAsate mahAtmAnaM sbhaayaamRssisttmaaH| dadau tebhyaH sahasrANi gavAM pratyekazaH prabhuH / kathayantaH kathAH puNyA dharmajJAH shucyo'mlaaH||17 puNyAhaghoSastatrAsIddivaspRgiva bhArata // 3 tathaiva kSatriyazreSThA dharmarAjamupAsate / vAditrairvividhairgItairgandhairuccAvacairapi / ' zrImAnmahAtmA dharmAtmA muJjaketurvivardhanaH // 18 pUjayitvA kuruzreSTho devatAni nivezya ca // 4 saMgrAmajiharmukhazca ugrasenazca vIryavAn / tatra mallA naTA jhallAH sUtA vaitaalikaastthaa|| kakSasenaH kSitipatiH shlemkshcaapraajitH| upatasthumahAtmAnaM saptarAtraM yudhiSThiram / / 5 kAmbojarAjaH kamalaH kampanazca mahAbalaH // 19 tathA sa kRtvA pUjAM tAM bhrAtRbhiH saha paannddvH| satataM kampayAmAsa yavanAneka eva yaH / tasyAM sabhAyAM ramyAyAM reme zakro yathA divi // 6 yathAsurAnkAlakeyAndevo vajradharastathA // 20 sabhAyAmRSayastasyAM pANDavaiH saha aaste| jaTAsuro madrakAntazca rAjA AsAMcakarnarendrAzca nAnAdezasamAgatAH // 7 . kuntiH kuNindazca kirAtarAjaH / asito devalaH satyaH sarpamAlI mahAzirAH / tathAGgavaGgI saha puNDakeNa arvAvasuH sumitrazca maitreyaH zunako baliH // 8 . . pANDyoDarAjI saha cAndhrakeNa / / 21 bako dAlbhyaH sthUlazirAH kRSNadvaipAyanaH zukaH / kirAtarAjaH sumanA yavanAdhipatistathA / sumantu miniH pailo vyAsaziSyAstathA vayam // 9 cANUro devarAtazca bhojo bhImarathazca yaH // 22 tittiriryAjJavalkyazca sasuto lomaharSaNaH / zrutAyudhazca kAliGgo jayatsenazca mAgadhaH / apsuhomyazca dhaumyazca ANImANDavyakauzikau / / suzarmA cekitAnazca suratho'mitrakarSaNaH // 23 dAmoSNISasvaNizca parNAdo ghaTajAnukaH / ketumAnvasudAnazca vaideho'tha kRtakSaNaH / mauJjAyano vAyubhakSaH pArAzaryazca sArikau // 11 sudharmA cAniruddhazca zrutAyuzca mahAbalaH // 24 balavAkaH zinIvAkaH satyapAlaH kRtazramaH / anUparAjo durdharSaH kSemajicca sudakSiNaH / -294
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 4. 25] sabhAparva [2. 5. 17 zezupAlaH sahasutaH karUSAdhipatistathA // 25 tamAgatamRSi dRSTvA nAradaM sarvadharmavit / vRSNInAM caiva durdharSAH kumArA devarUpiNaH / sahasA pANDavazreSThaH pratyutthAyAnujaiH saha / Ahuko vipRthuzcaiva gadaH sAraNa eva ca // 26 abhyavAdayata prItyA vinayAvanatastadA // 4 akaraH kRtavarmA ca sAtyakizca zineH sutH| tadarhamAsanaM tasme saMpradAya yathAvidhi / bhISmako'thAhRtizcaiva dImatsenazca vIryavAn / arcayAmAsa ratnaizca sarvakAmaizca dharmavit / / 5 kekayAzca maheSvAsA yajJasenazca saumakiH // 27 so'rcitaH pANDavaiH sarvairmaharSivedapAragaH / arjunaM cApi saMzritya rAjaputrA mahAbalAH / dharmakAmArthasaMyuktaM papracchedaM yudhiSThiram // 6 azikSanta dhanurvedaM rauravAjinavAsasaH / / 28 . nArada uvAca / tatraiva zikSitA rAjankumArA vRssnninndnaaH| . kaccidarthAzca kalpante dharme ca ramate manaH / raukmiNeyazca sAmbazca yuyudhAnazca sAtyakiH // 29 sukhAni cAnubhUyante manazca na vihanyate // 7 ete cAnye ca bahavo rAjAnaH pRthivIpate / kaccidAcaritAM pUrvainaradeva pitAmahaiH / dhanaMjayasakhA cAtra nityamAste sma tumburuH // 30 vartase vRttimakSINAM dharmArthasahitAM nRSu / / 8 citrasenaH sahAmAtyo gandharvApsarasastathA / kaccidarthena vA dharmaM dharmeNArthamathApi vA / gItavAditrakuzalAH zamyAtAlavizAradAH // 31 ubhau vA prItisAreNa na kAmena prabAdhase // 9 pramANe'tha layasthAne kiMnarAH kRtanizramAH / kaJcidarthaM ca dharmaM ca kAmaM ca jayatAM vara / saMcoditAstumburuNA gandharvAH sahitA jaguH // 32 vibhajya kAle kAlajJa sadA varada sevase // 10 gAyanti divyatAnaiste yathAnyAyaM manasvinaH / kaccidrAjaguNaiH SabhiH saptopAyAMstathAnagha / pANDuputrAnRSIMzcaiva ramayanta upAsate // 33 balAbalaM tathA samyakcaturdaza parIkSase / / 11 , tasyAM sabhAyAmAsInAH suvratAH satyasaMgarAH / kaJcidAtmAnamanvIkSya parAMzca jayatAM vara / divIva. devA brahmANaM yudhiSThiramupAsate // 34 tathA saMdhAya karmANi aSTau bhArata sevse|| 12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi caturtho'dhyAyaH // 4 // kaccitprakRtayaH SaT te na luptA bharatarSabha / ADhyAstathAvyasaninaH svanuraktAzca srvshH|| 13 vaizaMpAyana uvaac| kaJcinna tadUtairvA ye caapyprishngkitaaH| tathA tatropaviSTeSu pANDaveSu mahAtmasu / tvatto vA tava vAmAtyairbhidyate jAtu matritam // 14 mahatsu copaviSTeSu gandharveSu ca bhArata // 1 kaJcitsaMdhiM yathAkAlaM vigrahaM copasevase / lokAnanucaransarvAnAgamattAM sabhAmRSiH / kaJcidvRttimudAsIne madhyame cAnuvartase // 15 nAradaH sumahAtejA RSibhiH sahitastadA // 2 kaccidAtmasamA buddhyA zucayo jIvitakSamAH / pArijAtena rAjendra raivatena ca dhImatA / kulInAzcAnuraktAzca kRtAste vIra matriNaH // 16 sumukhena ca saumyena devarSiramitadyutiH / vijayo mantramUlo hi rAjJAM bhavati bhArata / sabhAsthAnpANDavAndraSTuM prIyamANo manojavaH // 3 / susaMvRto matradhanairamAtyaiH zAstrakovidaiH // 17 -295
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 5. 18] mahAbhArate [2. 5.47 kaJcinnidrAvazaM naiSi kaccitkAle vibudhyase / . amAtyAnupadhAtItAnpitRpaitAmahAJzucIn / kacciccApararAtreSu cintayasyarthamarthavit / / 18 zreSThA zreSTheSu kaJcittvaM niyojayasi karmasu // 33 kaJcinmantrayase naikaH kaccinna bahubhiH sh| kaJcinnogreNa daNDena bhRzamudvejitaprajAH / kaJcitte matrito matro na rASTramanudhAvati // 19 rASTraM tavAnuzAsanti mantriNo bharatarSabha / / 34 kaccidarthAndhinizcitya laghumUlAnmahodayAn / / kaJcittvAM nAvajAnanti yAjakAH patitaM yathA / kSipramArabhase kartuM na vighnayasi tAdRzAn // 20 ugrapratigrahItAraM kAmayAnamiva striyaH // 35 kaJcinna sarve karmAntAH parokSAste vizaGkitAH / kaJciddhRSTazca zUrazca matimA dhRtimAJzuciH / sarve vA punarutsRSTAH saMsRSTaM hyatra kAraNam // 21 kulInazcAnuraktazca dakSaH senApatistava // 36 kaJcidrAjankRtAnyeva kRtaprAyANi vA punH| kaccidvalasya te mukhyAH sarve yuddhvishaardaaH| viduste vIra karmANi nAnavAptAni kAnicit // 22 dRSTApadAnA vikrAntAstvayA satkRtya mAnitAH // 37 kaccitkAraNikAH sarve sarvazAstreSu kovidAH / kaccidvalasya bhaktaM ca vetanaM ca yathocitam / kArayanti kumArAMzca yodhamukhyAMzca sarvazaH // 23 saMprAptakAlaM dAtavyaM dadAsi na vikarSasi // 38 kaJcitsahasrairmUrkhANAmekaM krINAsi paNDitam / kAlAtikramaNAddhyete bhaktavetanayobhRtAH / paNDito hyarthakRcchreSu kuryAnniHzreyasaM param // 24 bhartuH kupyanti daurgatyAtso'narthaH sumahAnsmRtaH // 39 kaJcidurgANi sarvANi dhanadhAnyAyudhodakaiH / kaJcitsarve'nuraktAstvAM kulaputrAH pradhAnataH / yatraizca paripUrNAni tathA zilpidhanudharaiH / / 25 kaccitprANAMstavArtheSu saMtyajanti sadA yudhi // 40 eko'pyamAtyo medhAvI zUro dAnto vicakSaNaH / kaJcinnako bahUnAnsarvazaH sAMparAyikAn / / rAjAnaM rAjaputraM vA prApayenmahatIM zriyam / / 26 anuzAssi yathAkAmaM kAmAtmA shaasnaatigH||41 kaccidaSTAdazAnyeSu svapakSe daza paJca ca / kaccitpuruSakAreNa puruSaH karma zobhayan / tribhistribhiravijJAtaitsi tIrthAni cArakaiH // 27 labhate mAnamadhikaM bhUyo vA bhaktavetanam // 42 kaccihiSAmaviditaH pratiyattazca sarvadA / kaJcividyAvinItAMzca narAjJAnavizAradAna / nityayukto ripUnsarvAnvIkSase ripusUdana / / 28 yathAha~ guNatazcaiva dAnenAbhyavapadyase // 43 kaccidvinayasaMpannaH kulaputro bhushrutH| kaccidArAnmanuSyANAM tavArthe mRtyumeyuSAm / anasUyuranupraSTA satkRtaste purohitH||29 vyasanaM cAbhyupetAnAM bibharSi bharatarSabha // 44 kaccidagniSu te yukto vidhijJo matimAnRjuH / kaJcidbhayAdupanataM klIbaM vA ripumAgatam / hutaM ca hoSyamANaM ca kAle vedayate sadA // 30 yuddhe vA vijitaM pArtha putravatparirakSasi // 45 kaJcidaGgeSu niSNAto jyotiSAM pratipAdakaH / kaJcittvameva sarvasyAH pRthivyAH pRthivIpate / utpAteSu ca sarveSu daivajJaH kuzalastava // 31 samazca nAbhizaGkayazca yathA mAtA yathA pitA // 46 kaJcinmukhyA mahattveva madhyameSu ca mdhymaaH| kaJcidvyasaninaM zatru nizamya bharatarSabha / jaghanyAzca jaghanyeSu bhRtyAH karmasu yojitaaH||32 / abhiyAsi jayeneva samIkSya trividhaM balam // 47 -296 -
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 5. 48] sabhAparva [2. 5. 77 pANimUlaM ca vijJAya vyavasAyaM parAjayam / kaJcidartheSu saMprauDhAnhitakAmAnanupriyAn / balasya ca mahArAja dattvA vetanamagrataH // 48 nApakarSasi karmabhyaH pUrvamaprApya kilbiSam / / 63 kaJcicca balamukhyebhyaH pararASTre paraMtapa / kaJcidviditvA puruSAnuttamAdhamamadhyamAn / upacchannAni ratnAni prayacchasi yathArhataH / / 49 tvaM karmasvanurUpeSu niyojayasi bhArata // 64 kaJcidAtmAnamevAgre vijitya vijitendriyH|| kaJcinna lubdhAzcaurA vA vairiNo vA vizAM pate / parAJjigISase pArtha pramattAnajitendriyAn // 50 aprAptavyavahArA vA tava karmasvanuSThitAH // 65 kaJcitte yAsyataH zatrUnpUrvaM yAnti svanuSThitAH / / kaJcinna lubdhaizcaurairvA kumAraiH strIbalena vA / sAma dAnaM ca bhedazca daNDazca vidhivadguNAH / / 51 tvayA vA pIDyate rASTra kaccitpuSTAH kRSIvalAH // 66 kaJcinmUlaM dRDhaM kRtvA yAtrAM yAsi vizAM pate / / kaJcidrASTra taDAgAni pUrNAni ca mahAnti ca / tAMzca vikramase jetuM jitvA ca parirakSasi / / 52 bhAgazo viniviSTAni na kRSirdevamAtRkA / / 67 kaJcidaSTAGgasaMyuktA caturvidhavalA camUH / kaJcidvIjaM ca bhaktaM ca karSakAyAvasIdate / balamukhyaiH sunItA te dviSatAM pratibAdhanI // 53 pratikaM ca zataM vRddhyA dadAsya'Namanugraham // 68 kaJcillavaM ca muSTiM ca pararASTra paraMtapa / kaJcitsvanuSThitA tAta vArtA te sAdhubhirjanaiH / avihAya mahArAja vihaMsi samare ripUna / / 54 vArtAyAM saMzritastAta loko'yaM sukhamedhate // 69 kazcitsvapararASTreSu bahayo'dhikRtAstava / kaJcicchucikRtaH prAjJAH paJca paJca svanuSThitAH / arthAnsamanutiSThanti rakSanti ca parasparam / / 55 kSemaM kurvanti saMhatya rAjaJjanapade tava // 70 kaJcidabhyavahAryANi gAtrasaMsparzakAni ca / kaccinnagaraguptyarthaM grAmA nagaravatkRtAH / gheyANi ca mahArAja rakSantyanumatAstava // 56 grAmavacca kRtA rakSA te ca sarve tadarpaNAH / / 71 kazcitkozaM ca koSThaM ca vAhanaM dvAramAyudham / kaccidvalenAnugatAH samAni viSamANi ca / Ayazca kRtakalyANaistava bhaktairanuSThitaH / / 57 purANacaurAH sAdhyakSAzcaranti viSaye tava // 72 kaJcidAbhyantarebhyazca bAhyebhyazca vizAM pte| kaJcistriyaH sAntvayasi kaJcittAzca surakSitAH / rakSasyAtmAnamevAgre tAMzca svebhyo mithazca tAn // 58 kaJcinna zraddadhAsyAsAM kaccidguhyaM na bhASase / / 73 kazcinna pAne dyUte vA krIDAsu pramadAsu c| kaJciccArAnnizi zrutvA tatkAryamanucintya ca / pratijAnanti pUrvAhne vyayaM vyasanajaM tava / / 59 priyANyanubhavazeSe viditvAbhyantaraM janam // 74 kaJcidAyasya cArdhena caturbhAgena vA punaH / kacciTThI prathamau yAmau rAtryAM suptvA vizAM pate / pAdabhAgaistribhirvApi vyayaH saMzodhyate tava // 60 saMcintayasi dharmArtho yAma utthAya pazcime // 75 kazcijjJAtIngurunvRddhAnvaNijaH zilpinaH zritAn / kaJciddarzayase nityaM manuSyAnsamalaMkRtAn / amIkSNamanugRhNAsi dhanadhAnyena durgatAn // 61 utthAya kAle kAlajJaH saha pANDava mtribhiH||76 kazcidAyavyaye yuktAH sarve gnnklekhkaaH| kaccidraktAmbaradharAH khaDgahastAH khalaMkRtAH / anutiSThanti pUrvAhne nityamAyavyayaM tava / / 62 abhitastvAmupAsante rakSaNArthamariMdama // 77 ma. bhA. 38 - 297 -
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 5. 78] mahAbhArate [ 2. 5. 105 kacciddaNDyeSu yamavatpUjyeSu ca vizAM pte| kaccidAryo vizuddhAtmA kssaaritshcaurkrmnni| parIkSya vartase samyagapriyeSu priyeSu ca // 78 adRSTazAstrakuzalairna lobhAdvadhyate zuciH // 93 . kaccicchArIramAbAdhamauSadhairniyamena vA / pRSTo gRhItastatkArI tAdRSTaH skaarnnH|| mAnasaM vRddhasevAbhiH sadA pArthApakarSasi // 79 kaJcinna mucyate steno dravyalobhAnnararSabha // 94 kaccidvaidyAzcikitsAyAmaSTAGgAyAM vishaardaaH| vyutpanne kaccidADhyasya daridrasya ca bhaart| suhRdazcAnuraktAzca zarIre te hitAH sadA // 80 arthAnna mithyA pazyanti tavAmAtyA hRtA dhnaiH||95 kaccinna mAnAnmohAdvA kAmAdvApi vizAM pate / nAstikyamanRtaM krodhaM pramAdaM dIrghasUtratAm / arthipratyarthinaH prAptAnapAsyasi kathaMcana / / 81 adarzanaM jJAnavatAmAlasyaM kSiptacittatAm / / 96 kaJcinna lobhAnmohAdvA vizrambhAtpraNayena vaa| ekacintanamarthAnAmanarthajJaizca cintnm| AzritAnAM manuSyANAM vRttiM tvaM saMruNatsi ca / / 82 nizcitAnAmanArambhaM matrasyAparirakSaNam // . 97 kaJcitpaurA na sahitA ye ca te raassttrvaasinH|| maGgalyasyAprayogaM ca prasaGgaM viSayeSu ca / tvayA saha virudhyante paraiH krItAH kathaMcana / / 83 kaJcittvaM varjayasyetAnarAjadoSAMzcaturdaza // 98 kaJcitte durbalaH zatrurbalenopanipIDitaH / kaccitte saphalA vedAH kaJcitte saphalaM dhanam / matreNa balavAnkazcidubhAbhyAM vA yudhiSThira / / 84 kaJcitte saphalA dArAH kaJcitte saphalaM zrutam // 99 kaJcitsarve'nuraktAstvAM bhUmipAlAH pradhAnataH / yudhiSThira uvaac| kaJcitprANAMstvadartheSu saMtyajanti tvayA hRtaaH|| 85 kathaM vai saphalA vedAH kathaM vai saphalaM dhanam / kaJcitte sarvavidyAsu guNato'rcA prvrtte| kathaM vai saphalA dArAH kathaM vai saphalaM zrutam // 100 brAhmaNAnAM ca sAdhUnAM tava niHzreyase zubhA // 86 nArada uvAca / kacciddharme trayImUle pUrvairAcarite janaiH / agnihotraphalA vedA dattabhuktaphalaM dhanam / vartamAnastathA kartuM tasminkarmaNi vartase // 87 ratiputraphalA dArAH zIlavRttaphalaM zrutam // 101 kaccittava gRhe'nnAni svAdUnyaznanti vai dvijAH / vaizaMpAyana uvaac| guNavanti guNopetAstavAdhyakSaM sadakSiNam // 88 etadAkhyAya sa munirnAradaH sumahAtapAH / kaJcitkratUnekacitto vAjapeyAMzca sarvazaH / papracchAnantaramidaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram // 102 puNDarIkAMzca kAranyUna yatase kartumAtmavAn // 89 nArada uvaac| kaJcijjJAtIngurUnvRddhAndaivatAMstApasAnapi / kaccidabhyAgatA dUrAdvaNijo laabhkaarnnaat| / caityAMzca vRkSAnkalyANAnbrAhmaNAMzca namasyasi // 90 yathoktamavahAryante zulkaM shulkopjiivibhiH|| 103 kaJcideSA ca te buddhivRttireSA ca te'ngh| kaJcitte puruSA rAjanpure rASTre ca mAnitAH / AyuSyA ca yazasyA ca dharmakAmArthadarzinI // 91 / upAnayanti paNyAni upadhAbhiravazcitAH // 104 etayA vartamAnasya buddhyA rASTraM na sIdati / kaccicchRNoSi vRddhAnAM dharmArthasahitA giraH / vijitya ca mahIM rAjA so'tyantaM sukhamedhate // 92 nityamarthavidAM tAta tathA dharmAnudarzinAm // 105 -298 -
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 5. 106 ] sabhAparva [2. 6. 14 kaJcitte kRSitantreSu goSu puSpaphaleSu ca / dharmArtha ca dvijAtibhyo dIyate madhusarpiSI // 106 vaizaMpAyana uvAca / dravyopakaraNaM kaJcitsarvadA sarvazilpinAm / saMpUjyAthAbhyanujJAto maharServacanAtparam / cAturmAsyAvaraM samyaGiyataM saMprayacchasi // 107 pratyuvAcAnupUryeNa dharmarAjo yudhiSThiraH // 1 kaJcitkRtaM vijAnI' kartAraM ca prazaMsasi / bhagavannyAyyamAhaitaM yathAvaddharmanizcayam / satAM madhye mahArAja satkaroSi ca pUjayan // 108 yathAzakti yathAnyAyaM kriyate'yaM vidhirmayA // 2 krazcitsUtrANi sarvANi gRhNAsi bharatarSabha / rAjabhiryadyathA kArya purA tattanna saMzayaH / hastisUtrAzvasUtrANi rathasUtrANi cAbhibho // 109 yathAnyAyopanItArthaM kRtaM hetumadarthavat / / 3 kazcidabhyasyate zazvadgRhe te bharatarSabha / vayaM tu satpathaM teSAM yAtumicchAmahe prabho / dhanurvedasya sUtraM ca yatrasUtraM ca nAgaram // 110 na tu zakyaM tathA gantuM yathA tairniytaatmbhiH||4 kazcidatrANi sarvANi brahmadaNDazca te'nagha / evamuktvA sa dharmAtmA vAkyaM tadabhipUjya ca / viSayogAzca te sarve viditAH zatrunAzanAH / / 111 muhUrtAtprAptakAlaM ca dRSTvA lokacaraM munim // 5 kaJcidagnibhayAJcaiva sarpavyAlabhayAttathA / nAradaM svasthamAsInamupAsIno yudhiSThiraH / apRcchatpANDavastatra rAjamadhye mahAmatiH // 6 rogarakSobhayAJcaiva rASTraM svaM parirakSasi // 112 bhavAnsaMcarate lokAnsadA nAnAvidhAnbahUn / kaJcidandhAMzca mUkAMzca paGgenvyaGgAnabAndhavAn / brahmaNA nirmitAnpUrva prekSamANo manojavaH / / 7 piteva pAsi dharmajJa tathA pravrajitAnapi // 113 IdRzI bhavatA kAcidRSTapUrvA sabhA kvacit / vaizaMpAyana uvAca / ito vA zreyasI brahmastanmamAcakSva pRcchataH / / 8 etAH kurUNAmRSabho mahAtmA tacchrutvA nAradastasya dharmarAjasya bhASitam / zrutvA giro brAhmaNasattamasya / pANDavaM pratyuvAcedaM smayanmadhurayA girA // 9 praNamya pAdAvabhivAdya hRSTo mAnuSeSu na me tAta dRSTapUrvA na ca zrutA / rAjAbravInnAradaM devarUpam / / 114 sabhA maNimayI rAjanyatheyaM tava bhArata // 10 evaM kariSyAmi yathA tvayoktaM sabhAM tu pitRrAjasya varuNasya ca dhImataH / prajJA hi me bhUya evAbhivRddhA / kathayiSye tathendrasya kailAsanilayasya ca // 11 uktvA tathA caiva cakAra rAjA brahmaNazca sabhAM divyAM kathayiSye gataklamAm / lebhe mahIM sAgaramekhalAM ca // 115 yadi te zravaNe buddhirvartate bharatarSabha / / 12 nArada uvAca / nAradenaivamuktastu dharmarAjo yudhisstthirH|| evaM yo vartate rAjA cAturvarNyasya rakSaNe / prAJjalirdhAtRbhiH sAdhaM taizca sarvairnRpairvRtaH / / 13 ma vihRtyeha susukhI zakrasyaiti salokatAm // 116 / nAradaM pratyuvAcedaM dharmarAjo mahAmanAH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi paJcamo'dhyAyaH // 5 // | sabhAH kathaya tAH sarvAH zrotumicchAmahe vym||14 - 299 -
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 6. 15 ] mahAbhArate [2. 7. 23 kiMdravyAstAH sabhA brahmankiMvistArAH kimAyatAH / zaGkhazca likhitazcaiva tathA gaurazirA muniH // 9 pitAmahaM ca ke tasyAM sabhAyAM paryupAsate // 15 durvAsAzca dIrghatapA yAjJavalkyo'tha bhAlukiH / vAsavaM devarAjaM ca yamaM vaivasvataM ca ke| uddAlakaH zvetaketustathA zATyAyanaH prabhuH / / 10 varuNaM ca kuberaM ca sabhAyAM paryupAsate // 16 haviSmAMzca gaviSThazca havizcandrazca paarthivH| etatsarvaM yathAtattvaM devarSe vadatastava / hRdyazcodarazANDilyaH pArAzaryaH kRSIhvalaH / / 11 zrotumicchAma sahitAH paraM kautUhalaM hi naH // 17 vAtaskandho vizAkhazca vidhAtA kAla eva ca / evamuktaH pANDavena nAradaH pratyuvAca tam / anantadantastvaSTA ca vizvakarmA ca tumburuH // 12 krameNa rAjandivyAstAH zrUyantAmiha naH sbhaaH||18 ayonijA yonijAzca vAyubhakSA hutAzinaH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi SaSTho'dhyAyaH // 6 // IzAnaM sarvalokasya vajriNaM samupAsate // 13 sahadevaH sunIthazca vAlmIkizca mahAtapAH / nArada uvAca / samIkaH satyavAMzcaiva pracetAH satyasaMgaraH // 14 .. zakrasya tu sabhA divyA bhAsvarA karmabhirjitA / medhAtithirvAmadevaH pulastyaH pulahaH kratuH / svayaM zakreNa kauravya nirmitArkasamaprabhA / / 1 marutazca marIcizca sthANuzcAtrirmahAtapAH // 15 vistIrNA yojanazataM shtmdhyrdhmaaytaa| kakSIvAngautamastArkSyastathA vaizvAnaro muniH| vaihAyasI kAmagamA paJcayojanamucchritA // 2 muniH kAlakavRkSIya AzrAvyo'tha hiraNyadaH / jarAzokaklamApetA nirAtaGkA zivA shubhaa| saMvarto devahavyazca viSvaksenazca vIryavAn // 16 vezmAsanavatI ramyA divyapAdapazobhitA // 3 divyA ApastathauSadhyaH zraddhA medhA sarasvatI / tasyAM devezvaraH pArtha sabhAyAM paramAsane / artho dharmazca kAmazca vidyutazcApi pANDava // 17 Aste zacyA mahendrANyA zriyA lakSmyA ca bhaart||4 jalavAhAstathA meghA vAyavaH stanayitnavaH / bibhradvapuranirdezyaM kirITI lohitAGgadaH / prAcI digyajJavAhAzca pAvakAH saptaviMzatiH // 18 virajombarazcitramAlyo hrIkIrtidyutibhiH saha / / 5 , agnISomo tathendrAgnI mitro'tha savitAryamA / tasyAmupAsate nityaM mahAtmAnaM zatakratum / bhago vizve ca sAdhyAzca zukro manthI ca bhaart||19 marutaH sarvato rAjansarve ca gRhamedhinaH / yajJAzca dakSiNAzcaiva grahAH stobhAzca sarvazaH / siddhA devarSayazcaiva sAdhyA devagaNAstathA // 6 yajJavAhAzca ye matrAH sarve tatra samAsate // 20 ete sAnucarAH sarve divyarUpAH svalaMkRtAH / tathaivApsaraso rAjangandharvAzca manoramAH / upAsate mahAtmAnaM devarAjamariMdamam // 7 nRtyavAditragItaizca hAsyaizca vividharapi / tathA devarSayaH sarve pArtha zakramupAsate / ramayanti sma nRpate devarAjaM zatakratum / / 21 amalA dhUtapApmAno dIpyamAnA ivAgnayaH / stutibhirmaGgalaizcaiva stuvantaH krmbhistthaa|| tejasvinaH somayujo vipApA vigataklamAH // 8 vikramaizca mahAtmAnaM balavRtraniSUdanam / / 22 / parAzaraH parvatazca tathA sAvarNigAlavau / brahmarAjarSayaH sarve sarve devarSayastathA / -300 -
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2..7. 23 ] sabhAparva [2. 8. 25 vimAnairvividhairdivyairbhrAjamAnairivAgnibhiH // 23 caturazvaH sadazvormiH kArtavIryazca pArthivaH 10 sragviNo bhUSitAzcAnye yAnti cAyAnti caapre| bharatastathA surathaH sunItho naiSadho nalaH / bRhaspatizca zukrazca tasyAmAyayatuH saha // 24 divodAso'tha sumanA ambarISo bhagIrathaH 11 ete cAnye ca bahavo yatAtmAno ytvrtaaH| vyazvaH sadazvo va yazvaH paJcahastaH pRthushrvaaH| vimAnaizcandrasaMkAzaiH somavatpriyadarzanAH / ruSadgurvRSasenazca kSupazca sumahAbalaH / / 12 brahmaNo vacanAdrAjanbhRguH saptarSayastathA // 25 ruSadazvo vasumanAH purukutso dhvajI rthii| eSA sabhA mayA rAjandRSTA pusskrmaalinii| ArTiSeNo dilIpazca mahAtmA cApyuzInaraH // 13 zatakratormahArAja yAmyAM zRNa mamAnagha // 26 auzInaraH puNDarIkaH zaryAtiH zarabhaH zuciH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi saptamo'dhyAyaH // 7 // aGgo'riSTazca venazca duHSantaH saMjayo jyH|| 14 bhAGgAsvariH sunIthazca niSadho'tha tviSIrathaH / nArada uvAca / karaMdhamo bAhikazca sudyumno balavAnmadhuH // 15 kathayiSye sabhAM divyAM yudhiSThira nibodha tAm / / kapotaromA tRNakaH sahadevArjunI tathA / vaivasvatasya yAmarthe vizvakarmA, cakAra ha // 1 rAmo dAzarathizcaiva lakSmaNo'tha pratardanaH // 16 taijasI sA sabhA rAjanbabhUva zatayojanA / alarkaH kakSasenazca gayo gaurAzva eva ca / vistArAyAmasaMpannA bhUyasI cApi pANDava // 2 jAmadagnyo'tha rAmo'tra nAbhAgasagarau tathA // 17 arkaprakAzA bhrAjiSNuH sarvataH kaamcaarinnii|| bhUridyumno mahAzvazca pRthvazvo janakastathA / naivAtizItA nAtyuSNA manasazca praharSiNI / / 3 / vainyo rAjA vAriSeNaH purujo janamejayaH / / 18 na zoko na jarA tasyAM kSutpipAse na caapriym| brahmadattastrigartazca raajopricrstthaa| na ca dainyaM klamo vApi pratikUlaM na cApyuta // 4 indradyumno bhImajAnurgayaH pRSTho nayo'naghaH // 19 sarve kAmAH sthitAstasyAM ye divyA ye ca mAnuSAH / padmo'tha mucukundazca bhUridyumnaH prasenajit / rasavaJca prabhUtaM ca bhakSyabhojyamariMdama // 5 ariSTanemiH pradyumnaH pRthagazvo'jakastathA / / 20 puNyagandhAH srajastatra nityapuSpaphaladrumAH / zataM matsyA nRpatayaH zataM nIpAH zataM hayAH / rasavanti ca toyAni zItAnyuSNAni caiva ha // 6 / dhRtraassttraashcaikshtmshiitirjnmejyaaH|| 21 tasyAM rAjarSayaH puNyAstathA brhmrssyo'mlaaH|| zataM ca brahmadattAnAmIriNAM vairiNAM zatam / yamaM vaivasvataM tAta prahRSTAH paryupAsate // 7 zaMtanuzcaiva rAjarSiH pANDuzcaiva pitA tava // 22 yayAtinahuSaH pUrurmAndhAtA somako nRgaH / uzadgavaH zataratho devarAjo jayadrathaH / trasadasyuzca turayaH kRtavIryaH zrutazravAH // 8 vRSAdarbhizca rAjarSirdhAmnA saha samatriNA // 23 aripraNutsusiMhazca kRtavegaH kRtirnimiH / athApare sahasrANi ye gatAH zazabindavaH / pratardanaH zibirmatsyaH pRthvakSo'tha bRhadrathaH // 9 / iSTvAzvamedhairbahubhirmahadbhirbhUridakSiNaiH / / 24 aiDo maruttaH kuzikaH sAMkAzyaH sAMkRtirbhavaH / / ete rAjarSayaH puNyAH kIrtimanto bahuzrutAH / - 301 -
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 8. 25] mahAbhArate [2.9. 14 tasyAM sabhAyAM rAjarSe vaivasvatamupAsate // 25 agastyo'tha mataGgazca kAlo mRtyustathaiva ca / nArada uvAca / yajvAnazcaiva siddhAzca ye ca yogazarIriNaH // 26 yudhiSThira sabhA divyA varuNasya sitprbhaa| agniSvAttAzca pitaraH phenapAzcoSmapAzca ye / pramANena yathA yAmyA zubhaprAkAratoraNA // 1 svadhAvanto barhiSado mUrtimantastathApare // 27 antaHsalilamAsthAya vihitA vizvakarmaNA / kAlacakraM ca sAkSAcca bhagavAnhavyavAhanaH / divyaratnamayevRkSaH phalapuSpapradairyutA // 2 . narA duSkRtakarmANo dakSiNAyanamRtyavaH // 28 nIlapItAsitazyAmaiH sitairlohitakairapi / kAlasya nayane yuktA yamasya puruSAzca ye| avatAnaistathA gulmaiH puSpamaJjaridhAribhiH / / 3 tasyAM ziMzapapAlAzAstathA kAzakuzAdayaH / tathA zakunayastasyAM nAnArUpA mRdusvarAH / upAsate dharmarAjaM mUrtimanto nirAmayAH // 29 anirdezyA vapuSmantaH zatazo'tha sahasrazaH // 4 ete cAnye ca bahavaH pitRrAjasabhAsadaH / sA sabhA sukhasaMsparzA na zItA na ca dhrmdaa| azakyAH parisaMkhyAtuM nAmabhiH karmabhistathA // 30 vezmAsanavatI ramyA sitA varuNapAlitA // 5 asaMbAdhA hi sA pArtha ramyA kAmagamA sbhaa| yasyAmAste sa varuNo vAruNyA saha bhArata / dIrghakAlaM tapastatvA nirmitA vizvakarmaNA // 31 divyaratnAmbaradharo bhUSaNairupazobhitaH // 6 prabhAsantI jvalantIva tejasA svena bhArata / sragviNo bhUSitAzcApi divymaalyaanukrssinnH| tAmugratapaso yAnti suvratAH satyavAdinaH / / 32 AdityAstatra varuNaM jalezvaramupAsate // 7 zAntAH saMnyAsinaH siddhAH pUtAH puNyena krmnnaa| vAsukistakSakazcaiva nAgazcairAvatastathA / sarve bhAsvaradehAzca sarve ca virajombarAH // 33 kRSNazca lohitazcaiva padmazcitrazca vIryavAn // 8 . citrAGgadAzcitramAlyAH sarve .jvlitkunnddlaaH| kambalAzvatarau nAgau dhRtarASTrabalAhako / sukRtaiH karmabhiH puNyaiH paribahairvibhUSitAH // 34 maNimAnkuNDaladharaH karkoTakadhanaMjayau // 9 prahlAdo mUSikAdazca tathaiva janamejayaH / gandharvAzca mahAtmAnaH zatazazcApsarogaNAH / / patAkino maNDalinaH phaNavantazca sarvazaH / / 10 vAditraM nRttagItaM ca hAsyaM lAsyaM ca sarvazaH // 35 ete cAnye ca bahavaH sastisyAM yudhiSThira / puNyAzca gandhAH zabdAzca tasyAM pArtha samantataH / upAsate mahAtmAnaM varuNaM vigataklamAH // 11 divyAni mAlyAni ca tAmupatiSThanti srvshH||36 balivairocano rAjA narakaH pRthivIMjayaH / zataM zatasahasrANi dharmiNAM taM prajezvaram / prahlAdo vipracittizca kAlakhaJjAzca sarvazaH / / 12 upAsate mahAtmAnaM rUpayuktA manasvinaH / / 37 / suhanurdurmukhaH zaGkhaH sumanAH sunatiH svanaH / IdRzI sA sabhA rAjanpitRrAjJo mahAtmanaH / ghaTodaro mahApArzvaH krathanaH piTharastathA / / 13 varuNasyApi vakSyAmi sabhAM puSkaramAlinIm // 38 / vizvarUpaH surUpazca virUpo'tha mahAzirAH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi aSTamo'dhyAyaH // 8 // | dazagrIvazca vAlI ca meghavAsA dazAvaraH // 14 - 302 -
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 9. 15] sabhAparva [2. 10. 18 kaiTabho viTaTUtazca saMhAdazvendratApanaH / divyA hemamayairuccaiH pAdapairupazobhitA // 3 daityadAnavasaMghAzca sarve rucirakuNDalAH // 15 razmivatI bhAsvarA ca divyagandhA manoramA / sragviNo maulinaH sarve tathA divyaparicchadAH / sitAbhrazikharAkArA plavamAneva dRzyate // 4 sarve labdhavarAH zUrAH sarve vigatamRtyavaH // 16 tasyAM vaizravaNo rAjA vicitraabhrnnaambrH| te tasyAM varuNaM devaM dharmapAzasthitAH sdaa| strIsahasrAvRtaH zrImAnAste jvalitakuNDalaH // 5 upAsate mahAtmAnaM sarve sucaritavratAH // 17 / divAkaranibhe puNye divyAstaraNasaMvRte / tathA samudrAzcatvAro nadI bhAgIrathI ca yaa| divyapAdopadhAne ca niSaNNaH paramAsane // 6 kAlindI vidizA veNNA narmadA vegavAhinI // 18 mandArANAmudArANAM vanAni surabhINi c| vipAzA ca zatadruzca candrabhAgA sarasvatI / saugandhikAnAM cAdAya gandhAngandhavahaH zuciH // 7 irAvatI vitastA ca sindhurdevanadastathA // 19 nalinyAzcAlakAkhyAyAzcandanAnAM vanasya c| . godAvarI kRSNaveNNA kAverI ca saridvarA / manohRdayasaMhAdI vAyustamupasevate // 8 etAzcAnyAzca saritastIrthAni ca sarAMsi c||20 tatra devAH sagandharvA gaNairapsarasAM vRtAH / kRpAzca saprasravaNA dehavanto yudhiSThira / divyatAnena gItAni gAnti divyAni bhArata // 9 palvalAni taDAgAni dehavantyatha bhArata // 21 mizrakezI ca rambhA ca citrasenA shucismitaa| dizastathA mahI caiva tathA sarve mahIdharAH / cArunetrA ghRtAcI ca menakA puJjikasthalA // 10 upAsate mahAtmAnaM sarve jalacarAstathA // 22 vizvAcI sahajanyA ca pramlocA urvazI iraa| gItavAditravantazca gandharvApsarasAM gaNAH / bargA ca saurabheyI ca samIcI budbudA latA // 11 stuvanto varuNaM tasyAM sarva eva samAsate // 23 etAH sahasrazazcAnyA nRttagItavizAradAH / mahIdharA ratnavanto rasA yeSu pratiSThitAH / upatiSThanti dhanadaM pANDavApsarasAM gaNAH // 12 sarve vigrahavantaste tamIzvaramupAsate // 24 anizaM divyavAditrairnRttairgItaizca sA sabhA / eSA mayA saMpatatA vAruNI bharatarSabha / azUnyA rucirA bhAti gandharvApsarasAM gaNaiH / / 13 dRSTapUrvA sabhA ramyA kuberasya sabhAM zRNu // 25 kiMnarA nAma gandharvA narA nAma tathApare / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi navamo'dhyAyaH // 9 // maNibhadro'tha dhanadaH zvetabhadrazca guhyakaH / / 14 kazerako gaNDakaNDaH pradyotazca mhaablH| nArada uvaac| kustumburuH pizAcazca gajakarNo vizAlakaH / / 15 sabhA vaizravaNI raajshtyojnmaaytaa| varAhakarNaH sAndroSThaH phalabhakSaH phalodakaH / vistIrNA saptatizcaiva yojanAni sitaprabhA // 1 aGgacUDaH zikhAvarto hemanetro vibhISaNaH // 16 tapasA nirmitA rAjansvayaM vaizravaNena saa|| puSpAnanaH piGgalakaH zoNitodaH pravAlakaH / zaziprabhA khecarINAM kailAsazikharopamA // 2 vRkSavAsyaniketazca cIravAsAzca bhArata // 17 guhyakairuhyamAnA sA khe viSaktava dRzyate / / ete cAnye ca bahavo yakSAH shtshsrshH| - 303 -
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 10. 18 ] mahAbhArate [2. 11. 23 sadA bhagavatI ca zrIstathaiva nalakUbaraH // 18 kSaNena hi bibhartyanyadanirdezyaM vapustathA // 8 ahaM ca bahuzastasyAM bhavantyanye ca mdvidhaaH| na veda parimANaM vA saMsthAnaM vApi bhArata / AcAryAzcAbhavaMstatra tathA devarSayo'pare // 19 na ca rUpaM mayA tAdRgdRSTapUrvaM kadAcana // 9 bhagavAnbhUtasaMghezca vRtaH zatasahasrazaH / susukhA sA sabhA rAjanna zItA na ca dhrmdaa| umApatiH pazupatiH zUladhRgbhaganetrahA // 20 na kSutpipAse na glAniM prApya tAM prApnuvantyuta // 10 tryambako rAjazArdUla devI ca vigtklmaa| nAnArUpairiva kRtA suvicitraiH subhAsvaraiH / vAmanairvikaTaiH kubjaiH kSatajA:manojavaiH // 21 stambhairna ca dhRtA sA tu zAzvatI na ca sA kssraa|| 11 mAMsamedovasAhArairugrazravaNadarzanaiH / / ati candraM ca sUryaM ca zikhinaM ca svayaMprabhA / nAnApraharaNairairvAtairiva mahAjavaiH / dIpyate nAkapRSThasthA bhAsayantIva bhAskaram / / 12 vRtaH sakhAyamanvAste sadaiva dhanadaM nRpa // 22 / tasyAM sa bhagavAnAste viddhddevmaayyaa| sA sabhA tAdRzI rAjanmayA dRssttaantrikssgaa| svayameko'nizaM rAjallokAlalokapitAmahaH / / 13 pitAmahasabhAM rAjankathayiSye gatalamAm // 23 upatiSThanti cApyenaM prajAnAM patayaH prabhum / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi dshmo'dhyaayH||10|| dakSaH pracetAH pulaho marIciH kazyapastathA // 14 11 bhRguratrirvasiSThazca gautamazca tathAGgirAH / nArada uvaac| mano'ntarikSaM vidyAzca vAyustejo jalaM mahI // 15 purA devayuge rAjannAdityo bhagavAndivaH / zabdaH sparzastathA rUpaM raso gandhazca bhArata / AgacchanmAnuSaM lokaM didRkSurvigataklamaH // 1 prakRtizca vikArazca yaccAnyatkAraNaM bhuvH||16 caranmAnuSarUpeNa sabhAM dRSTvA svayaMbhuvaH / candramAH saha nakSatrairAdityazca gabhastimAn / sabhAmakathayanmahyaM brAhmI tattvena pANDava // 2 vAyavaH kratavazcaiva saMkalpaH prANa eva ca // 17 aprameyaprabhAM divyAM mAnatIM bharatarSabha / ete cAnye ca bahavaH svayaMbhuvamupasthitAH / anirdezyAM prabhAvena sarvabhUtamanoramAm // 3 artho dharmazca kAmazca harSo dveSastapo damaH / / 18 zrutvA guNAnahaM tasyAH sabhAyAH pANDunandana / AyAnti tasyAM sahitA gandharvApsarasastathA / darzanepsustathA rAjannAdityamahamabruvam // 4 viMzatiH sapta caivAnye lokapAlAzca srvshH|| 19 bhagavandraSTumicchAmi pitAmahasabhAmaham / zukro bRhaspatizcaiva budho'GgArakaH eva ca / yena sA tapasA zakyA karmaNA vApi gopate // 5 zanaizcarazca rAhuzca grahAH sarve tathaiva ca // 20 auSadhairvA tathA yuktairuta vA mAyayA yayA / / matro rathaMtarazcaiva harimAnvasumAnapi / tanmamAcakSva bhagavanpazyeyaM tAM sabhAM katham // 6 AdityAH sAdhirAjAno nAnAdvaMdvairudAhRtAH // 21 tataH sa bhagavAnsUryo mAmupAdAya vIryavAn / maruto vizvakarmA ca vasavazcaiva bhArata / agacchattAM sabhAM brAhmI vipApAM vigataklamAm / / 7 / / tathA pitRgaNAH sarve sarvANi ca havIMSyatha // 22 evaMrUpeti sA zakyA na nirdeSTuM jnaadhip| - RgvedaH sAmavedazca yajurvedazca paannddv| -304 -
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 11. 23 ] sabhAparva [2. 11. 52 atharvavedazca tathA parvANi ca vizAM pate / / 23 sAntvamAnArthasaMbhogairyunakti manujAdhipa // 38 . itihAsopavedAzca vedAGgAni ca sarvazaH / tathA tairupayAtaizca pratiyAtaizca bhArata / mahA yajJAzca somazca devatAni ca sarvazaH // 24 | AkulA sA sabhA tAta bhavati sma sukhapradA // 39 sAvitrI durgataraNI vANI saptavidhA tthaa| sarvatejomayI divyA brahmarSigaNasevitA / medhA dhRtiH zrutizcaiva prajJA buddhiryazaH kSamA // 25 brAhRyA zriyA dIpyamAnA zuzubhe vigtklmaa||40 sAmAni stutizastrANi gAthAzca vividhaastthaa|| sA sabhA tAdRzI dRSTA sarvalokeSu durlbhaa| bhASyANi tarkayuktAni dehavanti vizAM pate // 26 sabheyaM rAjazArdUla manuSyeSu yathA tava // 41 kSaNA lavA muhUrtAzca divA rAtristathaiva c| etA mayA dRSTapUrvAH sabhA deveSu pANDava / ardhamAsAzca mAsAzca RtavaH SaT ca bhArata // 27 taveyaM mAnuSe loke sarvazreSThatamA sabhA // 42 saMvatsarAH pnycyugmhoraatraashcturvidhaaH| yudhiSThira uvAca / kAlacakraM ca yadivyaM nityamakSayamavyayam // 28 prAyazo rAjalokaste kathito vadatAM vara / aditiditirdanuzcaiva surasA vinatA iraa| vaivasvatasabhAyAM tu yathA vadasi vai prabho // 43 kAlakA surabhirdevI saramA cAtha gautamI // 29 varuNasya sabhAyAM tu nAgAste kathitA vibho / AdityA vasavo rudrA mstshcaashvinaavpi| daityendrAzcaiva bhUyiSThAH saritaH sAgarAstathA // 44 vizvedevAzca sAdhyAzca pitarazca manojavAH // 30 tathA dhanapateryakSA guhyakA raaksssaastthaa| rAkSasAzca pizAcAzca dAnavA guhyakAstathA / gandharvApsarasazcaiva bhagavAMzca vRSadhvajaH 45 suparNanAgapazavaH pitAmahamupAsate // 31 pitAmahasabhAyAM tu kathitAste maharSayaH / devo nArAyaNastasyAM tathA devarSayazca ye| sarvadevanikAyAzca sarvazAstrANi caiva hi // 46 RSayo vAlakhilyAzca yonijaayonijaastthaa|| 32 zatakratusabhAyAM tu devAH saMkIrtitA mune / yaJca kiMcitriloke'smindRzyate sthANujaGgamam / uddezatazca gandharvA vividhAzca maharSayaH // 47 sarvaM tasyAM mayA dRSTaM tadviMddhi manujAdhipa / / 33 eka eva tu rAjarSirharizcandro mahAmune / aSTAzItisahasrANi yatInAmUrdhvaretasAm / kathitaste sabhAnityo devendrasya mahAtmanaH // 48 prajAvatAM ca pazcAzadRSINAmapi pANDava // 34 kiM karma tenAcaritaM tapo vA niyatavratam / te sma tatra yathAkAmaM dRSTvA sarve divaukasaH / / yenAsau saha zakreNa spardhate sma mhaayshaaH||49 praNamya zirasA tasmai pratiyAnti yathAgatam // 35 pitRlokagatazcApi tvayA vipra pitA mama / atithInAgatAndevAndaityAnnAgAnmunIMstathA / dRSTaH pANDurmahAbhAgaH kathaM cAsi samAgataH // 50 pakSAnsuparNAnkAleyAngandharvApsarasastathA // 36 kimuktavAMzca bhagavannetadicchAmi veditum / mahAbhAgAnamitadhIbrahmA lokapitAmahaH / tvattaH zrotumahaM sarvaM paraM kautUhalaM hi me // 51 dayAvAnsarvabhUteSu yathArha pratipadyate // 37 nArada uvAca / tigRhya ca vizvAtmA svayaMbhUramitaprabhaH / / yanmAM pRcchasi rAjendra harizcandraM prati prbho| ma.bhA. 39 - 305 -
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 11. 52] mahAbhArate [2. 12.5 tatte'haM saMpravakSyAmi mAhAtmyaM tasya dhImataH / / 52 tasya tvaM puruSavyAghra saMkalpaM kuru pANDava / sa rAjA balavAnAsItsamrAT sarvamahIkSitAm / gantAraste mahendrasya pUrvaiH saha salokatAm / / 67 tasya sarve mahIpAlAH zAsanAvanatAH sthitaaH||53 bahuvinazca nRpate RtureSa smRto mahAn / tenaikaM rathamAsthAya jaitraM hemavibhUSitam / chidrANyatra hi vAJchanti yajJannA brhmraaksssaaH||68 zastrapratApena jitA dvIpAH sapta narezvara // 54 yuddhaM ca pRSThagamanaM pRthivIkSayakArakam / . sa vijitya mahIM sarvAM sazailavanakAnanAm / kiMcideva nimittaM ca bhavatyatra kSayAvaham // 69 AjahAra mahArAja rAjasUyaM mahAkratum / / 55 etatsaMcintya rAjendra yatkSamaM tatsamAcara / tasya sarve mahIpAlA dhanAnyAja raajnyyaa| apramattotthito nityaM cAturvarNyasya rakSaNe / dvijAnAM pariveSTArastasminyajJe ca te'bhavan // 56 bhava edhasva modasva dAnaistarpaya ca dvijAn // 70 prAdAcca draviNaM prItyA yAjakAnAM narezvaraH / etatte vistareNoktaM yanmAM. tvaM paripRcchasi / yathoktaM tatra taistasmiMstataH paJcaguNAdhikam // 57 ApRcche tvAM gamiSyAmi dAzAInagarI prati // 71 atarpayacca vividhairvasubhirbrAhmaNAMstathA / vaizaMpAyana uvAca / prAsarpakAle saMprApte nAnAdigbhyaH samAgatAn // 58 evamAkhyAya pArthebhyo nArado janamejaya / bhakSyairbhojyaizca vividhairyathAkAmapuraskRtaiH / jagAma tairvRto rAjannRSibhiryaiH samAgataH // 72 ratnaughatarpitaistuSTairdvijaizca samudAhRtam / gate tu nArade pArtho bhrAtRbhiH saha kaurv| . tejasvI ca yazasvI ca nRpebhyo'bhyadhiko'bhavat 59 / rAjasUyaM kratuzreSThaM cintayAmAsa bhArata // 73 etasmAtkAraNAtpArtha harizcandro virAjate / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ekaadsho'dhyaayH|| 11 tebhyo rAjasahasrebhyastadviddhi bharatarSabha // 60 . // samAptaM sabhAparva // samApya ca harizcandro mahAyajJaM pratApavAn / abhiSiktaH sa zuzubhe sAmrAjyena narAdhipa // 61 - vaizaMpAyana uvaac| ye cAnye'pi mahIpAlA rAjasUyaM mahAkratum / RSestadvacanaM zrutvA nizazvAsa yudhiSThiraH / yajante te mahendreNa modante saha bhArata / / 62 cintayanarAjasUyAptiM na lebhe zarma bhArata // 1 ye cApi nidhanaM prAptAH saMgrAmeSvapalAyinaH / rAjarSINAM hi taM zrutvA mahimAnaM mahAtmanAm / te tatsadaH samAsAdya modante bharatarSabha // 63 yajvanAM karmabhiH puNyairlokaprAptiM samIkSya ca // 2 tapasA ye ca tIvraNa tyajantIha kalevaram / harizcandraM ca rAjarSi rocamAnaM. vizeSataH / te'pi tatsthAnamAsAdya zrImanto bhAnti nityshH||64 yajvAnaM yajJamAhartuM rAjasUyamiyeSa saH // 3 pitA ca tvAha kaunteya pANDuH kaurvnndnH| yudhiSThirastataH sarvAnarcayitvA sabhAsadaH / harizcandre zriyaM dRSTvA nRpatI jaatvismyH||65 pratyarcitazca taiH sarvairyajJAyaiva mano dadhe // 4 samartho'si mahIM jetuM bhrAtaraste vaze sthitaaH| sa rAjasUyaM rAjendra kurUNAmRSabhaH Rtum / rAjasUyaM kratuzreSThamAharaveti bhArata / / 66 / AhartuM pravaNaM cakre manaH saMcintya so'sakRt // 5 -306 - 12 vazapAca
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 12. 6] sabhAparva [2. 12. 33 bhUyazcAdbhutavIryaujA dharmamevAnupAlayan / vaizaMpAyana uvaac| kiM hitaM sarvalokAnAM bhavediti mano dadhe // 6 evamuktAstu te tena rAjJA rAjIvalocana / anugRhNanprajAH sarvAH sarvadharmavidAM varaH / idamUcurvacaH kAle dharmAtmAnaM yudhiSThiram / avizeSeNa sarveSAM hitaM cakre yudhiSThiraH // 7 arhastvamasi dharmajJa rAjasUyaM mahAkratum / / 20 evaM gate ttstsminpitriivaashvsnyjnaaH| athaivamukta nRptaavRtvigbhirRssibhistthaa| na tasya vidyate dveSTA tato'syAjAtazatrutA // 8 matriNo bhrAtarazcAsya tadvacaH pratyapUjayan // 21 sa matriNaH samAnAyya bhrAtUMzca vadatAM vrH| . sa tu rAjA mahAprAjJaH punarevAtmanAtmavAn / rAjasUyaM prati tadA punaH punarapRcchata // 9 bhUyo vimamRze pArtho lokAnAM hitakAmyayA // 22 te pRcchayamAnAH sahitA vaco'yaM mtrinnstdaa| sAmarthya yogaM saMprekSya dezakAlau vyyaagmau| yudhiSThiraM mahAprAjJaM yiyakSumidamabruvan // 10 vimRzya samyakca dhiyA kurvanprAjJo na sIdati // 23 yenAbhiSikto nRpatirvAruNaM guNamRcchati / na hi yajJasamArambhaH kevalAtmavipattaye / tena rAjApi sankRtsnaM samrAGguNamabhIpsati // 11 bhavatIti samAjJAya yatnataH kAryamudvahan // 24 tasya samrAguNArhasya bhavataH kurunndn| . sa nizcayArthaM kAryasya kRSNameva janArdanam / rAjasUyasya samayaM manyante suhRdastava // 12 sarvalokAtparaM matvA jagAma manasA harim / / 25 tasya yajJasya samayaH svAdhInaH ksstrsNpdaa| aprameyaM mahAbAhuM kAmAjjAtamajaM nRSu / sAmnA SaDagnayo yasmiMzcIyante saMzitavrataiH // 13 pANDavastarkayAmAsa karmabhirdevasaMmitaiH // 26 darvIhomAnupAdAya sarvAnyaH prApnute kratUn / nAsya kiMcidavijJAtaM nAsya kiMcidakarmajam / abhiSekaM ca yajJAnte sarvajittena cocyate // 14 na sa kiMcinna viSahediti kRSNamamanyata / / 27 samartho'si mahAbAho sarve te vazagA vayam / / sa tu tAM naiSThikI buddhiM kRtvA pArtho yudhiSThiraH / avicArya mahArAja rAjasUye manaH kuru / / 15 guruvadbhUtagurave prAhiNodUtamaJjasA / / 28 ityevaM suhRdaH sarve pRthakca saha cAbruvan / zIghragena rathenAzu sa dUtaH prApya yAdavAn / sa dhayaM pANDavasteSAM vacaH zrutvA vizAM pate / dvArakAvAsinaM kRSNaM dvAravatyAM samAsadat // 29 dhRSTamiSTaM variSThaM ca jagrAha manasArihA / / 16 darzanAkAGkiNaM pArthaM drshnaakaasyaacyutH| zrutvA suhRdvacastacca jAnaMzcApyAtmanaH kSamam / indrasenena sahita indraprasthaM yayau tadA / / 30 punaH punarmano dadhe rAjasUyAya bhArata // 17 vyatItya vividhAndezAMstvarAvAnkSipravAhanaH / sa bhrAtRbhiH puna/mAnRtvigbhizca mahAtmabhiH / indraprasthagataM pArthamabhyagacchajanArdanaH // 31 dhaumyadvaipAyanAdyaizca mantrayAmAsa mtribhiH|| 18 sa gRhe bhrAtRvaddhAtrA dharmarAjena puujitH| yudhiSThira uvAca / bhImena ca tato'pazyatsvasAraM prItimAnpituH // 32 iyaM yA rAjasUyasya samrADarhasya sukratoH / prItaH priyeNa suhRdA reme sa sahitastadA / zraddadhAnasya vadataH spRhA me sA kathaM bhavet // 19 / arjunena yamAbhyAM ca guruvatparyupasthitaH // 33 - 307 -
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 12. 34 ] mahAbhArate [2. 13. 21 taM vizrAntaM zubhe deze kSaNinaM kalyamacyutam / teSAM tathaiva tAM lakSmI sarvakSatramupAsate / dharmarAjaH samAgamya jJApayatsvaM prayojanam // 34 so'vanIM madhyamAM bhuktvA mithobhedeSvamanyata / / 7 yudhiSThira uvAca / caturyustvaparo rAjA yasminnekazato'bhavat / prArthito rAjasUyo me na cAsau kevlepsyaa| sa sAmrAjyaM jarAsaMdhaH prApto bhavati yonitaH / / 8 prApyate yena tatte ha viditaM kRSNa sarvazaH // 35 / taM sa rAjA mahAprAjJa saMzritya kila sarvazaH / yasminsarvaM saMbhavati yazca sarvatra puujyte| rAjansenApatirjAtaH zizupAlaH pratApavAn // 9 yazca sarvezvaro rAjA rAjasUyaM sa vindati // 36 tameva ca mahArAja shissyvtsmupsthitH| taM rAjasUyaM suhRdaH kAryamAhuH sametya me| vakraH karUSAdhipatirmAyAyodhI mahAbalaH // 10 tatra me nizcitatamaM tava kRSNa girA bhavet // 37 aparau ca mahAvIroM mahAtmAnau samAzritau / keciddhi sauhRdAdeva doSaM na paricakSate / jarAsaMdhaM mahAvIryaM tau haMsaDibhakAvubhau // .11 arthahetostathaivAnye priyameva vadantyuta / / 38 dantavakraH karUSazca kalabho meghavAhanaH / priyameva parIpsante kecidAtmani yaddhitam / mUrnA divyaM maNiM bibhradyaM taM bhUtamaNiM viduH / / 12 evaMprAyAzca dRzyante janavAdAH prayojane // 39 / muraM ca narakaM caiva zAsti yo yavanAdhipau / tvaM tu hetUnatItyaitAnkAmakrodhI vyatItya c| aparyantabalo rAjA pratIcyAM varuNo yathA // 13 / paramaM naH kSamaM loke yathAvadvaktumarhasi // 40 bhagadatto mahArAja vRddhastava pituH sakhA / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi dvAdazo'dhyAyaH // 12 // sa vAcA praNatastasya karmaNA caiva bhArata / / 14 snehabaddhastu pitRvanmanasA bhaktimAMstvayi / zrIkRSNa uvAca / pratIcyA dakSiNaM cAntaM pRthivyAH pAti yo nRpH||15 sarvairguNairmahArAja rAjasUyaM tvamarhasi / mAtulo bhavataH zUraH purujitkuntivardhanaH / jAnatastveva te sarvaM kiMcidvakSyAmi bhArata / / 1 / sa te saMnatimAnekaH snehataH zatrutApanaH / / 16 jAmadagnyena rAmeNa kSatraM yadavazeSitam / jarAsaMdhaM gatastvevaM purA yo na mayA hataH / tasmAdavarajaM loke yadidaM kSatrasaMjJitam // 2 puruSottamavijJAto yo'sau cediSu durmatiH // 17 kRto'yaM kulasaMkalpaH kSatriyairvasudhAdhipa / AtmAnaM pratijAnAti loke'sminpuruSottamam / nidezavAgbhistatte ha viditaM bharatarSabha / 3 Adatte satataM mohAdyaH sa cidraM ca mAmakam // 18 ailasyekSvAkuvaMzasya prakRti paricakSate / vaGgapuNDakirAteSu rAjA balasamanvitaH / rAjAnaH zreNibaddhAzca tato'nye kSatriyA bhuvi / / 4 / / pauNDako vAsudeveti yo'sau lokeSu vizrutaH // 19 ailavaMzyAstu ye rAjaMstathaivekSvAkavo nRpAH / / caturyuH sa mahArAja bhoja indrasakho balI / tAni caikazataM viddhi kulAni bharatarSabha // 5 vidyAbalAdyo vyajayatpANDyakrathakakaizikAn // 20 yayAtestveva bhojAnAM vistaro'tiguNo mahAn / bhrAtA yasyAhRtiH zUro jAmadagnyasamo yudhi / bhajate ca mahArAja vistaraH sa caturdizam // 6 / sa bhakto mAgadhaM rAjA bhISmakaH paravIrahA // 21 -308 -
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 13. 22 ] sabhAparva [2. 13. 51 priyANyAcarataH prahvAnsadA saMbandhinaH stH| tAvubhau sahitau vIrau jarAsaMdhazca vIryavAn / bhajato na bhajatyasmAnapriyeSu vyavasthitaH // 22 trayastrayANAM lokAnAM paryAptA iti me mtiH|| 37 na kulaM na balaM raajnnbhijaastthaatmnH| na hi kevalamasmAkaM yAvanto'nye ca pArthivAH / pazyamAno yazo dIptaM jarAsaMdhamupAzritaH / / 23 tathaiva teSAmAsIcca buddhibuddhimatAM vara // 38 udIcyabhojAzca tathA kulAnyaSTAdazAbhibho / atha haMsa iti khyAtaH kazcidAsInmahAnnRpaH / jarAsaMdhabhayAdeva pratIcI dizamAzritAH // 24 sa cAnyaiH sahito rAjansaMgrAme'STAdazAvaraiH // 39 zarasenA bhadrakArA bodhAH zAlvAH pttnycraaH| hato haMsa iti proktamatha kenApi bhArata / sustharAzca sukuTTAzca kuNindAH kuntibhiH saha // 25 tacchrutvA Dibhako rAjanyamunAmbhasyamajjata // 40 zAlveyAnAM ca rAjAnaH sodaryAnucaraiH sh| . vinA haMsena loke'sminnAhaM jiivitumutshe| dakSiNA ye ca pAJcAlAH pUrvAH kuntiSu koshlaaH||26 ityetAM matimAsthAya Dibhako nidhanaM gataH // 41 tathottarAM dizaM cApi parityajya bhayArditAH / tathA tu DibhakaM zrutvA haMsaH parapuraMjayaH / matsyAH saMnyastapAdAzca dakSiNAM dishmaashritaaH||27 prapede yamunAmeva so'pi tasyAM nyamajjata // 42 tathaiva sarvapAzcAlA jraasNdhbhyaarditaaH| tau sa rAjA jarAsaMdhaH zrutvApsu nidhanaM gatau / svarASTraM saMparityajya vidrutAH sarvatodizam // 28 svapuraM zUrasenAnAM prayayau bharatarSabha // 43 kasyacittvatha kAlasya kaMso nirmathya bAndhavAn / tato vayamamitraghna tasminpratigate nRpe / bArhadrathasute devyAvupAgacchadRthAmatiH // 29 punarAnanditAH sarve mathurAyAM vasAmahe // 44 astiH prAptizca nAmnA te shdevaanuje'ble| yadA tvabhyetya pitaraM sA vai rAjIvalocanA / balena tena sa jJAtInabhibhUya vRthAmatiH // 30 kasabhAryA jarAsaMdhaM duhitA mAgadhaM nRpam // 45 zraiSThyaM prAptaH sa tasyAsIdatIvApanayo mhaan| codayatyeva rAjendra ptivysnduHkhitaa| bhojarAjanyavRddhastu pIDyamAnairdurAtmanA // 31 patinaM me jahItyevaM punaH punrriNdm||46 jJAtitrANamabhIpsadbhirasmatsaMbhAvanA kRtA / tato vayaM mahArAja taM manaM pUrvamatritam / dattvAkarAya sutanuM tAmAhukasutAM tadA / / 32 saMsmaranto vimanaso vyapayAtA narAdhipa / / 47 saMkarSaNadvitIyena jJAtikArya mayA kRtam / pRthaktvena drutA rAjansaMkSipya mahatIM zriyama / hatau kaMsasunAmAnau mayA rAmeNa cApyuta // 33 prapatAmo bhayAttasya sadhanajJAtibAndhavAH // 48 bhaye tu samupakrAnte jarAsaMdhe samudyate / iti saMcintya sarve sma pratIcI dizamAzritAH / mazro'yaM matrito rAjankulairaSTAdazAvaraiH // 34 kuzasthalI purI ramyAM raivatenopazobhitAm // 49 anAramanto nighnanto mahAstraiH zataghAtibhiH / punarnivezanaM tasyAM kRtavanto vayaM nRp| na hanyAma vayaM tasya tribhirvarSazatairbalam // 35 tathaiva durgasaMskAra devairapi durAsadam // 50 tasya hyamarasaMkAzau balena balinAM varau / striyo'pi yasyAM yudhyeyuH kiM punarvRSNipuMgavAH / nAmabhyAM haMsaDibhakAvityAstAM yodhasattamau // 36 / tasyAM vaMyamamitraghna nivsaamo'kutobhyaaH||51 -309 -
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 13. 52] mahAbhArate [2. 14. 10 Alokya girimukhyaM taM mAdhavItIrthameva ca / yatasva teSAM mokSAya jarAsaMdhavadhAya ca // 66 mAdhavAH kuruzArdUla parAM mudamavApnuvan // 52 samArambho hi zakyo'yaM nAnyathA kurunndn| . evaM vayaM jarAsaMdhAdAditaH kRtakilbiSAH / rAjasUyasya kAtsnyena kartuM matimatAM vara / / 67 sAmarthyavantaH saMbandhAdbhavantaM smupaashritaaH|| 53 ityeSA me matI rAjanyathA vA manyase'nagha / triyojanAyataM sadma triskandhaM yojanAdadhi / evaM gate mamAcakSva svayaM nizcitya hetubhiH // 68 yojanAnte zatadvAraM vikramakramatoraNam / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi tryodsho'dhyaayH||13|| aSTAdazAvarairna, kSatriyaiyuddhadurmadaiH // 54 aSTAdaza sahasrANi vAtAnAM santi naH kule / yudhiSThira uvaac| Ahukasya zataM putrA ekaikastrizatAvaraH // 55 uktaM tvayA buddhimatA yannAnyo vaktumarhati / cArudeSNaH saha bhrAtrA cakradevo'tha sAtyakiH / saMzayAnAM hi nirmoktA tvannAnyo vidyate bhuvi // 1 ahaM ca rauhiNeyazca sAmbaH zaurisamo yudhi // 56 gRhe gRhe hi rAjAnaH svasya svasya priyaMkarAH / evamete rathAH sapta rAjannanyAnnibodha me / na ca sAmrAjyamAptAste samrATazabdo hi kRtsnabhAk // kRtavarmA anAdhRSTiH samIkaH samitiMjayaH // 57 kathaM parAnubhAvajJaH skhaM prazaMsitumarhati / kahvaH zaGkurnidAntazca saptaivaite mahArathAH / pareNa samavetastu yaH prazastaH sa pUjyate / / 3 putrau cAndhakabhojasya vRddho rAjA ca te daza // 58 vizAlA bahulA bhUmibahuratnasamAcitA / lokasaMhananA vIrA vIryavanto mahAbalAH / dUraM gatvA vijAnAti zreyo vRSNikuloDhaha // 4 smaranto madhyamaM dezaM vRSNimadhye gatavyathAH // 59 zamameva paraM manye na tu mokSAdbhavecchamaH / sa tvaM samrAGguNaiyuktaH sadA bharatasattama / Arambhe pArameSThayaM tu na prApyamiti me matiH // 5 kSatre samrAjamAtmAnaM kartumarhasi bhArata / / 60 evamevAbhijAnanti kule jAtA manasvinaH / na tu zakyaM jarAsaMdhe jIvamAne mahAbale / kazcitkadAcideteSAM bhavecchreSTho janArdana // 6 rAjasUyastvayA prAptumeSA rAjanmatirmama // 61 . bhIma uvAca / tena ruddhA hi rAjAnaH sarve jitvA girivraje / anArambhaparo rAjA valmIka iva sIdati / kandarAyAM girIndrasya siMheneva mahAdvipAH // 62 durbalazcAnupAyena balinaM yo'dhitiSThati // 7 so'pi rAjA jarAsaMdho yiyakSurvasudhAdhipaiH / atandritastu prAyeNa durbalo balinaM ripum / ArAdhya hi mahAdevaM nirjitAstena pArthivAH // 63 jayetsamyaGayo rAjannItyArthAnAtmanoM hitAn // 8 sa hi nirjitya nirjitya pArthivAnpRtanAgatAn / kRSNe nayo mayi balaM jayaH pArthe dhanaMjaye / puramAnIya bavA ca cakAra puruSavrajam / / 64 / mAgadhaM sAdhayiSyAmo vayaM traya ivAgnayaH // 9 vayaM caiva mahArAja jraasNdhbhyaattdaa| kRSNa uvAca / mathurAM saMparityajya gatA dvAravatIM purIm // 65 Adatte'rthaparo bAlo nAnubandhamavekSate / yadi tvenaM mahArAja yajJaM praaptumihecchsi| tasmAdariM na mRSyanti bAlamarthaparAyaNam / / 10 -310 -
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 14. 11] Adiparva [2. 15. 16 hitvA karAnyauvanAzvaH pAlanAcca bhagIrathaH / zramo hi vaH parAjayyAtkimu tatra viceSTitam // 3 kArtavIryastapoyogAdbalAttu bharato vibhuH / asminnarthAntare yuktamanarthaH pratipadyate / RddhyA maruttastAnpazca samrAja iti zuzrumaH // 11 yathAhaM vimRzAmyekastattAvacchrayatAM mama / / 4 / nigrAhyalakSaNaM prApto dharmArthanayalakSaNaiH / saMnyAsaM rocaye sAdhu kAryasyAsya janArdana / : bArhadratho jarAsaMdhastadviddhi bharatarSabha / / 12 pratihanti mano me'dya rAjasUyo durAsadaH // 5 : na cainamanurudhyante kulAnyekazataM nRpAH / vaizaMpAyana uvAca / tasmAdetadvalAdeva sAmrAjyaM kurute'dya saH // 13 pArthaH prApya dhanuHzreSThamakSayyau ca mhessudhii| ratnabhAjo hi rAjAno jraasNdhmupaaste| . rathaM dhvajaM sabhAM caiva yudhiSThiramabhASata / / 6 na ca tuSyati tenApi bAlyAdanayamAsthitaH // 14 dhanurastraM zarA vIryaM pakSo bhUmiryazo balam / mUrdhAbhiSiktaM nRpatiM pradhAnapuruSaM balAt / prAptametanmayA rAjanduSprApaM yadabhIpsitam // 7 Adatte na ca no dRSTo'bhAgaH puruSataH kcit||15 kule janma prazaMsanti vaidyAH sAdhu suniSThitAH / evaM sarvAnvaze cakre jarAsaMdhaH zatAvarAn / balena sadRzaM nAsti vIryaM tu mama rocate // 8 taM durbalataro rAjA kathaM pArtha upaiSyati // 16 kRtavIryakule jAto nirvIryaH kiM krissyti| prokSitAnAM pramRSTAnAM rAjJAM pshuptergRhe| kSatriyaH sarvazo rAjanyasya vRttiH parAjaye // 9 pazUnAmiva kA prItirjIvite bharatarSabha // 17 sarvairapi guNaihIno vIryavAnhi taredripUn / kSatriyaH zastramaraNo yadA bhavati satkRtaH / sarvairapi guNairyukto nirvIryaH kiM kariSyati // 10 nanu sma mAgadhaM sarve pratibAdhema yadvayam // 18 dravyabhUtA guNAH sarve tiSThanti hi parAkrame / SaDazItiH samAnItAH zeSA rAjazcaturdaza / jayasya hetuH siddhirhi karma daivaM ca saMzritam // 11 jarAsaMdhena rAjAnastataH krUraM prapatsyate // 19 saMyukto hi balaiH kazcitpramAdAnnopayujyate / prApnuyAtsa yazo dIptaM tatra yo vighnamAcaret / tena dvAreNa zatrubhyaH kSIyate sabalo ripuH // 12 jayedyazca jarAsaMdhaM sa samrANniyataM bhavet // 20 dainyaM yathAbalavati tathA moho blaanvite| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi cturdsho'dhyaayH|| 14 // tAvubhau nAzakau hetU rAjJA tyAjyau jyaarthinaa|| 13 jarAsaMdhavinAzaM ca rAjJAM ca parimokSaNam / . yudhiSThira uvaac| yadi kuryAma yajJArthaM kiM tataH paramaM bhavet // 14 samrAGgaNamabhIpsanvai yussmaansvaarthpraaynnH| anArambhe tu niyato bhavedaguNanizcayaH / kathaM prahiNuyAM bhImaM balAtkevalasAhasAt // 1 . guNAnniHsaMzayAdrAjannairguNyaM manyase katham // 15 bhImArjunAvubhau netre mano manye janArdanam / kASAyaM sulabhaM pazcAnmunInAM zamamicchatAm / manazcakSurvihInasya kIdRzaM jIvitaM bhavet // 2 sAmrAjyaM tu tavecchanto vayaM yotsyAmahe paraiH // 16 jarAsaMdhabalaM prApya duSpAraM bhImavikramam / / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi paJcadazo'dhyAyaH // 15 // -311 -
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 16. 1] mahAbhArate [2. 16. 27 nityaM dIkSAkRzatanuH zatakraturivAparaH // 13 vAsudeva uvAca / tejasA saryasadRzaH kSamayA pRthivIsamaH / jAtasya bhArate vaMze tathA kuntyAH sutasya ca / yamAntakasamaH kope zriyA vaizravaNopamaH // 14 yA vai yuktA matiH seyamarjunena pradarzitA // 1 tsyaabhijnsNyuktairgunnairbhrtsttm| na mRtyoH samayaM vidma rAtrau vA yadi vA divA / vyApteyaM pRthivI sarvA sUryasyeva gabhastibhiH // 15 na cApi kaMcidamaramayuddhanApi zuzrumaH // 2 sa kAzirAjasya sute yamaje bharatarSabha / . etAvadeva puruSaiH kAryaM hRdayatoSaNam / upayeme mahAvIryo rUpadraviNasaMmate / / 16 nayena vidhidRSTena yadupakramate parAn // 3 tayozcakAra samayaM mithaH sa puruSarSabhaH / sunayasyAnapAyasya saMyuge paramaH kramaH / nAtivartiSya ityevaM patnIbhyAM saMnidhau tadA // 17 saMzayo jAyate sAmye sAmyaM ca na bhvehyoH||4 sa tAbhyAM zuzubhe rAjA patnIbhyAM mnujaadhip| te vayaM nayamAsthAya zatrudehasamIpagAH / priyAbhyAmanurUpAbhyAM kareNubhyAmiva dvipaH // 18 kathamantaM na gacchema vRkSasyeva nadIrayAH / tayormadhyagatazcApi rarAja vasudhAdhipaH / pararandhe parAkrAntAH svarandhrAvaraNe sthitAH // 5 gaGgAyamunayormadhye mUrtimAniva saagrH|| 19 vyUDhAnIkairanubalainoMpeyAdbalavattaram / viSayeSu nimagnasya tasya yauvanamatyagAt / iti buddhimatAM nItistanmamApIha rocate // 6 na ca vaMzakaraH putrastasyAjAyata kazcana / / 20 / anavadyA hyasaMbuddhAH praviSTAH zatrusadma tat / maGgalaibahubhiryomaiH putrakAmAbhiriSTibhiH / zatrudehamupAkramya taM kAmaM prApnuyAmahe // 7 nAsasAda nRpazreSThaH putraM kulavivardhanam // 21 eko hyeva zriyaM nityaM bibharti puruSarSabha / atha kAkSIvataH putraM gautamasya mahAtmanaH / antarAtmeva bhUtAnAM tatkSaye vai balakSayaH // 8 zazrAva tapasi zrAntamadAraM cnnddkaushikm|| 22 atha cettaM nihatyAjau zeSeNAbhisamAgatAH / yadRcchayAgataM taM tu vRkSamUlamupAzritam / prApnuyAma tataH svarga jJAtitrANaparAyaNAH // 9 patnIbhyAM sahito rAjA sarvaratnairatoSayat / / 23 yudhiSThira uvaac| tamabravItsatyadhRtiH satyavAgRSisattamaH / kRSNa ko'yaM jarAsaMdhaH kiMvIryaH kiNpraakrmH| paritaSTo'smi te rAjanvaraM varaya savrata // 24 yastvAM spRSTvAgnisadRzaM na dagdhaH zalabho yathA // 10 tataH sabhAryaH praNatastamuvAca bRhadrathaH / kRSNa uvAca / putradarzananairAzyAdvASpagadgadayA girA / / 25 zRNu rAjaJjarAsaMdho yadvIryo yatparAkramaH / bRhadratha uvAca / yathA copekSito'smAbhirbahuzaH kRtvipriyH|| 11 / bhagavarAjyamutsRjya prasthitasya tapovanam / akSauhiNInAM tisRNAmAsItsamaradarpitaH / kiM vareNAlpabhAgyasya kiM rAjyenAprajasya me // 26 rAjA bRhadratho nAma magadhAdhipatiH patiH // 12 kRSNa uvAca / rUpavAnvIryasaMpannaH zrImAnatulavikramaH / etacchrutvA munirdhyAnamagamatkSubhitendriyaH / -312 -
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 16. 27 ] sabhAparva / [2. 17.4 tasyaiva cAmravRkSasya chAyAyAM samupAvizat // 27 prAkrozadatisaMrambhAtsatoya iva toyadaH // 42 tasyopaviSTasya munerutsaGge nipapAta h| tena zabdena saMbhrAntaH sahasAntaHpure janaH / avAtamazukAdaSTamekamAmraphalaM kila / / 28 nirjagAma naravyAghra rAjJA saha paraMtapa // 43 tatpragRhya munizreSTho hRdayenAbhimaya c| te cAbale pariglAne payaHpUrNapayodhare / rAjJe dadAvapratimaM putrasaMprAptikArakam // 29 nirAze putralAbhAya sahasaivAbhyagacchatAm // 44 uvAca ca mahAprAjJastaM rAjAnaM mhaamuniH| - atha dRSTvA tathAbhUte rAjAnaM ceSTasaMtatim / gaccha rAjankRtArtho'si nivarta manujAdhipa // 30 taM ca bAlaM subalinaM cintayAmAsa rAkSasI // 45 yathAsamayamAjJAya tadA sa nRpasattamaH / nArhAmi viSaye rAjJo vasantI putragRddhinaH / dvAbhyAmekaM phalaM prAdAtpatnIbhyAM bharatarSabha // 31 . bAlaM putramupAdAtuM meghalekheva bhAskaram // 46 te tadAnaM dvidhA kRtvA bhakSayAmAsatuH shubhe|| sA kRtvA mAnuSaM rUpamuvAca manujAdhipam / bhAvitvAdapi cArthasya satyavAkyAttathA muneH // 32 bRhadratha sutaste'yaM mahattaH pratigRhyatAm // 47 tayoH samabhavadgarbhaH phalaprAzanasaMbhavaH / tava patnIdvaye jAto dvijAtivarazAsanAt / te ca dRSTvA narapatiH parAM mumavApa ha // 33 dhAtrIjanaparityakto mayAyaM parirakSitaH // 48 atha kAle mahAprAjJa yathAsamayamAgate / tataste bharatazreSTha kAzirAjasute zubhe / prajAyaMtAmubhe rAjazarIrazakale tadA // 34 taM bAlamabhipatyAzu prasnavairabhiSiJcatAm // 49 ekAkSibAhucaraNe ardhedrmukhsphije| tataH sa rAjA saMhRSTaH sarvaM tadupalabhya ca / dRSTvA zarIrazakale pravepAte ubhe bhRzam // 35 apRcchannavahemAbhAM rAkSasI tAmarAkSasIm // 50 udvime saha saMmaya te bhaginyau tdaable| kA tvaM kamalagarbhAbhe mama putrapradAyinI / sajIve prANizakale tatyajJAte suduHkhite // 36 kAmayA brUhi kalyANi devatA pratibhAsi me // 51 tayordhAcyA susaMvIte kRtvA te garbhasaMplave / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi SoDazo'dhyAyaH // 16 // nirgamyAntaHpuradvArAtsamutsRjyAzu jagmatuH // 37 se catuSpathanikSipte jarA nAmAtha rAkSasI / rAkSasyuvAca / japrAha manujavyAghra mAMsazoNitabhojanA // 38 jarA nAmAsmi bhadraM te rAkSasI kAmarUpiNI / kartukAmA sukhavahe zakale sA tu rAkSasI / tava vezmani rAjendra pUjitA nyavasaM sukham // 1 saMghaTTayAmAsa tadA vidhAnabalacoditA / / 39 sAhaM pratyupakArArthaM cintayantyanizaM nRpa / se samAnItamAtre tu zakale puruSarSabha / taveme putrazakale dRSTavatyasmi dhArmika // 2 ekamUrtikRte vIraH kumAraH samapadyata // 40 saMzleSite mayA daivAtkumAraH samapadyata / tataH sA rAkSasI rAjanvismayotphullalocanA / tava bhAgyairmahArAja hetumAtramahaM tviha // 3 na zazAka samudvoDhuM vajrasAramayaM zizum // 41 / kRSNa uvAca / bAlastAmratalaM muSTiM kRtvA cAsye nidhAya sH| evamuktvA tu sA rAjaMstatraivAntaradhIyata / ma.bhA. 40 -313 -
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 17. 4] mahAbhArate [2. 18.4 sa gRhya ca kumAraM taM prAvizatsvagRhaM nRpaH // 4 eSa rudraM mahAdevaM tripurAntakaraM haram / tasya bAlasya yatkRtyaM taccakAra nRpstdaa|| sarvalokeSvatibalaH svayaM drakSyati mAgadhaH // 19 AjJApayaJca rAkSasyA mAgadheSu mahotsavam // 5 . evaM bruvanneva muniH svakAryArthaM vicintayan / tasya nAmAkarottatra prajApatisamaH pitaa| visarjayAmAsa nRpaM bRhadrathamathArihan // 20 jarayA saMdhito yasmAjarAsaMdhastato'bhavat // 6 pravizya nagaraM caiva jnyaatisNbndhibhirvRtH| .. so'vardhata mahAtejA magadhAdhipateH sutaH / abhiSicya jarAsaMdhaM magadhAdhipatistadA / / pramANabalasaMpanno hutAhutirivAnalaH / / 7 bRhadratho narapatiH parAM nivRtimAyayau / / 21 kasyacittvatha kAlasya punareva mahAtapAH / abhiSikte jarAsaMdhe tadA rAjA bRhdrthH| magadhAnupacakrAma bhagavAMzcaNDakauzikaH // 8 patnIdvayenAnugatastapovanarato'bhavat // 22 tasyAgamanasaMhRSTaH sAmAtyaH sapuraHsaraH / tapovanasthe pitari mAtRbhyAM saha bhaart|. sabhAryaH saha putreNa nirjagAma bRhadrathaH // 9 jarAsaMdhaH svavIryeNa paarthivaankrodvshe||23 pAdyArthyAcamanIyaistamarcayAmAsa bhArata / atha dIrghasya kAlasya tapovanagato nRpaH / sa nRpo rAjyasahitaM putraM cAsmai nyavedayat // 10 sabhAryaH svargamagamattapastaptvA bRhadrathaH / / 24 pratigRhya tu tAM pUjAM pArthivAdbhagavAnRSiH / / tasyAstAM haMsaDibhakAvazastranidhanAvubhau / / uvAca mAgadhaM rAjanprahRSTenAntarAtmanA // 11 mantre matimatAM zreSThau yuddhazAstravizAradau // 25 sarvametanmayA rAjanvijJAtaM jnyaanckssussaa| yau tau mayA te kathitau pUrvameva mhaablau| putrastu zRNu rAjendra yAdRzo'yaM bhaviSyati // 12 trayastrayANAM lokAnAM praryAptA iti me matiH // 26 asya vIryavato vIryaM nAnuyAsyanti paarthivaaH|| evameSa tadA vIra balibhiH kukuraandhkaiH| . devairapi visRSTAni zastrANyasya mahIpate / vRSNibhizca mahArAja nItihetorupekSitaH // 27 . na rujaM janayiSyanti gireriva nadIrayAH // 13 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi saptadazo'dhyAyaH // 17 // sarvamUrdhAbhiSiktAnAmeSa mUrdhni jvaliSyati / // samAptaM mantraparva // sarveSAM niSprabhakaro jyotiSAmiva bhAskaraH // 14 enamAsAdya rAjAnaH samRddhabalavAhanAH / vAsudeva uvAca / vinAzamupayAsyanti zalabhA iva pAvakam / / 15 patitau haMsaDibhako kaMsAmAtyau nipAtitau / eSa zriyaM samuditAM sarvarAjJAM grahISyati / jarAsaMdhasya nidhane kAlo'yaM samupAgataH // 1 varSA svivoddhatajalA nadInadanadIpatiH // 16 na sa zakyo raNe jetuM sarvairapi suraasuraiH|| eSa dhArayitA samyakcAturvarNya mahAbalaH / prANayuddhena jetavyaH sa ityupalabhAmahe // 2 zubhAzubhamiva sphItA sarvasasyadharA dharA // 17 mayi nItibalaM bhIme rakSitA cAvayorjunaH / asyAjJAvazagAH sarve bhaviSyanti nraadhipaaH| sAdhayiSyAma taM rAjanvayaM traya ivAgnayaH // 3 sarvabhUtAtmabhUtasya vAyoriva zarIriNaH // 18 / tribhirAsAdito'smAbhirvijane sa narAdhipaH / -314 -
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 18. 4] sabhAparva [2. 19. 1 na saMdeho yathA yuddhamekenAbhyupayAsyati // 4 evaM prajJAnayabalaM kriyopAyasamanvitam / avamAnAJca lokasya vyAyatatvAcca dharSitaH / puraskurvIta kAryeSu kRSNa kAryArthasiddhaye // 19 bhImasenena yuddhAya dhruvamabhyupayAsyati // 5 evameva yaduzreSThaM pArthaH kAryArthasiddhaye / alaM tasya mahAbAhurbhImaseno mahAbalaH / arjunaH kRSNamanvetu bhImo'nvetu dhanaMjayam / lokasya samudIrNasya nidhanAyAntako yathA // 6 nayo jayo balaM caiva vikrame siddhimeSyati // 20 yadi te hRdayaM vetti yadi te pratyayo mayi / evamuktAstataH sarve bhrAtaro vipulaujasaH / bhImasenArjunau zIghraM nyAsabhUtau prayaccha me // 7 vArSNeyaH pANDaveyau ca pratasthurmAgadhaM prati // 21 vaizaMpAyana uvaac| / varcasvinAM brAhmaNAnAM snAtakAnAM paricchadAn / evamukto bhagavatA pratyuvAca yudhisstthirH| AcchAdya suhRdAM vAkyairmanoharabhinanditAH // 22 bhImapArtho samAlokya saMprahRSTamukhau sthitau // 8 amarSAdabhitaptAnAM jJAtyarthaM mukhyavAsasAm / acyutAcyuta mA maivaM vyAharAmitrakarSaNa / ravisomAgnivapuSAM bhImamAsIttadA vapuH // 23 / pANDavAnAM bhavAnnAtho bhavantaM cAzritA vayam // 9 hataM mene jarAsaMdhaM dRSTvA bhImapurogamau / yathA vadasi govinda sarvaM tadupapadyate / ekakAryasamudyuktau kRSNau yuddhe'parAjitau // 24 na hi tvamagratasteSAM yeSAM lakSmIH parAGmukhI // 10 Izau hi tau mahAtmAnau sarvakAryapravartane / nihatazca jarAsaMdho mokSitAzca mahIkSitaH / dharmArthakAmakAryANAM kAryANAmiva nigrahe // 25 rAjasUyazca me labdho nideze tava tiSThataH // 11 kurubhyaH prasthitAste tu madhyena kurujAGgalam / kSiprakArinyathA tvetatkAryaM samupapadyate / ramyaM padmasaro gatvA kAlakUTamatItya ca // 26 mama kAryaM jagatkAryaM tathA. kuru narottama // 12 gaNDakIyAM tathA zoNaM sadAnIrAM tathaiva ca / tribhirbhavadbhirhi vinA nAhaM jiivitumutshe| ekaparvatake nadyaH krameNaitya vrajanti te // 27 dharmakAmArtharahito rogAta iva durgataH // 13 . saMtIya sarayUM ramyAM dRSTvA pUrvAMzca kosalAn / na zauriNA vinA pArtho na zauriH pANDavaM vinA / atItya jagmurmithilAM mAlAM carmaNvatI nadIm // 28 nAjeyo'styanayorloke kRSNayoriti me matiH // 14 uttIrya gaGgAM zoNaM ca sarve te prAGmukhAstrayaH / ayaM ca balinAM zreSThaH zrImAnapi vRkodrH|| kuravorazchadaM jagmurmAgadhaM kSetramacyutAH // 29 / yuvAbhyAM sahito vIraH kiM na kuryaanmhaayshaaH||15 te zazvadgodhanAkIrNamambumantaM zubhadrumam / supraNIto balaugho hi kurute kAryamuttamam / gorathaM girimAsAdya dadRzurmAgadhaM puram // 30 andhaM jaDaM balaM prAhuH praNetavyaM vicakSaNaiH // 16 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // yato hi nimnaM bhavati nayantIha tato jalam / yatazchidraM tatazcApi nayante dhIdhanA balam // 17 vAsudeva uvAca / tasmAnnayavidhAnajhaM puruSaM lokavizrutam / eSa pArtha mahAnsvAduH pazumAnnityamambumAn / vayamAzritya govindaM yatAmaH kAryasiddhaye // 18 / nirAmayaH suvezmADhyo nivezo mAgadhaH zubhaH // 1. - 315 -
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 19. 2] mahAbhArate [2. 19. 31 vaihAro vipulaH zailo varAho vRSabhastathA / yatra tAH prANadanbheryo divyapuSpAvacUrNitAH // 16 tathaivarSigiristAta zubhAzcaityakapazcamAH // 2 mAgadhAnAM suruciraM caityakAntaM samAdravan / ete pazca mahAzRGgAH parvatAH zItaladrumAH / zirasIva jighAMsanto jarAsaMdhajighAMsavaH // 17 rakSantIvAbhisaMhatya saMhatAGgA girivrajam // 3 sthiraM suvipulaM zRGga sumahAntaM purAtanam / puSpaveSTitazAkhAgrairgandhavadbhirmanoramaiH / arcitaM mAlyadAmaizca satataM supratiSThitam // 18 nigUDhA iva lodhrANAM vanaiH kAmijanapriyaiH // 4 vipulairbAhubhirvIrAste'bhihatyAbhyapAtayan / . zUdrAyAM gautamo yatra mahAtmA sNshitvrtH| tataste mAgadhaM dRSTvA puraM pravivizustadA // 19 . auzInaryAmajanayatkAkSIvAdInsutAnRSiH // 5 etasminneva kAle tu jarAsaMdhaM samarcayan / gautamaH kSayaNAdasmAdathAsau tatra vezmani / paryagni kurvaMzca nRpaM dviradasthaM purohitAH // 20 bhajate mAgadhaM vaMzaM sa nRpANAmanugrahAt // 6 snAtakavratinaste tu bAhuzastrA niraayudhaaH|| aGgavaGgAdayazcaiva rAjAnaH sumahAbalAH / yuyutsavaH pravivizurjarAsaMdhena bhArata // 21 gautamakSayamabhyetya ramante sma purArjuna // 7 bhakSyamAlyApaNAnAM ca dadRzuH zriyamuttamAm / vanarAjIstu pazyemAH priyAlAnAM manoramAH / sphItAM sarvaguNopetAM sarvakAmasamRddhinIm // 22 lodhrANAM ca zubhAH pArtha gautmaukHsmiipjaaH||8 tAM tu dRSTvA samRddhiM te vIthyAM tasyAM narottamAH / arbudaH zakravApI ca pannagau zatrutApanau / rAjamArgeNa gacchantaH kRSNabhImadhanaMjayAH // 23 svastikasyAlayazcAtra maNinAgasya cottamaH // 9 balAdgRhItvA mAlyAni mAlAkArAnmahAbalAH / aparihAryA meghAnAM mAgadheyaM maNeH kRte / virAgavasanAH sarve sragviNo mRSTakuNDalAH / / 24 kauziko maNimAMzcaiva vavRdhAte hyanugraham // 10 nivezanamathAjagmurjarAsaMdhasya dhImataH / arthasiddhiM tvanapagAM jraasNdho'bhimnyte| govAsamiva vIkSantaH siMhA haimavatA yathA // 25 vayamAsAdane tasya darpamadya nihanma hi // 11 zailastambhanibhAsteSAM candanAgurubhUSitAH / vaizaMpAyana uvAca / azobhanta mahArAja bAhavo bAhuzAlinAm // 26 evamuktvA tataH sarve bhrAtaro vipulaujasaH / | tAndRSTvA dviradaprakhyAzAlaskandhAnivodgatAn / vArSNeyaH pANDaveyau ca pratasthurmAgadhaM puram // 12 vyUDhoraskAnmAgadhAnAM vismayaH samajAyata // 27 tuSTapuSTajanopetaM cAturvarNyajanAkulam / te tvatItya janAkIrNAstisraH kakSyA nararSabhAH / sphItotsavamanAdhRSyamAseduzca girivrajam // 13 ahaMkAreNa rAjAnamupatasthurmahAbalAH / / 28 / te'tha dvAramanAsAdya purasya girimucchritam / tAnpAdyamadhuparkAnmiAnAnsiskRtiM gatAn / bArhadrathaiH pUjyamAnaM tathA nagaravAsibhiH // 14 pratyutthAya jarAsaMdha upatasthe yathAvidhi // 29 / yatra mASAdamRSabhamAsasAda bRhadrathaH / uvAca caitAnarAjAsau svAgataM vo'stviti prabhuH / taM hatvA mASanAlAzca tisro bherIrakArayat // 15 tasya hyetadrUtaM rAjanbabhUva bhuvi vizrutam / / 30 Anahya carmaNA tena sthApayAmAsa sve pure| snAtakAnbrAhmaNAnprAptAJzrutvA sa samitiMjayaH / - 316 -
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 19. 31] sabhAparva [2. 20.9 20 apyardharAtre nRpatiH pratyudgacchati bhArata // 31 puSpavatsu dhruvA zrIzca puSpavantastato vayam // 46 tAMstvapUrveNa veSeNa dRSTvA nRpatisattamaH / kSatriyo bAhuvIryastu na tathA vAkyavIryavAn / / upatasthe jarAsaMdho vismitazcAbhavattadA // 32 apragalbhaM vacastasya tasmAdvArhadrathe smRtam // 47 te tu dRSTvaiva rAjAnaM jarAsaMdhaM nararSabhAH / svavIya kSatriyANAM ca bAhvordhAtA nyavezayat / idamUcuramitraghnAH sarve bharatasattama // 33 taddidRkSasi cedrAjandraSTAsyadya na saMzayaH / / 48 khalyastu kuzalaM rAjaniti sarve vyavasthitAH / advAreNa riporgehaM dvAreNa suhRdo gRham / saM nRpaM nRpazArdUla viprekSanta parasparam // 34 pravizanti sadA santo dvAraM no varjitaM tataH // 49 sAnabravIjarAsaMdhastadA yAdavapANDavAn / kAryavanto gRhAnetya zatruto nArhaNAM vayam / mAsyatAmiti rAjendra brAhmaNacchadmasaMvRtAn // 35 pratigRhNIma tadviddhi etannaH zAzvataM vratam // 50 . bayopavivizuH sarve trayaste purussrssbhaaH| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ekonviNsho'dhyaayH||19|| saMpradIptAstrayo lakSmyA mahAdhvara ivAgmayaH // 36 vAnuvAca jarAsaMdhaH satyasaMdho nraadhipH| . jarAsaMdha uvAca / vigarhamANaH kauravya veSagrahaNakAraNAt // 37 na smareyaM kadA vairaM kRtaM yussmaabhirityut| na mAtakavratA viprA bhirmaalyaanulepnaaH| cintayaMzca na pazyAmi bhavatAM prati vaikRtam // 1 bhavantIti nRloke'sminviditaM mama sarvazaH // 38 vaikRte cAsati kathaM manyadhvaM mAmanAgasam / se yUyaM puSpavantazca bhujaiAghAtalakSaNaiH / ariM vibrUta tadviprAH satAM samaya eSa hi // 2 bibhrataH kSAtramojazca brAhmaNyaM pratijAnatha // 39 atha dharmopaghAtAddhi manaH samupatapyate / evaM virAgavasanA bhirmaalyaanulepnaaH| yo'nAgasi prasRjati kSatriyo'pi na saMzayaH // 3 satyaM vadata ke yUyaM satyaM rAjasu zobhate // 40 ato'nyathAcaralloke dharmajJaH snmhaavrtH| caityakaM ca gireH zRGga bhittvA kimiva sadma naH / vRjinAM gatimApnoti zreyaso'pyupahanti ca // 4 : advAreNa praviSTAH stha nirbhayA rAjakilbiSAt // 41 trailokye kSatradharmAddhi zreyAMsaM sAdhucAriNAm / . karma caitadviliGgasya kiM vAdya prasamIkSitam / anAgasaM prajAnAnAH pramAdAdiva jalpatha // 5 padadhvaM vAci vIryaM ca brAhmaNasya vizeSataH // 42 vAsudeva uvaac| evaM ca mAmupasthAya kasmAcca vidhinANAm / kulakArya mahArAja kazcidekaH kulodvahaH / praNItAM no na gRhNIta kArya kiM cAsmadAgame // 43 vahate tanniyogAdvai vayamabhyutthitAstrayaH // 6 evamuktastataH kRSNaH pratyuvAca mahAmanAH / tvayA copahRtA rAjankSatriyA lokavAsinaH / nigdhagambhIrayA vAcA vAkyaM vaakyvishaardH||44 tadAgaH krUramutpAdya manyase kiM tvanAgasam / / 7 mAtakavratino rAjanbrAhmaNAH kSatriyA vizaH / rAjA rAjJaH kathaM sAdhUnhisyAnnapatisattama / / vizeSaniyamAzcaiSAmavizeSAzca santyuta // 45 tadrAjJaH saMnigRhya tvaM rudrAyopajihIrSasi // 8 vizeSavAMzca satataM kSatriyaH zriyamarchati / asmAMstadeno gaccheta tvayA bArhadrathe kRtam / -317
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 20. 9] mahAbhArate [2. 21. 2 vayaM hi zaktA dharmasya rakSaNe dharmacAriNaH // 9 muzca vA nRpatInsarvAnmA gamastvaM yamakSayam // 24 manuSyANAM samAlambho na ca dRSTaH kadAcana / jarAsaMdha uvAca / sa kathaM mAnuSairdevaM yaSTumicchasi zaMkaram // 10 nAjitAnvai narapatInahamAdadmi kAMzcana / savarNo hi savarNAnAM pazusaMjJAM kariSyati / jitaH kaH paryavasthAtA ko'tra yo na mayA jitH||25 ko'nya evaM yathA hi tvaM jarAsaMdha vRthAmatiH // 11 kSatriyasyaitadevAhurdhamyaM kRSNopajIvanam / te tvAM jJAtikSayakaraM vayamArtAnusAriNaH / vikramya vazamAnIya kAmato yatsamAcaret // 26 jJAtivRddhinimittArthaM viniyantumihAgatAH // 12 / devatArthamupAkRtya rAjJaH kRSNo kathaM bhayAt / nAsti loke pumAnanyaH kSatriyeSviti caiva yat / ahamadya vimuJcayaM kSAtraM vratamanusmaran // 27 manyase sa ca te rAjansumahAnbuddhiviplavaH // 13 sainyaM sainyena vyUDhena eka ekena vA punaH / ko hi jAnannabhijanamAtmanaH kSatriyo nRpa / dvAbhyAM tribhirvA yotsye'haM yugapatpRthageva vA // 28 nAvizetsvargamatulaM raNAnantaramavyayam / / 14 vaizaMpAyana uvAca / svarga hyeva samAsthAya raNayajJeSu diikssitaaH| evamuktvA jarAsaMdhaH sahadevAbhiSecanam / yajante kSatriyA lokAMstadviddhi magadhAdhipa // 15 AjJApayattadA rAjA yuyutsuImakarmabhiH / / 29 svargayonirjayo rAjansvargayonirmahadyazaH / sa tu senApatI rAjA sasmAra bhrtrssbh| svargayonistapo yuddhe mArgaH so'vybhicaarvaan||16 kauzikaM citrasenaM ca tasminyuddha upasthite // 30 eSa baindro vaijayanto guNo nityaM samAhitaH / yayoste nAmanI loke haMseti Dibhaketi ca / yenAsurAnparAjitya jagatpAti zatakratuH // 17 pUrva saMkathite pumbhirtRloke lokasatkRte // 31 svargamAsthAya kasya syAdvigrahitvaM yathA tava / taM tu rAjanvibhuH zaurI rAjAnaM balinAM vrm| .. mAgadhairvipulaiH sainyairbAhulyabaladarpitaiH // 18 smRtvA puruSazArdUla zArdUlasamavikramam / / 32. mAvamasthAH parAnrAjannAsti vIryaM nare nre| satyasaMdho jarAsaMdhaM bhuvi bhImaparAkramam / samaM tejastvayA caiva kevalaM manujezvara // 19 bhAgamanyasya nirdiSTaM vadhyaM bhUmibhRdacyutaH // 33 yAvadeva na saMbuddhaM tAvadeva bhavettava / nAtmanAtmavatAM mukhya iyeSa madhusUdanaH / viSahyametadasmAkamato rAjanbravImi te // 20 brahmaNo''jJAM puraskRtya hantuM haladharAnujaH // 34 jahi tvaM sadRzeSveva mAnaM darSaM ca bhAgadha / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi viMzo'dhyAyaH // 20 // mA gamaH sasutAmAtyaH sabalazca yamakSayam // 21 dambhodbhavaH kArtavIrya uttarazca bRhadrathaH / vaizaMpAyana uvAca / zreyaso hyavamanyeha vinezuH sabalA nRpAH // 22 tatastaM nizcitAtmAnaM yuddhAya yadunandanaH / mumukSamANAstvattazca na vayaM brAhmaNabruvAH / uvAca vAgmI rAjAnaM jarAsaMdhamadhokSajaH // 1 zaurirasmi hRSIkezo nRvIrau pANDavAvimau // 23 trayANAM kena te rAjanyoddhaM vitarate manaH / tvAmAhvayAmahe rAjansthiro yudhyasva mAgadha / asmadanyatameneha sajjIbhavatu ko yudhi // 2 -318 -
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 21. 3] samAparva [2. 22.8 22 evamuktaH sa kRSNena yuddhaM vavre mahAdyutiH / tadvRttaM tu trayodazyAM samavetaM mhaatmnoH| jarAsaMdhastato rAjanbhImasenena mAgadhaH // 3 caturdazyAM nizAyAM tu nivRtto mAgadhaH klmaat||18 dhArayannagadAnmukhyAnnivRtIvedanAni ca / taM rAjAnaM tathA klAntaM dRSTvA rAjaJjanArdanaH / upatasthe jarAsaMdhaM yuyutsuM vai purohitH||4 uvAca bhImakarmANaM bhImaM saMbodhayanniva // 19 kRtasvastyayano vidvAnbrAhmaNena yazasvinA / klAntaH zatruna kaunteya labhyaH pIDayituM raNe / samanahyajjarAsaMdhaH kSatradharmamanuvrataH // 5 pIDyamAno hi kAsnyena jhyaajjiivitmaatmnH||20 avamucya kirITaM sa kezAnsamanumRjya c| tasmAtte naiva kaunteya pIDanIyo narAdhipaH / udatiSThajjarAsaMdho velAtiga ivaarnnvH||6 samametena yudhyasva bAhubhyAM bharatarSabha // 21 / uvAca matimArAjA bhImaM bhImaparAkramam / evamuktaH sa kRSNena pANDavaH paravIrahA / bhIma yotsye tvayA sArdhaM zreyasA nirjitaM varam // 7 jarAsaMdhasya tadrandhaM jJAtvA cakre matiM vadhe // 22 evamuktvA jarAsaMdho bhImasenamariMdamaH / tatastamajitaM jetuM jarAsaMdhaM vRkodaraH / pratyudyayau mahAtejAH zakraM balirivAsuraH // 8 . saMrabhya balinAM mukhyo jagrAha kurunandanaH / / 23 tataH saMmatrya kRSNena kRtasvastyayano blii| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ekviNsho'dhyaayH||21|| bhImaseno jarAsaMdhamAsasAda yuyutsyaa||9 tatastau narazArdUlau bAhuzastrau samIyatuH / vaizaMpAyana uvAca / vIrau paramasaMhRSTAvanyonyajayakAGkiNau // 10 bhImasenastataH kRSNamuvAca yadunandanam / tayoratha bhujAghAtAnnigrahapragrahAttathA / buddhimAsthAya vipulAM jarAsaMdhajighAMsayA // 1 AsItsubhImasaMhrAdo vajraparvatayoriva // 11 nAyaM pApo mayA kRSNa yuktaH syAdanurodhitum / ubhau paramasaMhRSTau balenAtibalAvubhau / prANena yaduzArdUla baddhavaGkaNavAsasA // 2 anyonyasyAntaraM prepsU parasparajayaiSiNau // 12 evamuktastataH kRSNaH pratyuvAca vRkodaram / tadbhImamutsArya janaM yuddhamAsIdupahvare / tvarayanpuruSavyAghro jarAsaMdhavadhepsayA // 3 balinoH saMyuge rAjanvRtravAsavayoriva // 13 yatte devaM paraM sattvaM yacca te mAtarizvanaH / prakarSaNAkarSaNAbhyAmabhyAkarSavikarSaNaiH / balaM bhIma jarAsaMdhe darzayAzu tadadya naH // 4 AkarSatAM tathAnyonyaM jAnubhizcAbhijaghnatuH // 14 evamuktastadA bhImo jraasNdhmriNdmH| tataH zabdena mahatA bhartsayantau parasparam / utkSipya bhrAmayadrAjanbalavantaM mahAbalaH // 5 . pASANasaMghAtanibhaiH prahArairabhijaghnatuH // 15 bhrAmayitvA zataguNaM bhujAbhyAM bhrtrssbh|| vyUDhoraskau dIrghabhujau niyuddhakuzalAvubhau / babhaJja pRSThe saMkSipya niSpiSya vinanAda ca // 6 bAhubhiH samasajetAmAyasaiH paridhairiva // 16 / tasya niSpiSyamANasya pANDavasya ca garjataH / kArtikasya tu mAsasya pravRttaM prathame'hani abhavattumulo nAdaH srvpraannibhyNkrH||7 anArataM divArAtramavizrAntamavartata // 17 ... | vitresurmAgadhAH sarve strINAM garbhAzca susruvuH| .. -319 -
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 22. 8] mahAbhArate [2. 22. 38 bhImasenasya nAdena jarAsaMdhasya caiva ha // 8 // tasthau rathavare tasmingarutmAnpannagAzanaH // 23 kiM nu sviddhimavAnbhinnaH kiM nu svidIryate mhii| durnirIkSyo hi bhUtAnAM tejasAbhyadhikaM babhau / iti sma mAgadhA jajurbhImasenasya nisvanAt // 9 Aditya ivA madhyAhne sahasrakiraNAvRtaH // 24 tato rAjakuladvAri prasuptamiva taM nRpam / na sa sajjati vRkSeSu zastraizcApi na riSyate / rAtrau parAsumutsRjya nizcakramarariMdamAH // 10 divyo dhvajavaro rAjandRzyate devamAnuSaiH // 25 jarAsaMdharathaM kRSNo yojayitvA patAkinam / tamAsthAya rathaM divyaM parjanyasamanisvanam / ' Aropya bhrAtarau caiva mokSayAmAsa bAndhavAn // 11 niryayau puruSavyAghraH pANDavAbhyAM sahAcyutaH / / 26 te vai ratnabhujaM kRSNaM ratnAI pRthivIzvarAH / yaM lebhe vAsavAdrAjA vasustasmAdbrahadrathaH / rAjAnazcakrurAsAdya mokSitA mahato bhayAt / / 12 bRhadrathAkrameNaiva prApto bArhadrathaM nRpam // 27 akSataH zastrasaMpanno jitAriH saha raajbhiH| sa niryayau mahAbAhuH puNDarIkekSaNastataH / . rathamAsthAya taM divyaM nirjagAma girivrajAt // 13 girivrajAhistasthau same deze mahAyazAH // 28 yaH sa sodaryavAnnAma dviyodhaH kRSNasArathiH / tatrainaM nAgarAH sarve satkAreNAbhyayustadA / abhyAsaghAtI saMdRzyo durjayaH sarvarAjabhiH // 14 brAhmaNapramukhA rAjanvidhidRSTena karmaNA // 29 bhImArjunAbhyAM yodhAbhyAmAsthitaH kRSNasArathiH / bandhanAdvipramuktAzca rAjAno madhusUdanam / zuzubhe rathavaryo'sau durjayaH sarvadhanvibhiH // 15 pUjayAmAsurUcuzca sAntvapUrvamidaM vacaH // 30 zakraviSNU hi saMgrAme ceratustArakAmaye / naitaccitraM mahAbAho tvayi devakinandana / rathena tena taM kRSNa upAruhya yayau tadA // 16 bhImArjunabalopete dharmasya paripAlanam // 31 taptacAmIkarAbheNa kingkinniijaalmaalinaa| jarAsaMdhahade ghore duHkhapaGke nimajjatAm / meghanirghoSanAdena jaitreNAmitraghAtinA // 17 rAjJAM samabhyuddharaNaM yadidaM kRtamadya te // 32 yena zakro dAnavAnAM jaghAna navatInava / viSNo samavasannAnAM giridurge sudAruNe / taM prApya samahRSyanta rathaM te purussrssbhaaH||18 diSTayA mokSAdyazo dIptamAptaM te puruSottama // 33 tataH kRSNaM mahAbAhuM bhrAtRbhyAM sahitaM tdaa| kiM kurmaH puruSavyAghra bravIhi puruSarSabha / rathasthaM mAgadhA dRSTvA samapadyanta vismitAH // 19 kRtamityeva tajjJeyaM nRpairyadyapi duSkaram // 34 hayairdivyaiH samAyukto ratho vAyusamo jave / tAnuvAca hRSIkezaH samAzvAsya mahAmanAH / adhiSThitaH sa zuzubhe kRSNenAtIva bhArata // 20 yudhiSThiro rAjasUyaM RtumAhartumicchati // 35 asaGgI devavihitastasminrathavare dhvajaH / tasya dharmapravRttasya pArthivatvaM cikIrSataH / yojanAddadRze zrImAnindrAyudhasamaprabhaH // 21 sarvairbhavadbhiryajJArthe sAhAyyaM dIyatAmiti // 36 cintayAmAsa kRSNo'tha garutmantaM sa cAbhyayAt / tataH pratItamanasaste nRpA bharatarSabha / kSaNe tasminsa tenAsIJcaityayUpa ivocchritaH // 22 tathetyevAbruvansarve pratijakSuzca tAM giram // 37 vyAditAsyairmahAnAdaiH saha bhUtairdhvajAlayaiH / ratnabhAjaM ca dAzArha cakruste pRthiviishvraaH| - 320 -
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 22. 38 ] sabhAparva [2. 23.7 kRcchrAjagrAha govindasteSAM tadanukampayA // 38 dhaumyamAmantrayitvA ca prayayau svAM purIM prati // 53 jarAsaMdhAtmajazcaiva sahadevo mahArathaH / tenaiva rathamukhyena taruNAdityavarcasA / niryayau sajanAmAtyaH puraskRtya purohitam // 39 dharmarAjavisRSTena divyenAnAdayandizaH // 54 sa nIcaiH prazrito bhUtvA bahuratnapurogamaH / tato yudhiSThiramukhAH pANDavA bharatarSabha / sahadevo nRNAM devaM vAsudevamupasthitaH // 40 pradakSiNamakurvanta kRSNamakliSTakAriNam // 55 bhayArtAya tatastasmai kRSNo dattvAbhayaM tadA / tato gate bhagavati kRSNe devakinandane / abhyaSizcata tatraiva jarAsaMdhAtmajaM tadA // 41 jayaM labdhvA suvipulaM rAjJAmabhayadAstadA // 56 gatvaikatvaM ca kRSNena pArthAbhyAM caiva satkRtaH / saMvardhitaujaso bhUyaH karmaNA tena bhArata / viveza rAjA matimAnpunarbArhadrathaM puram // 42. draupadyAH pANDavA rAjanparAM prItimavardhayan // 57 kRSNastu saha pArthAbhyAM zriyA paramayA jvalan / tasminkAle tu yadyuktaM dharmakAmArthasaMhitam / ratnAnyAdAya bhUrINi prayayau puSkarekSaNaH // 43 . tadrAjA dharmatazcakre rAjyapAlanakIrtimAn // 58 indraprasthamupAgamya pANDavAbhyAM shaacyutH| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // sametya dharmarAjAnaM prIyamANo'bhyabhASata / / 44 // samAptaM jarAsaMdhavadhaparva // diSTayA bhImena balavAJjarAsaMdho nipAtitaH / 23 rAjAno mokSitAzceme bandhanAnnRpasattama // 45 vaizaMpAyana uvAca / diSTayA kuzalinau cemau bhImasenadhanaMjayau / pArthaH prApya dhanuHzreSThamakSayyau ca maheSudhI / punaH svanagaraM prAptAvakSatAviti bhArata // 46 rathaM dhvajaM sabhA caiva yudhiSThiramabhASata // 1 tato yudhiSThiraH kRSNaM pUjayitvA ythaarhtH| dhanurasraM zarA vIryaM pakSo bhUmiryazo balam / bhImasenArjunau caiva prahRSTaH pariSasvaje // 47 prAptametanmayA rAjanduSprApaM yadabhIpsitam // 2 tataH kSINe jarAsaMdhe bhrAtRbhyAM vihitaM jayam / tatra kRtyamahaM manye kozasyAsya vivardhanam / ajAtazatrurAsAdya mumudeM bhrAtRbhiH saha / / 48 karamAhArayiSyAmi rAjJaH sarvAnnRpottama // 3 yathAvayaH samAgamya rAjabhistaizca pANDavaH / vijayAya prayAsyAmi dizaM dhanadarakSitAm / satkRtya pUjayitvA ca visasarja narAdhipAn // 49 tithAvatha muhUrte ca nakSatre ca tathA zive // 4 yudhiSThirAbhyanujJAtAste nRpA hRSTamAnasAH / dhanaMjayavacaH zrutvA dharmarAjo yudhiSThiraH / jagmuH svadezAMstvaritA yaanruccaavcaisttH|| 50 snigdhagambhIranAdinyA taM girA pratyabhASata // 5 evaM puruSazArdUlo mahAbuddhirjanArdanaH / svasti vAcyAhato viprAnprayAhi bharatarSabha / pANDavairghAtayAmAsa jarAsaMdhamariM tadA // 51 duhRdAmapraharSAya suhRdAM nandanAya c| ghAtayitvA jarAsaMdhaM buddhipUrvamariMdamaH / vijayaste dhruvaM pArtha priyaM kAmamavApnuhi // 6 dharmarAjamanujJApya pRthAM kRSNAM ca bhArata // 52 ityuktaH prayayau pArthaH sainyena mahatA vRtaH / subhadrAM bhImasenaM ca phalgunaM yamajau tthaa| agnidattena divyena rathenAdbhutakarmaNA // 7 ma. bhA. 41 -321 -
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 23. 8] mahAbhArate [ 2. 24. 8 tathaiva bhImaseno'pi yamau ca purussrssbhau| ahaM sakhA surendrasya zakrAdanavamo raNe / sasainyAH prayayuH sarve dharmarAjAbhipUjitAH // 8 na ca zaknomi te tAta sthAtuM pramukhato yudhi // 22 dizaM dhanapateriSTAmajayatpAkazAsaniH / kimIpsitaM pANDaveya brUhi kiM karavANi te / bhImasenastathA prAcI sahadevastu dakSiNAm // 9 yadvakSyasi mahAbAho tatkariSyAmi putraka // 23 praptIcI nakulo rAjandizaM vyajayadatravit / arjuna uvAca / khANDavaprasthamadhyAste dharmarAjo yudhisstthirH|| 10 kurUNAmRSabho rAjA dharmaputro yudhiSThiraH / / janamejaya uvaac| tasya pArthivatAmIpse karastasmai pradIyatAm // 24 dizAmabhijayaM brahmanvistareNAnukIrtaya / bhavAnpitRsakhA caiva prIyamANo mayApi ca / na hi tRpyAmi pUrveSAM zRNvAnazcaritaM mahat // 11 tato nAjJApayAmi tvAM prItipUrvaM pradIyatAm // 25 vaizaMpAyana uvaac| bhagadatta uvAca / .. dhanaMjayasya vakSyAmi vijayaM pUrvameva te| kuntImAtaryathA me tvaM tathA. rAjA yudhiSThiraH / yaugapadyena pAthairhi vijiteyaM vasuMdharA // 12 sarvametatkariSyAmi kiM cAnyatkaravANi te // 26 pUrvaM kuNindaviSaye vaze cakre mahIpatIn / / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // dhanaMjayo mahAbAhu titIvraNa karmaNA // 13 AnankiAlakUTAMzca kuNindAMzca vijitya saH / - vaizaMpAyana uvaac| sumaNDalaM pApajitaM kRtavAnanusainikam / / 14 / taM vijitya mahAbAhuH kuntIputro dhanaMjayaH / sa tena sahito rAjansavyasAcI prNtpH| prayayAvuttarAM tasmAdizaM dhanadapAlitAm // 1 . vijigye sakalaM dvIpaM prativindhyaM ca pArthivam // 15 antargiriM ca kaunteyastathaiva ca bahinirima / sakaladvIpavAsAMzca saptadvIpe ca ye nRpAH / tathoparigiriM caiva vijigye puruSarSabhaH // 2 arjunasya ca sainyAnAM vigrahastumulo'bhavat // 16 vijitya parvatAnsarvAnye ca tatra narAdhipAH / sa tAnapi maheSvAso vijitya bhrtrssbh| tAnvaze sthApayitvA sa ratnAnyAdAya sarvazaH / / 3 taireva sahitaH sarvaiH prAgjyotiSamupAdravat / / 17 taireva sahitaH sarvairanurajya ca tAnnRpAn / tatra rAjA mahAnAsIdbhagadatto vizAM pte| kulUtavAsinaM rAjanbRhantamupajagmivAn // 4 tenAsItsumahadyuddhaM pANDavasya mahAtmanaH / / 18 mRdaGgavaranAdena rathanemisvanena ca / sa kirAtaizca cInaizca vRtaH prAgjyotiSo'bhavat / hastinAM ca ninAdena kampayanvasudhAmimAm // 5. anyaizca bahubhiryodhaiH sAgarAnUpavAsibhiH // 19 tato bRhantastaruNo balena cturngginnaa| tataH sa divasAnaSTau yodhayitvA dhanaMjayam / niSkramya nagarAttasmAdyodhayAmAsa pANDavam // 6 prahasannabravIdrAjA saMgrAme vigataklamaH / / 20 sumahAnsaMnipAto'bhUddhanaMjayabRhantayoH / upapannaM mahAbAho tvayi pANDavanandana / na zazAka bRhantastu soDhuM pANDavavikramam / / 7 pAkazAsanadAyAde vIryamAhavazobhini // 21 / so'viSahyatamaM jJAtvA kaunteyaM parvatezvaraH / - 322 -
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 24. 8] sabhAparva [2. 25. 9 upAvartata durmedhA ratnAnyAdAya sarvazaH // 8 nivasanti vane ye ca tAnsarvAnajayatprabhuH // 23 sa tadrAjyamavasthApya kulUtasahito yayau / lohAnparamakAmbojAnRSikAnuttarAnapi / senAbindumatho rAjanarAjyAdAzu samAkSipat // 9 sahitAMstAnmahArAja vyjytpaakshaasniH|| 24 modApuraM vAmadevaM sudAmAnaM susaMkulam / RSikeSu tu saMgrAmo babhUvAtibhayaMkaraH / kulUtAnuttarAMzcaiva tAMzca rAjJaH samAnayat // 10 tArakAmayasaMkAzaH paramarSikapArthayoH // 25 tatrasthaH puruSaireva dharmarAjasya zAsanAt / sa vijitya tato raajnssikaanrnnmuurdhni| vyajayaddhanaMjayo rAjandezAnpaJca pramANataH / / 11 zukodarasamaprakhyAnhayAnaSTau samAnayat / sa divaHprasthamAsAdya senAbindoH puraM mahat / / mayUrasadRzAnanyAnubhayAneva cAparAn // 26 balena caturaGgeNa nivezamakarotprabhuH // 12 sa vinirjitya saMgrAme himavantaM saniSkuTam / sa taiH parivRtaH sarvairviSvagazvaM narAdhipam / zvetaparvatamAsAdya nyavasatpuruSarSabhaH // 27 abhyagacchanmahAtejAH pauravaM puruSarSabhaH // 13 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi caturviMzo'dhyAyaH // 24 // vijitya cAhave zUrAnpArvatIyAnmahArathAn / dhvajinyA vyajayadrAjanpuraM pauravarakSitam // 14 vaizaMpAyana uvaac| pauravaM tu vinirjitya dasyUnparvatavAsinaH / sa zvetaparvataM vIraH samatikramya bhArata / gaNAnutsavasaMketAnajayatsapta pANDavaH // 15 dezaM kiMpuruSAvAsaM drumaputreNa rakSitam // 1 tataH kAzmIrakAnvIrAnkSatriyAnkSatriyarSabhaH / mahatA saMnipAtena kSatriyAntakareNa ha / vyajayallohitaM caiva maNDalaidazabhiH saha // 16 vyajayatpANDavazreSThaH kare caiva nyavezayat // 2 tatrastrigartAnkaunteyo dArvAnkokanadAzca ye / taM jitvA hATakaM nAma dezaM guhyakarakSitam / kSatriyA bahavo rAjannupAvartanta sarvazaH / / 17 pAkazAsaniravyagraH sahasainyaH samAsadat // 3 abhisArI tato ramyAM vijigye kurunandanaH / tAMstu sAntvena nirjitya mAnasaM sara uttamam / urazAvAsinaM caiva rocamAnaM raNe'jayat / / 18 RSikulyAzca tAH sarvA dadarza kurunndnH|| 4 . tataH siMhapuraM ramyaM citrAyudhasurakSitam / saro mAnasamAsAdya hATakAnabhitaH prabhuH / prAmathalamAsthAya pAkazAsanirAhave // 19 gandharvarakSitaM dezaM vyajayatpANDavastataH / / 5 tataH sujhAMzca colAMzca kirITI pANDavarSabhaH / tatra tittirikalmASAnmaNDUkAkSAnhayottamAn / sahitaH sarvasainyena prAmathatkurunandanaH / / 20 lebhe sa karamatyantaM gandharvanagarAttadA // 6 tataH paramavikrAnto bAhrIkAnkurunandanaH / / uttaraM harivarSaM tu samAsAdya sa pANDavaH / mahatA parimardena vaze cakre durAsadAn // 21 iyeSa jetuM taM dezaM pAkazAsananandanaH // 7 gRhItvA tu balaM sAraM phalgu cotsRjya pANDavaH / tata enaM mahAkAyA mahAvIryA mahAbalAH / daradAnsaha kAmbojairajayatpAkazAsaniH // 22 dvArapAlAH samAsAdya hRSTA vacanamabruvan / / 8 prAguttara dizaM ye ca vasantyAzritya dasyavaH / / pArtha nedaM tvayA zakyaM puraM jetuM kthNcn| -323 -
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 25. 9] mahAbhArate [2. 26. 16 upAvartasva kalyANa paryAptamidamacyuta // 9 sa gatvA rAjazArdUlaH pAJcAlAnAM puraM maham / idaM puraM yaH pravizeddhavaM sa na bhavennaraH / pAzcAlAnvividhopAyaiH sAntvayAmAsa pANDavaH / / 3 prIyAmahe tvayA vIra paryApto vijayastava // 10 tataH sa gaNDakI zUro videhAMzca nararSabhaH / na cApi kiMcijjetavyamarjunAtra pradRzyate / vijityAlpena kAlena dazArNAnagamatprabhuH // 4 uttarAH kuravo hyete nAtra yuddhaM pravartate // 11 tatra dAzArNako rAjA sudharmA lomaharSaNam / praviSTazcApi kaunteya neha drakSyasi kiMcana / kRtavAnkarma bhImena mahAddhaM nirAyudham // 5 . na hi mAnuSadehena zakyamatrAbhivIkSitum / / 12 bhImasenastu tadRSTvA tasya karma paraMtapaH / atheha puruSavyAghra kiMcidanyaccikIrSasi / adhisenApatiM cakre sudharmANaM mahAbalam // 6 tadbhavIhi kariSyAmo vacanAttava bhArata // 13 tataH prAcI dizaM bhImo yayau bhImaparAkramaH / tatastAnabravIdrAjannarjunaH pAkazAsaniH / sainyena mahatA rAjankampayanniva medinIm // 7 pArthivatvaM cikIrSAmi dharmarAjasya dhImataH // 14 so'zvamedhezvaraM rAjanrocamAnaM sahAnujam / na pravekSyAmi vo dezaM bAdhyatvaM yadi mAnuSaiH / jigAya samare vIro balena balinAM vrH|| 8 yudhiSThirAya yatkiMcitkaravannaH pradIyatAm / / 15 / sa taM nirjitya kaunteyo nAtitIvraNa karmaNA / tato divyAni vastrANi divyAnyAbharaNAni ca / / pUrvadezaM mahAvIryo vijigye kurunandanaH // 9 mokAjinAni divyAni tasmai te pradaduH karam // 16 tato dakSiNamAgamya pulindanagaraM mahat / evaM sa puruSavyAghro vijigye dizamuttarAm / sukumAraM vaze cakre sumitraM ca narAdhipam // 10 saMgrAmAnsubahUnkRtvA kSatriyairdasyubhistathA / / 17 / tatastu dharmarAjasya zAsanAdbharatarSabhaH / sa vinirjitya rAjJastAnkare ca vinivezya h| zizupAlaM mahAvIryamabhyayAjanamejaya // 11 dhanAnyAdAya sarvebhyo ratnAni vividhAni ca // 18 / cedirAjo'pi tacchrutvA pANDavasya cikIrSitam / yAMstittirikalmASAzukapatranibhAnapi / upaniSkramya nagarAtpratyagRhAtparaMtapaH // 12 mayUrasadRzAMzcAnyAnsarvAnanilaraMhasaH // 19 tau sametya mahArAja kurucedivRSau tadA / vRtaH sumahatA rAjanbalena caturaGgiNA / ubhayorAtmakulayoH kauzalyaM paryapRcchatAm // 13 AjagAma punarvIraH zakraprasthaM purottamam // 20 tato nivedya tadrASTraM cedirAjo vizAM pate / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // uvAca bhImaM prahasankimidaM kuruSe'nagha / / 14 tasya bhImastadAcakhyau dharmarAjacikIrSitam / vaizaMpAyana uvAca / etasminneva kAle tu bhImaseno'pi vIryavAn / sa ca tatpratigRhmaiva tathA cakre narAdhipaH // 15 dharmarAjamanujJApya yayau prAcI dizaM prati // 1 tato bhImastatra rAjannupitvA tridazAH kSapAH / mahatA balacakreNa pararASTrAvamardinA / satkRtaH zizupAlena yayau sabalavAhanaH // 16 vRto bharatazArdUlo dviSacchokavivardhanaH // 2 iti zrIhAbhArate sabhAparvaNi ssddriNsho'dhyaayH|| 26 // - 324 -
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 27. 1] sabhAparva [2. 27. 28 ra7 . kirAtAnAmadhipatInvyajayatsapta pANDavaH // 13 vaizaMpAyana uvAca / tataH sujhAnprAcyasujhAnsamakSAMzcaiva vIryavAn / tataH kumAraviSaye zreNimantamathAjayat / vijitya yudhi kaunteyo mAgadhAnupayAdbalI // 14 kosalAdhipatiM caiva bRhadbalamariMdamaH // 1 daNDaM ca daNDadhAraM ca vijitya pRthivIpatIn / ayodhyAyAM tu dharmajJaM dIrghaprajJaM mahAbalam / taireva sahitaH sarvairgirivrajamupAdravat // 15 ajayatpANDavazreSTho nAtitIvraNa karmaNA // 2 jArAsaMdhiM sAntvayitvA kare ca vinivezya ha / tato gopAlakacchaM ca sottamAnapi cottarAn / taireva sahito rAjankarNamabhyadravadbalI // 16 mallAnAmadhiyaM caiva pArthivaM vyajayatprabhuH // 3 sa kampayanniva mahIM balena caturaGgiNA / tato himavataH pArzva samabhyetya jaradvam / . yuyudhe pANDavazreSThaH karNenAmitraghAtinA / / 17 sarvamalpena kAlena dezaM cakre vaze balI // 4 sa karNa yudhi nirjitya vaze kRtvA ca bhArata / evaM bahuvidhAndezAnvijitya puruSarSabhaH / tato vijigye balavAnarAjJaH parvatavAsinaH // 18 unnATamabhito jigye kukSimantaM ca parvatam / atha modAgiriM caiva rAjAnaM balavattaram / pANDavaH sumahAvIryo balena balinAM varaH // 5 pANDavo bAhuvIryeNa nijaghAna mahAmRdhe / / 19 sa kAzirAjaM samare subandhumanivartinam / tataH pauNDAdhipaM vIraM vAsudevaM mhaablm| vaze cakre mahAbAhurramo bhImaparAkramaH // 6 kauzikIkacchanilayaM rAjAnaM ca mahaujasam // 20 tataH supArzvamabhitastathA rAjapatiM kratham / ubhau balavRtau vIrAvubhau tIvraparAkramau / yudhyamAnaM balAtsaMkhye vijigye pANDavarSabhaH / / 7 nirjityAjI mahArAja vaGgarAjamupAdravat // 21 tato matsyAnmahAtejA malayAMzca mahAbalAn / samudrasenaM nirjitya candrasenaM ca pArthivam / anavadyAngayAMzcaiva pazubhUmiM ca sarvazaH / / 8 tAmraliptaM ca rAjAnaM kAcaM vaGgAdhipaM tathA // 22 nivRtya ca mahAbAhurmadarvIkaM mahIdharama / suhAnAmadhipaM caiva ye ca sAgaravAsinaH / sopadezaM vinirjitya prayayAvuttarAmukhaH / sarvAnmlecchagaNAMzcaiva vijigye bharatarSabhaH / / 23 vatsabhUmiM ca kaunteyo vijigye balavAnbalAt // 9 evaM bahuvidhAndezAnvijitya pavanAtmajaH / bhargANAmadhipaM caiva niSAdAdhipatiM tathA / vasu tebhya upAdAya lauhityamagamadalI / / 24 vijigye bhUmipAlAMzca maNimatpramukhAnbahUn // 10 sa sarvAnmlecchanRpatInsAgaradvIpavAsinaH / tato dakSiNamallAMzca bhogavantaM ca pANDavaH / karamAhArayAmAsa ratnAni vividhAni ca // 25 tarasaivAjayadbhImo nAtitIvraNa karmaNA // 11 candanAguruvastrANi maNimuktamanuttamam / zarmakAnvarmakAMzcaiva sAntvenaivAjayatprabhuH / kAJcanaM rajataM vanaM vidrumaM ca mahAdhanam / / 26 vaidehakaM ca rAjAnaM janakaM jagatIpatim / sa koTizatasaMkhyena dhanena mahatA tdaa| vijigye puruSavyAghro nAtitIvraNa karmaNA // 12 abhyavarSadameyAtmA dhanavarSeNa pANDavam // 27 . vaidehasthastu kaunteya indraparvatamantikAt / indraprasthamathAgamya bhImo bhImaparAkramaH / -325 -
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 27. 28 ] mahAbhArata [2. 28. 21 nivedayAmAsa tadA dharmarAjAya taddhanam // 28 tato hayA rathA nAgAH puruSAH kavacAni ca / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi sptviNsho'dhyaayH||27|| pradIptAni vyadRzyanta sahadevabale tadA // 14 tataH susaMbhrAntamanA babhUva kurunandanaH / vaizaMpAyana uvaac| nottaraM prativaktuM ca zakto'bhUjanamejaya // 15 tathaiva sahadevo'pi dharmarAjena pUjitaH / janamejaya uvaac|| mahatyA senayA sArdhaM prayayau dakSiNAM dizam / / 1 / kimarthaM bhagavAnagniH pratyamitro'bhavadyudhi / sa zUrasenAnkAsnyena pUrvamevAjayatprabhuH / sahadevasya yajJArthaM ghaTamAnasya vai dvija // 16 matsyarAjaM ca kauravyo vaze cakre balAbalI // 2 vaizaMpAyana uvAca / adhirAjAdhipaM caiva dantavakra mahAhave / tatra mAhiSmatIvAsI bhgvaanhvyvaahnH| jigAya karadaM caiva svarAjye saMnyavezayat / / 3 zrUyate nigRhIto vai purastAtpAradArikaH // 17 sukumAraM vaze cakre sumitraM ca narAdhipam / nIlasya rAjJaH pUrveSAmupanItazca so'bhavat / ' tathaivAparamatsyAMzca vyajayatsa paTaccarAn // 4 tadA brAhmaNarUpeNa caramANo yadRcchayA / / 18 niSAdabhUmi gozRGgaM parvatapravaraM tthaa| taM tu rAjA ythaashaastrmnvshaaddhaarmikstdaa|| tarasA vyajayaddhImAzreNimantaM ca pArthivam / / 5 prajajvAla tataH kopAdbhagavAnhavyavAhanaH / / 19 navarASTraM vinirjitya kuntibhojamupAdravat / taM dRSTvA vismito rAjA jagAma zirasA kavim / prItipUrvaM ca tasyAsau pratijagrAha zAsanam / / 6 cakre prasAdaM ca tadA tasya rAjJo vibhAvasuH / / 20 tatazcarmaNvatIkUle jambhakasyAtmajaM nRpam / . vareNa chandayAmAsa taM nRpaM sviSTakRttamaH / dadarza vAsudevena zeSitaM pUrvavairiNA / / 7 abhayaM ca sa jagrAha svasainye vai mahIpatiH // 21 cakre tatra sa saMgrAmaM saha bhojena bhArata / tataHprabhRti ye kecidajJAnAttAM purI nRpAH / sa tamAjau vinirjitya dakSiNAbhimukho yayau / / 8 jigISanti balAdrAjaMste dahyantIha vahninA // 22 karAMstebhya upAdAya ratnAni vividhAni ca / tasyAM puryAM tadA caiva mAhiSmatyAM kurUdvaha / tatassaireva sahito narmadAmabhito yayau // 9 babhUvuranabhigrAhyA yoSitazchandataH kila / / 23 vindAnuvindAvAvantyau sainyena mahatA vRttau / evamagnirvaraM prAdAtstrINAmaprativAraNe / jigAya samare vIrAvAzvineyaH pratApavAn // 10 svairiNyastatra nAryo hi yatheSTaM pracarantyuta // 24 tato ratnAnyupAdAya purI mAhiSmatI yayau / varjayanti ca rAjAnastadrASTraM puruSottama / tatra nIlena rAjJA sa cakre yuddhaM nararSabhaH / / 11 bhayAdagnermahArAja tadAprabhRti sarvadA // 25 pANDavaH paravIranaH sahadevaH pratApavAn / sahadevastu dharmAtmA sainyaM dRSTvA bhayAditam / tato'sya sumahAddhamAsIdbhIrubhayaMkaram // 12 parItamagninA rAjannAkampata yathA giriH // 26 sainyakSayakaraM caiva prANAnAM saMzayAya ca / upaspRzya zucirbhUtvA so'bravItpAvakaM tataH / cakre tasya hi sAhAyyaM bhagavAnhavyavAhanaH // 13 tvadartho'yaM samArambhaH kRSNavartmannamo'stu te / / 27 - 326 -
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 28. 28 ] sabhAparva [2. 28. 55 mukhaM tvamasi devAnAM yajJastvamasi paavk| tataH sa ratnAnyAdAya punaH prAyAyudhAM patiH // 42 pAvanAtpAvakazvAsi vahanAddhavyavAhanaH // 28 tataH zUrpArakaM caiva gaNaM copakRtAhvayam / vedAstvadarthaM jAtAzca jAtavedAstato hyasi / / vaze cakre mahAtejA daNDakAMzca mahAbalaH // 43 yajJavighnamimaM kartuM nArhastvaM havyavAhana / / 29 sAgaradvIpavAsAMzca nRpatInmlecchayonijAn / evamuktvA tu mAdreyaH kuzairAstIrya medinIm / niSAdAnpuruSAdAMzca karNaprAvaraNAnapi // 44 vidhivatpuruSavyAghraH pAvakaM pratyupAvizat / / 30 ye ca kAlamukhA nAma narA rAkSasayonayaH / pramukhe sarvasainyasya bhItodvignasya bhArata / kRtsnaM kollagiriM caiva muracIpattanaM tathA // 45 na cainamatyagAdvahirvelAmiva mahodadhiH // 31 . dvIpaM tAmrAhvayaM caiva parvataM rAmakaM tathA / tamabhyetya zanairvahniruvAca kurunandanam / timigilaM ca nRpatiM vaze cakre mhaamtiH|| 46 sahadevaM nRNAM devaM sAntvapUrvamidaM vcH||32 ekapAdAMzca puruSAnkevalAnvanavAsinaH / uttiSThottiSTha kauravya jijJAseyaM kRtA mayA / nagarI saMjayantI ca picchaNDaM karahATakam / vedmi sarvamabhiprAyaM tava dharmasutasya ca // 33 dUtaireva vaze cakre karaM cainAnadApayat // 47 mayA tu rakSitavyeyaM purI bharatasattama / pANDyAMzca draviDAMzcaiva sahitAMzcokeralaiH / yAvadrAjJo'sya nIlasya kulavaMzadharA iti / andhrAMstalavanAMzcaiva kaliGgAnoSTrakarNikAn // 48 IpsitaM tu kariSyAmi manasastava pANDava // 34 antAkhIM caiva romAM ca yavanAnAM puraM tthaa| tata utthAya hRSTAtmA prAJjaliH zirasAnataH / dUtaireva vaze cakre karaM cainAnadApayat // 49 . pUjayAmAsa mAdreyaH pAvakaM puruSarSabhaH // 35 bharukacchaM gato dhiimaanduutaanmaadrvtiisutH| pAvake vinivRtte tu nIlo rAjAbhyayAttadA / preSayAmAsa rAjendra paulastyAya mhaatmne| satkAreNa naravyAghraM sahadevaM yudhAM patim // 36 vibhISaNAya dharmAtmA prItipUrvamariMdamaH // 50 pratigRhya ca tAM pUjA kare ca vinivezya tam / sa cAsya pratijagrAha zAsanaM prItipUrvakam / mAdrIsutastataH prAyAdvijayI dakSiNAM dizam // 37 tacca kAlakRtaM dhImAnanvamanyata sa prabhuH // 51 traipuraM sa vaze kRtvA rAjAnamamitaujasam / tataH saMpreSayAmAsa ratnAni vividhAni ca / nijagrAha mahAbAhustarasA potanezvaram // 38 candanAgurumukhyAni divyAnyAbharaNAni ca // 52 AhRtiM kauzikAcAryaM yatnena mahatA tataH / vAsAMsi ca mahArhANi maNIMzcaiva mahAdhanAn / / vaze cakre mahAbAhuH surASTrAdhipatiM tathA // 39 | nyavartata tato dhImAnsahadevaH pratApavAn // 53 surASTraviSayasthazca preSayAmAsa rukmiNe / evaM nirjitya tarasA sAntvena vijayena ca / rAjJe bhojakaTasthAya mahAmAtrAya dhiimte|| 40 karadAnpArthivAnkRtvA pratyAgacchadariMdamaH // 54 . bhISmakAya sa dharmAtmA sAkSAdindrasakhAya vai| dharmarAjAya tatsarvaM nivedya bharatarSabha / sa cAsya sasuto rAjanpratijagrAha zAsanam / / 41 kRtakarmA sukhaM rAjannuvAsa janamejaya // 55 prItipUrvaM mahAbAhurvAsudevamavekSya ca / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // -327 -
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 29. 1] mahAbhArate [2. 30. 8 29 ratnAni bhUrINyAdAya saMpratasthe yudhAM patiH // 14 vaizaMpAyana uvaac| tataH sAgarakukSisthAnmlecchAnparamadAruNAn / nakulasya tu vakSyAmi karmANi vijayaM tathA / pahravAnbarbarAMzcaiva tAnsarvAnanayadvazam // 15 vAsudevajitAmAzAM yathAsau vyajayatprabhuH // 1 tato ratnAnyupAdAya vaze kRtvA ca pArthivAn / niryAya khANDavaprasthAtpratIcImabhito dizam / nyavartata narazreSTho nakulazcitramArgavit / / 16 ' uddizya matimAnprAyAnmahatyA senayA saha // 2 karabhANAM sahasrANi kozaM tasya mahAtmanaH / siMhanAdena mahatA yodhAnAM garjitena ca / Uhurdaza mahArAja kRcchrAdiva mahAdhanam // 17 rathanemininAdaizca kampayanvasudhAmimAm // 3 indraprasthagataM vIramabhyetya sa yudhiSThiram / tato bahudhanaM ramyaM gavAzvadhanadhAnyavat / tato mAdrIsutaH zrImAndhanaM tasmai nyavedayat / / 18 kArtikeyasya dayitaM rohItakamupAdravat // 4 evaM pratIcI nakulo dizaM varuNapAlitAm / tatra yuddhaM mahadvRttaM zUrairmattamayUrakaiH / vijigye vAsudevena nirjitAM bharatarSabhaH // 19 marubhUmiM ca kAsnyena tathaiva bahudhAnyakam // 5 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 // zairISakaM mahecchaM ca vaze cakre mahAdyutiH / // samAptaM digvijayaparva // zibIsnigartAnambaSThAnmAlavAnpazcakapaTAn // 6 tathA madhyamikAyAMzca vATadhAnAndvijAnatha / uvAca / punazca parivRtyAtha puSkarAraNyavAsinaH // 7 rakSaNAddharmarAjasya satyasya paripAlanAta / gaNAnutsavasaMketAnvyajayatpuruSarSabhaH / zatrUNAM kSapaNAccaiva svakarmaniratAH prajAH // 1 sindhukUlAzritA ye ca grAmaNeyA mahAbalAH // 8 balInAM samyagAdAnAddharmatazcAnuzAsanAt / zUdrAbhIragaNAzcaiva ye cAzritya sarasvatIm / nikAmavarSI parjanyaH sphIto janapado'bhavata // 2 vartayanti ca ye matsyairye ca prvtvaasinH|| 9 sarvArambhAH supravRttA gorakSaM karSaNaM vaNik / kRtsnaM pazcanadaM caiva tathaivAparaparyaTam / vizeSAtsarvamevaitatsaMjajJe rAjakarmaNaH // 3 uttarajyotikaM caiva tathA vRndATakaM puram / dasyubhyo vazcakebhyo vA rAjanprati parasparam / dvArapAlaM ca tarasA vaze cakre mahAdyutiH // 10 rAjavallabhatazcaiva nAzrUyanta mRSA giraH // 4 ramaThAnhArahUNAMzca pratIcyAzcaiva ye nRpAH / avarSaM cAtivarSaM ca vyAdhipAvakamUrchanam / tAnsarvAnsa vaze cakre zAsanAdeva pANDavaH // 11 sarvametattadA nAsIddharmanitye yudhisstthire|| 5 tatrasthaH preSayAmAsa vAsudevAya caabhibhuH| priyaM kartumupasthAtuM balikarma svabhAvajam / sa cAsya dazabhI rAjyaiH pratijagrAha zAsanam // 12 abhihartuM nRpA jagmurnAnyaiH kAryaiH pRthkpRthk|| / tataH zAkalamabhyetya madrANAM puTabhedanam / dhardhanAgamaistasya vavRdhe nicayo mahAn / mAtulaM prItipUrveNa zalyaM cakre vaze balI // 13 / kartuM yasya na zakyeta kSayo varSazatairapi // 7 sa tasminsatkRto rAjJA satkArArho vizAM pte| / svakozasya parImANe koSThasya ca mahIpatiH / -328
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 30. 8] sabhAparva [2. 30. 36 vijJAya rAjA kaunteyo yajJAyaiva mano dadhe // 8 / tvameva rAjazArdUla samrADo mahAkratum / suhRdazcaiva taM sarve pRthakca saha cAbruvan / saMprApnuhi tvayA prApte kRtakRtyAstato vayam // 23 yajJakAlastava vibho kriyatAmatra sAMpratam / / 9 | yajasvAbhIpsitaM yajJaM mayi zreyasyavasthite / athaivaM bruvatAmeva teSAmabhyAyayo hariH / niyuGkha cApi mAM kRtye sarvaM kartAsmi te vcH||24 RSiH purANo vedAtmA dRzyazcApi vijaantaam||10 yudhiSThira uvAca / jagatastasthuSAM zreSThaH prabhavazvApyayazca h| saphalaH kRSNa saMkalpaH siddhizca niyatA mama / bhUtabhavyabhavannAthaH kezavaH kezisUdanaH / / 11 yasya me tvaM hRSIkeza yathepsitamupasthitaH // 25 prAkAraH srvvRssnniinaamaaptsvbhydo'rihaa| . vaizaMpAyana uvAca / balAdhikAre nikSipya saMhatyAnakadundubhim / / 12 anujJAtastu kRSNena pANDavo bhrAtRbhiH saha / uccAvacamupAdAya dharmarAjAya mAdhavaH / IhituM rAjasUyAya sAdhanAnyupacakrame // 26 dhanaughaM puruSavyAghro balena mahatA vRtaH / / 13 tata AjJApayAmAsa pANDavo'rinibarhaNaH / taM dhanaughamaparyantaM ratnasAgaramakSayam / sahadevaM yudhAM zreSThaM matriNazcaiva sarvazaH // 27 nAdayanrathaghoSeNa praviveza purottamam / / 14 asminkratau yathoktAni yajJAGgAni dvijAtibhiH / asUryamiva sUryeNa nivAtamiva vaayunaa| tathopakaraNaM sarvaM maGgalAni ca sarvazaH // 28 kRSNena samupetena jahRSe bhArataM purama / / 15 adhiyajJAMzca saMbhArAndhaumyoktAnkSiprameva hi / taM mudAbhisamAgamya satkRtya ca yathAvidhi / samAnayantu puruSA yathAyogaM yathAkramam // 29 saMpRSTvA kuzalaM caiva sukhAsInaM yudhisstthirH|| 16 indraseno vizokazca pUruzcArjunasArathiH / dhaumyadvaipAyanamukhairRtvigbhiH puruSarSabhaH / annAdyAharaNe yuktAH santu matpriyakAmyayA // 30 bhImArjunayamaizcApi sahitaH kRSNamabravIt // 17 sarvakAmAzca kAryantAM rsgndhsmnvitaaH| tvatkRte pRthivI sarvA madvaze kRSNa vrtte|| manoharAH prItikarA dvijAnAM kurusattama // 31 dhanaM ca bahu vArSNeya tvatprasAdAdupArjitam // 18 tadvAkyasamakAlaM tu kRtaM sarvamavedayat / so'hamicchAmi tatsarvaM vidhivadevakIsuta / sahadevo yudhAM zreSTho dharmarAje mahAtmani // 32 upayoktuM dvijAgryeSu havyavAhe ca mAdhava // 19 tato dvaipAyano rAjannRtvijaH samupAnayat / tadahaM yaSTumicchAmi dAzArha shitstvyaa| vedAniva mahAbhAgAnsAkSAnmUrtimato dvijaan||33 anujezca mahAbAho tanmAnujJAtumarhasi / / 20 svayaM brahmatvamakarottasya satyavatIsutaH / sa dIkSApaya govinda tvamAtmAnaM mhaabhuj|| dhanaMjayAnAmRSabhaH susAmA sAmago'bhavat // 34 tvayaSTivati dAzArha vipApmA bhavitA hyaham // 21 yAjJavalkyo babhUvAtha brahmiSTho'dhvaryusattamaH / mAM vApyabhyanujAnIhi shaibhirnujaivibho| pailo hotA vasoH putro dhaumyena shito'bhvt||35 anujJAtastvayA kRSNa prApnuyAM Rtumuttamam / / 22 eteSAM ziSyavargAzca putrAzca bharatarSabha / taM kRSNaH pratyuvAcedaM bahUktvA guNavistaram / babhUvurhotragAH sarve vedavedAGgapAragAH // 36 ma.bhA. 42 - 329 -
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 30. 37] mahAbhArate [ 2. 31. 10 te vAcayitvA puNyAhamIhayitvA ca taM vidhim / gavAM zatasahasrANi zayanAnAM ca bhArata / zAstroktaM yojayAmAsustadevayajanaM mahat / / 37 rukmasya yoSitAM caiva dharmarAjaH pRthagdadau // 51 tatra cakraranujJAtAH zaraNAnyuta zilpinaH / prAvartataivaM yajJaH sa pANDavasya mhaatmnH| ratnavanti vizAlAni vezmAnIva divaukasAm // 38 / pRthivyAmekavIrasya zakrasyeva triviSTape // 52 tata AjJApayAmAsa sa rAjA rAjasattamaH / tato yudhiSThiro rAjA preSayAmAsa pANDavam / sahadevaM tadA sadyo matriNaM kurusattamaH / / 39 nakulaM hAstinapuraM bhISmAya bharatarSabha / / 53 . AmantraNArthaM dUtAMstvaM preSayasvAzugAndrutam / droNAya dhRtarASTrAya vidurAya kRpAya ca / upazrutya vaco rAjJaH sa tAnprAhiNottadA / / 40 bhrAtRNAM caiva sarveSAM ye'nuraktA yudhiSThire / / 54 AmatrayadhvaM rASTreSu brAhmaNAnbhUmipAnapi / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi triNsho'dhyaayH||30|| vizazca mAnyAzUdrAMzca sarvAnAnayateti ca // 41 31 . . te sarvAnpRthivIpAlApANDaveyasya zAsanAt / vaizaMpAyana uvaac| AmantrayAMbabhUvuzca preSayAmAsa cAparAn // 42 sa gatvA hAstinapuraM nakulaH samitiMjayaH / tataste tu yathAkAlaM kuntIputraM yudhiSThiram / bhISmamAmatrayAmAsa dhRtarASTraM ca pANDavaH // 1 dIkSayAMcakrire viprA rAjasUyAya bhArata / / 43 prayayuH prItamanaso yajJaM brahmapuraHsarAH / dIkSitaH sa tu dharmAtmA dharmarAjo yudhiSThiraH / saMzrutya dharmarAjasya yajJaM yajJavidastadA // 2 jagAma yajJAyatanaM vRto vipraiH sahasrazaH / / 44 anye ca zatazastuSTairmanobhirmanujarSabha / bhrAtRbhimA'tibhizcaiva suhRdbhiH sacivaistathA / draSTukAmAH sabhAM caiva dharmarAjaM ca pANDavam // 3 kSatriyaizca manuSyendra nAnAdezasamAgataiH / digbhyaH sarve samApetuH pArthivAstatra bhArata / amAtyaizca nRpazreSTho dharmo vigrahavAniva // 45 samupAdAya ratnAni vividhAni mahAnti ca // 4 AjagmurbrAhmaNAstatra viSayebhyastatastataH / dhRtarASTrazca bhISmazca vidurazca mahAmatiH / sarvavidyAsu niSNAtA vedavedAGgapAragAH // 46 duryodhanapurogAzca bhrAtaraH sarva eva te // 5 teSAmAvasathAMzcakrurdharmarAjasya zAsanAt / satkRtyAmazritAH sarve AcAryapramukhA nRpAH / bannAzayanairyuktAnsagaNAnAM pRthakpRthak / gAndhArarAjaH subalaH zakunizca mahAbalaH // 6 sarvartuguNasaMpannAzilpino'tha sahasrazaH / / 47 acalo vRSakazcaiva karNazca rathinAM vrH| teSu te nyavasanrAjanbrAhmaNA bhRzasatkRtAH / RtaH zalyo madrarAjo bAhnikazca mahArathaH // 7 kathayantaH kathA bahvIH pazyanto naTanartakAn // 48 somadatto'tha kauravyo bhUribhUrizravAH zalaH / bhuJjatAM caiva viprANAM vadatAM ca mahAsvanaH / azvatthAmA kRpo droNaH saindhavazva jayadrathaH // 8 anizaM zrUyate smAtra muditAnAM mahAtmanAm // 49 yajJasenaH saputrazca zAlvazca vasudhAdhipaH / dIyatAM dIyatAmeSAM bhujyatAM bhujyatAmiti / prAgjyotiSazca nRpatirbhagadatto mahAyazAH // 9 evaMprakArAH saMjalpAH zrUyante smAtra nityazaH / / 50 / saha sarvaistathA mlecchaiH sAgarAnUpavAsibhiH / - 330 -
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 31. 10] sabhAparva [2. 32. 11 pArvatIyAzca rAjAno rAjA caiva bRhadvalaH // 10 tatsadaH pArthivaiH kIrNaM brAhmaNaizca mahAtmabhiH / pauNDako vAsudevazca vaGgaH kAliGgakastathA / bhrAjate sma tadA raajnnaakpRsstthmivaamraiH|| 25 AkarSaH kuntalazcaiva vAnavAsyAndhrakAstathA // 11 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ektriNsho'dhyaayH||31|| draviDAH siMhalAzcaiva rAjA kAzmIrakastathA / 32 kuntibhojo mahAtejAH sumazca sumahAbalaH / / 12 vaizaMpAyana uvAca / bAhikAzcApare zarA rAjAnaH sarva eva te / pitAmahaM guruM caiva pratyudgamya yudhiSThiraH / virATaH saha putraizca mAcellazca mahArathaH / abhivAdya tato rAjannidaM vacanamabravIt / rAjAno rAjaputrAzca nAnAjanapadezvarAH // 13 bhISmaM droNaM kRpaM drauNiM duryodhanaviviMzatI // 1 zizupAlo mahAvIryaH saha putreNa bhArata / asminyajJe bhavanto mAmanugRhNantu sarvazaH / AgacchatpANDaveyasya yajJaM saMgrAmadurmadaH // 14 idaM vaH svamahaM caiva yadihAsti dhanaM mama / rAmazcaivAniruddhazca babhruzca sahasAraNaH / prINayantu bhavanto mAM yatheSTamaniyantritAH // 2 gadapradyumnasAmbAzca cArudeSNazca vIryavAn / / 15 evamuktvA sa tAnsarvAndIkSitaH pANDavAgrajaH / ulmuko nizaThazcaiva vIraH prAdhunireva ca / yuyoja ha yathAyogamadhikAreSvanantaram / / 3 vRSNayo nikhilenAnye samAjagmurmahArathAH / / 16 bhakSyabhojyAdhikAreSu duHzAsanamayojayat / ete cAnye ca bahavo rAjAno madhyadezajAH / parigrahe brAhmaNAnAmazvatthAmAnamuktavAn // 4 AjagmuH pANDuputrasya rAjasUyaM mahAkratum // 17 rAjJAM tu pratipUjArthaM saMjayaM saMnyayojayat / dadusteSAmAvasathAndharmarAjasya zAsanAt / kRtAkRtaparijJAne bhISmadroNI mahAmatI // 5 bahukakSyAnvitAnrAjandIrghikAvRkSazobhitAn / / 18 hiraNyasya suvarNasya ratnAnAM cAnvavekSaNe / tathA dharmAtmajasteSAM cakre pUjAmanuttamAm / dakSiNAnAM ca vai dAne kRpaM rAjA nyayojayat / satkRtAzca yathoddiSTAJjagmurAvasathAnnRpAH // 19 tathAnyAnpuruSavyAghrAMstasmiMstasminnyayojayat // 6 kailAsazikharaprakhyAnmanojJAndravyabhUSitAn / / bAhniko dhRtarASTazca somadatto jayadrathaH / sarvataH saMvRtAnuccaiH prAkAraiH sukRtaiH sitaiH // 20 nakulena samAnItAH svAmivattatra remire // 7 suvarNajAlasaMvItAnmaNikuTTimazobhitAn / kSattA vyayakarastvAsIdviduraH sarvadharmavit / sukhArohaNasopAnAnmahAsanaparicchadAn // 21 duryodhanastvarhaNAni pratijagrAha sarvazaH // 8 sragdAmasamavacchannAnuttamAgurugandhinaH / sarvalokaH samAvRttaH piprISuH phalamuttamam / haMsAMzuvarNasadRzAnAyojanasudarzanAna / / 22 draSTukAmaH sabhAM caiva dharmarAjaM ca pANDavam / / 9 asaMbAdhAnsamadvArAnyutAnuccAvacairguNaiH / / na kazcidAharattatra sahasrAvaramahaNam / bahudhAtupinaddhAGgAnhimavacchikharAniva / / 23 ratnaizca bahubhistatra dharmarAjamavardhayan // 10 vizrAntAste tato'pazyanbhUmipA bhUridakSiNam / / kathaM tu mama kauravyo ratnadAnaiH samApnuyAt / vRtaM sadasyaibahubhidharmarAja yudhiSThiram / / 24 / yajJamityeva rAjAnaH spardhamAnA dadurdhanam // 11 -331 -
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 32. 12 ] mahAbhArate [2. 33. 21 bhavanaiH savimAnApraiH sodkaiblsNvRtaiH| vicikSipuryathA zyenA nabhogatamivAmiSam // 6 lokarAjavimAnaizca brAhmaNAvasathaiH saha / / 12 / keciddharmArthasaMyuktAH kathAstatra mahAvratAH / kRtairAvasathairdivyairvimAnapratimaistathA / remire kathayantazca sarvavedavidAM varAH / / 7 vicitra ratnavadbhizca RddhathA paramayA yutaiH|| 13 sA vedirvedasaMpannairdevadvijamaharSibhiH / rAjabhizca smaavRttairtiivshriismRddhibhiH| AbabhAse samAkIrNA nakSatraiaurivAmalA // 8 azobhata sado rAjankaunteyasya mahAtmanaH 14 na tasyAM saMnidhau zUdaH kazcidAsInna cAvrataH / RddhathA ca varuNaM devaM spardhamAno yudhisstthirH| antarvedyAM tadA rAjanyudhiSThiranivezane // 9 SaDagninAtha yajJena so'yajaddakSiNAvatA / tAM tu lakSmIvato lakSmI tadA yajJavidhAnajAm / sarvAJjanAnsarvakAmaiH samRddhaiH samatarpayat // 15 tutoSa nAradaH pazyandharmarAjasya dhImataH // 10 annavAnbahubhakSyazca bhuktavajanasaMvRtaH / atha cintAM samApede sa munirmanujAdhipa / ratnopahArakarmaNyo babhUva sa samAgamaH / / 16 nAradastaM tadA pazyansarvakSatrasamAgamam // 11 iDAjyahomAhutibhirmazikSAsamanvitaiH / sasmAra ca purAvRttAM kathAM tAM bharatarSabha / tasminhi tatRpurdevAstate yajJe mhrssibhiH|| 17 aMzAvataraNe yAsau brahmaNo bhavane'bhavat // 12 yathA devAstathA viprA dkssinnaannmhaadhnaiH|| devAnAM saMgamaM taM tu vijJAya kurunandana / tatpuH sarvavarNAzca tasminyajJe mudAnvitAH // 18 nAradaH puNDarIkAkSaM sasmAra manasA harim // 13 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi dvaatriNsho'dhyaayH|| 32 // sAkSAtsa vibudhArinaH kSatre nArAyaNo vibhuH / / / samAptaM rAjasUyaparva // pratijJAM pAlayandhImAJjAtaH parapuraMjayaH // 14 saMdideza purA yo'sau vibudhAnbhUtakRtsvayam / vaizaMpAyana uvAca / anyonyamabhinighnantaH punarlokAnavApsyatha // 15 tato'bhiSecanIye'hni brAhmaNA rAjabhiH saha / iti nArAyaNaH zaMbhurbhagavAJjagataH prabhuH / antarvedI pravivizuH satkArArthaM maharSayaH // 1 Adizya vibudhAnsarvAnajAyata yadukSaye // 16 nAradapramukhAstasyAmantavedyAM mhaatmnH| kSitAvandhakavRSNInAM vaMze vaMzabhRtAM varaH / samAsInAH zuzubhire saha rAjarSibhistadA // 2 parayA zuzubhe lakSmyA nakSatrANAmivoDurAT // 17 sametA brahmabhavane devA devarSayo yathA / yasya bAhubalaM sendrAH surAH sarva upAsate / karmAntaramupAsanto jajalpuramitaujasaH // 3 so'yaM mAnuSavannAma harirAste'rimardanaH // 18 idamevaM na cApyevamevametanna caanythaa| aho bata mahadbhUtaM svayaMbhUryadidaM svayam / ityUcurbahavastatra vitaNDAnAH parasparam // 4 AdAsyati punaH kSatramevaM balasamanvitam // 19 kRzAnAMstathA kecidakRzAMstatra kurvate / / ityetAM nAradazcintAM cintayAmAsa dharmavit / akRzAMzca kRzAMzcakrurhetubhiH zAstranizcitaiH // 5 / hari nArAyaNaM jJAtvA yajJarIDyaM tamIzvaram // 20 tatra medhAvinaH kecidarthamanyaiH prapUritam / tasmindharmavidAM zreSTho dharmarAjasya dhiimtH| - 332 -
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 33. 21] sabhAparva [2. 34. 16 mahAdhvare mahAbuddhistasthau sa bahumAnataH // 21 / nAyaM yuktaH samAcAraH pANDaveSu mahAtmasu / tato bhISmo'bravIdrAjandharmarAja yudhiSThiram / / yatkAmAtpuNDarIkAkSaM pANDavArcitavAnasi // 2 / kriyatAmahaNaM rAjJAM yathArha miti bhArata // 22 bAlA yUyaM na jAnIdhvaM dharmaH sUkSmo hi paannddvaaH| AcAryamRtvijaM caiva saMyuktaM ca yudhiSThira / ayaM tatrAbhyatikrAnta Apageyo'lpadarzanaH // 3 snAtakaM ca priyaM cAhuH SaDAnnRipaM tthaa|| 23 tvAdRzo dharmayukto hi kurvANaH priykaamyyaa| etAnanibhigatAnAhuH saMvatsaroSitAn / bhavatyabhyadhikaM bhISmo lokeSvavamataH satAm / / 4 ta ime kAlapUgasya mahato'smAnupAgatAH / / 24 kathaM hyarAjA dAzArho madhye sarvamahIkSitAm / eSAmekaikazo rAjannayamAnIyatAmiti / arhaNAmarhati tathA yathA yuSmAbhirarcitaH // 5 atha caiSAM variSThAya samarthAyopanIyatAm // 25 atha vA manyase kRSNaM sthaviraM bhrtrssbh| yudhiSThira uvAca / vasudeve sthite vRddhe kathamarhati tatsutaH // 6 kasmai bhavAnmanyate'rghamekasmai kurunandana / atha vA vAsudevo'pi priyakAmo'nuvRttavAn / upanIyamAnaM yuktaM ca tanme brUhi pitAmaha / / 26 drupade tiSThati kathaM mAdhavo'rhati pUjanam // 7 vaizaMpAyana uvAca / AcAryaM manyase kRSNamatha vA kurupuMgava / tato bhISmaH zAMtanavo buddhyA nizcitya bhArata / droNe tiSThati vArSNeyaM kasmAdarcitavAnasi // 8 . vArSNeyaM manyate kRSNamahaNIyatamaM bhuvi / / 27 RtvijaM manyase kRSNamatha vA kurunndn| eSa hyeSAM sametAnAM tejobalaparAkramaiH / dvaipAyane sthite vipre kathaM kRSNo'rcitastvayA / / 9 madhye tapannivAbhAti jyotiSAmiva bhAskaraH // 28 naiva Rtvika cAcAryo na rAjA madhusUdanaH / asUryamiva sUryeNa nivAtamiva vAyunA / arcitazca kuruzreSTha kimanyatpriyakAmyayA // 10 bhAsitaM hrAditaM caiva kRSNenedaM sado hi naH / / 29 atha vApyarcanIyo'yaM yuSmAkaM madhusUdanaH / tasmai bhISmAbhyanujJAtaH sahadevaH pratApavAn / kiM rAjabhirihAnItairavamAnAya bhArata // 11 upajahve'tha vidhivadvAnuyAyAya'muttamam / / 30 vayaM tu na bhayAdasya kaunteyasya mahAtmanaH / pratijagrAha tatkRSNaH zAstradRSTena karmaNA / prayacchAmaH karAnsarve na lobhAnna ca sAntvanAt // 12 zizupAlastu tAM pUjAM vAsudeve na cakSame // 31 asya dharmapravRttasya pArthivatvaM cikIrSataH / sa upAlabhya bhISmaM ca dharmarAjaM ca saMsadi / karAnasmai prayacchAmaH so'yamasmAnna manyate // 13 apAkSipadvAsudevaM cedirAjo mahAbalaH / / 32 kimanyadavamAnAddhi yadimaM rAjasaMsadi / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi trayastriMzo'dhyAyaH // 33 // aprAptalakSaNaM kRSNamayeNArcitavAnasi // 14 akasmAddharmaputrasya dharmAtmeti yazo gatam / .. zizupAla uvAca / ko hi dharmacyute pUjAmevaM yuktAM prayojayet / nAyamarhati vArSNeyastiSThatsviha mahAtmasu / yo'yaM vRSNikule jAto rAjAnaM hatavAnpurA // 15 mahIpatiSu kauravya rAjavatpArthivAhaNam // 1 - adya dharmAtmatA caiva vyapakRSTA yudhiSThirAt / - 333 -
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 34. 16] mahAbhArate [2. 35. 20 kRpaNatvaM niviSTaM ca kRSNe'ya'sya nivednaat||16 lokavRddhatame kRSNe yo'rhaNAM nAnumanyate // 6 yadi bhItAzca kaunteyAH kRpaNAzca tapasvinaH / / kSatriyaH kSatriyaM jitvA raNe raNakRtAM varaH / nanu tvayApi boddhavyaM yAM pUjAM mAdhavo'rhati // 17 yo muzcati vaze kRtvA gururbhavati tasya sH||7 atha vA kRpaNairetAmupanItAM janArdana / asyAM ca samitau rAjJAmekamapyajitaM yudhi| pUjAmanahaH kasmAttvamabhyanujJAtavAnasi // 18 na pazyAmi mahIpAlaM sAtvatIputratejasA // 8 ayuktAmAtmanaH pUjAM tvaM punarbahu manyase / / na hi kevlmsmaakmymrcytmo'cyutH| . haviSaH prApya niSyandaM prAzituM zveva nirjane // 19 trayANAmapi lokAnAmarcanIyo janArdanaH // 9 na tvayaM pArthivendrANAmavamAnaH prayujyate / kRSNena hi jitA yuddhe bahavaH ksstriyrssbhaaH| tvAmeva kuravo vyaktaM pralambhante janArdana // 20 / jagatsarvaM ca vASNeye nikhilena pratiSThitam // 10 klIbe dArakriyA yAdRgandhe vA rUpadarzanam / tasmAtsatsvapi vRddheSu kRSNamarcAma netarAn / arAjJo rAjavatpUjA tathA te madhusUdana // 21 evaM vaktuM na cAhastvaM mA bhUtte buddhiriidRshii|| 11 dRSTo yudhiSThiro rAjA dRSTo bhISmazca yAdRzaH / jJAnavRddhA mayA rAjanbahavaH paryupAsitAH / vAsudevo'pyayaM dRSTaH sarvametadyathAtatham // 22 teSAM kathayatAM zaurerahaM guNavato guNAn / ityuktvA zizupAlastAnutthAya paramAsanAt / samAgatAnAmazrISaM bahUnbahumatAnsatAm / / 12 niryayau sadasastasmAtsahito rAjabhistadA // 23 karmANyapi ca yAnyasya janmaprabhRti dhImataH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ctustriNsho'dhyaayH|| 34 // bahuzaH kathyamAnAni narairbhUyaH zrutAni me // 13 na kevalaM vayaM kAmAcedirAja janArdanam / vaizaMpAyana uvAca / na saMbandhaM puraskRtya kRtArthaM vA kathaMcana / / 14 tato yudhiSThiro rAjA zizupAlamupAdravat / arcAmahe'rcitaM sadbhibhuvi bhaumasukhAvaham / uvAca cainaM madhuraM sAntvapUrvamidaM vacaH // 1 yazaH zauryaM jayaM cAsya vijJAyArcA prayujmahe // 15 nedaM yuktaM mahIpAla yAdRzaM vai tvamuktavAn / na hi kazcidihAsmAbhiH subAlo'pyaparIkSitaH / adharmazca paro rAjanpAruSyaM ca nirarthakam / / 2 guNaivRddhAnatikramya hariraryatamo mataH // 16 na hi dharma paraM jAtu nAvavudhyeta pArthiva / jJAnavRddho dvijAtInAM kSatriyANAM balAdhikaH / bhISmaH zAMtanavastvenaM mAvasaMsthA ato'nyathA // 3 pUjye tAviha govinde hetU dvAvapi saMsthitau // 17 pazya cemAnmahIpAlAMstvatto vRddhatamAnbahUn / vedavedAGgavijJAnaM balaM cApyamitaM tathA / mRSyante cArhaNAM kRSNe tadvattvaM kSantumarhasi / / 4 nRNAM hi loke kasyAsti viziSTaM kezavAdRte // 18 veda tattvena kRSNaM hi bhISmazcedipate bhRzam / dAnaM dAkSyaM zrutaM zaurya hrIH kIrtibuddhiruttamA / na hyenaM tvaM tathA vettha yathainaM veda kauravaH / / 5 saMnatiH zrIdhRtistuSTiH puSTizca niyatAcyute // 19 bhISma uvAca / tamima sarvasaMpannamAcArya pitaraM gurum / nAsmA anunayo deyo nAyamarhati sAntvanam / aya'marcitama_haM sarve saMmantumarhatha // 20 -334
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 36. 21] sabhAparva [2. 37.3 RtviggururvivAhyazca snAtako nRpatiH priyaH / / mAninAM balinAM rAjJAM madhye saMdarzite pade // 5 sarvametaddhRSIkeze tasmAdabhyarcito'cyutaH // 21 / tato'patatpuSpavRSTiH sahadevasya mUrdhani / kRSNa eva hi lokAnAmutpattirapi cApyayaH / / adRzyarUpA vAcazcApyabruvansAdhu sAdhviti // 6 kRSNasya hi kRte bhUtamidaM vizvaM samarpitam / / 22 / AvidhyadajinaM kRSNaM bhaviSyadbhUtajalpakaH / eSa prakRtiravyaktA kartA caiva sanAtanaH / sarvasaMzayanirmoktA nAradaH sarvalokavit // 7 parazca sarvabhUtebhyastasmAdvRddhatamo'cyutaH // 23 / tatrAhUtAgatAH sarve sunIthapramukhA gnnaaH| buddhirmano mahAnvAyustejo'mbhaH khaM mahI ca yA / saMprAdRzyanta saMkruddhA vivarNavadanAstathA / / 8 caturvidhaM ca yadbhUtaM sarvaM kRSNe pratiSThitam / / 24 yudhiSThirAbhiSekaM ca vAsudevasya cAhaNam / AdityazcandramAzcaiva nakSatrANi grahAzca ye| abruvaMstatra rAjAno nirvedAdAtmanizcayAt // 9 dizazvopadizazcaiva sarvaM kRSNe pratiSThitam / / 25 suhRdbhirvAryamANAnAM teSAM hi vapurAbabhau / ayaM tu puruSo bAlaH zizupAlo na budhyte| AmiSAdapakRSTAnAM siMhAnAmiva garjatAm // 10 sarvatra sarvadA kRSNaM tasmAdevaM prabhASate // 26 taM balaughamaparyantaM rAjasAgaramakSayam / yo hi dharma vicinuyAdutkRSTaM mtimaannrH| kurvANaM samayaM kRSNo yuddhAya bubudhe tadA // 11 sa vai pazyedyathAdharmaM na tathA cedirADayam // 27 pUjayitvA tu pUjAhaM brahmakSatraM vizeSataH / savRddhabAleSvatha vA pArthiveSu mahAtmasu / sahadevo nRNAM devaH samApayata karma tat // 12 ko nArha manyate kRSNaM ko vApyenaM na puujyet||28 tasminnabhyarcite kRSNa sunIthaH zatrukarSaNaH / / athemAM duSkRtAM pUjAM zizupAlo vyavasyati / atitAprekSaNaH kopAduvAca manujAdhipAn // 13 duSkRtAyAM yathAnyAyaM tathAyaM kartumarhati // 29 sthitaH senApativo'haM manyadhvaM kiM nu sAMpratam / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi paJcatriMzo'dhyAyaH // 35 // yudhi tiSThAma saMnahya sametAnvRSNipANDavAn // 14 iti sarvAnsamutsAhya rAjastAMzcedipuMgavaH / vaizaMpAyana uvAca / yajJopaghAtAya tataH so'matrayata rAjabhiH // 15 evamuktvA tato bhISmo virarAma mahAyazAH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ptriNsho'dhyaayH||36|| vyAjahArottaraM tatra sahadevo'rthavadvacaH // 1 // samAptama/bhiharaNaparva // kezavaM kezihantAramaprameyaparAkramam / pUjyamAnaM mayA yo vaH kRSNaM na sahate nRpAH // 2 vaizaMpAyana uvAca / sarveSAM balinAM mUrdhni mayedaM nihitaM padam / tataH sAgarasaMkAzaM dRSTvA nRpatisAgaram / evamukte mayA samyaguttaraM prabravItu saH // 3 roSAtpracalitaM sarvamidamAha yudhiSThiraH // 1 matimantastu ye kecidAcAryaM pitaraM gurum / bhISmaM matimatAM zreSThaM vRddhaM kurupitAmaham / aya'marcitamarcArhamanujAnantu te nRpAH / / 4 bRhaspatiM bRhattejAH purahUta ivArihA / / 2 tato na vyAjahAraiSAM kazcidbuddhimatAM satAm / asau roSAtpracalito mhaannRptisaagrH| - 335 -
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 37. 3] mahAbhArate [2. 38. 16 atra yatpratipattavyaM tanme brUhi pitAmaha // 3 yuktametattRtIyAyAM prakRtau vartatA tvayA / yajJasya ca na vighnaH syAtprajAnAM ca zivaM bhavet / / vaktuM dharmAdapetArthaM tvaM hi sarvakurUttamaH / / 2 yathA sarvatra tatsarvaM brUhi me'dya pitAmaha // 4 nAvi nAriva saMbaddhA yathAndho vAndhamanviyAt / ityuktavati dharmajJe dharmarAje yudhiSThire / tathAbhUtA hi kauravyA bhISma yeSAM tvamagraNIH // 3 uvAcedaM vaco bhISmastataH kurupitAmahaH // 5 pUtanAghAtapUrvANi karmANyasya vishesstH| mA bhaistvaM kuruzArdUla zvA siMhaM hantumarhati / tvayA kIrtayatAsmAkaM bhUyaH pracyAvitaM manaH // 4 zivaH panthAH sunIto'tra mayA pUrvataraM vRtH|| 6 avaliptasya mUrkhasya kezavaM stotumicchataH / prasupte hi yathA siMhe zvAnastatra samAgatAH / kathaM bhISma na te jihvA zatadheyaM vidIryate // 5 bhaSeyuH sahitAH sarve tatheme vasudhAdhipAH // 7 yatra kutsA prayoktavyA bhISma baaltrainraiH| vRSNisiMhasya suptasya tatheme pramukhe sthitAH / tamimaM jJAnavRddhaH sangopaM saMstotumicchasi / / 6 bhaSante tAta saMkruddhAH zvAnaH siMhasya saMnidhau // 8 yadyanena hatA bAlye zakunizcitramatra kim / na hi saMbudhyate tAvatsuptaH siMha ivAcyutaH / tau vAzvavRSabhau bhISma yau na yuddhavizAradau // 7 tena siMhIkarotyetAnnRsiMhazcedipuMgavaH // 9 cetanArahitaM kASThaM yadyanena nipAtitam / pArthivAnpArthivazreSTha shishupaalo'lpcetnH|| pAdena zakaTaM bhISma tatra kiM kRtamadbhutam // 8 sarvAnsarvAtmanA tAta netukAmo yamakSayam // 10 valmIkamAtraH saptAhaM yadyanena to'calaH / nUnametatsamAdAtuM punaricchatyadhokSajaH / tadA govardhano bhISma na taccitraM mataM mama // 9 yadasya zizupAlasthaM tejastiSThati bhArata // 11 / / bhuktametena bahvannaM krIDatA,nagamUrdhani / viplutA cAsya bhadraM te buddhibuddhimatAM vara / iti te bhISma zRNvAnAH paraM vismayamAgatAH // 10 cedirAjasya kaunteya sarveSAM ca mahIkSitAm // 12 yasya cAnena dharmajJa bhuktamannaM balIyasaH / AdAtuM hi naravyAghro yaM yamicchatyayaM yadA / sa cAnena hataH kaMsa ityetanna mahAmRtam // 11 tasya viplavate buddhirevaM cedipateryathA // 13 na te zrutamidaM bhISma nanaM kathayatAM staam| caturvidhAnAM bhUtAnAM triSu lokeSu mAdhavaH / yadvakSye tvAmadharmajJa vAkyaM kurukulAdhama / / 12 prabhavazcaiva sarveSAM nidhanaM ca yudhiSThira // 14 strISu goSu na zastrANi pAtayedbrAhmaNeSu ca / iti tasya vacaH zrutvA tatazcedipatirnRpaH / yasya cAnnAni bhuJjIta yazca syAccharaNAgataH / / 13 bhISmaM rUkSAkSarA vAcaH zrAvayAmAsa bhArata / / 15 iti santo'nuzAsanti sajjanA dharmiNaH sdaa| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // bhISma loke hi tatsarvaM vitathaM tvayi dRzyate // 14 38 jJAnavRddhaM ca vRddhaM ca bhUyAMsaM kezavaM mama / zizupAla uvAca / ajAnata ivAkhyAsi saMstuvankurusattama / vibhISikAbhirbahvIbhirbhASayansarvapArthivAn / gonnaH strInazca sanbhISma kathaM saMstavamarhati // 15 na vyapatrapase kasmAdvRddhaH sankulapAMsanaH // 1 / asau matimatAM zreSTho ya eSa jagataH prabhuH / - 836 -
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 38. 16 ] sabhAparva [2. 39. 4 saMbhAvayati yadyevaM tvadvAkyAcca janArdanaH / dharmaM carata mAdharmamiti tasya vacaH kila / evametatsarvamiti sarva tadvitathaM dhruvam / / 16 pakSiNaH zuzruvurbhISma satataM dharmavAdinaH / / 31 na gAthA gAthinaM zAsti bahu cedapi gAyati / athAsya bhakSyamAjaguH samudrajalacAriNaH / prakRtiM yAnti bhUtAni bhUliGgazakuniryathA // 17 aNDajA bhISma tasyAnye dharmArthamiti zuzruma // 32 nUnaM prakRtireSA te jaghanyA nAtra saMzayaH / tasya caiva samabhyAze nikSipyANDAni sarvazaH / ataH pApIyasI caiSAM pANDavAnAmapISyate / / 18 samudrAmbhasyamodanta caranto bhISma pakSiNaH // 33 yeSAmaca'tamaH kRSNastvaM ca yeSAM pradarzakaH / teSAmaNDAni sarveSAM bhakSayAmAsa pApakRt / dharmavAktvamadharmajJaH satAM mArgAdavaplutaH / / 19 sa haMsaH saMpramattAnAmapramattaH svakarmaNi / / 34 ko hi dharmiNamAtmAnaM jAnajJAnavatAM vrH| tataH prakSIyamANeSu teSvaNDeSvaNDajo'paraH / kuryAdyathA tvayA bhISma kRtaM dharmamavekSatA // 20 azaGkata mahAprAjJastaM kadAciddadarza ha // 35 anyakAmA hi dharmajJa kanyakA praajnymaaninaa| tataH sa kathayAmAsa dRSTvA haMsasya kilbiSam / ambA nAmeti bhadraM te kathaM sApahRtA tvayA // 21 / teSAM paramaduHkhArtaH sa pakSI sarvapakSiNAm / / 36 yAM tvayApahRtAM bhISma kanyAM naissitvaannpH| tataH pratyakSato dRSTvA pakSiNaste smaagtaaH| bhrAtA vicitravIryaste satAM vRttamanuSThitaH / / 22 nijaghnustaM tadA haMsa mithyAvRttaM kurUdvaha // 37 dArayoryasya cAnyena miSataH praajnymaaninH| te tvAM haMsasadharmANamapIme vasudhAdhipAH / tava jAtAnyapatyAni sajjanAcarite pathi / / 23 nihanyurbhISma saMkruddhAH pakSiNastamivANDajam // 38 na hi dharmo'sti te bhISma brahmacaryamidaM vRthaa| gAthAmapyatra gAyanti ye purANavido janAH / yaddhArayasi mohAdvA klIbatvAdvA na saMzayaH / / 24 bhISma yAM tAM ca te samyakkathayiSyAmi bhArata // 39 na tvahaM tava dharmajJa pazyAmyupacayaM kvacit / antarAtmani vinihite rauSi patraratha vitatham / na hi te sevitA vRddhA ya evaM dharmamabruvan // 25 aNDabhakSaNamazuci te karma vAcamatizayate // 40 iSTaM dattamadhItaM ca yajJAzca bahudakSiNAH / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi asstttriNsho'dhyaayH||38|| sarvametadapatyasya kalAM nArhati SoDazIm // 26 / vratopavAsairbahubhiH kRtaM bhavati bhISma yat / zizupAla uvAca / sarva tadanapatyasya moghaM bhavati nizcayAt // 27 sa me bahumato rAjA jarAsaMdho mahAbalaH / so'napatyazca vRddhazca mithyAdharmAnuzAsanAt / yo'nena yaddhaM neyeSa dAso'yamiti saMyuge // 1 haMsavattvamapIdAnIM jJAtibhyaH prApnuyA vadham // 28 kezavena kRtaM yattu jarAsaMdhavadhe tadA / evaM hi kathayantyanye narA jJAnavidaH puraa| bhImasenArjunAbhyAM ca kastatsAdhviti manyate // 2 bhISma yattadahaM samyagvakSyAmi tava zRNvataH // 29 advAreNa praviSTena chadmanA brahmavAdinA / vRddhaH kila samudrAnte kazciddhaMso'bhavatpurA / dRSTaH prabhAvaH kRSNena jarAsaMdhasya dhiimtH||3 dRSTaH prabhAvaH 10 dharmavAganyathAvRttaH pakSiNaH so'nuzAsti ha // 30 yena dharmAtmanAtmAnaM brhmnnymbhijaantaa| ma. bhA. 43 - - 337 -
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 39. 4] mahAbhArate [2. 40. 11 naiSitaM pAdyamasmai taddAtumane durAtmane // 4 muzcainaM bhISma pazyantu yAvadenaM narAdhipAH / bhujyatAmiti tenoktAH kRssnnbhiimdhnNjyaaH| matpratApAgninirdagdhaM pataMgamiva vahninA // 19 jarAsaMdhena kauravya kRSNena vikRtaM kRtam // 5 tatazcedipatervAkyaM tacchrutvA kurusattamaH / yadyayaM jagataH kartA yathainaM mUrkha mnyse| bhImasenamuvAcedaM bhISmo matimatAM varaH // 20 kasmAnna brAhmaNaM samyagAtmAnamavagacchati // 6 / iti sabhAparvaNi mahAbhArate idaM tvAzcaryabhUtaM me yadime paannddvaastvyaa| ekonacatvAriMzo'dhyAyaH // 39 // apakRSTAH satAM mArgAnmanyante tacca sAdhviti // 7 40 atha vA naitadAzcaryaM yeSAM tvamasi bhArata / bhISma uvaac| strIsadharmA ca vRddhazca sarvArthAnAM pradarzakaH // 8 / cedirAjakule jAtaruyakSa eSa cturbhujH| / vaizaMpAyana uvaac| rAsabhArAvasadRzaM rurAva ca nanAda ca // 1 tasya tadvacanaM zrutvA rUkSaM rUkSAkSaraM bahu / tenAsya mAtApitarau 'satustau sabAndhavau / cukopa balinAM zreSTho bhImasenaH pratApavAn // 9 vaikRtaM tacca tau dRSTvA tyAgAya kurutAM matim // 2 tasya padmapratIkAze svbhaavaaytvistRte| tataH sabhAryaM nRpatiM sAmAtyaM sapurohitam / bhUyaH krodhAbhitAmrAnte rakte netre babhUvatuH // 10 cintAsaMmUDhahRdayaM vaaguvaacaashriirinnii||3 trizikhAM bhRkuTI cAsya dadRzuH sarvapArthivAH / eSa te nRpate putraH zrImAJjAto mahAbalaH / lalATasthAM trikUTasthAM gaGgAM tripathagAmiva // 11 tasmAdasmAnna bhetavyamavyagraH pAhi vai zizum // 4 dantAnsaMdazatastasya kopAdadRzurAnanam / na caivaitasya mRtyustvaM na kAlaH pratyupasthitaH / yugAnte sarvabhUtAni kAlasyeva didhksstH|| 12 mRtyuhantAsya zastreNa sa cotpanno narAdhipa // 5 utpatantaM tu vegena jagrAhainaM manasvinam / saMzrutyodAhRtaM vAkyaM bhUtamantarhitaM tataH / bhISma eva mahAbAhurmahAsenamivezvaraH // 13 putrasnehAbhisaMtaptA jananI vAkyamabravIt // 6 tasya bhImasya bhISmeNa vAryamANasya bhArata / yenedamIritaM vAkyaM mamaiva tanayaM prati / guruNA vividhairvAkyaiH krodhaH prazamamAgataH // 14 prAJjalistaM namasyAmi bravItu sa punrvcH||7 nAticakrAma bhISmasya sa hi vAkyamariMdamaH / zrotumicchAmi putrasya ko'sya mRtyubhaviSyati / samudbhUto ghanApAye velAmiva mahodadhiH // 15 antarhitaM tato bhUtamuvAcedaM punrvcH|| 8 zizupAlastu saMkruddhe bhImasene narAdhipa / yenotsaGge gRhItasya bhujAvabhyadhikAvubhau / nAkampata tadA vIraH pauruSe sve vyavasthitaH // 16 patiSyataH kSititale paJcazIrSA vivoragau // 9 utpatantaM tu vegena punaH punarariMdamaH / tRtIyametadvAlasya lalATasthaM ca locanam / na sa taM cintayAmAsa siMhaH kSudramRgaM yathA // 17 / nimajiSyati yaM dRSTvA so'sya mRtyubhaviSyati // 10 prahasaMzcAbravIdvAkyaM cedirAjaH pratApavAn / | vyakSaM caturbhajaM zrutvA tathA ca samudAhRtam / / bhImasenamatikruddhaM dRSTvA bhImaparAkramam // 18 / dharaNyAM pArthivAH sarve abhygcchndidRkssvH|| 11 -338 -
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 40. 12] samAparva [2. 41. 15 tAnpUjayitvA saMprAptAnyathAha~ sa mahIpatiH / nUnameSa jagadbhartuH kRSNasyaiva vinizcayaH // 1 ekaikasya nRpasyAGke putramAropayattadA // 12 ko hi mAM bhImasenAdya kSitAvarhati pArthivaH / evaM rAjasahasrANAM pRthaktve na yathAkramam / kSeptuM daivaparItAtmA yathaiSa kulapAMsanaH / / 2 zizurake samArUDho na tatprApa nidarzanam // 13 eSa hyasya mahAbAho tejoMzazca harevuvam / tatazcedipuraM prAptI sNkrssnnjnaardnau| . tameva punarAdAtumicchatpRthuyazA hriH||3 yAdavau yAdavIM draSTuM svasAraM tAM pitustadA // 14 yenaiSa kuruzArdUla zArdUla iva cedirAT / abhivAdya yathAnyAyaM yathAjyeSThaM nRpAMzca tAn / garjatyatIva durbuddhiH sarvAnasmAnacintayan // 4 kuzalAnAmayaM pRSTvA niSaNNau rAmakezavau // 15 vaizaMpAyana uvAca / abhyarcitau tadA vIrau prItyA cAbhyadhikaM tataH / tato na mamRSe caidyastadbhISmavacanaM tadA / putraM dAmodarotsaGge devI saMnyadadhAtsvayam // 16 uvAca cainaM saMkruddhaH punarbhISmamathottaram // 5 nyastamAtrasya tasyAGke bhujAvabhyadhikAvubhau / zizupAla uvaac| petatustacca nayanaM nimamaja lalATajam // 17 dviSatAM no'stu bhISmaiSa prabhAvaH kezavasya yaH / tadRSTvA vyathitA trastA varaM kRSNamayAcata / yasya saMstavavaktA tvaM bandivatsatatotthitaH // 6 dadakha me varaM kRSNa bhayArtAyA mahAbhuja // 18 saMstavAya mano bhISma pareSAM ramate sdaa| tvaM hyArtAnAM samAzvAso bhItAnAmabhayaMkaraH / yadi saMstauSi rAjJastvamimaM hitvA janArdanam // 7 pitRSvasAraM mA bhaiSIrityuvAca janArdanaH / / 19 daradaM stuhi bAhrIkamimaM pArthivasattamam / dadAni kaM varaM kiM vA karavANi pitRSvasaH / jAyamAnena yeneyamabhavadAritA mahI / / 8 zakyaM vA yadi vAzakyaM kariSyAmi vacastava // 20 vaGgAGgaviSayAdhyakSaM sahasrAkSasamaM ble| evamuktA tataH kRSNamabravIdyadunandanam / stuhi karNamimaM bhISma mahAcApavikarSaNam // 9 zizupAlasyAparAdhAnkSamethAstvaM mahAbala // 21 droNaM drauNiM ca sAdhu tvaM pitAputrau mhaarthau| kRSNa uvAca / stuhi stutyAvimau bhISma satataM dvijasattamau // 10 aparAdhazataM kSAmyaM mayA hyasya pitRSvasaH / yayoranyataro bhISma saMkruddhaH sacarAcarAm / putrasya te vadhArhANAM mA tvaM zoke manaH kRthaaH||22 imAM vasumatI kuryAdazeSAmiti me matiH // 11 __ bhISma uvAca / droNasya hi samaM yuddhe na pazyAmi narAdhipam / evameSa nRpaH pApaH zizupAlaH sumandadhIH / azvatthAmnastathA bhISma na caitau stotumicchasi // 12 tvAM samAhvayate vIra govindavaradarpitaH // 23 zalyAdInapi kasmAttvaM na stauSi vasudhAdhipAn / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi catvAriMzo'dhyAyaH // 40 // stavAya yadi te buddhivartate bhISma sarvadA // 13 41 kiM hi zakyaM mayA kartuM yadvRddhAnAM tvayA nRpa / bhISma uvAca / purA kathayatAM nUnaM na zrutaM dharmavAdinAm // 14 naiSA cedipatebuddhiryayA tvAhvayate'cyutam / AtmanindAtmapUjA ca paranindA parastavaH / - 339 -
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 41. 15] mahAbhArate [2. 42.9 anAcaritamAryANAM vRttametaccaturvidham // 15 uktasyoktasya nehAntamahaM samupalakSaye / yadastavyamimaM zazvamohAtsaMstauSi bhaktitaH / yattu vakSyAmi tatsarvaM zRNudhvaM vasudhAdhipAH // 30 kezavaM tacca te bhISma na kazcidanumanyate // 16 pazuvadvAtanaM vA me dahanaM vA kaTAgninA / kathaM bhojasya puruSe vargapAle durAtmani / kriyatAM mUrdhni vo nyastaM mayedaM sakalaM padam // 31 samAvezayase sarvaM jagatkevalakAmyayA // 17 eSa tiSThati govindaH pUjito'smAbhiracyutaH / atha vaiSA na te bhaktiH prakRtiM yAti bhArata / yasya vastvarate buddhirmaraNAya sa mAdhavam // 32 mayaiva kathitaM pUrvaM bhUliGgazakuniryathA // 18 kRSNamAhvayatAmadya yuddhe zArGgagadAdharam / bhUliGgazakuni ma pArzve himavataH pare / yAvadasyaiva devasya dehaM vizatu pAtitaH // 33 bhISma tasyAH sadA vAcaH shruuynte'rthvigrhitaaH||19 / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi mA sAhasamitIdaM sA satataM vAzate kila / ekctvaariNsho'dhyaayH||41|| sAhasaM cAtmanAtIva carantI nAvabudhyate // 20 sA hi mAMsAgalaM bhISma mukhAtsiMhasya khAdataH vaizaMpAyana uvaac| dantAntaravilagnaM yattadAdatte'lpacetanA // 21 tataH zrutvaiva bhISmasya cediraadduruvikrmH| icchataH sA hi siMhasya bhISma jIvatyasaMzayam / / yuyutsurvAsudevena vAsudevamuvAca ha // 1 // tadvattvamapyadharmajJa sadA vAcaH prabhASase // 22 Ahvaye tvAM raNaM gaccha mayA sAdhaM jnaardn| .. icchatAM pArthivendrANAM bhISma jIvasyasaMzayam / yAvadadya nihanmi tvAM sahitaM sarvapANDavaiH // 2 lokavidviSTakarmA hi nAnyo'sti bhavatA samaH 23 saha tvayA hi me vadhyAH pANDavAH kRSNa sarvathA / vaizaMpAyana uvAca nRpatInsamatikramya yairarAjA tvamarcitaH // 3 .. tatazcedipateH zrutvA bhISmaH sa kaTukaM vacaH / ye tvAM dAsamarAjAnaM bAlyAdarcanti durmatim / uvAcedaM vaco rAjaMzcedirAjasya zRNvataH / / 24 anarhamarhavatkRSNa vadhyAsta iti me matiH / icchatAM kila nAmAhaM jIvAmyeSAM mahIkSitAm / ityuktvA rAjazArdUlastasthau garjannamarSaNaH // 4 yo'haM na gaNayAmyetAMstRNAnIva narAdhipAn // 25 evamukte tataH kRSNo mRdupUrvamidaM vcH| evamukte tu bhISmeNa tataH saMcukradhunRpAH / uvAca pArthivAnsarvAMstatsamakSaM ca pANDavAn // 5 kecijahRSire tatra kecidbhISmaM jagarhire // 26 eSa naH zatruratyantaM pArthivAH sAtvatIsutaH / kecidUcurmaheSvAsAH zrutvA bhISmasya tadvacaH / sAtvatAnAM nRzaMsAtmA na hito'napakAriNAm // 6 pApo'valipto vRddhazca nAyaM bhISmo'rhati kssmaam|| prAgjyotiSapuraM yAtAnasmAjJAtvA nRzaMsakRt / hanyatAM durmatirbhISmaH pazuvatsAdhvayaM nRpH|| adahahArakAmeSa svasrIyaH sannarAdhipAH // 7 sarvaiH sametya saMrabdhairdahyatAM vA kaTAgninA // 28 / krIDato bhojarAjanyAneSa raivatake girau / iti teSAM vacaH zrutvA tataH kurupitaamhH| hatvA baddhA ca tAnsarvAnupAyAtsvapuraM purA // 8 uvAca matimAnbhISmastAneva vasudhAdhipAn // 29 - azvamedhe hayaM medhyamutsRSTaM rakSibhirvRtam / -340 -
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 42. 9] sabhAparva [2. 42. 37 piturme yajJavighnArthamaharatpApanizcayaH // 9 tadadbhutamamanyanta dRSTvA sarve mahIkSitaH / sauvIrAnpratipattau ca babhroreSa yazasvinaH / yadviveza mahAbAhuM tattejaH puruSottamam // 24 bhAryAmabhyaharanmohAdakAmAM tAmito gatAm // 10 anabhre pravavarSa dyauH papAta jvalitAzaniH / eSa mAyApraticchannaH karUSArthe tapasvinIm / kRSNena nihate caidye cacAla ca vasuMdharA / / 25 jahAra bhadrAM vaizAlI mAtulasya nRzaMsakRt / / 11 / tataH kecinmahIpAlA nAbruvaMstatra kiNcn| pitRSvasuH kRte duHkhaM sumhnmrssyaamyhm|| atItavAkpathe kAle prekSamANA janArdanam // 26 diSTyA tvidaM sarvarAjJAM saMnidhAvadya vartate // 1 hastairhastAgramapare pratyapIpannamarSitAH / pazyanti hi bhavanto'dya mayyatIva vyatikramam / apare dazanairoSThAnadazankrodhamUrchitAH // 27 kRtAni tu parokSaM me yAni tAni nibodhata // 13 rahastu kecidvArSNeyaM prazazaMsurnarAdhipAH / imaM tvasya na zakSyAmi kSantumadya vyatikramam / kecideva tu saMrabdhA madhyasthAstvapare'bhavan // 28 avalepAdvadhArhasya samagre rAjamaNDale // 14 prahRSTAH kezavaM jagmuH saMstuvanto maharSayaH / rukmiNyAmasya mUDhasya prArthanAsInmumUrSataH / brAhmaNAzca mahAtmAnaH pArthivAzca mahAbalAH // 29 na ca tAM prAptavAnmUDhaH zUdro vedazrutiM yathA // 15 pANDavastvabravIddhAtRRnsatkAreNa mahIpatim / evamAdi tataH sarve sahitAste narAdhipAH / damaghoSAtmajaM vIraM saMsAdhayata mAciram / vAsudevavacaH zrutvA cedirAjaM vyagarhayan / / 16 tathA ca kRtavantaste bhrAturvai zAsanaM tadA // 30 tatastadvacanaM zrutvA zizupAlaH pratApavAn / cedInAmAdhipatye ca putramasya mahIpatim / jahAsa svanavaddhAsaM prahasyedamuvAca ha / / 17 abhyaSizcattadA pArthaH saha tairvasudhAdhipaiH // 31 matpUrvI rukmiNI kRSNa saMsatsu prikiirtyn| tataH sa kururAjasya kratuH sarvasamRddhimAn / vizeSataH pArthiveSu vrIDAM na kuruSe katham / / 18 yUnAM prItikaro rAjansaMbabhI vipulaujasaH // 32 manyamAno hi kaH satsu puruSaH parikIrtayet / zAntavighnaH sukhArambhaH prabhUtadhanadhAnyavAn / anyapUrvAM striyaM jAtu tvadanyo madhusUdana / / 19 annavAnbahubhakSyazca kezavena surkssitH|| 33 kSama vA yadi te zraddhA mA vA kRSNa mama kSama / samApayAmAsa ca taM rAjasUyaM mahAkratum / kruddhAdvApi prasannAdvA kiM me tvatto bhaviSyati // 20 taM tu yajJaM mahAbAhurA samAptejanArdanaH / tathA bruvata evAsya bhagavAnmadhusUdanaH / rarakSa bhagavAzauriH zArGgacakragadAdharaH // 34 vyapAharacchiraH kruddhazcakreNAmitrakarSaNaH / tatastvavabhRthasnAtaM dharmarAja yudhiSThiram / sa papAta mahAbAhurvajAhata ivAcalaH // 21 samastaM pArthivaM kSatramabhigamyedamabravIt // 35 tatazcedipatedehAttejo'yaM ddRshurnRpaaH| diSTyA vardhasi dharmajJa sAmrAjyaM prAptavAnvibho / utpatantaM mahArAja gaganAdiva bhAskaram // 22 AjamIDhAjamIDhAnAM yazaH saMvardhitaM tvayA / tataH kamalapatrAkSaM kRSNaM lokanamaskRtam / karmaNaitena rAjendra dharmazca sumahAnkRtaH // 36 vavande tattadA tejo viveza ca narAdhipa / / 23 | ApRcchAmo naravyAghra sarvakAmaiH supUjitAH / -341 -
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 42. 37] mahAbhArate [2. 43.2 svarASTrANi gamiSyAmastadanujJAtumarhasi // 37 anujJAtastvayA cAhaM dvArakAM gantumutsahe / zrutvA tu vacanaM rAjJAM dharmarAjo yudhiSThiraH / subhadrAM draupadI caiva sabhAjayata kezavaH // 52 yathArha pUjya nRpatInbhrAtRRnsarvAnuvAca ha // 38 niSkramyAntaHpurAccaiva yudhiSThirasahAyavAn / rAjAnaH sarva evaite prItyAsmAnsamupAgatAH / snAtazca kRtajapyazca brAhmaNAnsvasti vAcya ca // 53 prasthitAH svAni rASTrANi mAmApRcchaya paraMtapAH / tato meghavaraprakhyaM syandanaM vai suklpitm| . te'nuvrajata bhadraM vo viSayAntaM nRpottamAn // 39 yojayitvA mahArAja dArukaH pratyupasthitaH / / 54 bhrAturvacanamAjJAya pANDavA dharmacAriNaH / upasthitaM rathaM dRSTvA tAyapravaraketanam / yathArha nRpamukhyAstAnekaikaM samavranujan // 40 pradakSiNamupAvRtya samAruhya mahAmanAH / virATamanvayAttUrNaM dhRSTadyumnaH pratApavAn / prayayau puNDarIkAkSastato dvAravatIM purIm / / 55 dhanaMjayo yajJasenaM mahAtmAnaM mahArathaH // 41 taM padbhyAmanuvavrAja dharmarAjo yudhiSThiraH / . bhISmaM ca dhRtarASTraM ca bhImaseno mahAbalaH / bhrAtRbhiH sahitaH zrImAnvAsudevaM mahAbalam // 56 . droNaM ca sasutaM vIraM sahadevo mahArathaH // 42 tato muhUrta saMgRhya syandanapravaraM hariH / nakulaH subalaM rAjansahaputraM samanvayAt / abravItpuNDarIkAkSaH kuntIputraM yudhiSThiram / / 57 draupadeyAH sasaubhadrAH pArvatIyAnmahIpatIn // 43 apramattaH sthito nityaM prajAH pAhi vizAM pte| anvgcchNstthaivaanyaanksstriyaanksstriyrssbhaaH| . parjanyamiva bhUtAni mahAdrumamivANDajAH / evaM saMpUjitAste vai jagmurviprAzca sarvazaH // 44 bAndhavAstvopajIvantu sahasrAkSamivAmarAH // 58 gateSu pArthivendreSu sarveSu bharatarSabha / kRtvA paraspareNaivaM saMvidaM kRSNapANDavo / yudhiSThiramuvAcedaM vAsudevaH pratApavAn // 45 anyonyaM samanujJApya jagmatuH svagRhAnprati // 59 ApRcche tvAM gamiSyAmi dvArakAM kurunandana / gate dvAravatI kRSNe sAtvatapravare nRp| rAjasUyaM RtuzreSThaM diSTyA tvaM prAptavAnasi // 46 eko duryodhano rAjA zakunizcApi saubalaH / tamuvAcaivamuktastu dhrmraannmdhusuudnm| tasyAM sabhAyAM divyAyAmUSatustau nararSabhau // 60 tava prasAdAdgovinda prAptavAnasmi vai Rtum // 47 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi samastaM pArthivaM kSatraM tvatprasAdAdvazAnugam / dvicatvAriMzo'dhyAyaH // 42 // upAdAya baliM mukhyaM mAmeva samupasthitam // 48 // samAtaM zizupAlavadhaparva // na vayaM tvAmRte vIra rasyAmeha kathaMcana / avazyaM cApi gantavyA tvayA dvAravatI purI // 49 vaizaMpAyana uvAca / evamuktaH sa dharmAtmA yudhiSThirasahAyavAn / vasanduryodhanastasyAM sabhAyAM bharatarSabha / abhigamyAbravItprItaH pRthAM pRthuyazA hariH // 50 zanairdadarza tAM sarvAM sabhAM zakuninA saha // 1 sAmrAjyaM samanuprAptAH putrAste'dya pitRssvsH|| tasyAM divyAnabhiprAyAndadarza kurunandanaH / siddhArthA vasumantazca sA tvaM prItimavApnuhi // 51 . na dRSTapUrvA ye tena nagare nAgasAhvaye // 2 -342 -
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 43. 3] sabhAparva [2. 43. 32 sa kadAcitsabhAmadhye dhArtarASTro mhiiptiH|| anekAgraM tu taM dRSTvA zakuniH pratyabhASata / sphATikaM talamAsAdya jalamityabhizaGkayA // 3 duryodhana kutomUlaM niHzvasanniva gacchasi // 18 svavasrotkarSaNaM rAjA kRtavAnbuddhimohitaH / duryodhana uvaac| durmanA vimukhazcaiva paricakrAma tAM sabhAm // 4 dRSTvemAM pRthivIM kRtsnAM yudhiSThiravazAnugAm / tataH sphATikatoyAM vai sphATikAmbujazobhitAm / jitAmastrapratApena zvetAzvasya mahAtmanaH // 19 vApI matvA sthalamiti savAsAH prApatajale // 5 taM ca yajJaM tathAbhUtaM dRSTvA pArthasya mAtula / jale nipatitaM dRSTvA kiMkarA jahasubhRzam / yathA zakrasya deveSu tathAbhUtaM mahAyute // 20 vAsAMsi ca zubhAnyasmai pradadU rAjazAsanAt // 6 amarSeNa susaMpUrNo dahyamAno divAnizam / tathAgataM tu taM dRSTvA bhImaseno mahAbalaH / zucizukrAgame kAle zuSye toyamivAlpakam // 21 arjunazca yamau cobhau sarve te praahsNstdaa||7 pazya sAtvatamukhyena zizupAlaM nipAtitam / nAmarSayattatasteSAmavahAsamamarSaNaH / na ca tatra pumAnAsItkazcittasya padAnugaH // 22 AkAraM rakSamANastu na sa tAnsamudaikSata // 8 dahyamAnA hi rAjAnaH pANDavotthena vhninaa| punarvasanamukSipya pratariSyanniva sthalam / kSAntavanto'parAdhaM taM ko hi taM kSantumarhati // 23 Aroha tataH sarve jahasuste punarjanAH // 9 vAsudevena tatkarma tathAyuktaM mahatkRtam / dvAraM ca vivRtAkAraM lalATena samAhanat / siddhaM ca pANDaveyAnAM pratApena mahAtmanAm // 24 saMvRtaM ceti manvAno dvAradezAdupAramat // 10 tathA hi ratnAnyAdAya vividhAni nRpA nRpam / evaM pralambhAnvividhAnprApya tatra vizAM pate / upatiSThanti kaunteyaM vaizyA iva karapradAH // 25 pANDaveyAbhyanujJAtastato duryodhano nRpaH // 11 zriyaM tathAvidhAM dRSTvA jvalantImiva pANDave / aprahRSTena manasA rAjasUye mahAkratau / amarSavazamApanno do'hamatathocitaH // 26 prekSya tAmadbhutAmRddhiM jagAma gajasAhvayam // 12 vahnimeva pravekSyAmi bhakSayiSyAmi vA viSam / pANDavazrIprataptasya dhyAnaglAnasya gcchtH| apo vApi pravekSyAmi na hi zakSyAmi jiivitum|| duryodhanasya nRpateH pApA matirajAyata // 13 ko hi nAma pumAlaloke marSayiSyati sattvavAn / pArthAnsumanaso dRSTvA pArthivAMzca vazAnugAn / sapatnAnRdhyato dRSTvA hAnimAtmana eva ca // 28 kRtsnaM cApi hitaM lokamAkumAraM kurUdvaha // 14 so'haM na strI na cApyastrI na pumAnnApumAnapi / mahimAnaM paraM cApi pANDavAnAM mahAtmanAm / yo'haM tAM marSayAmyadya tAdRzIM zriyamAgatAm // 29 duryodhano dhArtarASTro vivarNaH samapadyata // 15 IzvaratvaM pRthivyAzca vasumattAM ca tAdRzIm / sa tu gacchannanekAgraH sabhAmevAnucintayan / yajJaM ca tAdRzaM dRSTvA mAdRzaH ko na saMjvaret // 30 zriyaM ca tAmanupamAM dharmarAjasya dhImataH // 16 azaktazcaika evAhaM tAmAhartuM nRpazriyama / pramatto dhRtarASTrasya putro duryodhnstdaa| sahAyAMzca na pazyAmi tena mRtyuM vicintaye / / 31 nAbhyabhASatsubalajaM bhASamANaM punaH punaH / / 17 / daivameva paraM manye pauruSaM tu nirarthakam / - 343 -
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 43. 32] mahAbhArate [2. 44. A dRSTvA kuntIsute zubhrAM zriyaM tAmAhRtAM tathA // 32 / tanmithyA bhrAtaro hIme sahAyAste mahArathAH // 9 kRto yatno mayA pUrva vinAze tasya saubl| droNastava maheSvAsaH saha putreNa dhiimtaa| taJca sarvamatikramya sa vRddho'psviva paGkajam // 33 sUtaputrazca rAdheyo gautamazca mahArathaH // 10 tena daivaM paraM manye pauruSaM tu nirarthakam / ahaM ca saha sodaryaiH saumadattizca vIryavAn / dhArtarASTrA hi hIyante pArthA vardhanti nityazaH // 34 etaistvaM sahitaH sarvairjaya kRtsnA vasuMdharAm // 11 so'haM zriyaM ca tAM dRSTvA sabhAM tAM ca tathAvidhAm / duryodhana uvaac| rakSibhizvAvahAsaM taM paritapye yathAminA // 35 tvayA ca sahito rAjannataizcAnyairmahArathaiH / sa mAmabhyanujAnIhi mAtulAdya suduHkhitam / etAneva vijeSyAmi yadi tvamanumanyase // 12 amarSa ca samAviSTaM dhRtarASTra nivedaya // 36 eteSu vijiteSvadya bhaviSyati mahI mm| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi sarve ca pRthivIpAlAH sabhA sA ca mahAdhanA / / 13 tricatvAriMzo'dhyAyaH // 43 // zakuniruvAca / dhaMnajayo vAsudevo bhImaseno yudhisstthirH| zakuniruvAca / nakulaH sahadevazca drupadazca sahAtmajaiH // 14 duryodhana na te'marSaH kAryaH prati yudhiSThiram / naite yudhi balAjjetuM zakyAH suragaNairapi / bhAgadheyAni hi svAni pANDavA bhuJjate sadA // 1 mahArathA maheSvAsAH kRtAstrA yuddhadurmadAH // 15 anekairabhyupAyaizca tvayArabdhAH purAsakRt / ahaM tu tadvijAnAmi vijetuM yena zakyate / vimuktAzca naravyAghrA bhaagdheypurskRtaaH|| 2 yudhiSThiraM svayaM rAjastannibodha juSasva ca // 16 tairlabdhA draupadI bhAryA drupadazca sutaiH saha / sahAyaH pRthivIlAbhe vAsudevazca vIryavAn // 3 duryodhana uvaac| labdhazca nAbhibhUto'rthaH pitryoM'zaH pRthivIpate / apramAdena suhRdAmanyeSAM ca mahAtmanAm / vivRddhastejasA teSAM tatra kA paridevanA / / 4 yadi zakyA vijetuM te tanmamAcakSva mAtula // 17 dhanaMjayena gANDIvamakSayyau ca mhessudhii| zakuniruvAca / labdhAnyastrANi divyAni tarpayitvA hutAzanam // 5 dyUtapriyazca kaunteyo na ca jAnAti devitum / tena kArmukamukhyena bAhuvIryeNa cAtmanaH / samAhUtazca rAjendro na zakSyati nivartitum // 18 kRtA vaze mahIpAlAstatra kA paridevanA // 6 devane kuzalazcAhaM na me'sti sadRzo bhuvi / agnidAhAnmayaM cApi mokSayitvA sa dAnavam / triSu lokeSu kaunteyaM taM tvaM brUte samAhvaya // 19 sabhAM tAM kArayAmAsa savyasAcI paraMtapaH // 7 tasyAkSakuzalo rAjannAdAsye'hamasaMzayam / tena caiva mayenoktAH kiMkarA nAma rAkSasAH / rAjyaM zriyaM ca tAM dIptAM tvadarthaM puruSarSabha / 20 vahanti tAM sabhAM bhImAstatra kA pridevnaa||8 idaM tu sarvaM tvaM rAjJe duryodhana nivedaya / yaccAsahAyatAM rAjannuktavAnasi bhArata / anujJAtastu te pitrA vijeSye taM na saMzayaH // 21 - 344 -
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 44. 22 ] sabhAparva [2. 45. 25 duryodhana uvaac| duryodhana uvaac| tvameva kurumukhyAya dhRtarASTrAya saubala / aznAmyAcchAdaye cAhaM yathA kupurussstthaa| nivedaya yathAnyAyaM nAhaM zakSye nizaMsitum / / 22 amarSaM dhAraye cograM titikSankAlaparyayam / / 12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi amarSaNaH svAH prakRtIrabhibhUya pare sthitAH / catuzcatvAriMzo'dhyAyaH // 44 // klezAnmumukSuH parajAnsa vai puruSa ucyate // 13 saMtoSo vai zriyaM hanti abhimAnazca bhArata / vaizaMpAyana uvAca / anukrozabhaye cobhe yairvRto nAznute mahat // 14 anubhUya tu rAjJastaM rAjasUyaM mahAkratum / / na mAmavati tadbhuktaM zriyaM dRSTvA yudhiSThire / yudhiSThirasya nRpatergAndhArIputrasaMyutaH // 1 . jvalantImiva kaunteye vivarNakaraNIM mama // 15 priyakRnmatamAjJAya pUrvaM duryodhanasya tat / sapatnAnRdhyato''tmAnaM hIyamAnaM nizAmya ca / prajJAcakSuSamAsInaM zakuniH saubalastadA // 2 adRzyAmapi kaunteye sthitAM pazyannivodyatAm / duryodhanavacaH zrutvA dhRtarASTraM janAdhipam / tasmAdahaM vivarNazca dInazca hariNaH kRzaH // 16 upagamya mahAprAjJaM zakunirvAkyamabravIt // 3 aSTAzItisahasrANi snAtakA gRhamedhinaH / / duryodhano mahArAja vivarNo hariNaH kRzaH / triMzadAsIka ekaiko yAnbibharti yudhiSThiraH // 17 dInazcintAparazcaiva tadviddhi bharatarSabha // 4 dazAnyAni sahasrANi nityaM tatrAnnamuttamam / na vai parIkSase samyagasahyaM zatrusaMbhavam / bhuJjate rukmapAtrIbhiyudhiSThiranivezane // 18 jyeSThaputrasya zokaM tvaM kimarthaM nAvabudhyase // 5 kadalImRgamokAni kRSNazyAmAruNAni ca / dhRtarASTra uvAca / kAmbojaH prAhiNottasmai parArdhyAnapi kmblaan||19 duryodhana kutomUlaM bhRzamArto'si putrk| rathayoSidgavAzvasya zatazo'tha sahasrazaH / zrotavyazcenmayA so'rtho hi me kurunandana // 6 triMzataM coSTravAmInAM zatAni vicarantyuta // 20 ayaM tvAM zakuniH prAha vivarNaM hariNaM kRzam / pRthagvidhAni ratnAni pArthivAH pRthiviipte| cintayaMzca na pazyAmi zokasya tava saMbhavam // 7 Aharankratumukhye'sminkuntIputrAya bhUrizaH / / 21 aizvarya hi mahatputra tvayi sarvaM samarpitam / na kvaciddhi mayA dRSTastAdRzo naiva ca shrutH| bhrAtaraH suhRdazcaiva nAcaranti tavApriyam // 8 yAdRgdhanAgamo yajJe pANDuputrasya dhiimtH|| 22 AcchAdayasi prAvArAnaznAsi pishitaudnm| aparyantaM dhanaughaM taM dRSTvA zatrorahaM nRpa / AjAneyA vahanti tvAM kenAsi hariNaH kRzaH // 9 zarma naivAdhigacchAmi cintayAno'nizaM vibho||23 zayanAni mahArhANi yoSitazca manoramAH / brAhmaNA vATadhAnAzca gomantaH zatasaMghazaH / guNavanti ca vezmAni vihArAzca yathAsukham // 10 / traikharvaM balimAdAya dvAri tiSThanti vAritAH // 24 devAnAmiva te sarvaM vAci baddhaM na saMzayaH / kamaNDalanupAdAya jAtarUpamayA zubhAn / / sa dIna iva durdharSaH kasmAcchocasi putraka // 11 / evaM baliM samAdAya pravezaM lebhire tataH / / 25 ma. bhA. 44 - 345 -
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 45. 26 ] mahAbhArate [2. 45.52 yannaiva madhu zakrAya dhArayantyamarastriyaH / ayamutsahate rAjazriyamAhartumakSavit / tadasmai kAMsyamAhArSIdvAruNaM kalazodadhiH // 26 dyUtena pANDuputrasya tadanujJAtumarhasi // 40 zaikyaM rukmasahasrasya bahuratnavibhUSitam / dhRtarASTra uvaac| dRSTvA ca mama tatsarve jvararUpamivAbhavat // 27 kSattA matrI mahAprAjJaH sthito yasyAsmi zAsane / gRhItvA tattu gacchanti samudrau pUrvadakSiNau / tena saMgamya vetsyAmi kAryasyAsya vinishcym||41 tathaiva pazcimaM yAnti gRhItvA bharatarSabha // 28 sa hi dharma puraskRtya dIrghadarzI paraM hitam / uttaraM tu na gacchanti vinA tAta pttribhiH| ubhayoH pakSayoryuktaM vakSyatyarthavinizcayam // 42 idaM cAdbhutamatrAsIttanme nigadataH zRNu // 29 duryodhana uvAca / pUrNe zatasahasre tu viprANAM pariviSyatAm / nivartayiSyati tvAsau yadi kSattA sameSyati / sthApitA tatra saMjJAbhUcchaGkho mAyati nityshH||30 nivRtte tvayi rAjendra mariSye'hamasaMzayam // 43 muhurmuhuH praNadatastasya zaGkhasya bhArata / uttamaM zabdamazrISaM tato romANi me'hRSan // 31 sa mayi tvaM mRte rAjanvidureNa sukhI bhava / pArthivairbahubhiH kIrNamupasthAnaM dikSubhiH / bhokSyase pRthivIM kRtsnAM kiM mayA tvaM krissysi||44 sarvaratnAnyupAdAya pArthivA vai janezvara // 32 vaizaMpAyana uvAca / yajJe tasya mahArAja pANDuputrasya dhImataH / ArtavAkyaM tu tattasya praNayoktaM nizamya sH| vaizyA iva mahIpAlA dvijAtipariveSakAH // 33 dhRtarASTro'bravItpreSyAnduryodhanamate sthitaH // 45 na sA zrIdevarAjasya yamasya varuNasya vaa| sthUNAsahauvhatIM zatadvArA sabhAM mama / guhyakAdhipatervApi yA zrI rAjanyudhiSThire // 34 manoramAM darzanIyAmAzu kurvantu zilpinaH // 46 tAM dRSTvA pANDuputrasya zriyaM paramikAmaham / / tataH saMstIrya ratnastAmakSAnAvApya sarvazaH / zAntiM na parigacchAmi dahyamAnena cetasA // 35 sukRtAM supravezAM ca nivedayata me zanaiH // 47 zakuniruvAca / duryodhanasya zAntyarthamiti nizcitya bhUmipaH / yAmetAmuttamAM lakSmI dRSTavAnasi pANDave / dhRtarASTro mahArAja prAhiNodvidurAya vai // 48 tasyAH prAptAvupAyaM me zRNu satyaparAkrama // 36 apRSTvA viduraM hyasya nAsItkazcidvinizcayaH / ahamakSeSvabhijJAtaH pRthivyAmapi bhArata / yUtadoSAMzca jAnansa putrasnehAdakRSyata / / 49 hRdayajJaH paNajJazca vizeSajJazca devane // 37 tacchrutvA viduro dhImAnkalidvAramupasthitam / dyUtapriyazca kaunteyo na ca jAnAti devitum / vinAzamukhamutpannaM dhRtarASTramupAdravat / / 50 AhUtazcaiSyati vyaktaM dIvyAvetyAhvayasva tm|| 38 so'bhigamya mahAtmAnaM bhrAtA bhrAtaramagrajam / vaizaMpAyana uvaac| mUrjA praNamya caraNAvidaM vacanamabravIt / / 51 evamuktaH zakuninA rAjA duryodhanastadA / nAbhinandAmi te rAjanvyavasAyamimaM prbho| dhRtarASTramidaM vAkyamapadAntaramabravIt // 39 / putrairbhedo yathA na syAddayUtahetostathA kuru // 52 -346 -
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 45. 53] sabhAparva [2. 46. 20 dhRtarASTra uvAca / duryodhanamidaM vAkyamuvAca vijane punH|| 6 kSattaH putreSu putrameM kalaho na bhaviSyati / alaM yatena gAndhAre viduro na prazaMsati / divi devAH prasAdaM naH kariSyanti na sNshyH||53 na hyasau sumahAbuddhirahitaM no vadiSyati // 7 azubhaM vA zubhaM vApi hitaM vA yadi vAhitam / hitaM hi paramaM manye viduro yatprabhASate / pravartatAM suhRddyUtaM diSTametanna saMzayaH // 54 kriyatAM putra tatsarvametanmanye hitaM tava // 8 mayi saMnihite caiva bhISme ca bharatarSabhe / devarSirvAsavagururdevarAjAya dhImate / anayo daivavihito na kathaMcidbhaviSyati // 55 yatprAha zAstraM bhagavAnbRhaspatirudAradhIH // 9 gaccha tvaM rathamAsthAya hayairvAtasamairjave / tadveda viduraH sarvaM sarahasyaM mhaakviH| khANDavaprasthamadyaiva samAnaya yudhiSThiram // 56 sthitazca vacane tasya sadAhamapi putraka // 10 na vAryo vyavasAyo me viduraitadbhavImi te / viduro vApi medhAvI kurUNAM pravaro mataH / daivameva paraM manye yenaitadupapadyate // 57 uddhavo vA mahAbuddhivRSNInAmarcito nRpa // 11 ityukto viduro dhImAnnaitadastIti cintayan / dyUtena tadalaM putra dyUte bhedo hi dRshyte| ApageyaM mahAprAjJamabhyagacchatsuduHkhitaH / / 58 bhede vinAzo rAjyasya tatputra parivarjaya // 12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi pitrA mAtrA ca putrasya yadvai kArya paraM smRtam / paJcacatvAriMzo'dhyAyaH // 45 // prAptastvamasi tattAta pitRpaitAmahaM padam / / 13 adhItavAnkRtI zAstre lAlitaH satataM gRhe / - janamejaya uvAca / bhrAtRjyeSThaH sthito rAjye vindase kiM na zobhanama // kathaM samabhavadyUtaM bhrANAM tanmahAtyayam / pRthagjanairalabhyaM yadbhojanAcchAdanaM param / yatra tadvyasanaM prAptaM pANDavairma pitAmahaiH / / 1 tatprApto'si mahAbAho kasmAcchocasi putraka // 15 ke ca tatra sabhAstArA rAjAno brahmavittama / sphItaM rASTra mahAbAho pitRpaitAmahaM mahat / ke cainamanvamodanta ke cainaM pratyaSedhayan // 2 nityamAjJApayanbhAsi divi devezvaro yathA // 16 vistareNaitadicchAmi kathyamAnaM tvayA dvija / tasya te viditaprajJa zokamUlamidaM katham / mUlaM hyetadvinAzasya pRthivyA dvijasattama / / 3 samutthitaM duHkhataraM tanme zaMsitumarhasi // 17 sUta uvAca / duryodhana uvaac| evamuktastadA rAjJA vyAsaziSyaH pratApavAn / aznAmyAcchAdayAmIti prapazyanpApapUruSaH / AcacakSe yathAvRttaM tatsarvaM sarvavedavit // 4 nAmarSa kurute yastu puruSaH so'dhamaH smRtH|| 18 vaizaMpAyana uvAca / na mAM prINAti rAjendra lakSmIH sAdhAraNA vibho / zRNu me vistareNemAM kathAM bharatasattama / jvalitAmiva kaunteye zriyaM dRSTvA ca vivythe||19 bhUya eva mahArAja yadi te zravaNe matiH // 5 sarvAM hi pRthivIM dRSTvA yudhiSThiravazAnugAm / vidurasya mataM jJAtvA dhRtraassttro'mbikaasutH| sthiro'smi yo'haM jIvAmi duHkhAdetadravImi te||20 -347 -
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 46. 21] mahAbhArate [2. 47. 12 AvarjitA ivAbhAnti nighnAzcaitrakikaukurAH / yAni dRSTAni me tasyAM manastapati tacca me // 35 kAraskarA lohajaGghA yudhiSThiranivezane / / 21 / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi himavatsAgarAnUpAH sarvaratnAkarAstathA / ssttctvaariNsho'dhyaayH|| 46 // antyAH sarve payudastA yudhiSThiranivezane // 22 jyeSTho'yamiti mAM matvA zreSThazceti vizAM pate / duryodhana uvAca / yudhiSThireNa satkRtya yukto ratnaparigrahe // 23 yanmayA pANDavAnAM tu dRSTaM tacchRNu bhaart| upasthitAnAM ratnAnAM zreSThAnAmarghahAriNAm / AhRtaM bhUmipAlaihi vasu mukhyaM tatastataH // 1 nAdRzyata paraH prAnto nAparastatra bhArata // 24 na vinde dRDhamAtmAnaM dRSTvAhaM tadarerdhanam / na me hastaH samabhavadvasu tatpratigRhNataH / phalato bhUmito vApi pratipadyasva bhArata // 2 prAtiSThanta mayi zrAnte gRhya dUrAhRtaM vasu // 25 aiDAMzcailAnvArSadaMzAJjAtarUpapariSkRtAn / . kRtAM bindusaroratnairmayena sphATikacchadAm / prAvArAjinamukhyAMzca kAmbojaH pradadau vasu // 3 apazyaM nalinI pUrNAmudakasyeva bhArata // 26 azvAMstittirikalmASAMtrizataM zukanAsikAn / vastramutkarSati mayi prAhasatsa vRkodaraH / / uSTravAmIstrizataM ca puSTAH piilushmiimudaiH|| 4 zatrorRddhivizeSeNa vimUDhaM ratnavarjitam / / 27 govAsanA brAhmaNAzca dAsamIyAzca sarvazaH / tatra sma yadi zaktaH syAM pAtayeyaM vRkodaram / prItyarthaM te mahAbhAgA dharmarAjJo mahAtmanaH / sapatnenAvahAso hi sa mAM dahati bhArata // 28 trikharvaM balimAdAya dvAri tiSThanti vAritAH // 5 punazca tAdRzImeva vApI jalajazAlinIm / kamaNDalanupAdAya jAtarUpamayAzubhAn / matvA zilAsamAM toye patito'smi narAdhipa // 29 evaM baliM pradAyAtha pravezaM lebhire tataH // 6 . tatra mAM prAhasatkRSNaH pArthena saha sasvanam / zataM dAsIsahasrANAM kAryAsikanivAsinAm / draupadI ca saha strIbhirvyathayantI mano mama // 30 zyAmAstanvyo dIrghakezyo hemaabhrnnbhuussitaaH| klinnavastrasya ca jale kiMkarA rAjacoditAH / zUdrA viprottamArhANi rAGkavAnyajinAni ca // 7 dadurvAsAMsi me'nyAni tacca duHkhataraM mama / / 31 baliM ca kRtsnamAdAya bharukacchanivAsinaH / pralambhaM ca zRNuSvAnyaM gadato me narAdhipa / upaninyurmahArAja hayAngAndhAradezajAn // 8 advAreNa vinirgcchndvaarsNsthaanruupinnaa| indrakRSTairvatayanti dhAnyairnadImukhaizca ye| abhihatya zilAM bhUyo lalATenAsmi vikSataH // 32 samudraniSkuTe jAtAH parisindhu ca mAnavAH // 9' tatra mAM yamajI dUrAdAlokya lalitau kila / te vairAmAH pAradAzca vaGgAzca kitavaiH saha / bAhubhiH parigRhNItAM zocantau sahitAvubhau // 33 vividhaM balimAdAya ratnAni vividhAni ca // 10 uvAca sahadevastu tatra mAM vismayanniva / ajAvikaM gohiraNyaM kharoSTraM phalajaM madhu / idaM dvAramito gaccha rAjaniti punaH punH|| 34 / kambalAnvividhAMzcaiva dvAri tiSThanti vaaritaaH||11 nAmadheyAni ratnAnAM purastAnna zrutAni me / prAgjyotiSAdhipaH zUro mlecchAnAmadhipo blii| - 348 -
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 47. 12] sabhAparva [2. 48.8 yavanaiH sahito rAjA bhagadatto mahArathaH // 12 balimAdAya vividhaM dvAri tiSThanti vAritAH // 27 AjAneyAnhayAzIghrAnAdAyAnilaraMhasaH / AsanAni mahArhANi yAnAni zayanAni ca / baliM ca kRtsnamAdAya dvAri tiSThati vaaritH|| 13 maNikAJcanacitrANi gajadantamayAni ca // 28 azmasAramayaM bhANDaM zuddhadantatsarUnasIn / rathAMzca vividhAkArAJjAtarUpapariSkRtAn / prAgjyotiSo'tha taddattvA bhagadatto'vrajattadA // 14 hayairvinItaiH saMpannAnvaiyAghraparivAraNAn // 29 vyakSAMkhyakSAllalATAkSAnnAnAdigbhyaH samAgatAn / vicitrAMzca paristomAratnAni ca sahasrazaH / auSNISAnanivAsAMzca bAhukAnpuruSAdakAn // 15 nArAcAnadhanArAcAzastrANi vividhAni ca // 30 ekapAdAMzca tatrAhamapazyaM dvAri vAritAn / etaddattvA mahadravyaM pUrvadezAdhipo nRpaH / balyarthaM dadatastasmai hiraNyaM rajataM bahu // 16 praviSTo yajJasadanaM pANDavasya mahAtmanaH // 31 indragopakavarNAbhAJzukavarNAnmanojavAn / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi tathaivendrAyudhanibhAnsaMdhyAbhrasadRzAnapi // 17 sptctvaariNsho'dhyaayH|| 47 // anekavarNAnAraNyAngRhItvAzvAnmanojavAn / jAtarUpamanadhyaM ca dadustasyaikapAdakAH // 18 - duryodhana uvAca / cInAnhUNAJzakAnoDAnparvatAntaravAsinaH / dAyaM tu tasmai vividhaM zRNu me gadato'nagha / vArSNeyAnhArahUNAMzca kRSNAnhaimavatAMstathA // 19 yajJArthaM rAjabhirdattaM mahAntaM dhanasaMcayam // 1 na pArayAmyabhigatAnvividhAndvAri vAritAn / merumandarayormadhye zailodAmabhito nadIm / balyarthaM dadatastasya nAnArUpAnanekazaH // 20 ye te kIcakaveNUnAM chAyAM ramyAmupAsate // 2 kRSNagrIvAnmahAkAyAnrAsabhAJzatapAtinaH / khazA ekAzanAjyohAH pradarA dIrghaveNavaH / AhApurdazasAhasrAnvinItAndikSu vizrutAn / / 21 pazupAzca kuNindAzca taGgaNAH parataGgaNAH // 3 pramANarAgasparzADhyaM bAhrIcInasamudbhavam / te vai pipIlikaM nAma varadattaM pipiilikaiH| auNaM ca rAGkavaM caiva kITajaM paTTajaM tathA / / 22 jAtarUpaM droNameyamahArpaH puJjazo nRpAH // 4 kuTTIkRtaM tathaivAnyatkamalAbhaM sahasrazaH / kRSNAla~lalAmAMzcamarAzuklAMzcAnyAJzaziprabhAna / lakSNaM vastramakAsamAvikaM mRdu cAjinam // 23 himavatpuSpajaM caiva svAdu kSaudraM tathA bahu // 5 nizitAMzcaiva dIrghAsInRSTizaktiparazvadhAn / uttarebhyaH kurubhyazcApyapoDhaM mAlyamambubhiH / aparAntasamudbhUtAMstathaiva parazUzitAn / / 24 uttarAdapi kailAsAdoSadhIH sumahAbalAH // 6 raMsAngandhAMzca vividhAnratnAni ca shsrshH| pArvatIyA baliM cAnyamAhRtya praNatAH sthitAH / baliM ca kRtsnamAdAya dvAri tiSThanti vAritAH / / 25 ajAtazatronRpatebhari tiSThanti vAritAH // 7 zakAstukhArAH kaGkAzca romazAH zRGgiNo nraaH|| ye parArdhe himavataH sUryodayagirau nRpAH / mahAgamAndUragamAngaNitAnabuMdaM hayAn // 26 / vAriSeNasamudrAnte lohityamabhitazca ye / koTizazcaiva bahuzaH suvarNaM padmasaMmitam / phalamUlAzanA ye ca kirAtAzcarmavAsasaH // 8 -349 -
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 48. 9] mahAbhArate [ 2. 48. 37 candanAgurukASThAnAM bhArAnkAlIyakasya ca / kRtI tu rAjA kauravya zUkarANAM vizAM pate / carmaratnasuvarNAnAM gandhAnAM caiva rAzayaH // 9 adadadgajaratnAnAM zatAni subahUnyapi // 24 kairAtikAnAmayutaM dAsInAM ca vizAM pate / virATena tu matsyena balyarthaM hemamAlinAm / AhRtya ramaNIyArthAndUrajAnmRgapakSiNaH // 10 / kuJjarANAM sahasra dve mattAnAM samupAhRte // 25 nicitaM parvatebhyazca hiraNyaM bhUrivarcasam / pAMzurASTrAdvasudAno rAjA SaDiMzatiM gajAn / baliM ca kRtalamAdAya dvAri tiSThanti vAritAH // 11 azvAnAM ca sahasre dve rAjankAzcanamAlinAm // 26 kAyavyA daradA dArvAH zUrA vaiyamakAstathA / javasattvopapannAnAM vayaHsthAnAM narAdhipa / audumbarA durvibhAgAH pAradA bAhnikaiH saha / / 12 / baliM ca kRtsnamAdAya pANDavebhyo nyavedayat // 27 kAzmIrAH kundamAnAzca paurakA hNskaaynaaH| yajJasenena dAsInAM sahasrANi caturdaza / zibitrigartayaudheyA rAjanyA mdrkekyaaH|| 13 dAsAnAmayutaM caiva sadArANAM vizAM pate // 28 ambaSThAH kaukurAstAA vastrapAH pahnavaiH saha / gajayuktA mahArAja rathAH SaDizatistathA / vasAtayaH samauleyAH saha kSudrakamAlavaiH / / 14 rAjyaM ca kRtsnaM pArthebhyo yajJArthaM vai niveditam // 29 zauNDikAH kukkarAzcaiva zakAzcaiva vizAM pte|| samudrasAraM vaiDUrya muktAH zaGkhAMstathaiva ca / aGgA vaGgAzca puNDAzca zAnavatyA gayAstathA / / 15 zatazazca kuthAMstatra siMhalAH samupAharan // 30 sujAtayaH zreNimanta: zreyAMsaH shstrpaannyH| saMvRtA maNicauraistu zyAmAstAmrAntalocanAH / AhAyuH kSatriyA vittaM zatazo'jAtazatrave // 16 tAngRhItvA narAstatra dvAri tiSThanti vAritAH // 31 vaGgAH kaliGgapatayastAmraliptAH sapuNDakAH / prItyarthaM brAhmaNAzcaiva kSatriyAzca vinirjitAH / dukUlaM kauzikaM caiva patroNaM prAvarAnapi // 17 upAjahnurvizazcaiva zUdrAH zuzrUSavo'pi ca / tatra sma dvArapAlaiste procyante rAjazAsanAt / prItyA ca bahumAnAcca abhyagacchanyudhiSThiram // 32 kRtakArAH subalayastato dvAramavApsyatha // 18 sarve mlecchAH sarvavarNA AdimadhyAntajAstathA / ISAdantAnhemakakSAnpadmavarNAnkuthAvRtAn / nAnAdezasamutthaizca nAnAjAtibhirAgataiH / zailAbhAnnityamattAMzca abhitaH kAmyakaM saraH // 19 paryasta iva loko'yaM yudhiSThiranivezane // 33 dattvaikako dshshtaankunyjraankvcaavtaan| uccAvacAnupagrAhArAjabhiH prahitAnbahUn / kSamAvataH kulInAMzca dvAreNa praavishNsttH|| 20 zatrUNAM pazyato duHkhAnmumUrSA me'dya jAyate // 34 ete cAnye ca bahavo gaNA digbhyaH samAgatAH / bhRtyAstu ye pANDavAnAM tAMste vakSyAmi bhArata / anyaizcopAhRtAnyatra ratnAnIha mahAtmabhiH // 21 yeSAmAmaM ca pakaM ca saMvidhatte yudhiSThiraH // 35 rAjA citraratho nAma gandharvo vAsavAnugaH / ayutaM trINi padmAni gajArohAH sasAdinaH / zatAni catvAryadadaddhayAnAM vAtaraMhasAm // 22 rathAnAmabuMdaM cApi pAdAtA bahavastathA // 36 tumburustu pramudito gandharvo vAjinAM zatam / pramIyamANamArabdhaM pacyamAnaM tathaiva ca / AmrapatrasavarNAnAmadadaddhemamAlinAm / / 23 visRjyamAnaM cAnyatra puNyAhasvana eva ca // 37 - 350 -
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 48. 38 ] sabhAparva [2. 49. 23 sapANa nAmuktavantaM nAhRSTaM nAsubhikSaM kathaMcana / AvantyastvabhiSekArthamApo bahuvidhAstathA // 8 apazyaM sarvavarNAnAM yudhiSThiranivezane // 38 cekitAna upAsaGgaM dhanuH kAzya upAharat / aSTAzItisahasrANi snAtakA gRhmedhinH| asiM rukmatsarUM zalyaH zaikyaM kAzcanabhUSaNam // 9 triMzadAsIka ekaiko yAnbibharti yudhiSThiraH / abhyaSizcattato dhaumyo vyAsazca sumhaatpaaH| suprItAH parituSTAzca te'pyAzaMsantyarikSayam // 39 nAradaM cai puraskRtya devalaM cAsitaM munim // 10 dazAnyAni sahasrANi yatInAmUrdhvaretasAm / prItimanta upAtiSThanabhiSekaM maharSayaH / bhuJjate rukmapAtrISu yudhiSThiranivezane // 40 jAmadagnyena sahitAstathAnye vedapAragAH // 11 bhuktAbhuktaM kRtAkRtaM srvmaakubjvaamnm| . abhijagmurmahAtmAnaM manavadbharidakSiNam / abhuJjAnA yAjJasenI pratyavaikSadvizAM pate // 41 mahendramiva devendraM divi saptarSayo yathA // 12 dvau karaM na prayacchetAM kuntIputrAya bhArata / adhArayacchatramasya sAtyakiH satyavikramaH / vaivAhikena pAzcAlAH sakhyenAndhakavRSNayaH / / 42 dhanaMjayazca vyajane bhImasenazca pANDavaH // 13 . iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi upAgRhNAdyamindrAya purAkalpe prajApatiH / aSTacatvAriMzo'dhyAyaH // 48 // tamasmai zaGkhamAhAdviAruNaM klshoddhiH|| 14 siktaM niSkasahasreNa sukRtaM vizvakarmaNA / duryodhana uvAca / tenAbhiSiktaH kRSNena tatra me kshmlo'bhvt||15 AryAstu ye vai rAjAnaH satyasaMdhA mahAvratAH / gacchanti pUrvAdaparaM samudraM cApi dakSiNam / paryAptavidyA vaktAro vedAntAvabhRthAplutAH // 1 uttaraM tu na gacchanti vinA tAta patatribhiH // 16 dhRtimanto hrIniSedhA dharmAtmAno yazasvinaH / tatra sma dadhmaH zatazaH zaGkhAnmaGgalyakAraNAt / mUrdhAbhiSiktAste cainaM rAjAnaH pryupaaste||2 prANadaste samAdhmAtAstatra romANi me'hRSan // 17 dakSiNArtha samAnItA rAjabhiH kAMsyadohanAH / praNatA bhUmipAzcApi peturlInAH svatejasA / AraNyA bahusAhasrA apazyaM tatra tatra gAH // 3 dhRSTadyumnaH pANDavAzca sAtyakiH kezavo'STamaH // 18 Ajaddustatra satkRtya svayamudyamya bhaart| sattvasthAH zauryasaMpannA anyonyapriyakAriNaH / abhiSekArthamavyagrA bhANDamuccAvacaM nRpAH // 4 visaMjJAnabhUmipAndRSTvA mAM ca te prAhasaMstadA // 19 bAhrIko rathamAhArSIjAmbUnadapariSkRtam / tataH prahRSTo bIbhatsuH prAdAddhemaviSANinAm / sudakSiNastaM yuyuje zvetaiH kAmbojajairhayaiH // 5 zatAnyanaDuhAM paJca dvijamukhyeSu bhArata // 20 sunItho'pratimaM tasya anukarSa mahAyazAH / naivaM zambarahantAbhUdyauvanAzvo manurna ca / vajaM cedipatiH kSipramahArSItsvayamudyatam // 6 na ca rAjA pRthubaeNnyo na caapyaasiidbhgiirthH||21 dAkSiNAtyaH saMnahanaM sraguSNISe ca mAgadhaH / yathAtimAtraM kaunteyaH zriyA paramayA yutaH / vasudAno maheSvAso gajendraM SaSTihAyanam // 7 rAjasUyamavApyaivaM harizcandra iva prabhuH // 22 matsyastvakSAnavAbadhnAdekalavya upAnadau / etAM dRSTvA zriyaM pArthe harizcandre yathA vibho / - 351 -
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 49. 23 ] mahAbhArata [2. 50. 24 50 kathaM nu jIvitaM zreyo mama pazyasi bhArata / / 23 duryodhana uvaac| andheneva yugaM naddhaM viparyastaM narAdhipa / jAnanvai mohayasi mAM nAvi nauriva saMyatA / kanIyAMso vivardhante jyeSThA hIyanti bhArata // 24 svArthe kiM nAvadhAnaM te utAho dveSTi mAM bhavAn // 10 evaM dRSTvA nAbhivindAmi zarma na santIme dhArtarASTrA yeSAM tvamanuzAsitA / parIkSamANo'pi kuruprviir| bhaviSyamarthamAkhyAsi sadA tvaM kRtyamAtmanaH / / 11 tenAhamevaM kRzatAM gatazca parapraNeyo'graNIhi yazca mArgAtpramuhyati / vivarNatAM caiva sazokatAM ca // 25 panthAnamanugaccheyuH kathaM tasya padAnugAH // 12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi rAjanparigataprajJo vRddhasevI jitendriyaH / ekonpnycaasho'dhyaayH||49|| pratipannAnsvakAryeSu saMmohayasi no bhRzam // 13 lokavRttAdrAjavRttamanyadAha bRhaspatiH / . dhRtarASTra uvAca / tasmAdrAjJA prayatnena svArthazcintyaH sadaiva hi // 14 tvaM vai jyeSTho jyaiSThineyaH putra mA pANDavAndviSaH / kSatriyasya mahArAja jaye vRttiH samAhitA / dveSTA hyasukhamAdatte yathaiva nidhanaM tathA // 1 sa vai dharmo'stvadharmo vA svavRttI bharatarSabha // 15 prakAlayeddizaH sarvAH pratodeneva sArathiH / avyutpannaM samAnArthaM tulyamitraM yudhiSThiram / adviSantaM kathaM dviSyAttvAdRzo bharatarSabha // 2 pratyamitrazriyaM dIptAM bubhUSurbharatarSabha // 16 pracchanno vA prakAzo vA yo yogo ripubAdhanaH / tulyAbhijanavIryazca kathaM bhrAtuH zriyaM nRp| tadvai zastraM zastravidAM na zastraM chedanaM smRtam // 17 putra kAmayase mohAnmaivaM bhUH zAmya sAdhviha // 3 asaMtoSaH zriyo mUlaM tasmAttaM kAmayAmyaham / atha yajJavibhUtiM tAM kAse bharatarSabha / samucchraye yo yatate sa rAjanparamo nayI // 18 Rtvijastava tanvantu saptatantuM mahAdhvaram // 4 mamatvaM hi na kartavyamaizvarye vA dhane'pi vA / AhariSyanti rAjAnastavApi vipulaM dhanam / pUrvAvAptaM harantyanye rAjadharma hi taM viduH // 19 prItyA ca bahamAnAcca ratnAnyAbharaNAni ca / / 5 adrohe samayaM kRtvA ciccheda namuceH shirH| anarthAcaritaM tAta parasvaspRhaNaM bhRzam / zakraH sA hi matA tasya ripau vRttiH snaatnii||20 svasaMtuSTaH svadharmastho yaH sa vai sukhmedhte|| 6 dvAvetau grasate bhUmiH sarpo bilazayAniva / avyApAraH parArtheSu nityodyogaH svakarmasu / rAjAnaM cAviroddhAraM brAhmaNaM cApravAsinama // 21 udyamo rakSaNe sveSAmetadvaibhavalakSaNam // 7 nAsti vai jAtitaH zatruH puruSasya vizAM pte| vipattiSvavyatho dakSo nityamutthAnavAnnaraH / yena sAdhAraNI vRttiH sa zatrurnetaro janaH // 22 apramatto vinItAtmA nityaM bhadrANi pazyati // 8 zatrupakSaM samRdhyantaM yo mohAtsamupekSate / antarvedyAM dadadvittaM kAmAnanubhavanpriyAn / vyAdhirApyAyita iva tasya mUlaM chinatti sH||23 krIDantrIbhirnirAtaGkaH prazAmya bharatarSabha // 9 alpo'pi hyarittyantaM vardhamAnaparAkramaH / -352
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 50. 24 ] sabhAparva [2. 51. 15 valmIko mUlaja iva asate vRkSamantikAt // 24 bhayaM pariharanmanda AtmAnaM paripAlayan / AjamIDha riporlakSmIrmA te rociSTa bhArata / | varSAsu klinnakaTavattiSThannevAvasIdati // 8 eSa bhAraH sattvavatAM nayaH zirasi dhiSThitaH // 25 / na vyAdhayo nApi yamaH zreyaHprAptiM pratIkSate / janmavRddhimivArthAnAM yo vRddhimbhikaangkte| yAvadeva bhavetkalpastAvacchreyaH samAcaret // 9 edhate jJAtiSu sa vai sadyovRddhirhi vikramaH // 26 / dhRtarASTra uvAca / nAprApya pANDavaizvaryaM saMzayo me bhaviSyati / sarvathA putra balibhirvigrahaM te na rocaye / avApsye vA zriyaM tAM hi zeSye vA nihato yudhi // 27 / vairaM vikAraM sRjati tadvai zastramanAyasam // 10 atAdRzasya kiM me'dya jIvitena vizAM pate / anarthamarthaM manyase rAjaputra vardhante pANDavA nityaM vayaM tu sthiravRddhayaH // 28 ___ saMgranthanaM kalahasyAtighoram / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi tadvai pravRttaM tu yathAkathaMcipaJcAzo'dhyAyaH // 50 // dvimokSayeccApyasisAyakAMzca // 11 duryodhana uvaac| shkuniruvaan| yAM tvametAM zriyaM dRSTvA pANDuputre yudhiSThire / dyUte purANairvyavahAraH praNIta statrAtyayo nAsti na saMprahAraH / tapyase tAM hariSyAmi dyUtenAhUyatAM prH|| 1 tadrocatAM zakunervAkyamadya agatvA saMzayamahamayuvA ca camUmukhe / sabhAM kSipraM tvamihAjJApayasva // 12 akSAnkSipannakSataH sanvidvAnaviduSo jaye // 2 lahAndhanUMSi me viddhi zarAnakSAMzca bhArata / svargadvAraM dIvyatAM no viziSTaM akSANAM hRdayaM me jyAM rathaM viddhi mamAstaram // 3 tadvartinAM cApi tathaiva yuktam / . duryodhana uvAca / bhavedevaM hyAtmanA tulyameva ayamutsahate rAjazriyamAhartumakSavit / durodaraM pANDavaistvaM kuruSva // 13 dyUtena pANDuputrebhyastattubhyaM tAta rocatAm // 4 dhRtarASTra uvAca / dhRtarASTra uvAca / vAkyaM na me rocate yattvayoktaM sthito'smi zAsane bhrAturvidurasya mahAtmanaH / ___ yatte priyaM takriyatAM nrendr| tena saMgamya vetsyAmi kAryasyAsya vinizcayam // 5 pazcAttapsyase tadupAkramya vAkyaM duryodhana uvAca / na hIdRzaM bhAvi vaco hi dharmyam // 14 vihaniSyati te buddhiM viduro muktasaMzayaH / dRSTaM hyetadvidureNaivameva pANDavAnAM hite yukto na tathA mama kaurava // 6 ___ sarvaM pUrvaM buddhividyAnugena / nArabhetparasAmarthyAtpuruSaH kaarymaatmnH| tadevaitadavazasyAbhyupaiti matisAmyaM dvayornAsti kAryeSu kurunandana / / 7. ____ mahadbhayaM kSatriyabIjaghAti // 15 ma.bhA. 45 - 353 -
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 51. 16 ] mahAbhArate [2. 52.5 vaizaMpAyana uvAca / __maivaM kRthAH kulnaashaadvibhemi| evamuktvA dhRtarASTro manISI putraibhinnaiH kalahaste dhruvaM syAdaivaM matvA paramaM dustaraM c| detacchake dyUtakRte narendra // 24 zazAsoccaiH puruSAnputravAkye dhRtarASTra uvAca / sthito rAjA daivasaMmUDhacetAH // 16 neha kSattaH kalahastapsyate mAM sahasrastambhAM hemavaiDUryacitrAM na cedaivaM pratilomaM bhaviSyat / . zatadvArAM toraNasphATizRGgAm / dhAtrA tu diSTasya vaze kiledaM sabhAmagryAM krozamAtrAyatAM me sarvaM jagacceSTati na svatantram // 25 tadvistArAmAzu kurvantu yuktAH // 17 tadadya vidura prApya rAjAnaM mama zAsanAt / zrutvA tasya tvaritA nirvizaGkAH kSipramAnaya durdharSaM kuntIputraM yudhiSThiram // 26 prAjJA dakSAstAM tathA cakrurAzu / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi sarvadravyANyupajaguH sabhAyAM ekpnycaasho'dhyaayH||51|| sahasrazaH zilpinazcApi yuktaaH|| 18 kAlenAlpenAtha niSThAM gatAM tAM vaizaMpAyana uvAca / sabhAM ramyAM bahuratnAM vicitrAm / tataH prAyAdviduro'zvairudAraicitrai?mairAsanairabhyupetA ___ mahAjavailibhiH sAdhudAntaiH / mAcakhyuste tasya rAjJaH pratItAH // 19 balAnniyukto dhRtarASTreNa rAjJA tato vidvAnviduraM matrimukhya manISiNAM pANDavAnAM sakAzam // 1 . muvAcedaM dhRtarASTro nrendrH| so'bhipatya tadadhvAnamAsAdya nRpateH puram / yudhiSThiraM rAjaputraM hi gatvA praviveza mahAbuddhiH pUjyamAno dvijAtibhiH // 2 madvAkyena kSipramihAnayasva // 20 sa rAjagRhamAsAdya kuberabhavanopamam / sabheyaM me bahuratnA vicitrA abhyagacchata dharmAtmA dharmaputraM yudhiSThiram // 3 zayyAsanairupapannA mhaahaiH| taM vai rAjA satyadhRtirmahAtmA sA dRzyatAM bhrAtRbhiH sArdhametya ajAtazatrurviduraM yathAvat / suhRdyUtaM vartatAmatra ceti // 21 pUjApUrvaM pratigRhyAjamIDhamatamAjJAya putrasya dhRtarASTro narAdhipaH / stato'pRcchaddhRtarASTraM saputram // 4 matvA ca dustaraM daivametadrAjA cakAra ha // 22 yudhiSThira uvAca / anyAyena tathoktastu viduro viduSAM vrH| vijJAyate te manaso na praharSaH nAbhyanandadvaco bhrAturvacanaM cedamabravIt / / 23 kaJcitkSattaH kuzalenAgato'si / nAbhinandAmi nRpate praiSametaM kaccitputrAH sthavirasyAnulomA -354 -
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 52. 5] sabhAparva [2. 52. 19 vazAnugAzcApi vizo'pi kaJcit // 5 vinA rAjJo dhRtarASTrasya putraiH| vidura uvAca / pRcchAmi tvAM vidura brUhi nastArAjA mahAtmA kuzalI saputra nyairdIvyAmaH zatazaH saMnipatya // 12 Aste vRto jJAtibhirindrakalpaiH / vidura uvAca / prIto rAjanputragaNairvinItai gAndhArarAjaH zakunirvizAM pate vizoka evAtmaratidRDhAtmA // 6 rAjAtidevI kRtahasto matAkSaH / idaM tu tvAM kururAjo'bhyuvAca viviMzatizcitrasenazca rAjA pUrvaM pRSTvA kuzalaM cAvyayaM c| satyavrataH purumitro jayazca // 13 iyaM sabhA tvatsabhAtulyarUpA yudhiSThira uvaac| ___ bhrAtRNAM te pazya tAmetya putra // 7 mahAbhayAH kitavAH saMmiviSTA samAgamya bhrAtRbhiH pArtha tasyAM mAyopadhA devitAro'tra santi / ___ suhRddayUtaM kriyatAM ramyatAM ca / dhAtrA tu diSTasya vaze kiledaM prIyAmahe bhavataH saMgamena nAdevanaM kitavairadya tairme // 14 samAgatAH kuravazcaiva sarve // 8 nAhaM rAjJo dhRtarASTrasya zAsanAdurodarA vihitA ye tu tatra na gantumicchAmi kave durodaram / ___ mahAtmanA dhRtarASTreNa rAjJA / iSTo hi putrasya pitA sadaiva tAndrakSyase kitavAnsaMniviSTA ___ tadasmi kartA vidurAttha mAM yathA // 15 nityAgato'haM nRpate tajjuSasva // 9 na cAkAmaH zakuninA devitAhaM yudhiSThira uvAca / na cenmAM dhRSNurAhayitA sabhAyAm / dyUte kSattaH kalaho vidyate naH AhUto'haM na nivarte kadAciko vai dyUtaM rocayedvadhyamAnaH / ___ ttadAhitaM zAzvataM vai vrataM me // 16 kiM vA bhavAnmanyate yuktarUpaM vaizaMpAyana uvAca / ... bhavadvAkye sarva eva sthitAH sma // 10 evamuktvA viduraM dharmarAjaH vidura uvAca / prAyAtrikaM sarvamAjJApya tUrNam / jAnAmyahaM dyUtamanarthamUlaM prAyAcchobhUte sagaNaH sAnuyAtraH kRtazca yatno'sya mayA nivAraNe / saha strIbhidraupadImAdikRtvA // 17 rAjA tu mAM prAhiNottvatsakAzaM daivaM prajJAM tu muSNAti tejazcakSurivApatat / zrutvA vidvazreya ihAcarasva // 11 dhAtuzca vazamanveti pAzairiva naraH sitaH // 18 yudhiSThira uvAca / ityuktvA prayayau rAjA saha kSatrA yudhiSThiraH / ke tatrAnye kitavA dIvyamAnA amRSyamANastatpArthaH samAhvAnamariMdamaH / / 19 - 355 -
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 52. 20] mahAbhArate [2. 53.7 bAhnikena rathaM dattamAsthAya paravIrahA / manojJamazanaM bhuktvA vivizuH zaraNAnyatha / paricchanno yayau pArtho bhrAtRbhiH saha paannddvH||20 upagIyamAnA nArIbhirasvapankurunandanAH / / 35 rAjazriyA dIpyamAno yayau brahmapuraHsaraH / jagAma teSAM sA rAtriH puNyA rativihAriNAm / dhRtarASTraNa cAhUtaH kAlasya samayena ca // 21 stUyamAnAzca vizrAntAH kAle nidraamthaatyjn||36 sa hAstinapuraM gatvA dhRtarASTragRhaM yayau / samiyAya ca dharmAtmA dhRtarASTreNa pANDavaH // 22 sabhAM ramyAM pravivizuH kitavairabhisaMvRtAm // 37 tathA droNena bhISmeNa karNena ca kRpeNa ca / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi samiyAya yathAnyAyaM drauNinA ca vibhuH saha // 23 dvipaJcAzo'dhyAyaH // 52 // sametya ca mahAbAhuH somadattena caiva ha / duryodhanena zalyena saubalena ca vIryavAn // 24 zakuniruvAca / ye cAnye tatra rAjAnaH pUrvameva samAgatAH / upastIrNA sabhA rAjanarantuM caite kRtakSaNAH / jayadrathena ca tathA kurubhizcApi sarvazaH // 25 akSAnuptvA devanasya samayo'stu yudhiSThira // 1 tataH sarvairmahAbAhurbhrAtRbhiH privaaritH| yudhiSThira uvaac| praviveza gRhaM rAjJo dhRtarASTrasya dhImataH / / 26 / nikRtirdevanaM pApaM na kSAtro'tra parAkramaH / dadarza tatra gAndhArI devI patimanuvratAm / na ca nItidhuMvA rAjankiM tvaM dyUtaM prazaMsasi // 2 snuSAbhiH saMvRtAM zazvattArAbhiriva rohiNIm / / 27 na hi mAnaM prazaMsanti nikRtau kitavasya ha / abhivAdya sa gAndhArI tayA ca pratinanditaH / zakune maiva no jaiSIramArgeNa nRzaMsavat // 3 dadarza pitaraM vRddhaM prajJAcakSuSamIzvaram / / 28 . shkuniruvaac| rAjJA mUrdhanyupAghAtAste ca kauravanandanAH / yo'nveti saMkhyA nikRtau vidhijJacatvAraH pANDavA raajnbhiimsenpurogmaaH||29 zceSTAsvakhinnaH kitvo'kssjaasu| tato harSaH samabhavatkauravANAM vizAM pate / mahAmatiryazca jAnAti ghRtaM tAndRSTvA puruSavyAghrAnpANDavAnpriyadarzanAn // 30 ___ sa vai sarvaM sahate prkriyaasu||4 vivizuste'bhyanujJAtA ratnavanti gRhANyatha / akSaglahaH so'bhibhavetparaM nadadRzuzcopayAtAstAndraupadIpramukhAH striyaH // 31 stenaiva kAlo bhvtiidmaatth| yAjJasenyAH parAmRddhiM dRSTvA prajvalitAmiva / dIvyAmahe pArthiva mA vizaGkA snuSAstA dhRtarASTrasya nAtipramanaso'bhavan // 32 kuruSva pANaM ca ciraM ca mA kRthAH // 5 tataste puruSavyAghrA gatvA strIbhistu saMvidam / yudhiSThira uvAca / kRtvA vyAyAmapUrvANi kRtyAni pratikarma ca // 33 / evamAhAyamasito devalo munisattamaH / tataH kRtAhnikAH sarve divycndnruussitaaH| imAni lokadvArANi yo vai saMcarate sadA // 6 kalyANamanasazcaiva brAhmaNAnsvasti vAcya ca // 34 / idaM vai devanaM pApaM mAyayA kitavaiH saha / -356
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 53. 7] sabhAparva [2. 54.5 dharmeNa tu jayo yuddhe tatparaM sAdhu devanam // 7 zuzubhe sA sabhA rAjanarAjabhistaiH samAgataiH / nAryA mlecchanti bhASAbhirmAyayA na carantyuta / devairiva mahAbhAgaiH samavetaitriviSTapam // 20 ajihmamazaThaM yuddhametatsatpuruSavratam // 8 sarve vedavidaH zUrAH sarve bhAsvaramUrtayaH / zaktito brAhmaNAnvandyAJzikSituM prayatAmahe / prAvartata mahArAja suhRddayUtamanantaram / / 21 tadvai vittaM mAtidevIrmA jaiSIH zakune param // 9 yudhiSThira uvAca / nAhaM nikRtyA kAmaye sukhAnyuta dhanAni vaa|| ayaM bahudhano rAjansAgarAvartasaMbhavaH / kitavasyApyanikRtevRttametanna pUjyate // 10 maNihArottaraH zrImAnkanakottamabhUSaNaH // 22 zakuniruvAca / . etadrAjandhanaM mahyaM pratipANastu kastava / zrotriyo'zrotriyamuta nikRtyaiva yudhisstthir| bhavatveSa kramastAta jayAmyenaM durodaram // 23 vidvAnaviduSo'bhyeti nAhustAM nikRtiM jnaaH||11 duryodhana uvAca / evaM tvaM mAmihAbhyetya nikRtiM yadi manyase / santi me maNayazcaiva dhanAni vividhAni ca / devanAdvinivartasva yadi te vidyate bhayam / / 12 matsarazca na me'rtheSu jayAmyenaM durodaram // 24 yudhiSThira uvaac| vaizaMpAyana uvaac| AhUto na nivarteyamiti me vratamAhitam / tato jagrAha zakunistAnakSAnakSatattvavit / vidhizca balavAnarAjandiSTasyAsmi vaze sthitaH // 13 / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 25 asminsamAgame kena devanaM me bhvissyti| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi pratipANazca ko'nyo'sti tato dyUtaM prvrttaam||14 tripaJcAzo'dhyAyaH // 53 // duryodhana uvaac| ahaM dAtAsmi ratnAnAM dhanAnAM ca vizAM pte| yudhiSThira uvaac| madarthe devitA cAyaM zakunirmAtulo mama / / 15 mattaH kaitavakenaiva yajito'smi durodaram / yudhiSThira uvaac| zakune hanta dIvyAmo glahamAnAH shsrshH|| 1 anyenAnyasya viSamaM devanaM pratibhAti me / ime niSkasahasrasya kuNDino bharitAH zatam / etadvidvannupAdatsva kAmamevaM pravartatAm // 16 kozo hiraNyamakSayyaM jAtarUpamanekazaH / vaizaMpAyana uvaac| etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 2 upohyamAne dyUte tu rAjAnaH sarva eva te| vaizaMpAyana uvaac| dhRtarASTra puraskRtya vivizustAM sabhAM tataH // 17 ityuktaH zakuniH prAha jitamityeva taM nRpam // 3 bhISmo droNaH kRpazcaiva vidurazca mahAmatiH / yudhiSThira uvAca / . nAtIvaprItamanasaste'nvavartanta bhArata // 18 ayaM sahasrasamito vaiyAghraH supravartitaH / te dvaMdvazaH pRthakcaiva siMhagrIvA mahaujasaH / sucakropaskaraH zrImAnkiGkiNIjAlamaNDitaH // 4 siMhAsanAni bhUrINi vicitrANi ca bhejire // 19 / saMhrAdano rAjaratho ya ihAsmAnupAvahat / -357 -
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 54.5] mahAbhArate [2. 54. 26 jaitro rathavaraH puNyo meghasAgaranisvanaH / / 5 pradakSiNAnulomAzca prAvAravasanAH sadA // 16 aSTau yaM kuraracchAyAH sadazvA rASTrasaMmatAH / prAjJA medhAvino dakSA yuvAno mRSTakuNDalAH / vahanti naiSAmucyeta padA bhUmimupaspRzan / pAtrIhastA divArAtramatithInbhojayantyuta / etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 6 etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 17 vaizaMpAyana uvAca / vaizaMpAyana uvAca / etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 7 jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 18 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvAca / sahasrasaMkhyA nAgA me mattAstiSThanti saubala / rathAstAvanta eveme hemabhANDAH patAkinaH / hemakakSAH kRtApIDAH padmino hemamAlinaH // 8 hayairvinItaiH saMpannA rathibhizcitrayodhibhiH // 19 sudAntA rAjavahanAH sarvazabdakSamA yudhi| ekaiko yatra labhate sahasraparamAM bhRtim / ISAdantA mahAkAyAH sarve cASTakareNavaH // 9 yudhyato'yudhyato vApi vetanaM mAsakAlikam / sarve ca purabhettAro nagameghanibhA gajAH / etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA / 20 etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 10 vaizaMpAyana uvaac| vaizaMpAyana uvaac| ityevamukte pArthena kRtavairo durAtmavAn / tamevaMvAdinaM pArthaM prahasanniva saubalaH / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 21 jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 11 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvAca / ashvaaNstittiriklmaassaangaandhrvaanhemmaalinH| . zataM dAsIsahasrANi taruNyo me prbhdrikaaH| dadI citrarathastuSTo yAMstAngANDIvadhanvane / kambukeyUradhAriNyo niSkakaNThyaH svlNkRtaaH||12 etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 22 mahArhamAlyAbharaNAH suvstraashcndnokssitaaH| vaizaMpAyana uvaac| maNInhema ca bibhratyaH sarvA vai suukssmvaassH||13 etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / anusevAM carantImAH kuzalA nRtyasAmasu / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata / / 23 snAtakAnAmamAtyAnAM rAjJAM ca mama zAsanAt / yudhiSThira uvaac| etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 14 rathAnAM zakaTAnAM ca hayAnAM cAyutAni me / vaizaMpAyana uvAca / yuktAnAmeva tiSThanti vAhairucAvacairvRtAH // 24 etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / evaM varNasya varNasya samuccIya sahasrazaH / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 15 kSIraM pibantastiSThanti bhuJjAnAH zAlitaNDulAn // 25 yudhiSThira uvAca / SaSTistAni sahasrANi sarve pRthulvksssH| etAvantyeva dAsAnAM sahasrANyuta santi me| etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 26 -358 -
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 54. 27 ] sabhAparva [2. 56. 2 vaizaMpAyana uvAca / tvanniyuktaH savyasAcI nigRhNAtu suyodhanam / etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / nigrahAdasya pApasya modantAM kuravaH sukham // 8 jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 27 kAkenemAMzcitrabardAzArdUlAnkroSTukena ca / yudhiSThira uvaac| krINISva pANDavAnrAjanmA majjIH zokasAgare // 9 tAmralohaiH parivRtA nidhayo me catuHzatAH / tyajetkulArthe puruSaM grAmasyArthe kulaM tyajet / pazcadrauNika ekaikaH suvarNasyAhatasya vai / grAmaM janapadasyArthe AtmArthe pRthivIM tyajet // 10 etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 28 sarvajJaH sarvabhAvajJaH sarvazatrubhayaMkaraH / vaizaMpAyana uvAca / iti sma bhASate kAvyo jambhatyAge mhaasuraan||11 etacchrutvA vyavasito nikRtiM smupaashritH| hiraNyaSThIvinaH kazcitpakSiNo vanagocarAn / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata / / 29 gRhe kila kRtAvAsAllobhAdrAjannapIDayat // 12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi . sadopabhojyAllobhAndho hiraNyArthe paraMtapa / catuHpaJcAzo'dhyAyaH // 54 // AyatiM ca tadAtvaM ca ubhe sadyo vyanAzayat // 13 55 tadAtvakAmaH pANDUMstvaM mA druho bharatarSabha / vidura uvaac| mohAtmA tapyase pazcAtpakSihA puruSo yathA // 14 mahArAja vijAnIhi yattvAM vakSyAmi tacchRNu / jAtaM jAtaM pANDavebhyaH puSpamAdatsva bhArata / mumUrSorauSadhamiva na rocetApi te zrutam // 1 mAlAkAra ivArAme snehaM kurvanpunaH punaH // 15 yadvai purA jAtamAtro rurAva vRkSAnaGgArakArIva mainAndhAkSIH samUlakAn / gomAyuvadvisvaraM pApacetAH / mA gamaH sasutAmAtyaH sabalazca parAbhavam / / 16 duryodhano bhAratAnAM kulannaH samavetAnhi kaH pArthAnpratiyudhyeta bhArata / . . so'yaM yukto bhavitA kAlahetuH // 2 marudbhiH sahito rAjannapi sAkSAnmarutpatiH // 17 gRhe vasantaM gomAyuM tvaM vai matvA na budhyase / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi duryodhanasya rUpeNa zRNu kAvyAM giraM mama // 3 paJcapaJcAzo'dhyAyaH // 55 // madhu vai mAdhviko labdhvA prapAtaM nAvabudhyate / Aruhya taM majati vA patanaM vAdhigacchati // 4 vidura uvaac| so'yaM matto'kSadevena madhuvanna parIkSate / dyUtaM mUlaM kalahasyAnupAti prapAtaM budhyate naiva vairaM kRtvA mahArathaiH // 5 ___ mithobhedAya mahate vA raNAya / viditaM te mahArAja rAjasvevAsamaJjasam / yadAsthito'yaM dhRtarASTrasya putro andhakA yAdavA bhojAH sametAH kaMsamatyajan / / 6 / duryodhanaH sRjate vairamugram // 1 niyogAcca hate tsminkRssnnenaamitrghaatinaa| prAtipIyAH zAMtanavA bhaimasenAH sabAlikAH / evaM te jJAtayaH sarve modamAnAH zataM samAH // 7 duryodhanAparAdhena kRcchre prApsyanti sarvazaH // 2 - 359 -
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 56. 3] mahAbhArate [ 2. 57.7 duryodhano madeva kSemaM rASTrAdapohati / mAyAyodhI bhArata pArvatIyaH // 10 viSANaM gauriva madAtsvayamArujate balAt // 3 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi yazcittamanveti parasya rAja SaTpaJcAzo'dhyAyaH // 56 // nvIraH kaviH svAmatipatya dRSTim / nAvaM samudra iva bAlanetrA duryodhana uvAca / __mAruhya ghore vyasane nimajjet // 4 pareSAmeva yazasA zlAghase tvaM duryodhano glahate pANDavena sadA channaH kutsayandhArtarASTrAn / priyAyase tvaM jayatIti tacca / jAnImastvAM vidura yatpriyastvaM atinarmAjjAyate saMprahAro bAlAnivAsmAnavamanyase tvam // 1 yato vinAzaH samupaiti puMsAm // 5 / suvijJeyaH puruSo'nyatrakAmo AkarSaste'vAkphalaH kupraNIto nindAprazaMse hi tathA yunakti / hRdi prauDho matrapadaH samAdhiH / jihvA manaste hRdayaM nirvyanakti yudhiSThireNa saphalaH saMstavo'stu ___ jyAyo nirAha manasaH prAtikUlyam // 2 utsaGgena vyAla ivAhRto'si sAmnaH surikto'rimateH sudhanvA // 6 mArjAravatpoSakaM copahaMsi / prAtipIyAH zAMtanavAzca rAja bhartRghnatvAnna hi pApIya AhunkAvyAM vAcaM zRNuta mAtyagAdvaH / stasmAtkSattaH kiM na bibheSi pApAt // 3 vaizvAnaraM prajvalitaM sughora jitvA zatrUnphalamAptaM mahanno mayuddhena prazamayatotpatantam // 7 mAsmAnkSattaH paruSANIha vocH| yadA manyu pANDavo'jAtazatru dviSadbhistvaM saMprayogAbhinandI na saMyacchedakSamayAbhibhUtaH / muhurteSaM yAsi naH saMpramohAt // 4 vRkodaraH savyasAcI yamau ca amitratAM yAti naro'kSamaM bruvako'tra dvIpaH syAttumule vastadAnIm // 8 * nigUhate guhymmitrsNstve| mahArAja prabhavastvaM dhanAnAM tadAzritApatrapA kiM na bAdhate ___purA dyUtAnmanasA yAvadiccheH / ___ yadicchasi tvaM tadihAdya bhASase // 5 bahu vittaM pANDavAMzcejayestvaM mA no'vamaMsthA vidma manastavedaM ___kiM tena syAdvasu vindeha pArthAn // 9 zikSasva buddhiM sthavirANAM sakAzAt / jAnImahe devitaM saubalasya yazo rakSasva vidura saMpraNItaM __ veda dyUte nikRtiM pArvatIyaH / ___ mA vyApRtaH parakAryeSu bhUstvam // 6 yataH prAptaH zakunistatra yAtu ahaM karteti vidura mAvasaMsthA - 360 -
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 57.7] sabhAparva [2. 58. 3 mA no nityaM paruSANIha vocaH / anupriyaM cedanukAGkSase tvaM na tvAM pRcchAmi vidura yaddhitaM me sarveSu kAryeSu hitAhiteSu / svasti kSattarmA titikSunkSiNu tvam // 7 striyazca rAjaJjaDapaGgukAMzca ekaH zAstA na dvitIyo'sti zAstA pRccha tvaM vai tAzAMzcaiva mUDhAn // 16 garne zayAnaM puruSa zAsti shaastaa| labhyaH khalu prAtipIya naro'nupriyavAgiha / tenAnuziSTaH pravaNAdivAmbho apriyasya tu pathyasya vaktA zrotA ca durlabhaH // 17 __ yathA niyukto'smi tathA vahAmi // 8 yastu dharme parAzvasya hitvA bhartuH priyApriye / bhinatti zirasA zailamahiM bhojayate ca yH| apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn // 18 sa eva tasya kurute kAryANAmanuzAsanam // 9 avyAdhijaM kaTukaM tIkSNamuSNaM yo balAdanuzAstIha so'mitraM tena vindati / yazomuSaM paruSaM puutigndhi| mitratAmanuvRttaM tu samupekSeta paNDitaH // 10 satAM peyaM yanna pibantyasanto pradIpya yaH pradIptAgniM prAktvarannAbhidhAvati / ___ manyu mahArAja piba prazAmya // 19 bhasmApi na sa vindeta ziSTaM vacana bhArata // 11 vaicitravIryasya yazo dhanaM ca na vAsayetpAravayaM dviSantaM vAJchAmyahaM sahaputrasya zazvat / . vizeSataH kSattarahitaM manuSyam / yathA tathA vo'stu namazca vo'stu sa yatrecchasi vidura tatra gaccha mamApi ca svasti dizantu viprAH // 20 susAntvitApi hyasatI strI jahAti // 12 AzIviSAnnetraviSAnkopayenna tu paNDitaH / vidura uvAca / evaM te'haM vadAmIdaM prayataH kurunandana // 21 etAvatA ye puruSaM tyajanti iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi . teSAM sakhyamantavadrUhi rAjan / ___ saptapaJcAzo'dhyAyaH // 57 // rAjJAM hi cittAni pariplutAni / sAntvaM dattvA musalairghAtayanti // 13 shkuniruvaac| abAlastvaM manyase rAjaputra bahu vittaM parAjaiSIH pANDavAnAM yudhiSThira / __ bAlo'hamityeva sumandabuddhe / AcakSva vittaM kaunteya yadi te'styaparAjitam // 1 yaH sauhRde puruSaM sthApayitvA yudhiSThira uvaac| - pazcAdenaM dUSayate sa bAlaH // 14 mama vittamasaMkhyeyaM yadahaM veda saubala / na zreyase nIyate mandabuddhiH atha tvaM zakune kasmAdvittaM samanupRcchasi // 2 strI zrotriyasyeva gRhe praduSTA / ayutaM prayutaM caiva kharva padmaM tathArbudam / dhruvaM na rodbharatarSabhasya zaGkha caiva nikharvaM ca samudraM cAtra paNyatAm / ___ patiH kumAryA iva SaSTivarSaH // 15 etanmama dhanaM rAjaMstena dIvyAmyahaM tvayA // 3 ma.bhA. 46 -861 -
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 58. 4] mahAbhArate [2. 58. 21 vaizaMpAyana uvaac| vaizaMpAyana uvAca / etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / evamuktvA tu zakunistAnakSAnpratyapadyata / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 4 jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 13 yudhiSThira uvAca / __ yudhiSThira uvAca / gavAzvaM bahudhenUkamasaMkhyeyamajAvikam / ayaM dhrmaanshdevo'nushaasti| yatkiMcidanuvarNAnAM prAksindhorapi saubala / ___ loke hyasminpaNDitAkhyAM gatazca / etanmama dhanaM rAjaMstena dIvyAmyahaM tvayA // 5 anarhatA rAjaputreNa tena vaizaMpAyana uvAca / tvayA dIvyAmyapriyavatpriyeNa // 14 etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / vaizaMpAyana uvAca / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 6 etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / yudhiSThira uvAca / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 15 puraM janapado bhUmirabrAhmaNadhanaiH saha / zakuniruvAca / abrAhmaNAzca puruSA rAjaziSTaM dhanaM mama / mAdrIputrau priyau rAjaMstavamau vijitau myaa| . etadrAjandhanaM mahyaM tena dIvyAmyahaM tvayA // 7 garIyAMsau tu te manye bhImasenadhanaMjayau // 16 vaizaMpAyana uvAca / yudhiSThira uvAca / etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / / adharmaM carase nUnaM yo nAvekSasi vai nayam / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 8 yo naH sumanasA mUDha vibhedaM kartumicchasi // 17 yudhiSThira uvAca / . zakuniruvAca / rAjaputrA ime rAjazobhante yena bhUSitAH / garne mattaH prapatati pramattaH sthANumRcchati / kuNDalAni ca niSkAzca sarvaM cAGgavibhUSaNam / jyeSTho rAjanvariSTho'si namaste bharatarSabha // 18 etanmama dhanaM rAjaMstena dIvyAmyahaM tvayA // 9 svapne na tAni pazyanti jAgrato vA yudhiSThira / vaizaMpAyana uvAca / kitavA yAni dIvyantaH pralapantyutkaTA iva // 19 etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / . yudhiSThira uvAca / . jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 10 yo naH saMkhye nauriva pAranetA yudhiSThira uvAca / __ jetA ripUNAM raajputrstrsvii| zyAmo yuvA lohitAkSaH siMhaskandho mahAbhujaH / anarhatA lokavIreNa tena nakulo glaha eko me yaccaitatsvagataM dhanam // 11 dIvyAmyahaM zakune phalgunena // 20 ___ zakuniruvAca / vaizaMpAyana uvAca / priyaste nakulo rAjanarAjaputro yudhiSThira / etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / asmAkaM dhanatAM prApto bhUyastvaM kena dIvyasi // 12 / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 21 -862 -
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 58. 22] sabhAparva [2. 58.42 shkuniruvaac| vaizaMpAyana uvAca / ayaM mayA pANDavAnAM dhanurdharaH evamuktvA matAkSastAnglahe sarvAnavasthitAn / parAjitaH pANDavaH savyasAcI / parAjayallokavIrAnAkSepeNa pRthakpRthak // 30 . mImena rAjandayitena dIvya zakuniruvAca / yatkaitavyaM pANDava te'vaziSTam // 22 asti vai te priyA devI glaha eko'parAjitaH / yudhiSThira uvAca / paNasva kRSNAM pAJcAlIM tayAtmAnaM punarjaya // 31 yo no netA yo yudhAM naH praNetA yudhiSThira uvaac| __ yathA vaJI dAnavazatrurekaH / naiva hrasvA na mahatI nAtikRSNA na rohiNI / tiryakprekSI saMhatabhrUmahAtmA sarAgaraktanetrA ca tayA dIvyAmyahaM tvayA // 32 siMhaskandho yazca sadAtyamarSI // 23 zAradotpalapatrAkSyA shaardotplgndhyaa| balena tulyo yasya pumAnna vidyate zAradotpalasevinyA rUpeNa zrIsamAnayA // 33 ___ gadAbhRtAmagrya ihaarimrdnH| tathaiva syAdAnRzaMsyAttathA syAdrUpasaMpadA / anarhatA rAjaputreNa tena . . tathA syAcchIlasaMpattyA yAmicchetpuruSaH striyam 34 dIvyAmyahaM bhImasenena rAjan / / 24 caramaM saMvizati yA prathamaM pratibudhyate / vaizaMpAyana uvAca / A gopAlAvipAlebhyaH sarvaM veda kRtAkRtam // 35 etacchrutvA vyavasito nikRtiM samupAzritaH / AbhAti padmavadvaktraM sasvedaM mallikeva ca / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 25 vedImadhyA dIrghakezI tAmrAkSI nAtiromazA // 36 zakuniruvAca / tayaivaMvidhayA rAjanpAJcAlyAhaM sumadhyayA / glahaM dIvyAmi cArvaGgayA draupadyA hanta saubala // 37 bahu vittaM parAjaiSIrdhAsuMzca sahayadvipAn / vaizaMpAyana uvAca / AcakSva vittaM kaunteya yadi te'styaparAjitam // 26 evamukte tu vacane dharmarAjena bhArata / ... yudhiSThira uvAca / dhigdhigityeva vRddhAnAM sabhyAnAM niHsRtA girH||38 ahaM viziSTaH sarveSAM bhrAtRNAM dyitstthaa| cukSubhe sA sabhA rAjanarAjJAM saMjajJire kathAH / kuryAmaste jitAH karma svayamAtmanyupaplave // 27 bhISmadroNakRpAdInAM svedazca samajAyata // 39 vaizaMpAyana uvAca / ziro gRhItvA viduro gatasattva ivAbhavat / etacchrutvA vyavasito nikRti samupAzritaH / Aste dhyAyannadhovaktro niHzvasanpannago yathA // 40 jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata / 28 dhRtarASTrastu saMhRSTaH paryapRcchatpunaH punaH / zakuniruvAca / kiM jitaM kiM jitamiti hyAkAraM nAbhyarakSata // 41 etatpApiSThamakaroryadAtmAnaM parAjitaH / jaharSa karNo'tibhRzaM saha duHzAsanAdibhiH / ziSTe sati dhane rAjanpApa AtmaparAjayaH // 29 / itareSAM tu sabhyAnAM netrebhyaH prApatajjalam // 42 - 363 -
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 58. 43] mahAbhArate [ 2. 60.2 saubalastvavicAryaiva jitakAzI madotkaTaH / tAnpaNDito nAvasajetpareSu // 7 jitamityeva tAnakSAnpunarevAnvapadyata // 43 ajo hi zastramakhanatkilaikaH iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ____ zastre vipanne padbhirapAsya bhUmim / assttpnycaasho'dhyaayH|| 54 // nikRntanaM svasya kaNThasya ghoraM tadvadvairaM mA khanIH pANDuputraiH // 8 duryodhana uvaac| na kiMcidIDyaM pravadanti pApaM ehi kSattadraupadImAnayasva vanecaraM vA gRhamedhinaM vaa| priyAM bhAryAM saMmatAM pANDavAnAm / tapasvinaM saMparipUrNavidyu saMmArjatAM vezma paraitu zIghra ___ bhaSanti haivaM zvanarAH sadaiva // 9 mAnando naH saha dAsIbhirastu // 1 dvAraM sughoraM narakasya jijJa vidura uvAca / na budhyase dhRtarASTrasya putra / durvibhAvyaM bhavati tvAdRzena tvAmanvetAro bahavaH kurUNAM / __na manda saMbudhyasi pAzabaddhaH / dyUtodaye saha duHzAsanena // 10 prapAte tvaM lambamAno na vetsi / majjantyalAbUni zilAH plavante vyAghrAnmRgaH kopayase'tibAlyAt // 2 __muhyanti nAvo'mbhasi zazvadeva / AzIviSAH zirasi te pUrNakozA mhaavissaaH| mUDho rAjA dhRtarASTrasya putro mA kopiSTAH sumandAtmanmA gamastvaM yamakSayam // 3 na me vAcaH pathyarUpAH zRNoti // 11 na hi dAsItvamApannA kRSNA bhavati bhArata / anto nUnaM bhavitAyaM kurUNAM anIzena hi rAjJaiSA paNe nyasteti me mtiH||4 sudAruNaH sarvaharo vinaashH| ayaM dhatte veNurivAtmaghAtI vAcaH kAvyAH suhRdAM pathyarUpA phalaM rAjA dhRtarASTrasya putrH| .. na zrUyante vardhate lobha eva // 12 dyUtaM hi vairAya mahAbhayAya iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi pakko na budhyatyayamantakAle // 5 ekonssssttitmo'dhyaayH|| 59 // nAraMtudaH syAnna nRzaMsavAdI __ na hInataH paramabhyAdadIta / vaizaMpAyana uvAca / yayAsya vAcA para udvijeta dhigastu kSattAramiti bruvANo na tAM vadedruzatI pApalokyAm // 6 darpaNa matto dhRtarASTrasya putraH / samuccarantyativAdA hi vaktrA avaikSata prAtikAmI sabhAyAbairAhataH zocati rAtryahAni / ____ muvAca cainaM paramAryamadhye // 1 parasya nAmarmasu te patanti tvaM prAtikAmindraupadImAnayasva - 364 -
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 60. 2] sabhAparva [2. 60. 17 draupadyuvAca / na te bhayaM vidyate pANDavebhyaH / / yudhiSThirastu nizceSTo gatasattva ivAbhavat / kSattA hyayaM vivadatyeva bhIru na taM sUtaM pratyuvAca vacanaM sAdhvasAdhu vA // 9 na cAsmAkaM vRddhikAmaH sadaiva / / 2 duryodhana uvAca / evamuktaH prAtikAmI sa sUtaH ihaitya kRSNA pAJcAlI praznametaM prabhASatAm / prAyAcchIghraM rAjavaco nizamya / ihaiva sarve zRNvantu tasyA asya ca yadvacaH // 10 pravizya ca zveva sa siMhagoSThaM vaizaMpAyana uvAca / samAsadanmahiSIM pANDavAnAm // 3 sa gatvA rAjabhavanaM duryodhanavazAnugaH / prAtikAmyuvAca / uvAca draupadI sUtaH prAtikAmI vyathanniva // 11 yudhiSThire dyUtamadena matte sabhyAstvamI rAjaputryAhvayanti duryodhano draupadi tvAmajaiSIt / / manye prAptaH saMkSayaH kauravANAm / sA prapadya tvaM dhRtarASTrasya vezma na vai samRddhiM pAlayate laghIyAnayAmi tvAM karmaNe yAjJaseni // 4 nyattvaM sabhAmeSyasi rAjaputri / / 12 draupadhuvAca / kathaM tvevaM vadasi prAtikAmi evaM nUnaM vyadadhAtsaMvidhAtA : ko vai dIvyedbhAryayA rAjaputraH / ____ sparzAvubhau spRzato dhIrabAlau / mUDho rAjA dyUtamadena matta dharmaM tvekaM paramaM prAha loke ... Aho nAnyatkaitavamasya kiMcit // 5 sa naH zamaM dhAsyati gopyamAnaH // 13 prAtikAmyuvAca / vaizaMpAyana uvAca / yadA nAbhUkaitavamanyadasya yudhiSThirastu tacchrutvA duryodhanacikIrSitam / . . tadAdevItpANDavo'jAtazatruH / draupadyAH saMmataM dUtaM prAhiNodbharatarSabha / / 14 nyastAH pUrvaM bhrAtarastena rAjJA ekavastrA adhonIvI rodamAnA rajasvalA / svayaM cAtmA tvamatho rAjaputri // 6 sabhAmAgamya pAJcAlI zvazurasyAgrato'bhavat // 15 dropadyuvAca / tatasteSAM mukhamAlokya rAjA gaccha tvaM kitavaM gatvA sabhAyAM pRccha sUtaja / duryodhanaH sUtamuvAca hRSTaH / kiM nu pUrvaM parAjaiSIrAtmAnaM mAM nu bhArata / ihaivaitAmAnaya prAtikAmietajjJAtvA tvamAgaccha tato mAM naya sUtaja // 7 npratyakSamasyAH kuravo bruvantu // 16 vaizaMpAyana uvAca / tataH sUtastasya vazAnugAmI sabhAM gatvA sa covAca draupadyAstadvacastadA / ___ bhItazca kopAmupadAtmajAyAH / kasyezo naH parAjaiSIriti tvAmAha draupadI / vihAya mAnaM punareva sabhyAkiM nu pUrvaM parAjaiSIrAtmAnamatha vApi mAm // 8 nuvAca kRSNAM kimahaM bravImi // 17 -365 -
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 60. 18 ] mahAbhArate [2. 60. 32 duryodhana uvaac| zanairuvAcAdya rajakhalAsmi / duHzAsanaiSa mama sUtaputro ekaM ca vAso mama mandabuddhe vRkodraadudvijte'lpcetaaH| sabhAM netuM nArhasi mAmanArya // 25 svayaM pragRhyAnaya yAjJasenI tato'bravIttAM prasabhaM nigRhya - kiM te kariSyantyavazAH sapatnAH // 18 kezeSu kRSNeSu tadA sa kRSNAm / tataH samutthAya sa rAjaputraH kRSNaM ca jiSNuM ca hari naraM ca zrutvA bhrAtuH kopaviraktadRSTiH / trANAya vikroza nayAmi hi tvAm // 26 pravizya tadvezma mahArathAnA rajasvalA vA bhava yAjJaseni mityabravIdraupadI rAjaputrIm // 19 ___ ekAmbarA vApyatha vA vivstraa| eohi pAzcAli jitAsi kRSNe dyUte jitA cAsi kRtAsi dAsI duryodhanaM pazya vimuktljjaa| dAsISu kAmazca yathopajoSam / / 27 kurUnbhajasvAyatapadmanetre prakIrNakezI patitArdhavastrA dharmeNa labdhAsi sabhAM paraihi // 20 duHzAsanena vyvdhuuymaanaa| tataH samutthAya sudurmanAH sA hrImatyamarSeNa ca dahyamAnA vivarNamAmRjya mukhaM kareNa / zanairidaM vAkyamuvAca kRSNA // 28 ArtA pradudrAva yataH striyastA ime sabhAyAmupadiSTazAstrAH .. vRddhasya rAjJaH kurupuMgavasya // 21 kriyAvantaH sarva evendrakalpAH / tato javenAbhisasAra roSA gurusthAnA guravazcaiva sarve ___ duHshaasnstaambhigjmaanH| teSAmagre notsahe sthAtumevam // 29 dIrdheSu nIleSvatha cormimatsu nRzaMsakarmastvamanAyavRtta jagrAha kezeSu narendrapatnIm // 22 mA mAM vivastrAM kRdhi mA vikArSIH / : ye rAjasUyAvabhRthe jalena na marSayeyustava rAjaputrAH __mahAkratI matrapUtena siktaaH| . sendrApi devA yadi te sahAyAH // 30 te pANDavAnAM paribhUya vIrya dharme sthito dharmasutazca rAjA ___ balAtpramRSTA dhRtarASTrajena // 23 dharmazca sUkSmo nipuNopalabhyaH / sa tAM parAmRzya sabhAsamIpa vAcApi bhartuH paramANumAtraM __ mAnIya kRSNAmatikRSNakezIm / necchAmi doSaM svaguNAnvisRjya // 31 duHzAsano nAthavatImanAthava idaM tvanAryaM kuruvIramadhye ____cakarSa vAyuH kadalImivArtAm // 24 rajasvalAM yatparikarSase mAm / sA kRSyamANA namitAGgayaSTiH na cApi kazcitkurute'tra pUjA - 366 -
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 60. 32] samAparva [2. 60. 48 dhruvaM tavedaM matamanvapadyan // 32 dhigastu naSTaH khalu bhAratAnAM ... dharmastathA kSatravidAM ca vRttam / yatrAbhyatItAM kurudharmavelAM ... prekSanti sarve kuravaH sabhAyAm // 33 droNasya bhISmasya ca nAsti sattvaM .... dhruvaM tathaivAsya mahAtmano'pi / rAjJastathA hImamadharmamugraM na lakSayante kuruvRddhamukhyAH // 34 . tathA bruvantI karuNaM sumadhyamA ___ kAkSeNa bhartRnkupitAnapazyat / sA pANDavAnkopaparItadehA- nsaMdIpayAmAsa kaTAkSapAtaiH // 35 hRtena rAjyena tathA dhanena ratnaizca mukhyairna tathA babhUva / yathArtayA kopasamIritena - kRSNAkaTAkSeNa babhUva duHkham // 36 duHzAsanazcApi samIkSya kRSNA mavekSamANAM kRpnnaanptiiNstaan| AdhUya vegena visaMjJakalpA muvAca dAsIti hasannivonaH // 37 karNastu tadvAkyamatIva hRSTaH saMpUjayAmAsa hasansazabdam / gAndhArarAjaH subalasya putra. stathaiva duHzAsanamabhyanandat // 38 sabhyAstu ye tatra babhUvuranye tAbhyAmRte dhArtarASTraNa caiva / teSAmabhUduHkhamatIva kRSNAM dRSTvA sabhAyAM parikRSyamANAm / / 39 . / - 367 bhISma uvaac| na dharmasaukSmyAtsubhage vivaktuM ___ zaknomi te praznamimaM yathAvat / asvo hyazaktaH paNituM parasvaM striyazca bharturvazatAM samIkSya // 40 tyajeta sarvAM pRthivIM samRddhAM yudhiSThiraH satyamatho na jahyAt / uktaM jito'smIti ca pANDavena tasmAnna zaknomi vivektumetat // 41 .. yate'dvitIyaH zakuni reSu kuntIsutastena nisRSTakAmaH / na manyate tAM nikRtiM mahAtmA tasmAnna te praznamimaM bravImi // 42 / draupadhuvAca / AhUya rAjA kuzalaiH sabhAyAM __ dussttaatmbhinekRtikairnaaryaiH / tapriyairnAtikRtaprayatnaH _kasmAdayaM nAma nisRssttkaamH|| 43 sa zuddhabhAvo nikRtipravRtti mabudhyamAnaH kurupaannddvaayyH| saMbhUya sarvaizca jito'pi yasmA tpazcAcca yatkaitavamabhyupetaH / / 44 tiSThanti ceme kuravaH sabhAyA mIzAH sutAnAM ca tathA snuSANAm / samIkSya sarve mama cApi vAkyaM vibrUta me praznamimaM yathAvat // 45 .. vaizaMpAyana uvaac| tathA bruvantIM karuNaM rudantI mvekssmaannaamskRtptiiNstaan| duHzAsanaH paruSANyapriyANi -
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 60. 46 ] mahAbhArate [2. 61. 25 vAkyAnyuvAcAmadhurANi caiva // 46 vaizaMpAyana uvaac| tAM kRSyamANAM ca rajasvalAM ca tathA tAnduHkhitAndRSTvA pANDavAndhRtarASTrajaH / srastottarIyAmatadarhamANAm / klizyamAnAM ca pAJcAlIM vikarNa idamabravIt // 11 vRkodaraH prekSya yudhiSThiraM ca yAjJasenyA yaduktaM tadvAkyaM vibrUta pArthivAH / cakAra kopaM paramArtarUpaH // 47 avivekena vAkyasya narakaH sadya eva naH // 12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi ssssttitmo'dhyaayH|| 6 // bhISmazca dhRtarASTrazca kuruvRddhatamAvubhau / 61 sametya nAhatuH kiMcidvidurazca mahAmatiH // 13 bhIma uvAca / bhAradvAjo'pi sarveSAmAcAryaH kRpa eva ca / bhavanti deze bandhakyaH kitavAnAM yudhiSThira / ata etAvapi praznaM nAhaturdvijasattamau // 14 na tAbhista dIvyanti dayA caivAsti tAsvapi // 1 ye tvanye pRthivIpAlAH sametAH sarvato dizaH / kAzyo yadvalimAhAdrivyaM yaccAnyaduttamam / kAmakrodhau samutsRjya te bruvantu yathAmati // 15 tathAnye pRthivIpAlA yAni ratnAnyupAharan // 2 yadidaM draupadI vAkyamuktavatyasakRcchubhA / vAhanAni dhanaM caiva kavacAnyAyudhAni ca / vimRzya kasya kaH pakSaH pArthivA vadatottaram // 16 rAjyamAtmA vayaM caiva kaitavena hRtaM paraiH // 3 evaM sa bahuzaH sarvAnuktavAMstAnsabhAsadaH / na ca me tatra kopo'bhUtsarvasyezo hi no bhavAn / na ca te pRthivIpAlAstamUcuH sAdhvasAdhu vA // 17 idaM tvatikRtaM manye draupadI yatra paNyate // 4 uktvA tathAsakRtsarvAnvikarNaH pRthivIpatIn / eSA hyanahatI bAlA pANDavAnprApya kauravaiH / pANiM pANau viniSpiSya niHshvsnnidmbrviit||18 tvatkRte klizyate kSudairnRzaMsainikRtipriyaH // 5 vibrUta pRthivIpAlA vAkyaM mA vA kathaMcana / asyAH kRte manyurayaM tvayi rAjannipAtyate / manye nyAyyaM yadatrAhaM taddhi vakSyAmi kauravAH // 19 bAhU te saMpradhakSyAmi sahadevAgnimAnaya // 6 catvAryAhurnarazreSThA vyasanAni mahIkSitAm / arjuna uvAca / mRgayAM pAnamakSAMzca grAmye caivAtisaktatAm // 20 na purA bhImasena tvamIdRzIrvaditA giraH / eteSu hi naraH sakto dharmamutsRjya vartate / paraiste nAzitaM nUnaM nRzaMsaidharmagauravam / / 7 tathAyuktena ca kRtAM kriyAM loko na manyate // 21 na sakAmAH pare kAryA dharmamevAcarottamam / tadayaM pANDuputreNa vyasane vartatA bhRzam / bhrAtaraM dhArmikaM jyeSThaM nAtikramitumarhati // 88 samAhUtena kitavairAsthito draupadIpaNaH // 22 AhUto hi parai rAjA kSAtradharmamanusmaran / sAdhAraNI ca sarveSAM paannddvaanaamninditaa| dIvyate parakAmena tannaH kIrtikaraM mahat / / 9 / jitena pUrvaM cAnena pANDavena kRtaH paNaH // 23 bhImasena uvaac| iyaM ca kIrtitA kRSNA saubalena paNArthinA / evamasmikRtaM vidyAM yadyanyAhaM dhanaMjaya / etatsarvaM vicAryAhaM manye na vijitAmimAm // 24 dIpte'nau sahitau bAhU nirdaheyaM balAdiva // 10 / etacchrutvA mahAnAdaH sabhyAnAmudatiSThata / -368 -
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 61. 25 ] sabhAparva [2. 61. 54 vikarNaM zaMsamAnAnAM saubalaM ca vinindatAm // 25 sabhAmadhye samAkSipya vyapakraSTuM pracakrame // 40 tasminnuparate zabde rAdheyaH krodhamUrchitaH / AkRSyamANe vasane draupadyAstu vizAM pate / pragRhya ruciraM bAhumidaM vacanamabravIt // 26 tadrUpamaparaM vastraM prAdurAsIdanekazaH // 41 dRzyante vai vikaNe hi vaikRtAni bahUnyapi / tato halahalAzabdastatrAsIddhoranisvanaH / tajjastasya vinAzAya yathAmiraraNiprajaH // 27 tadadbhutatamaM loke vIkSya sarvamahIkSitAm // 42 ete na kiMcidapyAhuzcodyamAnApi kRssnnyaa| zazApa tatra bhImastu rAjamadhye mahAsvanaH / dharmeNa vijitAM manye manyante drupadAtmajAm // 28 krodhAdvisphuramANoSTho viniSpiSya kare karam / / 43 tvaM tu kevalabAlyena dhArtarASTra vidIryase / idaM me vAkyamAdaddhaM kSatriyA lokavAsinaH / yadbhavISi sabhAmadhye bAlaH sthavirabhASitam // 29 noktapUrvaM narairanyairna cAnyo yadvadiSyati // 44 na ca dharma yathAtattvaM vetsiM duryodhnaavr| yadyetadevamuktvA tu na kuryAM pRthiviishvraaH| yadbhavISi jitAM kRSNAmajiteti sumandadhIH // 30 / pitAmahAnAM sarveSAM nAhaM gatimavApnuyAm // 45 kathaM hyavijitAM kRSNAM manyase dhRtarASTraja / asya pApasya durjAte ratApasadasya c| yadA sabhAyAM sarvasvaM nystvaanpaannddvaagrjH|| 31 na pibeyaM balAdvakSo bhittvA cedrudhiraM yudhi // 46 abhyantarA ca sarvaskhe draupadI bharatarSabha / tasya te vacanaM zrutvA sarvalokapraharSaNam / evaM dharmajitAM kRSNAM manyase na jitAM katham // 32 pracakrurbahulAM pUjAM kutsanto dhRtarASTrajam // 47 kIrtitA draupadI vAcA anujJAtA ca pANDavaiH / yadA tu vAsasAM rAziH sabhAmadhye samAcitaH / bhavatyavijitA kena hetunaiSA matA tava // 33 tato duHzAsanaH zrAnto vrIDitaH smupaavisht||48 manyase vA sabhAmetAmAnItAmekavAsasam / dhikzabdastu tatastatra smbhuullomhrssnnH| adharmeNeti tatrApi zRNu me vAkyamuttaram // 34 sabhyAnAM naradevAnAM dRSTvA kuntIsutAMstadA // 49 eko bhartA striyA devairvihitaH kurunandana / na vibruvanti kauravyAH praznametamiti sma ha / iyaM tvanekavazagA bandhakIti vinizcitA // 35 sa janaH krozati smAtra dhRtarASTra vigarhayan / / 50 asyAH sabhAmAnayanaM na citramiti me mtiH| tato bAhU samucchritya nivArya ca sabhAsadaH / ekAmbaradharatvaM vApyatha vApi vivastratA // 36 viduraH sarvadharmajJa idaM vacanamabravIt // 51 yazcaiSAM draviNaM kiMcidyA caiSA ye ca pANDavAH / vidura uvAca / saubaleneha tatsarva dharmeNa vijitaM vasu // 37 draupadI praznamuktvaivaM roravIti hyanAthavat / duHzAsana subAlo'yaM vikarNaH prAjJavAdikaH / na ca vibrUta taM praznaM sabhyA dharmo'tra piiddyte||52 pANDavAnAM ca vAsAMsi draupadyAzcApyupAhara // 38 sabhAM prapadyate hyAtaH prajvalanniva havyavAT / tacchrutvA pANDavAH sarve svAni vAsAMsi bhArata / taM vai satyena dharmeNa sabhyAH prazamayantyuta // 53 avakIryottarIyANi sabhAyAM samupAvizan // 39 / dharmapraznamatho brUyAdAtaH sabhyeSu mAnavaH / tato duHzAsano rAjandraupadyA vasanaM balAt / viyustatra te praznaM kAmakrodhavazAtigAH // 54 ma.bhA.47 - 369 -
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 61. 55] mahAbhArate [2. 61. 81 vikarNena yathAprajJamuktaH prazno narAdhipAH / | viddho dharmo hyadharmeNa sabhAM yatra prapadyate / bhavanto'pi hi taM praznaM vibruvantu yathAmati // 55 na cAsya zalyaM kRntanti viddhAstatra sbhaasdH||69 yo hi praznaM na vibrUyAddharmadarzI sabhAM gtH| ardhaM harati vai zreSThaH pAdo bhavati kartRSu / anRte yA phalAvAptistasyAH so'rdhaM samaznute // 56 pAdazcaiva sabhAsatsu ye na nindanti ninditam // 70 yaH punarvitathaM brUyAddharmadarzI sabhAM gtH| anenA bhavati zreSTho mucyante ca sbhaasdH| anRtasya phalaM kRtsnaM saMprApnotIti nizcayaH // 57 eno gacchati kartAraM nindA) yatra nindyate // 71 atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / vitathaM tu vadeyurye dharmaM prahlAda pRcchate / prahlAdasya ca saMvAdaM munerAGgirasasya ca // 58 iSTApUrtaM ca te ghnanti sapta caiva parAvarAn // 72 prahlAdo nAma daityendrastasya putro virocanaH / hRtasvasya hi yahuHkhaM hataputrasya cApi yat / kanyAhetorAGgirasaM sudhanvAnamupAdravat // 59 RNinaM prati yaccaiva rAjJA prastasya cApi yat // 73 ahaM jyAyAnahaM jyAyAniti kanyepsayA tdaa| striyAH patyA vihInAyAH sArthAddhaSTasya caiva yat / tayordevanamatrAsItprANayoriti naH zrutam // 60 adhyUDhAyAzca yaduHkhaM sAkSibhirvihatasya ca // 74 tayoH praznavivAdo'bhUtprahlAda tAvapRcchatAm / etAni vai samAnyAhurduHkhAni tridazezvarAH / jyAyAnka AvayorekaH praznaM prabrUhi mA mRSA // 61 tAni sarvANi duHkhAni prApnoti vitathaM bruvn||75 sa vai vivadanAdbhItaH sudhanvAnaM vyalokayat / samakSadarzanAtsAkSyaM zravaNAcceti dhAraNAt / taM sudhanvAbravItkruddho brahmadaNDa iva jvalan // 62 tasmAtsatyaM bruvansAkSI dharmArthAbhyAM na hiiyte||76 yadi vai vakSyasi mRSA prahlAdAtha na vakSyasi / vidura uvAca / zatadhA te ziro vajrI vajreNa prahariSyati / / 63 kazyapasya vacaH zrutvA prahlAdaH putramabravIt / sudhanvanA tathoktaH sanvyathito'zvatthaparNavat / zreyAnsudhanvA tvatto vai mattaH shreyaaNstthaanggiraaH||77 jagAma kazyapaM daityaH paripraSTuM mahaujasam // 64 mAtA sudhanvanazcApi zreyasI mAtRtastava / virocana sudhanvAyaM prANAnAmIzvarastava // 78 tvaM vai dharmasya vijJAtA daivasyehAsurasya ca / . sudhanvovAca / brAhmaNasya mahAprAjJa dharmakRcchramidaM zRNu // 65 putrasnehaM parityajya yastvaM dharme pratiSThitaH / yo vai praznaM na viyAdvitathaM vApi nirdizet / anujAnAmi te putraM jIvatveSa zataM smaaH|| 79 ke vai tasya pare lokAstanmamAcakSva pRcchataH / / 66 vidura uvAca / kazyapa uvaac| evaM vai paramaM dharmaM zrutvA sarve sbhaasdH| jAnanna vibruvanpraznaM kAmAkrodhAttathA bhayAt / yathApraznaM tu kRSNAyA manyadhvaM tatra kiM param // 80 sahasraM vAruNAnpAzAnAtmani pratimuJcati // 67 vaizaMpAyana uvaac| tasya saMvatsare pUrNe pAza ekaH pramucyate / vidurasya vacaH zrutvA nocuH kiMcana pArthivAH / tasmAtsatyaM tu vaktavyaM jAnatA satyamaJjasA // 68 / karNo duHzAsanaM tvAha kRSNAM dAsI gRhAnnaya // 81 - 370 - prahlAda uvaac|
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 61. 82] sabhAparva [2. 62. 23 draupadyuvAca / tAM vepamAnAM savrIDAM pralapantIM sma pANDavAn / ayaM hi mAM dRDhaM kSudraH kauravANAM yazoharaH / duHzAsanaH sabhAmadhye vicakarSa tapasvinIm / / 82 / kliznAti nAhaM tatsoDhuM ciraM zakSyAmi kaurvaaH||12 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi jitAM vApyajitAM vApi manyadhvaM vA yathA nRpAH / ___ ekaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // . tathA pratyuktamicchAmi tatkariSyAmi kaurvaaH|| 13 bhISma uvAca / draupadyuvAca / uktavAnasmi kalyANi dharmasya tu parAM gatim / purastAtkaraNIyaM me na kRtaM kAryamuttaram / loke na zakyate gantumapi viprairmahAtmabhiH // 14 vihvalAsmi kRtAnena karSatA balinA balAt // 1 balavAMstu yathA dharmaM loke pazyati pUruSaH / abhivAdaM karomyeSAM gurUNAM kurusaMsadi / sa dharmo dharmavelAyAM bhavatyabhihitaH paraiH // 15 na me syAdaparAdho'yaM yadidaM na kRtaM mayA // 2 na vivektuM ca te praznametaM zaknomi nizcayAt / vaizaMpAyana uvAca / sUkSmatvAdgahanatvAcca kAryasyAsya ca gauravAt / / 16 sA tena ca samuddhRtA duHkhena ca tapasvinI / nUnamantaH kulasyAsya bhavitA nacirAdiva / patitA vilalApedaM sabhAyAmatathocitA // 3 tathA hi kuravaH sarve lobhamohaparAyaNAH // 17 kuleSu jAtAH kalyANi vyasanAbhyAhatA bhRzam / svayaMvare yAsmi nRpaidRSTA raGge smaagtaiH| dhAnmArgAnna cyavante yathA nastvaM vadhUH sthitaa||18 na dRSTapUrvA cAnyatra sAhamadya sabhAM gatA // 4 upapannaM ca pAJcAli tavedaM vRttamIdRzam / yAM na vAyuna cAdityo dRSTavantau purA gRhe| yatkRcchramapi saMprAptA dharmamevAnvavekSase // 19 sAhamadya sabhAmadhye dRzyAmi kurusaMsadi / / 5 ete droNAdayazcaiva vRddhA dharmavido jnaaH| yAM na mRSyanti vAtena spRzyamAnAM purA gRhe / zUnyaiH zarIstiSThanti gatAsava ivAnatAH / 20 spRzyamAnAM sahante'dya pANDavAstAM durAtmanA // 6 yudhiSThirastu prazbhe'sminpramANamiti me matiH / mRSyante kuravazveme manye kAlasya paryayam / ajitAM vA jitAM vApi svayaM vyAhartumarhati // 21 snuSAM duhitaraM caiva klizyamAnAmanarhatIm / / 7 vaizaMpAyana uvAca / kiM tvataH kRpaNaM bhUyo yadahaM strI satI zubhA / tathA tu dRSTvA bahu tattadevaM sabhAmadhyaM vigAhe'dya ka nu dharmo mahIkSitAm // 8 - rorUyamANAM kurarImivArtAm / dhAH striyaH sabhA pUrvaM na nayantIti naH zrutam / nocurvacaH sAdhvatha vApyasAdhu sa naSTaH kauraveyeSu pUrvo dharmaH sanAtanaH // 9 mahIkSito dhArtarASTrasya bhItAH // 22 kathaM hi bhAryA pADUnAM pArSatasya svasA stii| dRSTvA tu tAnpArthivaputrapautrAMvAsudevasya ca sakhI pArthivAnAM sabhAmiyAm // 10 stUSNIbhUtAndhRtarASTrasya putraH / / tAmimAM dharmarAjasya bhAryAM sadRzavarNajAm / smayannivedaM vacanaM babhASe bata dAsImadAsI vA tatkariSyAmi kauravAH // 11 | pAJcAlarAjasya sutAM tadAnIm // 23 - 371 -
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 62. 24] mahAbhArate [2.63.4 63 tiSThatvayaM prazna udArasattve Izo naH puNyatapasAM prANAnAmapi cezvaraH / ___ bhIme'rjune sahadeve tathaiva / manyate jitamAtmAnaM yadyeSa vijitA vayam / / 33 patyau ca te nakule yAjJaseni na hi mucyeta jIvanme padA bhUmimupaspRzan / vadantvete vacanaM tvatprasUtam // 24 martyadharmA parAmRzya pAJcAlyA mUrdhajAnimAn // 34 anIzvaraM vibruvantvAryamadhye pazyadhvamAyatau vRttau bhujau me parighAviva / yudhiSThiraM tava pAJcAli hetoH| naitayorantaraM prApya mucyetApi zatakratuH // 35 kurvantu sarve cAnRtaM dharmarAja dharmapAzasitastvevaM nAdhigacchAmi saMkaTam / pAzcAli tvaM mokSyase dAsabhAvAt // 25 gauraveNa niruddhazca nigrahAdarjunasya ca // 36 dharme sthito dharmarAjo mahAtmA dharmarAjanisRSTastu siMhaH kSudramRgAniva / svayaM cedaM kathayatvindrakalpaH / dhArtarASTrAnimAnpApAnniSpiSeyaM talAsibhiH // 37 Izo vA te yadyanIzo'tha vaiSa tamuvAca tadA bhISmo droNo vidura eva c| ___ vAkyAdasya kSipramekaM bhajasva // 26 kSamyatAmevamityevaM sarvaM saMbhavati tvayi // 38 .. sarve hIme kauraveyAH sabhAyAM iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi duHkhAntare vrtmaanaastvaiv| . dvissssttitmo'dhyaayH|| 62 // na vibruvantyAryasattvA yathAvatpatIMzca te samavekSyAlpabhAgyAn // 27 karNa uvaac| tataH sabhyAH kururAjasya tatra trayaH kileme adhanA bhavanti __vAkyaM sarve prazazaMsustadoccaiH / ___ dAsaH ziSyazcAsvatantrA ca nArI / celAvedhAMzcApi cakrurnadanto dAsasya patnI tvaM dhanamasya bhadre hA hetyAsIdapi caivAtra nAdaH / hInezvarA dAsadhanaM ca dAsI // 1 sarve cAsanpArthivAH prItimantaH pravizya sA naH paricArairbhajasva ___ kuruzreSThaM dhArmikaM pUjayantaH // 28 - tatte kArya ziSTamAvezya vezma / yudhiSThiraM ca te sarve samudaikSanta pArthivAH / IzAH sma sarve tava rAjaputri kiM nu vakSyati dharmajJa iti saaciikRtaannaaH||29 ___ bhavanti te dhArtarASTrA na pArthAH // 2 kiM nu vakSyati bIbhatsurajito yudhi paannddvH|| anyaM vRNISva patimAzu bhAmini bhImaseno yamau ceti bhRzaM kautUhalAnvitAH // 30 yasmAdAsyaM na labhase devanena / tasminnuparate zabde bhImaseno'bravIdidam / anavadyA vai patiSu kAmavRttipragRhya vipulaM vRttaM bhujaM candanarUSitam // 31 nityaM dAsye viditaM vai tavAstu // 3 yadyeSa gururasmAkaM dharmarAjo yudhiSThiraH / parAjito nakulo bhImaseno na prabhuH syAtkulasyAsya na vayaM marSayemahi // 32 / yudhiSThiraH sahadevo'rjunazca / - 372 -
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 63. 4] sabhAparva [2. 63. 21 dAsIbhUtA praviza yAjJaseni yadyatamUruM gadayA na bhindyAM te mahAhave // 14 parAjitAste patayo na santi // 4 kruddhasya tasya srotobhyaH sarvebhyaH pAvakArciSaH / prayojanaM cAtmani kiM nu manyate vRkSasyeva vinizceruH koTarebhyaH pradahyataH // 15 . : parAkramaM pauruSaM ceha pArthaH / vidura uvaac| pAzcAlyasya drupadasyAtmajAmimAM paraM bhayaM pazyata bhImasenAsabhAmadhye yo'tidevIguheSu // 5 . drudhyadhvaM rAjJo varuNasyeva pAzAt / vaizaMpAyana uvAca / daiverito nUnamayaM purastAtadvai zrutvA bhImaseno'tyamarSI tparo'nayo bharateSUdapAdi // 16 bhRzaM nizazvAsa tdaartruupH| atidyUtaM kRtamidaM dhArtarASTrA * rAjAnugo dharmapAzAnubaddho ye'syAM striyaM vivadhvaM sabhAyAm / - dahannivainaM kopaviraktadRSTiH // 6 yogakSemo dRzyate vo mahAbhayaH bhIma uvAca / ___ pApAnmatrAnkuravo matrayanti // 17 . nAhaM kupye sUtaputrasya rAja imaM dharma kuravo jAnatAzu . bheSa satyaM dAsadharmaH praviSTaH / duiisstte'sminprisstsNprdussyet| : kiM vidviSo vAdya mAM dhArayeyu imAM cetpUrvaM kitavo'glahISyarnAdevIstvaM yadyanayA narendra // 7 ____dIzo'bhaviSyadaparAjitAtmA // 18 . vaizaMpAyana uvAca / svapne yathaitaddhi dhanaM jitaM syArAdheyasya vacaH zrutvA rAjA duryodhnstdaa|| __ttadevaM manye yasya dIvyatyanIzaH / yudhiSThiramuvAcedaM tUSNIbhUtamacetasam // 8 gAndhAriputrasya vaco nizamya mImArjunau yamau caiva sthitau te nRpa shaasne| dharmAdasmAtkuravo mApayAta // 19 pramaM prabehi kRSNAM tvamajitAM yadi manyase // 9 duryodhana uvAca / evamuktvA sa kaunteyamapohya vasanaM svakam / bhImasya vAkye tadvadevArjunasya smayannivaikSatpAJcAlImaizvaryamadamohitaH // 10 sthito'haM vai yamayozcaivameva / / kadalIdaNDasadRzaM sarvalakSaNapUjitam / / yudhiSThiraM cetpravadantyanIzagajahastapratIkAzaM vajrapratimagauravam // 11 matho dAsyAnmokSyase yAjJaseni // 20 abhyutsmayitvA rAdheyaM bhImamAdharSayanniva / arjuna uvAca / draupadyAH prekSamANAyAH savyamUhamadarzayat / / 12 Izo rAjA pUrvamAsIdgRhe naH vRkodarastadAlokya netre utphAlya lohite| ___ kuntIputro dharmarAjo mhaatmaa| provAca rAjamadhye taM sabhAM vizrAvayanniva // 13 IzastvayaM kasya parAjitAtmA pitRbhiH saha sAlokyaM mA sma gacchedvRkodaraH / tajjAnIdhvaM kuravaH sarva eva // 21 -373 -
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 63. 22 ] mahAbhArate [2. 64.4 vaizaMpAyana uvAca / lAlito dAsaputratvaM pazyannazyeddhi bhArata // 30 tato rAjJo dhRtarASTrasya gehe. dhRtarASTra uvAca / gomAyuruccAharadagnihotre / dvitIyaM te varaM bhadre dadAmi varayasva mAm / taM rAsabhAH pratyabhASanta rAja mano hi me vitarati naikaM tvaM varamarhasi // 31 ____ samantataH pakSiNazcaiva raudrAH // 22 draupadyuvAca / taM ca zabdaM vidurastattvavedI sarathau sadhanuSkau ca bhiimsendhnNjyau| zuzrAva ghoraM subalAtmajA c| nakulaM sahadevaM ca dvitIyaM varaye varam // 32 bhISmadroNau gautamazcApi vidvA dhRtarASTra uvaac| nvasti svastItyapi caivAhurucaiH / / 23 tRtIyaM varayAsmatto nAsi dvAbhyAM susatkRtA / tato gAndhArI vidurazcaiva vidvAM tvaM hi sarvasnuSANAM me zreyasI dharmacAriNI // 33 stamutpAtaM ghoramAlakSya raakhe| nivedayAmAsaturArtavattadA draupdyuvaac| tato rAjA vAkyamidaM babhASe // 24 lobho dharmasya nAzAya bhagavannAhamutsahe / hato'si duryodhana mandabuddhe anarhA varamAdAtuM tRtIyaM rAjasattama // 34 ___ yastvaM sabhAyAM kurupuMgavAnAm / ekamAhurvaizyavaraM dvau tu kSatrastriyA varau / striyaM samAbhASasi durvinIta trayastu rAjJo rAjendra brAhmaNasya zataM varAH / / 35 vizeSato draupadI dharmapatnIm // 25 pApIyAMsa ime bhUtvA saMtIrNAH patayo mama / evamuktvA dhRtarASTro manISI vetsyanti caiva bhadrANi rAjanpuNyena karmaNA // 36 hitAnveSI bAndhavAnAmapAyAt / - iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi trissssttitmo'dhyaayH|| 63 // kRSNAM pAzcAlImabravItsAntvapUrva vimRzyaitatprajJayA tattvabuddhiH // 26 dhRtarASTra uvAca / karNa uvAca / varaM vRNISva pAzcAli matto yadabhikAGkSasi / yA naH zrutA manuSyeSu striyo rUpeNa saMmatAH / vadhUnAM hi viziSTA me tvaM dharmaparamA satI // 27 tAsAmetAdRzaM karma na kasyAMcana zuzrumaH // 1 draupadhuvAca / krodhAviSTeSu pArtheSu dhArtarASTreSu cApyati / dadAsi cedvaraM mahyaM vRNomi bharatarSabha / draupadI pANDuputrANAM kRSNA zAntirihAbhavat // 2 sarvadharmAnugaH zrImAnadAso'stu yudhiSThiraH // 28 aplave'mbhasi manAnAmapratiSThe nimajjatAm / manasvinamajAnanto mA vai brUyuH kumaarkaaH| pAJcAlI pANDuputrANAM naureSA pAragAbhavat // 3 eSa vai dAsaputreti prativindhyaM tamAgatam / / 29 vaizaMpAyana uvAca / rAjaputraH purA bhUtvA yathA nAnyaH pumAnkacit / / tadvai zrutvA bhImasenaH kurumadhye'tyamarSaNaH / - 374 -
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 64. 4] sabhAparva . [2. 65. 12 strI gatiH pANDuputrANAmityuvAca sudurmanAH // 4 / pitaraM samupAtiSThaddhRtarASTraM kRtAJjaliH // 17 trINi jyotIMSi puruSa iti vai devalo'bravIt / / iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi apatyaM karma vidyA ca yataH sRSTAH prajAstataH // 5 catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 64 // amedhye vai gataprANe zUnye jJAtibhirujjhite / dehe tritayamevaitatpuruSasyopajAyate // 6 yudhiSThira uvAca / tanno jyotirabhihataM dArANAmabhimarzanAt / rAjankiM karavAmaste prazAdhyasmAMstvamIzvaraH / dhanaMjaya kathaM svitsyAdapatyamabhimRSTajam // 7 nityaM hi sthAtumicchAmastava bhArata zAsane // 1 arjuna uvAca / dhRtarASTra uvaac| na caivoktA na cAnuktA hInataH paruSA giraH / ajAtazatro bhadraM te ariSTaM svasti gacchata / bhAratAH pratijalpanti sadA tUttamapUruSAH // 8 anujJAtAH sahadhanAH svarAjyamanuzAsata // 2 smaranti sukRtAnyeva na vairANi kRtAni ca / idaM tvevAvaboddhavyaM vRddhasya mama zAsanam / santaH prativijAnanto labdhvA pratyayamAtmanaH // 9 dhiyA nigaditaM kRtsnaM pathyaM niHzreyasaM param // 3 vettha tvaM tAta dharmANAM gatiM sUkSmAM yudhiSThira / bhIma uvaac| vinIto'si mahAprAjJa vRddhAnAM paryupAsitA // 4 ihaivaitAMsturA sarvAnhanmi zatrUnsamAgatAn / yato buddhistataH zAntiH prazamaM gaccha bhArata / atha niSkamya rAjendra samUlAnkRndhi bhaart|| 10 nAdArau kramate zastraM dArau zastraM nipAtyate // 5 kiM no vivaditeneha kiM naH klezena bhArata / na vairANyabhijAnanti guNAnpazyanti nAguNAn / adyaivaitAnnihanmIha prazAdhi vasudhAmimAm // 11 virodhaM nAdhigacchanti ye ta uttamapUruSAH // 6 - vaizaMpAyana uvAca / saMvAde paruSANyAhuyudhiSThira narAdhamAH / ityuktvA bhImasenastu kaniSThairdhAtRbhirvRtaH / pratyAhurmadhyamAstvetAnuktAH paruSamuttaram // 7 mRgamadhye yathA siMho muhuH parighamaikSata // 12 . naivoktA naiva cAnuktA ahitAH paruSA giraH / sAntvyamAno vIjyamAnaH pArthenAkliSTakarmaNA / pratijalpanti vai dhIrAH sadA uttamapUruSAH // 8 svidyate ca mahAbAhurantardAhena vIryavAn // 13 smaranti sukRtAnyeva na vairANi kRtAnyapi / kruddhasya tasya srotobhyaH karNAdibhyo narAdhipa / santaH prativijAnanto labdhvA pratyayamAtmanaH // 9 sadhUmaH sasphuliGgArciH pAvakaH samajAyata // 14 tathAcaritamAryeNa tvyaasminstsmaagme| . bhRkuTIpuTaduSprekSyamabhavattasya tanmukham / duryodhanasya pAruSyaM tattAta hRdi mA kRthAH // 10 yugAntakAle saMprApte kRtAntasyeva rUpiNaH // 15 mAtaraM caiva gAndhArI mAM ca tvadguNakAGkSiNam / . yudhiSThirastamAvArya bAhunA bAhuzAlinam / upasthitaM vRddhamandhaM pitaraM pazya bhArata // 11 maivamityabravIccainaM joSamAssveti bhArata // 16 prekSApUrvaM mayA dyUtamidamAsIdupekSitam / nivArya taM mahAbAhuM kopasaMraktalocanam / / | mitrANi draSTukAmena putrANAM ca balAbalam // 12 -375 -
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 65. 13 ] mahAbhArate [2. 66. 21 azocyAH kuravo rAjanyeSAM tvmnushaasitaa| duryodhana uvAca / mantrI ca viduro dhiimaansrvshaastrvishaardH|| 13 na tvayedaM zrutaM rAjanyajagAda bRhaspatiH / tvayi dharmo'rjune vIryaM bhImasene parAkramaH / zakrasya nItiM pravadanvidvAndevapurohitaH / / 7 / / zraddhA ca guruzuzrUSA yamayoH puruSAgryayoH // 14 sarvopAyairnihantavyAH zatravaH shtrukrssnn| ajAtazatro bhadraM te khANDavaprasthamAviza / purA yuddhAdbalAdvApi prakurvanti tavAhitam // 8 bhrAtRbhiste'stu saubhrAnaM dharme te dhIyatAM mnH|| 15 te vayaM pANDavadhanaiH sarvAnsaMpUjya pArthivAn / vaizaMpAyana uvaac| yadi tAnyodhayiSyAmaH kiM vA naH parihAsyati / / 9 ityukto bharatazreSTho dharmarAjo yudhiSThiraH / ahInAzIviSAnkruddhAndaMzAya samupasthitAn / kRtvAryasamayaM sarvaM pratasthe bhrAtRbhiH saha // 16 kRtvA kaNThe ca pRSThe ca kaH samutsraSTumarhati // 10 te rathAnmeghasaMkAzAnAsthAya saha kRSNayA / AttazastrA rathagatAH kupitAstAta pANDavAH / prayayuhRSTamanasa indraprasthaM purottamam / / 17 niHzeSaM naH kariSyanti kruddhA hyAzIviSA ythaa||11 saMnaddho hyarjuno yAti vivRtya prmessudhii| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi paJcaSaSTitamo'dhyAyaH // 65 // gANDIvaM muhurAdatte niHzvasaMzca nirIkSate // 12 gadAM guvI samudyamya tvaritazca vRkodaraH / // samAptaM dyUtaparva // svarathaM yojayitvAzu niryAta iti naH zrutam // 13 nakulaH khaDgamAdAya carma cApyaSTacandrakam / janamejaya uvaac| sahadevazca rAjA ca cakrurAkAramiGgitaiH // 14 anujJAtAMstAnviditvA saratnadhanasaMcayAn / te tvAsthAya rathAnsarve bahuzastraparicchadAn / . pANDavAndhArtarASTrANAM kathamAsInmanastadA // 1. abhighnanto rathavAtAnsenAyogAya niryayuH // 15 na oNsyante tathAsmAbhirjAtu viprakRtA hi te / anujJAtAMstAnviditvA dhRtarASTreNa dhiimtaa| draupadyAzca pariklezaM kasteSAM kSantumarhati // 16 rAjanduHzAsanaH kSipraM jagAma bhrAtaraM prati // 2 punardIvyAma bhadraM te vanavAsAya pANDavaiH / duryodhanaM samAsAdya sAmAtyaM bharatarSabha / evametAnvaze kartuM zakSyAmo bharatarSabha // 17 duHkhAtoM bharatazreSTha idaM vacanamabravIt / / 3 te vA dvAdaza varSANi vayaM vA dyUtanirjitAH / duHkhenaitatsamAnItaM sthaviro nAzayatyasau / pravizema mahAraNyamajinaiH prativAsitAH // 18 zatrusAdgamayadvyaM tadbudhyadhvaM mahArathAH / / 4 trayodazaM ca sajane ajJAtAH parivatsaram / / atha duryodhanaH karNaH zakunizcApi saubalaH / jJAtAzca punaranyAni vane varSANi dvAdaza // 19 mithaH saMgamya sahitAH pANDavAnprati mAninaH // 5 | nivasema vayaM te vA tathA dyUtaM pravartatAm / vaicitravIrya rAjAnaM dhRtarASTra manISiNam / akSAnuptvA puna tamidaM dIvyantu pANDavAH // 20 abhigamya tvarAyuktAH zlakSNaM vacanamabruvan // 6 / etatkRtyatamaM rAjannasmAkaM bhrtrssbh| - 376 - vaizaMpAyana uvaac|
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 66. 21] sabhAparva [2. 67.8 ayaM hi zakunirveda savidyAmakSasaMpadam // 21 jAtA buddhiH sAstu te mA prtiipaa| dRDhamUlA vayaM rAjye mitrANi parigRhya ca / pradhvaMsinI krUrasamAhitA zrIsAraSadvipulaM sainyaM satkRtya ca durAsadam // 22 mRduprauDhA gacchati putrapautrAn // 35 te ca trayodaze varSe pArayiSyanti cedbatam / athAbravInmahArAjo gAndhArI dharmadarzinIm / jeSyAmastAnvayaM rAjanrocatAM te paraMtapa // 23 antaH kAmaM kulasyAstu na zakSyAmi nivAritum // 36 dhRtarASTra uvAca / yathecchanti tathaivAstu pratyAgacchantu pANDavAH / tUrNaM pratyAnayasvatAnkAmaM vyadhvagatAnapi / punarvRtaM prakurvantu mAmakAH pANDavaiH saha / / 37 Agacchantu puna tamidaM kurvantu pANDavAH // 24 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi vaizaMpAyana uvaac| ssttssssttitmo'dhyaayH||66|| tato droNaH somadatto bohrIkazca mhaarthH| 67 viduro droNaputrazca vaizyAputrazca vIryavAn // 25 vaizaMpAyana uvAca / bhUrizravAH zAMtanavo vikarNazca mhaarthH| tato vyadhvagataM pArthaM prAtikAmI yudhiSThiram / mA dyUtamityabhASanta zamo'stviti ca srvshH||26 uvAca vacanAdrAjJo dhRtarASTrasya dhImataH // 1 akAmAnAM ca sarveSAM suhRdAmarthadarzinAm / upastIrNA sabhA rAjannakSAnuptvA yudhiSThira / akarotpANDavAhvAnaM dhRtarASTraH sutapriyaH // 27 ehi pANDava dIvyeti pitA tvAmAha bhArata // 2 athAbravInmahArAja dhRtarASTraM janezvaram / . yudhiSThira uvAca / putrahAddharmayuktaM gAndhArI zokakarzitA // 28 dhAturniyogAdbhUtAni prApnuvanti zubhAzubham / jAte dodhane kSattA mahAmatirabhASata / na nivRttistayorasti devitavyaM punaryadi // 3 nIyatAM paralokAya sAdhvayaM kulapAMsanaH // 29 akSayUte samAhvAnaM niyogAsthavirasya ca / vyanadajAtamAtro hi gomAyuriva bhArata / jAnannapi kSayakaraM nAtikramitumutsahe // 4 anto nUnaM kulasyAsya kuravastannibodhata // 30 - vaizaMpAyana uvAca / mA bAlAnAmaziSTAnAmabhimaMsthA matiM prbho| iti bruvannivavRte bhrAtRbhiH saha pANDavaH / mA kulasya kSaye ghore kAraNaM tvaM bhaviSyasi // 31 - jAnaMzca zakunermAyAM pArtho dyuutmiyaatpunH|| 5 baddhaM setuM ko nu bhindyAddhamecchAntaM ca pAvakam / vivizuste sabhAM tAM tu punareva mahArathAH / ' zame dhRtAnpunaH pArthAnkopayetko nu bhArata // 32 vyathayanti sma cetAMsi suhRdAM bhrtrssbhaaH|| 6 smarantaM tvAmAjamIDha smArayiSyAmyahaM punH| yayopajoSamAsInAH punarvRtapravRttaye / zAstraM na zAsti durbuddhiM zreyase vetarAya vA // 33 sarvalokavinAzAya devenopnipiidditaaH||7 na vai vRddho bAlamatirbhavedrAjankathaMcana / shkuniruvaac| tvannetrAH santu te putrA mA tvAM dIrNAH prhaasissuH||34 / amuzcatsthaviro yadvo dhanaM pUjitameva tat / zamena dharmeNa parasya buddhyA mahAdhanaM glahaM tvekaM zRNu me bharatarSabha // 8 ma.bhA. 48 - 377
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 67.9] mahAbhArate [2. 68. 10 68 vayaM dvAdaza varSANi yuSmAbhi tanirjitAH / jitamityeva zakuniyudhiSThiramabhASata // 21 pravizema mahAraNyaM rauravAjinavAsasaH // 9 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi. trayodazaM ca sajane ajJAtAH parivatsaram / sptssssttitmo'dhyaayH||67|| jJAtAzca punaranyAni vane varSANi dvAdaza // 10 asmAbhirvA jitA yUyaM vane varSANi dvAdaza / vaizaMpAyana uvAca / vasadhvaM kRSNayA sArdhamajinaiH prtivaasitaaH||11 vanavAsAya cakruste matiM pArthAH parAjitAH / trayodaze ca nivRtte punareva yathocitam / ajinAnyuttarIyANi jagRhuzca yathAkramam // 1 svarAjyaM pratipattavyamitarairatha vetaraiH // 12 ajinaiH saMvRtAndRSTvA hRtraajyaanriNdmaan| anena vyavasAyena sahAsmAbhiryudhiSThira / prasthitAnvanavAsAya tato duHzAsano'bravIt // 2 akSAnuptvA puna tamehi dIvyasva bhArata // 13 pravRttaM dhArtarASTrasya cakraM rAjJo mhaatmnH| sabhAsada uucuH| parAbhUtAH pANDuputrA vipattiM paramAM gatAH // 3 aho dhigbAndhavA nainaM bodhayanti mahadbhayam / adya devAH saMprayAtAH samaivartmabhirasthalaiH / buddhyA bodhyaM na budhyante svayaM ca bhrtrssbhaaH|| 14 guNajyeSThAstathA jyeSThA bhUyAMso yadvayaM paraiH // 4 vaizaMpAyana uvAca narakaM pAtitAH pArthA diirghkaalmnntkm| : janapravAdAnsubahUniti zRNvannarAdhipaH / sukhAca hInA rAjyAca vinaSTAH zAzvatIH smaaH|| hriyA ca dharmasaGgAcca pArtho dyUtamiyAtpunaH // 15 balena mattA ye te sma dhArtarASTrAnprahAsiSuH / jAnannapi mahAbuddhiH punarghatamavartayat / te nirjitA hRtadhanA vanameSyanti pANDavAH // 6 apyayaM na vinAzaH syAtkurUNAmiti cintayan // citrAnsaMnAhAnavamuzcantu caiSAM yudhiSThira uvaac| vAsAMsi divyAni ca bhAnumanti / kathaM vai madvidho rAjA svadharmamanupAlayan / nivAsyantAM rurucarmANi sarve AhUto vinivarteta dIvyAmi zakune tvayA // 17 yathA glaha saubalasyAbhyupetAH // 7 . shkuniruvaac| na santi lokeSu pumAMsa IdRzA gavAzvaM bahudhenUkamaparyantamajAvikam / - ityeva ye bhAvitabuddhayaH sadA / gajAH kozo hiraNyaM ca dAsIdAsaM ca sarvazaH // jJAsyanti te''tmAnamime'dya pANDavA eSa no glaha evaiko vanavAsAya pANDavAH / viparyaye SaNDhatilA ivAphalAH // 8 yUyaM vayaM vA vijitA vasema vnmaashritaaH|| 19 ayaM hi vAsodaya IdRzAnAM anena vyavasAyena dIvyAma bharatarSabha / manasvinAM kaurava mA bhvedvH| samutkSepeNa caikena vanavAsAya bhArata // 20 / adIkSitAnAmajinAni yadvavaizaMpAyana uvAca / dalIyasAM pazyata pANDavAnAm // 9 pratijagrAha taM pArtho glahaM jagrAha saublH| mahAprAjJaH somako yajJasenaH -378 -
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 68. 10] sabhAparva [2. 68. 29 kanyAM pAJcAlIM pANDavebhyaH pradAya / duHkhAbhibhUtaM parinRtyati sm| akArSIdvai duSkRtaM neha santi madhye kurUNAM dharmanibaddhamArga klIbAH pArthAH patayo yAjJasenyAH // 10 gauauriti smAhvayanmuktalajaH // 19 sUkSmAnprAvArAnajinAni coditA bhImasena uvAca / ndRSTvAraNye nirdhanAnapratiSThAna / nRzaMsaM paruSaM krUraM zakyaM duHzAsana tvayA / kAM tvaM prItiM lapsyase yAjJaseni nikRtyA hi dhanaM labdhvA ko vikatthitumarhati // 20 patiM vRNISba yamihAnyamicchasi // 11 mA ha sma sukRtAllokAngacchetpArtho vRkodrH| ete hi sarve kuravaH sametAH yadi vakSasi bhittvA te na pibecchoNitaM raNe // 21 kSAntA dAntAH sudrvinnoppnnaaH| dhArtarASTrAraNe hatvA miSatAM sarvadhanvinAm / eSAM vRNISvakatamaM patitve zamaM gantAsmi nacirAtsatyametadbhavImi vaH // 22 ___ na tvAM tapetkAlaviparyayo'yam // 12 vaizaMpAyana uvAca / yathAphalAH SaNDhatilA yathA carmamayA mRgAH / tasya rAjA siMhagateH sakhelaM tathaiva pANDavAH sarve yathA kAkayavA api // 13 ___ duryodhano bhImasenasya harSAt / kiM pANDavAMstvaM patitAnupAsse gatiM svagatyAnucakAra mando ___moghaH zramaH SaNDhatilAnupAsya / - nirgacchatAM pANDavAnAM sabhAyAH // 23 evaM nRzaMsaH paruSANi pArthA naitAvatA kRtamityabravIttaM :: nazrAvayaddhRtarASTrasya putraH // 14 vRkodaraH sNnivRttaardhkaayH| . tadvai zrutvA bhImaseno'tyamarSI zIghraM hi tvA nihataM sAnubandhaM nirmoccaistaM nigRhmaiva roSAt / saMsmAryAhaM prativakSyAmi mUDha // 24 . uvAcedaM sahasaivopagamya etatsamIkSyAtmani cAvamAnaM .. siMho yathA haimavataH zRgAlam // 15 niyamya manyuM balavAnsa maanii| . bhImasena uvAca / rAjAnugaH saMsadi kauravANAM kara pApajanairjuSTamakRtArtha prabhASase / viniSkramanvAkyamuvAca bhImaH // 25 gAndhAravidyayA hi tvaM rAjamadhye vikatthase // 16 - ahaM duryodhanaM hantA karNaM hantA dhanaMjayaH / yathA tudasi marmANi vAkzarairiha no bhRzam / zakuni cAkSakitavaM sahadevo haniSyati // 26 tathA smArayitA te'haM kRntanmarmANi sNyuge|| 17 idaM ca bhUyo vakSyAmi sabhAmadhye bRhdvcH| ye ca tvAmanuvartante kaamlobhvshaanugaaH| satyaM devAH kariSyanti yanno yuddhaM bhaviSyati // 27 goptAraH sAnubandhAstAnneSyAmi yamasAdanam // 18 / suyodhanamimaM pApaM hantAsmi gadayA yudhi / vaizaMpAyana uvAca / ziraH pAdena cAsyAhamadhiSThAsyAmi bhUtale // 28 evaM bruvANamajinairvivAsitaM vAkyazUrasya caivAsya paruSasya durAtmanaH / -379 -
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 68. 29 ] mahAbhArate [ 2. 69.8 duHzAsanasya rudhiraM pAtAsmi mRgarADiva // 29 / yairvAcaH zrAvitA rUkSAH sthitairduryodhanapriye // 43 ___ arjuna uvAca / tAndhArtarASTrAndurvRttAnmumUSUnkAlacoditAn / naiva vAcA vyavasitaM bhIma vijJAyate satAm / darzayiSyAmi bhUyiSThamahaM vaivasvatakSayam // 44 itazcaturdaze varSe draSTAro yadbhaviSyati // 30 nidezAddharmarAjasya draupadyAH padavIM caran / duryodhanasya karNasya zakunezca durAtmanaH / nirdhArtarASTrAM pRthivIM kartAsmi nacirAdiva // 45. duHzAsanacaturthAnAM bhUmiH pAsyati zoNitam // 31 / evaM te puruSavyAghrAH sarve vyAyatabAhavaH / ... asUyitAraM vaktAraM prasraSTAraM durAtmanAm / pratijJA bahulAH kRtvA dhRtarASTramupAgaman // 46 bhImasena niyogAtte hantAhaM karNamAhave // 32 _iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi arjunaH pratijAnIte bhImasya priykaamyyaa| aSTaSaSTitamo'dhyAyaH // 68 // karNa karNAnugAMzcaiva raNe hantAsmi patribhiH // 33 ye cAnye pratiyotsyanti buddhimohena mAM nRpAH / yudhiSThira uvAca / tAMzca sarvAzitairbANairnAsmi yamasAdanam // 34 AmatrayAmi bharatAMstathA vRddhaM pitAmaham / caleddhi himavAnsthAnAnniSprabhaH syAddivAkaraH / / rAjAnaM somadattaM ca mahArAjaM ca bAhnikam // 1 zaityaM somAtpraNazyeta matsatyaM vicaledyadi // 35. droNaM kRpaM nRpAMzcAnyAnazvatthAmAnameva ca / na pradAsyati cedrAjyamito varSe caturdaze / viduraM dhRtarASTraM ca dhArtarASTrAMzca sarvazaH // 2 duryodhano hi satkRtya satyametadbhaviSyati // 36 yuyutsuM saMjayaM caiva tathaivAnyAnsabhAsadaH / . vaizaMpAyana uvaac|| sarvAnAmaya gacchAmi draSvasmi punaretya vH||3 ityuktavati pArthe tu zrImAnmAdravatIsutaH / vaizaMpAyana uvAca / pragRhya vipulaM bAhuM sahadevaH pratApavAn // 37 / / na ca kiMcittadocuste hriyA santo yudhiSThiram / saubalasya vadhaM prepsuridaM vacanamabravIt / manobhireva kalyANaM dadhyuste tasya bhImataH // 4 krodhasaMraktanayano niHzvasanniva pannagaH // 38 vidura uvAca / akSAnyAnmanyase mUDha gAndhArANAM yazohara / naite'kSA nizitA bANAstvayaite samare vRtAH // 39 AryA pRthA rAjaputrI nAraNyaM gantumarhati / yathA caivoktavAnbhImastvAmuddizya sabAndhavam / sukumArI ca vRddhA ca nityaM caiva sukhocitA // 5 kartAhaM karmaNastasya kuru kAryANi sarvazaH // 40 iha vatsyati kalyANI satkRtA mama vezmani / hantAsmi tarasA yuddhe tvAM bikramya sabAndhavam / iti pArthA vijAnIdhvamagadaM vo'stu sarvazaH // 6 yadi sthAsyasi saMgrAme kSatradharmeNa saubala // 41 yudhiSThira vijAnIhi mamedaM bharatarSabha / sahadevavacaH zrutvA nakulo'pi vizAM pate / nAdharmeNa jitaH kazcidvyathate vai parAjayAt / / 7 darzanIyatamo nRNAmidaM vacanamabravIt // 42 tvaM vai dharmAnvijAnISe yudhAM vettA dhanaMjayaH / suteyaM yajJasenasya dyUte'smindhRtarASTrajaiH / hantArINAM bhImaseno nakulastvarthasaMgrahI // 8 -880 O
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 69. 9] sabhAparva [2. 70. 14 saMyantA sahadevastu dhaumyo brahmaviduttamaH / / dharmArthakuzalA caiva draupadI dharmacAriNI // 9 vaizaMpAyana uvaac| anyonyasya priyAH sarve tathaiva priyavAdinaH / tasminsaMprasthite kRSNA pRthAM prApya yazasvinIm / parairabhedyAH saMtuSTAH ko vo na spRhayediha // 10 ApRcchadbhRzaduHkhArtA yAzcAnyAstatra yoSitaH // 1 eSa vai sarvakalyANaH samAdhistava bhArata / yathArha vandanAzleSAnkRtvA gantumiyeSa saa| nainaM zatrurviSahate zakreNApi samo'cyuta // 11 tato ninAdaH sumahAnpANDavAntaHpure'bhavat // 2 himavatyanuziSTo'si merusAvarNinA purA / kuntI ca bhRzasaMtaptA draupadI prekSya gacchatIm / dvaipAyanena kRSNena nagare vAraNAvate // 12 zokavihvalayA vAcA kRcchrAdvacanamabravIt // 3 bhRgutuGge ca rAmeNa dRSadvatyAM ca zaMbhunA / vatse zoko na te kAryaH prApyedaM vyasanaM mahat / azrauSIrasitasyApi maharSeraJjanaM prati // 13 strIdharmANAmabhijJAsi zIlAcAravatI tathA // 4 draSTA sadA nAradasya dhaumyaste'yaM purohitaH / na tvAM saMdeSTumarhAmi bhartRnprati zucismite / mA hArSIH sAMparAye tvaM buddhi tAmRSipUjitAm // sAdhvIguNasamAdhAnairbhUSitaM te kuladvayam // 5 purUravasamailaM tvaM buddhyA jayasi pANDava / sabhAgyAH kuravazveme ye na dagdhAstvayAnaghe / zaktyA jayasi rAjJo'nyAnRSIndharmopasevayA // 15 ariSTaM vraja panthAnaM madanudhyAnabRMhitA // 6 aindre jaye dhRtamanA yAmye kopavidhAraNe / bhAvinyarthe hi satstrINAM vaiklavyaM nopajAyate / visarge caiva kaubere vAruNe caiva saMyame // 16 / gurudharmAbhiguptA ca zreyaH kSipramavApsyasi // 7 AtmapradAnaM saumyatvamajhyazcaivopajIvanam / sahadevazca me putraH sadAvekSyo vane vasan / bhUmeH kSamA ca tejazca samagraM sUryamaNDalAt // 17 yathedaM vyasanaM prApya nAsya sIdenmahanmanaH // 8 vAyorbalaM viddhi sa tvaM bhuutebhyshcaatmsNbhvm|| tathetyuktvA tu sA devI sravannetrajalAvilA / aMgadaM vo'stu bhadraM vo drakSyAmi punarAgatAn // 18 zoNitAktaikavasanA muktakezyabhiniryayau // 9 ApaddharmArthakRccheSu sarvakAryeSu vA punaH / tAM krozantIM pRthA duHkhAdanuvavrAja gacchatIm / yathAvatpratipadyethAH kAle kAle yudhiSThira // 19 / athApazyatsutAnsarvAnhRtAbharaNavAsasaH // 10 ApRSTo'sIha kaunteya svasti prApnuhi bhArata / rurucarmAvRtatanUnhiyA kiMcidavAGmukhAn / paraiH parItAnsaMhRSTaiH suhRdbhizcAnuzocitAn // 11 kRtArthaM svastimantaM tvAM drakSyAmaH punarAgatam // 20 | tadavasthAnsutAnsarvAnupasRtyAtivatsalA / vaizaMpAyana uvAca / | sasvajAnAvadacchokAttattadvilapatI bahu // 12 evamuktastathetyuktvA pANDavaH satyavikramaH / kathaM saddharmacAritravRttasthitivibhUSitAn / bhISmadroNI namaskRtya prAtiSThata yudhiSThiraH // 21 akSudrAndRDhabhaktAMzca daivatejyAparAnsadA // 13 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi vyasanaM vaH samabhyAgAtko'yaM vidhiviparyayaH / ekonasaptatitamo'dhyAyaH // 69 // kasyApadhyAnajaM cedamAgaH pazyAmi vo dhiyaa||14 -- 381 -
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 70. 15 ] mahAbhArate [-2. 71. 18 syAttu madbhAgyadoSo'yaM yAhaM yuSmAnajIjanam / bAhU vizAlau kRtvA tu bhImo gacchati pANDavaH / / duHkhAyAsabhujo'tyarthaM yuktAnapyuttamairguNaiH // 15 sikatA vapansavyasAcI rAjAnamanucchati / kathaM vatsyatha durgeSu vnessvRddhivinaakRtaaH| mAdrIputraH sahadevo mukhamAlipya gacchati // 4 vIryasattvabalotsAhatejobhirakRzAH kRzAH // 16 pAMsUpaliptasarvAGgo nakulazcittavihvalaH / yadyetadahamajJAsyaM vanavAso hi vo dhruvam / darzanIyatamo loke rAjAnamanugacchati // 5 . zatazRGgAnmRte pANDA nAgamiSyaM gajAhvayam / / 17 / kRSNA kezaiH praticchAdya mukhamAyatalocanA / dhanyaM vaH pitaraM manye tapomedhAnvitaM tthaa| darzanIyA prarudatI rAjAnamanugacchati // 6 yaH putrAdhimasaMprApya svargecchAmakarotpriyAm // 18 dhaumyo yAmyAni sAmAni raudrANi ca vizAM pate / dhanyAM cAtIndriyajJAnAmimAM prAptAM parAM gatim / gAyangacchati mArgeSu kuzAnAdAya pANinA // 7 manye'dya mAdrI dharmajJAM kalyANI sarvathaiva hi // 19 dhRtarASTra uvAca / ratyA matyA ca gatyA ca yyaahmbhisNdhitaa| vividhAnIha rUpANi kRtvA gacchanti pANDavAH / jIvitapriyatAM mahyaM dhigimAM klezabhAginIm // 20 tanmamAcakSva vidura kasmAdevaM vrajanti te // 8 evaM vilapatI kuntImabhisAntvya praNamya ca / vidura uvaac| pANDavA vigatAnandA vanAyaiva pravavrajuH // 21 nikRtasyApi te putrairhRte rAjye dhaneSu ca / vidurAdayazca tAmAtA kuntImAzvAsya hetubhiH / na dharmAccalate buddhirdharmarAjasya dhImataH // 9 prAvezayangRhaM kSattuH svayamArtatarAH zanaiH / / 22 yo'sau rAjA ghRNI nityaM dhArtarASTreSu bhArata / rAjA ca dhRtarASTraH sa shokaakulitcetnH| nikRtyA krodhasaMtapto nonmIlayati locane // 10 kSattuH saMpreSayAmAsa zIghramAgamyatAmiti // 23 nAhaM janaM nirdaheyaM dRSTvA ghoreNa cakSuSA / tato jagAma viduro dhRtarASTranivezanam / sa pidhAya mukhaM rAjA tasmAdgacchati pANDavaH // 11 taM paryapRcchatsaMvigno dhRtarASTro narAdhipaH // 24 yathA ca bhImo vrajati tanme nigadataH shRnnu| iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi bAhvorbale nAsti samo mameti bharatarSabha // 12 saptatitamo'dhyAyaH // 7 // bAhU vizAlau kRtvA tu tena bhImo'pi gacchati / bAhU darzayamAno hi vAhudraviNadarpitaH / dhRtarASTra uvaac| cikIrSankarma zatrubhyo bAhudravyAnurUpataH // 13 kathaM gacchati kaunteyo dharmarAjo yudhiSThiraH / pradizazarasaMpAtAnkuntIputro'rjunastadA / bhImasenaH savyasAcI mAdrIputrau ca tAvubhau // 1 sikatA vapansavyasAcI rAjAnamanugacchati // 14 dhaumyazcaiva kathaM kSattIpadI vA tapasvinI / asaktAH sikatAstasya yathA saMprati bhArata / zrotumicchAmyahaM sarvaM teSAmaGgaviceSTitam // 2 asaktaM zaravarSANi tathA mokSyati zatruSu // 15 vidura uvAca / na me kazcidvijAnIyAnmukhamadyeti bhArata / vastreNa saMvRtya mukhaM kuntIputro yudhisstthirH| mukhamAlipya tenAsau sahadevo'pi gacchati // 16 -382 -
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 71. 17] sabhAparva [2.71.46 nAhaM manAMsyAdadeyaM mArge strINAmiti prbho| tato duryodhanaH karNaH zakunizcApi saublH| pAMsUpacitasarvAGgo nakulastena gacchati // 17 droNaM dvIpamamanyanta rAjyaM cAsmai nyavedayan // 32 ekavastrA tu rudatI muktakezI rajasvalA / athAbravIttato droNo duryodhanamamarSaNam / zoNitAktArdravasanA draupadI vAkyamabravIt // 18 duHzAsanaM ca karNaM ca sarvAneva ca bhAratAn // 33 yatkRte'hamimAM prAptA teSAM varSe caturdaze / avadhyAnpANDavAnAhudevaputrAndvijAtayaH / hatapatyo hatasutA hatabandhujanapriyAH // 19 ahaM tu zaraNaM prAptAnvartamAno yathAbalam // 34 bandhuzoNitadigdhAGgayo muktakezyo rajasvalAH / gatAnsarvAtmanA bhaktyA dhArtarASTrAnsarAjakAn / evaM kRtodakA nAryaH pravekSyanti gajAhvayam // 20 notsahe samabhityaktuM daivamUlamataH param // 35 kRtvA tu nairRtAndarbhAndhIro dhaumyaH purohitaH / dharmataH pANDuputrA vai vanaM gacchanti nirjitAH / sAmAmi gAyanyAmyAni purato yAti bhArata / / 21 te ca dvAdaza varSANi vane vatsyanti kaurvaaH||36 hateSu bhArateSvAjau kurUNAM gurvstdaa| caritabrahmacaryAzca krodhAmarSavazAnugAH / evaM sAmAni gAsyantItyuktvA dhaumyo'pi gacchati // vairaM pratyAnayiSyanti mama duHkhAya paannddvaaH|| 37 hA hA gacchanti no nAthAH samavekSadhvamIdRzam / mayA tu bhraMzito rAjyAdrupadaH skhivigrhe| iti paurAH suduHkhArtAH krozanti sma smnttH||23 putrArthamayajatkrodhAdvadhAya mama bhArata // 38 evamAkAraliGgaiste vyavasAyaM manogatam / yAjopayAjatapasA putraM lebhe sa pAvakAt / kathayantaH sma kaunteyA vanaM jagmurmanasvinaH // 24 dhRSTadyumnaM draupadI ca vedImadhyAtsumadhyamAm // 39 evaM teSu narAgryeSu niryatsu gajasAhvayAt / jvAlAvarNo devadatto dhanuSmAnkavacI zarI / anabhre vidyutazcAsanbhUmizca samakampata // 25 martyadharmatayA tasmAditi mAM bhayamAvizat // 40 rAhuragrasadAdityamaparvaNi vizAM pate / gato hi pakSatAM teSAM pArSataH puruSarSabhaH / ulkA cApyapasavyaM tu puraM kRtvA vyazIryata // 26 sRSTaprANo bhRzataraM tasmAdyotsye tavAribhiH // 41 pravyAharanti kravyAdA gRdhrgomaayuvaaysaaH| madvadhAya zruto hyeSa loke cApyativizrutaH / devAyatanacaityeSu prAkArATTAlakeSu ca // 27 nUnaM so'yamanuprAptastvatkRte kAlaparyayaH // 42 evamete mahotpAtA vanaM gacchati pANDave / tvaritAH kuruta zreyo naitadetAvatA kRtam / bhAratAnAmabhAvAya rAjandurmatrite tava // 28 muhUrtaM sukhamevaitattAlacchAyeva haimanI / / 43 nAradazva sabhAmadhye kurUNAmagrataH sthitaH / yajadhvaM ca mahAyajJairbhogAnanIta datta ca / maharSibhiH parivRto raudraM vAkyamuvAca ha // 29 itazcaturdaze varSe mahatprApsyatha vaizasam / / 44 itazcaturdaze varSe vinayantIha kauravAH / duryodhana nizamyaitatpratipadya yathecchasi / duryodhanAparAdhena bhImArjunabalena ca // 30 sAma vA pANDaveyeSu prayuddha yadi manyase // 45 ityuktvA divamAkramya kSipramantaradhIyata / vaizaMpAyana uvAca / brAhmIM zriyaM suvipulAM bibhradevarSisattamaH / / 31 / droNasya vacanaM zrutvA dhRtarASTro'bravIdidam / -383 -
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 71. 46] mahAbhArate [2. 72. 25 : 72 samyagAha guruH kSattarupAvartaya pANDavAn / / 46 na kAlo daNDamudyamya ziraH kRntati kasyacit / yadi vA na nivartante satkRtA yAntu pANDavAH / kAlasya balametAvadviparItArthadarzanam // 11 sazastrarathapAdAtA bhogavantazca putrakAH // 47 AsAditamidaM ghoraM tumulaM lomaharSaNam / ' iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi pAzcAlImapakarSadbhiH sabhAmadhye tapasvinIm // 12 ekasaptatitamo'dhyAyaH // 71 // ayonijAM rUpavatI kule jAtAM vibhAvarIm / . ko nu tAM sarvadharmajJAM paribhUya yazasvinIm / / 13 vaizaMpAyana uvAca / paryAnayetsabhAmadhyamRte durdUtadevinam / vanaM gateSu pArtheSu nirjiteSu durodare / strIdharmiNI varArohAM zoNitena samukSitAm // 14 dhRtarASTra mahArAja tadA cintA samAvizat // 1 ekavastrAM ca pAJcAlI pANDavAnabhyavekSatIm / taM cintayAnamAsInaM dhRtarASTraM janezvaram / hRtasvAnbhraSTacittAMstAnhRtadArAnhRtazriyaH / / 15 niHzvasantamanekAgramiti hovAca saMjayaH / / 2 vihInAnsarvakAmebhyo dAsabhAvavazaM gatAn / avApya vasusaMpUrNAM vasudhAM vasudhAdhipa / dharmapAzaparikSiptAnazaktAniva vikrame // 16 pravrAjya pANDavAnarAjyAdrAjankimanuzocasi // 3 kruddhAmamarSitAM kRSNAM duHkhitAM kurusaMsadi / dhRtarASTra uvaac| duryodhanazca karNazca kaTukAnyabhyabhASatAm // 17 azocyaM tu kutasteSAM yeSAM vairaM bhaviSyati / tasyAH kRpaNacakSurtyAM pradahyetApi medinI / pANDavairyuddhazauNDairhi mitravadbhirmahArathaiH // 4 api zeSaM bhavedadya putrANAM mama saMjaya / / 18 saMjaya uvaac| bhAratAnAM striyaH sarvA gAndhAryA saha saMgatAH / tavedaM sukRtaM rAjanmahadvairaM bhaviSyati / prAkrozanbhairavaM tatra dRSTvA kRSNAM sabhAgatAm / / 19 vinAzaH sarvalokasya sAnubandho bhaviSyati // 5 agnihotrANi sAyAhna na cAhUyanta sarvazaH / vAryamANo'pi bhISmeNa droNena vidureNa ca / brAhmaNAH kupitAzcAsandraupadyAH parikarSaNe / 20 pANDavAnAM priyAM bhAryAM draupadI dharmacAriNIm // 6 / AsInniSTAnako ghoro nirghAtazca mahAnabhUt / prAhiNodAnayeheti putro duryodhanastava / divolkAzcApatanghorA rAhuzcArkamupAgrasat / sUtaputraM sumandAtmA nirlajjaH prAtikAminam / / 7 aparvaNi mahAghoraM prajAnAM janayanbhayam // 21 dhRtarASTra uvAca / tathaiva rathazAlAsu prAdurAsIddhutAzanaH / yasmai devAH prayacchanti puruSAya parAbhavam / dhvajAzca vyavazIryanta bharatAnAmabhUtaye // 22 buddhiM tasyApakarSanti so'pAcInAni pazyati // 8 duryodhanasyAgnihotre prAkrozanbhairavaM zivAH / buddhau kaluSabhUtAyAM vinAze pratyupasthite / tAstadA pratyabhASanta rAsabhAH sarvatodizam // 23 anayo nayasaMkAzo hRdayAnApasarpati // 9 prAtiSThata tato bhISmo droNena saha saMjaya / anarthAzcArtharUpeNa arthAzcAnartharUpiNaH / kRpazca somadattazca bAhrIkazca mahArathaH // 24 uttiSThanti vinAzAnte naraM taccAsya rocate // 10 / tato'hamabruvaM tatra vidureNa pracoditaH / -384
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 72. 25] sabhAparva [2. 72. 36 varaM dadAni kRSNAyai kAGkitaM yadyadicchati // 25 avRNottatra pAJcAlI paannddvaanmitaujsH| sarathAnsadhanuSkAMzcApyanujJAsiSamapyaham // 26 athAbravInmahAprAjJo viduraH sarvadharmavit / etadantAH stha bharatA yadvaH kRSNA sabhAM gatA // 27 eSA pAJcAlarAjasya sutaiSA shriirnuttmaa| pAJcAlI pANDavAnetAndaivasRSTopasarpati // 28 / tasyAH pArthAH pariklezaM na oNsynte'tymrssnnaaH| vRSNayo vA maheSvAsAH pAJcAlA vA mhaujsH|| tena satyAmisaMdhena vAsudevena rakSitAH / AgamiSyati bIbhatsuH paanycaalairbhirkssitH||30 teSAM madhye maheSvAso bhImaseno mahAbalaH / AgamiSyati dhunvAno gadAM dnnddmivaantkH|| 31 tato gANDIvanirghoSaM zrutvA pArthasya dhImataH / gadAvegaM ca bhImasya nAlaM soDhuM narAdhipAH // 32 tatra me rocate nityaM pArthaiH sArdhaM na vigrahaH / kurubhyo hi sadA manye pANDavAzaktimattarAn / tathA hi balavAnarAjA jarAsaMdho mahAdyutiH / bAhupraharaNenaiva bhImena nihato yudhi // 34 tasya te zama evAstu pANDavairbharatarSabha / ubhayoH pakSayoyuktaM kriyatAmavizaGkayA // 35 evaM gAvalgaNe kSattA dharmArthasahitaM vacaH / uktavAnna gRhItaM ca mayA putrahitepsayA // 36 iti zrImahAbhArate sabhAparvaNi dvisaptatitamo'dhyAyaH // 72 // // samAptamanudyUtaparva // // samAptaM sabhAparva // ma. bhA. 49 -985
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ AraNyakaparva rathairanuyayuH zIghaiH striya AdAya sarvazaH // 10 janamejaya uvaac| vrajatastAnviditvA tu paurAH zokAbhipIDitAH / evaM dyUtajitAH pArthAH kopitAzca durAtmabhiH / garhayanto'sakRdbhISmaviduradroNagautamAn / dhArtarASTraiH sahAmAtyainikRtyA dvijasattama // 1 UcurvigatasaMtrAsAH samAgamya parasparam // 11 zrAvitAH paruSA vAcaH sRjdbhirvairmuttmm| nedamasti kulaM sarvaM na vayaM na ca no gRhaaH| kimakurvanta kauravyA mama pUrvapitAmahAH // 2 yatra duryodhanaH pApaH saubaleyena pAlitaH / kathaM caizvaryavibhraSTAH sahasA duHkhameyuSaH / karNaduHzAsanAbhyAM ca rAjyametaccikIrSati // 12 vane vijahire pArthAH zakrapratimatejasaH / / 3 no cetkulaM na cAcAro na dharmo'rthaH kutaH sukham / ke cainAnanvavartanta prAptAnvyasanamuttamam / yatra pApasahAyo'yaM pApo rAjyaM bubhUSate // 13 kimAhArAH kimAcArAH ka ca vAso mhaatmnaam||4 duryodhano gurudveSI tyaktAcArasuhRjjanaH / kathaM dvAdaza varSANi vane teSAM mahAtmanAm / arthalubdho'bhimAnI ca nIcaH prakRtinighRNaH // 14 vyatIyurbrAhmaNazreSTha zUrANAmarighAtinAm / / 5 neyamasti mahI kRtsnA yatra duryodhano nRpaH / kathaMca rAjapatrI sA pravarA sarvayoSitAma / sAdhu gacchAmahe sarve yatra gacchanti pANDavAH / 15 pativratA mahAbhAgA satataM satyavAdinI / sAnukrozA mahAtmAno vijitendriyazatravaH / vanavAsamaduHkhArhA dAruNaM pratyapadyata // 6 hImantaH kIrtimantazca dharmAcAraparAyaNAH // 16 etadAcakSva me sarvaM vistareNa tapodhana / evamuktvAnujagmustAnpANDavAMste sametya ca / zrotumicchAmi caritaM bhUridraviNatejasAm / UcuH prAJjalayaH sarve tAnkuntImAdrinandanAn // 17 kathyamAnaM tvayA vipra paraM kautUhalaM hi me // 7 ka gamiSyatha bhadraM vastyaktvAsmAnduHkhabhAginaH / vaizaMpAyana uvaac| vayamapyanuyAsyAmo yatra yUyaM gamiSyatha // 18 evaM dyUtajitAH pArthAH kopitAzca durAtmabhiH / adharmeNa jitA'zrutvA yuSmAMstyaktaghRNaiH praiH| dhArtarASTraH sahAmAtyairniryayugejasAhvayAt // 8 udvignAH sma bhRzaM sarve nAsmAnhAtumihArhatha // 19 vardhamAnapuradvAreNAbhiniSkramya te tadA / bhaktAnuraktAH suhRdaH sadA priyahite ratAn / udaGmukhAH zastrabhRtaH prayayuH saha kRSNayA // 9 / kurAjAdhiSThite rAjye na vinazyema sarvazaH // 20 indrasenAdayazcainAnbhRtyAH paricaturdaza / / zrUyatAM cAbhidhAsyAmo guNadoSAnnararSabhAH / - 386 -
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 1. 21] AraNyakaparva [3.2.4 zubhAzubhAdhivAsena saMsarga kurute yathA // 21 etaddhi mama kAryANAM paramaM hRdi saMsthitam / vastramApastilAnbhUmiM gandho vAsayate ythaa| sukRtAnena me tuSTiH satkArazca bhaviSyati // 36 puSpANAmadhivAsena tathA saMsargajA guNAH // 22 vaizaMpAyana uvAca / mohajAlasya yonirhi mUDhereva samAgamaH / tathAnumazritAstena dharmarAjena tAH prajAH / ahanyahani dharmasya yoniH sAdhusamAgamaH // 23 cakrurArtasvaraM ghoraM hA rAjaniti duHkhitAH // 37 tasmAtprAjJaizca vRddhaizca susvbhaavaistpsvibhiH| guNAnpArthasya saMsmRtya duHkhArtAH paramAturAH / sadbhizca saha saMsargaH kAryaH zamaparAyaNaiH // 24 akAmAH saMnyavartanta samAgamyAtha pANDavAn // 38 yeSAM trINyavadAtAni yonirvidyA ca karma c| nivRtteSu tu paureSu rathAnAsthAya pANDavAH / tAnsevettaiH samAsyA hi zAstrebhyo'pi garIyasI // prajagmurjAhnavItIre pramANAkhyaM mahAvaTam // 39 nirArambhA hyapi vayaM puNyazIleSu sAdhuSu / taM te divasazeSeNa vaTaM gatvA tu pANDavAH / puNyamevApnuyAmeha pApaM pApopasevanAt // 26 USustAM rajanI vIrAH saMspRzya salilaM shuci| asatAM darzanAtsparzAtsaMjalpanasahAsanAt / udakenaiva tAM rAtrimUSuste duHkhakarzitAH // 40 dharmAcArAH prahIyante na ca sidhyanti maanvaaH|| anujagmuzca tatraitAnnehAtkecidvijAtayaH / buddhizca hIyate puMsAM nIcaiH saha smaagmaat| sAgnayo'nagnayazcaiva saziSyagaNabAndhavAH / madhyamairmadhyatAM yAti zreSThatAM yAti cottamaiH // 28 sa taiH parivRto rAjA zuzubhe brahmavAdibhiH // 41 ye guNAH kIrtitA loke dharmakAmArthasaMbhavAH / / teSAM prAduSkRtAgnInAM muhUrte rmydaarunne| lokAcArAtmasaMbhUtA vedoktAH ziSTasaMmatAH // 29 brahmaghoSapuraskAraH saMjalpaH samajAyata // 42 te yuSmAsu samastAzca vyastAzcaiveha sdgunnaaH| rAjAnaM tu kuruzreSThaM te haMsamadhurasvarAH / icchAmo guNavanmadhye vastuM zreyobhikAGkSiNaH // 30 AzvAsayanto viprAyyAH kSapAM sarvAM vyanodayan / / .. yudhiSThira uvAca / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi prathamo'dhyAyaH // 1 // dhanyA vayaM yadasmAkaM snehakAruNyayazritAH / asato'pi guNAnAhurbrAhmaNapramukhAH prjaaH||31 vaizaMpAyana uvAca / tadahaM bhrAtRsahitaH sarvAnvijJApayAmi vaH / prabhAtAyAM tu zarvayAM teSAmakliSTakarmaNAm / nAnyathA taddhi kartavyamasmatsnehAnukampayA // 32 vanaM yiyAsatAM viprAstasthurbhikSAbhujo'grataH / bhISmaH pitAmaho rAjA viduro jananI ca me| tAnuvAca tato rAjA kuntIputro yudhisstthirH|| 1 suhRjanazca prAyo me nagare nAgasAhvaye // 33 vayaM hi hRtasarvasvA hRtarAjyA hRtazriyaH / te tvasmaddhitakAmArthaM pAlanIyAH prytntH| phalamUlAmiSAhArA vanaM yAsyAma duHkhitaaH||2 yuSmAbhiH sahitaiH sarvaiH shoksNtaapvihvlaaH|| 34 vanaM ca doSabahulaM bahuvyAlasarIsRpam / nivartatAgatA dUraM smaagmnshaapitaaH| pariklezazca vo manye dhruvaM tatra bhaviSyati // 3 svajane nyAsabhUte me kAryA snehAnvitA mtiH|| / brAhmaNAnAM pariklezo daivatAnyapi sAdayet / -387 -
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 2. 4] mahAbhArate [ 3. 2. 31 kiM punarmAmito viprA nivartadhvaM ythesstttH||4 zreyoghAtiSu sajjante buddhimanto bhavadvidhAH // 16 brAhmaNA uucuH| aSTAGgAM buddhimAhuryAM sarvAzreyovighAtinIm / gatiryA bhavatAM rAjaMstAM vayaM gntumudytaaH| zrutismRtisamAyuktAM sA rAjaMstvayyavasthitA // 17 nAIthAsmAnparityaktuM bhaktAnsaddharmadarzinaH // 5 arthakRcchreSu durgeSu vyApatsu svajanasya ca / anukampAM hi bhakteSu daivatAnyapi kurvate / zArIramAnasairduHkhaina sIdanti bhavadvidhAH // 18 . vizeSato brAhmaNeSu sadAcArAvalambiSu / / 6 zrUyatAM cAbhidhAsyAmi janakena yathA puraa| yudhiSThira uvAca / AtmavyavasthAnakarA gItAH zlokA mahAtmanA // 19 mamApi paramA bhaktirbrAhmaNeSu sadA dvijAH / manodehasamutthAbhyAM duHkhAbhyAmarditaM jagat / sahAyaviparibhraMzastvayaM sAdayatIva mAm // 7 tayorvyAsasamAsAbhyAM zamopAyamimaM zRNu // 20 Ahareyurhi me ye'pi phlmuulmRgaaNstthaa| vyAdheraniSTasaMsparzAcchramAdiSTavivarjanAt / ta ime zokajairduHkhaitiro me vimohitAH // 8 duHkhaM caturbhiH zArIraM kAraNaiH saMpravartate // 21 draupadyA viprakarSaNa rAjyApaharaNena ca / tadAzupratikArAcca satataM cAvicintanAt / duHkhAnvitAnimAnklezai haM yoktumihotsahe // 9 AdhivyAdhiprazamanaM kriyAyogadvayena tu // 22 brAhmaNA uucuH| . matimanto hyato vaidyAH zamaM prAgeva kurvate / asmatpoSaNajA cintA mA bhUtte hRdi pArthiva / mAnasasya priyAkhyAnaiH saMbhogopanayairnRNAm // 23 svayamAhRtya vanyAni anuyAsyAmahe vayam // 10 mAnasena hi duHkhena zarIramupatapyate / anudhyAnena japyena vidhAsyAmaH zivaM tava / ayaHpiNDena taptena kumbhasaMsthamivodakam // 24 kathAbhizcAnukUlAbhiH saha rasyAmahe vane // 11 mAnasaM zamayettasmAjJAnenAgnimivAmbunA / yudhiSThira uvAca / prazAnte mAnase duHkhe zArIramupazAmyati // 25 evametanna saMdeho rameyaM brAhmaNaiH saha / manaso duHkhamUlaM tu sneha ityupalabhyate / nyUnabhAvAttu pazyAmi pratyAdezamivAtmanaH // 12 - snehAttu sajjate janturduHkhayogamupaiti ca // 26 kathaM drakSyAmi vaH sarvAnsvayamAhRtabhojanAn / snehamUlAni duHkhAni snehajAni bhayAni ca / madbhaktyA klizyato'naundhikpApAndhRtarASTrajAn // zokaharSoM tathAyAsaH sarvaM snehAtpravartate // 27 vaizaMpAyana uvaac| snehAtkAraNarAgazca prajajJe vaissystthaa| ityuktvA sa nRpaH zocanniSasAda mahItale / azreyaskAvubhAvetau pUrvastatra guruH smRtaH // 28 tamadhyAtmaratirvidvAzaunako nAma vai dvijH| koTarAgniryathAzeSaM samUlaM pAdapaM dahet / yoge sAMkhye ca kuzalo rAjAnamidamabravIt // 14 - dharmArthinaM tathAlpo'pi rAgadoSo vinAzayet // 29 zokasthAnasahasrANi bhayasthAnazatAni c| viprayoge na tu tyAgI doSadarzI samAgamAt / divase divase mUDhamAvizanti na paNDitam // 15 / virAgaM bhajate janturnivairo niSparigrahaH // 30 na hi jJAnaviruddheSu bahudoSeSu karmasu / tasmAtsnehaM svapakSebhyo mitrebhyo dhanasaMcayAt / / -388
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 2. 31] AraNyakaparva [3. 2. 59 svazarIrasamutthaM tu jJAnena vinivartayet // 31 aizvaryaM priyasaMvAso gRdhyedeSu na paNDitaH // 45 jJAnAnviteSu mukhyeSu zAstrajJeSu kRtaatmsu|| tyajeta saMcayAMstasmAttajjaM klezaM saheta kH| na teSu sajjate snehaH padmapatreSviMvodakam // 32 na hi saMcayavAnkazcidRzyate nirupadravaH // 46 . rAgAbhibhUtaH puruSaH kAmena parikRSyate / / atazca dharmibhiH puMbhiranIhArthaH prshsyte| icchA saMjAyate tasya tatastRSNA pravartate // 33 prakSAlanAddhi paGkasya dUrAdasparzanaM varam / / 47 tRSNA hi sarvapApiSThA nityodvegakarI nRNAm / yudhiSThiraivamartheSu na spRhAM kartumarhasi / adharmabahulA caiva ghorA pApAnubandhinI // 34 dharmeNa yadi te kArya vimukteccho bhavArthataH // 48 yA dusyajA durmatibhiryA na jIryati jIryataH / yudhiSThira uvaac|| yo'sau prANAntiko rogastAM tRSNAM tyajataH sukham // nArthopabhogalipsArthamiyamarthepsutA mama / anAdyantA tu sA tRSNA antardehagatA nRNAm / bharaNArthaM tu viprANAM brahmankAGge na lobhataH // 49 vinAzayati saMbhUtA ayonija ivAnalaH // 36 kathaM hyasmadvidho brahmanvartamAno gRhAzrame / yathaidhaH svasamutthena vahninA nAzamRcchati / bharaNaM pAlanaM cApi na kuryAdanuyAyinAm / / 50 tathAkRtAtmA lobhena sahajena vinazyati // 37 saMvibhAgo hi bhUtAnAM sarveSAmeva ziSyate / rAjataH salilAdagnezvorataH svajanAdapi / tathaivApacamAnebhyaH pradeyaM gRhamedhinA // 51 bhayamarthavatAM nityaM mRtyoH prANabhRtAmiva / / 38 tRNAni bhUmirudakaM vAkcaturthI ca sUnRtA / yathA hyAmiSamAkAze pakSibhiH zvApadairbhuvi / satAmetAni geheSu nocchidyante kadAcana // 52 bhakSyate salile matsyaistathA sarveNa vittavAn / / 39 | deyamArtasya zayanaM sthitazrAntasya cAsanam / artha eva hi keSAMcidanoM bhavitA nRNAm / tRSitasya ca pAnIyaM kSudhitasya ca bhojanam // 53 arthazreyasi cAsakto na zreyo vindate naraH / cakSurdadyAnmano dadyAdvAcaM dadyAcca sUnRtAm / tasmAdarthAgamAH sarve manomohavivardhanAH // 40 pratyudgamyAbhigamanaM kuryAnnyAyena cArcanam // 54 kArpaNyaM darpamAnau ca bhayamudvega evaM ca / agnihotramanaDAMzca jnyaatyo'tithibaandhvaaH|| arthajAni viduH prAjJA duHkhAnyetAni dehinaam||41 putradArabhRtAzcaiva nirdheyurpuujitaaH|| 55 arthasyopArjane duHkhaM pAlane ca kSaye tathA / nAtmArtha pAcayedannaM na vRthA ghAtayetpazUn / nAze duHkhaM vyaye duHkhaM nanti caivaarthkaarnnaat||42 na ca tatsvayamaznIyAdvidhivadyanna nirvapet // 56 arthA duHkhaM parityaktuM pAlitAzcApi te'sukhAH / / | zvabhyazca zvapacebhyazca vayobhyazcAvapedbhuvi / duHkhena cAdhigamyante teSAM nAzaM na cintyet||43 vaizvadevaM hi nAmaitatsAyaMprAtarvidhIyate // 57 asaMtoSaparA mUDhAH saMtoSa yAnti pnndditaaH| vighasAzI bhavettasmAnnityaM cAmRtabhojanaH / anto nAsti pipAsAyAH saMtoSaH paramaM sukham / / vighasaM bhRtyazeSaM tu yajJazeSaM tathAmRtam // 58 tasmAtsaMtoSameveha dhanaM pazyanti pnndditaaH|| 44 | etAM yo vartate vRttiM vartamAno gRhAzrame / anityaM yauvanaM rUpaM jIvitaM dravyasaMcayaH / / tasya dharma paraM prAhuH kathaM vA vipra manyase / / 59 -389 -
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 2. 60] mahAbhArate [3. 3.7 zaunaka uvAca / samyagvratavizeSAcca samyakca gurusevanAt // 74 aho bata mahatkaSTaM viparItamidaM jagat / samyagAhArayogAcca samyakcAdhyayanAgamAt / yenApatrapate sAdhurasAdhustena tuSyati // 60 samyakarmopasaMnyAsAtsamyakcittanirodhanAt / ziznodarakRte'prAjJaH karoti vighasaM bahu / evaM karmANi kurvanti saMsAravijigISavaH // 75 moharAgasamAkrAnta indriyArthavazAnugaH // 61 rAgadveSavinirmuktA aizvarya devatA gtaaH| .. hriyate budhyamAno'pi naro hAribhirindriyaiH / rudrAH sAdhyAstathAdityA vasayo'thAzvinAvapi / vimUDhasaMjJo duSTAzvairuddhAntairiva sArathiH / / 62 yogaizvaryeNa saMyuktA dhArayanti prajA imaaH|| 76 SaDindriyANi viSayaM samAgacchanti vai ydaa| tathA tvamapi kaunteya zamamAsthAya puSkalam / tadA prAdurbhavatyeSAM pUrvasaMkalpajaM manaH // 63 tapasA siddhimanviccha yogasiddhiM ca bhArata // 77 mano yasyendriyagrAmaviSayaM prati coditm| pitRmAtRmayI siddhiH prAptA karmamayI ca te| tasyautsukyaM saMbhavati pravRttizcopajAyate // 64 tapasA siddhimanviccha dvijAnAM bharaNAya vai // 78 tataH saMkalpavIryaNa kAmena viSayeSubhiH / siddhA hi yadyadicchanti kurvate tadanugrahAt / viddhaH patati lobhAgnau jyotirlobhAtpataMgavat / / 65 tasmAttapaH samAsthAya kuruSvAtmamanoratham / / 79 tato vihArairAhArairmohitazca vizAM pte| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dvitIyo'dhyAyaH // 2 // mahAmohamukhe magno nAtmAnamavabudhyate // 66 evaM patati saMsAre tAsu tAsviha yoniSu / vaizaMpAyana uvaac| avidyAkarmatRSNAbhirdhAmyamAgo'tha cakravat / / 67 / zaunakenaivamuktastu kuntIputro yudhisstthirH| brahmAdiSu tRNAnteSu bhUteSu parivartate / purohitamupAgamya bhrAtRmadhye'bravIdidam // 1 jale bhuvi tathAkAze jAyamAnaH punaH punH|| 68 prasthitaM mAnuyAntIme brAhmaNA vedapAragAH / abudhAnAM gatistveSA budhAnAmapi me shRnnu| na cAsmi pAlane zakto bahuduHkhasamanvitaH // 2 ye dharme zreyasi ratA vimokSaratayo janAH // 69 parityaktuM na zaknomi dAnazaktizca nAsti me| yadidaM vedavacanaM kuru karma tyajeti c| kathamatra mayA kArya bhagavAMstadbhavItu me // 3 tasmAddharmAnimAnsarvAnnAbhimAnAtsamAcaret // 70 muhUrtamiva sa dhyAtvA dharmeNAnviSya tAM gatim / ijyAdhyayanadAnAni tapaH satyaM kSamA dmH| yudhiSThiramuvAcedaM dhaumyo dharmabhRtAM varaH // 4 alobha iti mArgo'yaM dharmasyASTavidhaH smRtaH // 71 purA sRSTAni bhUtAni pIDyante kSudhayA bhRzam / tatra pUrvazcaturvargaH pitRyAnapathe sthitaH / / tato'nukampayA teSAM savitA svapitA iva // 5 kartavyamiti yatkAryaM nAbhimAnAtsamAcaret / / 72 gatvottarAyaNaM tejorasAnuddhRtya razmibhiH / uttaro devayAnastu sadbhirAcaritaH sdaa| dakSiNAyanamAvRtto mahIM nivizate raviH // 6 aSTAGgenaiva mArgeNa vizuddhAtmA samAcaret // 73 kSetrabhUte ttstsminnossdhiirossdhiiptiH|| samyaksaMkalpasaMbandhAtsamyakcendriyanigrahAt / - divastejaH samuddhRtya janayAmAsa vAriNA / / 7 - 390 -
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 3.8] AraNyakaparva [3. 3. 33 niSiktazcandratejobhiH sUyate bhUgato raviH / vaidyuto jATharazcAgniraindhanastejasAM patiH / oSadhyaH SaDsA medhyAstadannaM prANinAM bhuvi / / 8 / dharmadhvajo vedakartA vedAGgo vedavAhanaH // 21 evaM bhAnumayaM hyannaM bhUtAnAM prANadhAraNam / kRtaM tretA dvAparazca kaliH sarvAmarAzrayaH / pitaiSa sarvabhUtAnAM tasmAttaM zaraNaM vraja // 9 kalA kASThA muhUrtAzca pakSA mAsA RtustathA // 22 rAjAno hi mahAtmAno yonikarmavizodhitAH / saMvatsarakaro'zvatthaH kAlacakro vibhAvasuH / uddharanti prajAH sarvAstapa AsthAya puSkalam // 10 puruSaH zAzvato yogI vyaktAvyaktaH sanAtanaH // 23 bhImena kArtavIryeNa vainyena nahuSeNa ca / . lokAdhyakSaH prajAdhyakSo vizvakarmA tamonudaH / tapoyogasamAdhisthairuddhRtA hyApadaH prajAH // 11 varuNaH sAgaroM'zuzca jImUto jIvano'rihA // 24 tathA tvamapi dharmAtmankarmaNA ca vizodhitaH / bhUtAzrayo bhUtapatiH sarvabhUtaniSevitaH / tapa AsthAya dharmeNa dvijAtInbhara bhArata // 12 maNiH suvarNo bhUtAdiH kAmadaH sarvatomukhaH // 25 evamuktastu dhaumyena tatkAlasadRzaM vcH| jayo vizAlo varadaH zIghragaH prANadhAraNaH / dharmarAjo vizuddhAtmA tapa AtiSThaduttamam / / 13 dhanvantaridhUmaketurAdidevo'diteH sutH||26 puSpopahArairbalibhirarcayitvA divAkaram / dvAdazAtmAravindAkSaH pitA mAtA pitAmahaH / yogamAsthAya dharmAtmA vAyubhakSo jitendriyaH / svargadvAraM prajAdvAraM mokSadvAraM triviSTapam // 27 gAGgeyaM vAyupaspRzya prANAyAmena tasthivAn // 14 dehakartA prazAntAtmA vizvAtmA vizvatomukhaH / janamejaya uvaac| carAcarAtmA sUkSmAtmA maitreNa vapuSAnvitaH // 28 kathaM kurUNAmRSabhaH sa tu rAjA yudhisstthirH| etadvai kIrtanIyasya sUryasyaiva mahAtmanaH / viprArthamArAdhitavAnsUryamadbhutavikramam // 15 nAmnAmaSTazataM puNyaM zakreNoktaM mahAtmanA // 29 vaizaMpAyana uvAca / zakrAcca nAradaH prApto dhaumyazca tadanantaram / zRNuSvAvahito rAjazucirbhUtvA smaahitH|| dhaumyAdhudhiSThiraH prApya sarvAnkAmAnavAptavAn // 30. kSaNaM ca kuru rAjendra sarvaM vakSyAmyazeSataH / / 16 surapitRgaNayakSasevitaM dhaumyena tu yathA proktaM pArthAya sumahAtmane / ___ hyasuranizAcarasiddhavanditam / nAmnAmaSTazataM puNyaM tacchRNuSva mahAmate // 17 varakanakahutAzanaprabhaM sUryo'ryamA bhagastvaSTA pUSArkaH savitA raviH / tvamapi manasyabhidhehi bhAskaram // 31 . gabhastimAnajaH kAlo mRtyurdhAtA prabhAkaraH // 18 sUryodaye yastu samAhitaH paThepRthivyApazca tejazca khaM vAyuzca parAyaNam / tsa putralAbhaM dhanaratnasaMcayAn / somo bRhaspatiH zukro budho'GgAraka eva ca // 19 labheta jAtismaratAM sadA naraH indro vivasvAndIptAMzuH zuciH zauriH shnaishvrH| smRtiM ca medhAM ca sa vindate parAm // 32 brahmA viSNuzca rudrazca skando vaizravaNo yamaH / / 20 / imaM stavaM devavarasya yo naraH - 391 -
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8.. 3. 33] mahAbhArate [3.5.1 prakIrtayecchucisumanAH samAhitaH sa mucyate zokadavAgnisAgarA vaizaMpAyana uvAca / llabheta kAmAnmanasA yathepsitAn // 33 vanaM praviSTeSvatha pANDaveSu iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tRtiiyo'dhyaayH||3|| ___ prjnyaackssustpymaano'mbikeyH| dharmAtmAnaM viduramagAdhabuddhiM / vaizaMpAyana uvAca / sukhAsIno vAkyamuvAca rAjA // 1 . tato divAkaraH prIto darzayAmAsa pANDavam / prajJA ca te bhArgavasyeva zuddhA dIpyamAnaH svavapuSA jvalanniva hutAzanaH // 1 ___ dharmaM ca tvaM paramaM vettha sUkSmam / yatte'bhilaSitaM rAjansarvametadavApsyasi / samazca tvaM saMmataH kauravANAM ahamannaM pradAsyAmi sapta paJca ca te smaaH||2 pathyaM caiSAM mama caiva bravIhi // 2 .. evaM gate vidura yadadya kArya phalamUlAmiSaM zAkaM saMskRtaM ynmhaanse| paurAzceme kathamasmAnbhajeran / caturvidhaM tadannAdyamakSayyaM te bhaviSyati / te cApyasmAnnoddhareyuH samUlAdhanaM ca vividhaM tubhyamityuktvAntaradhIyata // 3 nna kAmaye tAMzca vinazyamAnAn // 3 labdhvA varaM tu kaunteyo jalAduttIrya dharmavit / vidura uvaac| jagrAha pAdau dhaumyasya bhrAtR'zcAsvajatAcyutaH // 4 trivargo'yaM dharmamUlo narendra draupadyA saha saMgamya pazyamAno'bhyayAtprabhuH / rAjyaM cedaM dharmamUlaM vadanti / mahAnase tadAnaM tu sAdhayAmAsa pANDavaH / / 5 dharme rAjanvartamAnaH svazaktyA saMskRtaM prasavaM yAti vanyamannaM caturvidham / __putrAnsarvAnpAhi kuntIsutAMzca // 4 akSayyaM vardhate cAnnaM tena bhojayate dvijAn // 6 sa vai dharmo vipraluptaH sabhAyAM bhuktavatsu ca vipreSu bhojayitvAnujAnapi / ____ pApAtmabhiH saubleyprdhaanaiH| zeSaM vighasasaMjJaM tu pazcAdbhuGkte yudhiSThiraH / AhUya kuntIsutamakSavatyAM yudhiSThiraM bhojayitvA zeSamaznAti pArSatI // 7 * parAjaiSItsatyasaMdhaM sutaste // 5 evaM divAkarAtprApya divAkarasamadyutiH / etasya te duSpraNItasya rAjakAmAnmanobhilaSitAnbrAhmaNebhyo dadau prabhuH // 8 zeSasyAhaM paripazyAmyupAyam / purohitapurogAzca tithinksstrprvsu| yathA putrastava kauravya pApAyajJiyArthAH pravartante vidhimtrprmaanntH|| 9 nmukto loke pratitiSTheta sAdhu // 6 tataH kRtasvastyayanA dhaumyena saha pANDavAH / tadvai sarvaM pANDuputrA labhantAM dvijasaMdhaiH parivRtAH prayayuH kAmyakaM vanam // 10 ___yattadrAjannatisRSTaM tvayAsIt / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi cturtho'dhyaayH||4|| eSa dharmaH paramo yatsvakena -392
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 5. 7] AraNyakaparva [3. 5. 20 rAjA tuSyenna parasveSu gRdhyet // 7 prItyA rAjanpANDuputrAnbhajantAm / etatkAryaM tava sarvapradhAnaM duHzAsano yAcatu bhImasenaM teSAM tuSTiH shkuneshcaavmaanH| sabhAmadhye drupadasyAtmajAM ca // 14 evaM zeSaM yadi putreSu te syA yudhiSThiraM tvaM parisAntvayasva detadrAjaMstvaramANaH kuruSva // 8 rAjye cainaM sthApayasvAbhipUjya / athaitadevaM na karoSi rAja tvayA pRSTaH kimahamanyadvadeyandhruvaM kurUNAM bhavitA vinAzaH / metatkRtvA kRtakRtyo'si rAjan // 15 na hi kruddho bhImaseno'rjuno vA dhRtarASTra uvAca / __ zeSaM kuryAcchAtravANAmanIke // 9 etadvAkyaM vidura yatte sabhAyAyeSAM yoddhA savyasAcI kRtAstro miha proktaM pANDavAnprApya mAM c| dhanuryeSAM gANDivaM lokasAram / hitaM teSAmahitaM mAmakAnAyeSAM bhImo bAhuzAlI ca yoddhA ___metatsarvaM mama nopaiti cetH|| 16 . teSAM loke kiM nu na prApyamasti // 10 idaM tvidAnI kuta eva nizcitaM uktaM pUrvaM jAtamAtre sute te teSAmarthe pANDavAnAM yadAttha / mayA yatte hitamAsIttadAnIm / tenAdya manye nAsi hito mameti putraM tyajemamahitaM kulasye ___ kathaM hi putraM pANDavArthe tyajeyam // 17 ... tyetadrAjanna ca tattvaM cakartha / asaMzayaM te'pi mamaiva putrA idAnIM te hitamuktaM na cettvaM duryodhanastu mama dehAtprasUtaH / kartAsi rAjanparitaptAsi pazcAt // 11 svaM vai dehaM parahetostyajeti yadyetadevamanumantA sutaste ko nu brUyAtsamatAmanvavekSan // 18 __ saMprIyamANaH pANDavairekarAjyam / sa mA jimaM vidura sarvaM bravISi tApo na te vai bhavitA prItiyogA mAnaM ca te'hamadhikaM dhArayAmi / tvaM cena gRhNAsi sutaM sahAyaiH / yathecchakaM gaccha vA tiSTha vA tvaM athAparo bhavati hi taM nigRhya susAntvyamAnApyasatI strI jahAti // 19 ___pANDoH putraM prakuruSvAdhipatye // 12 vaizaMpAyana uvAca / ajAtazatrurhi vimuktarAgo etAvaduktvA dhRtarASTro'nvapadyadharmeNemAM pRthivIM zAstu rAjan / dantarvezma sahasotthAya rAjan / tato rAjanpArthivAH sarva eva nedamastItyatha viduro bhASamANaH vaizyA ivAsmAnupatiSThantu sdyH|| 13 saMprAdravadyatra pArthA babhUvuH // 20 duryodhanaH zakuni sUtaputraH iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi pnycmo'dhyaayH||5|| ma. bhA. 50 -393 -
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 6. 1] mahAbhArate [3. 6.17 taiH satkRtaH sa ca tAnAjamIDho vaizaMpAyana uvAca / ___ yathocitaM pANDuputrAnsameyAt // 10 pANDavAstu vane vAsamuddizya bharatarSabhAH / samAzvastaM viduraM te nararSabhAprayayurjAhnavIkUlAtkurukSetraM sahAnugAH // 1 stato'pRcchannAgamanAya hetum / sarasvatIdRSadvatyau yamunAM ca niSevya te / sa cApi tebhyo vistarataH zazaMsa yayurvanenaiva vanaM satataM pazcimAM dizam // 2 yathAvRtto dhRtraassttro'mbikeyH|| 11 . tataH sarasvatIkUle sameSu marudhanvasu / vidura uvaac| kAmyakaM nAma dadRzurvanaM munijanapriyam // 3 avocanmAM dhRtarASTro'nuguptatatra te nyavasanvIrA vane bahumRgadvije / ___ majAtazatro parigRhyAbhipUjya / anvAsyamAnA munibhiH sAntvyamAnAzca bhaart||4 evaM gate samatAmabhyupetya . vidurastvapi pANDUnAM tadA darzanalAlasaH / pathyaM teSAM mama caiva bravIhi // 12 jagAmaikarathenaiva kAmyakaM vanamRddhimat // 5 mayApyuktaM yatkSamaM kauravANAM tato yAtvA viduraH kAnanaM ta hitaM pathyaM dhRtarASTrasya caiv| ___cchI|razvairvAhinA syndnen| . . tadvai pathyaM tanmano nAbhyupaiti dadarzAsInaM dharmarAjaM vivikte ___ tatazcAhaM kSamamanyanna manye // 13 ___ sAdhaM draupadyA bhrAtRbhirbrAhmaNaizca // 6 paraM zreyaH pANDaveyA mayoktaM tato'pazyadviduraM tUrNamArA na me tacca zrutavAnAmbikeyaH / __dabhyAyAntaM satyasaMdhaH sa raajaa| yathAturasyeva hi pathyamannaM athAbravIddhAtaraM bhImasenaM na rocate smAsya taducyamAnam // 14 kiM nu kSattA vakSyati naH sametya // 7 na zreyase nIyate'jAtazatro kaccinnAyaM vacanAtsaubalasya ___ strI zrotriyasyeva gRhe prdussttaa| ___ samAhvAtA devanAyopayAti / bruvanna rucyai bharatarSabhasya kaccikSudraH zakuni yudhAni .. patiH kumAryA iva SaSTivarSaH // 15 jeSyatyasmAnpunarevAkSavatyAm // 8 dhruvaM vinAzo nRpa kauravANAM samAhUtaH kenacidAdraveti ___ na vai zreyo dhRtarASTraH paraiti / ___ nAhaM zakto bhImasenApayAtum / yathA paNe puSkarasyeva siktaM gANDIve vA saMzayite kathaMci jalaM na tiSThetpathyamuktaM tathAsmin // 16 drAjyaprAptiH saMzayitA bhvennH||9 tataH kruddho dhRtarASTro'bravInmAM tata utthAya viduraM pANDaveyAH yatra zraddhA bhArata tatra yAhi / pratyagRhNannRpate sarva eva / nAhaM bhUyaH kAmaye tvAM sahAyaM - 394 -
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 6. 17 ] AraNyakaparva [3. 7. 18 mahImimAM pAlayituM puraM vA // 17 / samIpopasthitaM rAjA saMjayaM vAkyamabravIt // 3 so'haM tyakto dhRtarASTreNa rAja bhrAtA mama suhRccaiva sAkSAddharma ivAparaH / ___ stvAM zAsitumupayAtastvarAvAn / tasya smRtvAdya subhRzaM hRdayaM dIryatIva me // 4 tadvai sarvaM yanmayoktaM sabhAyAM tamAnayasva dharmajJaM mama bhrAtaramAzu vai| __ taddhAryatAM yatpravakSyAmi bhUyaH // 18 iti bruvansa nRpatiH karuNaM paryadevayat // 5 klezaistItraiyujyamAnaH sapatnaiH pazcAttApAbhisaMtapto vidurasmArakarzitaH / kSamAM kurvankAlamupAsate yH| . bhrAtRsnehAdidaM rAjansaMjayaM vAkyamabravIt // 6 saMvardhayanstokamivAgnimAtmavA gaccha saMjaya jAnIhi bhrAtaraM viduraM mama / ___sa vai bhuGkte pRthivImeka eva // 19 yadi jIvati roSeNa mayA pApena nirdhtH|| 7 yasyAvibhaktaM vasu rojansahAyai na hi tena mama bhrAtrA susUkSmamapi kiMcana / stasya duHkhe'pyaMzabhAjaH sahAyAH / vyalIkaM kRtapUrvaM me prAjJenAmitabuddhinA / / 8 sahAyAnAmeSa saMgrahaNe'bhyupAyaH sa vyalIkaM kathaM prApto mattaH paramabuddhimAn / ____ sahAyAptau pRthivIprAptimAhuH // 20 na jahyAjjIvitaM prAjJastaM gacchAnaya saMjaya // 9 satyaM zreSThaM pANDava niSpralApaM tasya tadvacanaM zrutvA rAjJastamanumAnya ca / tulyaM cAnnaM saha bhojyaM sahAyaiH / saMjayo bADhamityuktvA prAdravatkAmyakaM vanam // 10 AtmA caiSAmagrato nAtivarte so'cireNa samAsAdya tadvanaM yatra paannddvaaH| - devaMvRttirvardhate bhUmipAlaH // 21 rauravAjinasaMvItaM dadarzAtha yudhiSThiram // 11 yudhiSThira uvAca / vidureNa sahAsInaM brAhmaNaizca sahasrazaH / evaM kariSyAmi yathA bravISi bhrAtRbhizcAbhisaMguptaM devairiva zatakratum // 12 * ' parAM buddhimupgmyaaprmttH| yudhiSThiramathAbhyetya pUjayAmAsa saMjayaH / yaccApyanyaddezakAlopapannaM bhImArjunayamAMzcApi tadaha~ pratyapadyata // 13 tadvai vAcyaM tatkariSyAmi kRtsnam // 22 rAjJA pRSTaH sa kuzalaM sukhAsInazca saMjayaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi SaSTho'dhyAyaH // 6 // zazaMsAgamane hetumidaM caivaabrviidvcH|| 14 rAjA smarati te kSattadhRtarASTro'mbikAsutaH / vaizaMpAyana uvaac| taM pazya gatvA tvaM kSipraM saMjIvaya ca pArthivam // 15 gate tu vidure rAjannAzramaM pANDavAnprati / so'numAnya narazreSThAnpANDavAnkurunandanAn / dhRtarASTro mahAprAjJaH paryatapyata bhArata // 1 niyogAdrAjasiMhasya gantumarhasi mAnada // 16 sa sabhAdvAramAgamya vidurasmAramohitaH / evamuktastu viduro dhImAnsvajanavatsalaH / samakSaM pArthivendrANAM papAtAviSTacetanaH // 2 yudhi paadgjaahvym|| 17 sa tu labdhvA punaH saMjJAM samutthAya mahItalAt / tamabravInmahAprAjJaM dhRtarASTraH pratApavAn / - 395 -
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 7. 18] mahAbhArate [ 3. 8. 19 diSTyA prApto'si dharmajJa diSTyA smarasi me'ngh||18 zakuniruvAca / adya rAtrI divA cAhaM tvatkRte bhrtrssbh| kiM bAlizAM matiM rAjannAsthito'si vizAM pte| prajAgare prapazyAmi vicitraM dehamAtmanaH // 19 gatAste samayaM kRtvA naitadevaM bhaviSyati // 7 so'GkamAdAya viduraM mUryupAghrAya caiva h| satyavAkye sthitAH sarve pANDavA bharatarSabha / kSamyatAmiti covAca yadukto'si mayA russaa||20 pituste vacanaM tAta na grahISyanti krhicit||8 vidara uvAca / atha vA te grahISyati punareSyanti vA puram / kSAntameva mayA rAjangurunaH paramo bhavAn / nirasya samayaM bhUyaH paNo'smAkaM bhaviSyati // 9 tathA hyasmyAgataH kSipraM tvaddarzanaparAyaNaH / / 21 sarve bhavAmo madhyasthA rAjJazchandAnuvartinaH / bhavanti hi naravyAghra puruSA dhrmcetsH| chidraM bahu prapazyantaH pANDavAnAM susaMvRtAH // 10 dInAbhipAtino rAjannAtra kAryA vicAraNA / / 22 duHzAsana uvAca / pANDoH sutA yAdRzA me tAdRzA me sutAstava / evametanmahAprAjJa yathA vadasi mAtula / dInA iti hi me buddhirabhipannAdya tAnprati // 23 nityaM hi me kathayatastava buddhirhi rocate // 11 vaizaMpAyana uvAca / karNa uvAca / anyonyamanunIyaivaM bhrAtarau tau mhaadyutii| kAmamIkSAmahe sarve duryodhana tavepsitam / viduro dhRtarASTrazca lebhAte paramAM mudam / / 24 aikamatyaM hi no rAjansarveSAmeva lakSyate // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi saptamo'dhyAyaH // 7 // vaizaMpAyana uvAca / evamuktastu karNena rAjA duryodhanastadA / vaizaMpAyana uvaac| nAtihRSTamanAH kSipramabhavatsa praangmkhH|| 13 zrutvA ca viduraM prAptaM rAjJA ca parisAntvitam / upalabhya tataH karNo vivRtya nayane shubhe| dhRtarASTrAtmajo rAjA paryatapyata durmtiH||1 roSAdduHzAsanaM caiva saubaleyaM ca tAvubhau // 14 sa saubalaM samAnAyya krnnduHshaasnaavpi| uvAca paramakruddha udyamyAtmAnamAtmanA / abravIdvacanaM rAjA pravizyAbuddhijaM tamaH // 2 aho mama mataM yattannibodhata narAdhipAH // 15 eSa pratyAgato mantrI dhRtarASTrasya saMmataH / priyaM sarve cikIrSAmo rAjJaH kiNkrpaannyH| viduraH pANDuputrANAM suhRdvidvAnhite rtH||3 na cAsya zaknumaH sarve priye sthAtumatandritAH // 16 yAvadasya punarbuddhiM viduro nApakarSati / vayaM tu zastrANyAdAya rathAnAsthAya daMzitAH / pANDavAnayane tAvanmatrayadhvaM hitaM mama // 4 gacchAmaH sahitA hantuM pANDavAnvanagocarAn // 17 atha pazyAmyahaM pArthAnprAptAniha kathaMcana / teSu sarveSu zAnteSu gateSvaviditAM gatim / punaH zoSaM gamiSyAmi nirAsurniravagrahaH // 5 nirvivAdA bhaviSyanti dhArtarASTrAstathA vym|| 18 viSamundhanaM vApi zastramagnipravezanam / yAvadeva parighunA yAvacchokaparAyaNAH / kariSye na hi tAnRddhAnpunardraSTumihotsahe // 6 yAvanmitravihInAzca tAvacchakyA mataM mama // 19 -396 - .
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 8. 20] AraNyakaparva [3. 10. 10 tasya tadvacanaM zrutvA pUjayantaH punaH punH| yadi syAtkRtakAryo'dya bhavestvaM manujezvara // 10 bADhamityeva te sarve pratyUcuH sUtajaM tadA // 20 atha vA jAyamAnasya ycchiilmnujaayte| evamuktvA tu saMkruddhA rathaiH sarve pRthakpRthak / zrUyate tanmahArAja nAmRtasyApasarpati // 11 niryayuH pANDavAnhantuM saMghazaH kRtnishcyaaH|| 21 kathaM vA manyate bhISmo droNo vA viduro'pi vaa| tAnprasthitAnparijJAya kRSNadvaipAyanastadA / bhavAnvAtra kSamaM kArya purA cArtho'tivartate // 12 AjagAma vizuddhAtmA dRSTvA divyena cakSuSA // 22 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi nvmo'dhyaayH|| 9 // pratiSidhyAtha tAnsarvAnbhagavAllokapUjitaH / prajJAcakSuSamAsInamuvAcAbhyetya satvaraH / / 23 dhRtarASTra uvAca / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi aSTamo'dhyAyaH // 8 // bhagavannAhamapyetadrocaye dyUtasaMstavam / manye tadvidhinAkramya kArito'smIti vai mune // 1 vyAsa uvAca / naitadrocayate bhISmo na droNo viduro na c| dhRtarASTra mahAprAjJa nibodha vacanaM mama / gAndhArI necchati yUtaM tacca mohAtpravartitam // 2 vakSyAmi tvA kauravANyaM sarveSAM hitamuttamam // 1 parityaktuM na zaknomi duryodhanamacetanam / na me priyaM mahAbAho yadgatAH pANDavA vanam / putrasnehena bhagavaJjAnannapi yatavrata // 3 nikRtyA nirjitAzcaiva duryodhanavazAnugaiH // 2 vyAsa uvAca / te smarantaH pariklezAnvarSe pUrNe tryodshe| vaicitravIrya nRpate satyamAha yathA bhavAn / vimokSyanti viSaM kruddhAH kauraveyeSu bhArata // 3 / dRDhaM vedmi paraM putraM paraM putrAnna vidyate // 4 tadayaM kiM nu pApAtmA tava putraH sumandadhIH / indro'pyazrunipAtena surabhyA prtibodhitH| pANDavAnnityasaMkruddho rAjyahetorjighAMsati // 4 anyaiH samRddharapyarthairna sutAdvidyate param // 5 vAryatAM sAdhvayaM mUDhaH zamaM gacchatu te sutaH / atra te vartayiSyAmi mahadAkhyAnamuttamam / vanasthAMstAnayaM hantumicchanprANairvimokSyate // 5 surabhyAzcaiva saMvAdamindrasya ca vizAM pate // 6 yathAha viduraH prAjJo yathA bhISmo yathA vayam / triviSTapagatA rAjansurabhiH prArudatkila / yathA kRpazca droNazca tathA sAdhu vidhIyatAm / / 6 gavAM mAtA purA tAta tAmindro'nvakRpAyata // 7 vigraho hi mahAprAjJa svajanena vigarhitaH / ___ indra uvaac| adharmyamayazasyaM ca mA rAjanpratipadyathAH // 7 kimidaM rodiSi zubhe kaJcitkSemaM divaukasAm / samIkSA yAdRzI hyasya pANDavAnprati bhaart| mAnuSeSvatha vA goSu naitadalpaM bhaviSyati // 8 upekSyamANA sA rAjanmahAntamanayaM spRzet / / 8 surbhiruvaac| atha vAyaM sumandAtmA vanaM gacchatu te sutH| vinipAto na vaH kazcidRzyate tridazAdhipa / pANDavaiH sahito rAjanneka evAsahAyavAn // 9 ahaM tu putraM zocAmi tena rodimi kauzika // 9 tataH saMsargajaH snehaH putrasya tava paannddvaiH| | pazyainaM karSakaM raudraM durbalaM mama putrakam / -397 -
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 10. 10] mahAbhArate [ 3. 11. 12 pratodenAbhinighnantaM lAGgalena nipIDitam // 10 duryodhanastava sutaH zamaM gacchatu pANDavaiH // 23 etaM dRSTvA bhRzaM zrAntaM vadhyamAnaM surAdhipa / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dazamo'dhyAyaH // 10 // kRpAviSTAsmi devendra manazcodvijate mama // 11 11 . ekastatra balopeto dhuramudvahate'dhikAm / dhRtarASTra uvaac| aparo'lpabalaprANaH kRzo dhamanisaMtataH / evametanmahAprAjJa yathA vadasi no mune| kRcchrAdudvahate bhAraM taM vai zocAmi vAsava // 12 ahaM caiva vijAnAmi sarve ceme narAdhipAH // 1 vadhyamAnaH pratodena tudyamAnaH punaH punaH / bhavAMstu manyate sAdhu yatkurUNAM sukhodayam / naiva zaknoti taM bhAramudvoDhuM pazya vAsava // 13 tadeva viduro'pyAha bhISmo droNazca mAM mune // 2 tato'haM tasya duHkhArtA viraumi bhRshduHkhitaa| yadi tvahamanugrAhyaH kauraveSu dayA yadi / azrUNyAvartayantI ca netrAbhyAM karuNAyatI // 14 anuzAdhi durAtmAnaM putraM duryodhanaM mama // 3. ___ indra uvAca / vyAsa uvAca / tava putrasahasreSu pIDyamAneSu zobhane / ayamAyAti vai rAjanmaitreyo bhagavAnRSiH / kiM kRpAyitamastyatra putra eko'tra pIDyate // 15 anvIya pANDavAnbhrAtRnihaivAsmadidRkSayA // 4 surabhiruvAca / eSa duryodhanaM putraM tava rAjanmahAnRSiH / yadi putrasahasraM me sarvatra samameva me| anuzAstA yathAnyAyaM zamAyAsya kulasya te // 5 dInasya tu sataH zakra putrasyAbhyadhikA kRpA // 16 brUyAdyadeSa rAjendra ttkaarymvishngkyaa| vyAsa uvAca / akriyAyAM hi kAryasya putraM. te zapsyate russaa|| 6 tadindraH surabhIvAkyaM nizamya bhRzavismitaH / vaizaMpAyana uvAca / jIvitenApi kauravya mene'bhyadhikamAtmajam // 17 evamuktvA yayau vyAso maitreyaH pratyadRzyata / pravavarSa ca tatraiva sahasA toyamulbaNam / pUjayA pratijagrAha saMputrastaM narAdhipaH / / 7 karSakasyAcaranvighnaM bhagavAnpAkazAsanaH // 18 dattvAAdyAH kriyAH sarvA vizrAntaM munipuMgavam / tadyathA surabhiH prAha samamevAstu te tthaa|| prazrayeNAbravIdrAjA dhRtarASTro'mbikAsutaH // 8 suteSu rAjansarveSu dIneSvabhyadhikA kRpA // 19 sukhenAgamanaM knycidbhgvnkurujaanggle| yAdRzo me sutaH pANDustAdRzo me'si putraka / kaJcitkuzalino vIrA bhrAtaraH paJca paannddvaaH||9 vidurazca mahAprAjJaH snehAdetadbhavImyaham // 20 samaye sthAtumicchanti kaccicca puruSarSabhAH / cirAya tava putrANAM zatamekazca pArthiva / kaJcitkurUNAM saubhrAtramavyucchitraM bhaviSyati // 10 pANDoH paJcaiva lakSyante te'pi mandAH suduHkhitaaH|| maitreya uvAca / kathaM jIveyuratyantaM kathaM vardheyurityapi / tIrthayAtrAmanukrAmanprApto'smi kurujAGgalam / iti dIneSu pArtheSu mano me paritapyate // 22 yadRcchayA dharmarAjaM dRSTavAnkAmyake vane // 11 yadi pArthiva kaurvyaanyjiivmaanaanihecchsi| taM jaTAjinasaMvItaM tapovananivAsinam / -398 -
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 11. 12] AraNyakaparva [3. 11. 39 samAjagmurmahAtmAnaM draSTuM munigaNAH prabho // 12 / kastAnyudhi samAsIta jarAmaraNavAnnaraH // 26 . tatrAzrISaM mahArAja putrANAM tava vibhramam / tasya te zama evAstu pANDavairbharatarSabha / anayaM dyUtarUpeNa mahApAyamupasthitam // 13 kuru me vacanaM rAjanmA mRtyuvshmnvgaaH|| 27 tato'haM tvAmanuprAptaH kaurvaannaamvekssyaa| evaM tu bruvatastasya maitreyasya vizAM pate / sadA hyabhyadhikaH snehaH prItizca tvayi me prbho|| 14 UruM gajakarAkAraM kareNAbhijaghAna sH|| 28 naitadaupayika rAjaMstvayi bhISme ca jIvati / duryodhanaH smitaM kRtvA caraNenAlikhanmahIm / yadanyonyena te putrA virudhyante narAdhipa // 15 na kiMciduktvA durmedhAstasthau kiNcidvaangmukhH||29 meDhIbhUtaH svayaM rAjannigrahe pragrahe bhavAn / tamazuzrUSamANaM tu vilikhantaM vasuMdharAm / kimarthamanayaM ghoramutpatantamupekSase // 16 dRSTvA duryodhanaM rAjanmaitreyaM kopa Avizat // 30 dasyUnAmiva yadvRttaM sabhAyAM kurunndn| sa kopavazamApanno maitreyo munisattamaH / tena na bhrAjase rAjastApasAnAM samAgame // 17 vidhinA saMprayuktazca zApAyAsya mano dadhe // 31 vaizaMpAyana uvAca / tataH sa vAyupaspRzya kopasaMraktalocanaH / tato vyAvRtya rAjAnaM duryodhanamamarSaNam / maitreyo dhArtarASTraM tamazapahuSTacetasam // 32 uvAca zlakSNayA vAcA maitreyo bhagavAnRSiH // 18 yasmAttvaM mAmanAdRtya nemAM vAcaM cikIrSasi / duryodhana mahAbAho nibodha vadatAM vr| tasmAdasyAbhimAnasya sadyaH phalamavApnahi // 33 vacanaM me mahAprAjJa bruvato yaddhitaM tava // 19 tvadabhidrohasaMyuktaM yuddhamutpatsyate mahat / mA druhaH pANDavAnarAjankuruSva hitmaatmnH| yatra bhImo gadApAtaistavoraM bhetsyate balI // 34 pANDavAnAM kurUNAM ca lokasya ca nararSabha // 20 ityevamukte vacane dhRtarASTro mhiiptiH| te hi sarve naravyAghrAH zUrA vikrAntayodhinaH / prasAdayAmAsa muni naitadevaM bhavediti // 35 sarve nAgAyutaprANA vajrasaMhananA dRDhAH // 21 maitreya uvAca / satyavrataparAH sarve sarve purussmaaninH| zamaM yAsyati cetputrastava rAjanyathA tthaa| hantAro devazatrUNAM rakSasAM kAmarUpiNAm / zApo na bhavitA tAta viparIte bhaviSyati // 36 hiDimbabakamukhyAnAM kirmIrasya ca rakSasaH / / 22 vaizaMpAyana uvAca / itaH pracyavatAM rAtrau yaH sa teSAM mahAtmanAm / sa vilakSastu rAjendra duryodhanapitA tdaa| AvRtya mArga raudrAtmA tasthau giririvAcalaH // 23 maitreyaM prAha kirmIraH kathaM bhImena pAtitaH / / 37 taM bhImaH samarazlAghI balena balinAM varaH / maitreya uvAca / jaghAna pazumAreNa vyAghraH kSudramRgaM yathA // 24 nAhaM vakSyAmyasUyA te na te zuzrUSate sutaH / pazya digvijaye rAjanyathA bhImena paatitH| eSa te viduraH sarvamAkhyAsyati gate mayi // 38 jarAsaMdho maheSvAso nAgAyutabalo yudhi // 25 vaizaMpAyana uvAca / saMbandhI vAsudevazca yeSAM zyAlazca paarptH| ityevamuktvA maitreyaH prAtiSThata yathAgatam / -399 -
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 11. 39 ] mahAbhArate [3. 12. 26 kirmIravadhasaMvigno bahirduryodhano'gamat // 39 / vidUrajAtAzca latAH samAzliSyanta pAdapAn // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tasminkSaNe'tha pravavau mAsto bhRzadAruNaH / ekAdazo'dhyAyaH // 11 // rajasA saMvRtaM tena naSTakSamabhavannabhaH // 13 ||smaaptmaarnnykprv // pazcAnAM pANDuputrANAmavijJAto mahAripuH / pazcAnAmindriyANAM tu zokavega ivAtulaH // 14 dhRtarASTra uvAca / sa dRSTvA pANDavAndUrAtkRSNAjinasamAvRtAn / kirmIrasya vadhaM kSattaH zrotumicchAmi kathyatAm / AvRNottadvanadvAraM mainAka iva parvataH // 15 rakSasA bhImasenasya kathamAsItsamAgamaH // 1 taM samAsAdya vitrastA kRSNA kmllocnaa| vidura uvaac| adRSTapUrva saMtrAsAnnyamIlayata locane // 16 zRNu bhImasya karmedamatimAnuSakarmaNaH / duHshaasnkrotsRssttviprkiirnnshiroruhaa|.. zrutapUrvaM mayA teSAM kathAnteSu punaH punH||2 pazcaparvatamadhyasthA nadIvAkulatAM gatA // 17 itaH prayAtA rAjendra pANDavA yuutnirjitaaH| momuhyamAnAM tAM tatra jagRhuH paJca pANDavAH / jagmunibhirahorAtraiH kAmyakaM nAma tadvanam // 3 indriyANi prasaktAni viSayeSu yathA ratim // 18 rAtrau nizIthe svAbhIle gate'rdhasamaye nRp| atha tAM rAkSasI mAyAmutthitAM ghoradarzanAm / pracAre puruSAdAnAM rakSasAM bhImakarmaNAm // 4 rakSopnairvividhairmatraidhaumyaH samyakprayojitaiH / tadvanaM tApasA nityaM zeSAzca vanacAriNaH / pazyatAM pANDuputrANAM nAzayAmAsa vIryavAn // 19 dUrAtpariharanti sma puruSAdabhayAtkila // 5 sa naSTamAyo'tibalaH krodhavisphAritekSaNaH / teSAM pravizatAM tatra mArgamAvRtya bhaart| kAmamUrtidharaH kSudraH kAlakalpo vyadRzyata // 20 dIptAkSaM bhISaNaM rakSaH solmukaM pratyadRzyata // 6 tamuvAca tato rAjA dIrghaprajJo yudhiSThiraH / bAhU mahAntau kRtvA tu tathAsyaM ca bhayAnakam / ko bhavAnkasya vA kiM te kriyatAM kAryamucyatAm // sthitamAvRtya panthAnaM yena yAnti kurUdvahAH / / 7 pratyuvAcAtha tadrakSo dharmarAja yudhisstthirm| daSToSThadaMSTra tAmrAkSaM pradIptordhvaziroruham / ahaM bakasya vai bhrAtA kisara iti vizrutaH / / 22 sArkarazmitaDiccakraM sabalAkamivAmbudam / / 8 vane'sminkAmyake zUnye nivasAmi gatajvaraH / sRjantaM rAkSasI mAyAM mahArAvavirAviNam / yudhi nirjitya puruSAnAhAraM nityamAcaran // 23 muzcantaM vipulaM nAdaM satoyamiva toyadam // 9 ke yUyamiha saMprAptA bhakSyabhUtA mamAntikam / tasya nAdena saMtrastAH pakSiNaH sarvatodizam / yudhi nirjitya vaH sarvAnbhakSayiSye gatajvaraH // 24 vimuktanAdAH saMpetuH sthalajA jalajaiH saha // 10 yudhiSThirastu tacchrutvA vacastasya durAtmanaH / saMpradrutamRgadvIpimahiSaHsamAkulama / AcacakSe tataH sarvaM gotranAmAdi bhArata // 25 tadvanaM tasya nAdena saMprasthitamivAbhavat // 11 pANDavo dharmarAjo'haM yadi te zrotramAgataH / tasyoruvAtAbhihatA tAmrapallavabAhavaH / sahito bhrAtRbhiH sarvairbhImasenArjunAdibhiH // 26 - 400 -
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 12. 27 ] AraNyakaparva [ 3. 12. 56 hRtarAjyo vane vAsaM vastuM kRtamatistataH / ityuktvainamabhikruddhaH kakSyAmutpIDya pANDavaH / vanamabhyAgato ghoramidaM tava parigraham // 27 niSpiSya pANinA pANiM saMdaSToSThapuTo blii| kirmIrastvabravIdenaM diSTyA devairidaM mama / tamabhyadhAvadvegena bhImo vRkSAyudhastadA // 42 upapAditamadyeha cirakAlAnmanogatam // 28 yamadaNDapratIkAzaM tatastaM tasya mUrdhani / bhImasenavadhArthaM hi nityamabhyudyatAyudhaH / pAtayAmAsa vegena kulizaM maghavAniva // 43 carAmi pRthivIM kRtsnAM nainamAsAdayAmyaham // 29 asaMbhrAntaM tu tadrakSaH samare prtydRshyt| so'yamAsAdito diSTyA bhrAtRhA kaatitshcirm| cikSepa colmukaM dIptamazaniM jvalitAmiva // 44 anena hi mama bhrAtA bako vinihataH priyaH // 30 tadudastamalAtaM tu bhImaH praharatAM vrH| vetrakIyagRhe raajnbraahmnncchdmruupinnaa| . padA savyena cikSepa tadrakSaH punarAvrajat // 45 vidyAbalamupAzritya na hyastyasyaurasaM balam // 31 kirmIrazcApi sahasA vRkSamutpATya pANDavam / hiDimbazca sakhA mahyaM dayito vanagocaraH / / daNDapANiriva RddhaH samare prtyydhyt||46 hato durAtmanAnena svasA cAsya hRtA purA // 32 tadvRkSayuddhamabhavanmahIruhavinAzanam / so'yamabhyAgato mUDho mamedaM gahanaM vanam / vAlisugrIvayordhAtroryathA zrIkAGkSiNoH purA // 47 pracArasamaye'smAkamardharAtre samAsthite // 33 zIrSayoH patitA vRkSA bibhidu3kadhA tayoH / adyAsya yAtayiSyAmi tadvairaM cirsNbhRtm| yathaivotpalapadmAni mattayopiyostathA // 48 tarpayiSyAmi ca bakaM rudhireNAsya bhUriNA // 34 muJjavajarjarIbhUtA bahavastatra pAdapAH / adyAhamanRNo bhUtvA bhrAtuH sakhyustathaiva c| cIrANIva vyudastAni rejustatra mahAvane // 49 zAnti labdhAsmi paramAM hatvA rAkSasakaNTakam // 35 tadvRkSayuddhamabhavatsumuhUrtaM vizAM pate / yadi tena purA mukto bhImaseno bakena vai| rAkSasAnAM ca mukhyasya narANAmuttamasya ca // 50 adyainaM bhakSayiSyAmi pazyataste yudhiSThira // 36 tataH zilAM samukSipya bhImasya yudhi tiSThataH / enaM hi vipulaprANamadya hatvA vRkodaram / prAhiNodrAkSasaH kruddho bhImasenazvacAla ha // 51 saMbhakSya jarayiSyAmi yathAgastyo mahAsuram // 37 taM zilAtADanajaDaM paryadhAvatsa rAkSasaH / evamuktastu dharmAtmA satyasaMdho yudhisstthirH| bAhuvikSiptakiraNaH svarbhAnuriva bhAskaram // 52 naitadastIti sakrodho bhartsayAmAsa rAkSasam // 38 tAvanyonyaM samAzliSya prakarSantau parasparam / tato bhImo mahAbAhurArujya tarasA drumam / ubhAvapi cakAzete prayuddhau vRSabhAviva // 53 dazavyAmamivodviddhaM nissptrmkrottdaa|| 39 tayorAsItsutumulaH saMprahAraH sudaarunnH| cakAra sajyaM gANDIvaM vajraniSpeSagauravam / nakhadaMSTrAyudhavatorvyAghrayoriva dRptyoH|| 54 nimeSAntaramAtreNa tathaiva vijyo'rjunH|| 40 duryodhananikArAcca bAhuvIryAcca darpitaH / nivArya bhImo jiSNuM tu tadrakSo ghoradarzanam / kRSNAnayanadRSTazca vyavardhata vRkodrH|| 55 abhidrutyAbravIdvAkyaM tiSTha tiSThati bhArata // 41 abhipatyAtha bAhubhyAM pratyagRhNAdamarSitaH / ma.bhA. 51 - 401 -
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 12. 56 ] mahAbhArate [3. 13.6 mAtaGga iva mAtaGgaM prabhinnakaraTAmukhaH // 56 bhImena vacanAttasya dharmarAjasya kaurava // 69 taM cApyatha tato rakSaH pratijagrAha vIryavAn / tato niSkaNTakaM kRtvA vanaM tadaparAjitaH / tamAkSipadbhImaseno balena balinAM vrH|| 57 draupadyA saha dharmajJo vasatiM tAmuvAsa h||70 tayorbhujaviniSpeSAdubhayorbalinostadA / samAzvAsya ca te sarve draupadIM bhrtrssbhaaH| zabdaH samabhavaddhoro veNusphoTasamo yudhi // 58 prahRSTamanasaH prItyA prazazaMsurvRkodaram // 71 . athainamAkSipya balAdgRhya madhye vRkodrH| bhImabAhubaloSiSTe vinaSTe rAkSase ttH| dhUnayAmAsa vegena vAyuzcaNDa iva drumam // 59 vivizustadvanaM vIrAH kSemaM nihatakaNTakam // 72 sa bhImena parAmRSTo durbalo balinA rnne| sa mayA gacchatA mArge vinikIrNo bhyaavhH| vyaspandata yathAprANaM vicakarSa ca pANDavam // 60 vane mahati duSTAtmA dRSTo bhImabalAddhataH // 73 tata enaM parizrAntamupalabhya vRkodaraH / tatrAzrauSamahaM caitatkarma bhImasya bhaart| yoktrayAmAsa bAhubhyAM pazuM razanayA yathA // 61 brAhmaNAnAM kathayatAM ye tatrAsansamAgatAH // 74 vinadantaM mahAnAdaM bhinnabherIsamasvanam / vaizaMpAyana uvAca / bhrAmayAmAsa suciraM visphurantamacetasam // 62 evaM vinihataM saMkhye kirmIraM rAkSasottamam / taM viSIdantamAjJAya rAkSasaM pANDunandanaH / zrutvA dhyAnaparo rAjA nizazvAsArtavattadA // 75 pragRhya tarasA dobhyAM pazumAramamArayat // 63 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dvAdazo'dhyAyaH // 12 Akramya sa kaTIdeze jAnunA rAkSasAdhamam / ||smaaptN kiauravadhaparva // apIDayata bAhubhyAM kaNThaM tasya vRkodrH|| 64 atha taM jaDasarvAGgaM vyAvRttanayanolbaNam / vaizaMpAyana uvAca / bhUtale pAtayAmAsa vAkyaM cedamuvAca ha // 65 bhojAH pravrajitAzrutvA vRSNayazcAndhakaiH saha / hiDimbabakayoH pApa na tvamathupramArjanam / pANDavAnduHkhasaMtaptAnsamAjagmurmahAvane // 1 kariSyasi gatazcAsi yamasya sadanaM prati // 66 pAzcAlasya ca dAyAdA dhRSTaketuzca cedipH| ityevamuktvA puruSapravIra kekayAzca mahAvIryA bhrAtaro lokvishrutaaH||2 staM rAkSasaM krodhavivRttanetraH / vane te'bhiyayuH pArthAnkrodhAmarSasamanvitAH / prasrastavastrAbharaNaM sphuranta garhayanto dhArtarASTrAn ikurma iti cAbruvan // 3 muddhAntacittaM vyasumutsasarja // 67 vAsudevaM puraskRtya sarve te kSatriyarSabhAH / tasminhate toyadatulyarUpe parivAryopavivizudharmarAja yudhiSThiram // 4 kRSNAM puraskRtya narendraputrAH / vAsudeva uvAca / bhImaM prazasyAtha guNairanekai duryodhanasya karNasya zakunezca durAtmanaH / hRSTAstato dvaitavanAya jagmuH // 68 duHzAsanacaturthAnAM bhUmiH pAsyati zoNitam // 5 evaM vinihataH saMkhye kirmIro mnujaadhip| tataH sarve'bhiSiJcAmo dharmarAja yudhiSThiram / - 402 -
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 18. 6] AraNyakaparva [3. 13. 34 nikRtyopacaranvadhya eSa dharmaH sanAtanaH // 6 vAyurvaizravaNo rudraH kAlaH khaM pRthivI dishH|| vaizaMpAyana uvaac| __ ajazcarAcaraguruH sraSTA tvaM puruSottama // 20 pArthAnAmabhiSaGgeNa tathA kruddhaM janArdanam / turAyaNAdibhirdeva Rtubhi ridakSiNaiH / arjunaH zamayAmAsa didhakSantamiva prajAH // 7 ayajo bharitejA vai kRSNa caitrarathe vane // 21 saMkruddhaM kezavaM dRSTvA pUrvadeheSu phalgunaH / zataM zatasahasrANi suvarNasya janArdana / kIrtayAmAsa karmANi satyakIrtermahAtmanaH // 8 ekaikasmiMstadA yajJe paripUrNAni bhAgazaH // 22 puruSasyAprameyasya satyasyAmitatejasaH / aditerapi putratvametya yAdavanandana / prajApatipaterviSNorlokanAthasya dhiimtH|| 9 tvaM viSNuriti vikhyAta indrAdavarajo bhuvi // 23 arjuna uvaac| . zizubhUtvA divaM khaM ca pRthivIM ca paraMtapa / daza varSasahasrANi yatrasAyaMgRho muniH| tribhirvikramaNaiH kRSNa krAntavAnasi tejasA // 24 vyacarastvaM purA kRSNa parvate gandhamAdane / 10 saMprApya divamAkAzamAdityasadane sthitaH / daza varSasahasrANi daza varSazatAni ca / atyarocazca bhUtAtmanbhAskaraM svena tejasA / / 25 puSkareSvavasaH kRSNa tvamapo bhakSayanpurA // 11 sAditA mauravAH pAzA nisundanarako hatau / UrdhvabAhurvizAlAyAM badA~ madhusUdana / kRtaH kSemaH punaH panthAH puraM prAgjyotiSaM prti||26 atiSTha ekapAdena vAyubhakSaH zataM samAH // 12 jArUthyAmAhu[hatiH krAthaH zizupAlo janaiH saha / apakRSTottarAsaGgaH kRzo dhmnisNttH| bhImasenazca zaibyazca zatadhanvA ca nirjitaH // 27 AsIH kRSNa sarasvatyAM satre dvAdazavArSike // 13 tathA parjanyaghoSeNa rthenaadityvrcsaa| prabhAsaM cApyathAsAdya tIrthaM puNyajanocitam / avAkSImahiSIM bhojyAM raNe nirjitya rukmiNam // 28 tathA kRSNa mahAtejA divyaM varSasahasrakam / indradyumno hataH kopAdyavanazca kazerumAn / AtiSThastapa ekena pAdena niyame sthitaH // 14 hataH saubhapatiH zAlvastvayA saubhaM ca pAtitam / / kSetrajJaH sarvabhUtAnAmAdirantazca kezava / irAvatyAM tathA bhojaH kArtavIryasamo yudhi / nidhAnaM tapasAM kRSNa yajJastvaM ca sanAtanaH // 15 gopatistAlaketuzca tvayA vinihatAvubhau // 30 / nihatya narakaM bhaumamAhRtya mnnikunnddle| tAM ca bhogavatIM puNyAmRSikAntAM janArdana / prathamotpAditaM kRSNa medhyamazvamavAsRjaH // 16 dvArakAmAtmasAtkRtvA samudraM gamayiSyasi // 31 kRtvA tatkarma lokAnAmRSabhaH sarvalokajit / na krodho na ca mAtsaryaM nAnRtaM madhusUdana / avadhIstvaM raNe sarvAnsametAndaityadAnavAn / / 17 / tvayi tiSThati dAzArha na nRzaMsyaM kuto'nRju // 32 tataH sarvezvaratvaM ca saMpradAya zacIpateH / AsInaM cittamadhye tvAM dIpyamAnaM svtejsaa| mAnuSeSu mahAbAho prAdurbhUto'si kezava // 18 / Agamya RSayaH sarve'yAcantAbhayamacyuta / / 33 sa tvaM nArAyaNo bhUtvA harirAsIH paraMtapa / yugAnte sarvabhUtAni saMkSipya madhusUdana / brahmA somazca sUryazca dharmo dhAtA yamo'nalaH // 19 AtmanyevAtmasAtkRtvA jagadArase paraMtapa // 34 - 403 -
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 13. 35 ] mahAbhArate [ 3. 13. 63 naivaM pUrve nApare vA kariSyanti kRtAni te / sarvadharmopapannAnAM tvaM gatiH puruSottama // 49 karmANi yAni deva tvaM bAla eva mahAdyute // 35 tvaM prabhustvaM vibhustvaM bhUrAtmabhUstvaM sanAtanaH / kRtavAnpuNDarIkAkSa baladevasahAyavAn / lokapAlAzca lokAzca nakSatrANi dizo daza / vairAjabhavane cApi brahmaNA nyavasaH saha // 36 nabhazcandrazca sUryazca tvayi sarvaM pratiSThitam // 50 vaizaMpAyana uvAca / martyatA caiva bhUtAnAmamaratvaM divaukasAm / evamuktvA tadAtmAnamAtmA kRSNasya pANDavaH / tvayi sarva mahAbAho lokakArya pratiSThitam // 51 tUSNImAsIttataH pArthamityuvAca janArdanaH // 37 sA te'haM duHkhamAkhyAsye praNayAnmadhusUdana / mamaiva tvaM tavaivAhaM ye madIyAstavaiva te / IzastvaM sarvabhUtAnAM ye divyA ye ca mAnuSAH // 52 yastvAM dveSTi sa mAM dveSTi yastvAmanu sa mAmanu // 38 kathaM nu bhAryA pArthAnAM tava kRSNa sakhI vibho / narastvamasi durdharSa harirnArAyaNo hyaham / dhRSTadyumnasya bhaginI sabhAM kRSyeta mAdRzI // 53 lokAlokamimaM prAptau naranArAyaNAvRSI // 39 strIdharmiNI vepamAnA rudhireNa samukSitA / ananyaH pArtha mattastvamahaM tvattazca bhArata / ekavastrA vikRSTAsmi duHkhitA kurusaMsadi // 54 nAvayorantaraM zakyaM vedituM bharatarSabha // 40 rAjamadhye sabhAyAM tu rajasAbhisamIritAm / tasminvIrasamAvAye saMrabdheSvatha rAjasu / dRSTvA ca mAM dhArtarASTrAH prAhasanpApacetasaH // 55 dhRSTadyumnamukhevArairdhAtRbhiH parivAritA // 41 dAsIbhAvena bhoktuM mAmISuste madhusUdana / pAJcAlI puNDarIkAkSamAsInaM yAdavaiH saha / jIvatsu pANDuputreSu pAJcAleSvatha vRSNiSu // 56 abhigamyAbravItkRSNA zaraNyaM zaraNaiSiNI // 42 nanvahaM kRSNa bhISmasya dhRtarASTrasya cobhayoH / pUrva prajAnisarge tvAmAhurekaM prajApatim / snuSA bhavAmi dharmeNa sAhaM dAsIkRtA balAt // 57 sraSTAraM sarvabhUtAnAmasito devalo'bravIt // 43 garhaye pANDavAMstveva yudhi zreSThAnmahAbalAn / viSNustvamasi durdharSa tvaM yajJo madhusUdana / ... ye klizyamAnAM prekSante dharmapatnI yazasvinIm // 58 yaSTA tvamasi yaSTavyo jAmadagnyo yathAbravIt // 44 / dhigbalaM bhImasenasya dhikpArthasya dhanuSmatAm / RSayastvAM kSamAmAhuH satyaM ca purussottm| yau mAM viprakRtAM kSudraimarSayetAM janArdana // 59 satyAdyajJo'si saMbhUtaH kazyapastvAM yathAbravIt // zAzvato'yaM dharmapathaH sadbhirAcaritaH sdaa| sAdhyAnAmapi devAnAM vsuunaamiishvreshvrH| yadbhAryAM parirakSanti bhartAro'lpabalA api // 60 lokabhAvana lokeza yathA tvAM nArado'bravIt // 46 / bhAryAyAM rakSyamANAyAM prajA bhavati rakSitA / divaM te zirasA vyAptaM padbhyAM ca pRthivI vibho / prajAyAM rakSyamANAyAmAtmA bhavati rakSitaH // 61 jaTharaM te ime lokAH puruSo'si sanAtanaH / / 47 AtmA hi jAyate tasyAM tasmAjjAyA bhavatyuta / vidyAtapobhitaptAnAM tapasA bhAvitAtmanAm / bhartA ca bhAryayA rakSyaH kathaM jaayaanmmodre||62 AtmadarzanasiddhAnAmRSINAmRSisattama // 48 nanvime zaraNaM prAptAnna tyajanti kadAcana / rAjarSINAM puNyakRtAmAhaveSvanivartinAm / te mAM zaraNamApannAM nAnvapadyanta paannddvaaH||63 - 404 -
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 13. 64] AraNyakaparva [ 3. 13. 93 paJceme paJcabhirjAtAH kumArAzcAmitaujasaH / yatrAryA rudatI bhItA pANDavAnidamabravIt / eteSAmapyavekSArthaM trAtavyAsmi janArdana // 64 mahadryasanamApannA zikhinA parivAritA / / 79 prativindhyo yudhiSThirAtsutasomo vRkodarAt / hA hatAsmi kuto nvadya bhavecchAntirihAnalAt / arjunAcchrutakIrtistu zatAnIkastu nAkuliH / 65 anAthA vinaziSyAmi bAlakaiH putrakaiH saha // 80 kaniSThAcchrutakarmA tu sarve satyaparAkramAH / tatra bhImo mahAbAhurvAyuvegaparAkramaH / pradyumno yAdRzaH kRSNa tAdRzAste mahArathAH // 66 AryAmAzvAsayAmAsa bhrAtR'zcApi vRkodaraH // 81 nanvime dhanupi zreSThA ajeyA yudhi shaatrvaiH| vainateyo yathA pakSI garuDaH patatAM varaH / kimarthaM dhArtarASTrANAM sahante durbalIyasAm // 67 tathaivAbhipatiSyAmi bhayaM vo neha vidyate // 82 adharmeNa hRtaM rAjyaM sarve dAsAH kRtAstathA / AryAmaGkena vAmena rAjAnaM dakSiNena c| sabhAyAM parikRSTAhamekavastrA rajasvalA // 68 aMsayozca yamau kRtvA pRSThe bIbhatsumeva ca // 83 nAdhijyamapi yacchakyaM kartumanyena gANDivam / sahasotpatya vegena sarvAnAdAya vIryavAn / anyatrArjunabhImAbhyAM tvayA vA madhusUdana / / 69 bhrAtRnAryAM ca balavAnmokSayAmAsa pAvakAt / / 84 dhigbhImasenasya balaM dhikpArthasya ca gANDivam / te rAtrau prasthitAH sarve mAtrA saha yazasvinaH / yatra duryodhanaH kRSNa muhUrtamapi jIvati // 70 abhyagacchanmahAraNyaM hiDimbavanamantikAt // 85 ya etAnAkSipadrASTrAsaha mAtrAvihiMsakAn / zrAntAH prasuptAstatreme mAtrA saha suduHkhitAH / adhIyAnAnpurA bAlAntratasthAnmadhusUdana // 71 suptAMzcainAnabhyagacchaddhiDimbA nAma rAkSasI // 86 bhojane bhImasenasya pApaH prAkSepayadviSam / bhImasya pAdau kRtvA tu sva utsaGge tato balAt / kAlakUTaM navaM tIkSNaM saMbhRtaM lomaharSaNam // 72 paryamadata saMhRSTA kalyANI mRdupANinA // 87 tajjIrNamavikAreNa sahAnnena janArdana / tAmabudhyadameyAtmA balavAnsatyavikramaH / sazeSatvAnmahAbAho bhImasya puruSottama // 73 paryapRcchacca tAM bhImaH kimihecchasyanindite // 88 pramANakoTyAM vizvastaM tathA suptaM vRkodaram / tayoH zrutvA tu kathitamAgacchadrAkSasAdhamaH / baddhenaM kRSNa gaGgAyAM prakSipya punarAvrajat // 74 bhImarUpo mahAnAdAnvisRjanbhImadarzanaH // 89 yadA vibuddhaH kaunteyastadA saMchidya bandhanam / kena sAdhaM kathayasi AnayanaM mamAntikam / udatiSThanmahAbAhurbhImaseno mahAbalaH // 75 hiDimbe bhakSayiSyAvo na ciraM kartumarhasi // 90 AzIviSaiH kRSNasarpaH suptaM cainamadaMzayat / sA kRpAsaMgRhItena hRdayena mnsvinii| sarveSvevAGgadezeSu na mamAra ca zatruhA // 76 nainamaicchattadAkhyAtumanukrozAdaninditA // 91 pratibuddhastu kaunteyaH sarvAnsarpAnapothayat / sa nAdAnvinadanghorArAkSasaH puruSAdakaH / sArathiM cAsya dayitamapahastena jagnivAn / / 77 abhyadravata vegena bhImasenaM tadA kila // 92 punaH suptAnupAdhAkSIdvAlakAnvAraNAvate / tamabhidrutya saMkruddho vegena mahatA balI / zayAnAnAryayA sAdhU ko nu tatkartumarhati // 78 / agRhNAtpANinA pANiM bhImasenasya rAkSasaH // 93 - 405 -
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 13. 94] mahAbhArate [3. 14.1 indrAzanisamasparza vanasaMhananaM dRDham / ityuktvA prArudatkRSNA mukhaM pracchAdya pANinA / saMhatya bhImasenAya vyAkSipatsahasA karam // 94 padmakozaprakAzena mRdunA mRdubhASiNI // 109 gRhItaM pANinA pANiM bhImaseno'tha rksssaa| stanAvapatitA pInI sujAtau shubhlkssnnau| nAmRSyata mahAbAhustatrAkrudhyadvRkodaraH // 95 abhyavarSata pAJcAlI duHkhajairazrubindubhiH // 110 tatrAsIttumulaM yuddhaM bhImasenahiDimbayoH / cakSuSI parimArjantI niHzvasantI punaH punaH / sarvAstraviduSo?ra vRtravAsavayoriva // 96 bASpapUrNena kaNThena kruddhA vacanamabravIt // 111 hatvA hiDimbaM bhImo'tha prasthito bhrAtRbhiH saha / naiva me patayaH santi na putrA madhusUdana / hiDimbAmagrataH kRtvA yasyAM jAto ghaTotkacaH // 97 na bhrAtarona ca pitA naiva tvaM na ca baandhvaaH||112 tatazca prAdravansarve saha mAtrA yshsvinH| ye mAM viprakRtAM kSudairupekSadhvaM vizokavat / ekacakrAmabhimukhAH saMvRtA braahmnnvrjaiH|| 98 / na hi me zAmyate duHkhaM karNo ytpraahsttdaa||113 prasthAne vyAsa eSAM ca matrI priyahito'bhavat / athainAmabravItkRSNastasminvIrasamAgame / tato'gacchannekacakrAM pANDavAH saMzitavratAH // 99 rodiSyanti striyo hyevaM yeSAM kruddhAsi bhAmini 114 tatrApyAsAdayAmAsurbakaM nAma mahAbalam / bIbhatsuzarasaMchannAJzoNitaughapariplutAn / puruSAdaM pratibhayaM hiDimbenaiva saMmitam // 100 nihatAJjIvitaM tyaktvA zayanAnvasudhAtale // 115 taM cApi vinihatyogaM bhImaH praharatAM varaH / yatsamarthaM pANDavAnAM tatkariSyAmi mA zucaH / sahito bhrAtRbhiH sarvairdupadasya puraM yayau // 101 satyaM te pratijAnAmi rAjJAM rAjJI bhvissysi||116 labdhAhamapi tatraiva vasatA svysaacinaa| patehathaurhimavAJzIryetpRthivI zakalIbhavet / ' yathA tvayA jitA kRSNa rukmiNI bhISmakAtmajA // zuSyettoyanidhiH kRSNe na me moghaM vaco bhvet||117 evaM suyuddhe pArthena jitAhaM madhusUdana / dhRSTadyumna uvaac| svayaMvare mahatkarma kRtvA nasukaraM paraiH // 103 ahaM droNaM haniSyAmi zikhaNDI tu pitAmaham / evaM klezaiH subahubhiH klizyamAnAH suduHkhitAH / duryodhanaM bhImasenaH karNaM hantA dhnNjyH|| 118 nivasAmAryayA hInAH kRSNa dhaumypurHsraaH||104 rAmakRSNau vyapAzritya ajeyAH sma zucismite / ta ime siMhavikrAntA vIryeNAbhyadhikAH praiH| api vRtrahaNA yuddhe kiM punadhRtarASTrajaiH // 119 vihInaiH pariklizyantI samupekSanta mAM kthm||105 . vaizaMpAyana uvAca / etAdRzAni duHkhAni sahante durbliiysaam| ityukte'bhimukhA vIrA vAsudevamupasthitAH / dIrghakAlaM pradIptAni pApAnAM kSudrakarmaNAm // 106 teSAM madhye mahAbAhuH kezavo vAkyamabravIt // 120 kule mahati jAtAsmi divyena vidhinA kila / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tryodsho'dhyaayH||13|| pANDavAnAM priyA bhAryA snuSA paannddormhaatmnH|| kacagrahamanuprAptA sAsmi kRSNa varA stii| vAsudeva uvAca / pazcAnAmindrakalpAnAM prekSatAM madhusUdana // 108 / nedaM kRcchramanuprApto bhavAnsyAdvasudhAdhipa / -406 -
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 14. 1] AraNyakaparva [ 3. 15. 11 yadyahaM dvArakAyAM syAM rAjansaMnihitaH purA // 1 tUrNamabhyAgato'smi tvAM draSTakAmo vizAM pte||16 AgaccheyamahaM dyUtamanAhUto'pi kaurvaiH| aho kRcchramanuprAptAH sarve sma bharatarSabha / Ambikeyena durdharSa rAjJA duryodhanena ca // 2 ye vayaM tvAM vyasaninaM pazyAmaH saha sodaraiH // 17 vArayeyamahaM dyUtaM bahUndoSAnpradarzayan / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi bhISmadroNau samAnAyya kRpaM bAhrIkameva ca // 3 cturdsho'dhyaayH|| 14 // vaicitravIrya rAjAnamalaM dyUtena kaurv| putrANAM tava rAjendra tvannimittamiti prabho // 4 yudhiSThira uvAca / tatra vakSyAmyahaM doSAnyairbhavAnavaropitaH / asAMnidhyaM kathaM kRSNa tavAsIdvRSNinandana / vIrasenasuto yaizca rAjyAtprabhraMzitaH purA // 5 ka cAsIdvipravAsaste kiM vAkArSIH pravAsakaH // 1 abhakSitavinAzaM ca devanena vizAM pate / kRSNa uvAca / sAtatyaM ca prasaGgasya varNayeyaM yathAtatham // 6 zAlvasya nagaraM saubhaM gato'haM bharatarSabha / striyo'kSA mRgayA pAnametatkAmasamutthitam / vinihantuM narazreSTha tatra me zRNu kAraNam // 2. vyasanaM catuSTayaM proktaM yai rAjanbhrazyate zriyaH // 7 mahAtejA mahAbAhuryaH sa rAjA mhaayshaaH| . tatra sarvatra vaktavyaM manyante zAstrakovidAH / / damaghoSAtmajo vIraH zizupAlo mayA hataH // 3. vizeSatazca vaktavyaM chUte pazyanti tdvidH|| 8 yajJe te bharatazreSTha rAjasUye'rhaNAM prati / ekAhrA dravyanAzo'tra dhruvaM vyasanameva ca / sa roSavazasaMprApto nAmRSyata durAtmavAn // 4 : abhuktanAzazcArthAnAM vAkpAruSyaM ca kevalam // 9 zrutvA taM nihataM shaalvstiivrrosssmnvitH| etaccAnyacca kauravya prasaGgi kaTukodayam / upAyAhArakAM zUnyAmihasthe mayi bhArata / / 5 / dyUte brUyAM mahAbAho samAsAdyAmbikAsutam // 10 sa tatra yodhito rAjanbAlakairvRSNipuMgavaiH / evamukto yadi mayA gRhNIyAdvacanaM mama / AgataH kAmagaM saubhamAruyaiva nRzaMsakRt // 6 / anAmayaM syAddharmasya kurUNAM kurunandana // 11 tato vRSNipravIrAMstAnbAlAnhatvA bahUstadA / na cetsa mama rAjendra gRhNIyAnmadhuraM vcH| purodyAnAni sarvANi bhedayAmAsa durmatiH / / 7 pathyaM ca bharatazreSTha nigRhNIyAM balena tam // 12 uktavAMzca mahAbAho kAsau vRSNikulAdhamaH / athainAnabhinIyaivaM suhRdo nAma duhRdaH / vAsudevaH sumandAtmA vasudevasuto gataH // 8 sabhAsadazca tAnsarvAnbhedayeyaM durodarAn // 13 tasya yuddhArthino darpa yuddhe nAzayitAsmyaham / asAMnidhyaM tu kauravya mmaanrtessvbhuuttdaa| AnartAH satyamAkhyAta tatra gantAsmi yatra sH||9 yenedaM vyasanaM prAptA bhavanto dyUtakAritam // 14 taM hatvA vinivartiSye kaMsakeziniSUdanam / so'hametya kuruzreSTha dvArakAM pANDunandana / ahatvA na nivartiSye satyenAyudhamAlabhe // 10 azrauSaM tvAM vyasaninaM yuyudhAnAdyathAtatham / / 15 kkAsau kAsAviti punastatra tatra vidhAvati / zrutvaiva cAhaM rAjendra paramodvignamAnasaH / mayA kila raNe yuddhaM kAzmANaH sa saubharAT // 11 -407 -
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 15. 12] mahAbhArate [ 3. 16. 17 adya taM pApakarmANaM kSudraM vizvAsaghAtinam / upAyAdbharatazreSTha zAlvo dvAravatIM purIm // 2 zizupAlavadhAmarSAdgamayiSye yamakSayam // 12 arundhattAM suduSTAtmA sarvataH pANDunandana / mama pApasvabhAvena bhrAtA yena nipaatitH| zAlvo vaihAyasaM cApi tatpuraM vyUhya viSThitaH // 3 zizupAlo mahIpAlastaM vadhiSye mahItale // 13 tatrastho'tha mahIpAlo yodhayAmAsa tAM purIm / bhrAtA bAlazca rAjA ca na ca saMgrAmamUrdhani / abhisAreNa sarveNa tatra yuddhamavartata // 4 pramattazca hato vIrastaM haniSye janArdanam // 14 purI samantAdvihitA sapatAkA stornnaa| . evamAdi mahArAja vilapya divmaasthitH| sacakrA sahuDA caiva sayantrakhanakA tathA // 5 kAmagena sa saubhena kSiptvA mAM kurunandana // 15 sopatalpapratolIkA sATTATTAlakagopurA / tamazrauSamahaM gatvA yathA vRttaH sudurmatiH / sakacagrahaNI caiva solkAlAtAvapothikA // 6 mayi kauravya duSTAtmA mArttikAvatako nRpaH // 16 soSTrikA bharatazreSTha sbheriipnnvaankaa| . tato'hamapi kauravya roSavyAkulalocanaH / samittRNakuzA rAjansazataghnIkalAGgalA // 7 nizcitya manasA rAjanvadhAyAsya mano dadhe // 17 sabhuzuNDyazmalaguDA sAyudhA saparazvadhA / AnarteSu vimadaM ca kSepaM cAtmani kaurv| lohacarmavatI cApi sAgniH sahuDagRGgikA // 8 pravRddhamavalepaM ca tasya duSkRtakarmaNaH // 18 zAstradRSTena vidhinA saMyuktA bharatarSabha / tataH saubhavadhAyAhaM pratasthe pRthivIpate / vyairnekairvividhergdsaambodbhvaadibhiH|| 9 sa mayA sAgarAvarte dRSTa AsItparIpsatA // 19 puruSaiH kuruzArdUla samarthaiH prtibaadhne| tataH pradhmApya jalajaM pAJcajanyamahaM nRp| abhikhyAtakulairaidRSTavIryaizca saMyuge // 10 AhUya zAlvaM samare yuddhAya samavasthitaH / / 20 madhyamena ca gulmena rakSitA saarsNjnyitaa| sumuhUrtamabhUdyuddhaM tatra me dAnavaiH saha / utkSiptagulmaizca tathA hayaizcaiva padAtibhiH // 11 vazIbhUtAzca me sarve bhUtale ca nipAtitAH // 21 AghoSitaM ca nagare na pAtavyA sureti ha / etatkAyaM mahAbAho yenAhaM nAgamaM tadA / pramAdaM parirakSadbhirugrasenoddhavAdibhiH // 12 zrutvaiva hAstinapuraM dyUtaM cAvinayotthitam // 22 pramatteSvabhighAtaM hi kuryAcchAlvo narAdhipaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi iti kRtvApramattAste sarve vRSNyandhakAH sthitAH // 13 paJcadazo'dhyAyaH // 15 // AnAzca tathA sarve nttnrtkgaaynaaH| bahirvivAsitAH sarve rakSadbhirvittasaMcayAn // 14 yudhiSThira uvAca / saMkramA bheditAH sarve nAvazca prtissedhitaaH| vAsudeva mahAbAho vistareNa mahAmate / parikhAzcApi kauravya kIlaiH sunicitAH kRtaaH||15 saubhasya vadhamAcakSva na hi tRpyAmi kthytH|| 1 udapAnAH kuruzreSTha tathaivApyambarISakAH / vAsudeva uvaac| samantAtkrozamAnaM ca kAritA viSamA ca bhuuH||16 hataM zrutvA mahAbAho mayA zrautazravaM nRpam / prakRtyA viSamaM durga prakRtyA ca surakSitam / - 408 - 16
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 16. 17 ] AraNyakaparva [3. 17. 22 17 . prakRtyA cAyudhopetaM vizeSeNa tadAnagha // 17 tadApatantaM saMdRzya balaM zAlvapatestadA / surakSitaM suguptaM ca sarvAyudhasamanvitam / niryAya yodhayAmAsuH kumArA vRSNinandanAH // 8 tatpuraM bharatazreSTha yathendrabhavanaM tathA // 18 asahanto'bhiyAnaM tacchAlvarAjasya kaurava / na cAmudro'bhiniryAti na cAmudraH pravezyate / cArudeSNazca sAmbazca pradyumnazca mahArathaH // 9 vRSNyandhakapure rAjastadA saubhasamAgame // 19 te rathairdazitAH sarve vicitrAbharaNadhvajAH / anu rathyAsu sarvAsu catvareSu ca kaurava / saMsaktAH zAlvarAjasya bahubhiryodhapuMgavaiH // 10 balaM babhUva rAjendra prabhUtagajavAjimat // 20 gRhItvA tu dhanuH sAmbaH zAlvasya sacivaM raNe / dattavetanabhaktaM ca dattAyudhaparicchadam / yodhayAmAsa saMhRSTaH kSemavRddhiM camUpatim // 11 kRtApadAnaM ca tadA balamAsInmahAbhuja // 21 tasya bANamayaM varSaM jAmbavatyAH suto mahat / na kupyavetanI kazcinna cAtikrAntavetanI / mumoca bharatazreSTha yathA varSa sahasrahak // 12 nAnugrahabhRtaH kazcinna cAdRSTaparAkramaH / / 22 tadvANavarSa tumulaM viSehe sa camUpatiH / evaM suvihitA rAjandvArakA bhUridakSiNaiH / kSemavRddhirmahArAja himavAniva nizcalaH // 13 Ahukena suguptA ca rAjA rAjIvalocana // 23 tataH sAmbAya rAjendra kSemavRddhirapi sma ha / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ssoddsho'dhyaayH||16|| mumoca mAyAvihitaM zarajAlaM mahattaram // 14 tato mAyAmayaM jAlaM mAyayaiva vidArya sH| vAsudeva uvAca / sAmbaH zarasahasreNa rathamasyAbhyavarSata // 15 tAM tUpayAtvA rAjendra zAlvaH saubhapatistadA / tataH sa viddhaH sAmbena kSemavRddhizcamapatiH / prabhUtanaranAgena balenopaviveza ha // 1 apAyAjavanairazvaiH sAmbabANaprapIDitaH // 16 same niviSTA sA senA prbhuutslilaashye| tasminvipradrute kare zAlvasyAtha cmuuptau| caturaGgabalopetA zAlvarAjAbhipAlitA // 2 vegavAnnAma daiteyaH sutaM me'bhyadravadbalI // 17 varjayitvA zmazAnAni devatAyatanAni ca / abhipannastu rAjendra sAmbo vRSNikulodvahaH / valmIkAMzcaiva caityAMzca tanniviSTamabhUdalam / / 3 vegaM vegavato rAjastasthau vIro vidhArayan // 18 anIkAnAM vibhAgena panthAnaH SaTkRtAbhavan / sa vegavati kaunteya sAmbo vegavatIM gadAm / pravaNA nava caivAsaJzAlvasya zibire nRpa / 4 cikSepa tarasA vIro vyAvidhya satyavikramaH // 19 sarvAyudhasamopetaM sarvazastravizAradam / tayA tvabhihato rAjanvegavAnapatadbhuvi / rathanAgAzvakalilaM padAtidhvajasaMkulam // 5 vAtarugNa iva kSuNNo jIrNamUlo vanaspatiH // 20 tuSTapuSTajanopetaM vIralakSaNalakSitam / / tasminnipatite vIre gadAnunne mahAsure / vicitradhvajasaMnAhaM vicitrarathakArmukam // 6 pravizya mahatIM senAM yodhayAmAsa me sutaH // 21 saMnivezya ca kauravya dvArakAyAM nararSabha / cArudeSNena saMsakto vivindhyo nAma dAnavaH / abhisArayAmAsa tadA vegena patagendravat // 7 / mahArathaH samAjJAto mahArAja mahAdhanuH // 22 . ma.bhA. 52 - 409 --
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 17. 23 ] mahAbhArate [ 3. 18. 18 tataH sutumulaM yuddhaM cArudeSNavivindhyayoH / tUNakhaDgadharaH zUro baddhagodhAmulitravAn // 3 vRtravAsavayo rAjanyathA pUrva tathAbhavat // 23 sa vidyuccalitaM cApaM viharanvai talAttalam / anyonyasyAbhisaMkruddhAvanyonyaM jaghnatuH shraiH| mohayAmAsa daiteyAnsarvAnsaubhanivAsinaH // 4 vinadantI mahArAja siMhAviva mahAbalau // 24 nAsya vikSipatazcApaM saMdadhAnasya cAsakRt / raukmiNeyastato bANamagnyarkopamavarcasam / / antaraM dadRze kazcinninnataH zAtravAnraNe // 5 abhimatraya mahAstreNa saMdadhe zatrunAzanam // 25 mukhasya varNo na vikalpate'sya sa vivindhyAya sakrodhaH samAhUya mhaarthH| __ celuzca gAtrANi na cApi tasya / cikSepa me suto rAjansa gatAsurathApatat // 26 siMhonnataM cApyabhigarjato'sya vivindhyaM nihataM dRSTvA tAM ca vikSobhitAM camUm / zuzrAva loko'dbhutarUpamagryam // 6 kAmagena sa saubhena zAlvaH punarupAgamat / / 27 jalecaraH kAJcanayaSTisaMstho tato vyAkulitaM sarvaM dvArakAvAsi tadbalam / vyAttAnanaH srvtimiprmaathii| dRSTvA zAlvaM mahAbAho saubhasthaM pRthivIgatam / / 28 vitrAsayanarAjati vAhamukhye tato niryAya kaunteya vyavasthApya ca tadbalam / zAlvasya senApramukhe dhvajAgryaH // 7 AnartAnAM mahArAja pradyumno vAkyamabravIt // 29 / tataH sa tUrNaM niSpatya pradyumnaH shtrukrshnH| sarve bhavantastiSThantu sarve pazyantu mAM yudhi| zAlvamevAbhidudrAva vidhAsyankalahaM nRpa // 8 nivArayantaM saMgrAme balAtsaubhaM sarAjakam // 30 abhiyAnaM tu vIreNa pradyumnena mhaahve| ahaM saubhapateH senAmAyasairbhujagairiva / nAmarSayata saMkruddhaH zAlvaH kurukulodvaha // 9 dhanurbhujavinirmuktairnAzayAmyadya yAdavAH // 31 sa roSamadamatto vai kAmagAdavaruhya ca / AzvasadhvaM na bhIH kAryA saubharADadya nazyati / pradyumnaM yodhayAmAsa zAlvaH parapuraMjayaH // 10 mayAbhipanno duSTAtmA sasaubho vinaziSyati // 32 tayoH sutumulaM yuddhaM shaalvvRssnniprviiryoH| evaM bruvati saMhRSTe pradyumne pANDunandana / sametA dadRzurlokA balivAsavayoriva // 11 viSThitaM tadbalaM vIra yuyudhe ca yathAsukham // 33 tasya mAyAmayo vIra ratho hemapariSkRtaH / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sptdsho'dhyaayH||17|| sadhvajaH sapatAkazca sAnukarSaH satUNavAn // 12 18 sa taM rathavaraM zrImAnsamAruhya kila prabho / vAsudeva uvaac| mumoca bANAnkauravya pradyumnAya mahAbalaH // 13 evamuktvA raukmiNeyo yAdavAnbharatarSabha / tato bANamayaM varSa vyasRjattarasA raNe / daMzitairharibhiryuktaM rathamAsthAya kAJcanam // 1 pradyumno bhujavegena zAlvaM saMmohayanniva // 14 ucchritya makaraM ketuM vyAttAnanamalaMkRtam / sa tairabhihataH saMkhye nAmarSayata saubharAT / utpatadbhirivAkAzaM tairhayairanvayAtparAn // 2 zarAndIptAmisaMkAzAnmumoca tanaye mama // 15 vikSipannAdayaMzcApi dhanuHzreSThaM mahAbalaH / sa zAlvabANai rAjendra viddho rukmiNinandanaH / - 410 -
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 18. 16] AraNyakaparva [3. 19. 18 mumoca bANaM tvarito marmabhedinamAhave // 16 naiSa vRSNipravIrANAmAhave dharma ucyate // 5 tasya varma vibhidyAzu sa bANo matsuteritaH / kaJcitsaute na te mohaH zAlvaM dRSTvA mahAhave / bibheda hRdayaM patrI sa papAta mumoha ca // 17 viSAdo vA raNaM dRSTvA brUhi me tvaM yathAtatham // 6 tasminnipatite vIre zAlvarAje vicetasi / sUta uvAca / saMprAdravandAnavendrA dArayanto vasuMdharAm // 18 jAnArdane na me moho nApi me bhayamAvizat / hAhAkRtamabhUtsainyaM zAlvasya pRthivIpate / atibhAraM tu te manye zAlvaM kezavanandana // 7 naSTasaMjJe nipatite tadA saubhapatau nRpa // 19 so'payAmi zanairvIra balavAneSa pApakRt / tata utthAya kauravya pratilabhya ca cetanAm / mohitazca raNe zUro rakSyaH sArathinA rathI / / 8 mumoca bANaM tarasA pradyumnAya mahAbalaH // 20 AyuSmaMstvaM mayA nityaM rakSitavyastvayApyaham / tena viddho mahAbAhuH pradyumnaH samare sthitH| rakSitavyo rathI nityamiti kRtvApayAmyaham // 9 jatrudeze bhRzaM vIro vyavAsIdadrathe tadA // 21 ekazcAsi mahAbAho bahavazcApi dAnavAH / taM sa viddhA mahArAja zAlvo rukmiNinandanam / nasamaM raukmiNeyAhaM raNaM matvApayAmyaham // 10 nanAda siMhanAdaM vai nAdenApUrayanmahIm // 22 vAsudeva uvAca / tato mohaM samApanne tanaye mama bhArata / evaM bruvati sUte tu tadA makaraketumAn / mumoca bANAMstvaritaH punaranyAndurAsadAn // 23 uvAca sUtaM kauravya nivartaya rathaM punH|| 11 sa tairabhihato bANairbahubhistena mohitaH / dArukAtmaja maivaM tvaM punaH kArSIH kathaMcana / nizceSTaH kauravazreSTha pradyumno'bhUdraNAjire // 24 vyapayAnaM raNAtsaute jIvato mama karhicit // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na sa vRSNikule jAto yo vai tyajati saMgaram / aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // yo vA nipatitaM hanti tavAsmIti ca vAdinam // 13 tathA striyaM vai yo hanti vRddhaM bAlaM tathaiva ca / vAsudeva uvaac| zAlvabANArdite tasminpradyumne balinAM vre| virathaM viprakIrNaM ca bhagnazastrAyudhaM tathA // 14 . tvaM ca sUtakule jAto vinItaH suutkrmnni| . vRSNayo bhagnasaMkalpA vivyathuH pRtanAgatAH // 1 hAhAkRtamabhUtsarvaM vRSNyandhakabalaM tdaa| dharmajJazcAsi vRSNInAmAhaveSvapi dAruke // 15 pradyumne patite rAjanpare ca muditAbhavan // 2 sa jAnaMzcaritaM kRtsnaM vRSNInAM pRtanAmukhe / taM tathA mohitaM dRSTvA sArathirjavanaihayaiH / / apayAnaM punaH saute maivaM kArSIH kathaMcana // 16 raNAdapAharattUrNaM zikSito dArukistataH // 3 apayAtaM hataM pRSThe bhItaM raNapalAyinam / nAtidUrApayAte tu rathe rathavarapraNut / gadAgrajo durAdharSaH kiM mAM vakSyati mAdhavaH // 17 dhanugRhItvA yantAraM labdhasaMjJo'bravIdidam // 4 kezavasyAgrajo vApi nIlavAsA mdotkttH| .. saute kiM te vyavasitaM kasmAdyAsi praangmukhH| / kiM vakSyati mahAbAhurbaladevaH samAgataH // 18 - -411 -
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 19. 19 ] mahAbhArate [ 8. 20. 13 kiM vakSyati zinenaptA narasiMho mahAdhanuH / mayi yuddhArthini bhRzaM sa tvaM yAhi yato rnnm||33 apayAtaM raNAtsaute sAmbazca smitiNjyH|| 19 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi cArudeSNazca durdharSastathaiva gadasAraNau / ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // akrUrazca mahAbAhuH kiM mAM vakSyati sArathe // 20 zUraM saMbhAvitaM santaM nityaM puruSamAninam / vAsudeva uvAca / striyazca vRSNivIrANAM kiM mAM vakSyanti sNgtaaH||21 evamuktastu kaunteya sUtaputrastadA mRdhe / pradyumno'yamupAyAti bhItatyaktvA mahAhavam / pradyumnamabravIcchukSNaM madhuraM vAkyamaJjasA // 1 . dhigenamiti vakSyanti na tu vakSyanti saadhviti||22 na me bhayaM raukmiNeya saMgrAme yacchato hayAn / dhigvAcA parihAso'pi mama vA madvidhasya vaa| yuddhajJazcAsmi vRSNInAM nAtra kiMcidato'nyathA // 2 mRtyunAbhyadhikaH saute sa tvaM mA vyapayAH punH||23 AyuSmannupadezastu sArathye vartatAM smRtH| bhAraM hi mayi saMnyasya yAto madhunihA hriH| sarvArtheSu rathI rakSyastvaM cApi bhRshpiidditH|| 3 . yajJaM bharatasiMhasya paarthsyaamittejsH||24 / tvaM hi zAlvaprayuktena patriNAbhihato bhRzam / / kRtavarmA mayA vIro niryAsyanneva vaaritH| kazmalAbhihato vIra tato'hamapayAtavAn // 4 . . zAlvaM nivArayiSye'haM tiSTha tvamiti sUtaja // 25 sa tvaM sAtvatamukhyAdya labdhasaMjJo yadRcchayA / sa ca saMbhAvayanmAM vai nivRtto hRdikaatmjH| . pazya me hayasaMyAne zikSA kezavanandana // 5 . taM sametya raNaM tyaktvA kiM vakSyAmi mahAratham // 26 dArukeNAhamutpanno yathAvaJcaiva shikssitH| vItabhIH pravizAmyetAM zAlvasya mahatIM camUm // 6 upayAtaM durAdharSa zaGkhacakragadAdharam / puruSaM puNDarIkAkSaM kiM vakSyAmi mahAbhujam // 27 evamuktvA tato vIra hayAnsaMcodya sNgre| sAtyaki baladevaM ca ye caanye'ndhkvRssnnyH|| razmibhizca samudyamya javenAbhyapatattadA / / 7 maNDalAni vicitrANi yamakAnItarANi ca / mayA spardhanti satataM kiM nu vakSyAmi taanhm||28 savyAni ca vicitrANi dakSiNAni ca sarvazaH // 8 tyaktvA raNamimaM saute pRSThato'bhyAhataH zaraiH / pratodenAhatA rAjarazmibhizca samudyatAH / tvayApanIto vivazo na jIveyaM kathaMcana // 29 utpatanta ivAkAzaM vibabhuste hyottmaaH|| 9 sa nivarta rathenAzu punrdaaruknndn| te hastalAghavopetaM vijJAya nRpa dArukim / na caitadevaM kartavyamathApatsu kathaMcana // 30 dahyamAnA iva tadA paspRzuzcaraNairmahIm // 10 na jIvitamahaM saute bahu manye kdaacn| so'pasavyAM camU tasya zAlvasya bharatarSabha / apayAto raNAdbhItaH pRSThato'bhyAhataH zaraiH / / 31 cakAra nAtiyatnena tadadbhutamivAbhavat // 11 kadA vA sUtaputra tvaM jAnISe mAM bhayArditam / amRSyamANo'pasavyaM pradyumnena sa saubharAT / . apayAtaM raNaM hitvA yathA kApuruSaM tathA // 32 . yantAramasya sahasA tribhirbANaiH samarpayat // 12 . na yuktaM bhavatA tyaktuM saMgrAmaM dArukAtmaja / dArukasya sutastaM tu bANavegamacintayan / - 412 -
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 20. 13] AraNyakaparva [3. 21. 12 bhUya eva mahAbAho prayayau hayasaMmataH // 13 saubhamAsthAya rAjendra divamAcakrame tadA // 27 tato bANAnbahuvidhAnpunareva sa saubharAT / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi viNsho'dhyaayH||20|| mumoca tanaye vIre mama rukmiNinandane // 14 tAnaprAptAzitairbANaizciccheda prviirhaa| vAsudeva uvAca / raukmiNeyaH smitaM kRtvA darzayanhastalAghavam // 15 AnartanagaraM muktaM tato'hamagamaM tdaa| / chinnAndRSTvA tu tAnbANAnpradyumnena sa saubharAT / mahAtau rAjasUye nivRtte nRpate tava // 1 AsurI dAruNI mAyAmAsthAya vysRjcchraan|| 16 apazyaM dvArakAM cAhaM mahArAja hatatviSam / prayujyamAnamAjJAya daiteyAstraM mahAbalaH / .. niHsvAdhyAyavaSaTkArAM nirbhUSaNavarastriyam // 2 brahmAstreNAntarA chittvA mumocAnyAnpatatriNaH // 17 anabhijJeyarUpANi dvArakopavanAni ca / te tadanaM vidhUyAzu vivyadhU rudhirAzanAH / dRSTvA zaGkopapanno'hamapRcchaM hRdikAtmajam // 3 zirasyurasi vaktre ca sa mumoha papAta ca // 18 asvasthanaranArIkamidaM vRSNipuraM bhRzam / tasminnipatite kSudre zAlve bANaprapIDite / kimidaM narazArdUla zrotumicchAmahe vayam // 4 raukmiNeyo'paraM bANaM saMdadhe zatrunAzanam // 19 evamuktastu sa mayA vistareNedamabravIt / tamarcitaM sarvadAzArhapUgai rodhaM mokSaM ca zAlvena hArdikyo rAjasattama // 5 ____ rAzIrbhirarkajvalanaprakAzam / tato'haM kauravazreSTha zrutvA sarvamazeSataH / dRSTvA zaraM jyAmabhinIyamAnaM vinAze zAlvarAjasya tadaivAkaravaM matim // 6 ... babhUva hAhAkRtamantarikSam / / 20 tato'haM bharatazreSTha samAzvAsya pure janam / tato devagaNAH sarve sendrAH sahadhanezvarAH / rAjAnamAhukaM caiva tathaivAnakadundubhim / nAradaM preSayAmAsuH zvasanaM ca mahAbalam // 21 sarvavRSNipravIrAMzca harSayannabruvaM tadA // 7 tau raukmiNeyamAgamya vaco'brUtAM divaukasAm / apramAdaH sadA kAryo nagare yaadvrssbhaaH|| naiSa vadhyastvayA vIra zAlvarAjaH kathaMcana / / 22 zAlvarAjavinAzAya prayAtaM mAM nibodhata // 8 . saMharasva punarbANamavadhyo'yaM tvayA raNe / nAhatvA taM nivartiSye purI dvAravatIM prati / etasya hi zarasyAjau nAvadhyo'sti pumAnkacit / / sazAlvaM saubhanagaraM hatvA draSTAsmi vaH punH| . mRtyurasya mahAbAho raNe devakinandanaH / trisAmA hanyatAmeSA dundubhiH zatrubhISaNI // 9 . kRSNaH saMkalpito dhAtrA tanna mithyA bhavediti // | te mayAzvAsitA vIrA yathAvadbharatarSabha / tataH paramasaMhRSTaH pradyumnaH zaramuttamam / sarve mAmabruvanhRSTAH prayAhi jahi zAtravAn // 10 saMjahAra dhanuHzreSThAttaNe caiva nyavezayat // 25 taiH prahRSTAtmabhirvIrairAzIbhirabhinanditaH / tata utthAya rAjendra zAlvaH paramadurmanAH / vAcayitvA dvijazreSThAnpraNamya zirasAhukam // 11 vyapAyAtsabalastUrNaM pradyumnazarapIDitaH // 26 / sainyasugrIvayuktena rthenaanaadyndishH|| sa dvArakA parityajya krUro vRSNibhirarditaH / / | pradhmApya zaGkhapravaraM pAJcajanyamahaM nRpa // 12 - 413 -
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 21. 13 ] mahAbhArate [ 3. 22.1 prayAto'smi naravyAghra balena mahatA vRtaH / tato halahalAzabdaH saubhamadhye vyavardhata / klaptena caturaGgeNa balena jitakAzinA // 13 vadhyatAM vizikhaistIkSNaiH patatAM ca mahArNave // 28 samatItya bahUndezAngirIzca bahupAdapAn / te nikRttabhujaskandhAH kabandhAkRtidarzanAH / sarAMsi saritazcaiva mArttikAvatamAsadam // 14 / nadanto bhairavAnnAdAnnipatanti sma dAnavAH // 29. tatrAzrauSaM naravyAghra zAlvaM nagaramantikAt / tato gokSIrakundendumRNAlarajataprabham / prayAtaM saubhamAsthAya tamahaM pRSThato'nvayAm // 15 jalajaM pAzcajanyaM vai prANenAhamapUrayam // 30 .. tataH sAgaramAsAdya kukSau tasya mhorminnH| tAndRSTvA patitAMstatra zAlvaH saubhapatistadA / samudranAbhyAM zAlvo'bhUtsaubhamAsthAya zatruhan // 16 mAyAyuddhena mahatA yodhayAmAsa mAM yudhi / / 31 sa samAlokya dUrAnmAM smayanniva yudhiSThira / tato huDahuDAH prAsAH shktishuulprshvdhaaH| AhvayAmAsa duSTAtmA yuddhAyaiva muhurmuhuH / / 17 paTTizAzva bhuzuNDyazca prApatannanizaM mayi // 32 tasya shaanggvinirmuktairbhubhirmrmbhedibhiH| . tAnahaM mAyayaivAzu pratigRhya vyanAzayam / puraM nAsAdyata zaraistato mAM roSa Avizat / / 18 tasyAM hatAyAM mAyAyAM girizRGgairayodhayat / / 33 sa cApi pApaprakRtidaiteyApasado nRp| tato'bhavattama iva prabhAtamiva cAbhavat / mayyavarSata durdharSaH zaradhArAH sahasrazaH // 19 / durdinaM sudinaM caiva zItamuSNaM ca bhArata // 34 sainikAnmama sUtaM ca hayAMzca samavAkirat / evaM mAyAM vikurvANo yodhayAmAsa mAM ripuH| . acintayantastu zarAnvayaM yudhyAma bhArata // 20 vijJAya tadahaM sarvaM mAyayaiva vyanAzayam / tataH zatasahasrANi zarANAM nataparvaNAm / yathAkAlaM tu yuddhena vyadhamaM sarvataH zaraiH // 35 cikSipuH samare vIrA mayi shaalvpdaanugaaH|| 21 tato vyoma mahArAja zatasUryamivAbhavat / / te hayAnme rathaM caiva tadA dArukameva ca / zatacandraM ca kaunteya sahasrAyutatArakam // 36 chAdayAmAsurasurA bANairmarmavibhedibhiH // 22 / tato nAjJAyata tadA divArAnaM tathA dizaH / na hayA na ratho vIra na yantA mama dArukaH / / tato'haM mohamApannaH prajJAstraM samayojayam / adRzyanta zaraizchannAstathAhaM sainikAzca me // 23 tatastadatramastreNa vidhUtaM zaratUlavat // 37 tato'hamapi kauravya zarANAmayutAnbahUn / tathA tadabhavadyuddhaM tumulaM lomaharSaNam / abhimazritAnAM dhanuSA divyena vidhinaakssipm||24 labdhAlokazca rAjendra punaH zatrumayodhayam / / 38 na tatra viSayastvAsInmama sainyasya bhArata / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi khe viSaktaM hi tatsaubhaM krozamAtra ivAbhavat // 25 ekviNsho'dhyaayH||21|| tataste prekSakAH sarve raGgavATa iva sthitAH / harSayAmAsuruJcairmA siMhanAdatalasvanaiH / / 26 vAsudeva uvAca / matkArmukavinirmuktA dAnavAnAM mahAraNe / | evaM sa puruSavyAghra zAlvo rAjJAM mahAripuH / aGgeSu rudhirAktAste vivizuH zalabhA iva // 27 / yudhyamAno mayA saMkhye viyadabhyAgamatpunaH // 1 -414 - 22
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 22. 2] AraNyakaparva / [3. 22. 29 tataH zataghnIzca mahAgadAzca ityahaM tasya vacanaM zrutvA paramadurmanAH / dIptAMzca zUlAnmusalAnasIMzca / nizcayaM nAdhigacchAmi kartavyasyetarasya vA // 15 cikSepa roSAnmayi mandabuddhiH sAtyakiM baladevaM ca pradyumnaM ca mahAratham / zAlvo mahArAja jayAbhikAGkSI // 2 jagaheM manasA vIra tacchrutvA vipriyaM vacaH // 16 tAnAzugairApatato'hamAzu ahaM hi dvArakAyAzca pituzca kurunandana / nivArya tUrNaM khagamAnkha eva / teSu rakSA samAdhAya prayAtaH saubhapAtane / / 17 dvidhA tridhA cAcchinamAzu muktai baladevo mahAbAhuH kaccijjIvati zatruhA / stato'ntarikSe ninado babhUva // 3 sAtyakI raukmiNeyazca cArudeSNazca vIryavAn / tataH zatasahasreNa zarANAM nataparvaNAm / sAmbaprabhRtayazcaivetyahamAsaM sudurmanAH // 18 dArukaM vAjinazcaiva rathaM ca samavAkirat // 4 eteSu hi naravyAghra jIvatsu na kthNcn| tato mAmabravIdvIra dAruko vihvalanniva / zakyaH zUrasuto hantumapi vajrabhRtA svayam // 19 sthAtavyamiti tiSThAmi zAlvabANaprapIDitaH // 5 hataH zUrasuto vyaktaM vyaktaM te ca parAsavaH / / iti tasya nizamyAhaM sAratheH karuNaM vcH| baladevamukhAH sarve iti me nizcitA matiH // 20 avekSamANo yantAramapazyaM zarapIDitam // 6 so'haM sarvavinAzaM taM cintayAno muhurmuhuH / na tasyorasi no mUrdhni na kAye na bhujadvaye / suvihvalo mahArAja punaH zAlvamayodhayam // 21 antaraM pANDavazreSTha pazyAmi nahataM shraiH|| 7 tato'pazyaM mahArAja prapatantamahaM tadA / sa tu bANavarotpIDAdvisravatyasRgulbaNam / saubhAcchUrasutaM vIra tato mAM moha Avizat // 22 abhivRSTo yathA medhairgiri rikadhAtumAn // 8 tasya rUpaM prapatataH piturmama narAdhipa / abhISuhastaM taM dRSTvA sIdantaM sArathiM rnne| yayAtaH kSINapuNyasya svargAdiva mahItalam / / 23 . astambhayaM mahAbAho zAlvabANaprapIDitam // 9 vizIrNagalitoSNISaH prkiirnnaambrmuurdhjH| atha mAM puruSaH kazcidvArakAnilayo'bravIt / prapatandRzyate ha sma kSINapuNya iva grahaH // 24 tvarito rathamabhyetya sauhRdAdiva bhArata // 10 tataH zAGgaM dhanuHzreSThaM karAtprapatitaM mama / Ahukasya vaco vIra tasyaiva paricArakaH / mohAtsannazca kaunteya rathopastha upAvizam // 25 viSaNNaH sannakaNTho vai tannibodha yudhisstthir|| 11 tato hAhAkRtaM sarvaM sainyaM me gatacetanam / . dvArakAdhipatirvIra Aha tvAmAhako vcH| mAM dRSTvA rathanIDasthaM gatAsumiva bhArata // 26 . kezaveha vijAnISva yattvAM pitRsakho'bravIt // 12 prasArya bAhU patataH prasArya caraNAvapi / upayAtvAdya zAlvena dvArakAM vRSNinandana / rUpaM piturapazyaM tacchakuneH patato yathA // 27 viSakte tvayi durdharSa hataH zUrasuto balAt // 13 taM patantaM mahAbAho zUlapaTTizapANayaH / tadalaM sAdhu yuddhena nivartasva janArdana / abhighnanto bhRzaM vIrA mama ceto vyakampayan // 28 dvArakAmeva rakSasva kAryametanmahattava // 14 tato muhUrtApratilabhya saMjJA-..... -415 -
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 22. 29 ] mahAbhArate [ 3. 23. 26 mahaM tadA vIra mhaavimrde| valmIka iva rAjendra parvatopacito'bhavam // 11 na tatra saubhaM na ripuM na zAlvaM tato'haM parvatacitaH sahayaH sahasArathiH / __pazyAmi vRddhaM pitaraM na cApi // 29 aprakhyAtimiyAM rAjansadhvajaH parvatai zcitaH // 12 tato mamAsInmanasi mAyeyamiti nizcitam / tato vRSNipravIrA ye mmaasnsainikaastdaa| prabuddho'smi tato bhUyaH zatazo vikirshraan||30 te bhayArtA dizaH sarvAH sahasA vipradudruvuH // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tato hAhAkRtaM sarvamabhUtkila vizAM pate / dvaaviNsho'dhyaayH||22|| dyauzca bhUmizca khaM caivAdRzyamAne tathA mayi // 14 23 tato viSaNNamanaso mama rAjansuhRjanAH / vAsudeva uvAca / ruruduzcakruzuzcaiva duHkhazokasamanvitAH // 15 tato'haM bharatazreSTha pragRhya ruciraM dhanuH / dviSatAM ca prhrsso'bhuudaartishcaadvisstaampi| . zarairapAtayaM saubhAcchirAMsi vibudhadviSAm // 1 evaM vijitavAnvIra pazcAdISamacyuta // 16 . zarAMzcAzIviSAkArAnUrdhvagAMstigmatejasaH / / tato'hamA dayitaM sarvapASANabhedanam / apraiSaM zAlvarAjAya zArGgamuktAnsuvAsasaH // 2 vanamudyamya tAnsarvAnparvatAnsamazAtayam // 17 tato nAdRzyata tadA saubhaM kurukulodvaha / tataH parvatabhArArtA mandaprANaviceSTitAH / antarhitaM mAyayAbhUttato'haM vismito'bhavam // 3 hayA mama mahArAja vepamAnA ivAbhavan // 18 atha dAnavasaMghAste vikRtAnanamUrdhajAH / meghajAlamivAkAze vidAryAbhyuditaM rvim| . udakozanmahArAja viSThite mayi bhArata // 4 . dRSTvA mAM bAndhavAH sarve harSamAhArayanpunaH // 19 . tato'traM zabdasAhaM vai tvaramANo mahAhave / tato mAmabravItsUtaH prAJjaliH praNato nRp| ayojayaM tadvadhAya tataH zabda upAramat // 5 sAdhu saMpazya vArSNeya zAlvaM saubhapatiM sthitm||20 hatAste dAnavAH sarve yaiH sa zabda udIritaH / alaM kRSNAvamanyainaM sAdhu yatnaM samAcara / zarairAdityasaMkAzaivalitaiH zabdasAdhanaiH // 6 mArdavaM sakhitAM caiva zAlvAdadya vyapAhara // 21 tasminnuparate zabde punarevAnyato'bhavat / jahi zAlvaM mahAbAho mainaM jIvaya kezava / zabdo'paro mahArAja tatrApi prAharaM zarAn / / 7 sarvaiH parAkramairvIra vadhyaH zatruramitrahan // 22 evaM daza dizaH sarvAstiryagUvaM ca bhArata / na zatruravamantavyo durbalo'pi bliiysaa| nAdayAmAsurasurAste cApi nihatA mayA // 8 yo'pi syAtpIThagaH kazcitkiM punaH samare sthitH||23 tataH prAgjyotiSaM gatvA punareva vyadRzyata / sa tvaM puruSazArdUla sarvayatnairimaM prbho| saubhaM kAmagamaM vIra mohayanmama cakSuSI // 9 jahi vRSNikulazreSTha mA tvAM kaalo'tygaatpunH||24 tato lokAntakaraNo dAnavo vAnarAkRtiH / naiSa mArdavasAdhyo vai mato nApi sakhA tava / zilAvarSeNa sahasA mahatA mAM samAvRNot // 10 yena tvaM yodhito vIra dvArakA cAvamarditA // 25 so'haM parvatavarSeNa vadhyamAnaH samatantaH / evamAdi tu kaunteya zrutvAhaM saarthervcH|| -416 -
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 23. 26 ] AraNyakaparva [3. 24. 1 tattvametaditi jJAtvA yuddhe matimadhArayam // 26 yadyagAM paravIraghna na hi jiivetsuyodhnH|| 41 vadhAya zAlvarAjasya saubhasya ca nipAtane / vaizaMpAyana uvaac| dArukaM cAbruvaM vIra muhUrta sthIyatAmiti // 27 evamuktvA mahAbAhuH kauravaM puruSottamaH / tato'pratihataM divyamabhedyamativIryavat / / Amatrya prayayau dhiimaanpaannddvaanmdhusuudnH|| 42 AgneyamastraM dayitaM sarvasAhaM mahAprabham // 28 abhivAdya mahAbAhurdharmarAja yudhiSThiram / yakSANAM rAkSasAnAM ca dAnavAnAM ca sNyuge| rAjJA mUrdhanyupAghrAto bhImena ca mahAbhujaH // 43 rAjJAM ca pratilomAnAM bhasmAntakaraNaM mahat // 29 subhadrAmabhimanyuM ca rathamAropya kAzcanam / kSurAntamamalaM cakraM kAlAntakayamopamam / Aruroha rathaM kRSNaH pANDavairabhipUjitaH // 44 abhimanyAhamatulaM dviSatAM ca nibarhaNam // 30 sainyasugrIvayuktena rathenAdityavarcasA / jahi saubhaM svavIryeNa ye cAtra ripayo mama / dvArakAM prayayau kRSNaH samAzvAsya yudhiSThiram // 45 ityuktvA bhujavIryeNa tasmai prAhiNavaM ruSA // 31 tataH prayAte dAzArhe dhRSTadyumno'pi pArSataH / rUpaM sudarzanasyAsIdAkAze patatastadA / draupadeyAnupAdAya prayayau svapuraM tadA // 46 dvitIyasyeva sUryasya yugAnte pariviSyataH // 32 dhRSTaketuH svasAraM ca samAdAyAtha cedirAT / tatsamAsAdya nagaraM saubhaM vyapagatatviSam / jagAma pANDavAndRSTvA ramyAM zuktimatI purIm // 47 madhyena pATayAmAsa krakaco dArvivocchritam // 33 keyAzcApyanujJAtAH kaunteyenAmitaujasA / dvidhA kRtaM tataH saubhaM sudarzanabalAddhatam / Amatrya pANDavAnsarvAnprayayuste'pi bhArata // 48 mahezvarazarodbhUtaM papAta tripuraM yathA // 34 brAhmaNAzca vizazcaiva tathA viSayavAsinaH / tasminnipatite saubhe cakramAgAtkaraM mama / visRjyamAnAH subhRzaM na tyajanti sma paannddvaan||49 punazcoya vegena zAlvAyetyahamabruvam // 35 samavAyaH sa rAjendra sumahAdbhutadarzanaH / tataH zAlvaM gadAM gurvImAvidhyantaM mhaahve| AsInmahAtmanAM teSAM kAmyake bharatarSabha // 50 dvidhA cakAra sahasA prajajvAla ca tejasA // 36 yudhiSThirastu viprAMstAnanumAnya mhaamnaaH| tasminnipatite vIre dAnavAstrastacetasaH / zazAsa puruSAnkAle rathAnyojayateti ha // 51 hAhAbhUtA dizo jagmurarditA mama sAyakaiH // 37 ___ iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tato'haM samavasthApya rathaM saubhasamIpataH / tryoviNsho'dhyaayH|| 23 // zaGkha pradhmApya harSeNa suhRdaH paryaharSayam // 38 tanmeruzikharAkAraM vidhvastATTAlagopuram / vaizaMpAyana uvAca / dahyamAnamabhiprekSya striyastAH saMpradudruvuH // 39 tasmindazArhAdhipatau prayAte evaM nihatya samare zAlvaM saubhaM nipAtya ca / yudhiSThiro bhImasenArjunau c| AnanpuinarAgamya suhRdAM prItimAvaham // 40 yamau ca kRSNA ca purohitazca evasmAtkAraNAdrAjannAgamaM nAgasAhvayam / rathAnmahArhAnparamAzvayuktAn // 1 ma. bhA. 53. -417 - 24
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 24. 2] mahAbhArate [ 3. 24.16 AsthAya vIrAH sahitA vanAya ___ pratasthire bhUtapatiprakAzAH / hiraNyaniSkAnvasanAni gAzca ___ pradAya zikSAkSaramatravidbhayaH // 2 preSyAH puro viMzatirAttazastrA dhanUMSi varmANi zarAMzca pItAn / maurvIzca yatrANi ca sAyakAMzca sarve samAdAya jaghanyamIyuH // 3 tatastu vAsAMsi ca rAjaputryA ___ dhAtryazca dAsyazca vibhUSaNaM c| tadindrasenastvaritaM pragRhya jaghanyamevopayayau rathena // 4 tataH kuruzreSThamupetya paurAH ... pradakSiNaM cakruradInasattvAH / . __taM brAhmaNAzcAbhyavadanprasannA - mukhyAzca sarve kurujAGgalAnAm // 5 sa cApi tAnabhyavadatprasannaH ___ sahaiva tairdhaatRbhirdhrmraajH| tasthau ca tatrAdhipatirmahAtmA . . dRSTvA janaiaughaM kurujAGgalAnAm // 6 piteva putreSu sa teSu bhAvaM ___ cakre kurUNAmRSabho mhaatmaa| te cApi tasminbharataprabahe . tadA babhUvuH pitarIva putraaH||7 tataH samAsAdya mahAjanaughAH ___ kurupravIraM parivArya tsthuH| hA nAtha hA dharma iti bruvanto hriyA ca sarve'zrumukhA babhUvuH / / 8 varaH kurUNAmadhipaH prajAnAM piteva putrAnapahAya cAsmAn / paurAnimAJjAnapadAMzca sarvA__nhitvA prayAtaH ka nu dhrmraajH||9 dhigdhArtarASTraM sunRzaMsabuddhiM sasaubalaM pApamatiM ca karNam / anarthamicchanti narendra pApA __ ye dharmanityasya ststvograaH|| 10 ... svayaM nivezyApratimaM mahAtmA puraM mahaddevapuraprakAzam / zatakratuprasthamamoghakarmA hitvA prayAtaH ka nu dhrmraajH|| 11 cakAra yAmapratimAM mahAtmA sabhA mayo devasabhAprakAzAm / tAM devaguptAmiva devamAyAM hitvA prayAtaH ka nu dharmarAjaH // 12 tAndharmakAmArthaviduttamaujA bIbhatsurucaiH sahitAnuvAca / AdAsyate vAsamimaM niruSya vaneSu rAjA dviSatAM yazAMsi // 13 / dvijAtimukhyAH sahitAH pRthakca bhavadbhirAsAdya tapasvinazca / prasAdya dharmArthavidazca vAcyA __ yathArthasiddhiH paramA bhavennaH // 14 ityevamukte vacane'rjunena te brAhmaNAH sarvavarNAzca rAjan / mudAbhyanandanasahitAzca cakruH ___ pradakSiNaM dharmabhRtAM variSTham // 15 Amakraya pArthaM ca vRkodaraM ca dhanaMjayaM yAjJasenI yamau ca / pratasthire rASTramapetaharSA - 418 -
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 24. 16 ] AraNyakaparva [3. 25.21 yudhiSThireNAnumatA yathAsvam // 16 gacchAma puNyaM vikhyAtaM mahadvaitavanaM srH|| 12 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi vaizaMpAyana uvAca / cturviNsho'dhyaayH|| 24 // tataste prayayuH sarve pANDavA dharmacAriNaH / / brAhmaNairbahubhiH sAdhaM puNyaM dvaitavanaM saraH // 13 vaizaMpAyana uvaac| brAhmaNAH sAgnihotrAzca tathaiva ca niragnayaH / tatasteSu prayAteSu kaunteyaH stysNgrH| svAdhyAyino bhikSavazca sajapA vanavAsinaH // 14 abhyabhASata dharmAtmA bhraatRnsrvaanyudhisstthirH|| 1 bahavo brAhmaNAstatra privdryudhisstthirm| dvAdazemAH samAsmAbhirvastavyaM nirjane vane / tapasvinaH satyazIlAH zatazaH saMzitavratAH // 15 samIkSadhvaM mahAraNye dezaM bahumRgadvijam // 2 te yAtvA pANDavAstatra bahubhirbrAhmaNaiH saha / bahupuSpaphalaM ramyaM zivaM puNyajanocitam / puNyaM dvaitavanaM ramyaM vivizurbharatarSabhAH // 16 yatremAH zaradaH sarvAH sukhaM prativasemahi // 3 tacchAlatAlAmramadhUkanIpaevamukte pratyuvAca dharmarAjaM dhnNjyH| ___ kdmbsrjaarjunkrnnikaaraiH| guruvanmAnavaguruM mAnayitvA manasvinam // 4 tapAtyaye puSpadharairupetaM arjuna uvAca / mahAvanaM rASTrapatirdadarza // 17 bhavAneva maharSINAM vRddhAnAM paryupAsitA / mahAdrumANAM zikhareSu tasthuajJAtaM mAnuSe loke bhavato nAsti kiMcana // 5 - manoramAM vAcamudIrayantaH / tvayA jhupAsitA nityaM brAhmaNA bharatarSabha / mayUradAtyUhacakorasaMghAdvaipAyanaprabhRtayo nAradazca mhaatpaaH||6 __stasminvane kAnanakokilAzca // 18 yaH sarvalokadvArANi nityaM saMcarate vazI / kareNuyUthaiH saha yUthapAnAM devalokAdbrahmalokaM gandharvApsarasAmapi // 7 madotkaTAnAmacalaprabhANAm / / sarvA gatIvijAnAsi brAhmaNAnAM na saMzayaH / mahAnti yUthAni mahAdvipAnAM prabhAvAMzcaiva bettha tvaM sarveSAmeva pArthiva // 8 ___ tasminvane rASTrapatirdadarza // 19 / tvameva rAjaJjAnAsi zreyaHkAraNameva ca / manoramAM bhogavatImupetya yatrecchasi mahArAja nivAsaM tatra kurmahe // 9 dhRtAtmanAM cIrajaTAdharANAm / idaM dvaitavanaM nAma saraH puNyajanocitam / / tasminvane dharmabhRtAM nivAse bahupuSpaphalaM ramyaM nAnAdvijaniSevitam // 10 dadarza siddharSigaNAnanekAn // 20 atremA dvAdaza samA viharemeti rocye| tataH sa yAnAdavaruhya rAjA yadi te'numataM rAjankiM vAnyanmanyate bhavAn // 11 ___sabhrAtRkaH sajanaH kAnanaM tat / yudhiSThira uvAca / viveza dharmAtmavatAM variSThamamApyetanmataM pArtha tvayA yatsamudAhRtam / striviSTapaM zakra ivaamitiijaaH||21 - 419 -
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 25. 22 ] mahAbhArate [8. 26.9 saM satyasaMdha sahitAbhipetu dvijAtimukhyAnRSabhaH kurUNAM didRkssvshcaarnnsiddhsNghaaH| saMtarpayAmAsa mahAnubhAvaH // 2 vanaukasazcApi narendrasiMha iSTIzca pitryANi tathAgriyANi manasvinaM saMparivArya tasthuH // 22 mahAvane vasatAM pANDavAnAm / sa tatra siddhAnabhivAdya sarvA purohitaH sarvasamRddhatejA-. ___ npratyarcito rAjavadevavaJca / zvakAra dhaumyaH pitRvatkurUNAm / / 3 viveza sarvaiH sahito dvijAgryaiH apetya rASTrAdvasatAM tu teSAkRtAJjalirdharmabhRtAM variSThaH // 23 mRSiH purANo'tithirAjagAma / sa puNyazIlaH pitRvanmahAtmA .. tamAzramaM tIvrasamRddhatejA tpsvibhirdhrmprairupety| ___ mArkaNDeyaH zrImatAM pANDavAnAm // .4 pratyarcitaH puSpadharasya mUle sa sarvavidraupadI prekSya kRSNAM mahAdrumasyopaviveza rAjA // 24 yudhiSThiraM bhImasenArjunau ca / bhImazca kRSNA ca dhanaMjayazca saMsmRtya rAmaM manasA mahAtmA yamau ca te cAnucarA narendram / tapasvimadhye'smayatAmitaujAH // 5 vimucya vAhAnavaruhya sarve taM dharmarAjo vimanA ivAbravItatropatasthurbharataprabarhAH // 25 tsarve hriyA santi tpsvino'mii| latAvatAnAvanataH sa pANDavai bhavAnidaM kiM smayatIva hRSTamahAdrumaH paJcabhiruyadhanvibhiH / . stapasvinAM pazyatAM mAmudIkSya // 6 babhau nivAsopagatairmahAtmabhi mArkaNDeya uvAca / mahAgiririNayUthapairiva // 26 na tAta hRSyAmi na ca smayAmi iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi praharSajo mAM bhajate na drpH| paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // tavApadaM tvadya samIkSya rAma 26 satyavrataM dAzarathiM smarAmi // 7 vaizaMpAyana uvAca / sa cApi rAjA saha lakSmaNena tatkAnanaM prApya narendraputrAH vane nivAsaM pitureva zAsanAt / sukhocitA vAsamupetya kRcchram / dhanvI caranpArtha purA mayaiva vijajhurindrapratimAH ziveSu dRSTo girerRSyamUkasya sAnau // 8 sarasvatIzAlavaneSu teSu // 1 sahasranetrapratimo mahAtmA yatIMzca sarvAnsa munIMzca rAjA mayasya jetA namucezca hantA / tasminyane muulphlairudauH| piturnidezAdanaghaH svadharmaM . - 420 -
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 26.9] AraNyakaparva [3.27.9 kRcchre vane vAsamimaM niruSya / tataH zriyaM tejasA svena dIptAmAdAsyase pArthiva kauravebhyaH // 17 vaizaMpAyana uvAca / tamevamuktvA vacanaM maharSi___ stapasvimadhye sahitaM suhRdbhiH| Amatrya dhaumyaM sahitAMzca pArthAM stataH pratasthe dizamuttarAM saH // 18 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi SaDviMzo'dhyAyaH // 26 // vane vAsaM dAzarathizcakAra // 9 sa cApi zakrasya samaprabhAvo mahAnubhAvaH smressvjeyH| vihAya bhogAnacaradvaneSu neze balasyeti caredadharmam // 10 nRpAzca nAbhAgabhagIrathAdayo mahImimAM sAgarAntAM vijitya / satyena te'pyajayaMstAta lokA neze balasyeti caredadharmam // 11 alarkamAhurnaravarya santaM satyavrataM kAzikarUparAjam / vihAya rASTrANi vasUni caiva . neze balasyeti caredadharmam // 12 dhAtrA vidhiryo vihitaH purANa- staM pUjayanto naravarya santaH / saptarSayaH pArtha divi prabhAnti - neze balasyeti caredadharmam // 13 mahAbalAnparvatakUTamAtrA-- viSANinaH pazya gajAnnarendra / sthitAMnnideze naravarya dhAtu rneze balasyeti caredadharmam // 14 sarvANi bhUtAni narendra pazya __ yathA yathAvadvihitaM vidhaatraa| svayonitastatkurute prabhAvA neze balasyeti caredadharmam // 15 satyena dharmeNa yathArhavRttyA hriyA tathA sarvabhUtAnyatItya / yazazca tejazca tavApi dIptaM vibhAvasorbhAskarasyeva pArtha // 16 yathApratijJaM ca mahAnubhAva , vaizaMpAyana uvAca / vasatsvatha dvaitavane pANDaveSu mahAtmasu / anukIrNaM mahAraNyaM brAhmaNaiH samapadyata // 1 IryamANena satataM brahmaghoSeNa sarvataH / brahmalokasamaM puNyamAsIdvaitavanaM saraH // 2 yajuSAmRcAM ca sAmnAM ca gadyAnAM caiva sarvazaH / AsIduccAryamANAnAM nisvano hRdayaMgamaH // 3 jyAghoSaH pANDaveyAnAM brahmaghoSazca dhImatAm / saMsRSTaM brahmaNA kSatraM bhUya eva vyarocata // 4 athAbravIdvako dAlbhyo dharmarAja yudhiSThiram / saMdhyAM kaunteyamAsInamRSibhiH parivAritam // 5 pazya dvaitavane pArtha brAhmaNAnAM tapasvinAm / homavelAM kuruzreSTha saMprajvalitapAvakAm // 6 caranti dharmaM puNye'smiMstvayA guptA dhRtavratAH / bhRgavo'Ggirasazcaiva vAsiSThAH kAzyapaiH saha // 7 AgastyAzca mahAbhAgA AtreyAzcottamavratAH / sarvasya jagataH zreSThA brAhmaNAH saMgatAstvayA / / 8 idaM tu vacanaM pArtha zRNvekAgramanA mama / bhrAtRbhiH saha kaunteya yattvA vakSyAmi kaurv|| 9 -421 -
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 27. 10 ] mahAbhArate [3. 28.8 brahma kSatreNa saMsRSTaM kSatraM ca brahmaNA sh| tataste brAhmaNAH sarve bakaM dAlbhyamapUjayan / udIrNo dahataH zatrUnvanAnIvAgnimArutau // 10 yudhiSThire stUyamAne bhUyaH sumanaso'bhavan // 21 nAbrAhmaNastAta ciraM bubhUSe dvaipAyano nAradazca jAmadagnyaH pRthuzravAH / ___dicchannimaM lokamamuM ca jetum / indradyumno bhAlukizca kRtacetAH sahasrapAt // 22 vinItadharmArthamapetamohaM karNazravAzca muJjazca lavaNAzvazca kAzyapaH / labdhvA dvijaM nudati nRpaH sapatnAn // 11 hArItaH sthUNakarNazca agnivezyo'tha zaunakaH // 23 carannaiHzreyasaM dharma prajApAlanakAritam / RtavAkca suvAkcaiva bRhadazva RtAvasuH / naadhygcchdliloke tIrthamanyatra vai dvijAt // 12 UrdhvaretA vRSAmitraH suhotro hotravAhanaH // 24 anUnamAsIdasurasya kAmai ete cAnye ca bahavo brAhmaNAH saMzitavratAH / __vairocaneH zrIrapi cAkSayAsIt / ajAtazatrumAnacuH puraMdaramivarSayaH // 25 labdhvA mahIM brAhmaNasaMprayogA iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tteSvAcaranduSTamato vyanazyat // 13 saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // nAbrAhmaNaM bhUmiriyaM sabhUtivarNaM dvitIyaM bhajate ciraay| vaizaMpAyana uvAca / samudraneminamate tu tasmai tato vanagatAH pArthAH sAyAhne saha kRSNayA / yaM brAhmaNaH zAsti nayairvinItaH // 14 upaviSTAH kathAzcakrurduHkhazokaparAyaNAH // 1 kuarasyeva saMgrAme'parigRhyAGkuzagraham / priyA ca darzanIyA ca paNDitA ca pativratA / brAhmaNairviprahINasya kSatrasya kSIyate balam // 15 tataH kRSNA dharmarAjamidaM vacanamabravIt // 2 brahmaNyanupamA dRSTiH kSAtramapratimaM balam / na nUnaM tasya pApasya duHkhamasmAsu kiMcana / tau yadA carataH sArdhamatha lokaH prasIdati // 16 vidyate dhArtarASTrasya nRzaMsasya durAtmanaH / / 3 yathA hi sumahAnagniH kakSaM dahati sAnilaH / yastvAM rAjanmayA sArdhamajinaiH prativAsitam / tathA dahati rAjanyo brAhmaNena samaM ripUna // 17 bhrAtRbhizca tathA sarvairnAbhyabhASata kiMcana / brAhmaNebhyo'tha medhAvI buddhiparyeSaNaM caret / vanaM prasthApya duSTAtmA nAnvatapyata durmtiH||4 alabdhasya ca lAbhAya labdhasya ca vivRddhaye // 18 AyasaM hRdayaM nUnaM tasya duSkRtakarmaNaH / alabdhalAbhAya ca labdhavRddhaye yastvAM dharmaparaM zreSThaM rUkSANyazrAvayattadA // 5 ___ yathArhatIrthapratipAdanAya / sukhocitamaduHkhAha~ durAtmA sasuhRdgaNaH / yazasvinaM vedavidaM vipazcitaM IdRzaM duHkhamAnIya modate pApapUruSaH // 6 ___ bahuzrutaM brAhmaNameva vAsaya // 19 caturNAmeva pApAnAmazru vai nApatattadA / brAhmaNeSUttamA vRttistava nityaM yudhiSThira / tvayi bhArata niSkrAnte vanAyAjinavAsasi // 7 tena te sarvalokeSu dIpyate prathitaM yazaH // 20 / duryodhanasya karNasya zakunezca durAtmanaH / -422 -
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 28.8] AraNyakaparva [3. 28. 37 durdhAtustasya cograsya tathA duHzAsanasya ca // 8 / yo'rjunenArjunastulyo dvibaahubehubaahunaa| itareSAM tu sarveSAM kurUNAM kurusattama / zarAtisarge zIghratvAtkAlAntakayamopamaH // 23 . duHkhenAbhiparItAnAM netrebhyaH prApatajjalam // 9 yasya zastrapratApena praNatAH srvpaarthivaaH| idaM ca zayanaM dRSTvA yaccAsItte purAtanam / yajJe tava mahArAja brAhmaNAnupatasthire // 24 zocAmi tvAM mahArAja duHkhAnaha~ sukhocitam // 10 tamimaM puruSavyAghra pUjitaM devadAnavaiH / dAntaM yacca sabhAmadhye AsanaM ratnabhUSitam / dhyAyantamarjunaM dRSTvA kasmAnmanyurna vardhate // 25 dRSTvA kuzavRsI cemAM zoko mAM rundhayatyayam // 11 dRSTvA vanagataM pArthamaduHkhAhaM sukhocitam / yadpazyaM sabhAyAM tvAM rAjabhiH parivAritam / . | na ca te vardhate manyustena muhyAmi bhArata // 26 taJca rAjannapazyanyAH kA zAntirhRdayasya me // 12 yo devAMzca manuSyAMzca saaNshcaikrtho'jyt| yA tvAhaM candanAdigdhamapazyaM sUryavarcasam / taM te vanagataM dRSTvA kasmAnmanyurna vardhate // 27 sA tvA paGkamalAdigdhaM dRSTvA muhyAmi bhArata / / 13 | yo yAnaradbhutAkArairhayai gaizca saMvRtaH / yA vai tvA kauzikairvastraiH zubhairbahudhanaiH purA / prasahya vittAnyAdatta pArthivebhyaH paraMtapaH // 28 dRSTavatyasmi rAjendra sA tvA pazyAmi ciirinnm||14 kSipatyekena vegena paJca bANazatAni yH| yacca tadrukmapAtrIbhirbrAhmaNebhyaH shsrshH| taM te vanagataM dRSTvA kasmAnmanyurna vardhate // 29 / hriyate te gRhAdannaM saMskRtaM sArvakAmikam // 15 zyAmaM bRhantaM taruNaM carmiNAmuttamaM rnne| .. yatInAmagRhANAM te tathaiva gRhamedhinAm / nakulaM te vane dRSTvA kasmAnmanyuna vardhate // 30 dIyate bhojanaM rAjannatIva guNavatprabho / darzanIyaM ca zUraM ca mAdrIputraM yudhiSThira / taJca rAjannapazyantyAH kA zAntirhRdayasya me // 16 sahadevaM vane dRSTvA kasmAnmanyurna vardhate // 31 yAMste bhrAtRRnmahArAja yuvAno mRssttkunnddlaaH|| drupadasya kule jAtAM snuSAM pANDormahAtmanaH / abhojayanta mRSTAnnaiH sUdAH paramasaMskRtaiH // 17 sAMstAnadya pazyAmi vane vanyena jIvataH / mAM te vanagatAM dRSTvA kasmAnmanyuna vardhate // 32 aduHkhAnminuSyendra nopazAmyati me manaH // 18 nUnaM ca tava naivAsti manyurbharatasattama / bhImasenamimaM cApi duHkhitaM vanavAsinam / yatte bhrAtR'zca mAM caiva dRSTvA na vyathate manaH // 33 dhyAyantaM kiM na manyuste prApte kAle vivardhate // 19 na nirmanyuH kSatriyo'sti loke nirvacanaM smRtam / mImasenaM hi karmANi svayaM kurvANamacyuta / tadadya tvayi pazyAmi kSatriye viparItavat // 34 sukhAI duHkhitaM dRSTvA kasmAnmanyuna vardhate // 20 yo na darzayate tejaH kSatriyaH kAla aagte|| satkRtaM vividhairyaanairvstrairuccaavcaistthaa| sarvabhUtAni taM pArtha sadA paribhavantyuta // 35 taM te vanagataM dRSTvA kasmAnmanyuna vardhate // 21 tattvayA naM kSamA kAryA zatrUnprati kathaMcana / kurUnapi hi yaH sarvAnhantumutsahate prabhuH / tejasaiva hi te zakyA nihantuM nAtra saMzayaH // 36 tvatprasAdaM pratIkSastu sahate'yaM vRkodaraH / / 22 / tathaiva yaH kSamAkAle kSatriyo nopazAmyati / .. -423 -
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 28. 37 ] mahAbhArate [ 3. 25.27 apriyaH sarvabhUtAnAM so'mutreha ca nazyati // 37 / kSamiNaM tAdRzaM tAta bruvanti kaTukAnyapi / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi preSyAH putrAzca bhRtyAzca tathodAsInavRttayaH // 13 maSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // apyasya dArAnicchanti paribhUya kSamAvataH / dArAzcAsya pravartante yathAkAmamacetasaH // 14 draupdhuvaac| tathA ca nityamuditA yadi svalpamapIzvarAt / . atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / daNDamarhanti duSyanti duSTAzcApyapakurvate // 15 prahAdasya ca saMvAdaM balevairocanasya ca // 1 ete cAnye ca bahavo nityaM doSAH kSamAvatAm / asurendra mahAprAjJaM dharmANAmAgatAgamam / / atha vairocane doSAnimAnviddhayakSamAvatAm // 16 baliH papraccha daityendra prahlAdaM pitaraM pituH // 2 asthAne yadi vA sthAne satataM rjsaavRtH|| kSamA svicchreyasI tAta utAho teja ityuta / kruddho daNDAnpraNayati vividhAnsvena tejasA // 17 etanme saMzayaM tAta yathAvadrUhi pRcchte||3 mitraiH saha virodhaM ca prApnute tejasAvRtaH / zreyo yadatra dharmajJa brUhi me tdsNshym| prApnoti dveSyatAM caiva lokAtsvajanatastathA // 18 kariSyAmi hi tatsarvaM yathAvadanuzAsanam // 4 so'vamAnAdarthahAnimupAlambhamanAdaram / tasmai provAca tatsarvamevaM pRSTaH pitAmahaH / saMtApadveSalobhAMzca zatrUzca labhate nrH|| 19 sarvanizcayavitprAjJaH saMzayaM pripRcchte||5 krodhAddaNDAnmanuSyeSu vividhAnpuruSo nayan / . prahlAda uvAca / bhrazyate zIghramaizvaryAtprANebhyaH svajanAdapi // 20 na zreyaH satataM tejo na nityaM zreyasI kssmaa| yo'pakartRzca kartRzca tejsaivopgcchti| iti tAta vijAnIhi dvayametadasaMzayam // 6 tasmAdudvijate lokaH sarpAdvezmagatAdiva // 21 yo nityaM kSamate tAta bahUndoSAnsa vindati / yasmAdudvijate lokaH kathaM tasya bhavo bhvet| bhRtyAH paribhavantyenamudAsInAstathaiva ca // 7 antaraM hyasya dRSTvaiva loko vikurute dhruvam / sarvabhUtAni cApyasya na namante kadAcana / tasmAnnAtyutsRjettejo na ca nityaM mRdurbhvet||22 tasmAnnityaM kSamA tAta pnndditairpvaaditaa|| 8 kAle mRduryo bhavati kAle bhavati dAruNaH / avajJAya hi taM bhRtyA bhajante bahudoSatAm / / sa vai sukhamavApnoti loke'muSminnihaiva ca // 23 AdAtuM cAsya vittAni prArthayante'lpacetasaH // 9 kSamAkAlAMstu vakSyAmi zRNu me vistareNa tAn / yAnaM vastrANyalaMkArAzayanAnyAsanAni c| ye te nityamasaMtyAjyA yathA prAhurmanISiNaH // 24 bhojanAnyatha pAnAni sarvopakaraNAni ca // 10 pUrvopakArI yastu syAdaparAdhe'garIyasi / AdadIrannadhikRtA yathAkAmamacetasaH / upakAreNa tattasya kSantavyamaparAdhinaH // 25 pradiSTAni ca deyAni na dadyubhartRzAsanAt // 11 / abuddhimAzritAnAM ca kSantavyamaparAdhinAm / na cainaM bhartapUjAbhiH pUjayanti kadAcana / ' na hi sarvatra pANDityaM sulabhaM puruSeNa vai // 26 avajJAnaM hi loke'sminmaraNAdapi garhitam // 12 / atha cedbuddhijaM kRtvA brUyuste tadabuddhijam / - 424 -
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 29. 27 ] AraNyakaparva [3. 30. 18 = draupdyuvaac| pApAnvalpe'pi tAnhanyAdaparAdhe tathAnRjUn // 27 / kruddhaH pApaM naraH kuryAtkruddho hanyAdgurUnapi / sarvasyaiko'parAdhaste kSantavyaH prANino bhavet / kruddhaH paruSayA vAcA zreyaso'pyavamanyate // 4 dvitIye sati vadhyastu svalpe'pyapakRte bhavet // 28 vAcyAvAcye hi kupito na prajAnAti karhicit / ajAnatA bhavetkazcidaparAdhaH kRto yadi / nAkAryamasti kruddhasya nAvAcyaM vidyate tthaa||5 kSantavyameva tasyAhuH suparIkSya parIkSayA // 29 | hiMsyAtkrodhAdavadhyAMzca vdhyaansNpuujyedpi|| mRdunA mArdavaM hanti mRdunA hanti dAruNam / / AtmAnamapi ca kruddhaH preSayedyamasAdanam // 6 nAsAdhyaM mRdunA kiMcittasmAttIkSNataro mRduH||30 etAndoSAnprapazyadbhirjitaH krodho manISibhiH / dezakAlau tu saMprekSya balAbalamathAtmanaH / icchadbhiH paramaM zreya iha cAmutra cottamam // 7 nAdezakAle kiMcitsyAdezaH kAlaH prtiikssyte| taM krodhaM varjitaM dhIraiH kathamasmadvidhazcaret / tathA lokabhayAJcaiva kSantavyamaparAdhinaH // 31 etadraupadi saMdhAya na me manyuH pravardhate // 8 eta evaMvidhAH kAlAH kSamAyAH prikiirtitaaH| AtmAnaM ca paraM caiva trAyate mahato bhayAt / ato'nyathAnuvartatsu tejasaH kAla ucyate // 32 krudhyantamapratikrudhyandvayoreSa cikitsakaH // 9 mUDho yadi klizyamAnaH krudhyate'zaktimAnnaraH / tadahaM tejasaH kAlaM tava manye nraadhip| balIyasAM manuSyANAM tyjtyaatmaanmnttH|| 10 dhArtarASTraSu lubdheSu satataM cApakAriSu // 33 tasyAtmAnaM saMtyajato lokA nazyantyanAtmanaH / . na hi kazcitkSamAkAlo vidyate'dya kurUnprati / tasmAdraupadyazaktasya manyorniyamanaM smRtam // 11 . tejasazcAgate kAle teja utsraSTumarhasi // 34 . vidvAMstathaiva yaH zaktaH klizyamAno na kupyati / sUdurbhavatyavajJAtastIkSNAdudvijate janaH / sa nAzayitvA kleSTAraM paraloke ca nandati // 12 kAle prApte dvayaM hyetadyo veda sa mahIpatiH // 35 tasmAdalavatA caiva durbalena ca nitydaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi kSantavyaM puruSeNAhurApatsvapi vijAnatA // 13 - ekontriNsho'dhyaayH||29|| manyorhi vijayaM kRSNe prazaMsantIha sAdhavaH / kSamAvato jayo nityaM sAdhoriha satAM matam // 14 yudhiSThira uvaac| satyaM cAnRtataH zreyo nRshNsaaccaanRshNstaa| krodho hantA manuSyANAM krodho bhAvayitA punaH / tamevaM bahudoSaM tu krodhaM sAdhuvivarjitam / iti viddhi mahAprAjJe krodhamUlau bhavAbhavau // 1 mAdRzaH prasRjetkasmAtsuyodhanavadhAdapi // 15 yo hi saMharate krodhaM bhAvastasya sushobhne| tejasvIti yamAhuvai paNDitA dIrghadarzinaH / yaH punaH puruSaH krodhaM nityaM na sahate shubhe| na krodho'bhyantarastasya bhavatIti vinishcitm||16 tasyAbhAvAya bhavati krodhaH paramadAruNaH // 2 yastu krodhaM samutpannaM prajJayA pratibAdhate / krodhamUlo vinAzo hi prajAnAmiha dRzyate / tejasvinaM taM vidvAMso manyante tattvadarzinaH // 17 tatkathaM mAdRzaH krodhamutsRjellokanAzanam // 3 . | kruddho hi kArya suzroNi na yathAvatprapazyati / .. ma.bhA. 54 -425 -
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 30. 18] mahAbhArate [3. 30. na kArya na ca maryAdAM naraH kruddho'nupshyti||18 yazca nityaM jitakrodho vidvAnuttamapUruSaH // 33 hantyavadhyAnapi kruddho guruunruukssaistudtypi| prabhAvavAnapi narastasya lokAH sanAtanAH / tasmAttejasi kartavye krodho dUrAtpratiSThitaH // 19 krodhanastvalpavijJAnaH pretya cehaca nshyti||35 dAkSyaM hyamarSaH zauryaM ca zIghratvamiti tejsH|| atrApyudAharantImA gAthA nityaM kSamAvatAm / guNAH krodhAbhibhUtena na zakyAH prAptumaJjasA // 20 gItAH kSamAvatA kRSNe kAzyapena mahAtmanA // 35 krodhaM tyaktvA tu puruSaH smyktejo'bhipdyte| kSamA dharmaH kSamA yajJaH kSamA vedAH kSamA zrutam / kAlayuktaM mahAprAjJe kruddhastejaH suduHsaham // 21 yastAmevaM vijAnAti sa sarva kSantumarhati // 36 krodhastvapaNDitaiH zazvatteja ityabhidhIyate / kSamA brahma kSamA satyaM kSamA bhUtaM ca bhAvi ca / rajastallokanAzAya vihitaM mAnuSAnprati // 22 / kSamA tapaH kSamA zaucaM kSamayA coddhRtaM jagat // 35 tasmAcchazvattyajetkrodhaM puruSaH samyagAcaran / ati brahmavidAM lokAnati cApi tapasvinAm / . zreyAnsvadharmAnapago na kruddha iti nizcitam // 23 ati yajJavidAM caiva kSamiNaH prApnuvanti tAn // 38 yadi sarvamabuddhInAmatikrAntamamedhasAm / kSamA tejasvinAM tejaH kSamA brahma tapasvinAm / atikramo madvidhasya kathaM svitsyAdanindite // 24 kSamA satyaM satyavatAM kSamA dAnaM kSamA yazaH // 39 yadi na syurmanuSyeSu kSamiNaH pRthiviismaaH| tAM kSamAmIdRzIM kRSNe kathamasmadvidhastyajet / / na syAtsaMdhirmanuSyANAM krodhamUlo hi vigrahaH // 25 yasyAM brahma ca satyaM ca yajJA lokAzca viSThitAH / abhiSakto hyabhiSajedAhanyAdguruNA hataH / bhujyante yajvanAM lokAH kSamiNAmapare tthaa||40 evaM vinAzo bhUtAnAmadharmaH prathito bhavet // 26 kSantavyameva satataM puruSeNa vijaantaa| AkruSTaH puruSaH sarvaH pratyAkrozedanantaram / yadA hi kSamate sarvaM brahma saMpadyate tadA // 41 - pratihanyAddhatazcaiva tathA hiMsyAcca hiMsitaH // 27 kSamAvatAmayaM lokaH parazcaiva kSamAvatAm / hanyurhi pitaraH putrAnputrAzcApi tathA pitRRn / iha saMmAnamRcchanti paratra ca zubhAM gatim // 42 hanyuzca patayo bhAryAH patInbhAryAstathaiva ca // 28 yeSAM manyurmanuSyANAM kSamayA nihataH sadA / evaM saMkupite loke janma kRSNe na vidyte| teSAM paratare lokAstasmAtkSAntiH parA matA // 43 prajAnAM saMdhimUlaM hi janma viddhi zubhAnane // 29 iti gItAH kAzyapena gAthA nityaM kSamAvatAm / tAH kSIyeranprajAH sarvAH kSipraM draupadi taadRshe| zrutvA gAthAH kSamAyAstvaM tuSya draupadi mA krudhH||44 tasmAnmanyurvinAzAya prajAnAmabhavAya ca // 30 pitAmahaH zAMtanavaH zamaM saMpUjayiSyati / yasmAttu loke dRzyante kSamiNaH pRthiviismaaH| AcAryo viduraH kSattA zamameva vadiSyataH / tasmAjanma ca bhUtAnAM bhavazva pratipadyate // 31 kRpazca saMjayazcaiva zamameva vadiSyataH // 45 kSantavyaM puruSeNeha sarvAsvApatsu zobhane / somadatto yuyutsuzca droNaputrastathaiva ca / kSamA bhavo hi bhUtAnAM janma caiva prakIrtitam // 32 / pitAmahazca no vyAsaH zamaM vadati nityazaH // 46 AkruSTastADitaH kruddhaH kSamate yo bliiysaa| etairhi rAjA niyataM codyamAnaH zamaM prati / - 426 -
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 30. 47] AraNyakaparva [3. 31. 25 rAjyaM dAteti me buddhirna cellobhAnnaziSyati // 47 brAhmaNAH sarvakAmaiste satataM pArtha trpitaaH| / kAlo'yaM dAruNaH prApto bharatAnAmabhUtaye / / yatayo mokSiNazcaiva gRhasthAzcaiva bhArata // 11 nizcitaM me sadaivaitatpurastAdapi bhAmini // 48 AraNyakebhyo lauhAni bhAjanAni prayacchasi / suvodhano nAhatIti kSamAmevaM na vindati / nAdeyaM brAhmaNebhyaste gRhe kiMcana vidyate // 12 arhastasyAhamityeva tasmAnmAM vindate kSamA // 49 yadidaM vaizvadevAnte sAyaMprAtaH pradIyate / etadAtmavatAM vRttameSa dharmaH sanAtanaH / tahattvAtithibhRtyebhyo rAjazeSeNa jIvasi // 13 kSamA caivAnRzaMsyaM ca tatkartAsmyahamaJjasA // 50 iSTayaH pazubandhAzca kAmyanaimittikAzca ye| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi triNsho'dhyaayH||30|| vartante pAkayajJAzca yajJakarma ca nityadA // 14 asminnapi mahAraNye vijane dasyusevite / draupadyuvAca / rASTrAdapetya vasato dharmaste nAvasIdati // 15 namo dhAtre vidhAtre ca yA mohaM cakratustava / azvamedho rAjasUyaH puNDarIko'tha gosavaH / pitRpaitAmahe vRtte voDhavye te'nyathA matiH // 1 etairapi mahAyajJairiSTaM te bhUridakSiNaiH // 16 neha dharmAnRzaMsyAbhyAM na kSAntyA nArjavena ca / rAjanparItayA buddhayA viSame'kSaparAjaye / puruSaH zriyamApnoti na ghRNitvena karhi cit // 2 rAjyaM vasUnyAyudhAni bhrAtRnmAM cAsi nirjitaH // tvAM cedvayasanamabhyAgAdidaM bhArata duHsaham / RjormadorvadAnyasya hrImataH satyavAdinaH / yattvaM nArhasi nApIme bhrAtaraste mhaujsH|| 3 / kathamakSavyasanajA buddhirApatitA tava // 18 na hi te'dhyagamaJjAtu tadAnIM nAdya bhArata / atIva mohamAyAti manazca paridUyate / dharmAtpriyataraM kiMcidapi cejjIvitAdiha // 4 nizAmya te duHkhamidamimAM cApadamIdRzIm // 19 dharmArthameva te rAjyaM dharmArthaM jIvitaM ca te| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / brAhmaNA guravazcaiva jAnantyapi ca devatAH // 5 Izvarasya vaze lokastiSThate nAtmano yathA // 20 bhImasenArjunau caiva mAdreyau ca mayA saha / . dhAtaiva khalu bhUtAnAM sukhaduHkhe priyApriye / tyajestvamiti me buddhirna tu dharma prityjeH||6 dadhAti sarvamIzAnaH purastAcchukramuccaran // 21 rAjAnaM dharmagoptAraM dharmo rakSati rakSitaH / yathA dArumayI yoSA naravIra samAhitA / iti me zrutamAryANAM tvAM tu manye na rakSati // 7 IrayatyaGgamaGgAni tathA rAjannimAH prajAH // 22 anyathA hi naravyAghra nityadA dharmameva te| AkAza iva bhUtAni vyApya sarvANi bhArata / buddhiH satatamanveti chAyeva puruSaM nijA // 8 Izvaro vidadhAtIha kalyANaM yacca pApakam // 23 nAvamaMsthA hi sadRzAnnAvarAzreyasaH kutH| . zakunistantubaddho vA niyato'yamanIzvaraH / avApya pRthivIM kRtsnAM na te zRGgamavardhata // 9 Izvarasya vaze tiSThannAnyeSAM nAtmanaH prabhuH // 24 svAhAkAraiH svadhAbhizca pUjAbhirapi ca dvijAn / | maNiH sUtra iva proto nasyota iva govRSaH / daivatAni piDhezcaiva satataM pArtha sevasa // 10 dhAturAdezamanveti tanmayo hi tadarpaNaH // 25 -427 -
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 31. 26 ] mahAbhArate [3. 32. 11 nAtmAdhIno manuSyo'yaM kAlaM bhavati kNcn| karma cetkRtamanveti kartAraM naanymRcchti| srotaso madhyamApannaH kUlAdvRkSa iva cyutaH // 26 karmaNA tena pApena lipyate nUnamIzvaraH / / 41 ajho janturanIzo'yamAtmanaH sukhaduHkhayoH / atha karma kRtaM pApaM na cetkartAramRcchati / Izvaraprerito gacchetsvarga narakameva ca // 27 kAraNaM balameveha janAJzocAmi durbalAn // 42 yathA vAyostRNApANi vazaM yAnti bliiysH| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi dhAturevaM vazaM yAnti sarvabhUtAni bhArata // 28 ekatriMzo'dhyAyaH // 31 // . AryakarmaNi yuJjAnaH pApe vA punarIzvaraH / . 32 vyApya bhUtAni carate na cAyamiti lakSyate // 29 yudhiSThira uvAca / hetumAtramidaM dhAtuH zarIraM kSetrasaMjJitam / valgu citrapadaM zlakSNaM yAjJaseni tvayA vcH| yena kArayate karma zubhAzubhaphalaM vibhuH // 30 uktaM tacchrutamasmAbhirnAstikyaM tu prabhASase // 1 pazya mAyAprabhAvo'yamIzvareNa yathA kRtH| nAhaM dharmaphalAnveSI rAjaputri craamyut| yo hanti bhUtairbhUtAni mohayitvAtmamAyayA // 31 dadAmi deyamityeva yaje yaSTavyamityuta // 2 anyathA paridRSTAni munibhirvedadarzimiH / astu vAtra phalaM mA vA kartavyaM puruSeNa yat / anyathA parivartante vegA iva nbhsvtH||32 gRhAnAvasatA kRSNe yathAzakti karomi tat // 3 anyathaiva hi manyante puruSAstAni tAni c| dharma carAmi suzroNi na dharmaphalakAraNAt / anyathaiva prabhustAni karoti vikaroti ca // 33 AgamAnanatikramya satAM vRttamavekSya c| yathA kASThena vA kASThamazmAnaM cAzmanA punaH / dharma eva manaH kRSNe svabhAvAzcaiva me dhRtam // 4 ayasA cApyayazchindyAnirviceSTamacetanam // 34 na dharmaphalamApnoti yo dharma dogdhumicchti| evaM sa bhagavAndevaH svayaMbhUH prapitAmahaH / yazcainaM zaGkate kRtvA nAstikyAtpApacetanaH // 5 . hinasti bhUtairbhUtAni chadma kRtvA yudhiSThira // 35 ativAdAnmadAzcaiva mA dhrmmtishngkithaaH| saMprayojya viyojyAyaM kAmakArakaraH prabhuH / dharmAtizaGkI puruSastiryaggatiparAyaNaH // 6 krIDate bhagavAnbhUtairbAlaH krIDanakairiva // 36 . dharmo yasyAtizaGkayaH syAdAeM vA durbalAtmanaH / na mAtRpitRvadrAjandhAtA bhUteSu vartate / vedAcchUdra ivApeyAtsa lokAdajarAmarAt // 7 roSAdiva pravRtto'yaM yathAyamitaro janaH // 37 vedAdhyAyI dharmaparaH kule jAto yazasvini / AryAzIlavato dRSTvA hrImato vRttikarzitAn / sthavireSu sa yoktavyo rAjabhirdharmacAribhiH // 8 anAryAnsukhinazcaiva vihvalAmIva cintayA // 38 pApIyAnhi sa zadrebhyastaskarebhyo vishesstH| : tavemAmApadaM dRSTvA samRddhiM ca suyodhne| zAstrAtigo mandabuddhiryo dharmamatizaGkate // 9 dhAtAraM garhaye pArtha viSamaM yo'nupazyati // 39 pratyakSaM hi tvayA dRSTa RSirgacchanmahAtapAH / AryazAstrAtige kare lubdhe dharmApacAyini / mArkaNDayo'prameyAtmA dharmeNa cirajIvitAm // 10 dhArtarASTra zriyaM dattvA dhAtA kiM phalamabhute // 40 // vyAso vasiSTho maitreyo nArado lomazaH zukaH / - 428 -
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 32. 11] AraNyakaparva [3. 32. 40 anye ca RSayaH siddhA dharmeNaiva sucetsH|| 11 nAcariSyanpare dharma pare paratare ca ye| . pratyakSaM pazyasi hyetAndivyayogasamanvitAn / vipralambho'yamatyantaM yadi syuraphalAH kriyaaH||26 zApAnugrahaNe zaktAndevairapi garIyasaH // 12 RSayazcaiva devAzca gndhrvaasurraaksssaaH| ete hi dharmamevAdau varNayanti sadA mama / IzvarAH kasya hetoste creyurdhrmmaadRtaaH||27 kartavyamamaraprakhyAH pratyakSAgamabuddhayaH // 13 phaladaM tviha vijJAya dhAtAraM zreyasi dhruve / ato nAhasi kalyANi dhAtAraM dharmameva ca / dharma te hyAcarankRSNe taddhi dharma sanAtanam // 28 rajomUDhena manasA kSeptuM zaGkitumeva ca // 14 sa cAyaM saphalo dharmo na dharmo'phala ucyte|| dharmAtizaGkI nAnyasminpramANamadhigacchati / dRzyante'pi hi vidyAnAM phalAni tapasAM tathA // 29 AtmapramANa unnaddhaH zreyaso hyavamanyakaH // 15 tvayyetadvai vijAnIhi janma kRSNe yathA zrutam / : indriyaprItisaMbaddhaM yadidaM loksaakssikm| vettha cApi yathA jAto dhRSTadyumnaH pratApavAn // 30 etAvAnmanyate bAlo mohamanyatra gacchati // 16 etAvadeva paryAptamupamAnaM zucismite / prAyazcittaM na tasyAsti yo dhrmmtishngkte| karmaNAM phalamastIti dhIro'lpenApi tuSyati // 31 dhyAyansa kRpaNaH pApo na lokAnpratipadyate // 17 / bahunApi hyavidvAMso naiva tussyntybuddhyH| pramANAnyativRtto hi vedshaastraarthnindkH| teSAM na dharmajaM kiMcitpretya zarmAsti karma vA // 32 kAmalobhAnugo mUDho narakaM pratipadyate // 18 karmaNAmuta puNyAnAM pApAnAM ca phalodayaH / yastu nityaM kRtamatirdharmamevAbhipadyate / prabhavazvApyayazcaiva devaguhyAni bhAmini // 33 : azaGkamAnaH kalyANi so'mutraanntymshnute||19 naitAni veda yaH kazcinmuhyantyatra prajA imaaH| : ArSa pramANamutkramya dharmAnaparipAlayan / rakSyANyetAni devAnAM gUDhamAyA hi devtaaH|| 34 sarvazAstrAtigo mUDhaH zaM janmasu na vindati // 20 kRzAGgAH suvratAzcaiva tapasA dgdhkilbissaaH| 'ziSTairAcaritaM dharma kRSNe mA smAtizaGkithAH / prasannairmAnasairyuktAH pazyantyetAni vai dvijAH // 35 purANamRSibhiH proktaM sarvajJaiH sarvadarzibhiH // 21 na phalAdarzanAddharmaH zaGkitavyo na devtaaH| dharma eva plavo nAnyaH svarga draupadi gacchatAm / yaSTavyaM cApramattena dAtavyaM cAnasUyatA // 36 saiva nauH sAgarasyeva vaNijaH pAramRcchataH // 22 karmaNAM phalamastIti tathaitaddharma zAzvatam / aphalo yadi dharmaH syAccarito dharmacAribhiH / brahmA provAca putrANAM yadRSirveda kazyapaH // 37. apratiSThe tamasyetajjaganmajedanindite // 23 / tasmAtte saMzayaH kRSNe nIhAra iva nazyatu / nirvANaM nAdhigaccheyurjIveyuH pazujIvikAm / vyavasya sarvamastIti nAstikyaM bhAvamutsRja // 38 vighAtenaiva yujyeyurna cArtha kiMcidApnuyuH // 24 IzvaraM cApi bhUtAnAM dhAtAraM mA vicikSipaH / tapazca brahmacaryaM ca yajJaH svAdhyAya eva c| zikSasvainaM namasvainaM mA te bhUdbuddhirIdRzI // 39 . dAnamArjavametAni yadi syuraphalAni vai // 25 yasya prasAdAttadbhakto maryo gacchatyamartyatAm / . -429 -
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 32. 40] mahAbhArate [3.38. 27 33 uttamaM daivataM kRSNe mAtivocaH kathaMcana // 40 tathaiva haThabuddhiryaH zaktaH karmaNyakarmakRt / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi AsIta na ciraM jIvedanAtha iva durbalaH // 13 dvaatriNsho'dhyaayH|| 32 // akasmAdapi yaH kazcidarthaM prApnoti pUruSaH / taM haTheneti manyante sa hi yatno na kasyacit // 14 draupadhuvAca / yaccApi kiMcitpuruSo diSTaM nAma labhatyuta / nAvamanye na gardai ca dharmaM pArtha kathaMcana / daivena vidhinA pArtha tadaivamiti nizcitam // 15 IzvaraM kuta evAhamavamasye prajApatim // 1 yatsvayaM karmaNA kiMcitphalamApnoti puurussH| ArtAhaM pralapAmIdamiti mAM viddhi bhArata / pratyakSaM cakSuSA dRSTaM tatpauruSamiti smRtam // 16 bhUyazca vilapiSyAmi sumanAstannibodha me // 2 svabhAvataH pravRtto'nyaH prApnotyarthAnakAraNAt / karma khalviha kartavyaM jAtenAmitrakarzana / tatsvabhAvAtmakaM viddhi phalaM puruSasattama // 17 akarmANo hi jIvanti sthAvarA netare janAH // 3 evaM haThAca daivAJca svbhaavaatkrmnnstthaa| A mAtRstanapAnAcca yaavcchyyopsrpnnm| . yAni prApnoti puruSastatphalaM pUrvakarmaNaH // 18 jaGgamAH karmaNA vRttimApnuvanti yudhiSThira // 4 dhAtApi hi svakarmaiva taistaihetubhirIzvaraH / jaGgameSu vizeSeNa manuSyA bhrtrssbh| - vidadhAti vibhajyeha phalaM pUrvakRtaM nRNAm // 19 icchanti karmaNA vRttimavAptuM pretya ceha ca // 5 yaddhayayaM puruSaH kiMcitkurute vai zubhAzubham / . utthAnamabhijAnanti sarvabhUtAni bhArata / taddhAtRvihitaM viddhi pUrvakarmaphalodayam / / 20 pratyakSaM phalamaznanti karmaNAM lokasAkSikam // 6. kAraNaM tasya deho'yaM dhAtuH karmaNi karmaNi / pazyAmi svaM samutthAnamupajIvanti jantavaH / sa yathA prerayatyenaM tathAyaM kurute'vazaH // 21. api dhAtA vidhAtA ca yathAyamudake bakaH // 7 teSu teSu hi kRtyeSu viniyoktA mheshvrH| svakarma kuru mA glAsIH karmaNA bhava dNshitH| sarvabhUtAni kaunteya kArayatyavazAnyapi / / 22 kRtyaM hi yo'bhijAnAti sahasra nAsti so'sti vaa|| manasArthAnvinizcitya pazcAtprApnoti karmaNA / tasya cApi bhavetkArya vivRddhau rakSaNe tathA / buddhipUrvaM svayaM dhIraH puruSastatra kAraNam // 23 bhakSyamANo hyanAvApaH kSIyate himavAnapi // 9 saMkhyAtuM naiva zakyAni karmANi puruSarSabha / utsIderanprajAH sarvA na kuryuH karma cedyadi / agAranagarANAM hi siddhiH puruSahaitukI // 24 api cApyaphalaM karma pazyAmaH kurvato janAn / tile tailaM gavi kSIraM kASThe paavkmnttH| nAnyathA hyabhijAnanti vRttiM loke kathaMcana / / 10 dhiyA dhIro vijAnIyAdupAyaM cAsya siddhaye // 25 yazca diSTaparo loke yazcAyaM haThavAdakaH / tataH pravartate pazcAtkAraNeSvasya siddhaye / ubhAvapasadAvetau karmabuddhiH prazasyate // 11 / tAM siddhimupajIvanti karmaNAmiha jantavaH / / 26 yo hi diSTamupAsIno nirviceSTaH sukhaM svapet / / kuzalena kRtaM karma ka; sAdhu vinizcitam / avasIdesudurbuddhirAmo ghaTa ivAmbhasi // 12 / idaM tvakuzaleneti vishessaaduplbhyte|| 27 - 430 -
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 33. 28 ] AraNyakaparva [3. 33. 55 iSTApUrtaphalaM na syAnna ziSyo na gururbhavet / atha vA siddhireva syAnmahimA tu tathaiva te| puruSaH karmasAdhyeSu syAJcedayamakAraNam // 28 vRkodarasya bIbhatsordhAtrozca yamayorapi // 42 kartRtvAdeva puruSaH karmasiddhau prazasyate / anyeSAM karma saphalamasmAkamapi vA punaH / asiddhau nindyate cApi karmanAzaH kathaM tvih||29 viprakarSaNa budhyeta kRtakarmA yathA phalam // 43 sarvameva haThenaike diSTenaike vadantyuta / pRthivIM lAGgalenaiva bhittvA bIjaM vapatyuta / puruSaprayatna kecitraidhametannirucyate // 30 Aste'tha karSakastUSNIM parjanyastatra kAraNam // 44 na caivaitAvatA kArya manyanta iti caapre| vRSTizcennAnugRhNIyAdanenAstatra karSakaH / asti sarvamadRzyaM tu diSTaM caiva tathA htthH| yadanyaH puruSaH kuryAtkRtaM tatsakalaM mayA // 45 dRzyate hi haThAccaiva diSTAccArthasya saMtatiH // 31 taccedaphalamasmAkaM nAparAdho'sti naH kacit / kiMcidaivAddhaThAtkiMcitkiMcideva svkrmtH| iti dhIro'nvavekSyaiva nAtmAnaM tatra garhayet // 46 puruSaH phalamApnoti caturtha nAtra kAraNam / kurvato nArthasiddhirme bhavatIti ha bhArata / kuzalAH pratijAnanti ye tattvaviduSo janAH // 32 nirvedo nAtra gantavyo dvAvetau hyasya karmaNaH / tathaiva dhAtA bhuutaanaamissttaanissttphlprdH| siddhirvApyatha vAsiddhirapravRttirato'nyathA // 47 yadi na syAnna bhUtAnAM kRpaNo nAma kazcana // 33 bahUnAM samavAye hi bhAvAnAM karma sidhyati / yaM yamarthamabhiprepsuH kurute karma pUruSaH / guNAbhAve phalaM nyUnaM bhavatyaphalameva vaa| tattatsaphalameva syAdyadi na syAtpurAkRtam // 34 anArambhe tu na phalaM na guNo dRzyate'cyuta // 48 tridvArAmarthasiddhiM tu nAnupazyanti ye nraaH| dezakAlAvupAyAMzca maGgalaM svasti vRddhaye / tathaivAnarthasiddhiM ca yathA lokAstathaiva te // 35 yunakti medhayA dhIro yathAzakti yathAbalam // 49 kartavyaM tveva karmeti manoreSa vinishcyH| apramattena tatkAryamupadeSTA praakrmH| ekAntena hyanIho'yaM parAbhavati pUruSaH // 36 bhUyiSThaM karmayogeSu sarva eva parAkramaH // 50 kurvato hi bhavatyeva prAyeNeha yudhisstthir| yaM tu dhIro'nvavekSeta zreyAMsaM bahubhirguNaiH / ekAntaphalasiddhiM tu na vindatyalasaH kacit // 37 / sAmnavArtha tato lipsatkarma cAsmai prayojayet // 51 asaMbhave tvasya hetuH prAyazcittaM tu lkssyte|| vyasanaM vAsya kAGketa vinAzaM vA yudhisstthir| kRte karmaNi rAjendra tathAnRNyamavApyate // 38 api sindhogirervApi kiM punarmartyadharmiNaH // 52 alakSmIrAvizatyenaM zayAnamalasaM naram / utthAnayuktaH satataM pressaamntressnne| niHsaMzayaM phalaM labdhvA dakSo bhUtimupAznute // 39 / AnRNyamApnoti naraH parasyAtmana eva ca // 53 anarthaM saMzayAvasthaM vRNvate muktsNshyaaH| na caivAtmAvamantavyaH puruSeNa kdaacn| dhIrA narAH karmaratA na tu niHsaMzayaM kacit / / 40 / na hyAtmaparibhUtasya bhUtirbhavati bhArata // 54 ekAntena hyanartho'yaM vartate'smAsu sAMpratam / evaMsaMsthitikA siddhiriyaM lokasya bhaart| na tu niHsaMzayaM na syAttvayi karmaNyavasthite // 41 / citrA siddhigatiH proktA kaalaavsthaavibhaagtH|| - 431 -
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 38. 56] .. mahAbhArate - [3. 34.28 brAhmaNaM me pitA pUrva vAsayAmAsa paNDitam / athainAmanvavekSasva mRgacaryAmivAtmanaH / so'smA arthamimaM prAha pitre me bharatarSabha // 56 avIrAcaritAM rAjanna balasthairniSevitAm // 11 nItiM bRhaspatiproktA bhrAtRnme'grAhayatpurA / yAM na kRSNo na bIbhatsu bhimanyuna sRJjayaH / teSAM sAMkathyamazrauSamahametattadA gRhe // 57 na cAhamabhinandAmi na ca mAdrIsutAvubhau // 12 sa mAM rAjankarmavatImAgatAmAha sAntvayan / bhavAndharmo dharma iti satataM vrtkrshitH| zuzrUSamANAmAsInAM pituraGke yudhiSThira // 58 kaJcidrAjanna nirvedAdApannaH klIbajIvikAm // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi durmanuSyA hi nirvedamaphalaM srvghaatinm| .. trayastriMzo'dhyAyaH // 33 // azaktAH zriyamAhartumAtmanaH kurvate priyam // 14 sa bhavAndRSTimAzaktaH pazyannAtmani pauruSam / vaizaMpAyana uvAca / AnRzaMsyaparo rAjannAnarthamavabudhyase // 15 ... yAjJasenyA vacaH zrutvA bhImaseno'tyamarSaNaH / asmAnamI dhArtarASTrAH kSamamANAnalaM stH| niHzvasannupasaMgamya kruddho rAjAnamabravIt // 1 azaktAneva manyante taddaHkhaM nAhave vdhH||16 rAjyasya padavI dhAM vraja satpuruSocitAm / tatra ceyudhyamAnAnAmajihmamanivartinAm / dharmakAmArthahInAnAM kiM no vastuM tapovane // 2 sarvazo hi vadhaH zreyAnpretya lokAllabhemahi // 15 naiva dharmeNa tadrAjyaM nArjavena na caujasA / atha vA vayamevaitAnnihatya bhrtrssbh| akSakUTamadhiSThAya hRtaM duryodhanena naH // 3 AdadImahi gAM sarvAM tathApi zreya eva naH // 18 gomAyuneva siMhAnAM durbalena balIyasAm / sarvathA kAryametannaH svdhrmmnutisstthtaam| AmiSaM vighasAzena tadvadrAjyaM hi no hRtam // 4 kAGkatAM vipulAM kIrti vairaM praticikIrSatAm // 11 dharmalezapraticchannaH prabhavaM dharmakAmayoH / AtmArtha yudhyamAnAnAM vidite kRtylkssnne| arthamutsRjya kiM rAjandurgeSu paritapyase / 5 anyairapahRte rAjye prazaMsaiva na garhaNA // 20 bhavato'nuvidhAnena rAjyaM naH pazyatAM hRtm| karzanArtho hi yo dharmo miNtraannaamaatmnstthaa| ahAryamapi zakreNa guptaM gANDIvadhanvanA // 6 vyasanaM nAma tadrAjanna sa dharmaH kudharma tat // 21 kuNInAmiva bilvAni paGgunAmiva dhenavaH / sarvathA dharmanityaM tu puruSa dharmadurbalam / hRtamaizvaryamasmAkaM jIvatAM bhavataH kRte||7 jahatastAta dharmArthoM pretaM duHkhasukhe ythaa|| 22 bhavataH priyamityevaM mahadvyasanamIdRzam / yasya dharmo hi dharmArthaM klezabhAG na sa pnndditH| dharmakAme pratItasya pratipannAH sma bhArata // 8 na sa dharmasya vedArtha sUryasyAndhaH prabhAmiva // 23 karzayAmaH svamitrANi nandayAmazca shaatrvaan| yasya cArthArthamevArthaH sa ca nArthasya kovidaH / AtmAnaM bhavataH zAstre niyamya bharatarSabha // 9 rakSate bhRtako'raNyaM yathA syAttAhageva sH|| 24 yadvayaM na tdaivaitaandhaartraassttraannihnmhi| ativelaM hi yo'rthArthI netarAvanutiSThati / bhavataH zAstramAdAya tannastapati duSkRtam // 10 sa vadhyaH sarvabhUtAnAM brahmadeva jugupsitaH // 25 -432 -
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 34. 26 ] AraNyakaparva [3. 34. 64 satataM yazca kAmArthI netarAvanutiSThati / kAmaM pUrva dhanaM madhye jaghanye dharmamAcaret / mitrANi tasya nazyanti dharmArthAbhyAM ca hIyate // vayasyanucaredevameSa zAstrakRto vidhiH||40 tasya dharmArthahInasya kAmAnte nidhanaM dhruvam / / dharma cArthaM ca kAmaM ca yathAvadvadatAM vr| kAmato ramamANasya mInasyevAmbhasaH kSaye // 27 vibhajya kAle kAlajJaH sarvAnseveta paNDitaH // tasmAddharmArthayornityaM na pramAdyanti paNDitAH / mokSo vA paramaM zreya eSa raajnsukhaarthitaam| . prakRtiH sA hi kAmasya paavksyaarnnirythaa|| 28 prAptirvA buddhimAsthAya sopAyaM kurunandana // 42 sarvathA dharmamUlo'rtho dharmazcArthaparigrahaH / tadvAzu kriyatAM rAjanprAptirvApyadhigamyatAm / itaretarayonI tau viddhi meghodadhI yathA // 29 jIvitaM hyAturasyeva duHkhmntrvrtinH|| 43 dravyArthasparzasaMyoge yA priitirupjaayte| . viditazcaiva te dharmaH satataM caritazca te| sa kAmazcittasaMkalpaH zarIraM nAsya vidyate // 30 jAnate tvayi zaMsanti suhRdaH karmacodanAm // 44 arthArthI puruSo rAjanbRhantaM dharmamRcchati / dAnaM yajJaH satAM pUjA vedhAraNamArjavam / arthamRcchati kAmArthI na kAmAdanyamRcchati // 31 eSa dharmaH paro rAjanphalavAnpretya ceha ca // 45 na hi kAmena kAmo'nyaH sAdhyate phalameva tat / eSa nArtavihInena zakyo raajnissevitum| upayogAtphalasyeva kASThAdbhasmeva paNDitaH // 32 akhilAH puruSavyAghra guNAH syuryadyapItare // 46 imAzakunikAnrAjanhanti vaitaMsiko ythaa| dharmamUlaM jgdraajnnaanyddhrmaadvishissyte| etadrUpamadharmasya bhUteSu ca vihiMsatAm // 33 dharmazcArthena mahatA zakyo rAjanniSevitum // 47 kAmAllobhAca dharmasya pravRtti yo na pazyati / na cArtho bhaikSacaryeNa nApi klaibyena kardicit / sa vadhyaH sarvabhUtAnAM pretya ceha ca durmatiH // 34 vettuM zakyaH sadA rAjankevalaM dharmabuddhinA // 48 vyaktaM te vidito rAjannartho dravyaparigrahaH / . pratiSiddhA hi te yAcyA yayA sidhyati vai dvijH| prakRtiM cApi vetthAsya vikRtiM cApi bhUyasIm // tejasaivArthalipsAyAM yatasva puruSarSabha // 49 tasya nAzaM vinAzaM vA jarayA maraNena vaa| .. bhaikSacaryA na vihitA na ca viTzUdrajIvikA / anarthamiti manyante so'yamasmAsu vartate / / 36 : | kSatriyasya vizeSeNa dharmastu balamaurasam // 50 indriyANAM ca pazcAnAM manaso hRdayasya ca / udArameva vidvAMso dharma prAhurmanISiNaH / viSaye vartamAnAnAM yA priitirupjaayte| udAraM pratipadyasva nAvare sthAtumarhasi // 51 sa kAma iti me buddhiH karmaNAM phalamuttamam // 37 anubudhyasva rAjendra vettha dharmAnsanAtanAn / evameva pRthagdRSTvA dharmArtho kAmameva ca / krUrakarmAbhijAto'si yasmAdudvijate janaH // 52 na dharmapara eva syAnna cArthaparamo nrH| prajApAlanasaMbhUtaM phalaM tava na grhitm| na kAmaparamo vA syAtsarvAnseveta sarvadA // 38 / eSa te vihito rAjandhAtrA dharmaH sanAtanaH // 53 dharma pUrva dhanaM madhye jaghanye kAmamAcaret / tasmAdvicalitaH pArtha loke hAsyaM gamiSyasi / ahanyanucaredevameSa zAstrakRto vidhiH // 39 . svadharmAddhi manuSyANAM calanaM na prazasyate // 54 ma.bhA. 55 -433
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 34. 55] mahAmArate [3. 34. * sa kSAtraM hRdayaM kRtvA tyaktvedaM zithilaM manaH / etaddhyapi tapo rAjanpurANamiti naH zrutam / vIryamAsthAya kaunteya dhuramubaha dhuryavat // 55 vidhinA pAlanaM bhUmeyatkRtaM naH pitAmahaiH // 70 na hi kevaladharmAtmA pRthivIM jAtu kazcana / apeyAtkila bhAH suuryaalkssmiishcndrmsstthaa| pArthivo vyajayadrAjanna bhUtiM na punaH zriyam // 56 iti loko vyavasito dRSTvemAM bhavato vyathAm // 71 jihvAM dattvA bahUnAM hi kSudrANAM lubdhacetasAm / bhavatazca prazaMsAbhirnindAbhiritarasya c| nikRtyA labhate rAjyamAhAramiva shlykH|| 57 kathAyuktAH pariSadaH pRthagrAjansamAgatAH // 72 bhrAtaraH pUrvajAtAzca susamRddhAzca srvshH| idamabhyadhikaM rAjanbrAhmaNA guravazca te| nikRtyA nirjitA devairasurAH pANDavarSabha // 58 sametAH kathayantIha muditAH satyasaMdhatAm // 73 evaM balavataH sarvamiti buddhA mahIpate / yanna mohAnna kArpaNyAnna lobhAnna bhyaadpi| jahi zatrUnmahAbAho parAM nikRtimAsthitaH // 59 anRtaM kiMciduktaM te na kAmAnArthakAraNAt // 74 na hyarjunasamaH kazcidyudhi yoddhA dhnurdhrH| yadenaH kurute kiMcidrAjA bhUmimavApnuvan / bhavitA vA pumAnkazcinmatsamo vA gdaadhrH|| 60 sarva tannudate pazcAdyajJairvipuladakSiNaiH // 75 sattvena kurute yuddhaM rAjansubalavAnapi / brAhmaNebhyo dadavAmAngAzca rAjansahasrazaH / . na pramANena notsAhAtsattvastho bhava pANDava // 61 mucyate sarvapApebhyastamobhya iva cndrmaaH||76 . sattvaM hi mUlamarthasya vitathaM ydto'nythaa| paurajAnapadAH sarve prAyazaH kurunandana / na tu prasaktaM bhavati vRkSacchAyeva haimanI // 62 savRddhabAlAH sahitAH zaMsanti tvAM yudhiSThira // 77 arthatyAgo hi kAryaH syAdarthaM shreyaaNsmicchtaa| zvadRtI kSIramAsaktaM brahma vA vRSale yathA / bIjaupamyena kaunteya mA te bhUdatra saMzayaH // 63. satyaM stene balaM nANaM rAjyaM duryodhane tathA // 78 . arthena tu samo'narthoM yatra labhyeta nodyH|| iti nirvacanaM loke ciraM carati bhArata / na tatra vipaNaH kAryaH kharakaNDUyitaM hi tat // 64 api caitattriyo bAlAH svAdhyAyamiva kurvate // 79 evameva manuSyendra dharmaM tyaktvAlpakaM nrH| sa bhavAnrathamAsthAya sarvopakaraNAnvitam / bRhantaM dharmamApnoti sa buddha iti nizcitaH // 65 tvaramANo'bhiniryAtu ciramarthopapAdakam // 80 amitraM mitrasaMpannaM mitramindanti paNDitAH / vAcayityA dvijazreSThAnadyaiva gajasAhvayam / bhinnamitraiH parityaktaM durbalaM kurute vaze // 66 astravidbhiH parivRto bhrAtRbhidRDhadhanvimiH / sattvena kurute yuddhaM rAjansubalavAnapi / AzIviSasamairvIraimarudbhiriva vRtrahA // 81 nodyamena na hotrAbhiH sarvAH svIkurute prjaaH||67 / amitrAMstejasA mRdgannasurebhya ivaarihaa| sarvathA saMhataireva durblaiblvaanpi| zriyamAdatsva kaunteya dhArtarASTrAnmahAbala // 82 amitraH zakyate hantuM madhuhA bhramarairiva // 68 na hi gANDIvamuktAnAM zarANAM gAvAsasAm / yathA rAjanprajAH sarvAH sUryaH pAti gbhstibhiH| sparzamAzIviSAbhAnAM martyaH kazcana saMsahet // 83 atti caiva tathaiva tvaM savituH sadRzo bhava // 69 / na sa vIro na mAtaGgo na sadazvo'sti bhArata / -434 -
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 34. 84] AraNyakaparva * [3. 35. 14 yaH saheta gadAvegaM mama kruddhasya sNyuge|| 84 yatrAbhavaccharaNaM draupadI naH // 6 saJjayaiH saha kaikeyaivRSNInAmRSabheNa ca / tvaM cApi tadvettha dhanaMjayazca kathaM svidyudhi kaunteya rAjyaM na prApnuyAmahe // 85 puna tAyAgatAnAM sabhAM nH|| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yanmAbravIddhRtarASTrasya putra catustriMzo'dhyAyaH // 34 // ____ ekaglahAthaM bharatAnAM samakSam // 7 vane samA dvAdaza rAjaputra yudhiSThira uvAca / ___ yathAkAmaM viditmjaatshtro| asaMzayaM bhArata satyameta athAparaM cAviditaM carethAH dyanmA tudanvAkyazalyaiH kSiNoSi / sarvaiH saha bhrAtRbhizchadmagUDhaH // 8 na tvA vigahe pratikUlameta tvAM cecchrutvA tAta tathA caranta___nmamAnayAddhi vyasanaM va AgAt // 1 ___ mavabhotsyante bhAratAnAM carAH sma / ahaM hyakSAnanvapadyaM jihIrSa anyAMzcarethAstAvato'bdAMstatastvaM . rAjyaM sarASTraM dhRtarASTrasya putrAt / nizcitya tatpratijAnIhi pArtha // 9 - tanmA zaThaH kitavaH pratyadevI caraizcenno'viditaH kAlametaM . suyodhanArtha subalasya putraH // 2 yukto rAjanmohayitvA madIyAn / mahAmAyaH zakuniH pArvatIyaH / bravImi satyaM kurusaMsadIha .. sadA sabhAyAM pravapannakSapUgAn / * tavaiva tA bhArata pazca ndyH|| 10 amAyinaM mAyayA pratyadevI vayaM caivaM bhrAtaraH sarva eva - ttato'pazyaM vRjinaM bhImasena // 3 tvayA jitAH kAlamapAsya bhogAn / akSAnhi dRSTvA zakuneryathAva vasema ityAha purA sa rAjA - kAmAnulomAnayujo yujazca / madhye kurUNAM sa mayoktastatheti // 11 zakyaM niyantumabhaviSyadAtmA tatra dyUtamabhavanno jaghanyaM ___ manyustu hanti puruSasya dhairyam // 4 tasmiJjitAH pravrajitAzca sarve / yantuM nAtmA zakyate pauruSeNa itthaM ca dezAnanusaMcarAmo ___ mAnena vIryeNa ca tAta nddhH| vanAni kRcchrANi ca kRcchrarUpAH // 12 na te vAcaM bhImasenAbhyasUye suyodhanazcApi na zAntimiccha__ manye tathA tadbhavitavyamAsIt // 5 nbhUyaH sa manyorvazamanvagacchat / sa no rAjA dhRtarASTrasya putro udyojayAmAsa kurUMzca sarvAnyapAtayadvyasane rAjyamicchan / nye cAsya kecidvazamanvagacchan // 13 * dAsyaM ca no'gamayadbhImasena taM saMdhimAsthAya satAM sakAze -435
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 35. 14 ] mahAbhArate [3. 38. 13 ko nAma jahyAdiha rAjyahetoH / sarva na satyasya kalAmupaiti // 21 ---- Aryasya manye maraNAdarIyo iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yaddharmamutkramya mahIM praziSyAt // 14. pnyctriNsho'dhyaayH|| 35 // tadaiva cedvIrakarmAkariSyo yadA dyUte parighaM prymRkssH| __bhImasena uvAca / bAhU didhakSanvAritaH phalgunena saMdhiM kRtvaiva kAlena antakena pttrinnaa| . kiM duSkRtaM bhIma tadAbhaviSyat // 15 anantenAprameyena srotasA sarvahAriNA // 1 prAgeva caivaM samayakriyAyAH pratyakSaM manyase kAlaM martyaH sankAlabandhanaH / kiM nAbravIH pauruSamAvidAnaH / phenadharmA mahArAja phaladharmA tathaiva ca // 2 prAptaM tu kAlaM tvabhipadya pazcA nimeSAdapi kaunteya ysyaayurpciiyte| kiM mAmidAnImativelamAttha // 16 sUcyevAJjanacUrNasya kimiti pratipAlayet // 3 bhUyo'pi duHkhaM mama bhImasena yo nUnamamitAyuH syAdatha vApi pramANavit / dUye viSasyeva rasaM viditvA / sa kAlaM vai pratIkSeta sarvapratyakSadarzivAn // 4 yadyAjJasenI parikRSyamANAM pratIkSamANAnkAlo naH samA raajNstryodsh|.. saMdRzya tatkSAntamiti sma bhIma // 17 AyuSo'pacayaM kRtvA maraNAyopaneSyati // 5 . na tvadya zakyaM bharatapravIra zarIriNAM hi maraNaM zarIre nityamAzritam / kRtvA yaduktaM kuruviirmdhye| prAgeva maraNAttasmAdrAjyAyaiva, ghaTAmahe // 6 kAlaM pratIkSasva sukhodayasya yo na yAti prasaMkhyAnamaspaSTo bhUmivardhanaH / paktiM phalAnAmiva bIjavApaH // 18 ayAtayitvA vairANi so'vasIdati gauriva // 7 yadA hi pUrva nikRto nikRtyA yo na yAtayate vairamalpasattvodyamaH pumAn / vairaM sapuSpaM saphalaM viditvA / aphalaM tasya janmAhaM manye durjaatjaayinH|| 8 mahAguNaM harati hi pauruSeNa hairaNyau bhavato bAhU zrutirbhavati pArthiva / tadA vIro jIvati jIvaloke // 19 hatvA dviSantaM saMgrAme bhuktvA bAhvarjitaM vasu // 9 zriyaM ca loke labhate samayAM hatvA cetpuruSo raajnnikrtaarmriNdm|| - manye cAsmai zatravaH sNnmnte| ahnAya narakaM gacchetsvargeNAsya sa saMmitaH // 10 mitrANi cainamatirAgAdbhajante amarSajo hi saMtApaH paavkaaddiiptimttrH| ' devA ivendramanujIvanti cainam // 20 yenAhamabhisaMtapto na naktaM na divA zaye // 11 mama pratijJAM ca nibodha satyAM ayaM ca pArtho bIbhatsurvariSTho jyAvikarSaNe / / vRNe dharmamamRtAjjIvitAcca / Aste paramasaMtapto nUnaM siMha ivAzaye // 12 rAjyaM ca putrAzca yazo dhanaM ca yo'yameko'bhimanute sarvAlloke dhnurdhtH|-436 -
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 36. 13] AraNyakaparva [ 3. 37.7 so'yamAtmajamUSmANaM mahAhastIva yacchati // 13 / rAjAno rAjaputrAzca dhRtarASTramanuvratAH // 28 .. nakulaH sahadevazca vRddhA mAtA ca viirsuuH| na hi te'pyupazAmyanti nikRtAnAM niraakRtaaH| / tavaiva priyamicchanta Asate jaDamUkavat // 14 avazyaM tairnikartavyamasmAkaM ttpriyaissibhiH||29 sarve te priyamicchanti bAndhavAH saha sRJjayaiH / te'pyasmAsu prayuJjIranpracchannAnsubahUJjanAn / ahameko'bhisaMtapto mAtA ca prativindhyataH // 15 AcakSIraMzca no jJAtvA tannaH syAtsumahadbhayam // 30 priyameva tu sarveSAM yadbhavImyuta kiMcana / asmAbhiruSitAH samyagvane maasaastryodsh| . . sarve hi vyasanaM prAptAH sarve yuddhaabhinndinH||16 parimANena tAnpazya tAvataH parivatsarAn // 31 . netaH pApIyasI kAcidApadrAjanbhaviSyati / asti mAsaH pratinidhiryathA praahurmniissinnH| yanno nIcairalpabalai rAjyamAcchidya bhujyate // 17 pUtikAniva somasya tathedaM kriyatAmiti // 32 zIladoSAddhRNAviSTa AnRzaMsyAtparaMtapa / atha vAnaDuhe rAjansAdhave saadhuvaahine| . klezAMstitikSase rAjannAnyaH kazcitprazaMsati // 18 sauhityadAnAdekasmAdenasaH pratimucyate // 33 ghRNI brAhmaNarUpo'si kathaM kSatre ajAyathAH / / tasmAcchatruvadhe rAjankriyatAM nizcayastvayA / asyAM hi yonau jAyante prAyazaH krUrabuddhayaH / / 19 kSatriyasya tu sarvasya nAnyo dharmo'sti saMyugAt // 34 aauSIstvaM rAjadharmAnyathA vai manurabravIt / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pharAnnikRtisaMyuktAnvihitAnazamAtmakAn // 20 . SaTUtriMzo'dhyAyaH // 36 // kartavye puruSavyAghra kimAsse pIThasarpavat / buddhyA vIryeNa saMyuktaH zrutenAbhijanena ca // 21 vaizaMpAyana uvaac| tRNAnAM muSTinaikena himavantaM tu parvatam / bhImasenavacaH zrutvA kuntIputro yudhisstthirH| channamicchasi kaunteya yo'smAnsaMvartumicchasi // niHzvasya puruSavyAghraH saMpradadhyau prNtpH||1 .ajJAtacaryA gUDhena pRthivyAM vizrutena c| sa muhUrtamiva dhyAtvA vinishcityetikRtytaam| . divIva pArtha sUryeNa na zakyA carituM tvayA // 23 bhImasenamidaM vAkyamapadAntaramabravIt // 2 bRhacchAla ivAnUpe zAkhApuSpapalAzavAn / . evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata / hastI zveta ivAjJAtaH kathaM jiSNuzcariSyati // 24 idamanyatsamAdhatsva vAkyaM me vAkyakovida // . imau ca siMhasaMkAza bhrAtarau sahitau zizU / mahApApAni karmANi yAni kevlsaahsaat| . nakulaH sahadevazca kathaM pArtha cariSyataH // 25 Arabhyante bhImasena vyathante tAni bhArata // 4 . puNyakIrtI rAjaputrI draupadI vIrasUriyam / sumazrite suvikrAnte sukRte suvicArite / vizrutA kathamajJAtA kRSNA pArtha cariSyati // 26 / sidhyantyarthA mahAbAho daivaM cAtra pradakSiNam // 5 mAM cApi rAjaJjAnanti AkumAramimAH prjaaH| svaM tu kevalacApalyAladarpocchritaH svayam / ajJAtacaryAM pazyAmi meroriva nigRhanam // 27 / | ArabdhavyamidaM karma manyase zRNu tatra me // 6 tathaiva bahavo'smAbhI rASTrebhyo viprvaasitaaH| bhUrizravAH zalazcaiva jalasaMdhazca vIryavAn / -437 - 37
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 37.7] mahAbhArate __ [3. 37. 36 bhISmo droNazca karNazca droNaputrazca vIryavAn // 7 manISayA tataH kSipramAgato'smi nararSabha // 22 dhArtarASTrA durAdharSA duryodhnpurogmaaH| bhISmAdroNAskRpAtkRrNAdroNaputrAcca bhArata / sarva eva kRtAstrAzca satataM cAtatAyinaH // 8 yatte bhayamamitraghna hRdi saMparivartate // 23 rAjAnaH pArthivAzcaiva ye'smAbhirupatApitAH / tatte'haM nAzayiSyAmi vidhidRSTena hetunaa| saizritAH kauravaM pakSaM jAtasnehAzca sAMpratam // 9 tacchrutvA dhRtimAsthAya karmaNA pratipAdaya // 24 . duryodhanahite yuktA na tathAsmAsu bhArata / tata ekAntamunnIya pArAzaryo yudhiSThiram / pUrNakozA balopetAH prayatiSyanti rakSaNe // 10 abravIdupapannArthamidaM vAkyavizAradaH // 25 sarve kauravasainyasya saputrAmAtyasainikAH / zreyasaste paraH kAlaH prApto bharatasattama / saMvibhaktA hi mAtrAbhirbhogairapi ca srvshH|| 11 yenAbhibhavitA zatrUraNe pArtho dhanaMjayaH // 26 duryodhanena te vIrA mAnitAzca vizeSataH / gRhANemAM mayA proktAM siddhiM mUrtimatImiva / . prANAMsyakSyanti saMgrAme iti me nizcitA mtiH||12 vidyAM pratismRtiM nAma prapannAya bravImi te| samA yadyapi bhISmasya vRttirasmAsu teSu c| yAmavApya mahAbAhurarjunaH sAdhayiSyati // 27 droNasya ca mahAbAho kRpasya ca mahAtmanaH // 13 astrahetormahendraM ca rudraM caivAbhigacchatu / avazyaM rAjapiNDastairnirvezya iti me mtiH| varuNaM ca dhanezaM ca dharmarAjaM ca pANDava / tasmAttyakSyanti saMgrAme prANAnapi sudustyjaan||14 zakto hyeSa surAndraSTuM tapasA vikrameNa ca // 28 sarve divyAstravidvAMsaH sarve dharmaparAyaNAH / RSireSa mahAtejA nArAyaNasahAyavAn / ajeyAzceti me buddhirapi devaiH savAsavaiH // 15 purANaH zAzvato devo viSNoraMzaH sanAtanaH // 29 amarSI nityasaMhRSTastatra karNo mhaarthH| anANIndrAcca rudrAcca lokapAlebhya eva ca / sarvAstravidanAdhRSya abhedyakavacAvRtaH // 16 samAdAya mahAbAhurmahatkarma kariSyati // 30 anirjitya raNe sarvAnetAnpuruSasattamAn / vanAdasmAcca kaunteya vnmnydvicintytaam| azakyo hyasahAyena hantuM duryodhanastvayA // 17 nivAsArthAya yadyuktaM bhavedvaH pRthivIpate // 31 na nidrAmadhigacchAmi cintayAno vRkodara / ekatra ciravAso hi na prItijanano bhavet / ati sarvAndhanurpAhAnsUtaputrasya lAghavam // 18 tApasAnAM ca zAntAnAM bhavedudvegakArakaH / 32 etadvacanamAjJAya bhImaseno'tyamarSaNaH / mRgANAmupayogazca vIrudoSadhisaMkSayaH / babhUva vimanAstrasto na caivovAca kiMcana // 19 bibharSi hi bahUnviprAnvedavedAGgapAragAna / / 33 tayoH saMvadatorevaM tadA pANDavayordvayoH / evamuktvA prapannAya zucaye bhgvaanprbhuH| AjagAma mahAyogI vyAsaH satyavatIsutaH // 20 / provAca yogatattvajJo yogavidyAmanuttamAm // 34 so'bhigamya yathAnyAyaM pANDavaiH prtipuujitH| / dharmarAjJe tadA dhImAnvyAsaH satyavatIsutaH / yudhiSThiramidaM vAkyamuvAca vadatAM varaH // 21 / anujJAya ca kaunteyaM tatraivAntaradhIyata // 35 yudhiSThira mahAbAho vedmi te hRdi maansm| / yudhiSThirastu dharmAtmA tadbrahma manasA ytH| -438 -
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 37. 36] AraNyakaparva [3. 38: 20 dhArayAmAsa medhAvI kAle kAle samabhyasan // 36 / adya ceyaM mahI kRtsnA duryodhnvshaanugaa| sa vyAsavAkyamudito vanAdvaitavanAttataH / tvayi vyapAzrayo'smAkaM tvayi bhAraH samAhitaH / yayau sarasvatItIre kAmyakaM nAma kAnanam // 37 tatra kRtyaM prapazyAmi prAptakAlamariMdama // 8 : tamanvayurmahArAja shikssaakssrvidstthaa| kRSNadvaipAyanAttAta gRhiitopnissnmyaa| brAhmaNAstapasA yuktA devendramRSayo yathA // 38 tayA prayuktayA samyagjagatsarvaM prakAzate // 9 tataH kAmyakamAsAdya punaste bhrtrssbhaaH| tena tvaM brahmaNA tAta saMyuktaH susamAhitaH / nyavizanta mahAtmAnaH sAmAtyAH spdaanugaaH|| 39 devatAnAM yathAkAlaM prasAdaM pratipAlaya // 10 . tatra te nyavasanrAjankaMcitkAlaM manasvinaH / tapasA yojayAtmAnamudraNa bharatarSabha / dhanurvedaparA vIrAH zRNvAnA vedamuttamam // 40 dhanuSmAnkavacI khaDgI muniH saarsmnvitH| - caranto mRgayAM nityaM zuddhairbANairmRgArthinaH / na kasyaciddadanmArga gaccha tAtottarAM dizam // 11 pitRdevataviprebhyo nirvapanto yathAvidhi // 41 indre hyastrANi divyAni samastAni dhanaMjaya / . iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vRtrAdbhItaistadA devairbalamindre smrpitm|| , saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // tAnyekasthAni sarvANi tatastvaM pratipatsyase / / 12 zakrameva prapadyasva sa te'srANi pradAsyati / vaizaMpAyana uvAca / dIkSito'dyaiva gaccha tvaM draSTuM devaM puraMdaram // 13 kasyacittvatha kAlasya dharmarAjo yudhisstthirH|| evamuktvA dharmarAjastamadhyApayata prbhuH| saMsmRtya munisaMdezamidaM vacanamabravIt // 1 dIkSitaM vidhinA tena yatavAkkAyamAnasam / vivikte viditaprajJamarjunaM bharatarSabham / anujajJe tato vIraM bhrAtA bhraatrmgrjH|| 14 sAntvapUrva smitaM kRtvA pANinA parisaMspRzan // 2 nidezAddharmarAjasya draSTuM devaM puraMdaram / sa muhUrtamiva dhyAtvA vanavAsamariMdamaH / dhanurgANDIvamAdAya tathAkSayyau maheSudhI // 15 dhanaMjayaM dharmarAjo rahasIdamuvAca h||3 kavacI satalatrANo baddhagodhAmulitravAn / bhISme droNe kRpe karNe droNaputre ca bhaart| hutvAgniM brAhmaNAnniSkaiH svasti vAcya mhaabhujH||16 tatra te nyavasanrAjankaMcitkAlaM manasvinaH / prAtiSThata mahAbAhuH pragRhItazarAsanaH / , dhanurvedazcatuSpAda eteSvadya pratiSThitaH // 4 vadhAya dhArtarASTrANAM niHzvasyordhvamudIkSya ca // 17 brAhmaM devamAsuraM ca saprayogacikitsitam / taM dRSTvA tatra kaunteyaM pragRhItazarAsanam / ... sarvAstrANAM prayogaM ca te'bhijAnanti kRtsnazaH // 5 abruvanbrAhmaNAH siddhA bhUtAnyantarhitAni ca / te sarve dhRtarASTrasya putreNa prisaantvitaaH| kSipraM prApnuhi kaunteya manasA yadyadicchasi // 1.8 saMvibhaktAzca tuSTAzca guruvatteSu vartate // 6 taM siMhamiva gacchantaM zAlaskandhorumarjunam / sarvayodheSu caivAsya sadA vRttiranuttamA / manAMsyAdAya sarveSAM kRSNA vacanamabravIt // 19 zaktiM na hApayiSyanti te kAle pratipUjitAH // 7 yatte kuntI mahAbAho jaatsyaicchddhnNjy| .. - 439 -
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 38. 20 ] mahAbhArate [3. 38. 45 tatte'stu sarva kaunteya yathA ca svayamicchasi // 20 / nehAsti dhanuSA kArya na saMgrAmeNa karhicit / mAsmAkaM kSatriyakule janma kazcidavApnuyAt / / nikSipaitaddhanustAta prApto'si paramAM gatim // 34 . brAhmaNebhyo namo nityaM yeSAM yuddhe na jIvikA // 21 ityanantaujasaM vIraM yathA cAnyaM pRthagjanam / nUnaM te bhrAtaraH sarve tvatkathAbhiH prajAgare / tathA vAcamathAbhIkSNaM brAhmaNo'rjunamabravIt / raMsyante vIrakarmANi kIrtayantaH punaH punaH // 22 na cainaM cAlayAmAsa dhairyAtsudRDhanizcayam // 35 naiva naH pArtha bhogeSu na dhane nota jiivite|| tamuvAca tataH prItaH sa dvijaH prhsnniv| . tuSTirbuddhirbhavitrI vA tvayi dIrghapravAsini // 23 varaM vRNISva bhadraM te zakro'hamarisUdana // 36 tvayi naH pArtha sarveSAM sukhaduHkhe samAhite / evamuktaH pratyuvAca sahasrAkSaM dhnNjyH| jIvitaM maraNaM caiva rAjyamaizvaryameva ca / prAJjaliH praNato bhUtvA zUraH kurukulodvahaH // 37 ApRSTo me'si kaunteya svasti prApnuhi pANDava // 24 Ipsito hyeSa me kAmo varaM cainaM prayaccha me| namo dhAtre vidhAtre ca svasti gaccha hyanAmayam / tvatto'dya bhagavannAM kRtsnamicchAmi veditum // 38 svasti te'stvAntarikSebhyaH pArthivebhyazca bhArata / pratyuvAca mahendrastaM prItAtmA prahasanniva / divyebhyazcaiva bhUtebhyo ye cAnye pripnthinH||25 iha prAptasya kiM kAryamaspaistava dhnNjy| .. . tataH pradakSiNaM kRtvA bhrAtRRndhaumyaM ca paannddvH|| kAmAnvRNISva lokAMzca prApto'si paramAM gtim||3.9 prAtiSThata mahAbAhuH pragRhya ruciraM dhanuH // 26 evamuktaH pratyuvAca sahasrAkSaM dhnNjyH| tasya mArgAdapAkrAmansarvabhUtAni gcchtH| na lokAnna punaH kAmAnna devatvaM kutaH sukham // 40 yuktasyaindreNa yogena parAkrAntasya zuSmiNaH // 27 na ca sarvAmaraizvaryaM kAmaye tridshaadhip| so'gacchatparvataM puNyamekAhnava mhaamnaaH| bhrAtRRstAnvipine tyaktvA vairamapratiyAtya c| manojavagatirbhUtvA yogayukto yathAnilaH // 28 akIrti sarvalokeSu gaccheyaM zAzvatIH smaaH||41 himavantamatikramya gandhamAdanameva c| atyakrAmatsa durgANi divArAnamatadritaH // 29 evamuktaH pratyuvAca vRtrahA pANDunandanam / indrakIlaM samAsAdya tato'tiSThaddhanaMjayaH / sAntvayazlakSNayA vAcA srvloknmskRtH||42 antarikSe hi zuzrAva tiSTheti sa vacastadA // 30 yadA drakSyasi bhUtezaM tryakSaM zUladharaM zivam / tato'pazyatsavyasAcI vRkSamUle tapasvinam / / tadA dAtAsmi te tAta divyAnyastrANi srvshH||43 brAhmayA zriyA dIpyamAnaM piGgalaM jaTilaM kRzam // 31 kriyatAM darzane yatno devasya parameSThinaH / so'bravIdarjunaM tatra sthitaM dRSTvA mahAtapAH / darzanAttasya kaunteya saMsiddhaH svargameSyasi // 44 kastvaM tAteha saMprApto dhanuSmAnkavacI shrii| ityuktvA phalgunaM zakro jagamAdarzanaM tataH / nibaddhAsitalatrANaH kSatradharmamanuvrataH // 32 arjuno'pyatha tatraiva tasthau yogsmnvitH|| 45 neha zastreNa kartavyaM zAntAnAmayamAlayaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vinItakrodhaharSANAM brAhmaNAnAM tapasvinAm // 33 / aSTAtriMzo'dhyAyaH // 38 // -440 -
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 39. 1] AraNyakaparva [3. 39. 26 nAnApuSpaphalopetaM nAnApakSiniSevitam / janamejaya uvaac| nAnAmRgagaNAkIrNa siddhacAraNasevitam // 13 bhagavazrotumicchAmi pArthasyAkliSTakarmaNaH / tataH prayAte kaunteye vanaM mAnuSavarjitam / vistareNa kathAmetAM yathAstrANyupalabdhavAn // 1 zaGkhAnAM paTahAnAM ca zabdaH samabhavaddivi // 14 kathaM sa puruSavyAghro dIrghabAhurdhanaMjayaH / puSpavarSa ca sumahannipapAta mhiitle| kiM ca tena kRtaM tatra vasatA brahmavittama / meghajAlaM ca vitataM chAdayAmAsa sarvataH // 15 kathaM ca bhagavAnsthANurdevarAjazva tossitH||3 atItya vanadurgANi saMnikarSe mhaagireH| etadicchAmyahaM zrotuM tvatprasAdAhijottama / zuzubhe himavatpRSThe vasamAno'rjunastadA // 16 tvaM hi sarvajJa divyaM ca mAnuSaM caiva vettha h|| 4 tatrApazyadumAnphullAnvihagairvalgunAditAn / atyadbhutaM mahAprAjJa romaharSaNamarjunaH / nadIzca bahulAvartA niilvaidduurysNnibhaaH|| 17 bhavena saha saMgrAmaM cakArApratimaM kila / haMsakAraNDavodgItAH sArasAbhirutAstathA / purA praharatAM zreSThaH sNgraamessvpraajitH|| 5 puskokilarutAzcaiva kraunycbrhinnnaaditaaH||18 gacchukhA narasiMhAnAM dainyaharSAtivismayAt / manoharavanopetAstasminnatiratho'rjunaH / zUrANAmapi pArthAnAM hRdayAni ckmpire|| 6 puNyazItAmalajalAH pazyanprItamanAbhavat // 19 yadyaca kRtavAnanyatpArthastadakhilaM vada / ramaNIye vanoddeze ramamANo'rjunastadA / nabasya ninditaM jiSNoH susUkSmamapi lkssye| tapasyugre vartamAna ugratejA mahAmanAH // 20 preritaM tasya zUrasya tanme sarva prakIrtaya // 7 darbhacIraM nivasyAtha daNDAjinavibhUSitaH / - vaizaMpAyana uvAca / pUrNe pUrNe trirAtre tu mAsamekaM phlaashnH| kathayiSyAmi te tAta kathAmetAM mhaatmnH| dviguNenaiva kAlena dvitIyaM mAsamatyagAt // 21 .divyAM kauravazArdUla mahatImadbhutopamAm // 8 tRtIyamapi mAsaM sa pakSaNAhAramAcaran / gAtrasaMsparzasaMbandhaM tryambakeNa sahAnagha / zINaM ca patitaM bhUmau parNa samupayuktavAn // 22 pAryasya devadevena zRNu samyaksamAgamam // 9 caturthe tvatha saMprApte mAsi pUrNe tataH param / budhiSThiraniyogAtsa jgaamaamitvikrmH| vAyubhakSo mahAbAhurabhavatpANDunandanaH / surezvaraM draSTuM devadevaM ca zaMkaram / / 10 UrdhvabAhunirAlambaH pAdAGguSThApraviSThitaH // 23 divyaM taddhanurAdAya khaDgaM ca puruSarSabhaH / sadopasparzanAccAsya babhUvuramitaujasaH / mahAbalo mahAbAhurarjunaH kAryasiddhaye / vidyudambhoruhanibhA jaTAstasya mahAtmanaH // 24 vizaM ghudIcI kauravyo himavacchikharaM prati // 11 tato maharSayaH sarve jagmurdevaM pinAkinam / aindriH sthiramanA rAjansarvalokamahArathaH / zitikaNThaM mahAbhAgaM praNipatya prasAdya ca / kharayA parayA yuktastapase dhRtnishcyH| sarve nivedayAmAsuH karma tatphalgunasya ha // 25 knaM kaNTakitaM ghorameka evAnvapadyata // 12 eSa pArtho mahAtejA himavatpRSThamAzritaH / ma.bhA. 56 - 441 -
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 39. 26 ] mahAbhArate [3. 40. 22 upre tapasi duSpAre sthito dhUmAyayandizaH // 26 hantuM paramaduSTAtmA tamuvAcAtha phalgunaH // 8 tasya deveza na vayaM vidmaH sarve cikIrSitam / / gANDIvaM dhanurAdAya zarAMzcAzIviSopamAn / saMtApayati naH sarvAnasau sAdhu nivAryatAm // 27 sajyaM dhanurvaraM kRtvA jyAghoSeNa ninAdayan // 9 mahezvara uvAca / yanmAM prArthayase hantumanAgasamihAgatam / zIghraM gacchata saMhRSTA yathAgatamatandritAH / tasmAttvAM pUrvamevAhaM neSyAmi yamasAdanam // 10 ahamasya vijAnAmi saMkalpaM manasi sthitam // 28 taM dRSTvA prahariSyantaM phalgunaM dRDhadhanvinam / . nAsya svargaspRhA kAcinnaizvaryasya na cAyuSaH / kirAtarUpI sahasA vArayAmAsa zaMkaraH // 11 yattvasya kAGkitaM sarvaM tatkariSye'hamadya vai // 29 mayaiSa prArthitaH pUrva nIlameghasamaprabhaH / vaizaMpAyana uvaac| anAdRtyaiva tadvAkyaM prajahArAtha phalgunaH // 12 te zrutvA zarvavacanamRSayaH satyavAdinaH / kirAtazca samaM tasminnekalakSye mhaadyutiH|. prahRSTamanaso jagmuryathAkhaM punarAzramAn // 30 pramumocAzaniprakhyaM zaramagnizikhopamam // 13 .. iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tau muktau sAyako tAbhyAM samaM tatra nipetatuH / ekonctvaariNsho'dhyaayH|| 39 // mUkasya gAtre vistIrNe zailasaMhanane tadA // 14 yathAzaniviniSpeSo vanasyeva ca prvte| vaizaMpAyana uvAca / tathA tayoH saMnipAtaH zarayorabhavattadA // 15 gateSu teSu sarveSu tapasviSu mahAtmasu / sa viddho bahubhirbANairdIptAsyaiH pannagairiva / pinAkapANirbhagavAnsarvapApaharo haraH // 1 mamAra rAkSasaM rUpaM bhUyaH kRtvA vibhISaNam // 16 kairAtaM veSamAsthAya kAzcanadrumasaMnibham / dadarzAtha tato jiSNuH puruSaM kAzcanaprabham / vibhrAjamAno vapuSA girirmerurivAparaH // 2 kirAtaveSapracchannaM strIsahAyamamitrahA / zrImaddhanurupAdAya zarAMzcAzIviSopamAn / tamabravItprItamanAH kaunteyaH prahasanniva / / 17 niSpapAta mahArciSmAndahankakSamivAnalaH // 3 ko bhavAnaTate zUnye vane strIgaNasaMvRtaH / devyA sahomayA shriimaansmaanvrtvessyaa| na tvamasminvane ghore bibheSi kanakaprabha // 18 nAnAveSadharairdRSTairbhUtairanugatastadA // 4 kimarthaM ca tvayA viddho mRgo'yaM matpariprahaH / kirAtaveSapracchannaH strIbhizcAnu shsrshH| mayAbhipannaH pUrvaM hi raakssso'ymihaagtH|| 19 azobhata tadA rAjansa devo'tIva bhArata // 5 kAmAtparibhavAdvApi na me jiivnvimokssyse| kSaNena tadvanaM sarvaM niHzabdamabhavattadA / na hyeSa mRgayAdharmo yastvayAdya kRto mayi / nAdaH prasravaNAnAM ca pakSiNAM cApyupAramat // 6 tena tvAM bhraMzayiSyAmi jIvitAtparvatAzraya // 20 sa saMnikarSamAgamya pArthasyAkliSTakarmaNaH / ityuktaH pANDaveyena kirAtaH prahasanniva / mUkaM nAma diteH putraM dadarzAdbhutadarzanam // 7 uvAca zlakSNayA vAcA pANDavaM svysaacinm||21 vArAhaM rUpamAsthAya tarkayantamivArjunam / mamaivAyaM lakSyabhUtaH pUrvameva parigrahaH / -442 -
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 40. 22] AraNyakaparva [3. 40. 51 mamaiva ca prahAreNa jiivitaadvyvropitH|| 22 ayaM ca puruSaH ko'pi bANAnprasati sarvazaH // 37 doSAnsvAnnAIse'nyasmai vaktuM svabaladarpitaH ahamenaM dhanuSkoTyA zUlAgreNeva kuJjaram / abhiSakto'smi mandAtmanna me jiivnvimokssyso||23 nayAmi daNDadhArasya yamasya sadanaM prati // 38 / sthiro bhavasva mokSyAmi saaykaanshniiniv| saMprAyudhyaddhanuSkoTyA kaunteyaH prviirhaa| ghaTasva parayA zaktyA muzca tvamapi sAyakAn / / 24 tadapyasya dhanurdivyaM japrAsa girigocaraH // 39 tatastau tatra saMrabdhau garjamAnau muhurmuhuH| . tato'rjuno prastadhanuH khaDgapANiratiSThata / zarairAzIviSAkAraistatakSAte parasparam // 25 yuddhasyAntamabhIpsanvai vegenAbhijagAma tam // 40 tato'rjunaH zaravarSa kirAte samavAsRjat / tasya mUrdhni zitaM khaDgamasaktaM parvateSvapi / tatprasannena manasA pratijagrAha zaMkaraH // 26 mumoca bhujavIryeNa vikramya kurunandanaH / muhUrta zaravarSa tatpratigRhya pinAkadhRk / tasya mUrdhAnamAsAdya paphAlAsivaro hi sH||41 akSatena zarIreNa tasthau giririvAcalaH // 27 tato vRkSaiH zilAbhizca yodhayAmAsa phalgunaH / sa dRSTvA bANavarSa tanmoghIbhUtaM dhanaMjayaH / yathA vRkSAnmahAkAyaH pratyagRhNAdatho zilAH // 42 paramaM vismayaM cakre sAdhu sAdhviti cAbravIt // 28 kirAtarUpI bhagavAMstataH pArtho mhaablH| aho'yaM sukumArAGgo himvcchikhraalyH| muSTibhirvaJasaMsparzadhUmamutpAdayanmukhe / gANDIvamuktAnnArAMcAnpratigRhNAtyavihvalaH // 29 prajahAra durAdharSe kirAtasamarUpiNi // 43 ko'yaM devo bhavetsAkSAdrudro yakSaH surezvaraH tataH zakrAzanisamaiMSTibhirbhRzadAruNaiH / vidyate hi girizreSThe tridazAnAM samAgamaH // 30 kirAtarUpI bhagavAnardayAmAsa phalgunam // 44 . na hi madvANajAlAnAmutsRSTAnAM sahasrazaH / tatazcaTacaTAzabdaH sughoraH samajAyata / zakto'nyaH sahituM vegamRte devaM pinAkinam // 31 pANDavasya ca muSTInAM kirAtasya ca yudhyataH // 45 devo vA yadi vA yakSo rudrAdanyo vyvsthitH|| sumuhUrta mahadyuddhamAsIttallomaharSaNam / ahamenaM zaraistIkSNairnayAmi yamasAdanam // 32 . bhujaprahArasaMyuktaM vRtravAsavayoriva // 46 tato hRSTamanA jiSNuArAcAnmarmabhedinaH / / jahArAtha tato jiSNuH kirAtamurasA balI / vyasRjacchatadhA rAjanmayUkhAniva bhAskaraH // 33 pANDavaM ca viceSTantaM kirAto'pyahanadalAt // 47 tAnprasannena manasA bhagavA~llokabhAvanaH / tayorbhujaviniSpeSAtsaMgharSaNorasostathA / zUlapANiH pratyagRhNAcchilAvarSamivAcalaH // 34 samajAyata gAtreSu pAvako'GgAradhUmavAn // 48 / kSaNena kSINabANo'tha saMvRttaH phlgunstdaa| tata enaM mahAdevaH pIDya gAtraiH supIDitam / vitrAsaM ca jagAmAtha taM dRSTvA zarasaMkSayam // 35 tejasA vyAkramadroSAccatastasya vimohayan // 49 cintayAmAsa jiSNustu bhagavantaM hutAzanam / tato nipIDitairgAtraiH piNDIkRta ivAbabhau / purastAdakSayau dattau tUNI yenAsya khANDave // 36 | | phalguno gAtrasaMruddho devadevena bhArata // 50 kiM nu mokSyAmi dhanuSA yanme bANAH kSayaM gtaaH| nirucchAso'bhavaJcaiva saMniruddho mhaatmnaa| / - 443 8
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 40. 51] mahAbhArate [3. 41. 14 tataH papAta saMmUDhastataH prIto'bhavadbhavaH // 51 bhagavAnuvAca / / bho bho phalguna tuSTo'smi karmaNApratimena te| zauryeNAnena dhRtyA ca kSatriyo nAsti te smH|| 52 samaM tejazca vIryaM ca mamAdya tava cAnagha / prItaste'haM mahAbAho pazya mAM puruSarSabha // 53 dadAni te vizAlAkSa cakSuH pUrvaRSirbhavAn / vijeSyasi raNe zatrUnapi sarvAndivaukasaH // 54 vaizaMpAyana uvAca / tato devaM mahAdevaM girizaM zUlapANinam / dadarza phalgunastatra saha devyA mahAdyutim // 55 sa jAnubhyAM mahIM gatvA zirasA praNipatya c| prasAdayAmAsa haraM pArthaH prpurNjyH|| 56 arjuna uvaac| . kapardinsarvabhUteza bhaganetranipAtana / vyatikramaM me bhagavankSantumarhasi zaMkara // 57 bhagavaddarzanAkAGkSI prApto'smImaM mahAgirim / dayitaM tava deveza tApasAlayamuttamam // 58 prasAdaye tvAM bhagavansarvabhUtanamaskRta / na me syAdaparAdho'yaM mahAdevAtisAhasAt / / 59 kRto mayA yadajJAnAdvimardo'yaM tvayA saha / zaraNaM saMprapannAya tatkSamasvAdya zaMkara // 60 vaizaMpAyana uvAca / tamuvAca mahAtejAH prahasya vRssbhdhvjH| pragRhya ruciraM bAhuM kSAntamityeva phalgunam // 61 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ctvaariNsho'dhyaayH||40|| 41 bhagavAnuvAca / narastvaM pUrvadehe vai nArAyaNasahAyavAn / - badA~ taptavAnugraM tapo varSAyutAnbahUn // 1 tvayi vA paramaM tejo viSNau vA puruSottame / yuvAbhyAM puruSAgryAbhyAM tejasA dhAryate jagat // 2 zakrAbhiSeke sumahaddhanurjaladanisvanam / pragRhya dAnavAH zastAstvayA kRSNena ca prbho||3. etattadeva gANDIvaM tava pArtha karocitam / . mAyAmAsthAya yadstaM mayA puruSasattama / tUNau cApyakSayau bhUyastava pArtha yathocitau // 4 prItimAnasmi vai pArtha tava satyaparAkrama / gRhANa varamasmattaH kAGkitaM yannararSabhaH // 5... na tvayA sadRzaH kazcitpumAnmatryeSu mAnada / divi vA vidyate kSatraM tvatpradhAnamariMdama // 6 - arjuna uvAca / bhagavandadAsi cenmahyaM kAmaM prItyA vRSadhvaja / kAmaye divyamasraM tadboraM pAzupataM prabho // 7 yattadbrahmaziro nAma raudraM bhImaparAkramam / yugAnte dAruNe prApte kRtsnaM saMharate jagat // 8 daheyaM yena saMgrAme dAnavAnarAkSasAMstathA / bhUtAni ca pizAcAMzca gandharvAnatha pannagAn // 9 yataH zUlasahasrANi gadAzcograpradarzanAH / zarAzcAzIviSAkArAH saMbhavantyanumazritAH // 10 yudhyeyaM yena bhISmeNa droNena ca kRpeNa ca / sUtaputreNa ca raNe nityaM kaTukabhASiNA // 11 eSa me prathamaH kAmo bhagavanbhaganetrahan / tvatprasAdAdvinirvRttaH samarthaH syAmahaM yathA // 12 bhagavAnuvAca / dadAni te'straM dayitamahaM pAzupataM mahat / samartho dhAraNe mokSe saMhAre cApi pANDava // 13 naitadveda mahendro'pi na yamo na ca yakSarAT /
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 41. 14] AraNyakaparva [ 3. 42. 18 varuNo vAtha vA vAyuH kuto vetsyanti mAnavAH // 14 | jagAma khaM puruSavarasya pazyataH // 26 na tvetatsahasA pArtha moktavyaM puruSe kacit / / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi jagadvinirdahetsarvamalpatejasi pAtitam // 15 ekacatvAriMzo'dhyAyaH // 41 // avadhyo nAma nAsyasya trailokye sacarAcare / 42 manasA cakSuSA vAcA dhanuSA ca nipAtyate // 16 / uvAca / - vaizaMpAyana uvaac| tasya saMpazyatastveva pinAkI vRSabhadhvajaH / tacchrutvA tvaritaH pArthaH zucirbhUtvA samAhitaH / jagAmAdarzanaM bhAnurlokasyevAstameyivAn // 1 upasaMgRhya vizvezamadhISveti ca so'bravIt // 17 tato'rjunaH paraM cakre vismayaM prviirhaa| tatastvadhyApayAmAsa sarahasyanivartanam / mayA sAkSAnmahAdevo dRSTa ityeva bhArata // 2 tadalaM pANDavazreSThaM mUrtimantamivAntakam // 18 dhanyo'smyanugRhIto'smi yanmayA tryambako haraH / upatasthe mahAtmAnaM yathA tryakSamumApatim / pinAkI varado rUpI dRSTaH spRSTazca pANinA / / 3 pratijagrAha taccApi prItimAnarjunastadA // 19 kRtArtha cAvagacchAmi prmaatmaanmaatmnaa| tatazcacAla pRthivI sprvtvndrumaa| zatrUzca vijitAnsannirvRttaM ca prayojanam // 4 sasAgaravanoddezA sagrAmanagarAkarA // 20 tato vaiDUryavarNAbho bhAsayansarvato dizaH / zaGkhadundubhighoSAzca bherINAM ca sahasrazaH / yAdogaNavRtaH zrImAnAjagAma jalezvaraH // 5 tasminmuhUrte saMprApte nirghAtazca mahAnabhUt // 21 nAgairnadainaMdIbhizca daityaiH sAdhyaizca daivataiH / varuNo yAdasAM bhartA vazI taM dezamAgamat // 6 athAstraM jAjvaladboraM pANDavasyAmitaujasaH / atha jAmbUnadavapurvimAnena mahArciSA / mUrtimadviSThitaM pArzve dadRzurdevadAnavAH // 22 kuberaH samanuprApto yakSairanugataH prabhuH // 7 spRSTasya ca tryambakena phalgunasyAmitaujasaH / vidyotayannivAkAzamadbhutopamadarzanaH / yatkiMcidazubhaM dehe tatsarvaM nAzameyivat // 23 dhanAnAmIzvaraH zrImAnarjunaM drssttumaagtH|| 8 svarga gacchetyanujJAtarUyambakena tdaarjunH| tathA lokAntakRcchrImAnyamaH sAkSAtpratApavAn / praNamya zirasA pArthaH prAJjalirdevamaikSata // 24 mUrtyamUrtidharaiH sArdhaM pitRbhirlokabhAvanaiH // 9 tataH prabhustridivanivAsinAM vazI daNDapANiracintyAtmA srvbhuutvinaashkRt| mahAmatirgiriza umApatiH shivH| vaivasvato dharmarAjo vimAnenAvabhAsayan // 10 dhanurmahadditijapizAcasUdanaM trIllokAnguhyakAMzcaiva gandharvAMzca sapannagAn / dadau bhavaH puruSavarAya gANDivam / / 25. dvitIya iva mArtaNDo yugAnte samupasthite // 1.1 tataH zubhaM girivaramIzvarastadA bhAnumanti vicitrANi zikharANi mhaagireH| sahomayA sitataTasAnukandaram / samAsthAyArjunaM tatra dadRzustapasAnvitam // 12 vihAya taM patagamaharSisevitaM tato muhuurtaadbhgvaanraavtshirogtH| - 445 -
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 42. 13 ] mahAbhArate [ 3. 42.4i AjagAma sahendrANyA zakraH suragaNairvRtaH // 13 pazya mAM pRthutAmrAkSa varuNo'smi jalezvaraH // 26 pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani / mayA smudytaanpaashaanvaarunnaannivaarnnaan| zuzubhe tArakArAjaH sitamabhramivAsthitaH // 14 pratigRhNISva kaunteya sarahasyanivartanAn // 27 .. saMstUyamAno gandharvairRSibhizca tpodhnaiH| ebhistadA mayA vIra saMgrAme taarkaamye| zRGgaM gireH samAsAdya tasthau sUrya ivoditH||15 daiteyAnAM sahasrANi saMyatAni mahAtmanAm // 28 .. atha meghasvano dhImAnvyAjahAra zubhAM giram / tasmAdimAnmahAsattva mtprsaadaatsmutthitaan| . yamaH paradharmajJo dakSiNAM dizamAsthitaH // 16 gRhANa na hi te mucyedntko'pyaattaayinH||29 arjunArjuna pazyAsmAllokapAlAnsamAgatAn / anena tvaM yadAstreNa saMgrAme vicariSyasi / dRSTiM te vitarAmo'dya bhavAnoM hi darzanam // 17 tadA niHkSatriyA bhUmibhaviSyati na saMzayaH 30 pUrvarSiramitAtmA tvaM naro nAma mahAbalaH / tataH kailAsanilayo dhnaadhyksso'bhybhaasst| ..." niyogAdbrahmaNastAta martyatAM smupaagtH| datteSvastreSu divyeSu varuNena yamena ca // 31 / tvaM vAsavasamudbhUto mhaaviirypraakrmH|| 18 savyasAcinmahAbAho pUrvadeva sanAtana / kSatraM cAgnisamasparza bhAradvAjena rakSitam / sahAsmAbhirbhavAzrAntaH purAkalpeSu nityshH|| 32 dAnavAzca mahAvIryA ye manuSyatvamAgatAH / matto'pi tvaM gRhANAstramantardhAnaM priyaM mm| nivAtakavacAzcaiva saMsAdhyAH kurunandana // 19 ojastejodyutiharaM prasvApanamarAtihan // 33 . piturmamAMzo devasya sarvalokapratApinaH / tato'rjuno mhaabaahurvidhivtkurunndnH| karNaH sa sumahAvIryastvayA vadhyo dhanaMjaya // 20 kauberamapi jagrAha divyamastraM mahAbalaH // 34 aMzAzca kSitisaMprAptA devagandharvarakSasAm / tato'bravIdevarAjaH pArthamakliSTakAriNam / tvayA nipAtitA yuddhe svakarmaphalanirjitAm / sAntvayalakSNayA vAcA meghdundubhinisvnH||35 gatiM prApsyanti kaunteya yathAsvamarikarzana // 21 kuntImAtarmahAbAho tvamIzAnaH purAtanaH / akSayA tava kIrtizca loke sthAsyati phalguna / parAM siddhimanuprAptaH sAkSAddevaMgatiM gataH // 36 tvayA sAkSAnmahAdevastoSito hi mahAmRdhe / devakArya hi sumahattvayA kAryamariMdama / laghvI vasumatI cApi kartavyA viSNunA saha // 22 AroDhavyastvayA svargaH sajjIbhava mahAdyute // 37 gRhANAstraM mahAbAho daNDamaprativAraNam / ratho mAtalisaMyukta AgantA tvatkRte mahIm / anenAstreNa sumahattvaM hi karma kariSyasi // 23 tatra te'haM pradAsyAmi divyAnyastrANi kaurava // 38 pratijagrAha tatpArtho vidhivatkurunandanaH / tAndRSTvA lokapAlAMstu sametAngirimUrdhani / samanaM sopacAraM ca samokSaM sanivartanam // 24 jagAma vismayaM dhImAnkuntIputro dhanaMjayaH // 39 tato jaladharazyAmo varuNo yAdasAM patiH / tato'rjuno mahAtejA lokapAlAnsamAgatAn / pazcima dizamAsthAya giramuJcArayanprabhuH // 25 / pUjayAmAsa vidhivadvAgbhiradbhiH phalairapi // 40 pArtha kSatriyamukhyastvaM kSatradharme vyvsthitH| tataH pratiyayurdevAH pratipUjya dhanaMjayam / - 446 -
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 42. 41] AraNyakaparva . [3. 43. 25 yathAgatena vibudhAH sarve kaammnojvaaH|| 41 Aha mAmamarazreSThaH pitA tava shtkrtuH| tato'rjuno mudaM lebhe labdhAstraH puruSarSabhaH / / kuntIsutamiha prAptaM pazyantu tridshaalyaaH|| 12 kRtArthamiva cAtmAnaM sa mene pUrNamAnasaH // 42 eSa zakraH parivRto devairRssignnaistthaa| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi gandharvairapsarobhizca tvAM didRkSuH pratIkSate // 13 . dvicatvAriMzo'dhyAyaH // 42 // asmAllokAdevalokaM paakshaasnshaasnaat| ... // samAptaM kairAtaparva // Aroha tvaM mayA sAdhaM labdhAstraH punressysi||14 arjuna uvaac|| vaizaMpAyana uvaac| .. mAtale gaccha zIghraM tvamArohasva rathottamam / / gateSu lokapAleSu pArthaH shtrunibrhnnH| rAjasUyAzvamedhAnAM zatairapi sudurlabham // 15 cintayAmAsa rAjendra devarAjarathAgamam // 1 pArthivaiH sumhaabhaagairyjvbhirbhuuridkssinnaiH| tatazcintayamAnasya guDAkezasya dhiimtH| . daivatairvA samAroDhuM dAnavairvA rathottamam // 16 .. ratho mAtalisaMyukta AjagAma mahAprabhaH // 2 .. nAtaptatapasA zakya eSa divyo mhaarthH|| nabho vitimiraM kurvaJjaladAnpATayanniva / draSTuM vApyatha vA spraSTumAroDhuM kuta eva tu // 17 dizaH sNprynnaadairmhaameghrvopmaiH||3 tvayi pratiSThite sAdho rathasthe sthirvaajini| asayaH zaktayo bhImA gadAzcograpradarzanAH / pazcAdahamathArokSye sukRtI satpathaM yathA // 18. divyaprabhAvA prAsAzca vidyutazca mhaaprbhaaH|| 4 vaizaMpAyana uvaac| tathaivAzanayastatra cakrayuktA huDAguDAH / tasya tadvacanaM zrutvA mAtaliH shkrsaarthiH| . vAyusphoTAH sanirghAtA barhimeghanibhavanAH // 5 satra nAgA mahAkAyA jvalitAsyAH sudaarunnaaH| Aruroha rathaM zIghra hayAnyeme ca razmibhiH // 19 sitAbhrakUTapratimAH saMhatAzca yathopalAH // 6 tato'rjuno hRSTamanA gaGgAyAmAplutaH shuciH| .... daza vAjisahasrANi harINAM vAtaraMhasAm / jajApa japyaM kaunteyo vidhivatkurunandanaH // 20 vahanti yaM netramuSaM divyaM mAyAmayaM ratham // 7 tataH pitRRnyathAnyAyaM tarpayitvA ythaavidhi| tatrApazyanmahAnIlaM vaijayantaM mahAprabham / mandaraM zailarAjaM tamApraSTumupacakrame // 21 dhvajamindIvarazyAmaM vaMzaM kanakabhUSaNam // 8 sAdhUnAM dharmazIlAnAM munInAM punnykrmnnaam| ... tasminnarathe sthitaM sUtaM taptahemavibhUSitam / tvaM sadA saMzrayaH zaila svargamArgAbhikAziNAm // 22 dRSTvA pArtho mhaabaahurdevmevaanvtrkyt||9 tvatprasAdAtsadA zaila brAhmaNAH kSatriyA vizaH / tathA tarkayatastasya phalgunasyAtha maatliH| . svarga prAptAzcaranti sma devaiH saha gtvythaaH||23 saMnataH prazrito bhUtvA vAkyamarjunamabravIt // 10 adrirAja mahAzaila munisaMzraya tIrthavan / bho bho zAtmaja zrImAJzakrastvAM drssttumicchti| gacchAmyAmazyAmi tvAM sukhamasmyuSitastvayi // 24 Arohatu bhavAJzIghraM rathamindrasya saMmatam // 11 / tava sAnUni kuJjAzca nadyaH prasravaNAni ca / -447 -
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 43. 25 ] mahAbhArate [ 3. 44. 14 tIrthAni ca supuNyAni mayA dRSTAnyanekazaH // 25 evamuktvArjunaH zailamAmaya paravIrahA / vaizaMpAyana uvaac| Aruroha rathaM divyaM dyotayanniva bhaaskrH|| 26 / / sa dadarza purI ramyAM siddhacAraNasevitAm / sa tenAdityarUpeNa divyenaadbhutkrmnnaa| sarvartukusumaiH puNyaiH pAdapairupazobhitAm // 1 UrdhvamAcakrame dhImAnprahRSTaH kurunandanaH // 27 tatra saugandhikAnAM sa drumANAM puNyagandhinAm / so'darzanapathaM yAtvA mAnAM bhUmicAriNAm / upavIjyamAno mizreNa vAyunA puNyagandhinA // 2 dadarzAdbhutarUpANi vimAnAni sahasrazaH // 28 nandanaM ca vanaM divyamapsarogaNasevitam / na tatra sUryaH somo vA dyotate na ca paavkH| dadarza divyakusumairAhvayadbhiriva drumaiH // 3 svayaiva prabhayA tatra dyotante puNyalabdhayA // 29 nAtaptatapasA zakyo draSTuM naanaahitaagninaa| tArArUpANi yAnIha dRzyante dyutimanti vai| sa lokaH puNyakartRNAM nApi yuddhaparAGmukhaiH // 4.. dIpavadviprakRSTatvAdaNUni sumahAnyapi // 30 nAyajvabhirnAnRtakairna vedazrutivarjitaiH / tAni tatra prabhAsvanti rUpavanti ca paannddvH| nAnAplutAGgaistIrtheSu yjnydaanbhisskRtaiH|| 5 dadarza sveSu dhiSNyeSu dIptimanti svayArciSA // 31 nApi yajJahanaiH kSudairdraSTuM zakyaH kthNcn| tatra rAjarSayaH siddhA vIrAzca nihatA yudhi / pAnapairgurutalpaizca mAMsAdairvA durAtmabhiH // 6 tapasA ca jitasvargAH saMpetuH zatasaMghazaH // 32 sa tadivyaM vanaM pazyandivyagItaninAditam / gandharvANAM sahasrANi sUryajvalanatejasAm / praviveza mahAbAhuH zakrasya dayitAM purIm // 7 guhyakAnAmRSINAM ca tathaivApsarasAM gaNAH // 33 tatra devavimAnAni kAmagAni. sahasrazaH / lokAnAtmaprabhAnpazyanphalguno vismyaanvitH| saMsthitAnyabhiyAtAni dadarzAyutazastadA / / 8 papraccha mAtaliM prItyA sa cApyenamuvAca ha // 34 saMmtUyamAno gandharvairapsarobhizca pANDavaH / puSpagandhavahaiH puNyairvAyubhizcAnuvIjitaH // 9 pate sukRtinaH pArtha sveSu dhissnnyessvvsthitaaH| tato devAH sagandharvAH siddhAMzca paramarSayaH / yAndRSTavAnasi vibho tArArUpANi bhUtale // 35 hRSTAH saMpUjayAmAsuH pArthamakliSTakAriNam // 10 tato'pazyasthitaM dvAri sitaM vaijayinaM gajam / AzIrvAdaiH stUyamAno divyavAditranisvanaiH / airAvataM caturdantaM kailAsamiva zRGgiNam // 36 pratipede mahAbAhuH zaGkhadundubhinAditam // 11 sa siddhamArgamAkramya kurupANDavasattamaH / nakSatramArga vipulaM suravIthIti vizrutam / ' vyarocata yathA pUrva mAndhAtA pArthivottamaH // 37 indrAjJayA yayau pArthaH stUyamAnaH smnttH||12 aticakrAma lokAnsa rAjJAM raajiivlocnH|| tatra sAdhyAstathA vizve maruto'thAzvinAvapi / tato dadarza zakrasya purI tAmamarAvatIm // 38 AdityA vasavo rudrAstathA brahmarSayo'malAH // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi rAjarSayazca bahavo dilIpapramukhA nRpaaH| tricatvAriMzo'dhyAyaH // 43 // tumbururnAradazcaiva gandharvo ca hahAhuhU // 14 -448 -
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3:44. 15] AraNyakaparva [3. 45. 10 vAnsarvAnsa samAgamya vidhivatkurunandanaH / gopAlI sahajanyA ca kumbhayoniH prajAgarA / tato'pazyadevarAjaM zatakratumariMdamam // 15 citrasenA citralekhA sahA ca madhuravarA // 30 tataH pArtho mahAbAhuravatIrya rathottamAt / etAzcAnyAzca nanUtustatra tatra vraanggnaaH| ... dadarza sAkSAddevendraM pitaraM pAkazAsanam // 16 cittapramathane yuktAH siddhAnAM pdmlocnaaH|| 31. pANDureNAtapatreNa hemadaNDena caarunnaa| mahAkaTitaTazroNyaH kampamAnaiH pyodhraiH| divyagandhAdhivAsena vyajanena vidhUyatA // 17 kttaaksshaavmaadhuryaishvetobuddhimnohraaH||32 vizvAvasuprabhRtibhirgandharvaiH stutivndnaiH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi stUyamAnaM dvijAgryaizca RgyjuHsaamsNstvaiH|| 18 ctushctvaariNsho'dhyaayH||44|| tato'bhigamya kaunteyaH shirsaabhynmdlii| sa cainamanuvRttAbhyAM bhujAbhyAM pratyagRhata // 19 vaizaMpAyana uvAca / tataH zakrAsane puNye devarAjarSipUjite / tato devAH sagandharvAH samAdAyArthyamuttamam / . zakraH pANau gRhItvainamupAvezayadantike // 20 zakrasya matamAjJAya pArthamAnacuraJjasA // 1 mUrdhni cainamupAghrAya devendraH prviirhaa| pAdyamAcamanIyaM ca pratigrAhya nRpAtmajam / / aGkamAropayAmAsa prazrayAvanataM tadA // 21 pravezayAmAsuratho puraMdaranivezanam // 2 sahasrAkSaniyogAtsa pArthaH zakrAsanaM tadA / evaM saMpUjito jiSNuruvAsa bhavane pituH| .. adhyakAmadameyAtmA dvitIya iva vaasvH|| 22 upazikSanmahAsrANi sasaMhArANi pANDavaH // 3 . tataH premNA vRtrazatrurarjunasya zubhaM mukham / zakrasya hastAdayitaM vajramastraM durutsaham / pasparza puNyagandhena kareNa parisAntvayan // 23 azanIzca mahAnAdA meghabarhiNalakSaNAH // 4 parimArjamAnaH zanakairbAhU cAsyAyatI zubhau / gRhItAstrastu kaunteyo bhrAtRnsasmAra pANDavaH / jyAzarakSepakaThinau stambhAviva hiraNmayau // 24 puraMdaraniyogAcca pazcAbdamavasatsukhI // 5 vajragrahaNacihnana kareNa balasUdanaH / tataH zakro'bravItpArtha kRtAstraM kAla Agate / muhurmuhurvaadharo bAhU saMsphAlayazanaiH // 25 nRttaM gItaM ca kaunteya citrasenAdavApnuhi // 6 smayanniva guDAkezaM prekSamANaH sahasradRk / vAditraM devavihitaM nRloke yanna vidyate / harSeNotphullanayano na cAtRpyata vRtrahA // 26 tadarjayasva kaunteya zreyo vai te bhaviSyati // 7 ekAsanopaviSTau tau zobhayAMcakratuH sabhAm / sakhAyaM pradadau cAsya citrasenaM puraMdaraH / sUryAcandramasau vyogni caturdazyAmivoditau // 27 / sa tena saha saMgamya reme pArtho nirAmayaH // 8 tatra sma gAthA gAyanti sAmnA prmvlgunaa| / kadAcidaTamAnastu maharSista lomazaH / gandharvAstumburuzreSThAH kuzalA gItasAmasu // 28 jagAma zakrabhavanaM purNdrdidRkssyaa||9 ghRtAcI menakA rambhA pUrvacittiH svyNprbhaa| sa sametya namaskRtya devarAja mahAmuniH / urvazI mizrakezI ca DuNDurgaurI varUthinI // 29 / dadarzArdhAsanagataM pANDavaM vAsavasya ha // 10 ma.bhA. 55 -449 -
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 45. 11] mahAbhArate. [ 3. 45. 38 tataH zakAbhyanujJAta Asane vissttrottre| : kapilo nAma devo'sau bhagavAnajito hariH // 25 niSasAda dvijazreSThaH pUjyamAno maharSibhiH // 11 yena pUrva mahAtmAnaH khanamAnA rasAtalam / tasya dRSTvAbhavadbuddhiH pArthamindrAsane sthitam / . darzanAdeva nihatAH sagarasyAtmajA vibho // 26 kathaM nu kSatriyaH pArthaH zakrAsanamavAptavAn // 12 tena kArya mahatkAryamasmAkaM dvijasattama / kiM tvasya sukRtaM karma lokA vA ke vinirjitAH / pArthena ca mahAyuddhe sametAbhyAmasaMzayam // 27 ya evamupasaMprAptaH sthAnaM devanamaskRtam / / 13 ayaM teSAM samastAnAM zaktaH prtismaasne| . tasya vijJAya saMkalpaM zakro vRtrnissuudnH| tAgnihatya raNe zUraH punaryAsyati mAnuSAn // 28 lomazaM prahasanvAkyamidamAha zacIpatiH // 14 bhavAMzvAsmanniyogena yAtu tAvanmahItalam / brahmarSe zrUyatAM yatte manasaitadvivakSitam / . kAmyake drakSyase vIraM nivasantaM yudhiSThiram // 29 nAyaM kevalamayoM vai kSatriyatvamupAgataH // 15 sa vAcyo mama saMdezAddharmAtmA satyasaMgaraH / maharSe mama putro'yaM kuntyAM jAto mhaabhujH|| notkaNThA phAlgune kAryA kRtAstraH shiighrmessyti||30 anahetoriha prAptaH kasmAJcitkAraNAntarAt // 16 nAzuddhabAhuvIryeNa nAkRtAstreNa vA rnne| aho nainaM bhavAnvetti purANamRSisattamam / / bhISmadroNAdayo yuddhe zakyAH pratisamAsitum // 31 zRNu me vadato brahmanyo'yaM yaccAsya kAraNam // 17 gRhItAsro guDAkezo mahAbAhurmahAmanAH / naranArAyaNau yau tau purANAvRSisattamau / / nRttavAditragItAnAM divyAnAM pArameyivAn // 32 tAvimAvabhijAnIhi hRSIkezadhanaMjayau // 18 / bhavAnapi viviktAni tIrthAni manujezvara / yanna zakyaM surairdaSTumRSibhirvA mahAtmabhiH / bhrAtRbhiH sahitaH sarvairdraSTumarhatyariMdama // 33 tadAzramapadaM puNyaM badarI nAma vizrutam // 19 tIrtheSvAplutya puNyeSu vipApmA vigatajvaraH / sa nivAso'bhavadvipra viSNorjiSNostathaiva c|| rAjyaM bhokSyasi rAjendra sukhI vigatakalmaSaH // 34 yataH pravavRte gaGgA siddhacAraNasevitA // 20 bhavAMzcainaM dvijazreSTha paryaTantaM mhiitle| tau manniyogAdbrahmarSe kSitau jAtau mahAdyutI / trAtumarhati viprAya tapobalasamanvitaH // 35 bhUme rAvataraNaM mahAvI? kariSyataH // 21 // giridurgeSu hi sadA dezeSu viSameSu ca / udvRttA hyasurAH kecinnivAtakavacA iti / vasanti rAkSasA raudrAstebhyo rakSetsadA bhavAn // 36 vipriyeSu sthitAsmAkaM varadAnena mohitAH // 22 sa tatheti pratijJAya lomazaH sumahAtapAH / tarkayante surAnhantuM bldrpsmnvitaaH| kAmyakaM vanamuddizya samupAyAnmahItalam // 37 devAnna gaNayante ca tathA dattavarA hi te // 23 dadarza tatra kaunteyaM dharmarAjamariMdamam / pAtAlavAsino raudrA danoH putrA mhaablaaH| tApasairdhAtRbhizcaiva sarvataH parivAritam // 38 sarve devanikAyA hi nAlaM yodhayituM sma taan||24 ___ iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pnycctvaariNsho'dhyaayH||45|| .. yo'sau bhUmigataH shriimaanvissnnurmdhunissuudnH| .. -450 -
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 46. 1] AraNyakaparva [3. 46.20 jigAya pArthivAnsarvAnarAjasUye mahAkratau // 14 janamejaya uvAca / zeSaM kuryAdreirvajaM nipatanmUrdhni sNjy| atyadbhutamidaM karma pArthasyAmitatejasaH / na tu kuryuH zarAH zeSamastAstAta kirITinA / / 15 dhRtarASTro mahAtejAH zrutvA vipra kimabravIt // 1 yathA hi kiraNA bhAnostapantIha carAcaram / vaizaMpAyana uvaac| tathA pArthabhujotsRSTAH zarAstapsyanti me sutAn // 16 zakralokagataM pArthaM zrutvA rAjAmbikAsutaH / api vA rathaghoSeNa bhayArtA savyasAcinaH / ' dvaipAyanAdRSizreSThAtsaMjayaM vAkyamabravIt // 2 pratibhAti vidIrNeva sarvato bhAratI camUH // 17 bhutaM me sUta kAryena karma pArthasya dhiimtH| yadudvapanpravapaMzcaiva bANAkazcittavApi viditaM yathAtathyena sArathe // 3 - sthAtAtatAyI samare kiriittii| pramatto grAmyadharmeSu mandAtmA pApanizcayaH / sRSTo'ntakaH sarvaharo vidhAtrA mama putraH sudurbuddhiH pRthivIM ghAtayiSyati // 4 bhavedyathA tadvadapAraNIyaH // 18 : yasya nityamRtA vAcaH svaireSvapi mahAtmanaH / / saMjaya uvAca / trailokyamapi tasya syAdyoddhA yasya dhanaMjayaH // 5 yadetatkathitaM rAjaMstvayA duryodhanaM prati / asyataH karNinArAcAMstIkSNAmAMzca zilAzitAn / sarvametadyathAttha tvaM naitanmithyA mahIpate // 19 ; ko'rjunasyAgratastiSThedapi mRtyurjarAtigaH // 6 manyunA hi samAviSTAH paannddvaaste'mitaujsH| : mama putrA durAtmAnaH sarve mRtyuvazaM gtaaH| dRSTvA kRSNAM sabhAM nItAM dharmapatnI yazasvinIm // 20 yeSAM yuddhaM durAdharSaiH pANDavaiH pratyupasthitam // 7 . duHzAsanasya tA vAcaH zrutvA te daarunnodyaaH| . tasyaiva ca na pazyAmi yudhi gaannddiivdhnvnH| . karNasya ca mahArAja na svapsyantIti me matiH // 21 anizaM cintayAno'pi ya enmudiyaadrthii|| 8 // zrutaM hi te mahArAja yathA pArthena sNyuge| droNakarNau pratIyAtAM yadi bhISmo'pi vA rnne| ekAdazatanuH sthANurdhanuSA paritoSitaH // 22 mahAnsyAtsaMzayo loke na tu pazyAmi no jym|| 9 kairAtaM veSamAsthAya yodhayAmAsa phalgunam / / / ghRNI karNaH pramAdI ca AcAryaH sthaviro guruH / amarSI balavAnpArthaH saMrambhI dRDhavikramaH // 10 jijJAsuH sarvadevezaH kapardI bhagavAnsvayam // 23 bhavetsutumulaM yuddhaM sarvazo'pyaparAjitam / tatrainaM lokapAlAste darzayAmAsurarjunam / sarve zastravidaH zUrAH sarve prAptA mahadyazaH // 11 anahetoH parAkrAntaM tapasA kauravarSabham // 24 . api sarvezvaratvaM hi na vAJcheranparAjitAH / naitadutsahate'nyo hi labdhumanyatra phalgunAt / - vadhe nUnaM bhavecchAntisteSAM vA phalganasya vaa|| 12 sAkSAdarzanameteSAmIzvarANAM naro bhuvi // 25 : na tu hantArjunasyAsti jetA vAsya na vidyate / mahezvareNa yo rAjanna jIrNo prastamUrtimAn / / manyustasya kathaM zAmyenmandAnprati smutthitH||13 kastamutsahate vIraM yuddhe jarayituM pumAn // 26 // tridazezasamo vIraH khANDave'gnimatarpayat / - AsAditamidaM ghoraM tumulaM lomaharSaNam / - 451 -
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 46. 21] mahAbhArate [3. 47.11 47 draupadI parikarSadbhiH kopayadbhizca pANDavAn // 27 | kruddha pArthe ca bhIme ca vAsudeve ca sAtvate // 41 yatra visphuramANoSTho bhImaH prAha vaco mht| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi . prama duryodhanenorU draupadyA darzitAvubhau // 28 SaTcatvAriMzo'dhyAyaH // 16 // UrU bhetsyAmi te pApa gadayA vjrklpyaa| prayodazAnAM varSANAmante durghatadevinaH // 29 janamejaya uvaac| sarve praharatA zreSThAH sarve caamittejsH| yadidaM zocitaM rAjJA dhRtarASTreNa vai mune| .sarve sarvAstravidvAMso devairapi sudurjayAH / / 30 pravrAjya pANDavAnvIrAnsarvametannirarthakam // 1 manye manyusamudbhUtAH putrANAM tava sNyuge| kathaM hi rAjA putraM svamupekSetAlpacetasam / antaM pArthAH kariSyanti viiryaamrsssmnvitaaH||31 duryodhanaM pANDuputrAnkopayAnaM mahArathAn // 2 dhRtarASTra uvAca / kimAsItpANDuputrANAM vane bhojanamucyatAm / .. kiM kRtaM sUta karNena vadatA paruSaM vacaH / vAneyamatha vA kRSTametadAkhyAtu me bhavAn // 3 : paryAptaM vairametAvadyatkRSNA sA sabhAM gatA // 32 vaizaMpAyana uvAca / apIdAnIM mama sutAstiSTheranmandacetasaH / vAneyaM ca mRgAMzcaiva zuddhairbANairnipAtitAn / yeSAM bhrAtA gurujyeSTho vinaye nAvatiSThate // 33 brAhmaNAnAM nivedyaaprmbhunyjnpurussrssbhaaH||4. tAMstu zUrAnmaheSvAsAMstadAM nivasato vne| mamApi vacanaM sUta na zuzrUSati mandabhAk / anvayurbrAhmaNA rAjansAnayo'nagnayastathA // 5 dRSTvA mAM cakSuSA hInaM nirviceSTamacetanam // 34 brAhmaNAnAM sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm / ye cAsya sacivA mandAH krnnsaublkaadyH| daza mokSavidAM tadvadyAnvibharti yudhisstthirH|| 6 te'pyasya bhUyaso doSAnvardhayanti vicetsH|| 35 rurunkRSNamRgAMzcaiva medhyAMzcAnyAnvanecarAn / svairamuktA api zarAH pArthenAmitatejasA / bANairunmathya vidhivadAhmaNebhyo nyavedayat // 7 nirdaheyurmama sutAnkiM punarmanyuneritAH // 36 na tatra kazcihuvarNo vyAdhito vApyadRzyata / pArthabAhubalotsRSTA mhaacaapviniHsRtaaH| kRzo vA durbalo vApi dIno bhIto'pi vA nrH||8 divyAstramatramuditAH sAdayeyuH surAnapi // 37 putrAniva priyAJAtInbhrAtRniva sahodarAn / .. yasya matrI ca goptA ca suhRJcaiva jnaardnH| pupoSa kauravazreSTho dharmarAjo yudhisstthirH||9 haritrailokyanAthaH sa kiM nu tasya na nirjitm||38 patIMzca draupadI sarvAndvijAMzcaiva yshsvinii|| idaM ca sumahaccitramarjunasyeha saMjaya / mAteva bhojayitvAgre ziSTamAhArayattadA // 10 mahAdevena bAhubhyAM yatsameta iti zrutiH // 39 prAcI rAjA dakSiNAM bhImaseno pratyakSaM sarvalokasya khANDave yatkRtaM puraa| ___ yamau pratIcImatha vApyudIcIm / phalgunena sahAyArthe vahverdAmodareNa ca // 40 dhanurdharA mAMsahetoma'gANAM sarvathA nAsti me putraH sAmAtyaH sahabAndhavaH / ___ kSayaM cakrurnityamevopagamya // 11 -452
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 47. 12] Aramyakaparva [3. 48. 24 tathA teSAM vasatAM kAmyake vai - saMjaya uvAca / bihiinaanaamrjunenotsukaanaam| vyatikramo'yaM sumahAMstvayA raajnnupekssitH|| paJcaiva varSANi tadA vyatIyu samarthenApi yanmohAtputraste na nivAritaH // 11... radhIyatAM japatAM juhvatAM ca // 12 zrutvA hi nirjitAnte paannddvaanmdhusuudnH| -- iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi tvaritaH kAmyake pArthAnsamabhAvayadacyutaH // 12 sptctvaariNsho'dhyaayH||47|| drupadasya tathA putrA dhRssttdyumnpurogmaaH| virATo dhRSTaketuzca kekayAzca mhaarthaaH|| 13 . vaizaMpAyana uvAca / vaizca yatkathitaM tatra dRSTvA pArthAnparAjitAn / sudIrghamuSNaM niHzvasya dhRtarASTro'mbikAsusaH / cAreNa viditaM sarva tanmayA veditaM ca te||14 abravItsaMjayaM sUtamAmaya bharatarSabha // 1 samAgamya vRtastatra paannddvairmdhusuudnH| devaputrau mahAbhAgau devraajsmdyutii| sArathye phalgunasyAjau tathetyAha ca taanhriH|| 15 nakulaH sahadevazca pANDavau yuddhadurmadau // 2 amarSito hi kRSNo'pi dRSTvA pArthAMstathAgatAn / dRDhAyudhau dUrapAtau yuddhe ca kRtnishcyau| kRSNAjinottarAsaGgAnabravIca yudhiSThiram // 16 zIghrahastau dRDhakrodhau nityayuktau tarasvinau // 3 yA sA samRddhiH pArthAnAmindraprasthe babhUva h| bhImArjunau purodhAya yadA tau raNamUrdhani / rAjasUye mayA dRSTA nRpairanyaiH sudurlabhA // 17 sthAsyete siMhavikrAntAvazvinAviva duHsahau / yatra sarvAnmahIpAlAzanatejobhayArditAn / na zeSamiha pazyAmi tadA sainyasya saMjaya // 4 savaGgAGgAnsapauNDoDAnsacoladraviDAndhrakAn // 18 tau hyapratirathau yuddhe devaputrau mhaarthau| ' sAgarAnUpagAMzcaiva ye ca pattanavAsinaH / draupadyAstaM pariklezaM na oNsyete tvamarSiNau // 5 siMhalAnbarbarAnmlecchAnye ca jaangglvaasinH|| 19 vRSNayo vA maheSvAsA pAJcAlA vA mhaujsH| : pazcimAni ca rAjyAni zatazaH sAgarAntikAn / yudhi satyAbhisaMdhena vAsudevena rkssitaaH| par3avAndaradAnsarvAnkirAtAnyavanAzakAn // 20 pradhakSyanti raNe pArthAH putrANAM mama vAhinIm // 6 hArahUNAMzca cInAMzca tukhArAnsaindhavAMstathA / rAmakRSNapraNItAnAM vRSNInAM suutnndn| jAguDAnramaThAnmuNDAnstrIrAjyAnatha taGgaNAn // 21 na zakyaH sahituM vegaH parvatairapi saMyuge // 7 ete cAnye ca bahavo ye ca te bharatarSabha / teSAM madhye maheSvAso bhImo bhImaparAkramaH / AgatAnahamadrAkSaM yajJe te pariveSakAn // 22 zaikyayA vIraghAtinyA gadayA vicariSyati // 8 sA te samRddhirAttA capalA pratisAriNI / vathA gANDIvanirghoSaM visphUrjitamivAzaneH / AdAya jIvitaM teSAmAhariSyAmi tAmaham // 23 gadAvegaM ca bhImasya nAlaM soDhuM nraadhipaaH||9 rAmeNa saha kauravya bhImArjunayamaistathA / tato'haM suhRdAM vAco duryodhanavazAnugaH / aragadasAmbaizca pradyumnenAhukena ca / . smaraNIyAH smariSyAmi mayA yA na kRtAH purA // 10 / dhRSTadyumnena vIreNa zizupAlAtmajena ca // 24 -453 -
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3:48. 25] mahAmArate [ 3. 49. duryodhanaM raNe hatvA sadyaH karNa ca bhArata / duHzAsanaM saubaleyaM yazcAnyaH pratiyotsyate // 25 tatastvaM hAstinapure bhrAtRbhiH sahito vasan / / dhArtarASTrIM zriyaM prApya prazAdhi pRthivImimAm // 26 arthanamabravIdrAjA tasminvIrasamAgame / zRNvatsu teSu sarveSu dhRSTadyumnamukheSu ca // 27 pratigRhNAmi te vAcaM satyAmetAM janArdana / amitrAnme mahAbAho sAnubandhAnhaniSyasi // 28 varSAtrayodazAdUcaM satyaM mAM kuru keshv| . pratijJAto vane vAso rAjamadhye mayA hyayam / / 29 taddharmarAjavacanaM pratizrutya sbhaasdH| dhRSTadyumnapurogAste zamayAmAsuraJjasA / kezavaM madhurairvAkyaH kAlayuktairamarSitam // 30 pAJcAlIM cAhurakliSTAM vAsudevasya shRnnvtH| duryodhanastava krodhAdevi tyakSyati jIvitam / pratijAnIma te satyaM mA zuco varavarNini // 31 ye sma te kupitAM kRSNe dRSTvA tvAM praahsNstdaa| mAMsAni teSAM khAdanto hasiSyanti mRgdvijaaH||32 pAsyanti rudhiraM teSAM gRdhrA gomaayvstthaa| uttamAGgAni karSanto yaistvaM kRSTA sabhAtale // 33 teSAM drakSyasi pAzcAli gAtrANi pRthiviitle| kravyAdaiH kRSyamANAni bhakSyamANAni caaskRt||34 parikliSTAsi yaistatra yaizcApi smupekssitaa| teSAmutkRttazirasAM bhUmiH pAsyati shonnitm||35 evaM bahuvidhA vAcastadocuH purussrssbhaaH| / sarve tejasvinaH zUrAH sarve cAhatalakSaNAH // 36 se dharmarAjena vRtA varSAdUrdhva trayodazAt / / puraskRtyopayAsyanti vAsudevaM mahArathAH // 37 rAmazca kRSNazca dhanaMjayazca * pradyumnasAmbau yuyudhaanbhiimau| mAdrIsutau kekayarAjaputrAH pAJcAlaputrAH saha dharmarAjJA // 38 etAnsalliokavIrAnajeyA___ mahAtmanaH sAnubandhAnsasainyAn / ko jIvitArthI samare pratyudIyAkruddhAnsiMhAnkesariNo yathaiva // 39 . dhRtarASTra uvaac| yanmAbravIdviduro dyUtakAle tvaM pANDavAoSyasi cennrendr| dhruvaM kurUNAmayamantakAlo mahAbhayo bhavitA zoNicaughaH // 40 manye tathA tadbhaviteti sUta ___ yathA kSattA prAha vacaH purA mAm / asaMzayaM bhavitA yuddhameta dgate kAle pANDavAnAM yathoktam // 41 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi __ aSTacatvAriMzo'dhyAyaH // 8 // 0 janamejaya uvAca / anahetogate pArthe zakralokaM mahAtmani / yudhiSThiraprabhRtayaH kimakurvanta pANDavAH // 1 vaizaMpAyana uvaac| anahetogate pArthe zakralokaM mahAtmani / nyavasankRSNayA sAdhaM kAmyake puruSarSabhAH // 2 tataH kadAcidekAnte vivikta iva shaahle| duHkhArtA bharatazreSThA niSeduH saha kRSNayA / dhanaMjayaM zocamAnAH sAzrukaNThAH suduHkhitAH // 3 tadviyogAddhi tAnsarvAJzokaH samabhipupluve / dhanaMjayaviyogAzca rAjyanAzAca duHkhitaaH|| 4 atha bhImo mhaabaahuryudhisstthirmbhaasst| - 454 -
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 49.5] AraNyakaparva [3. 49. 28 nidezAtte mahArAja gato'sau purussrssbhH| evametadbhavedrAjanyavi rAjA na baalishH| arjunaH pANDuputrANAM yasminprANAH prtisstthitaaH||5 asmAkaM dIrghasUtraH syAdbhavAndharmaparAyaNaH // 19: yasminvinaSTe pAJcAlAH saha putraistathA vayam / . nikRtyA nikRtiprajJA hantavyA iti nizcayaH / sAtyakirvAsudevazca vinazyeyurasaMzayam // 6 na hi naikRtikaM hatvA nikRtyA pApamucyate // 20 yo'sau gacchati tejasvI bhuunkleshaancintyn|| tathA bhArata dharmeSu dharmajJairiha dRshyte| bhavanniyogAdvIbhatsustato duHkhataraM nu kim // 7. ahorAtraM mahArAja tulyaM saMvatsareNa hi // 21. dhyasya bAhU samAzritya vayaM sarve- mhaatmnH| tathaiva vedavacanaM zrUyate nityadA vibho| manyAmahe jitAnAjI parAnprAptAM ca medinIm // 8 saMvatsaro mahArAja pUrNo bhavati kRcchrataH // 220 yasya prabhAvAnna mayA sabhAmadhye dhnussmtH|.. yadi vedAH pramANaM te divsaaduurdhvmcyut| nItA lokamamuM sarve dhArtarASTrAH ssaublaaH|| 9 trayodaza samAH kAlo jJAyatAM pariniSThitaH // 23 te vayaM bAhubalinaH krodhmutthitmaatmnH| kAlo duryodhanaM hantuM sAnubandhamariMdama / : sahAmahe bhavanmUlaM vAsudevena pAlitAH // 10 ... ekAgrAM pRthivIM sarvAM purA rAjankaroti sH||24 vayaM hi saha kRSNena hatvA karNamukhAnparAn / .. evaM bruvANaM bhImaM tu dharmarAjo yudhisstthirH| svabAhuvijitAM kRtsnA prazAsema vasuMdharAm // 11 uvAca sAntvayanarAjA mUryupAghrAya pANDavam // 25 bhavato dyUtadoSeNa sarve vymupplutaaH| asaMzayaM mahAbAho haniSyasi suyodhnm| ahInapauruSA rAjanbalibhirbalavattamAH // 12 varSAtrayodazAdUrdhvaM saha gANDIvadhanvanA // 26 5 kSAtra dharma mahArAja samavekSitumarhasi / yaJca mA bhASase pArtha prAptaH kAla iti prbho| na hi dharmo mahArAja kSatriyasya vanAzrayaH / .. anRtaM notsahe vaktuM na hyetanmayi vidyate // 27 rAjyameva paraM dharma kSatriyasya vidurbudhAH // 13 : antareNApi kaunteya nikRtiM pApanizcayam / . sa kSatradharmavidrAjanmA dhAnnInazaH pthH|| hantA tvamasi durdharSa sAnubandhaM suyodhanam // 28 prAradvAdazaM samA rAjandhArtarASTrAnnihanmahi // 14 evaM bruvati bhImaM tu dharmarAje yudhisstthire| nivartya ca vanAtpArthamAnAyya ca janArdanam / AjagAma mahAbhAgo bRhadazvo mahAnRSiH // 29H vyUDhAnIkAnmahArAja javenaiva mhaahve| tamabhiprekSya dharmAtmA saMprAptaM dharmacAriNam / dhArtarASTrAnamuM lokaM gamayAmi vizAM pate // 15 zAstravanmadhuparkeNa pUjayAmAsa dharmarAT // 30. sarvAnahaM haniSyAmi dhArtarASTrAnsasaubalAn / ... AzvastaM cainamAsInamupAsIno yudhisstthirH| duryodhanaM ca karNaM ca yo vAnyaH pratiyotsyate // 16 abhiprekSya mahAbAhuH kRpaNaM bahvabhASata // 31 payA prazamite pazcAttvameSyasi vnaatpunH| akSayUtena bhagavandhanaM rAjyaM ca me hRtam / evaM kRte na te doSo bhaviSyati vizAM pate // 17 / AhUya nikRtiprajJaiH kitavairakSakovidaiH // 32 yajJaizca vividhaistAta kRtaM paapmriNdm| ... / anakSajJasya hi sato nikRtyA pApanizcayaiH / avadhUya mahArAja gacchema svargamuttamam / / 18 / bhAryA ca me sabhAM nItA prANebhyo'pi griiysii||33 -:45 -
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 49. 34] mahAmArate . [ 3. 50. 18 asti rAjA mayA kazcidalpabhAgyataro bhuvi / upapanno guNairiSTai rUpavAnazvakovidaH // 1 bhavatA dRSTapUrvo vA zrutapUrvo'pi vA bhavet / atiSThanmanujendrANAM mUni devapatiryathA / na matto duHkhitataraH pumAnastIti me mtiH||34 uparyupari sarveSAmAditya iva tejasA // 2 bRhadazva uvAca / brahmaNyo vedavicchUro niSadheSu mhiiptiH| yadbhavISi mahArAja na matto vidyate kvacit / akSapriyaH satyavAdI mahAnakSauhiNIpatiH // 3 alpabhAgyataraH kazcitpumAnastIti pANDava // 35 Ipsito varanArINAmudAraH sNytendriyH| : atra te kathayiSyAmi yadi zuzrUSase'nagha / / rakSitA dhanvinAM zreSThaH sAkSAdiva manuH svym||4 yastvatto duHkhitataro rAjAsItpRthivIpate // 36 tathaivAsIdvidarbheSu bhImo bhImaparAkramaH / . vaizaMpAyana uvAca / zUraH sarvaguNairyuktaH prajAkAmaH sa cAprajaH // 5 ayainamabravIdrAjA bravItu bhagavAniti / sa prajArthe paraM yatnamakarotsusamAhitaH / .. imAmavasthAM saMprAptaM zrotumicchAmi pArthivam // 37 tamabhyagacchadbrahmarSirdamano nAma bhArata // 6 bRhadazva uvaac| taM sa bhImaH prajAkAmastoSayAmAsa dharmavit / / zRNu rAjannavahitaH saha bhrAtRbhiracyuta / mahiSyA saha rAjendra satkAreNa suvarcasam // 7 yastvatto duHkhitataro rAjAsItpRthivIpate // 38 tasmai prasanno damanaH sabhAryAya varaM dadau / niSadheSu mahIpAlo vIrasena iti sma ha / kanyAratnaM kumArAMzca trInudArAnmahAyazAH // 8 . tasya putro'bhavannAmnA nalo dharmArthadarzivAn // 39 / damayantI damaM dAntaM damanaM ca suvrcsm| sa nikRtyA jito rAjA puSkareNeti naH zrutam / upapannAnguNaiH sarvairbhImAnbhImaparAkramAn // 9 banadhAsamaduHkhA) bhAryayA nyavasatsaha // 40 damayantI tu rUpeNa tejasA yazasA shriyaa| na tasyAzvo na ca ratho na bhrAtA na ca baandhvaaH| saubhAgyena ca lokeSu yazaH prApa sumadhyamA // 10 vane nivasato rAjaziSyante sma kadAcana // 41 atha tAM vayasi prApte dAsInAM smlNkRtm| bhavAnhi saMvRto viiraitRbhirdevsNmitaiH| zataM sakhInAM ca tathA paryupAste zacImiva // 11 prakalpairdvijAgryaizca tasmAnnAIsi zocitum // 42 tatra sma bhrAjate bhaimI srvaabhrnnbhuussitaa| yudhiSThira uvaac| sakhImadhye'navadyAGgI vidyutsaudAminI yathA / vistareNAhamicchAmi nalasya sumhaatmnH| atIva rUpasaMpannA zrIrivAyatalocanA // 12 .. caritaM vadatAM zreSTha tanmamAkhyAtumarhasi // 43 / / na deveSu na yakSeSu tAdRgrUpavatI kacit / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mAnuSeSvapi cAnyeSu dRSTapUrvA na ca zrutA / ekonpnycaasho'dhyaayH||49|| cittapramAthinI bAlA devAnAmapi sundarI // 13 nalazca narazArdUlo rUpeNApratimo bhuvi / bRhadazva uvAca / kandarpa iva rUpeNa mUrtimAnabhavatsvayam // 14 AsIdrAjA nalo nAma vIrasenasuto blii| tasyAH samIpe tu nalaM prazazaMsuH kutUhalAt / -1456 50
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 50. 15 ] AraNyakaparva [3. 51. 12 naiSadhasya samIpe tu damayantIM punaH punaH // 15 / abravIttatra taM hasaM tamapyevaM nalaM vada // 30 tayoradRSTakAmo'bhUcchRNvatoH satataM guNAn / tathetyuktvANDajaH kanyAM vaidarbhasya vizAM pate / anyonyaM prati kaunteya sa vyavardhata hRcchyH||16 punarAgamya niSadhAnale sarva nyavedayat // 31 azaknuvannalaH kAmaM tadA dhArayituM hRdaa| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi antaHpurasamIpasthe vana Aste rahogataH // 17 pnycaasho'dhyaayH||50|| . sa dadarza tadA haMsAJjAtarUpaparicchadAn / . . vane vicaratAM teSAmekaM jagrAha pakSiNam // 18 bRhadazva uvAca / tato'ntarikSago vAcaM vyAjahAra tadA nalam / damayantI tu tacchrutvA vaco haMsasya bhaart| na hantavyo'smi te rAjankariSyAmi hi te priyam // tadAprabhRti nasvasthA nalaM prati babhUva saa||1 damayantIsakAze tvAM kathayiSyAmi naiSadha / tatazcintAparA dInA vivarNavadanA kRshaa| .. yathA tvadanyaM puruSaM na sA maMsyati karhicit // 20 babhUva damayantI tu niHzvAsaparamA tadA // 2 .. evamuktastato haMsamutsasarja mhiiptiH| UrdhvadRSTiAnaparA bbhuuvonmttdrshnaa|| te tu haMsAH samutpatya vidarbhAnagamaMstataH // 21 . na zayyAsanabhogeSu ratiM vindati karhicit // 3 vidarbhanagarI gatvA dmyntyaastdaantike| na naktaM na divA zete hA heti vadatI muhuH / nipetuste garutmantaH sA dadarzAtha tAnkhagAn // 22 tAmasvasthAM tadAkArAM sakhyastA jddringgitaiH|| 4 . sA tAnadbhutarUpAnvai dRSTvA skhignnaavRtaa| tato vidarbhapataye damayantyAH sakhIgaNaH / hRSTA grahItuM khagamAMstvaramANopacakrame // 23 nyavedayata nasvasthAM damayantI narezvara // 5 atha haMsA visasUpuH sarvataH pramadAvane / tacchrutvA nRpatirbhImo damayantIsakhIgaNAt / ekaikazastataH kanyAstAnhaMsAnsamupAdravan // 24 cintayAmAsa tatkArya sumahatsvAM sutAM prati // 6 . damayantI tu yaM haMsaM samupAdhAvadantike / sa samIkSya mahIpAlaH svAM sutAM prAptayauvanAm / sa mAnuSarSI giraM kRtvA damayantImathAbravIt // 25 apazyadAtmanaH kArya damayantyAH svayaMvaram // 7. damayanti nalo nAma niSadheSu mahIpatiH / sa saMnipAtayAmAsa mahIpAlAnvizAM pte|| azvinoH sadRzo rUpe na samAstasya mAnuSAH // 26 anubhUyatAmayaM vIrAH svayaMvara iti prabho // 8. .. tasya vai yadi bhAryA tvaM bhavethA varavarNini / zrutvA tu pArthivAH sarve damayantyAH svayaMvaram / saphalaM te bhavejjanma rUpaM cedaM sumadhyame // 27 . abhijagmustadA bhImaM rAjAno bhImazAsanAt // 9 vayaM hi devagandharvamanuSyoragarAkSasAn / hastyazvarathaghoSeNa nAdayanto vasuMdharAm / dRSTavanto na cAsmAbhidRSTapUrvastathAvidhaH // 28 vicitramAlyAbharaNairbalaiIzyaiH skhalaMkRtaiH // 10 tvaM cApi ratnaM nArINAM nareSu ca nalo vrH| . etasminneva kAle tu purANAvRSisattamA / viziSTAyA viziSTena saMgamo guNavAnbhavet // 29 aTamAnau mahAtmAnAvindralokamito gatau // 11 evamuktA tu haMsena damayantI vizAM pte| . . / nAradaH parvatazcaiva mahAtmAnau mhaavrtau| .. .. ma. bhA. 58 -- 457 -
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 3. 51. 12] mahAbhArate [3. 52.9 pANa devarAjasya bhavanaM vivizAte supUjitau // 12 sAkSAdiva sthitaM mUrtyA manmathaM rUpasaMpadA // 26 tAvarcitvA sahasrAkSastataH kuzalamavyayam / taM dRSTvA lokapAlAste bhrAjamAnaM yathA ravim / papracchAnAmayaM cApi tayoH sarvagataM vibhuH // 13 | tasthurvigatasaMkalpA vismitA rUpasaMpadA // 27 nArada uvAca / tato'ntarikSa viSTabhya vimAnAni divaukasaH / AvayoH kuzalaM deva sarvatragatamIzvara / abruvannaiSadhaM rAjannavatIrya nabhastalAt // 28 loke ca maghavankRtsne nRpAH kuzalino vibho||14 | bho bho naiSadha rAjendra nala satyavrato bhavAn / ' bRhadazva uvAca / asmAkaM kuru sAhAyyaM dUto bhava narottama // 29 nAradasya vacaH zrutvA papraccha blvRtrhaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dharmajJAH pRthivIpAlAstyaktajIvitayodhinaH // 15 ekpnycaasho'dhyaayH||51|| zastreNa nidhanaM kAle ye gcchntypraangmukhaaH| ayaM loko'kSayasteSAM yathaiva mama kAmadhuk // 16 bRhadazva uvAca / ka nu te kSatriyAH zUrA na hi pazyAmi tAnaham / tebhyaH pratijJAya nalaH kariSya iti bhArata / Agacchato mahIpAlAnatithIndayitAnmama // 17 / athainAnparipapraccha kRtAJjaliravasthitaH // 1 evamuktastu zakreNa nAradaH pratyabhASata / ke vai bhavantaH kazcAsau yasyAhaM dUta IpsitaH / zRNu me bhagavanyena na dRzyante. mahIkSitaH // 18 kiM ca tatra mayA kArya kathayadhvaM yathAtatham // 2 vidarbharAjaduhitA damayantIti vishrutaa| evamukte naiSadhena mghvaanprtybhaasst| rUpeNa samatikrAntA pRthivyAM sarvayoSitaH // 19 amarAnvai nibodhAsmAndamayantyarthamAgatAna // 3 tasyAH svayaMvaraH zakra bhavitA nciraadiv| ahamindro'yamagnizca tathaivAyamapAMpatiH / tatra gacchanti rAjAno rAjaputrAzca sarvazaH // 20 zarIrAntakAro nRNAM yamo'yamapi pArthiva // 4 . tAM ratnabhUtAM lokasya prArthayanto mahIkSitaH / sa vai tvamAgatAnasmAndamayantyai nivedaya / kAnti sma vizeSeNa balavRtraniSUdana // 21 lokapAlAH sahendrAstvAM samAyAnti dikssvH||5 etasminkathyamAne tu lokapAlAzca saagnikaaH| prAptumicchanti devAstvAM zakro'gnirvaruNo yamaH / AjagmurdevarAjasya samIpamamarottamAH // 22 teSAmanyatamaM devaM patitve varayasva ha // 6 tatastacchuzruvuH sarve nAradasya vaco mht| . evamuktaH sa zakreNa nalaH prAJjalirabravIt / zrutvA caivAbruvanhRSTA gacchAmo vayamapyuta // 23 ekArthasamavetaM mAM na preSayitumarhatha // 7 tataH sarve mahArAja sagaNAH sahavAhanAH / devA uucuH| vidarbhAnabhito jagmuryatra sarve mahIkSitaH // 24 kariSya iti saMzrutya pUrvamasmAsu naiSadha / nalo'pi rAjA kaunteya zrutvA rAjJAM samAgamam / na kariSyasi kasmAttvaM vraja naiSadha mAciram // 8 abhyagacchadadInAtmA damayantImanuvrataH // 25 bRhadazva uvAca / atha devAH pathi nalaM dadRzurbhUtale sthitam / / evamuktaH sa devaistai3SadhaH punarabravIt / - 458 -
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 52.9] AraNyakaparva [3. 53. 13 surakSitAni vezmAni praveSTuM kathamutsahe // 9 . etacchrutvA zubhe buddhiM prakuruSva yathecchasi // 24 pravekSyasIti taM zakraH punarevAbhyabhASata / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi jagAma sa tathetyuktvA damayantyA nivezanam // 10 dvipaJcAzo'dhyAyaH // 52 // dadarza tatra vaidI sakhIgaNasamAvRtAm / dedIpyamAnAM vapuSA zriyA ca varavarNinIm // 11 bRhadazva uvAca / atIvaM sukumArAGgI tanumadhyAM sulocanAm / sA namaskRtya devebhyaH prahasya nalamabravIt / / AkSipantImiva ca bhAH zazinaH svena tejsaa|| 12 praNayasva yathAzraddhaM rAjankiM karavANi te // 1 tasya dRSTvaiva vavRdhe kAmastAM cAruhAsinIm / ahaM caiva hi yaccAnyanmamAsti vasu kiNcn| satyaM cikIrSamANastu dhArayAmAsa hRcchayam // 13 sarvaM tattava vizrabdhaM kuru praNayamIzvara // 2.. tatastA naiSadhaM dRSTvA saMbhrAntAH paramAGganAH / haMsAnAM vacanaM yattattanmAM dahati pArthiva / AsanebhyaH samutpetustejasA tasya dharSitAH // 14 tvatkRte hi mayA vIra rAjAnaH saMnipAtitAH // 3 prazazaMsuzca suprItA nalaM tA vismyaanvitaaH| yadi cedbhajamAnAM mAM pratyAkhyAsyasi mAnada / na cainamabhyabhASanta manobhistvabhyacintayan // 15 viSamagniM jalaM rajjumAsthAsye tava kAraNAt // 4 aho rUpamaho kAntiraho dhairya mahAtmanaH / evamuktastu vaidA nalastAM pratyuvAca h| ko'yaM devo nu yakSo nu gandharvo na bhvissyti||16 tiSThatsu lokapAleSu kathaM mAnuSamicchasi // 5 // na tvenaM zaknuvanti sma vyAhartumapi kiMcana / yeSAmahaM lokakRtAmIzvarANAM mahAtmanAm / tejasA dharSitAH sarvA lajjAvatyo varAGganAH // 17 na pAdarajasA tulyo manaste teSu vartatAm // 6 athainaM smayamAneva smitpuurvaabhibhaassinnii| vipriyaM hyAcaranmayoM devAnAM mRtyumRcchati / damayantI nalaM vIramabhyabhASata vismitA // 18 trAhi mAmanavadyAGgi varayasva surottamAn // 7 kastvaM sarvAnavadyAGga mama hRcchayavardhana / tato bASpakalAM vAcaM damayantI zucismitA / prApto'syamaravadvIra jJAtumicchAmi te'nagha / 19 pravyAharantI zanakairnalaM rAjAnamabravIt // 8 kathamAgamanaM ceha kathaM cAsi na lkssitH|| astyupAyo mayA dRSTo nirapAyo narezvara / surakSitaM hi me vezma rAjA caivoprazAsanaH // 20 yena doSo na bhavitA tava rAjankathaMcana // 9 evamuktastu vaidA nalastAM pratyuvAca h| tvaM caiva hi narazreSTha devaashcaagnipurogmaaH| nalaM mAM viddhi kalyANi devadUtamihAgatam // 21 AyAntu sahitAH sarve mama yatra svayaMvaraH // 10 devAstvAM prAptumicchanti zakro'gnirvaruNo ymH| tato'haM lokapAlAnAM saMnidhau tvAM nreshvr|| teSAmanyatamaM devaM patiM varaya zobhane // 22 varayiSye naravyAghra naivaM doSo bhaviSyati // 11 teSAmeva prabhAvena praviSTo'hamalakSitaH / evamuktastu vaidA nalo rAjA vizAM pate / pravizantaM hi mAM kazcinnApazyannApyavArayat // 23 | | AjagAma punastatra yatra devAH samAgatAH // 12 . etadarthamahaM bhadre preSitaH sursttmaiH| / tamapazyaMstathAyAntaM lokapAlAH sheshvraaH| - 459 -
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 53. 13] mahAbhArate [ 3. 54. 18 dRSTvA cainaM tato'pRcchanvRttAntaM sarvameva tat // 13 / surabhisragdharAH sarve sumRSTamaNikuNDalAH // 4 devA uucuH| tAM rAjasamitiM pUrNAM nAgairbhogavatImiva / kazcidRSTA tvayA rAjandamayantI shucismitaa| saMpUrNA puruSavyAgheAGgraniriguhAmiva // 5 .... kimabravIcca naH sarvAnvada bhUmipate'nagha // 14 tatra sma pInA dRzyante bAhavaH prighopmaaH| . nala uvaac| AkAravantaH suztakSNAH paJcazIrSA ivorgaaH||6 bhavadbhirahamAdiSTo damayantyA nivezanam / sukezAntAni cArUNi sunAsAni zubhAni ca / praviSTaH sumahAkakSyaM daNDibhiH sthavirairvRtam // 15 mukhAni rAjJAM zobhante nakSatrANi yathA divi // 7 pravizantaM ca mAM tatra na kazcidRSTavAnnaraH / / damayantI tato raGga praviveza shubhaannaa|| Rte tAM pArthivasutAM bhavatAmeva tejasA // 16 muSNantI prabhayA rAjJAM cakSaMSi ca manAMsi ca // 8 sakhyazvAsyA mayA dRssttaastaabhishcaapyuplkssitH|| tasyA gAtreSu patitA teSAM dRSTirmahAtmamAm / vismitAzcAbhavandRSTvA sarvA mAM vibudhezvarAH // 17 tatra tatraiva saktAbhUnna cacAla ca pazyatAm // 9 varNyamAneSu ca mayA bhavatsu ruciraannaa| tataH saMkIrtyamAneSu rAjJAM nAmasu bhArata / mAmeva gatasaMkalpA vRNIte sursttmaaH|| 18 dadarza bhaimI puruSAnpazca tulyAkRtIniva // 10 .. abravIJcaiva mAM bAlA AyAntu sahitAH surAH / tAnsamIkSya tataH sarvAnnirvizeSAkRtIsthitAn / tvayA saha narazreSTha mama yatra svayaMvaraH // 19 / saMdehAdatha vaidarbhI nAbhyajAnAnnalaM nRpam / / teSAmahaM saMnidhau tvAM varayiSye narottama / yaM yaM hi dadRze teSAM taM taM mene nalaM nRpam // 11 evaM tava mahAbAho doSo na bhaviteti ha // 20 sA cintayantI buddhyAtha tarkayAmAsa bhaaminii| etAvadeva vibudhA yathAvRttamudAhRtam / kathaM nu devAJjAnIyAM kathaM vidyAM nalaM nRpam // 12 mayAzeSaM pramANaM tu bhavantastridazezvarAH // 21 evaM saMcintayantI sA vaidarbhI bhRshduHkhitaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zrutAni devaliGgAni cintayAmAsa bhArata // 13 tripnycaasho'dhyaayH||53|| devAnAM yAni liGgAni sthavirebhyaH zrutAni me / tAnIha tiSThatAM bhUmAvekasyApi na lakSaye // 14 bRhadazva uvaac| sA vinizcitya bahudhA vicArya ca punaH punaH / atha kAle zubhe prApte tithau puNye kSaNe tathA / zaraNaM prati devAnAM prAptakAlamamanyata // 15 AjuhAva mahIpAlAnbhImo rAjA svayaMvare // 1 vAcA ca manasA caiva namaskAraM prayujya saa| tacchrutvA pRthivIpAlAH sarve hRcchypiidditaaH| devebhyaH prAJjalirbhUtvA vepamAnedamabravIt // 16 tvaritAH samupAjagmurdamayantImabhIpsavaH // 2 haMsAnAM vacanaM zrutvA yathA me naiSadho vRtH|| kanakastambharuciraM toraNena virAjitam / patitve tena satyena devAstaM pradizantu me // 17 vivizuste mahAraGgaM nRpAH siMhA ivAcalam // 3 vAcA ca manasA caiva yathA nAmicarAmyaham / tatrAsaneSu vividheSvAsInAH pRthivIkSitaH / tena satyena vibudhAstameva pradizantu me // 18 . -460 - 54
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 54. 19] AraNyakaparva [3. 55.7 yathA devaiH sa me bhartA vihito niSadhAdhipaH / pArthivAzcAnubhUyAsyA vivAhaM vismyaanvitaaH|| sena satyena me devAstameva pradizantu me // 19 damayantyAH pramuditAH pratijagmuryathAgatam // 33 khaM caiva rUpaM puSyantu lokapAlAH sahezvarAH / avApya nArIratnaM tatpuNyazloko'pi paarthivH| - athAhamabhijAnIyAM puNyazlokaM narAdhipam // 20 reme saha tayA rAjA zacyeva balavRtrahA // 34 . nizamya damayantyAstatkaruNaM paridevitam / atIva mudito rAjA bhrAjamAnoM'zumAniva / / nizcayaM paramaM tathyamanurAgaM ca naiSadhe // 21 araJjayatprajA vIro dharmeNa paripAlayan // 35 . manovizuddhiM buddhiM ca bhaktiM rAgaM ca bhaart| Ije cApyazvamedhena yayAtiriva naahussH| / yathoktaM cakrire devAH sAmarthya liGgadhAraNe / / 22 anyaizca kratubhirdhImAnbahubhizcAptadakSiNaiH // 36 sApazyadvibudhAnsarvAnasvedAnstabdhalocanAn / punazca ramaNIyeSu vaneSUpavaneSu ca / haSitasragrajohInAnsthitAnaspRzataH kSitim // 23 damayantyA saha nalo vijhaaraamropmH|| 37 chAyAdvitIyo mlAnasragrajaHsvedasamanvitaH / / evaM sa yajamAnazca viharaMzca narAdhipaH / ... bhUmiSTho naiSadhazcaiva nimeSeNa ca sUcitaH // 24 | rarakSa vasusaMpUrNAM vasudhAM vasudhAdhipaH // 38 sA samIkSya tato devAnpuNyazlokaM ca bhaart| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi naiSadhaM varayAmAsa bhaimI dharmeNa bhArata // 25 ctuHpnycaasho'dhyaayH|| 54 // vilajamAnA vastrAnte jagrAhAyatalocanA / skandhadeze'sRjaccAsya sraja paramazobhanAm / bRhadazva uvAca / gharayAmAsa caivainaM patitve varavarNinI // 26 vRte tu naiSadhe bhaimyA lokapAlA mhaujsH|" khato hA heti sahasA zabdo mukto nraadhipaiH| yAnto dadRzurAyAntaM dvAparaM kalinA saha // 1 devairmaharSibhizcaiva sAdhu sAdhviti bhArata / athAbravItkaliM zakraH saMprekSya blvRtrhaa| vismitairIritaH zabdaH prazaMsadbhirnalaM nRpam // 27 dvApareNa sahAyena kale behi ka yAsyasi // 2. vRte tu naiSadhe bhaimyA lokapAlA mahaujasaH / tato'bravItkaliH zakraM damayantyAH svayaMvaram / prahRSTamanasaH sarve nalAyASTau vraandduH||28 gatvAhaM varayiSye tAM mano hi mama tadgatam // 3 pratyakSadarzanaM yajJe gatiM cAnuttamAM zubhAm / tamabravItprahasyendro nirvRttaH sa svayaMvaraH / naiSadhAya dadau zakraH prIyamANaH zacIpatiH // 29 vRtastayA nalo rAjA patirasmatsamIpataH // 4 . amirAtmabhavaM prAdAdyatra vAJchati naiSadhaH / / evamuktastu zakreNa kaliH kopsmnvitH| . lokAnAtmaprabhAMzcaiva dadau tasmai hutAzanaH // 30 devAnAmavya tAnsarvAnuvAcedaM vacastadA // 5 yamastvannarasaM prAdAddharme ca paramAM sthitim / devAnAM mAnuSaM madhye yatsA patimavindata / apAMpatirapAM bhAvaM yatra vAJchati naiSadhaH // 31 | nanu tasyA bhavennyAyyaM vipulaM daNDadhAraNam // 6 srajaM cottamagandhADhyAM sarve ca mithunaM dduH| evamukte tu kalinA pratyUcuste divauksH| varAnevaM pradAyAsya devAste tridivaM gatAH // 32 / asmAbhiH samanujJAto damayantyA nalo vRtaH // 5 -461
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 55. 8] mahAbhArate [ 3. 57.2 kazca sarvaguNopetaM nAzrayeta nalaM nRpam / na cakSame tato rAjA samAhvAnaM mhaamnaaH| yo veda dharmAnakhilAnyathAvaccaritavrataH // 8 . vaidAH prekSamANAyAH paNakAlamamanyata // 8 yasminsatyaM dhRtirdAnaM tapaH zaucaM. damaH zamaH / hiraNyasya suvarNasya yAnayugyasya vAsasAm / dhruvANi puruSavyAghra lokapAlasame nRpe // 9 AviSThaH kalinA dyUte jIyate sma nalastadA // 9 AtmAnaM sa zapenmUDho hanyAJcAtmAnamAtmanA / tamakSamadasaMmattaM suhRdAM na tu kazcana / evaMguNaM nalaM yo vai kAmayecchapituM kale // 10 nivAraNe'bhavacchatto dIvyamAnamacetasam // 10 kRcchre sa narake majedagAdhe vipule'plave / tataH paurajanaH sarvo matribhiH saha bhArata / evamuktvA kaliM devA dvAparaM ca divaM yayuH // 11 rAjAnaM draSTumAgacchannivArayitumAturam // 11 tato gateSu deveSu klibhprmbrviit| . tataH sUta upAgamya damayantyai nyavedayat / saMhA notsahe kopaM nale vatsyAmi dvApara // 12 eSa paurajanaH sarvo dvAri tiSThati kAryavAn // 12 bhraMzayiSyAmi taM rAjyAnna bhaimyA saha raMsyate / nivedyatAM naiSadhAya sarvAH prakRtayaH sthitAH / tvamapyakSAnsamAvizya kartuM sAhAyyamarhasi // 13 amRSyamANA vyasanaM rAjJo dharmArthadarzinaH // 13 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi tataH sA bASpakalayA vAcA duHkhena karzitA / paJcapaJcAzo'dhyAyaH // 55 // uvAca naiSadhaM bhaimI zokopahatacetanA // 14 / rAjanpaurajano dvAri tvAM didRkssurvsthitH| bRhadazva uvAca / matribhiH sahitaH sarvai raajbhktipurskRtH| evaM sa samayaM kRtvA dvApareNa kaliH sh| taM draSTumarhasItyevaM punaH punarabhASata // 15 AjagAma tatastatra yatra rAjA sa naiSadhaH // 1 tAM tathA rucirApAGgI vilapantI sumadhyamAm / sa nityamantaraprekSI niSadheSvavasacciram / AviSTaH kalinA rAjA nAbhyabhASata kiMcana / / 16 athAsya dvAdaze varSe dadarza kalirantaram // 2 tataste matriNaH sarve te caiva purvaasinH| kRtvA mUtramupaspRzya saMdhyAmAste sma naiSadhaH / nAyamastIti duHkhArtA vIDitA jagmurAlayAn // 17 akRtvA pAdayoH zaucaM tatrainaM kalirAvizat // 3 tathA tadabhavaDyUtaM puSkarasya nalasya ca / sa samAvizya tu nalaM samIpaM puSkarasya ha / / yudhiSThira bahUnmAsAnpuNyazlokastvajIyata // 18 gatvA puSkaramAhedamehi dIvya nalena vai // 4 iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi akSayUte nalaM jetA bhavAnhi sahito myaa| ssttpnycaasho'dhyaayH||56|| niSadhAnpratipadyasva jitvA rAjannalaM nRpam // 5 evamuktastu kalinA puSkaro nalamabhyayAt / bRhadazva uvAca / kalizcaiva vRSo bhUtvA gavAM puSkaramabhyayAt // 6 / damayantI tato dRSTvA puNyazlokaM narAdhipam / AsAdya tu nalaM vIraM puSkaraH paravIrahA / unmattavadanunmattA devane gatacetasam // 1 dIcyAvetyabravIddhAtA vRSeNeti muhurmuhuH // 7 bhayazokasamAviSTA rAjanbhImasutA tataH / -462 57
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 57. 2] . AraNyakaparva [3. 58.6 cintayAmAsa tatkAryaM sumahatpArthivaM prati // 2 .. nalasya dayitAnazvAnyojayitvA mahAjavAn / sA zaGkamAnA tatpApaM cikIrSantI ca tatpriyam / idamAropya mithunaM kuNDinaM yAtumarhasi // 17 / nalaM ca hRtasarvasvamupalabhyedamabravIt // 3 mama jJAtiSu nikSipya dArako syandanaM tathA / bRhatsene bajAmAtyAnAnAyya nalazAsanAt / azvAMzcaitAnyathAkAmaM vasa vAnyatra gaccha vA // 18 AcakSva yaddhataM dravyamavaziSTaM ca yadvasu // 4 damayantyAstu tadvAkyaM vArSNeyo nlsaarthiH| , tataste matriNaH sarve vijJAya nalazAsanam / nyavedayadazeSeNa nalAmAtyeSu mukhyazaH // 19 mA api no bhAgadheyaM syAdityuktvA punarAvrajana // 5 taiH sametya vinizcitya so'nujJAto mahIpate / tAstu sarvAH prakRtayo dvitIyaM samupasthitAH / / yayau mithunamAropya vidarbhAstena vAhinA // 20. nyavedayadbhImasutA na ca ttprtynndt.||6 hayAMstatra vinikSipya sUto rathavaraM ca tam / vAkyamapratinandantaM bhartAramabhivIkSya saa| indrasenAM ca tAM kanyAmindrasenaM ca bAlakam // 21 damayantI punarvezma vrIDitA praviveza ha // 7 Amavya bhImaM rAjAnamArtaH zocannalaM nRpam / nizamya satataM cAkSAnpuNyazlokaparAGmukhAn / aTamAnastato'yodhyAM jagAma nagarI tadA // 22.. nalaM ca hRtasarvasvaM dhAtrI punaruvAca ha // 8 RtuparNa sa rAjAnamupatasthe suduHkhitaH / pRhatsene punargaccha vArSNeyaM nalazAsanAt / bhRti copayayau tasya sArathyena mhiipteH|| 23 // sUtamAnaya kalyANi mahatkAryamupasthitam // 9 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi bRhatsenA tu tacchrutvA damayantyAH prabhASitam / saptapaJcazo'dhyAyaH // 57 // bArNeyamAnayAmAsa puruSairAptakAribhiH // 10 vArSNeyaM tu tato bhaimI sAntvayazlakSNayA giraa| bRhadazva uvAca / uvAca dezakAlajJA prAptakAlamaninditA // 11 / tatastu yAte vArSNeye puNyazlokasya dIvyataH / 'jAnISe tvaM yathA rAjA samyagvRttaH sadA tvayi / puSkareNa hRtaM rAjyaM yaccAnyadvasu kiMcana // 1 tasya tvaM viSamasthasya sAhAyyaM kartumarhasi // 12 hRtarAjyaM nalaM raajnprhsnpusskro'brviit| yathA yathA hi nRpatiH puSkareNeha jiiyte| .. dyUtaM pravartatAM bhUyaH pratipANo'sti kastava // 2 tathA tathAsya chUte vai rAgo bhUyo'bhivardhate // 13 ziSTA te damayantyekA sarvamanyaddhRtaM myaa| yathA ca puSkarasyAkSA vartante vshvrtinH| damayantyAH paNaH sAdhu vartatAM yadi manyase // 3 tathA viparyayazcApi nalasyAkSeSu dRzyate // 14 puSkareNaivamuktasya puNyazlokasya mnyunaa| suhRtsvajanavAkyAni yathAvanna zRNoti ca / vyadIryateva hRdayaM na cainaM kiMcidabravIt // 4 nUnaM manye na zeSo'sti naiSadhasya mahAtmanaH // 15 tataH puSkaramAlokya nalaH paramamanyumAn / / yatra me vacanaM rAjA nAbhinandati mohitH| utsRjya sarvagAtrebhyo bhUSaNAni mhaayshaaH||5 zaraNaM tvAM prapannAsmi sArathe kuru mdvcH| ekavAsA asaMvItaH suhRcchokavivardhanaH / na hi me zudhyate bhAvaH kadAcidvinazediti // 16 / nizcakrAma tadA rAjA tyaktvA suvipulAM zriyam // 6 - 468 -
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 58.7] mahAbhArate [ 3. 58. 34 damayantyekavastrA taM gacchantaM pRSThato'nviyAt / / eSa panthA vidarbhANAmayaM gacchati kosalAn / sa tayA bAhyataH sArdhaM trirAtraM naiSadho'vasat // 7 ataH paraM ca dezo'yaM dakSiNe dakSiNApathaH // 22 puSkarastu mahArAja ghoSayAmAsa vai pure| tataH sA bASpakalayA vAcA duHkhena karzitA / nale yaH samyagAtiSThetsa gacchedvadhyatAM mama // 8 uvAca damayantI taM naiSadhaM karuNaM vacaH // 23 puSkarasya tu vAkyena tasya vidveSaNena ca / udvepate me hRdayaM sIdantyaGgAni srvshH| paurA na tasminsatkAraM kRtavanto yudhiSThira // 9 tava pArthiva saMkalpaM cintayantyAH punaH punH||24 sa tathA nagarAbhyAze satkArArho na satkRtaH / hRtarAjyaM hRtadhanaM vivastraM kSucchramAnvitam / trirAtramuSito rAjA jalamAtreNa vartayan // 10 kathamutsRjya gaccheyamahaM tvAM vijane vane // 25 kSudhAsaMpIDyamAnastu nalo bahutithe'hani / zrAntasya te kSudhArtasya cintayAnasya tatsukham / . apazyacchakunAnkAMzciddhiraNyasadRzacchadAn // 11 vane ghore mahArAja nAzayiSyAmi te klamam // 26 sa cintayAmAsa tadA niSadhAdhipatirbalI / na ca bhAryAsamaM kiMcidvidyate bhiSajAM matam / . asti bhakSo mamAdyAyaM vasu cedaM bhaviSyati // 12 | auSadhaM sarvaduHkheSu satyametadravImi te // 27 tatastAnantarIyeNa vAsasA samavAstRNot / nala uvAca / tasyAntarIyamAdAya jagmuH sarve vihAyasA // 13 / evametadyathAttha tvaM damayanti sumadhyame / utpatantaH khagAste tu vAkyamAhustadA nalam / nAsti bhAryAsamaM mitraM narasyArtasya bheSajam // 28 dRSTvA digvAsasaM bhUmau sthitaM dInamadhomukham // 14 / na cAhaM tyaktukAmastvAM kimarthaM bhIru shngkse|| vayamakSAH sudurbuddhe tava vAso jihiirssvH| | tyajeyamahamAtmAnaM na tveva tvAmanindite // 29 AgatA na hi naH prItiH savAsasi gate tvyi|| 15 . dmyntyuvaac| .. tAnsamIkSya gatAnakSAnAtmAnaM ca vivAsasam / / yadi mAM tvaM mahArAja na vihAtumihecchasi / puNyazlokastato rAjA damayantImathAbravIt // 16 / tatkimarthaM vidarbhANAM panthAH samupadizyate // 30 yeSAM prakopAdaizvaryAtpracyuto'hamanindite / avaimi cAhaM nRpate na tvaM mAM tyaktumarhasi / prANayAtrAM na vinde ca duHkhitaH kssudhyaaditH||17 cetasA tvapakRSTena mAM tyajethA mahIpate // 31 yeSAM kRte na satkAramakurvanmayi naiSadhAH / panthAnaM hi mamAbhIkSNamAkhyAsi narasattama / ta ime zakunA bhUtvA vAso'pyapaharanti me // 18 atonimittaM zoka me vardhayasyamaraprabha // 32 vaiSamyaM paramaM prApto duHkhito gtcetnH| yadi cAyamabhiprAyastava rAjanprajediti / bhartA te'haM nibodhedaM vacanaM hitamAtmanaH // 19 sahitAveva gacchAvo vidarbhAnyadi manyase // 33 ete gacchanti bahavaH panthAno dakSiNApatham / vidarbharAjastatra tvAM pUjayiSyati mAnada / avantImRkSavantaM ca samatikramya parvatam // 20 tena tvaM pUjito rAjansukhaM vatsyasi no gRhe // 34 eSa vindhyo mahAzailaH payoSNI ca smudrgaa| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi AzramAzca maharSINAmamI puSpaphalAnvitAH // 21 assttpnycaasho'dhyaayH|| 58 //
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 59. 1] AraNyakaparva [3. 60.2 cintayitvAdhyagAdrAjA vastrArdhasyAvakartanam // 14 nala uvAca / kathaM vAso vikarteyaM na ca budhyeta me priyaa| yathA rAjyaM pituste tattathA mama na sNshyH| cintyaivaM naiSadho rAjA sabhAM paryacarattadA // 15 na tu tatra gamiSyAmi viSamasthaH kathaMcana // 1 paridhAvannatha nala itazcetazca bhaart| kathaM samRddho gatvAhaM tava hrssvivrdhnH| AsasAda sabhoddeze vikozaM khaDgamuttamam // 16 pariyUno gamiSyAmi tava zokavivardhanaH // 2 tenAdhaM vAsasazchitvA nivasya ca paraMtapaH / .. bRhadazva uvAca / suptAmutsRjya vaidarbhI prAdravadgatacetanaH // 17 iti bruvannalo rAjA damayantIM punaH punaH / tato nibaddhahRdayaH punarAgamya tAM sabhAm / sAntvayAmAsa kalyANI vAsaso'rdhena saMvRtAm // 3 damayantI tathA dRSTvA ruroda niSadhAdhipaH // 18 tAvekavastrasaMvItAvaTamAnAvitastataH / yAM na vAyuna cAdityaH purA pazyati me priyAm / kSutpipAsAparizrAntau sabhAM kAMcidupeyatuH // 4 . seyamadya sabhAmadhye zete bhUmAvanAthavat / / 19. tAM sabhAmupasaMprApya tadA sa niSadhAdhipaH / iyaM vastrAvakartena saMvItA cAruhAsinI / vaidA sahito rAjA niSasAda mahItale // 5 unmatteva varArohA kathaM buvA bhaviSyati // 20 . sa vai vivastro malino vikacaH paaNsugunntthitH| kathamekA satI bhaimI mayA virahitA shubhaa| : damayantyA saha zrAntaH suSvApa dharaNItale // 6 cariSyati vane ghore mRgavyAlaniSevite // 21 damayantyapi kalyANI nidrayApahRtA ttH| gatvA gatvA nalo rAjA punareti sabhAM muhuH / sahasA duHkhamAsAdya sukumArI tapasvinI // 7 AkRSyamANaH kalinA sauhRdenApakRSyate // 22 . suptAyAM damayantyAM tu nalo rAjA vizAM pte| dvidheva hRdayaM tasya duHkhitasyAbhavattadA / / zokonmathitacittAtmA na sma zete yathA purA // 8. | doleva muhurAyAti yAti caiva sabhAM muhuH // 23 sa tadrAjyApaharaNaM suhRttyAgaM ca srvshH| so'pakRSTastu kalinA mohitaH prAdravannalaH / vane ca taM paridhvaMsaM prekSya cintAmupeyivAn // 9 . suptAmutsRjya tAM bhAryAM vilapya karuNaM bahu // 24 kiM nu me syAdidaM kRtvA kiM nu me syAdakurvataH / naSTAtmA kalinA spRSTastattadvigaNayannRpaH / / kiM nu me maraNaM zreyaH parityAgo janasya vA // 10 jagAmaiva vane zUnye bhAryAmutsRjya duHkhitH||25 mAmiyaM hyanuraktedaM duHkhamApnoti mtkRte| .. iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi madvihInA tviyaM gacchetkadAcitsvajanaM prati // 11 ... ekonaSaSTitamo'dhyAyaH // 59 // mayA niHsaMzayaM duHkhamiyaM praapsytynuttmaa| . utsarge saMzayaH syAttu vindetApi sukhaM kvacit // 12 bRhadazva uvAca / sa vinizcitya bahudhA vicArya ca punaH punH| apakrAnte nale rAjandamayantI gtklmaa| . utsarge'manyata zreyo damayantyA narAdhipaH // 13 abudhyata varArohA saMtrastA vijane vane // 1 so'vastratAmAtmanazca tasyAzvApyekavastratAm / . | sApazyamAnA bhartAraM duHkhshoksmnvitaa| ... ma. bhA. 59 - 465 -
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 60. 2] mahAbhArate [ 3. 60.2 prAkrozaduccaiH saMtrastA mahArAjeti naiSadham // 2 anveSati sma bhartAraM vane zvApadasevite // 17 hA nAtha hA mahArAja hA svAminkiM jahAsi maam| unmattavadbhImasutA vilapantI tatastataH / hA hatAsmi vinaSTAsmi bhItAsmi vijane vane // 3 hA hA rAjaniti muhuritazcetazca dhAvati // 18 nanu nAma mahArAja dharmajJaH styvaagsi| tAM zuSyamANAmatyarthaM kurarImiva vAzatIm / kathamuktvA tathAsatyaM suptAmutsRjya mAM gataH // 4 karuNaM bahu zocantIM vilapantIM muhurmuhuH // 19 kathamutsRjya gantAsi vazyAM bhAryAmanuvratAm / sahasAbhyAgatAM bhaimImabhyAzaparivartinIm / . vizeSato'napakRte pareNApakRte sati // 5 jagrAhAjagaro grAho mahAkAyaH kSudhAnvitaH // 20 zakSyase tA giraH satyAH kartuM mayi narezvara / sA grasyamAnA grAheNa zokena ca praajitaa| yAstvayA lokapAlAnAM saMnidhau kathitAH purA // 6 nAtmAnaM zocati tathA yathA zocati naiSadham // 21 paryAptaH parihAso'yametAvAnpuruSarSabha / hA nAtha mAmiha vane grasyamAnAmanAthavat / bhItAhamasmi durdharSa darzayAtmAnamIzvara // 7 prAheNAnena vipine kimarthaM nAbhidhAvasi // 22 dRzyase dRzyase rAjanneSa tiSThasi naiSadha / kathaM bhaviSyasi punarmAmanusmRtya naiSadha / AvArya gulmairAtmAnaM kiM mAM na pratibhASase // 8 pApAnmuktaH punarlabdhvA buddhiM ceto dhanAni ca // 23 nRzaMsaM bata rAjendra yanmAmevaMgatAmiha / zrAntasya te kSudhArtasya pariglAnasya naiSadha / vilapantIM samAliGgatha nAzvAsayasi pArthiva // 9 kaH zramaM rAjazArdUla nAzayiSyati mAnada // 24 na zocAmyahamAtmAnaM na cAnyadapi kiNcn|| tAmakasmAnmRgavyAdho vicarangahane vne| kathaM nu bhavitAsyeka iti tvAM nRpa shocimi||10 AkrandatImupazrutya javenAbhisasAra ha // 25 kathaM nu rAjastRSitaH kSudhitaH zramakarzitaH / tAM sa dRSTvA tathA prastAmurageNAyatekSaNAm / sAyAhne vRkSamUleSu mAmapazyanbhaviSyasi // 11. tvaramANo mRgavyAdhaH samabhikramya vegitaH // 26 tataH sA tIvrazokArtA pradIpteva ca mnyunaa| mukhataH pATayAmAsa zastreNa nizitena h| itazcetazca rudatI paryadhAvata duHkhitA // 12 nirviceSTaM bhujaMgaM taM vizasya mRgajIvanaH // 27 muhurutpatate bAlA muhuH patati vihvalA / mokSayitvA ca tAM vyAdhaH prakSAlya salilena ca / muhurAlIyate bhItA muhuH krozati roditi // 13 samAzvAsya kRtAhArAmatha papraccha bhArata // 28 . sA tIvrazokasaMtaptA muhuniHzvasya vihvlaa| kasya tvaM mRgazAvAkSi kathaM cAbhyAgatA vanam / uvAca bhaimI niSkamya rodamAnA pativratA // 14 kathaM cedaM mahatkRcchaM prAptavatyasi bhAmini // 29 yasyAbhizApAhuHkhArto duHkhaM vindati naiSadhaH / damayantI tathA tena pRcchayamAnA vizAM pate / tasya bhUtasya taduHkhAhuHkhamabhyadhikaM bhavet // 15 sarvametadyathAvRttamAcacakSe'sya bhArata // 30 apApacetasaM pApo ya evaM kRtavAnnalam / tAmardhavastrasaMvItAM pInazroNipayodharAm / tasmAdduHkhataraM prApya jIvatvasukhajIvikAm // 16 sukumArAnavadyAGgI pUrNacandranibhAnanAm // 31 evaM tu vilapantI sA rAjJo bhAryA mhaatmnH| .. arAlapakSmanayanAM tathA madhurabhASiNIm / - 466 -
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 60. 32] AraNyakaparva [3. 61.20 lakSayitvA mRgavyAdhaH kAmasya vazameyivAn // 32 | | sA bahUnbhImarUpAMzca pizAcoragarAkSasAn / tAmatha zlakSNayA vAcA lubdhako mRdupuurvyaa| palbalAni taDAgAni girikUTAni srvshH| sAntvayAmAsa kAmArtastabudhyata bhAminI // 33 saritaH sAgarAMzcaiva dadarzAdbhutadarzanAn // 7. damayantI tu taM duSTamupalabhya ptivrtaa| yUthazo dadRze cAtra vidrbhaadhipnndinii| tIvraroSasamAviSTA prajajvAleva manyunA // 34 mahiSAnvarAhAngomAMyUnRkSavAnarapannagAn // 8 sa tu pApamatiH kSudraH pradharSayitumAturaH / tejasA yazasA sthityA zriyA ca parayA yutaa| durdharSA tarkayAmAsa dIptAmagnizikhAmiva / / 35 vaidarbhI vicaratyekA nalamanveSatI tadA // 9 damayantI tu duHkhArtA patirAjyavinAkRtA / nAbibhyatsA nRpasutA bhaimI tatrAtha kasyacit / atIsavAkpathe kAle zazApainaM ruSA kila // 36 dAruNAmaTavIM prApya bhartRvyasanakarzitA // 10 yathAhaM naiSadhAdanyaM manasApi na cintye|| vidarbhatanayA rAjanvilalApa suduHkhitaa| tathAyaM patatAM kSudraH parAsumaMgajIvanaH / / 37 bhartRzokaparItAGgI zilAtalasamAzritA // 11 uktamAtre tu vacane tayA sa mRgajIvanaH / damayantyuvAca / nyasuH papAta medinyAmagnidagdha iva drumH|| 38 siMhoraska mahAbAho niSadhAnAM jnaadhip| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ka nu rAjangato'sIha tyaktvA mAM nirjane vane // 12 . SaSTitamo'dhyAyaH // 6 // azvamedhAdibhirvIra kratubhiH svaaptdkssinnaiH| kathamiSTvA naravyAghra mayi mithyA pravartase // 13 bRhadazva uvAca / yattvayoktaM naravyAghra matsamakSaM mahAyute / sA nihatya mRgavyAdhaM pratasthe kamalekSaNA / kartumarhasi kalyANa tahataM pArthivarSabha // 14 . vanaM pratibhayaM zUnyaM jhillikAgaNanAditam // 1 yathoktaM vihagairhasaiH samIpe tava bhUmipa / siMhavyAghravarAhakSarurudvIpiniSevitam / matsakAze ca tairuktaM tadavekSitumarhasi // 15 nAnApakSigaNAkIrNaM mlecchataskarasevitam // 2 catvAra ekato vedAH sAGgopAGgAH savistarAH / shaalvennudhvaashvtthtindukemudkiNshukaiH|| svadhItA mAnavazreSTha satyamekaM kilaikataH // 16 arjunAriSTasaMchannaM candanaizca sazAlmalaiH // 3 tasmAdarhasi zatrughna satyaM kartuM narezvara / jambvAmralodhrakhadirazAkavetrasamAkulam / uktavAnasi yadvIra matsakAze purA vcH|| 17 kAzmaryAmalakaplakSakadambodumbarAvRtam // 4 hA vIra nanu nAmAhamiSTA kila tvaangh| badarIbilvasaMchannaM nyagrodhaizca samAkulam / asyAmaTavyAM ghorAyAM kiM mAM na pratibhASase // 18 priyAlatAlakhajUraharItakabibhItakaiH // 5 bhartsayatyeSa mAM raudro vyAttAsyo dAruNAkRtiH / nAnAdhAtuzatairnaddhAnvividhAnapi cAcalAn / araNyarAT kSudhAviSTaH kiM mAM na trAtumarhasi // 19 nikuJjAnpakSisaMghuSTAndarIzcAdbhutadarzanAH / na me tvadanyA subhage priyA itybrviistdaa| nadIH sarAMsi vApIzca vividhAMzca mRgadvijAn // 6 tAmRtAM kuru kalyANa puroktAM bhAratI nRpa // 20" -467 -
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 61. 21] ..mahAbhArate [3. 61.49 unmattAM vilapantIM mAM bhAryAmiSTAM nraadhip| | imaM ziloccayaM puNyaM shRnggairbhubhirucchritaiH| IpsitAmIpsito nAtha kiM mAM na prtibhaassse||21 virAjadbhirdivaspRgbhirnaikavarNairmanoramaiH // 35 kRzAM dInAM vivarNAM ca malinAM vasudhAdhipa / nAnAdhAtusamAkINaM vividhopalabhUSitam / vastrArdhaprAvRtAmekAM vilapantImanAthavat // 22 , asyAraNyasya mahataH ketubhUtamivocchritam // 36 yUthabhraSTAmivaikAM mAM hariNIM pRthulocana / siMhazArdUlamAtaGgavarAhakSamRgAyutam / na mAnayasi mAnAI rudatImarikarzana // 23 patatribhirbahuvidhaiH samantAdanunAditam // 37 mahArAja mahAraNye mAmihaikAkinI satIm / kiMzukAzokabakula'nAgairupazobhitam / AbhASamANAM svAM patnI kiM mAM na prtibhaassse||24 saridbhiH savihaMgAbhiH shikhraishcopshobhitm|| kulazIlopasaMpannaM cArasarvAGgazobhanam / . girirAjamimaM tAvatpRcchAmi nRpatiM prati // 38. nAdya tvAmanupazyAmi girAvasminnarottama / bhagavannacalazreSTha divyadarzana vizruta / vane cAsminmahAghore siMhavyAghraniSevite // 25 zaraNya bahukalyANa namaste'stu mahIdhara // 39 : zayAnamupaviSTaM vA sthitaM vA niSadhAdhipa / praName tvAbhigamyAhaM rAjaputrI nibodha mAm / / prasthitaM vA narazreSTha mama zokavivardhana // 26 rAjJaH snuSAM rAjabhAyA~ damayantIti vishrutaam||40 . ke nu pRcchAmi duHkhArtA tvadarthe zokakarzitA / rAjA vidarbhAdhipatiH pitA mama mhaarthH| kaJcidRSTastvayAraNye saMgatyeha nalo nRpaH // 27 bhImo nAma kSitipatizcAturvarNyasya rakSitA // 41 ko nu me kathayedadya vane'sminviSThitaM nalam / rAjasUyAzvamedhAnAM RtUnAM dakSiNAvatAm / abhirUpaM mahAtmAnaM paravyUhavinAzanam // 28 AhartA pArthivazreSThaH pRthucArvazcitekSaNaH // 42 yamanveSasi rAjAnaM nalaM padmanibhekSaNam / brahmaNyaH sAdhuvRttazca satyavAganasUyakaH / . ayaM sa iti kasyAdya zroSyAmi madhurAM girm||29 zIlavAnsusamAcAraH pRthuzrIdharmavicchuciH // 43 araNyarADayaM zrImAMzcaturdaSTro mahAhanuH / samyaggoptA vidarbhANAM nirjitArigaNaH prbhuH| zArdUlo'bhimukhaH praiti pRcchAmyenamazaGkitA // 30 tasya mAM viddhiH tanayAM bhagavaMstvAmupasthitAm // 44 bhavAnmRgANAmadhipastvamasminkAnane prbhuH| niSadheSu mahAzaila zvazuro me nRpottamaH / vidarbharAjatanayAM damayantIti viddhi mAm // 31 sugRhItanAmA vikhyAto vIrasena iti sma ha // 45 niSadhAdhipaterbhA nalasyAmitraghAtinaH / tasya rAjJaH suto vIraH zrImAnsatyaparAkramaH / , patimanveSatImekAM kRpaNAM zokakarzitAm / kramaprAptaM pituH skhaM yo rAjyaM samanuzAsti ha // 46 AzvAsaya mRgendraha yadi dRSTastvayA nalaH // 32 nalo nAmAridamanaH puNyazloka iti zrutaH / ... atha vAraNyanRpate nalaM yadi na shNssi| brahmaNyo vedavidvAgmI puNyakRtsomapo'gnicit // 47 mAmadasva mRgazreSTha vizokAM kuru duHkhitAm // 33 | yaSTA dAtA ca yoddhA ca samyakcaiva prazAsitA / zrutvAraNye vilapitaM mamaiSa mRgarAT svayam / tasya mAmacalazreSTha viddhi bhAryAmihAgatAm // 48 yAtyetAM mRSTasalilAmApagAM sAgaraMgamAm // 34 / tyaktazriyaM bhartRhInAmanAthAM vyasanAnvitAm / ... . -468 -
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 61. 49] - AraNyakaparva [3. 61.78 anveSamANAM bhartAraM taM vai naravarottamam // 49 sAbhivAdya tapovRddhAnvinayAvanatA sthitaa| ' khamullikhadbhiretairhi tvayA zRGgazatairnRpaH / khAgataM ta iti proktA taiH sarvaistApasaizca sA // 6.4 kazcidRSTo'calazreSTha vane'smindAruNe nalaH // 50 pUjAM cAsyA yathAnyAyaM kRtvA tatra tpodhnaaH| gajendravikramo dhImAndIrghabAhuramarSaNaH / AsyatAmityathocuste brUhi kiM karavAmahe // 65 vikrAntaH satyavAgdhIro bhartA mama mhaayshaaH| tAnuvAca varArohA kaccidbhagavatAmiha / niSadhAnAmadhipatiH kaccidRSTastvayA nalaH // 51 tapasyaniSu dharmeSu mRgapakSiSu cAnaghAH / ki mAM vilapatImekAM parvatazreSTha duHkhitAm / kuzalaM vo mahAbhAgAH svadharmacaraNeSu ca // 66 : girA nAzvAsayasyadya svAM sutAmiva duHkhitaam||52 tairuktA kuzalaM bhadre sarvatreti yshsvinii| vIra vikrAnta dharmajJa satyasaMdha mhiipte| bahi sarvAnavadyAGgi kA tvaM kiM ca cikiirsssi||67 yadyasyasminvane rAjandarzayAtmAnamAtmanA // 53 dRSTvaiva te paraM rUpaM dyutiM ca paramAmiha / kadA nu snigdhagambhIrAM jImUtasvanasaMnibhAm / vismayo naH samutpannaH samAzvasihi mA shucH||68 zroSyAmi naiSadhasyAhaM vAcaM tAmamRtopamAm // 54 asyAraNyasya mahatI devatA vA mhiibhRtH| vaidarbhItyeva kathitAM zubhAM rAjJo mahAtmanaH / asyA nu nadyAH kalyANi vada satyamanindite // 69 AnAyasAriNImRddhAM mama zokanibarhiNIm // 55 sAbravIttAnRSInnAhamaraNyasyAsya devatA / / iti sA taM girizreSThamuktvA paarthivnndinii| na cApyasya gireviprA na nadyA devatApyaham / / 70 damayantI tato bhUyo jagAma dizamuttarAm // 56 mAnuSI mAM vijAnIta yUyaM sarve tpodhnaaH| sA gatvA trInahorAtrAndadarza prmaanggnaa| vistareNAmidhAsyAmi tanme zRNuta sarvazaH // 71 tApasAraNyamatulaM divyakAnanadarzanam // 57 vidarbheSu mahIpAlo mImo nAma mhaadyutiH| vasiSThabhRgvatrisamaistApasairupazobhitam / tasya mAM tanayAM sarve jAnIta dvijsttmaaH|| 72 niyataiH saMyatAhArairdamazaucasamanvitaiH // 58 niSadhAdhipatirdhImAnnalo nAma mhaayshaaH| abbhakSairvAyubhakSaizca patrAhAraistathaiva ca / vIraH saMgrAmajidvidvAnmama bhartA vizAM ptiH||73 jitendriyairmahAbhAgaiH svargamArgadikSubhiH // 59 devatAbhyarcanaparo dvijAtijanavatsalaH / valkalAjinasaMvItairmunibhiH sNytendriyaiH|| goptA niSadhavaMzasya mahAbhAgo mahAdyutiH // 74 : tApasAdhyuSitaM ramyaM dadarzAzramamaNDalam // 60 satyavAgdharmavitprAjJaH stysNdho'rimrdnH| sA dRSTvaivAzramapadaM nAnAmRganiSevitam / brahmaNyo daivataparaH zrImAnparapuraMjayaH // 75 zAkhAmRgagaNaizcaiva tApasaizca samanvitam // 61 nalo nAma nRpazreSTho devraajsmdyutiH| subhraH sukezI suzroNI sukucA sudvijaannaa|| mama bhartA vizAlAkSaH puurnnenduvdno'rihaa|| 76 varcasvinI supratiSThA svazcitodyatagAminI // 62. AhartA RtumukhyAnAM vedvedaanggpaargH| / sA vivezAzramapadaM viirsensutpriyaa| sapatnAnAM mRdhe hantA ravisomasamaprabhaH // 77 / yoSidratnaM mahAbhAgA damayantI manasvinI / / 63 / sa kaizcinnikRtiprajJairakalyANainarAdhamaiH / -469 -
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 61. 78] mahAbhArate [ 3. 61. 107 AhUya pRthivIpAlaH satyadharmaparAyaNaH / kiM nu svapno mayA dRSTaH ko'yaM vidhirihAbhavat / devane kuzalairjiaurjito rAjyaM vasUni ca // 78 ka nu te tApasAH sarve ka tadAzramamaNDalam / / 93 tasya mAmavagacchadhvaM bhAryAM rAjarSabhasya vai|| ka sA puNyajalA ramyA naanaadvijnissevitaa|| damayantIti vikhyAtAM bhartRdarzanalAlasAm // 79 nadI te ca nagA hRdyAH phlpusspopshobhitaaH||94 sA vanAni girIMzcaiva sarAMsi sritstthaa|| dhyAtvA ciraM bhImasutA damayantI shucismitaa|' palvalAni ca ramyANi tathAraNyAni srvshH|| 80 bhartRzokaparA dInA vivarNavadanAbhavat / / 95 . anveSamANA bhartAraM nalaM raNavizAradam / sA gatvAthAparAM bhUmi bASpasaMdigdhayA giraa| mahAtmAnaM kRtAstraM ca vicarAmIha duHkhitA // 81 vilalApAzrupUrNAkSI dRSTvAzokataraM tataH // 96 kaJcidbhagavatAM puNyaM tapovanamidaM nRpH| upagamya taruzreSThamazokaM puSpitaM tdaa| bhavetprApto nalo nAma niSadhAnAM janAdhipaH // 82 pallavApIDitaM hRdyaM vihaMgairanunAditam // 97 yatkRte'hamidaM viprAH prapannA bhRzadAruNam / aho batAyamagamaH shriimaansminvnaantre| vanaM pratibhayaM ghoraM zArdUlamRgasevitam // 83 ApIDaibahubhirbhAti zrImAndramiDarADiva // 98. yadi kaizcidahorAtrairna drakSyAmi nalaM nRpam / vizokAM kuru mAM kSipramazoka priyadarzana / AtmAnaM zreyasA yokSye dehasyAsya vimocnaat||84 vItazokabhayAbAdhaM kaJcittvaM dRSTavAnnRpam // 99 ko nu me jIvitenArthastamRte puruSarSabham / nalaM nAmAridamanaM damayantyAH priyaM patim / / kathaM bhaviSyAmyadyAhaM bhartRzokAbhipIDitA // 85 niSadhAnAmadhipatiM dRSTavAnasi me priyam // 100 evaM vilapatImekAmaraNye bhImanandinIm / ekavastrArdhasaMvItaM sukumAratanutvacam / damayantImathocuste tApasAH satyavAdinaH // 86 vyasanenArditaM vIramaraNyamidamAgatam // 101 pradarkastava kalyANi kalyANo bhavitA shubhe| yathA vizokA gaccheyamazokanaga tatkuru / SayaM pazyAma tapasA kSipraM drakSyasi naiSadham // 87 satyanAmA bhavAzoka mama zokavinAzanAt // 102 niSadhAnAmadhipatiM nalaM ripunighAtinam / evaM sAzokavRkSaM tamArtA triH parigamya h|' bhaimi dharmabhRtAM zreSThaM drakSyase vigatajvaram / / 88 jagAma dAruNataraM dezaM bhaimI varAGganA // 103 vimuktaM sarvapApebhyaH sarvaratnasamanvitam / sA dadarza nagAnnaikAnnakAzca sritstthaa| tadeva nagarazreSThaM prazAsantamariMdamam / / 89 naikAMzca parvatAramyAnnaikAMzca mRgapakSiNaH // 104 dviSatAM bhayakartAraM suhRdAM zokanAzanam / kandarAMzca nitambAMzca nadAMzcAdbhutadarzanAn / patiM drakSyasi kalyANi kalyANAbhijanaM nRpam // 90 dadarza sA bhImasutA patimanveSatI tadA // 105 evamuktvA nalasyeSTAM mahiSIM pArthivAtmajAm / / gatvA prakRSTamadhvAnaM damayantI shucismitaa| antarhitAstApasAste sAgnihotrAzramAstadA // 91 / dadarzAtha mahAsA) hastyazvarathasaMkulam // 106 sA dRSTvA mahadAzcayaM vismitA abhvttdaa| uttarantaM nadI ramyAM prasannasalilAM zubhAm / damayantyanavadyAGgI viirsennRpsnussaa|| 92 / suzItatoyAM vistIrNAM hradinIM vetasairvRtAm // 107 - 470 -
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 61. 108 ] AraNyakaparva [ 3. 62.8 62 proddaSTAM krauJcakuraraizcakravAkopakUjitAm / ahaM sArthasya netA vai sArthavAhaH shucismite| kUrmagrAhajhaSAkIrNAM pulinadvIpazobhitAm // 108 manuSyaM nalanAmAnaM na pazyAmi yshsvini|| 122 sA dRSTvaiva mahAsAtha nalapatnI yazasvinI / kunyjrdviipimhissshaarduulkssmRgaanpi| upasarpya varArohA janamadhyaM viveza ha // 109 pazyAmyasminvane kaSTe amnussynissevite| unmattarUpA zokArtA tathA vstraardhsNvRtaa| tathA no yakSarADadya maNibhadraH prasIdatu // 123 kRzA vivarNA malinA pAMsudhvastaziroruhA // 110 sAbravIdvaNijaH sarvAnsArthavAhaM ca taM tataH / tAM dRSTvA tatra manujAH kecidbhItAH pradudruvuH / ka nu yAsyati sArtho'yametadAkhyAtumarhatha // 124 kecizcintAparAstasthuH kecittatra vicukruzuH // 111 sArthavAha uvAca / prahasanti sma tAM kecidabhyasUyanta cApare / sArtho'yaM cedirAjasya subAhoH satyavAdinaH / cakrustasyAM dayAM kecitpapracchuzcApi bhArata // 112 kSipraM janapadaM gantA lAbhAya manujAtmaje // 125 kAsi kasyAsi kalyANi kiM vA mRgayase vane / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tvAM dRSTvA vyathitAH smeha kaJcittvamasi mAnuSI // ekaSaSTitamo'dhyAyaH // 61 // vada satyaM vanasyAsya parvatasyAtha vA dishH| devatA tvaM hi kalyANi tvAM vayaM zaraNaM gatAH // 114 bRhadazva uvAca / yakSI vA rAkSasI vA tvamutAho'si vraanggnaa| sA tacchrutvAnavadyAGgI saarthvaahvcstdaa| sarvathA kuru naH svasti rksssvaasmaannindite||115 agacchattena vai sArdhaM bhartRdarzanalAlasA // 1 . yathAyaM sarvathA sArthaH kSemI zIghramito vrajet / atha kAle bahutithe vane mahati daarunne| . tathA vidhatsva kalyANi tvAM vayaM zaraNaM gtaaH||116 taDAgaM sarvatobhadraM padmasaugandhikaM mahat // 2 , tathoktA tena sArthena damayantI nRpaatmjaa| dadRzurvaNijo ramyaM prabhUtayavasendhanam / pratyuvAca tataH sAdhvI bhrtRvysnduHkhitaa| bahumUlaphalopetaM nAnApakSigaNairvRtam // 3 sArthavAhaM ca sArthaM ca janA ye cAtra kecn|| 117 taM dRSTvA mRSTasalilaM manoharasukhAvaham / / yUnaH sthavirabAlAzca sArthasya ca purogamAH / suparizrAntavAhAste nivezAya mano dadhuH // 4. mAnuSIM mAM vijAnIta manujAdhipateH sutAm / saMmate sArthavAhasya vivishurvnmuttmm| ... mRpasnuSAM rAjabhAyAM bhartRdarzanalAlasAm // 118 uvAsa sArthaH sumahAnvelAmAsAdya pazcimAm // 5 vidarbharANmama pitA bhartA rAjA ca naissdhH| athArdharAtrasamaye niHzabdastimite tadA / galI nAma mahAbhAgastaM maargaamypraajitm||119 / supte sArthe parizrAnte hastiyUthamupAgamat / yadi jAnIta nRpatiM kSipraM zaMsata me priyam / pAnIyAtha girinadI madaprasravaNAvilAm // 6. nalaM pArthivazArdUlamamitragaNasUdanam / / 120 mArga saMrudhya saMsuptaM padminyAH sArthamuttamam / vAmuvAcAnavadyAGgI sArthasya mahataH prabhuH / suptaM mamarda sahasA ceSTamAnaM mahItale // 7 sArthavAhaH zucirnAma zRNu kalyANi madvacaH // 121 / hAhAravaM pramuJcantaH sArthikAH zaraNArthinaH / . -471 - 3
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 62. 8] mahAmArate [ 3. 62. 34 vanagulmAMzca dhAvanto nidrAndhA mahato bhayAt / / pravizantIM tu tAM dRSTvA cedirAjapurIM tadA / keciddantaiH karaiH kecitkecitpadbhyAM hatA narAH // 8 anujagmustato bAlA grAmiputrAH kutUhalAt // 20 gokharoSTrAzvabahulaM padAtijanasaMkulam / sA taiH parivRtAgacchatsamIpaM raajveshmnH| , bhayAtaM dhAvamAnaM tatparasparahataM tadA // 9 tAM prAsAdagatApazyadrAjamAtA janairvRtAm // 21 ghorAnnAdAnvimuJcanto nipeturdhrnniitle|| sA janaM vArayitvA taM praasaadtlmuttmm| vRkSeSvAsajya saMbhagnAH patitA viSameSu c| Arogya vismitA rAjandamayantImapRcchata // 22 tathA tannihataM sarva samRddhaM sArthamaNDalam // 10 evamapyasukhAviSTA bibharSi paramaM vapuH / athAparedyuH saMprApte hataziSTA janAstadA / bhAsi vidyudivAbhreSu zaMsa me kAsi kasya vaa||23 vanagulmAdviniSkramya zocanto vaizasaM kRtam / na hi te mAnuSaM rUpaM bhUSaNairapi varjitam / bhrAtaraM pitaraM putraM sakhAyaM ca janAdhipa // 11 asahAyA narebhyazca nodvijasyamaraprabhe // 24.. azocattatra vaidarbhI kiM nu me duSkRtaM kRtam / tacchrutvA vacanaM tasyA bhaimI vacanamabravIt / yo'pi me nirjane'raNye saMprApto'yaM janArNavaH / mAnuSIM mAM vijAnIhi bhartAraM samanuvratAm // 25 hato'yaM hastiyUthena mandabhAgyAnmamaiva tu // 12 sairandhrI jAtisaMpannAM bhujiSyAM kAmavAsinIm / prAptavyaM suciraM duHkhaM mayA nUnamasaMzayam / phalamUlAzanAmekAM yatrasAyaMpratizrayAm // 26 : nAprAptakAlo mriyate zrutaM vRddhAnuzAsanam // 13 asaMkhyeyaguNo bhartA mAM ca nityamanuvrataH / / yannAhamaya mRditA hastiyUthena duHkhitaa| bhartAramapi taM vIraM chAyevAnapagA sadA // 27 : na hyadaivakRtaM kiMcinnarANAmiha vidyate // 14 tasya daivAtprasaGgo'bhUdatimAtraM sma devane / na ca me bAlabhAve'pi kiMcidvyapakRtaM kRtam / dyUte sa nirjitazcaiva vanameko'bhyupeyivAn // 28 karmaNA manasA vAcA yadidaM duHkhamAgatam // 15 tamekavasanaM vIramunmattamiva vihvalam / manye svayaMvarakRte lokapAlAH samAgatAH / AzvAsayantI bhartAramahamanvagamaM vanam // 29 . pratyAkhyAtA mayA tatra nalasyArthAya devatAH / sa kadAcidvane vIraH ksmiNshcitkaarnnaantre| . nUnaM teSAM prabhAvena viyogaM prAptavatyaham // 16 kSutparItaH suvimanAstadapyekaM vyasarjayat // 30 / evamAdIni duHkhAni sA vilapya varAGganA / tamekavasanaM nanamunmattaM gatacetasam / ittaziSTaiH saha tadA brAhmaNairvedapAragaiH / / anuvrajantI bahulA na svapAmi nizAH sadA // 31 agacchadrAjazArdUla duHkhazokaparAyaNA // 17 tato bahutithe kAle suptAmutsRjya mAM kacit / gacchantI sA cirAtkAlAtpuramAsAdayanmahat / vAsaso'dhaM paricchidya tyktvaanmaamnaagsm||32 sAyAhne cedirAjasya subAhoH satyavAdinaH / taM mArgamANA bhartAraM dahyamAnA dinakSapAH / vastrArdhakartasaMvItA praviveza purottamam // 18 | na vindAmyamaraprakhyaM priyaM prANadhanezvaram // 33 tAM vivarNAM kRzAM dInAM muktkeshiimmaarjnaam|| tAmajhuparipUrNAkSI vilapantI tathA bahu / unmattAmiva gacchantIM dadRzuH puravAsinaH // 19 / rAjamAtAbravIdAtA bhaimImArtatarA svayam // 34 . -472 -
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 62. 35] AraNyakaparva [3.63. 19 vasasva mayi kalyANi prItirme tvayi vrtte| mayA pralabdho brahmarSiranAgAH sumahAtapAH / mRgayiSyanti te bhadre bhartAraM puruSA mama // 35 tena manyuparItena zapto'smi manujAdhipa // 5 atha vA svymaagcchetpridhaavnnitsttH| tasya zApAnna zaknomi padAdvicalituM padam / ihaiva vasatI bhadre bhartAramupalapsyase // 36 upadekSyAmi te zreyasrAtumarhati mAM bhavAn // 6 rAjamAturvacaH zrutvA damayantI vaco'bravIt / sakhA ca te bhaviSyAmi matsamo nAsti pannagaH / samayenotsahe vastaM tvayi vIraprajAyini // 37 laghuzca te bhaviSyAmi zIghramAdAya gaccha mAm // 7 ucchiSTaM naiva bhuJjIyAM na kuryA pAdadhAvanam / . evamuktvA sa nAgendro babhUvAGguSThamAtrakaH / na cAhaM puruSAnanyAnsaMbhASeyaM kathaMcana // 38 taM gRhItvA nalaH prAyAduddezaM dAvavarjitam // 8 prArthayedyadi mAM kazciddaNDyaste sa pumAnbhavet / AkAzadezamAsAdya vimuktaM kRSNavartmanA / bharturanveSaNArthaM tu pazyeyaM brAhmaNAnaham // 39 utsraSTukAmaM taM nAgaH punaH karkoTako'bravIt // 9 yadyevamiha kartavyaM vasAmyahamasaMzayam / padAni gaNayangaccha svAni naiSadha kAnicit / ato'nyathA na me vAso vartate hRdaye kcit||40 tatra te'haM mahArAja zreyo dhAsyAmi yatparam // 10 tAM prahRSTena manasA rAjamAtedamabravIt / tataH saMkhyAtumArabdhamadazaddazame pade / sarvametatkariSyAmi diSTyA te vratamIdRzam // 41 tasya daSTasya tadrUpaM kSipramantaradhIyata // 11 evamuktvA tato bhaimI rAjamAtA vizAM pate / sa dRSTvA vismitastasthAvAtmAnaM vikRtaM nalaH / uvAcedaM duhitaraM sunandA nAma bhArata // 42 svarUpadhAriNaM nAgaM dadarza ca mahIpatiH // 12 sairandhrImabhijAnISva sunande devarUpiNIm / tataH karkoTako nAgaH sAntvayannalamabravIt / etayA saha modasva nirudvignamanAH svayam // 43 mayA te'ntarhitaM rUpaM na tvA vidyurjanA iti|| 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yatkRte cAsi vikRto duHkhena mahatA nl| dvissssttitmo'dhyaayH|| 62 // viSeNa sa madIyena tvayi duHkhaM nivatsyati // 14 viSeNa saMvRtairgAtrairyAvattvAM na vimokSyati / bRhadazva uvAca / tAvattvayi mahArAja duHkhaM vai sa nivatsyati // 15 utsRjya damayantI tu nalo rAjA vizAM pte|.. anAgA yena nikRtastvamana) janAdhipa / dadarza dAvaM dahyantaM mahAntaM gahane vane // 1 krodhAdasUyayitvA taM rakSA me bhavataH kRtA // 16 tatra zuzrAva madhye'gnau zabdaM bhUtasya kasyacit / na te bhayaM naravyAghra daMSTribhyaH zatruto'pi vaa| abhidhAva naletyuccaiH puNyazloketi cAsakRt // 2 brahmavidyazca bhavitA matprasAdAnnarAdhipa // 17 mA bhairiti nalaJcoktvA madhyamagneH pravizya tam / / rAjanviSanimittA ca na te pIDA bhaviSyati / dadarza nAgarAjAnaM zayAnaM kuNDalIkRtam // 3 ... saMgrAmeSu ca rAjendra zazvajayamavApsyasi / / 18 sa nAgaH prAJjalirbhUtvA vepamAno nalaM tdaa| gaccha rAjannitaH sUto bAhuko'hamiti bruvan / uvAca viddhi mAM rAjannAgaM karkoTakaM nRpa // 4 samIpamRtuparNasya sa hi vedAkSanaipuNam / .. ma.bhA. 60 - 473 -
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 63. 19] mahAbhArate [3. 64. 19 ayodhyA nagarI ramyAmadhaiva niSadhezvara // 19 | tvAmupasthAsyatazcemau nityaM vaarssnneyjiivlau| sa te'kSahRdayaM dAtA rAjAzvahRdayena vai / etAbhyAM raMsyase sAdhaM vasa vai mayi bAhuka // 7 ikSvAkukulajaH zrImAnmitraM caiva bhaviSyati // 20 bRhadazva uvAca / bhaviSyasi yadAkSajJaH zreyasA yokSyase tdaa| evamukto nalastena nyavasattatra pUjitaH / sameSyasi ca dAraistvaM mA sma zoke manaH kRthaaH| RtuparNasya nagare sahavArSNeyajIvalaH // 8 . rAjyena tanayAbhyAM ca satyametadbhavImi te // 21 sa tatra nivasanarAjA vaidarbhImanucintayan / . svarUpaM ca yadA draSTumicchethAstvaM marAdhipa / sAyaM sAyaM sadA ce zlokamekaM jagAda h||9 saMsmartavyastadA te'haM vAsazcedaM nivaasyeH|| 22 | ka nu sA kSutpipAsArtA zrAntA zete tpsvinii| anena vAsasAcchannaH svarUpaM pratipatsyase / smarantI tasya mandasya kaM vA sAdyopatiSThati // 10 ityuktvA pradadAvasmai divyaM vAsoyugaM tadA // 23 evaM bruvantaM rAjAnaM nizAyAM jIvalo'bravIt / evaM nalaM samAdizya vAso dattvA ca kaurava / / kAmenAM zocase nityaM zrotumicchAmi baahuk|| 11 nAgarAjastato rAjaMstatraivAntaradhIyata // 24 tamuvAca nalo rAjA mandaprajJasya kasyacit / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi AsIdvahumatA nArI tasyA dRDhataraM ca sH|| 12 triSaSTitamo'dhyAyaH // 13 // sa vai kenacidarthena tayA mando vyayujyata / . viprayuktazca mandAtmA bhramatyasukhapIDitaH // 13 bRhadazva uvaac| dahyamAnaH sa zokena divaaraatrmtndritH| tasminnantarhite nAge prayayau naiSadho nalaH / nizAkAle smaraMstasyAH zlokamekaM sma gAyati // 14 RtuparNasya nagara prAvizaddazame'hani // 1 sa vai bhramanmahIM sAM kacidAsAdya kiNcn| sa rAjAnamupAtiSThadvAhuko'hamiti bruvan / vasatyanahastaduHkhaM bhUya evAnusaMsmaran // 15 azvAnAM vAhane yuktaH pRthivyAM nAsti matsamaH // 2 sA tu taM puruSaM nArI kRcchre'pyanugatA vane / arthakRcchreSu caivAhaM praSTavyo naipuNeSu ca / tyaktA tenAlpapuNyena duSkaraM yadi jIvati // 16 annasaMskAramapi ca jAnAmyanyairvizeSataH // 3 ekA bAlAnabhijJA ca maargaannaamtthocitaa| yAni zilpAni loke'sminyaccApyanyatsuduSkaram / kSutpipAsAparItA ca duSkaraM yadi jIvati // 1. sarva yatiSye tatkartumRtuparNa bharasva mAm // 4 zvApadAcarite nityaM vane mahati daarunne| RtuparNa uvAca / tyaktA tenAlpapuNyena mandaprajJena mAriSa // 18 . vasa bAhuka bhadraM te sarvametatkariSyasi / ityevaM naiSadho rAjA damayantImanusmaran / zIghrayAne sadA buddhirdhIyate me vizeSataH // 5 / ajJAtavAsamavasadrAjJastasya nivezane // 19 sa tvamAtiSTha yogaM taM yena zIghrA hayA mama / iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi bhaveyurazvAdhyakSo'si vetanaM te zataM zatAH // 6 catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 6 //
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. 65. 1] AraNyarUpave [3. 65.27 patizokAkulAM dInAM zuSkasrotAM nadImiva // 13 bRhadazva uvaac| vidhvastaparNakamalAM vitrAsitavihaMgamAm / hRtarAjye nale bhImaH sabhArye preSyatAM gte| hastihastaparikliSTAM vyAkulAmiva padminIm // 14 dvijAnprasthApayAmAsa naladarzanakAjhyA // 1 sukumArI sujAtAGgI ratnagarbhagRhocitAm / saMvideza ca tAnbhImo vasu dattvA ca puSkalam / dahamAnAmivoSNena mRNAlImaciroddhRtAm // 15. sugayadhvaM nalaM caiva damayantIM ca me sutAm // 2 rUpaudAryaguNopetAM maNDanArhAmamaNDitAm / . asminkarmaNi niSpanne vijJAte niSadhAdhipe / candralekhAmiva navAM vyomni nIlAbhrasaMkRtAm // 16 gavAM sahasraM dAsyAmi yo vastAvAnayiSyati / kAmabhogaiH priyahInAM hInAM bandhujanena c| agrahAraM ca dAsyAmi prAmaM nagarasaMmitam // 3 | dehaM dhArayatI dInAM bhartRdarzanakAyayA // 17 na cecchakyAvihAnetuM damayantI nalo'pi vaa| bhartA nAma paraM nAryA bhUSaNaM bhuussnnairvinaa| jAtamAtre'pi dAsyAmi gavAM dazazataM dhanam // 4 eSA virahitA tena zobhanApi na zobhate // 18 ityuktAste yayurhRSTA brAhmaNAH sarvatodizam / duSkaraM kurute'tyarthaM hIno yadanayA nalaH / purarASTrANi cinvanto naiSadhaM saha bhAryayA // 5 dhArayatyAtmano dehaM na zokenAvasIdati // 19 / tatazcedipurI ramyA sudevo nAma bai dvijH| imAmasitakezAntAM zatapatrAyatekSaNAm / vicinvAno'tha vaidarbhImapazyadrAjavezmani / sukhAhA~ duHkhitAM dRSTvA mamApi byathate manaH // 20 puNyAhavAcane rAjJaH sunandAsahitAM sthitAm // 6 kadA nu khalu duHkhasya pAraM yAsyati vai shubhaa| mandaprakhyAyamAnena rUpeNApratimena tAm / bhartuH samAgamAtsAdhvI rohiNI zazino ythaa||21 pinaddhAM dhUmajAlena prabhAmiva vibhAvasoH // 7 asyA nUnaM punarlAbhAnnaiSadhaH prItimeSyati / tAM samIkSya vizAlAkSImadhikaM malinAM kRzAm / rAjA rAjyaparibhraSTaH punarlabdhveva medinIm // 22 tarkayAmAsa bhaimIti kAraNairupapAdayan // 8 tulyazIlavayoyuktAM tulyAbhijanasaMyutAm / - sudeva uvaac| naiSadho'rhati vaidIM taM ceyamasitekSaNA // 23 . yatheyaM me purA dRSTA tthaaruupeymnggnaa| yuktaM tasyAprameyasya vIryasattvavato mayA / kRtArtho'smyadya dRSTvemA lokakAntAmiva zriyam // 9 samAzvAsayituM bhAyA~ patidarzanalAlasAm 24 pUrNacandrAnanAM zyAmAM cAravRttapayodharAm / ayamAzvAsayAmyenAM pUrNacandranibhAnanAm / kurvantI prabhayA devI sarvA vitimirA dizaH // 10 adRSTapUrvA duHkhasya duHkhAtA dhyAnatatparAm // 25 cArupadmapalAzAkSI manmathasya ratImiva / bRhadazva uvAca / iSTAM sarvasya jagataH pUrNacandraprabhAmiva // 11 / / evaM vimRzya vividhaiH kAraNairlakSaNaizca tAm / vidarbhasarasastasmAdevadoSAdivoddhRtAm / | upagamya tato bhaimI sudevo brAhmaNo'bravIt // 26 malapaGkAnuliptAGgI mRNAlImiva tAM bhRzam // 12 / ahaM sudevo vaidarbhi bhrAtuste dayitaH sakhA / paurNamAsImiva nizAM rAhugrastanizAkarAm / / bhImasya vacanAdrAjJastvAmanveSTumihAgataH // 27
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ haiM. 6. 28 ] mahAbhArate [3. 66. kuMzalI te pitA rAjJi janitrI bhrAtarazca te| damayantyA gataH sAdhaM na prajJAyata karhicit // 3 AyuSmantau kuzalinau tatrasthau dArakau ca te / / te vayaM damayantyarthe carAmaH pRthivImimAm / tvatkRte bandhuvargAzca gatasattvA ivAsate // 28 seyamAsAditA bAlA tava putranivezane // 4 . amijJAya sudevaM tu damayantI yudhisstthir| asyA rUpeNa sadRzI mAnuSI neha vidyte| paryapRcchattataH sankrimeNa suhRdaH svakAn // 29 asyAzcaiva dhruvormadhye sahajaH pipluruttamaH / .. loda ca bhRzaM rAjanvaidarbhI shokkrshitaa| zyAmAyAH padmasaMkAzo lakSito'ntarhito mayA // 6 dRSTvA sudevaM sahasA bhrAturiSTaM dvijottamam // 30 malena saMvRto hyasyAstanvabhreNeva cndrmaaH| :: tato rudantIM tAM dRSTvA sunandA zokakarzitAm / cihnabhUto vibhUtyarthamayaM dhAtrA vinirmitaH // 6. sudevena sahaikAnte kathayantI ca bhArata // 31 pratipatkaluSevendorlekhA nAti viraajte| janitryai preSayAmAsa sairandhrI rudate bhRzam / / na cAsyA nazyate rUpaM vapurmalasamAcitam / ... brAhmaNena samAgamya tAM veda yadi manyase // 32 asaMskRtamapi vyaktaM bhAti kAJcanasaMnibham / / atha cedipatermAtA raajnyshvaantHpuraattdaa| / anena vapuSA bAlA piplunAnena caiva h| jagAma yatra sA bAlA brAhmaNena sahAbhavat // 33 lakSiteyaM mayA devI pihito'mirivoSmaNA // 8 tataH sudevamAnAyya rAjamAtA vizAM pate / bRhadazva uvaac| papraccha bhAryA kasyeyaM sutA vA kasya bhaaminii||34 tacchrutvA vacanaM tasya sudevasya vizAM pte| . kathaM ca naSTA jJAtibhyo bharturvA vaamlocnaa| sunandA zodhayAmAsa piplupracchAdanaM malam // 9 . tvayA ca viditA vipra kathamevaMgatA satI // 35. sa malenApakRSTena piplustasyA vyroct| etadicchAmyahaM tvatto jJAtuM srvmshesstH| damayantyAstadA vyabhre namasIva nizAkaraH // 10 tatvena hi mamAcakSva pRcchantyA devarUpiNIm // 36 piplu dRSTvA sunandA ca rAjamAtA ca bhArata / evamuktastayA rAjansudevo dvijasattamaH / rudantyau tAM pariSvajya muhUrtamiva tasthatuH / sukhopaviSTa AcaSTa damayantyA yathAtatham // 37 utsRjya bASpaM zanakai rAjamAtedamabravIt // 11 . iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi bhaginyA duhitA me'si piplunAnena suucitaa| , paJcaSaSTitamo'dhyAyaH // 65 // ahaM ca tava mAtA ca rAjanyasya mahAtmanaH / / sute dazArNAdhipateH sudAmnazcArudarzane // 12 sudeva uvAca / bhImasya rAjJaH sA dattA vIrabAhorahaM punaH / vidarbharAjo dharmAtmA bhImo bhiimpraakrmH| tvaM tu jAtA mayA dRSTA dazArNeSu piturgRhe // 13 suteyaM tasya kalyANI damayantIti vizrutA // 1 yathaiva te piturgehaM tathedamapi bhAmini / rAjA tu naiSadho nAma vIrasenasuto nalaH / yathaiva hi mamaizvaryaM damayanti tathA tava // 14 / bhAryeyaM tasya kalyANI puNyazlokasya dhImataH // 2 | tAM prahRSTena manasA damayantI vizAM pte| sa vai dyUte jito bhrAtrA hRtarAjyo mhiiptiH| abhivAdya mAturbhaginImidaM vacanamabravIt // 15 -476 -
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 66. 16] AraNyakaparva [3. 67.17 ajJAyamAnApi satI sukhamasamyuSiteha vai| bASpeNa pihitA rAjannottaraM kiMcidabravIt / / 2 sarvakAmaiH suvihitA rakSyamANA sadA tvayA // 16 tadavasthAM tu tAM dRSTvA sarvamantaHpuraM tdaa| sukhAtsukhataro vAso bhaviSyati na saMzayaH / hAhAbhUtamatIvAsIbhRzaM ca proda ha // 3 . ciraviproSitAM mAtAmanujJAtumarhasi // 17 tato bhImaM mahArAja bhAryA vacanamabravIt / / dArakI ca hi me nItau vasatastatra bAlakau / damayantI tava sutA bhartAramanuzocati // 4 .... pitrA vihInau shokaato mayA caiva kathaM nu tau // 18 apakRSya ca lajjAM mAM svayamuktavatI nRpa / yadi cApi priyaM kiMcinmayi krtumihecchsi| prayatantu tava preSyAH puNyazlokasya darzane // 5 vidarbhAnyAtumicchAmi zIghraM meM yAnamAMdiza // 19 tayA pracodito rAjA braahmnnaanvshvrtinH| bADhamityeva tAmuktvA hRSTA mAtRSvasA nRp| prAsthApayadizaH sarvA yatadhvaM naladarzane // 6 guptAM balena mahatA putrasyAnumate tataH // 20 tato vidrbhaadhipteniyogaadraahmnnrssbhaaH| prasthApayadrAjamAtA zrImatA nrvaahinaa| damayantImatho dRSTvA prasthitAH smetyathAbruvan // 5 yAnena bharatazreSTha svannapAnaparicchadAm // 21 ... atha tAnabravIdraimI sarvarASTreSvidaM vcH| / tataH sA nacirAdeva vidarbhAnagamacchubhA / . bruvadhvaM janasaMsatsu tatra tatra punaH punaH // 8 to tu bandhujanaH sarvaH prahRSTaH pratyapUjayat // 22 ka nu tvaM kitava chittvA vastrArdhaM prasthito mama / sarvAnkuzalino dRSTvA bAndhavAndArakI ca tau| utsRjya vipine suptAmanuraktAM priyAM priya // 9 mAtaraM pitaraM caiva sarvaM caiva sakhIjanam // 23 sA vai yathA samAdiSTA tatrAste tvtprtiikssinnii| devatAH pUjayAmAsa brAhmaNAMzca yshsvinii| dahyamAnA bhRzaM bAlA vastrArdhenAbhisaMvRtA // 10 vidhinA pareNa kalyANI damayantI vizAM pate // 24 tasyA rudantyAH satataM tena zokena pArthiva / atarpayatsudevaM ca gosahasreNa paarthivH| prasAdaM kuru vai vIra prativAkyaM dadasva ca // 11' prIto dRSTvaiva tanayAM grAmeNa draviNena ca // 25 etadanyacca vaktavyaM kRpAM kuryAdyathA myi| / sA vyuSTA rajanI tatra piturvezmani bhaaminii| vAyunA dhUyamAno hi vanaM dahati pAvakaH // 12 vizrAntA mAtaraM rAjannidaM vacanamabravIt // 26 bhartavyA rakSaNIyA ca patnI hi patinA sdaa|| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tannaSTamubhayaM kasmAddharmajJasya satastava // 13. . SaTSaSTitamo'dhyAyaH // 66 // khyAtaH prAjJaH kulInazca sAnukrozazca tvaM sdaa|' saMvRtto niranukrozaH zaGke madbhAgyasaMkSayAt // 14 .. damayantyuvAca / sa kuruSva maheSvAsa dayAM mayi nrrssm| mAM cedicchasi jIvantI mAtaH satyaM bravImi te / AnRzaMsyaM paro dharmastvatta eva hi me zrutam // 15 naravIrasya vai tasya nalasyAnayane yata // 1 evaM bruvANAnyadi vaH pratibyAddhi kshcn| - bRhadazva uvaac| ... sa naraH sarvathA jJeyaH kazcAsau ka ca vrtte||16 damayantyA tathoktA tu sA devI bhRshduHkhitaa| / yacca vo vacanaM zrutvA brUyAtprativaco naraH / - -
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 67. 17 ] mahAbhArate [3. 68.24 tadAdAya vacaH kSipraM mamAvedyaM dvijottamAH // 17 AtmAnamAtmanA satyo jitasvargA na saMzayaH / yathA ca vo na jAnIyAcarato bhImazAsanAt / rahitA bhartRbhizcaiva na krudhyanti kadAcana // 8 punarAgamanaM caiva tathA kAryamatandritaiH // 18 viSamasthena mUDhena paribhraSTasukhena c| yadi vAsau samRddhaH syAdyadi vApyadhano bhavet / yatsA tena parityaktA tatra na krodbhumarhati // 9 yadi vApyarthakAmaH syAjjJeyamasya cikIrSitam // 19 prANayAtrAM pariprepsoH shkunaihRtvaassH| evamuktAstvagacchaMste brAhmaNAH sarvatodizam / AdhibhirdahyamAnasya zyAmA na krodbhumarhati // 10 nalaM mRgayituM rAjaMstathA vyasaninaM tadA // 20 satkRtAsatkRtA vApi patiM dRSTvA tathAgatam / te purANi sarASTrANi prAmAnghoSAMstathAzramAn / bhraSTarAjyaM zriyA hInaM zyAmA na kroDumarhati // 11 anveSanto nalaM rAjannAdhijagmurdvijAtayaH // 21 tasya tadvacanaM zrutvA tvarito'hamihAgataH / taca vAkyaM tathA sarve tatra tatra vizAM pate / zrutvA pramANaM bhavatI rAjJazcaiva nivedaya // 12 zrAvayAMcakrire viprA damayantyA yatheritam // 22 etacchrutvAzrupUrNAkSI parNAdasya vizAM pte| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi damayantI raho'bhyetya mAtaraM pratyabhASata // 13 saptaSaSTitamo'dhyAyaH // 6 // ayamartho na saMvedyo bhImeM mAtaH kathaMcana / tvatsaMnidhau samAdekSye sudevaM dvijasattamam // 14 bRhadazva uvaac| / yathA na nRpatirbhImaH pratipadyeta me matam / atha dIrghasya kAlasya parNAdo nAma vai dvijH| tathA tvayA prayattavyaM mama cetpriyamicchasi // 15 pratyetya nagaraM bhaimImidaM vacanamabravIt // 1 yathA cAhaM samAnItA suvenAzu bAndhavAn / naiSadhaM mRgayAnena damayanti divAnizam / tenaiva maGgalenAzu sudevo yAtu mAciram / ayodhyA nagarI gatvA bhAGgasvarirupasthitaH // 2 samAnetuM nalaM mAtarayodhyAM nagarImitaH // 16 zrAvitazca mayA vAkyaM tvadIyaM sa mahAjane / vizrAntaM ca tataH pazcAtparNAdaM dvijasattamam / RtuparNo mahAbhAgo yathoktaM varavarNini // 3 arcayAmAsa vaidarbhI dhanenAtIva bhAminI // 17 tacchrutvA nAbravItkiMcituparNo nraadhipH| nale cehAgate vipra bhUyo dAsyAmi te vasu / na ca pAriSadaH kazcidbhASyamANo mayAsakRt // 4 tvayA hi me bahu kRtaM yathA nAnyaH kariSyati / anujJAtaM tu mAM rAjJA vijane kazcidabravIt / yadbhAhaM sameSyAmi zIghrameva dvijottama / / 18 RtuparNasya puruSo bAhuko nAma nAmataH // 5 evamukto'rcayitvA tAmAzIrvAdaiH sumaGgalaiH / sUtastasya narendrasya virUpo hrasvabAhukaH / gRhAnupayayau cApi kRtArthaH sa mahAmanAH // 19 zIghrayAne sukuzalo mRSTakartA ca bhojane // 6 tatazcAnAyya taM vipraM damayantI yudhiSThira / sa viniHzvasya bahuzo ruditvA ca muhurmuhuH / abravItsaMnidhau mAturduHkhazokasamanvitA // 20 kuzalaM caiva mAM pRSvA pazcAdidamabhASata // 7 gatvA sudeva nagarImayodhyAvAsinaM nRpam / vaiSamyamapi saMprAptA gopAyanti kulstriyH| RtuparNa vaco brUhi patimanyaM cikIrSati / -18 -
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 68. 21] . AraNyakaparva [3. 69.21 AsthAsyati puna:mI damayantI svayaMvaram // 21 pratijAnAmi te satyaM gamiSyasi narAdhipa / tatra gacchanti rAjAno rAjaputrAzca sarvazaH / / | ekAhrA puruSavyAghra vidarbhanagarI nRpa // 9 yathA ca gaNitaH kAlaH zvobhUte sa bhaviSyati // 22 tataH parIkSAmazvAnAM cakre rAjansa bAhukaH / yadi saMbhAvanIyaM te gaccha zIghramariMdama / azvazAlAmupAgamya bhAGgasvarinRpAjJayA // 10 sUryodaye dvitIyaM sA bhartAraM varayiSyati / sa tvaryamANo bahuza RtuparNena bAhukaH / na hi sa jJAyate vIro nalo jIvanmRto'pi vaa||23 adhyagacchatkRzAnazvAnsamarthAnadhvani kSamAn // 11 evaM tayA yathoktaM vai gatvA rAjAnamabravIt / tejobalasamAyuktAnkulazIlasamanvitAn / RtuparNa mahArAja suvo brAhmaNastadA // 24 varjitAllakSaNa_naiH pRthuprothAnmahAhanUn / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi zuddhAndazabhirAvataiH sindhujaanvaatrNhsH|| 12 * assttssssttitmo'dhyaayH|| 68 // dRSTvA tAnabravIdrAjA kiNcitkopsmnvitH| kimidaM prArthitaM kartuM pralabdhavyA hi te vayam // 13 bRhadazva uvAca / kathamalpabalaprANA vakSyantIme hayA mama / zrutvA vacaH sudevasya RtuparNo narAdhipaH / mahAnadhvA ca turagairgantavyaH kathamIdRzaiH // 14 sAntvayazlakSNayA vAcA bAhukaM pratyabhASata // 1 bAhuka uvAca / vidarbhAnyAtumicchAmi damayantyAH svayaMvaram / ete hayA gamiSyanti vidarbhAnnAtra saMzayaH / ekAhrA hayatattvajJa manyase yadi bAhuka // 2 athAnyAnmanyase rAjanbrUhi kAnyojayAmi te // 15 evamuktasya kaunteya tena rAjJA nalasya h| _ RtuparNa uvAca / vyadIryata mano duHkhAtpradadhyau ca mahAmanAH // 3 tvameva hayatattvajJaH kuzalazcAsi bAhuka / damayantI bhavedetatkuryAdduHkhena mohitA / yAnmanyase samarthAMstvaM kSipraM tAneva yojaya // 16 asmadarthe bhavedvAyamupAyazcintito mahAn // 4 bRhadazva uvaac| nRzaMsaM bata vaidarbhI kartukAmA tapasvinI / tataH sadazvAMzcaturaH kulazIlasamanvitAn / mayA kSudreNa nikRtA pApenAkRtabuddhinA // 5 yojayAmAsa kuzalo javayuktArathe nalaH // 17 strIsvabhAvazcalo loke mama doSazca dAruNaH / tato yuktaM rathaM rAjA samArohattvarAnvitaH / syAdevamapi kuryAtsA vivazA gtsauhRdaa| atha paryapatanbhUmau jAnubhiste hayottamAH // 18 mama zokena saMvinA nairAzyAttanumadhyamA // 6 tato naravaraH zrImAnnalo rAjA vizAM pate / na caiva karhicitkuryAtsApatyA ca vizeSataH / sAntvayAmAsa tAnazvAMstejobalasamanvitAn // 19 yadatra tathyaM pathyaM ca gatvA vetsyAmi nizcayam / | razmibhizca samudyamya nalo yAtumiyeSa sH| RtuparNasya vai kAmamAtmArthaM ca karomyaham // 7 sRtamAropya vArSNeyaM javamAsthAya vai param // 20 iti nizcitya manasA bAhuko diinmaansH| te codyamAnA vidhinA bAhukena hayottamAH / kRtAJjaliruvAcedamRtuparNa narAdhipam // 8 samutpeturivAkAzaM rathinaM mohayanniva // 21 .. -479 -
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 69. 22] mahAbhArate . [3. 70.14 tathA tu dRSTvA tAnazvAnvahato vaatrNhsH| ayodhyAdhipati/mAnvismayaM paramaM yayau // 22 rayaghoSaM tu taM zrutvA hayasaMgrahaNaM ca tt| vArSNeyazcintayAmAsa bAhukasya hayajJatAm // 23 kiM nu syAnmAtalirayaM devarAjasya saarthiH| . tathA hi lakSaNaM vIre bAhuke dRzyate mahat // 24 zAlihotro'tha kiM nu syAddhayAnAM kulatattvavit / mAnuSaM samanuprApto vapuH paramazobhanam // 25 / utAho khidbhavedrAjA nalaH prpurNjyH| so'yaM nRpatirAyAta ityevaM samacintayat // 26 atha vA yAM nalo veda vidyAM tAmeva bAhukaH / / tulyaM hi lakSaye jJAnaM bAhukasya nalasya ca // 27 api cedaM vayastulyamasya manye nalasya ca / nAyaM nalo mahAvIryastadvidyastu bhaviSyati // 28 pracchannA hi mahAtmAnazcaranti pRthivImimAm / ... daivena vidhinA yuktAH zAstroktaizca virUpaNaiH // 29 bhavettu matibhedo me gAtravairUpyatAM prati / pramANAtparihInastu bhavediti hi me matiH // 30 kyApramANaM tattulyaM rUpeNa tu viparyayaH / nalaM sarvaguNairyuktaM manye bAhukamantataH // 31 hRdayena mahArAja puNyazlokasya sArathiH // 32 RtuparNastu rAjendra bAhukasya hayajJatAm / cintayanmumude rAjA sahavArSNeyasArathiH // 33 . balaM vIrya tathotsAhaM hayasaMgrahaNaM ca tat / . paraM yatnaM ca saMprekSya parAM mudamavApa ha // 34 " iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi . .. ekonasaptatitamo'dhyAyaH // 69 // acireNAticakrAma khecaraH khe caranniva // 1 . tathA prayAte tu rathe tadA bhAGgavaripaH / uttarIyamathApazyaddaSTaM parapuraMjayaH // 2 tataH sa tvaramANastu paTe nipatite tdaa| prahISyAmIti taM rAjA nalamAha mahAmanAH // 3... nigRhISva mahAbuddhe hayAnetAnmahAjavAn / .. vArSNeyo yAvadetaM me paTamAnayatAmiti // 4... nalastaM pratyuvAcAtha dUre bhraSTaH paTastava / yojanaM samatikrAnto na sa zakyastvayA punH||5 evamukte nalenAtha tadA bhAGgavaritRpaH / AsasAda vane rAjanphalavantaM bibhItakam // 6 taM dRSTvA bAhukaM rAjA tvaramANo'bhyabhASata / mamApi sUta pazya tvaM saMkhyAne paramaM balam // 7 sarvaH sarva na jAnAti sarvajJo nAsti kshcn| naikatra pariniSThAsti jJAnasya puruSe kacit // 8 vRkSe'sminyAni parNAni phalAnyapi ca bAhuka / patitAni ca yAnyatra tatraikamadhikaM zatam / ekapatrAdhika patraM phalamekaM ca bAhuka // 9 paJca koTyo'tha patrANAM dvayorapi ca zAkhayoH / pracinuhyasya zAkhe dve yAzcApyanyAH prazAkhikAH / AbhyAM phalasahasre dve paJconaM zatameva ca // 10 tato rathAdavaplutya rAjAnaM bAhuko'bravIt / parokSamiva me rAjankatthase zatrukarzana // 11 atha te gaNite rAjanvidyate na proksstaa| pratyakSaM te mahArAja gaNayiSye bibhItakam // 12 ahaM hi nAbhijAnAmi bhavedevaM na veti c| .. saMkhyAsyAmi phalAnyasya pazyataste jnaadhip| .. muhUrtamiva vArSNeyo razmInyacchatu vAjinAm // 13 tamabravInnRpaH sUtaM nAyaM kAlo vilambitum / bAhukastvabravIdenaM paraM yatnaM samAsthitaH // 14 . bRhadazva uvaac| sa nadIH parvatAMzcaiva vanAni ca sarAMsi c|
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8.70. 15 ] Aramyakaparva [3. TH.2 pratIkSasva muhUrta tvamatha vA tvarate bhvaan| | taM zaptumaicchatkupito niSadhAdhipatirnalaH // 29.. eSa yAti zivaH panthA yAhi vaarssnneysaarthiH||15 tamuvAca kalirbhAto vepamAnaH kRtAJjaliH / abravItuparNastaM saantvynkurunndn| kopaM saMyaccha nRpate kIrtiM dAsyAmi te parAm // 30 tvameva yantA nAnyo'sti pRthivyAmapi bAhuka // 16 / indrasenasya jananI kupitA mAzapatpurA / tvatkRte yAtumicchAmi vidarbhAnhayakovida / yadA tvayA parityaktA tato'haM bhRzapIDitaH // 31 zaraNaM tvAM prapanno'smi na vighnaM kartumarhasi // 17 / avasaM tvayi rAjendra suduHkhamaparAjita / kAmaM ca te kariSyAmi yanmAM vakSyasi baahuk| viSeNa nAgarAjasya dahyamAno divAnizam // 32 vidarbhAnyadi yAtvAdya sUrya darzayitAsi me // 18 ye ca tvAM manujA loke kIrtayiSyantyatandritAH / athAbravIdvAhukastaM saMkhyAyemaM bibhItakam / / matprasUtaM bhayaM teSAM na kadAcidbhaviSyati // 33 . tato vidarbhAnyAsyAmi kuruSvedaM vaco mama // 19 evamukto nalo rAjA nyayacchatkopamAtmanaH / ..... akAma iva taM rAjA gaNayasvetyuvAca h| tato bhItaH kaliH kSipraM praviveza bimItakam / .. so'vatIrya rathAttUrNa zAtayAmAsa taM drumam // 20. kalistvanyena nAdRzyatkathayannaiSadhena vai // 34 tataH sa vismayAviSTro rAjAnamidamabravIt / tato gatajvaro rAjA naiSadhaH prviirhaa| gaNayitvA yathoktAni tAvantyeva phalAni ca // 21 saMpranaSTe kalau rAjansaMkhyAyAtha phalAnyuta // 35 .. atyadbhutamidaM rAjandRSTavAnasmi te balam / mudA paramayA yuktastejasA ca pareNa h| zrotumicchAmi tAM vidyAM yathaitajjJAyate nRpa // 22 rathamAruhya tejasvI prayayau javanaihayaiH / tamuvAca tato rAjA tvarito gamane tdaa| bibhItakazcAprazastaH saMvRttaH kalisaMzrayAt // 36 viddhyakSahRdayajJaM mAM saMkhyAne ca vizAradam // 23 hayottamAnutpatato dvijAniva punaH punH| bAhukastamuvAcAtha dehi vidyAmimAM mama / .. nalaH saMcodayAmAsa prahRSTenAntarAtmanA // 37. matto'pi cAzvahRdayaM gRhANa puruSarSabha / / 24.. vidarbhAbhimukho rAjA prayayau sa mahAmanAH / RtuparNastato rAjA bAhukaM kAryagauravAt / nale tu samatikrAnte kalirapyagamagRhAn // 38 : hayajJAnasya lobhAca tthetyevaabrviidvcH||25|| tato gatajvaro rAjA nalo'bhUtpRthivIpate / yatheSTaM tvaM gRhANedamakSANAM hRdayaM prm| vimuktaH kalinA rAjanarUpamAtraviyojitaH // 39 nikSepo me'zvahRdayaM tyayi tiSThatu bAhuka / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi evamuktvA dadau vidyAmRtuparNo nalAya vai // 26 / spttitmo'dhyaayH||7|| tasyAmahRdayajJasya zarIrAnniHsRtaH kliH| / karkoTakaviSaM tIkSNaM mukhAtsatatamudvaman // 27 bRhadazva uvAca / kalestasya tadArtasya zApAgniH sa viniHsRtH| tato vidarbhAnsaMprAptaM sAyAhne satyavikramam / sa tena karzito rAjA dIrghakAlamanAtmavAn / / 28 RtuparNa janA rAjJe bhImAya pratyavedayan // 1 taso viSavimuktAtmA svruupmkrotkliH| .. .. sa bhImavacanAdrAjA kuNDinaM prAvizatpuram / ..." ma. bhA. 61
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 71.2] mahAbhArate [3.71.30 3 nAdayArathaghoSeNa sarvAH sopadizo daza // 2 Aruroha mahadvezma puNyazlokadidRkSayA // 16 tatastaM rathanirghoSaM nalAzvAstatra zuzruvuH / / tato madhyamakakSAyAM dadarza rathamAsthitam / zrutvA ca samahRSyanta pureva nalasaMnidhau // 3 / / RtupaNaM mahIpAlaM sahavArSNeyabAhukam // 17 damayantI ca zuzrAva rathaghoSaM nalasya tam / sto'vatIrya vArSNeyo bAhukazca rathottamAt / yathA meghasya nadato gambhIraM jaladAgame // 4 hayAMstAnavamucyAtha sthApayAmAsatU ratham // 18.' nalena saMgRhIteSu pureva nalavAjiSu / so'vatIye rathopasthAitaparNo narAdhipaH / sadRzaM rathanirghoSaM mene bhaimI tathA hayAH // 5 upatasthe mahArAja bhImaM bhImaparAkramama // 19 prAsAdasthAzca zikhinaH zAlAsthAzcaiva vAraNAH / taM bhImaH pratijagrAha pUjayA parayA ttH| hayAzca zuzruvustatra rathaghoSaM mahIpateH // 6 akasmAtsahasA prAptaM strImatraM na sma vindati // 20 te zrutvA rathanirghoSaM vAraNAH shikhinstthaa| kiM kArya svAgataM te'stu rAjJA pRSTazca bhArata / praNedurunmukhA rAjanmeghodayamivekSya h||7 nAbhijajJe sa nRpatirduhitrarthe samAgatam // 21 dmyntyuvaac| RtuparNo'pi rAjA sa dhiimaanstypraakrmH| yathAsau rathanirghoSaH pUrayanniva medinIm / rAjAnaM rAjaputraM vA na sma pazyati kaMcana / mama hAdayate ceto nala eSa mhiiptiH||8 naiva svayaMvarakathAM na ca viprasamAgamam // 22 adya candrAbhavaktraM taM na pazyAmi nalaM ydi| tato vigaNayanarAjA manasA kosalAdhipaH / asaMkhyeyaguNaM vIraM vinaziSyAmyasaMzayam // 9 Agato'smItyuvAcainaM bhavantamabhivAdakaH // 23 yadi vai tasya vIrasya baahvornaadyaahmntrm|| rAjApi ca smayanbhImo manasAbhivicintayat / pravizAmi sukhasparza vinaziSyAmyasaMzayam // 10 adhikaM yojanazataM tasyAgamanakAraNam // 24 yadi mAM meghanirghoSo nopagacchati naiSadhaH / prAmAnbahUnatikramya nAdhyagacchadyathAtatham / adya cAmIkaraprakhyo vinaziSyAmyasaMzayam // 11 alpakArya vinirdiSTaM tasyAgamanakAraNam // 25 yadi mAM siMhavikrAnto mttvaarnnvaarnnH| naitadevaM sa nRpatistaM satkRtya vyasarjayat / nAbhigacchati rAjendro vinaziSyAmyasaMzayam // 12 vizrAmyatAmiti vadanchAnto'sIti punaH punH||26 na smarAmyanRtaM kiMcinna smarAmyanupAkRtam / sa satkRtaH prahRSTAtmA prItaH prItena pArthivaH / na ca paryuSitaM vAkyaM svaireSvapi mahAtmanaH // 13 / rAjapreSyairanugato diSTaM vezma samAvizat / / 27 prabhuH kSamAvAnvIrazca mRdurdAnto jitendriyaH / RtuparNe gate rAjanvArSNeyasahite nRpe| raho'nIcAnuvartI ca klISavanmama naissdhH|| 14 bAhuko rathamAsthAya rathazAlAmupAgamat // 28 guNAMstasya smarantyA me tatparAyA divAnizam / sa mocayitvA tAnazvAnparicArya ca shaastrtH| hRdayaM dIryata idaM zokAtpriyavinAkRtam // 15 svayaM caitAnsamAzvAsya rathopastha upAvizat // 29 bRhadazva uvaac| damayantI tu zokArtA dRSTvA bhAGgasvariM nRpam / evaM vilapamAnA sA naSTasaMjJeva bhaart| | sUtaputraM ca vArSNeyaM bAhukaM ca tathAvidham // 30 -482
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 71. 31] AraNyakaparva [3. 72.20 cintayAmAsa vaidarbhI kasyaiSa rathanisvanaH / dvitIyo damayantyA vai zvobhUta iti bhAmini // 8 nalasyeva mahAnAsInna ca pazyAmi naiSadham // 31 zrutvA taM prasthito rAjA zatayojanayAyibhiH / vArSNeyena bhavennUnaM vidyA saivopazikSitA / hayairvAtajavairmukhyairahamasya ca saarthiH||9 . tenAsya sthanirghoSo nalasyeva mahAnabhUt / / 32 keshinyuvaac| Aho khituparNo'pi yathA rAjA nalastathA / . atha yo'sau tRtIyo vaH sa kutaH kasya vA punaH / tato'yaM rathanirghoSo naiSadhasyeva lakSaye // 33 tvaM ca kasya kathaM cedaM tvayi karma samAhitam // 10 evaM vitarkayitvA tu damayantI vizAM pte| bAhuka uvaac| dUtIM prasthApayAmAsa naiSadhAnveSaNe nRpa // 34 puNyazlokasya vai sUto vArSNeya iti vishrutH| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sanale vidrute bhadre bhAGgaskharimupasthitaH // 11 . ekasaptatitamo'dhyAyaH // 71 // ahamapyazvakuzalaH sUdatve ca suniSThitaH / 72 RtuparNena sArathye bhojane ca vRtaH svayam // 12 damayantyuvAca / kezinyuvAca / gaccha kezini jAnIhi ka eSa rathavAhakaH / atha jAnAti vArSNeyaH ka nu rAjA nalo gataH / upaviSTo rathopasthe vikRto hrasvabAhukaH // 1 kathaMcittvayi vaitena kathitaM syAttu bAhuka // 13 : abhyetya kuzalaM bhadre mRdupUrva samAhitA / bAhuka uvAca / pRcchethAH puruSa hyenaM yathAtattvamanindite // 2 ihaiva putrau nikSipya nalasyAzubhakarmaNaH / atra me mahatI zaGkA bhavedeSa nalo nRpH| gatastato yathAkAmaM naiSa jAnAti naiSadham // 14 tathA ca me manastuSTihRdayasya ca nirvRtiH // 3 na cAnyaH puruSaH kazcinnalaM vetti yazasvini / ayAzcainaM kathAnte tvaM parNAdavacanaM yathA / gUDhazcarati loke'sminnaSTarUpo mhiiptiH||15 prativAkyaM ca suzroNi budhyethAstvamanindite // 4 / Atmaiva hi nalaM vetti yA cAsya tdnntraa| - bRhadazva uvaac| na hi vai tAni liGgAni nalaM zaMsanti karhi cit||16 evaM samAhitA gatvA dUtI bAhukamabravIt / keshinyuvaac| damayantyapi kalyANI prAsAdasthAnvavaikSata // 5 yo'sAvayodhyAM prathamaM gatavAnbrAhmaNastadA / kezinyuvAca / imAni nArIvAkyAni kathayAnaH punaH punaH // 17 svAgataM te manuSyendra kuzalaM te bravImyaham / ka nu tvaM kitava chittvA vastrArdhaM prasthito mama / damayantyA vacaH sAdhu nibodha puruSarSabha // 6 utsRjya vipine suptAmanuraktAM priyAM priya // 18 kadA vai prasthitA yUyaM kimarthamiha cAgatAH / / sA vai yathA samAdiSTA tatrAste tvatpratIkSiNI / tattvaM brUhi yathAnyAyaM vaidarbhI shrotumicchti||7 / dahyamAnA divArAnaM vastrArthenAbhisaMvRtA // 19 bAhuka uvaac| tasyA rudantyAH satataM tena duHkhena pArthiva / zrutaH svayaMvaro rAjJA kausalyena yazasvinA / prasAdaM kuru vai vIra prativAkyaM prayaccha ca // 20 - 483 -
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 72. 21] mahAbhArate [ 3. 78. in tasyAstatpriyamAkhyAnaM prabravIhi mhaamte| tatra saMceSTamAnasya saMlakSyaM te viceSTitam // 3. tadeva vAkyaM vaidarbhI zrotumicchatyaninditA // 21 na cAsya pratibandhena deyo'gnirapi bhAmini / etacchrutvA prativacastasya dattaM tvayA kil| yAcate na jalaM deyaM smygtvrmaannyaa||4 yatpurA tatpunastvatto vaidarbhI zrotumicchati // 22 etatsarva samIkSya tvaM caritaM me nivedy| .... bRhadazva uvaac| yaccAnyadapi pazyethAstaccAkhyeyaM tvayA mama // 5: evamuktasya kezinyA nalasya kurunndn| damayantyaivamuktA sA jagAmAthAzu keshinii| .:hRdayaM vyathitaM cAsIdazrupUrNe ca locane // 23 nizAmya ca hayajJasya liGgAni punarAgamat // 6 sa nigRhyAtmano duHkhaM dahyamAno mhiiptiH|. sA tatsarvaM yathAvRttaM damanyatyai nyvedyt| bASpasaMdigdhayA vAcA punarevedamatravIt // 24::: nimittaM yattadA dRSTaM bAhuke divyamAnuSam // 7 vaiSamyamapi saMprAptA gopAyanti kulstriyH| .. - keshinyuvaac| . . AtmAnamAtmanA satyo jitasvargA na sNshyH||25 dRDhaM zucyupacAro'sau na mayA mAnuSaH kvacit / rahitA bhartRbhizcaiva na krudhyanti kdaacn| dRSTapUrvaH zruto vApi damayanti tathAvidhaH // 8 prANAMzcAritrakavacA dhArayantIha sastriyaH // 26 haskhamAsAdya saMcAraM nAsau vinamate kacit / prANayAtrAM pariprepsoH shkunairhRtvaassH| ... taM tu dRSTvA yathAsaGgamutsarpati ythaasukhm| AdhibhirdahyamAnasya zyAmA na kroddhumarhati // 27 saMkaTe'pyasya sumahadvivaraM jAyate'dhikam // 9 // satkRtAsatkRtA vApi patiM dRSTvA tthaagtm| RtuparNasya cArthAya bhojanIyamanekazaH / bhraSTarAjyaM zriyA hInaM kSudhitaM vyasanAplutam // 28 preSitaM tatra rAjJA ca mAMsaM subahu pAzavam // 10 evaM bruvANastadvAkyaM nalaH paramaduHkhitaH / tasya prakSAlanArthAya kumbhastatropakalpitaH / na bASpamazakatsoDhuM prasoda ca bhArata // 29 / sa tenAvekSitaH kumbhaH pUrNa evAbhavattadA // 11 . tataH sA kezinI gatvA damayantyai nyvedyt| . tataH prakSAlanaM kRtvA samadhizritya baahukH| tatsarvaM kathitaM caiva vikAraM caiva tasya tam // 30 tRNamuSTiM samAdAya AvidhyanaM samAdadhat // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi atha prajvalitastatra sahasA hvyvaahnH| .. dvisaptatitamo'dhyAyaH // 72 // tadadbhutatamaM dRSTvA vismitAhamihAgatA // 13 , anyacca tasminsumahadAzcarya lakSitaM myaa| bRhadazva uvAca / yadagnimapi saMspRzya naiva dahyatyasau shbhe||14 damayantI tu tacchrutvA bhRzaM zokaparAyaNA / .. chandena codakaM tasya vahatyAvarjitaM drutam / / zaGkamAnA nalaM taM vai kezinImidamabravIt // 1 / atIva cAnyatsumahadAzcarya dRSTavatyaham // 15 .. gaccha kezini bhUyastvaM parIkSAM kuru baahuke| . yatsa puSpANyupAdAya hastAbhyAM mamRde shnaiH| abruvANA samIpasthA caritAnyasya lakSaya // 2 mRdyamAnAni pANibhyAM tena puSpANi tAnyatha // 16 yadA ca kiMcitkuryAtsa kAraNaM tatra bhaamini| . bhUya eva sugandhIni hRSitAni bhvnti.c| . -484 -
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 73. 17] AraNyakaparva [ 3. 74. 16 etAnyadbhutakalpAni dRSTvAhaM drutamAgatA // 17 Agatya kezinI kSipraM damayantyai nyvedyt|| 1.. bRhadazva uvAca / damayantI tato bhUyaH preSayAmAsa keshiniim|| damayantI tu tacchrutvA puNyazlokasya ceSTitam / mAtuH sakAzaM duHkhArtA nalazaGkAsamutsukA // 2: amanyata nalaM prAptaM karmaceSTAbhisUcitam // 18 . parIkSito me bahuzo bAhuko nlshngkyaa| sA zaGkamAnA bhartAraM nalaM baahukruupinnm| rUpe me saMzayastvekaH svayamicchAmi veditum // 3 kezinI zkSNa yA vAcA rudatI punarabravIt // 19 / sa vA pravezyatAM mAtA vaanujnyaatumrhsi| punargaccha pramattasya baahuksyopsNskRtm| viditaM vAtha vAjJAtaM piturme saMvidhIyatAm // 4, mahAnasAcchRtaM mAMsaM samAdAyaihi bhAmini // 20 | evamuktA tu vaidA sA devI bhiimmbrviit| sA gatvA bAhuke vyagre tanmAMsamapakRSya c| | duhitustamabhiprAyamanvajAnAJca pArthivaH // 5. atyuSNameva tvaritA tatkSaNaM priykaarinnii| . sA vai pitrAbhyanujJAtA mAtrA ca bhrtrssbh| damayantyai tataH prAdAtkezinI kurunandana // 21.. nalaM pravezayAmAsa yatra tasyAH prtishryH||6 : socitA nalasiddhasya mAMsasya bahuzaH puraa| taM tu dRSTvA tathAyuktaM damayantI nalaM tdaa| / prAzya matvA nalaM sUdaM prAkrozadbhazaduHkhitA // 22 tIvrazokasamAviSTA babhUva vrvrnninii||7 vaiklavyaM ca paraM gatvA prakSAlya ca mukhaM ttH| tataH kASAyavasanA jaTilA mlpkinii| mithunaM preSayAmAsa kezinyA saha bhArata // 23 damayantI mahArAja bAhukaM vAkyamabravIt // 8 indrasenAM saha bhrAtrA samabhijJAya baahukH| dRSTapUrvastvayA kazciddharmajJo nAma baahuk| abhidrutya tato rAjA pariSvajyAGkamAnayat // 24 suptAmutsRjya vipine gato yaH puruSaH striyam // 9 bAhukastu samAsAdya sutau sursutopmau| ... anAgasaM priyAM bhAryAM vijane zramamohitAm / bhRzaM duHkhaparItAtmA sasvaraM proda h||25 apahAya tu ko gacchetpuNyazlokamRte nalam // 10 naiSadho darzayitvA tu vikAramasakRttadA / kiM nu tasya mayA kAryamaparAddhaM mahIpateH / utsRjya sahasA putrau kezinImidamabravIt // 26 yo mAmutsRjya vipine gatavAnnidrayA hRtAm // 11 idaM susadRzaM bhadre mithunaM mama putryoH| sAkSAddevAnapAhAya vRto yaH sa mayA purA / tato dRSTvaiva sahasA bASpamutsRSTavAnaham // 27 anuvratAM sAbhikAmAM putriNIM tyaktavAnkatham // 12 bahuzaH saMpatantIM tvAM janaH zaGketa dosstH| agnau pANigRhItAM ca haMsAnAM vacane sthitAm / / kyaM ca dezAtithayo gaccha bhadre namo'stu te // 28 bhariSyAmIti satyaM ca pratizrutya ka tadgatam // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi damayantyA bruvantyAstu srvmetdriNdm| . trisaptatitamo'dhyAyaH // 73 // zokajaM vAri netrAbhyAmasukhaM prAsravadvahu / / 14 / atIva kRSNatArAbhyAM raktAntAbhyAM jalaM tu tat / . bRhadazva uvaac| parisravannalo dRSTvA zokAta idamabravIt // 15 : sarva vikAraM dRSTvA tu pRNyazlokasya dhiimtH| | mama rAjyaM pranaSTaM yannAhaM tatkRtavAnsvayam / ... -485 74
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 74. 16 ] mahAmArate [3. 75. 20 kalinA tatkRtaM bhIru yacca tvAmahamatyajam // 16 samartho yojanazataM gantumazvairnarAdhipa // 5 tvayA tu dharmabhRcchreSThe zApenAbhihataH puraa| .. tathA cemau mahIpAla bhaje'haM caraNau tava / vanasthayA duHkhitayA zocantyA mAM vivAsasam // 17 yathA nAsatkRtaM kiMcinmanasApi carAmyaham // 6 sa maccharIre tvacchApAddahyamAno'vasatkaliH / ayaM carati loke'sminbhUtasAkSI sdaagtiH| ' tvacchApadagdhaH satataM so'nAviva samAhitaH // 18 eSa muzcatu me prANAnyadi pApaM carAmyaham // 7.' mama ca vyavasAyena tapasA caiva nirjitH| tathA carati tigmAMzuH pareNa bhuvanaM sdaa| . duHkhasyAntena cAnena bhavitavyaM hi nau shubhe||19 sa vimuzcatu me prANAnyadi pApaM carAmyaham // 8 vimucya mAM gataH pApaH sa tato'hamihAgataH / candramAH sarvabhUtAnAmantazcarati sAkSivat / tvadarthaM vipulazroNi na hi me'nyatprayojanam // 20 sa vimuJcatu me prANAnyadi pApaM carAmyaham / / 9 kathaM nu nArI bhartAramanuraktamanuvratam / ete devAstrayaH kRtsnaM trailokyaM dhArayanti vai / utsajya varayedanyaM yathA tvaM mIru karhicita // 21 vibruvantu yathAsatyamete vAdya tyajantu mAm / / 10 dUtAzcaranti pRthivIM kRtsnAM nRpatizAsanAt / / evamukte tato vAyurantarikSAdabhASata / bhaimI kila sma bhartAraM dvitIyaM varayiSyati / / 22 naiSA kRtavatI pApaM nala satyaM bravImi te // 11 svairavRttA ythaakaammnuruupmivaatmnH| . rAjazIlanidhiH sphIto damayantyA surakSitaH / zrutvaiva caivaM tvarito bhAgasvarirupasthitaH // 23 sAkSiNo rakSiNazcAsyA vayaM trInparivatsarAn // 12 damayantI tu tacchrutvA nalasya paridevitam / upAyo vihitazcAyaM tvdrthmtulo'nyaa| prAJjalirvepamAnA ca bhItA vacanamabravIt // 24 na hyekAlA zataM gantA tvadRte'nyaH pumAniha // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi upapannA tvayA bhaimI tvaM ca bhaimyA mahIpate / catuHsaptatitamo'dhyAyaH // 7 // nAtra zaGkA tvayA kAryA saMgaccha saha bhAryayA // 14 tathA bruvati vAyau tu puSpavRSTiH papAta h| damayantyuvAca / devadundubhayo nedurvavau ca pavanaH zivaH // 15 na mAmarhasi kalyANa pApena parizaGkitum / tadadbhutatamaM dRSTvA nalo rAjAtha bhArata / mayA hi devAnutsRjya vRtastvaM niSadhAdhipa // 1 damayantyAM vizaGkAM tAM vyapAkarSadariMdamaH // 16 tavAbhigamanAthaM tu sarvato brAhmaNA gatAH / tatastadvanamarajaH prAvRNodvasudhAdhipaH / vAkyAni mama gAthAbhirgAyamAnA dizo daza // 2 saMsmRtya nAgarAjAnaM tato lebhe vapuH svakam / / 17 tatastvAM brAhmaNo vidvAnparNAdo nAma pArthiva / svarUpiNaM tu bhartAraM dRSTvA bhImasutA tadA / abhyagacchatkosalAyAmRtuparNanivezane // 3 prAkrozaduccairAliGgaya puNyazlokamaninditA // 18 tena vAkye hRte samyakprativAkye tathAhRte / bhaimImapi nalo rAjA bhrAjamAno yathA purA / upAyo'yaM mayA dRSTo naiSadhAnayane tava // 4 sakhaje svasutau cApi yathAvatpratyanandata // 19 tvAmRte na hi loke'nya ekAhrA pRthiviipte| / tataH svorasi vinyasya vaktraM tasya zubhAnanA / -486
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 75. 20] AraNyakArva [3.76. 18 pItA tena duHkhena nizazvAsAyatekSaNA // 20 tato babhUva nagare sumahAnharSanisvanaH / tathaiva maladigdhAGgI pariSvajya zucismitA / janasya saMprahRSTasya nalaM dRSTvA tathAgatam // 5 / suciraM puruSavyAghraM tasthau sAzrupariplutA // 21 azobhayacca nagaraM ptaakaadhvjmaalinm| tataH sarvaM yathAvRttaM damayantyA nalasya ca / siktasaMmRSTapuSpADhyA rAjamArgAH kRtAstadA // 6 bhImAyAkathayatprItyA vaidA jananI nRpa // 22 dvAri dvAri ca paurANAM puSpabhaGgaH prklpitH| tato'bravInmahArAjaH kRtazaucamahaM nlm| ArcitAni ca sarvANi devatAyatanAni ca // 7 damayantyA sahopetaM kAlyaM draSTA sukhoSitam // 23 RtuparNo'pi zuzrAva bAhukacchaminaM nlm| . tatastau sahitau rAtriM kathayantau purAtanam / damayantyA samAyuktaM jahRSe ca narAdhipaH // 8 vane vicaritaM sarvamUSaturmuditau nRpa // 24 tamAnAyya nalo rAjA kSamayAmAsa pArthivam / sa caturthe tato varSe saMgamya saha bhAryayA / sa ca taM kSamayAmAsa hetubhirbuddhisaMmataH // 9 sarSakAmaiH susiddhArtho labdhavAnparamAM mudam / / 25 | sa satkRto mahIpAlo naiSadhaM vismayAnvitaH / damayantyapi bhartAramavApyApyAyitA bhRzam / diSTyA sameto dAraiH svaibhavAnityabhyanandata // 10 ardhasaMjAtasasyeva toyaM prApya vasuMdharA // 26 kaJcittu nAparAdhaM te kRtavAnasmi naiSadha / saivaM sametya vyapanItatandrI ajJAtavAsaM vasato madgRhe niSadhAdhipa // 11 zAntajvarA hrssvivRddhsttvaa| yadi vA buddhipUrvANi yadyabuddhAni kAnicit / . rarAja bhaimI samavAptakAmA mayA kRtAnyakAryANi tAni me kSantumarhasi // 12 .. zItAMzunA rAtririvoditena // 27 - nala uvAca / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na me'parAdhaM kRtavAMstvaM svalpamapi paarthiv| / paJcasaptatitamo'dhyAyaH // 5 // kRte'pi ca na me kopaH kSantavyaM hi mayA tv||13 pUrva hyasi sakhA me'si saMbandhI ca narAdhipa / bRhadazva uvaac| ata UrdhvaM tu bhUyastvaM prItimAhartumarhasi // 14 atha tAM vyuSito rAtriM nalo rAjA skhlNkRtH| . sarvakAmaiH suvihitaH sukhmsmyussitstvyi| vaidA sahitaH kAlyaM dadarza vasudhAdhipam // 1 na tathA svagRhe rAjanyathA tava gRhe sadA // 15 tato'bhivAdayAmAsa prayataH zvazuraM nalaH / idaM caiva hayajJAnaM tvadIyaM mayi tiSThati / tasyAnu damayantI ca vavande pitaraM zubhA // 2 tadupAkartumicchAmi manyase yadi pArthiva // 16 taM bhImaH pratijagrAha putravatparayA mudaa| bRhadazva uvaac| yathArha pUjayitvA tu samAzvAsayata prbhuH| evamukyA dadau vidyAmRtuparNAya naiSadhaH / nalena sahitAM tatra damayantI pativratAm / / 3 / / sa ca tAM pratijagrAha vidhidRSTena karmaNA // 17 tAmarhaNAM nalo rAjA pratigRhya ythaavidhi| tato gRhyAzvahRdayaM tadA bhAGgasvarinRpaH / paricaryA svakAM tasmai yathAvatpratyavedayat / / 4 / sUtamanyamupAdAya yayau svapurameva hi // 18.. -487 - saan| /
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 76. 19 ] 'mahAbhArata [ 8. 77. 26 RtuparNe pratigate nalo rAjA vizAM pte| diSTayA ca dhriyase rAjansadAro'rinibarhaNa // 12 nagare kuNDine kAlaM nAtidIrghamivAvasat // 19 dhanenAnena vaidarbhI jitena smlNkRtaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mAmupasthAsyati vyaktaM divi shkrmivaapsraaH||13 SaTsaptatitamo'dhyAyaH // 76 // nityazo hi smarAmi tvAM pratIkSAmi ca naiSadha / ' 77 devane ca mama prItirna bhavatyasuhRdNaiH // 14 . bRhadazva uvAca / jitvA tvadya varArohAM damayantImaninditAm / sa mAsamuSya kaunteya bhImamAmaya naissdhH| kRtakRtyo bhaviSyAmi sA hi me nityazo hRdi // 15 purAdalpaparIvAro jagAma niSadhAnprati // 1 . zrutvA tu tasya tA vAco bahvabaddhapralApinaH / rathenaikena zubheNa dantibhiH prissoddshaiH| iyeSa sa zirazchettuM khaGgena kupito nalaH // 16 paJcAzadriyaizcaiva SaTzataizca padAtibhiH // 2 smayaMstu roSatAmrAkSastamuvAca tato nRpH| ... sa kampayanniva mahIM tvaramANo mhiiptiH| paNAvaH kiM vyAharase jitvA vai vyaahrissysi||17 pravivezAtisaMrabdhastarasaiva mhaamnaaH||3 tataH prAvartata dyataM puSkarasya nalasya ca / tataH puSkaramAsAdya vIrasenasuto nalaH / ekapANena bhadraM te nalena sa praajitH| uvAca dIvyAva punarbahu vittaM mayArjitam // 4 saratnakozanicayaH prANena paNito'pi ca // 18 damayantI ca yaccAnyanmayA vasu smrjitm| . jitvA ca puSkaraM rAjA prahasannidamabravIt / eSa vai mama saMnyAsastava rAjyaM tu puSkara / / 5 / mama sarvamidaM rAjyamavyagraM hatakaNTakam // 19 punaH pravartatAM gatAmiti me nizcitA matiH / vaidarbhI na tvayA zakyA rAjApasada vIkSitum / ekapANena bhadraM te prANayozca paNAvahe // 6. tasyAstvaM saparIvAro mUDha dAsatvamAgataH // 20 jitvA parasvamAhRtya rAjyaM vA yadi vA vsu| . na tattvayA kRtaM karma yenAhaM nirjitaH purA / pratipANaH pradAtavyaH paraM hi dhanamucyate // 7 kalinA tatkRtaM karma tvaM tu mUDha na budhyase / na cedvAJchasi taddyUtaM yuddhadyUtaM prvrttaam| nAhaM parakRtaM doSaM tvayyAdhAsye kathaMcana // 21 dvairathenAstu vai zAntistava vA mama vA nRpa // 8 yathAsukhaM tvaM jIvasva prANAnabhyutsRjAmi te| vaMzabhojyamidaM rAjyaM mArgitavyaM yathA tthaa| tathaiva ca mama prItistvayi vIra na saMzayaH // 22 yena tenApyupAyena vRddhAnAmiti zAsanam // 9 saubhrAtraM caiva me tvatto na kdaacitprhaasyti| . dvayorekatare buddhiH kriyatAmadya pusskr| puSkara tvaM hi me bhrAtA saMjIvasva zataM smaaH||23 kaitavenAkSavatyAM vA yuddhe vA namyatAM dhanuH / / 10 evaM nalaH sAntvayitvA bhrAtaraM satyavikramaH / / naiSadhenaivamuktastu puSkaraH prahasanniva / . svapuraM preSayAmAsa pariSvajya punaH punaH // 24 / ' dhrukmAtmajayaM matvA pratyAha pRthivIpatim // 11 sAntvito naiSadhenaivaM puSkaraH pratyuvAca tam / / diSTayA tvayArjitaM vittaM pratipANAya naiSadha / puNyazlokaM tadA rAjannabhivAdya kRtAJjaliH // 25 diSTayA ca duSkRtaM karma damayantyAH kSayaM gatam / kIrtirastu tavAkSayyA jIva varSAyutaM sukhii| . . -488 -
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 77. 26 ] . AraNyakaparva [3. 78. 23 yo me vitarasi prANAnadhiSThAnaM ca pArthiva // 26 / itihAsamimaM cApi klinaashnmucyte| sa tathA satkRto rAjJA mAsamuSya tadA nRpH| zakyamAzvAsituM zrutvA tvadvidhena vizAM pate // 10 prayayau svapuraM hRSTaH puSkaraH svjnaavRtH|| 27 asthiratvaM ca saMcintya puruSArthasya nitydaa| mahatyA senayA rAjanvinItaiH pricaarkaiH|| tasyAye ca vyaye caiva samAzvasihi mA shucH||11 bhrAjamAna ivAdityo vapuSA puruSarSabha // 28 ye cedaM kathayiSyanti nalasya caritaM mahat / prasthApya puSkaraM rAjA vittavantamanAmayam / zroSyanti cApyamIkSNaM vai nAlakSmIstAnbhajiSyati / praviveza puraM zrImAnatyarthamupazobhitam / arthAstasyopapatsyante dhanyatAM ca gamiSyati // 12 pravizya sAntvayAmAsa paurAMzca niSadhAdhipaH // 29 itihAsamimaM zrutvA purANaM zazvaduttamam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi putrAnpautrAnpazRMzcaiva vetsyate nRSu cAyyatAm / sptspttitmo'dhyaayH||77|| arogaH prItimAMzcaiva bhaviSyati na saMzayaH // 13 78 bhayaM pazyasi yacca tvamAhvayiSyati mAM punH| bRhadazva uvaac| akSajJa iti tatte'haM nAzayiSyAmi pArthiva // 14 prazAnte tu pure hRSTe saMpravRtte mahotsave / vedAkSahRdayaM kRtsnamahaM satyaparAkrama / mahatyA senayA rAjA damayantImupAnayat // 1 upapadyasva kaunteya prasanno'haM bravImi te // 55 damayantImapi pitA satkRtya prviirhaa| vaizaMpAyana uvAca / prasthApayadameyAtmA bhImo bhiimpraakrmH||2 tato hRSTamanA rAjA bRhadazvamuvAca h| AgatAyAM tu vaidA saputrAyAM nalo nRpaH / bhagavannakSahRdayaM jJAtumicchAmi tattvataH // 16 vartayAmAsa mudito devarADiva nandane // 3 tato'kSahRdayaM prAdAtpANDavAya mhaatmne| tathA prakAzatAM yAto jambUdvIpe'tha rAjasu / dattvA cAzvaziro'gacchadupaspraSTuM mahAtapAH // 17 punaH skhe cAvasadrAjye pratyAhRtya mhaayshaaH||4 bRhadazve gate pArthamazrauSItsavyasAcinam / Ije ca vividhairyavidhivatsvAptadakSiNaiH / vartamAnaM tapasyune vAyubhakSaM manISiNam // 18 tathA tvamapi rAjendra sasuhRdvakSyase'cirAt // 5 brAhmaNebhyastapasvibhyaH saMpatadbhyastatastataH / duHkhametAdRzaM prApto nalaH prpurNjyH| tIrthazailavarebhyazca sametebhyo dRDhavrataH // 19 dekhanena narazreSTha sabhAryo bharatarSabha // 6 iti pArtho mahAbAhurdurApaM tapa aasthitH| ekAkinaiva sumahannalena pRthivIpate / na tathA dRSTapUrvo'nyaH kazcidugratapA iti // 20 duHkhamAsAditaM ghoraM prAptazcAbhyudayaH punH||7 yathA dhanaMjayaH pArthastapasvI niytvrtH| tvaM punardhAtRsahitaH kRSNayA caiva pANDava / munirekacaraH zrImAndharmo vigrahavAniva // 21 ramase'sminmahAraNye dharmamevAnucintayan // 8 taM zrutvA pANDavo rAjastapyamAnaM mahAvane / brAhmaNaizca mahAbhAgairvedavedAGgapAragaiH / anvazocata kaunteyaH priyaM vai bhrAtaraM jayam // 22 nityamanvAsyase rAjaMstatra kA paridevanA // 9 dahyamAnena tu hRdA zaraNArthI mhaavne| . ma.bhA. 62 -489.-.
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 78. 23 ] mahAbhArate [3. 79. 26 brAhmaNAnvividhajJAnAnparyapRcchadyudhiSThiraH // 23 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi bhssttspttitmo'dhyaayH||78|| janamejaya uvaac| bhagavankAmyakAtpArthe gate me prapitAmahe / pANDavAH kimakurvanta tamRte savyasAcinam // 1 sa hi teSAM maheSvAso gtiraasiidniikjit| AdityAnAM yathA viSNustathaiva pratibhAti me // 2 tenendrasamavIryeNa sNgraamessvnivrtinaa| vinAbhUtA vane vIrAH kthmaasnpitaamhaaH||3 vaizaMpAyana uvAca / gate tu kAmyakAttAta pANDave savyasAcini / babhUvuH kauraveyAste duHkhazokaparAyaNAH // 4 AkSiptasUtrA maNayazchinnapakSA iva dvijAH / aprItamanasaH sarve babhUvuratha paannddvaaH||5 vanaM ca tadabhUttena hiinmklissttkrmnnaa| kubereNa yathA hInaM vanaM caitrarathaM tathA // 6 tamUte puruSavyAghraM pANDavA janamejaya / mudamaprApnuvanto vai kAmyake nyavasaMstadA // 7 brAhmaNArthe parAkrAntAH shuddhairbaannairmhaarthaaH| nighnanto bharatazreSTha medhyAnbahuvidhAnmRgAn // 8 nityaM hi puruSavyAghrA vnyaahaarmriNdmaaH| viprasRtya samAhRtya brAhmaNebhyo nyavedayan // 9 evaM te nyavasaMstatra sotkaNThAH purussrssbhaaH|| ahRSTamanasaH sarve gate raajndhnNjye||10 atha viproSitaM vIraM pAJcAlI madhyamaM patim / smarantI pANDavazreSThamidaM vacanamabravIt // 11 yo'rjunenArjunastulyo dvibAhurbahubAhunA / tamRte pANDavazreSThaM vanaM na pratibhAti me| zUnyAmiva ca pazyAmi tatra tatra mahImimAm // 12 bahvAzcaryamidaM cApi vanaM kusumitadrumam / na tathA ramaNIyaM me tamRte savyasAcinam // 13 nIlAmbudasamaprakhyaM mattamAtaGgavikramam / tamRte puNDarIkAkSaM kAmyakaM nAtibhAti me // 14 yasya sma dhanuSo ghoSaH shruuyte'shninisvnH| . na labhe zarma taM rAjansmarantI svysaacinm||15 tathA lAlapyamAnAM tAM nizamya prviirhaa| bhImaseno mahArAja draupdiimidmbrviit||16 manaHprItikaraM bhadre yadvavISi sumdhyme| tanme prINAti hRdayamamRtaprAzanopamam // 17 yasya dI? samau pInau bhujau parighasaMnibhau / maurvIkRtakiNau vRttau khgaayudhgdaadhrau|| 18 : niSkAGgadakRtApIDau paJcazIrSA vivorgau| tamRte puruSavyAghra naSTasUryamidaM vanam // 19 yamAzritya mahAbAhuM pAJcAlAH kuravastathA / surANAmapi yattAnAM pRtanAsu,na bibhyati // 20 yasya bAhU samAzritya vayaM sarve mahAtmanaH / manyAmahe jitAnAjau parAnprAptAM ca medinIm // 21 tamRte phalgunaM vIraM na labhe kAmyake dhRtim / zUnyAmiva ca pazyAmi tatra tatra mhiimimaam||22 nakula uvAca / ya udIcI dizaM gatvA jitvA yudhi mahAbalAn / gandharvamukhyAJzatazo hayAllebhe sa vaasviH||23 rAjastittirikalmASAJzrImAnanilaraMhasaH / prAdAdAtre priya: premNA rAjasUye mahAkratau // 24 tamRte bhImadhanvAnaM bhImAdavarajaM vane / kAmaye kAmyake vAsaM nedAnImamaropamam // 25 sahadeva uvaac| | yo dhanAni ca kanyAzca yudhi jitvA mahArathAn /
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 79. 26] AraNyaka [3. 80.23 AjahAra purA rAjJe rAjasUye mahAkratI // 26 / pradakSiNaM yaH kurute pRthivIM tIrthatatparaH / yaH sametAnmRdhe jitvA yaadvaanmitdyutiH| kiM phalaM tasya kAsnyena tadbrahmanvaktumarhasi // 10 subhadrAmAjahAraiko vAsudevasya saMmate // 27 nArada uvaac| tasya jiSNoddesI dRSTvA shuunyaamupniveshne| zRNu rAjannavahito yathA bhISmeNa bhaart| hRdayaM me mahArAja na zAmyati kadAcana / / 28 . pulastyasya sakAzAdvai sarvametadupazrutam // 11 : vanAdasmAdvivAsaM tu rocaye'hamariMdama / purA bhAgIrathItIre bhISmo dharmabhRtAM vrH| / na hi nastamRte vIraM ramaNIyamidaM vanam // 29 pitryaM vrataM samAsthAya nyavasanmunivattadA // 12 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi / zubhe deze mahArAja puNye devarSisevite / ___ekonAzItitamo'dhyAyaH // 79 // gaGgAdvAre mahAtejA devagandharvasevite // 13 . / samAptamindralokAbhigamanaparva // sa pitRstarpayAmAsa devAMzca paramadyutiH / RSIMzca toSayAmAsa vidhidRSTena karmaNA // 14 vaizaMpAyana uvAca / kasyacittvatha kAlasya japanneva mhaatpaaH| dhanaMjayotsukAste tu vane tsminmhaarthaaH| dadarzAdbhutasaMkAzaM pulastyamRSisattamam // 15 nyavasanta mahAbhAgA draupadyA saha paannddvaaH|| 1 sa taM dRSTvopatapasaM dIpyamAnamiva shriyaa| athApazyanmahAtmAnaM devarSiM tatra nAradam / praharSamatulaM lebhe vismayaM ca paraM yayau // 16 / dIpyamAnaM zriyA brAyA dIptAgnisamatejasam // 2 upasthitaM mahArAja pUjayAmAsa bhArata / sa taiH parivRtaH zrImAnbhrAtRbhiH kurusattamaH / bhISmo dharmabhRtAM zreSTho vidhidRSTena karmaNA // 17 vibabhAvatidIptaujA devairiva zatakratuH // 3 zirasA cAya'mAdAya zuciH prytmaansH| yathA ca vedAnsAvitrI yAjJasenI tathA satI / nAma saMkIrtayAmAsa tasminbrahmarSisattame // 18 na jahau dharmataH pArthAnmerumarkaprabhA yathA // 4 . bhISmo'hamasmi bhadraM te dAso'smi tava suvrata / pratigRhya tu tAM pUjAM nArado bhagavAnRSiH / tava saMdarzanAdeva mukto'haM sarvakilbiSaiH // 19 AzvAsayaddharmasutaM yuktarUpamivAnagha // 5 evamuktvA mahArAja bhISmo dharmabhRtAM varaH / uvAca ca mahAtmAnaM dharmarAja yudhiSThiram / vAgyataH prAJjalirbhUtvA tUSNImAsIdyudhiSThira // 20 ahi dharmabhRtAM zreSTha kenArthaH kiM dadAmi te // 6 taM dRSTvA niyamenAtha svAdhyAyAnAyakarzitam / atha dharmasuto rAjA praNamya bhrAtRbhiH saha / bhISmaM kuskulazreSThaM muniH prItamanAbhavat // 21 uvAca prAJjalirvAkyaM nAradaM devasaMmitam // 7 pulastya uvAca / tvayi tuSTe mahAbhAga srvlokaabhipuujite| anena tava dharmajJa prazrayeNa damena ca / kRtamityeva manye'haM prasAdAttava suvrata // 8 satyena ca mahAbhAga tuSTo'smi tava sarvazaH // 22 yadi tvahamanuprAhyo bhrAtRbhiH sahito'nagha / yasyedRzaste dharmo'yaM pitRbhaktyAzrito'nagha / saMdehaM me munizreSTha hRdisthaM chettumarhasi // 9. tena pazyasi mAM putra prItizcApi mama tvayi // 23 -491 -
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 80. 24 ] mahAbhArate [3. 80.52 amoghadarzI bhISmAhaM brUhi kiM karavANi te / RSINAM paramaM guhyamidaM bharatasattama / yadvakSyasi kuruzreSTha tasya dAtAsmi te'nagha // 24 tIrthAbhigamanaM puNyaM yajJairapi viziSyate // 38 bhISma uvaac| anupoSya trirAtrANi tIrthAnyanabhigamya c|| prIte tvayi mahAbhAga sarvalokAbhipUjite / adattvA kAzcanaM gAzca daridro nAma jAyate // 39 kRtamityeva manye'haM yadahaM dRSTavAnprabhum // 25 agniSTomAdibhiryajJairiSTvA vipuladakSiNaiH / yadi tvahamanugrAhyastava dharmabhRtAM vara / na tatphalamavApnoti tIrthAbhigamanena yat // 40 vakSyAmi hRtsthaM saMdehaM tanme tvaM vaktumarhasi // 26 | nRloke devadevasya tIrthaM trailokyavizrutam / asti me bhagavankazcittIrthebhyo dhrmsNshyH| puSkaraM nAma vikhyAtaM mahAbhAgaH samAvizet // 41 tamahaM zrotumicchAmi pRthaksaMkIrtitaM tvayA // 27 daza koTisahasrANi tIrthAnAM vai mhiipte| pradakSiNaM yaH pRthivIM karotyamitavikrama / sAMnidhyaM puSkare yeSAM trisaMdhyaM kurunandana // 42 kiM phalaM tasya viprarSe tanme brUhi tapodhana // 28 AdityA vasabo rudrAH sAdhyAzca smrudgnnaaH| pulastya uvAca / gandharvApsarasazcaiva nityaM saMnihitA vibho // 43 hanta te'haM pravakSyAmi yadRSINAM parAyaNam / yatra devAstapastaptvA daityA brhmrssystthaa| tadekApramanAstAta zRNu tIrtheSu yatphalam // 29 divyayogA mahArAja puNyena mahatAnvitAH // 44 yasya hastau ca pAdau ca manazcaiva susaMyatam / manasApyabhikAmasya puSkarANi manasvinaH / vidyA tapazca kIrtizca sa tIrthaphalamabhute // 30 pUyante sarvapApAni nAkapRSThe ca pUjyate // 45 pratigrahAdupAvRttaH saMtuSTo niyataH shuciH| tasmiMstIrthe mahAbhAga nityameva pitAmahaH / ahaMkAranivRttazca sa tIrthaphalamaznute // 31 uvAsa paramaprIto devdaanvsNmtH||46 akalkako nirArambho laghvAhAro jitendriyaH / puSkareSu mahAbhAga devAH sarSipurogamAH / vimuktaH sarvadoSairyaH sa tIrthaphalamaznute // 32 siddhiM samabhisaMprAptAH puNyena mhtaanvitaaH|| 47 akrodhanazca rAjendra satyazIlo dRDhavrataH - tatrAbhiSekaM yaH kuryAtpitRdevArcane rataH / Atmopamazca bhUteSu sa tIrthaphalamaznute // 33 azvamedhaM dazaguNaM pravadanti manISiNaH // 48 RSibhiH kratavaH proktA vedeSviha yathAkramam / apyekaM bhojayedvipraM puSkarAraNyamAzritaH / phalaM caiva yathAtattvaM pretya ceha ca sarvazaH // 34 tenAsau karmaNA bhISma pretya ceha ca modate // 49 na te zakyA daridreNa yajJAH prAptuM mhiipte| zAkamUlaphalairvApi yena vartayate svayam / bahUpakaraNA yajJAH nAnAsaMbhAravistarAH // 35 tadvai dadyAdrAhmaNAya shrddhaavaannsuuykH| prApyante pArthivairete samRddhairvA naraiH kacit / tenaiva prApnuyAtprAjJo hayamedhaphalaM nrH||50 . . naarthnyuunopkrnnairekaatmbhirsNhtaiH||36 brAhmaNaH kSatriyo vaizyaH zUdro vA rAjasattama / yo daridrairapi vidhiH zakyaH prAptuM narezvara / na viyoni vrajantyete nAtAstIrthe mahAtmanaH // 51 tulyo yajJaphalaiH puNyaistaM nibodha yudhAM vara // 37 / kArtikyAM tu vizeSeNa yo'bhigaccheta puSkaramA - 492 --
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 80. 52] AraNyakaparva [3. 80.80 phalaM tatrAkSayaM tasya vardhate bharatarSabha // 52 pradakSiNaM tataH kRtvA yayAtipatanaM vrajet / sAyaM prAtaH smaredyastu puSkarANi kRtaanyjliH|| hayamedhasya yajJasya phalaM prApnoti tatra vai||67 upaspRSTaM bhavettana sarvatIrtheSu bhArata / mahAkAlaM tato gacchenniyato niytaashnH| .. prApnuyAcca naro lokAnbrahmaNaH sadane'kSayAn / / 53 koTitIrthamupaspRzya hayamedhaphalaM labhet // 68 janmaprabhRti yatpApaM striyo vA puruSasya vaa| tato gaccheta dharmajJa puNyasthAnamumApateH / puSkare snAtamAtrasya sarvameva praNazyati // 54 * nAmnA bhadravaTaM nAma triSu lokeSu vizrutam // 69 yathA surANAM sarveSAmAdistu mdhusuudnH|| tatrAbhigamya cezAnaM gosahasraphalaM labhet / tathaiva puSkaraM rAjastIrthAnAmAdirucyate // 55 mahAdevaprasAdAcca gANapatyamavApnuyAt // 70 muSya dvAdaza varSANi puSkare niyataH shuciH|| narmadAmatha cAsAdya nadIM trailokyavizrutAm / RtUnsarvAnavApnoti brahmalokaM ca gacchati // 56 tarpayitvA pitRRndevAnagniSTomaphalaM labhet // 71 yastu varSazataM puurnnmgnihotrmupaaste| dakSiNaM sindhumAsAdya brahmacArI jitendriyH| kArtikI vA vasedekAM puSkare samameva tat // 57 agniSTomamavApnoti vimAnaM cAdhirohati // 72 duSkaraM puSkaraM gantuM duSkaraM puSkare tapaH / carmaNvatIM samAsAdya niyato niyatAzanaH / duSkaraM puSkare dAnaM vastuM caiva suduSkaram // 58 rantidevAbhyanujJAto agniSTomaphalaM labhet // 73 uSya dvAdazarAtraM tu niyato niyatAzanaH / tato gaccheta dharmajJa himvtsutmbuNdm|| pradakSiNamupAvRtto jambUmArga samAvizet // 59 pRthivyAM yatra vai chidraM pUrvamAsIdyudhiSThira // 74 jambUmArgaM samAvizya devarSipitRsevitam / tatrAzramo basiSThasya triSu lokeSu vizrutaH / azvamedhamavApnoti viSNulokaM ca gacchati // 60 tatroSya rajanImekAM gosahasraphalaM labhet // 75 tatroSya rajanIH paJca SaSThakAlakSamI naraH / piGgAtIrthamupaspRzya brahmacArI jitendriyH| na durgatimavApnoti siddhi prApnoti cottamAm // 61 kapilAnAM naravyAghra zatasya phalamaznute // 76 jambUmArgAdupAvRtto gacchettaNDulikAzramam / tato gaccheta dharmajJa prabhAsaM lokvishrutm| na durgatimavApnoti svargaloke ca pUjyate // 62 yatra saMnihito nityaM svayameva hutAzanaH / agastyasara AsAdya pitRdevArcane rataH / devatAnAM mukhaM vIra anlo'nilsaarthiH|| 77 trirAtropoSito rAjannagniSTomaphalaM labhet // 63 tasmiMstIrthavare snAtvA zuciH prytmaansH| zatakavRttiH phalairvApi kaumAraM vindate padam / agniSTomAtirAtrAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH 78 kaNvAzramaM samAsAdya zrIjuSTaM lokapUjitam // 64 tato gatvA sarasvatyAH sAgarasya ca sNgme| dharmAraNyaM hi tatpuNyamAdyaM ca bhrtrssbh| gosahasraphalaM prApya svargaloke mahIyate / yatra praviSTamAtro vai pApebhyo vipramucyate // 65 dIpyamAno'gnivannityaM prabhayA bharatarSabha // 79 arcayitvA pitRRndevAnniyato niyatAzanaH / trirAtramuSitastatra tarpayepitRdevatAH / sarvakAmasamRddhasya yajJasya phalamaznute // 66 / prabhAsate yathA somo azvamedhaM ca vindati // 80 -493 -
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 80. 81] mahAbhArate [3. 80. 109 varadAnaM tato gacchettIthaM bharatasattama / tatra snAtvA ca pItvA ca vasUnAM saMmato bhvet||94 viSNordurvAsasA yatra varo datto yudhiSThira / sindhUttamamiti khyAtaM sarvapApapraNAzanam / varadAne naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet // 81 tatra snAtvA narazreSTha labhedbahu suvarNakam // 95 . tato dvAravatIM gacchenniyato niyatAzanaH / brahmatuGga samAsAdya zuciH prayatamAnasaH / piNDArake naraH snAtvA labhedbahu suvarNakam // 82 brahmalokamavApnoti sukRtI virajA nrH|| 96 tasmiMstIrthe mahAbhAga padmalakSaNalakSitAH / kumArikANAM zakrasya tIrtha siddhaniSevitam / adyApi mudrA dRzyante tadadbhutamariMdama // 83 tatra snAtvA naraH kSipraM zakalokamavApnuyAt // 97 trizUlAGkAni padmAni dRzyante kurunandana / reNukAyAzca tatraiva tIrthaM devaniSevitam / mahAdevasya sAMnidhyaM tatraiva bharatarSabha / / 84 tatra snAtvA bhavedvipro vimalazcandramA yathA // 98 sAgarasya ca sindhozca saMgamaM prApya bhaart| atha paJcanadaM gatvA niyato.niyatAzanaH / tIrthe salilarAjasya snAtvA prayatamAnasaH // 85 paJca yajJAnavApnoti kramazo ye'nukIrtitAH // 99 tarpayitvA pitRRndevAnRSIMzca bhrtrssbh| tato gaccheta dharmajJa bhImAyAH sthAnamuttamam / prApnoti vAruNaM lokaM dIpyamAnaH svtejsaa|| 86 / tatra snAtvA tu yonyAM vai naro bharatasattama // 100 zaGkakarNezvaraM devamarcayitvA yudhisstthir| devyAH putro bhavedrAjastaptakuNDalavigrahaH / azvamedhaM dazaguNaM pravadanti manISiNaH // 87 gavAM zatasahasrasya phalaM caivaapnuyaanmht||101 . pradakSiNamupAvRtya gaccheta bharatarSabha / girimukhaM samAsAdya triSu lokeSu vizrutam / / tIrtha kuruvarazreSTha triSu lokeSu vizrutam / pitAmahaM namaskRtya gosahasraphalaM labhet // 102 hamIti nAmnA vikhyAtaM sarvapApapramocanam // 88 tato gaccheta dharmajJa vimalaM tiirthmuttmm| yatra brahmAdayo devA upAsante mahezvaram / adyApi yatra dRzyante matsyAH sauvrnnraajtaaH||103 tatra sAtvArcayitvA ca rudraM devagaNairvRtam / tatra snAtvA narazreSTha vAjapeyamavApnuyAt / janmaprabhRti pApAni kRtAni nudate naraH / / 89 . sarvapApavizuddhAtmA gacchecca paramAM gatim // 104 hamI cAtra narazreSTha sarvadevairabhiSTutA / tato gaccheta maladAM triSu lokeSu vizrutAm / tatra snAtvA naravyAghra hayamedhamavAnuyAt // 90 pazcimAyAM tu saMdhyAyAmupaspRzya ythaavidhi||105 jitvA yatra mahAprAjJa viSNunA prabhaviSNunA / caraM narendra saptAryathAzakti nivedayet / purA zaucaM kRtaM rAjanhatvA daivatakaNTakAn // 91 pitRRNAmakSayaM dAnaM pravadanti manISiNaH // 106 tato gaccheta dharmajJa vasordhArAmabhiSTutAm / gavAM zatasahasreNa rAjasUyazatena ca / gamanAdeva tasyAM hi hayamedhamavApnuyAt / / 92 azvamedhasahasreNa zreyAnsaptArciSazcaruH // 107 snAtvA kuruvarazreSTha prayatAtmA tu maanvH| tato nivRtto rAjendra vastrApadamathAvizet / targhya devAnpitUMzcaiva viSNuloke mahIyate // 93 abhigamya mahAdevamazvamedhaphalaM labhet // 108 tIrtha cAtra paraM puNyaM vasUnAM bhrtrssbh| maNimantaM samAsAdya brahmacArI smaahitH| . -494 -
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 80. 109 ] AraNyakaparva [3. 81. 1 ekarAtroSito rAjannagniSTomaphalaM labhet // 109 / / kumArakoTimAsAdya niyataH kurunndn| atha gaccheta rAjendra devikAM lokavizrutAm / tatrAbhiSekaM kurvIta pitRdevArcane rtH| prasUtiryatra viprANAM zrUyate bharatarSabha // 110 gavAmayamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 123 . trizUlapANeH sthAnaM ca triSu lokeSu vizrutam / / tato gaccheta dharmajJa rudrakoTiM smaahitH| . devikAyAM naraH snAtvA samabhyarcya mheshvrm||111 purA yatra mahArAja RSikoTiH smaahitaa| yathAzakti caruM tatra nivedya bhrtrssbh| praharSeNa ca saMviSTA devadarzanakAvayA // 124 sarvakAmasamRddhasya yajJasya labhate phalam // 112 ahaM pUrvamahaM pUrva drakSyAmi vRSabhadhvajam / kAmAkhyaM tatra rudrasya tIrtha devarSisevitam / evaM saMprasthitA rAjannRSayaH kila bhArata // 125 : tatra snAtvA naraH kSipraM siddhimApnoti bhArata // 113 tato yogezvareNApi yogamAsthAya bhuupte| . yajanaM yAjanaM gatvA tathaiva brahmavAlukAm / teSAM manyupraNAzArthamRSINAM bhAvitAtmanAm // 126 puSpanyAsa upaspRzya na zocenmaraNaM tataH // 114 sRSTA koTistu rudrANAmRSINAmaprataH sthitaa| . , ardhayojanavistArAM paJcayojanamAyatAm / mayA pUrvataraM dRSTa iti te menire pRthak // 127 / etAvadevikAmAhuH puNyAM devarSisevitAm // 115 teSAM tuSTo mahAdeva Rssiinnaamugrtejsaam| tato gaccheta dharmajJa dIrghasatraM yathAkramam / bhaktyA paramayA rAjanvaraM teSAM pradiSTavAn / yatra brahmAdayo devAH siddhAzca paramarSayaH / adyaprabhRti yuSmAkaM dharmavRddhirbhaviSyati // 128 : dIrghasatramupAsante dkssinnaabhirytvrtaaH||116 tatra sAtvA naravyAghra rudrakoTyAM naraH shuciH|| gamanAdeva rAjendra diirghstrmriNdm| azvamedhamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 129 :: rAjasUyAzvamedhAbhyAM phalaM prApnoti maanvH|| 117 tato gaccheta rAjendra saMgamaM lokavizrutam / / tato vinazanaM gacchenniyato niyatAzanaH / sarasvatyA mahApuNyamupAsante janArdanam // 130 : gacchatyantarhitA yatra marupRSThe srsvtii| yatra brahmAdayo devA RSayaH siddhacAraNAH / camase ca zivaudbhede nAgodbhede ca dRzyate // 118 abhigacchanti rAjendra caitrazuklacaturdazIm // 131 nAtvA ca camasodbhede agniSTomaphalaM labhet / .. tatra snAtvA naravyAghra vindedbahu suvarNakam / .. zivodbhade naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet / / sarvapApavizuddhAtmA brahmalokaM ca gacchati // 132 nAgodbhede naraH snAtvA naaglokmvaapnuyaat|| 119 RSINAM yatra satrANi samAptAni nraadhip| zazayAnaM ca rAjendra tIrthamAsAdya durlabham / satrAvasAnamAsAdya gosahasraphalaM labhet // 133 zazarUpapraticchannAH puSkarA yatra bhArata // 120 / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sarasvatyAM mahArAja anu saMvatsaraM hi te / bhazItitamo'dhyAyaH // 8 // sAyante bharatazreSTha vRttAM vai kArtikI sadA // 121 / tatra snAtvA naravyAghra dyotate zazivatsadA / pulastya uvAca / gosahasraphalaM caiva prApnuyAdbharatarSabha // 122 / tato gaccheta rAjendra kurukSetramabhiSTutam / . .. - 495
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 81. 1] mahAbhArate [ 3. 81.27 pApebhyo vipramucyante tadgatAH sarvajantavaH // 1 . viSNurAharUpeNa pUrvaM yatra sthito'bhavat / kurukSetraM gamiSyAmi kurukSetre vasAmyaham / tatra snAtvA naravyAghra agniSTomaphalaM labhet // 15 ya evaM satataM brUyAtso'pi pApaiH pramucyate // 2 tato jayantyA rAjendra somatIrtha samAvizet / tatra mAsaM vasedvIra sarasvatyAM yudhiSThira / snAtvA phalamavApnoti rAjasUyasya mAnavaH / yatra brahmAdayo devA RSayaH siddhcaarnnaaH||3 ekahaMse naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet // 16 gandharvApsaraso yakSAH pannagAzca mahIpate / kRtazaucaM samAsAdya tIrthasevI kuruudvh| . brahmakSetraM mahApuNyamabhigacchanti bhArata // 4 puNDarIkamavApnoti kRtazauco bhvennrH|| 17 manasApyabhikAmasya kurukSetraM yudhiSThira / tato muJjavaTaM nAma mahAdevasya dhiimtH| pApAni vipraNazyanti brahmalokaM ca gacchati // 5 tatroSya rajanImekAM gANapatyamavApnuyAt // 18 gatvA hi zraddhayA yuktaH kurukSetraM kurUdvaha / tatraiva ca mahArAja yakSI lokprishrutaa| rAjasUyAzvamedhAbhyAM phalaM prApnoti maanvH||6 tAM cAbhigamya rAjendra punnyaallokaanvaapnuyaat||19 tato macakrukaM rAjandvArapAlaM mahAbalam / kurukSetrasya tadvAraM vizrutaM bharatarSabha / yakSaM samabhivAdyaiva gosahasraphalaM labhet // 7 pradakSiNamupAvRtya tIrthasevI smaahitH||20 tato gaccheta dharmajJa viSNoH sthaanmnuttmm| saMmite puSkarANAM ca snAtvAca' pitRdevatAH / satataM nAma rAjendra yatra saMnihito hariH // 8 jAmadagnyena rAmeNa AhRte vai mhaatmnaa| tatra snAtvArcayitvA ca trilokaprabhavaM harim / kRtakRtyo bhavedrAjannazvamedhaM ca vindti||21 azvamedhamavApnoti viSNulokaM ca gacchati // 9 tato rAmahadAngacchettIrthasevI narAdhipa / tataH pAriplavaM gacchettIrthaM trailokyavizrutam / yatra rAmeNa rAjendra tarasA dIptatejasA / agniSTomAtirAtrAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH // 10 kSatramutsAdya vIryeNa hradAH pazca nivezitAH // 22 pRthivyAstIrthamAsAdya gosahasraphalaM labhet / pUrayitvA naravyAghra rudhireNeti naH zrutam / tataH zAlUkinI gatvA tIrthasevI narAdhipa / pitarastarpitAH sarve tathaivaM ca pitaamhaaH| dazAzvamedhike snAtvA tadeva labhate phalam // 11 tataste pitaraH prItA rAmamUcurmahIpate // 23 sarpadarvI samAsAdya nAgAnAM tIrthamuttamam / rAma rAma mahAbhAga prItAH sma tava bhArgava / amiSTomamavApnoti nAgalokaM ca vindati // 12 anayA pitRbhaktyA ca vikrameNa ca te vibho / tato gaccheta dharmajJa dvArapAlaM. tarantukam / varaM vRNISva bhadraM te kimicchasi mahAyute // 24 tatroSya rajanImekAM gosahasraphalaM labhet // 13 evamuktaH sa rAjendra rAmaH praharatAM varaH / tataH pazcanadaM gatvA niyato niyatAzanaH / abravItprAJjalirvAkyaM pitRRnsa gagane sthitaan||25 koTitIrthamupaspRzya hayamedhaphalaM labhet / bhavanto yadi me prItA yadyanugrAhyatA mayi / azvinostIrthamAsAdya rUpavAnabhijAyate // 14 pitRprasAdAdiccheyaM tapasApyAyanaM punaH // 26 tato gaccheta dharmajJa vArAhaM tIrthamuttamam / yacca roSAbhibhUtena kSatramutsAditaM myaa| -496
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 81. 27 ] AraNyakaparva [3. 81.52 tatazca pApAnmucyeyaM yuSmAkaM tejasA hyaham / / arcayitvA pitRRndevAnupavAsaparAyaNaH / hRdAzca tIrthabhUtA me bhaveyurbhuvi vishrutaaH|| 27 agniSTomamavApnoti sUryalokaM ca gacchati // 39 etacchrutvA zubhaM vAkyaM rAmasya pitarastadA / gavAMbhavanamAsAdya tIrthasevI yathAkramam / pratyUcuH paramaprItA rAmaM harSasamanvitAH // 28 tatrAbhiSekaM kurvANo gosahasraphalaM labhet // 40 : tapaste vardhatAM bhUyaH pitRbhaktyA vizeSataH / zaGkhinIM tatra AsAdya tIrthasevI kurUdvaha / yaJca roSAbhibhUtena kSatramutsAditaM tvayA // 29 devyAstIrthe naraH snAtvA labhate rUpamuttamam // 41 tatazca pApAnmuktastvaM karmabhiste ca pAtitAH / tato gaccheta rAjendra dvaarpaalmrntukm| hRdAzca tava tIrthatvaM gamiSyanti na saMzayaH // 30 tasya tIrthaM sarasvatyAM yakSendrasya mahAtmanaH / deSveteSu yaH snAtvA pitRRnsatarpayiSyati / tatra snAtvA naro rAjannagniSTomaphalaM labhet // 42 pitarastasya vai prItA dAsyanti bhuvi durlabham / tato gaccheta dharmajJa brahmAvartaM nraadhip| IpsitaM manasaH kAmaM svargalokaM ca zAzvatam // 31 brahmAvarte naraH snAtvA brahmalokamavApnuyAt // 43 evaM dattvA varAnarAjanarAmasya pitrstdaa| tato gaccheta dharmajJa sutIrthakamanuttamam / Amavya bhArgavaM prItAstatraivAntardadhustadA // 32 yatra saMnihitA nityaM pitaro daivataiH saha // 44 evaM rAmahRdAH puNyA bhArgavasya mahAtmanaH / tatrAbhiSekaM kurvIta pitRdevArcane rtH| snAtvA hRdeSu rAmasya brahmacArI shubhvrtH| azvamedhamavApnoti pitRlokaM ca gacchati // 45 rAmamabhyarcya rAjendra labhedvahu suvarNakam // 33 tato'mbuvazyaM dharmajJa samAsAdya yathAkramam / vaMzamUlakamAsAdya tIrthasevI kurUdvaha / kozezvarasya tIrtheSu snAtvA bharatasattama / svavaMzamuddharedrAjansnAtvA vai vaMzamUlake // 34 sarvavyAdhivinirmukto brahmaloke mahIyate // 46 kAyazodhanamAsAdya tIrtha bharatasattama / mAtRtIrthaM ca tatraiva yatra snAtasya bhArata / zarIrazuddhiH snAtasya tasmiMstIrthe na sNshyH| prajA vivardhate rAjannanantAM cAbhute zriyam // 47 zuddhadehazca saMyAti zubhAllokAnanuttamAn // 35 tataH zItavanaM gacchenniyato niyatAzanaH / tato gaccheta rAjendra tIrthaM trailokyavizrutam / tIrthaM tatra mahArAja mahadanyatra durlabham // 48 lokA yatroddhRtAH pUrvaM viSNunA prabhaviSNunA // 36 punAti darzanAdeva daNDenaikaM nraadhip| lokoddhAraM samAsAdya tIrthaM trailokyvishrutm| kezAnabhyukSya vai tasminpUto bhavati bhArata // 49 snAtvA tIrthavare rAjallokAnuddharate svakAn / tIrthaM tatra mahArAja zvAnalomApahaM smRtam / zrItIthaM ca samAsAdya vindate zriyamuttamAm // 37 yatra viprA naravyAghra vidvAMsastIrthatatparAH // 50 kapilAtIrthamAsAdya brahmacArI smaahitH| zvAnalomApanayane tIrthe bharatasattama / tatra snAtvArcayitvA ca daivatAni pitRRstthaa| prANAyAmairnirharanti zvalomAni dvijottmaaH| kapilAnAM sahasrasya phalaM vindati mAnavaH // 38 pUtAtmAnazca rAjendra prayAnti paramAM gatim // 51 sUryatIrthaM samAsAdya snAtvA niytmaansH| dazAzvamedhikaM caiva tasmiMstIrthe mhiipte| ma.bhA. 63 - 497 -
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ B. 81. 52] mahAmArate [8. 81.79 tatra snAtvA maravyAghra gaccheta paramAM gatim // 52 / aprameyamavApnoti dAnaM japyaM ca bhArata // 65 tato gaccheta rAjendra mAnuSaM lokavizrutam / kalazyAM cApyupaspRzya zraddadhAno jitendriyaH / yatra kRSNamRgA rAjanvyAdhena pripiidditaaH| amiSTomasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH // 66 avagAhya tasminsarasi maanusstvmupaagtaaH||53 sarakasya tu pUrveNa nAradasya mhaatmnH| tasmiMstIrthe naraH snAtvA brahmacArI jitendriyH| tIrtha kuruvarazreSTha anAjanmeti vizrutam // 67 .. sarvapApavizuddhAtmA svargaloke mahIyate // 54 tatra tIrthe naraH snAtvA prANAMzcotsRjya bhArata / mAnuSasya tu pUrveNa krozamAtre mahIpate / nAradenAbhyanujJAto lokAnprApnoti durlabhAn // 68 ApagA nAma vikhyAtA nadI siddhaniSevitA // 55 zuklapakSe dazamyAM tu puNDarIkaM samAvizet / zyAmAkabhojanaM tatra yaH prayacchati mAnavaH / / tatra snAtvA naro rAjanpuNDarIkaphalaM labhet // 69 devAnpiDhezca uddizya tasya dharmaphalaM mht|| tatatriviSTapaM gacchetriSu lokeSu vizrutam / ... ekasmimbhojite vipre koTirmavati bhojitaa|| 56 tatra vaitaraNI puNyA nadI pApapramocanI // 70 tatra snAtvArcayitvA ca daivatAni pitRRstthaa| tatra snAtvArcayitvA ca zUlapANiM vRSadhvajam / uSitvA rajanImekAmagniSTomaphalaM labhet // 57 sarvapApavizuddhAtmA gaccheta paramAM gatim // 71 : tato gaccheta rAjendra brahmaNaH sthAnamuttamam / tato gaccheta rAjendra phalakIvanamuttamam / brahmodumbaramityeva prakAzaM bhuvi bhArata // 58 yatra devAH sadA raajnphlkiivnmaashritaaH| tatra saptarSikuNDeSu snAtasya kurupuMgava / tapazcaranti vipulaM bahuvarSasahasrakam // 72 .... kedAre caiva rAjendra kapiSThalamahAtmanaH / / 59 / dRSadvatyAM naraH snAtvA tarpayitvA ca devatAH / brahmANamabhigamyAtha zuciH prayatamAnasaH / agniSTomAtirAnAbhyAM phalaM vindati bhArata // 73 sarvapApavizuddhAtmA brahmalokaM prapadyate // 60 tIrthe ca sarvadevAnAM sAtvA bharatasattama / kapiSThalasya kedAraM samAsAdya sudurlabham / gosahasrasya rAjendra phalaM prApnoti mAnavaH // 74 antardhAnamavApnoti tapasA dugdhakilbiSaH // 61 pANikhAte naraH snAtvA tarpayitvA ca devatAH / tato gaccheta rAjendra sarakaM lokavizrutam / rAjasUyamavApnoti RSilokaM ca gacchati // 75 kRSNapakSe caturdazyAmabhigamya vRSadhvajam / tato gaccheta rAjendra mizrakaM tIrthamuttamam / labhate sarvakAmAnhi svargalokaM ca gacchati // 62 tatra tIrthAni rAjendra mizritAni mahAtmanA / / 76 tisraH koTyastu tIrthAnAM sarake kurunandana / vyAsena nRpazArdUla dvijArthamiti naH zrutam / / rudrakoTistathA kUpe hadeSu ca mhiipte| , sarvatIrtheSu sa nAti mizrake nAti yo naraH // 77 ilAspadaM ca tatraiva tIrtha bharatasattama / / 63 tato vyAsavanaM gacchenniyato niyatAzanaH / tatra snAtvArcayitvA ca pitRRndevAMzca bhArata / manojave naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet // 78 na durgatimavApnoti vAjapeyaM ca vindati // 64 gatvA madhuvaTIM cApi devyAstIthaM naraH zuciH / kiMdAne ca naraH snAtvA kiMjapye ca mhiipte| tatra snAtvArcayedevAnpiDhaMzca prayataH zuciH / , -98 -
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 81. 79] AraNyakaparva [3. 81. 105 manujJAto gosahasraphalaM labhet // 79 / tataH kuJjaH sarasvatyAM kRto bharatasattama / kauzikyAH saMgame yastu dRSadvatyAzca bhaart| RSINAmavakAzaH syAdyathA tuSTikaro mahAn // 93 sAti vai niyatAhAraH sarvapApaiH pramucyate // 80 tasminkule naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet / tato vyAsasthalI nAma yatra vyAsena dhImatA / lanyAtIrthe naraH sAtvA agniSTomaphalaM labhet // 94 putrazokAbhitaptena dehatyAgArthanizcayaH // 81 tato gacchennaravyAghra brahmaNaH sthAnamuttamam / / kRto devaizca rAjendra punarutthApitastadA / tatra varNAvaraH sAtvA brAhmaNyaM labhate naraH / / abhigamya sthalIM tasya gosahasraphalaM labhet // 82 brAhmaNazca vizuddhAtmA gaccheta paramAM gatim // 95 kiMdattaM kUpamAsAdya tilaprasthaM pradAya c| tato gacchennarazreSTha somatIrthamanuttamam / ra, gaccheta paramAM siddhimRNairmuktaH kurUdvaha // 83 tatra snAtvA naro rAjansomalokamavApnuyAt // 96 * ahazca sudinaM caiva dve tIrthe ca sudurlbhe| saptasArasvataM tIrthaM tato gcchennraadhip| tayoH snAtvA naravyAghra sUryalokamavApnuyAt // 84 yatra makaNakaH siddho maharSilokavizrutaH // 97 sugadhUmaM tato gacchetriSu lokeSu vizrutam / purA maGkaNako rAjankuzAgreNeti naH zrutam / / tatra gaGgAhade snAtvA samabhyarcya ca mAnavaH / kSataH kila kare rAjastasya zAkaraso'sravat // 98 zUlapANiM mahAdevamazvamedhaphalaM labhet // 85 sa vai zAkarasaM dRSTvA harSAviSTo mahAtapAH / devatIrthe maraH snAtvA gosahasraphalaM labhet / pranRttaH kila viprrssivismyotphulllocnH|| 99 - atha vAmanakaM gacchetriSu lokeSu vizrutam / / 86 tatastasminpranRtte vai sthAvaraM jaGgamaM ca yat / tatra viSNupade snAtvA arcayitvA ca vAmanam / pranRttamubhayaM vIra tejasA tasya mohitam // 100 sarvapApavizuddhAtmA viSNulokamavApnuyAt // 87 brahmAdibhiH surai rAjannRSibhizca tpodhnaiH| . kulaMpune naraH snAtvA punAti svakulaM naraH / / vijJapto vai mahAdeva RSerarthe narAdhipa / pavanasya hradaM gatvA marutAM tIrthamuttamam / nAyaM nRtyedyathA deva tathA tvaM kartumarhasi // 101 tatra sAtvA naravyAghra vAyuloke mahIyate // 88 tataH pranRttamAsAdya harSAviSTena cetsaa|| amarANAM hRde snAtvA amareSu narAdhipa / surANAM hitakAmArthamRSi devo'bhyabhASata // 102 amarANAM prabhAvena svargaloke mahIyate // 89 aho maharSe dharmajJa kimarthaM nRtyate bhavAn / mAlihotrasya rAjendra zAlizUrpa yathAvidhi / harSasthAnaM kimarthaM vA tavAdya munipuMgava // 103 mAtvA naravarazreSTha gosahasraphalaM labhet // 90 . RSiruvAca / zrIkukhaM ca sarasvatyAM tIrthaM bharatasattama / kiM na pazyasi me deva karAcchAkarasaM trutam / tatra snAtvA naro rAjannamiSTomaphalaM labhet // 91 | yaM dRSTvAhaM pranRtto vai harSeNa mhtaanvitH|| 104 tato naimiSakujhaM ca samAsAdya kurUdvaha / pulastya uvAca / RSayaH kila rAjendra naimisseyaastpodhnaaH|| taM prahasthAbravIdevo muniM rAgeNa mohitam / tIrthayAtrAM puraskRtya kurukSetraM gatAH purA // 92 / ahaM vai vismayaM vipra na gacchAmIti pazya maam||105 -499 -
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3.81. 106 ] mahAmArate [3. 81. 138 evamuktvA narazreSTha mahAdevena dhiimtaa|... vizvAmitrasya tatraiva tIrtha bharatasattama / aGgulyapreNa rAjendra svAGguSThastADito'nagha // 106 tatra sAtvA mahArAja brAhmaNyamabhijAyate // 120 tato bhasma kSatAdrAjagnirgataM himsNnibhm| brahmayoni samAsAdya zuciH prytmaansH| . sadRSTvA vIDito rAjansa muniH pAdayorgataH // 107 tatra snAtvA naravyAghra brahmalokaM prpdyte| nAnyaM devamahaM manye rudrAtparataraM mht| .: punAtyAsaptamaM caiva kulaM nAstyatra sNshyH|| 121... surAsurasya jagato gatistvamasi zUladhRk // 108 tato gaccheta rAjendra tIrthaM trailokyvishrutm| .: tvayA sRSTamidaM vizvaM trailokyaM scraacrm| . pRthUdakamiti khyAtaM kArtikeyasya vai nRp| svAmeva bhagavansarve pravizanti yugakSaye // 109 tatrAbhiSekaM kurvIta pitRdevArcane rtH|| 122 devairapi na zakyastvaM parijJAtuM kuto myaa| . ajJAnAjjJAnato vApi striyA vA puruSeNa vaa| svayi sarve ca dRzyante surA brhmaadyo'ngh||110 / yatkiMcidazubhaM karma kRtaM mAnuSabuddhinA // 12.3... sarvastvamasi lokAnAM kartA kArayitA ca h| tatsarva nazyate tasya snAtamAtrasya bhaart| tvatprasAdAtsurAH sarve modntiihaakutobhyaaH| azvamedhaphalaM cApi svargalokaM ca gcchti| 124 evaM stutvA mahAdevaM sa RSiH praNato'bhavat // 111 puNyamAhuH kurukSetraM kurukSetrAtsarasvatIm / Rssiruvaac|. sarasvatyAzca tIrthAni tIrthebhyazca pRthUdakam // 125 tvatprasAdAnmahAdeva tapo me na kSareta vai|| 112 uttame sarvatIrthAnAM ytyjedaatmnstnum| pulastya uvAca / pRthUdake japyaparo nainaM zvomaraNaM tapet // 126 tato devaH prahRSTAtmA brhmrssimidmbrviit| gItaM sanatkumAreNa byAsena ca mhaatmnaa| tapaste vardhatAM vipra mtprsaadaatshsrdhaa|| 113 vede ca niyataM rAjannabhigacchetpRthUdakam // 127 Azrame ceha vatsyAmi tvayA sAdhaM mhaamune| pRthUdakAtpuNyatamaM nAnyattIrtha nrottm| saptasArakhate sAtvA arcayiSyanti ye tu mAmA114 etanmedhyaM pavitraM ca pAvanaM ca na sNshyH||128 na teSAM durlabhaM kiMcidiha loke paratra c| .. tatra snAtvA divaM yAnti api pApakRto jnaaH| sArasvataM ca te lokaM gamiSyanti na sNshyH||115 pRthUdake narazreSTha prAhurevaM manISiNaH // 129 ... tatastvauzanasaM gacchetriSu lokeSu vizrutam / madhusravaM ca tatraiva tIrtha bharatasattama / yatra brahmAdayo devA RSayazca tapodhanAH // 116 tatra snAtvA naro rAjangosahasraphalaM labhet // 130 kArtikeyazca bhagavAMtrisaMdhyaM kila bhArata / tato gacchennarazreSTha tIrtha devyA yathAkramam / sAMnidhyamakarottatra bhArgavapriyakAmyayA // 117 .. sarasvatyAruNAyAzca saMgama lokavizrutam // 131 kapAlamocanaM tIrthaM sarvapApapramocanam / trirAtropoSitaH snAtvA mucyate brhmhtyyaa| .. tatra snAtvA naravyAghra sarvapApaiH prmucyte| 118 agniSTomAtirAtrAbhyAM phalaM vindati maanvH| agnitIrtha tato gacchettatra snAsvA nrrssbh| AsaptamaM kulaM caiva punAti bharatarSabha // 132 amilokamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 119 / avatINaM ca tatraiva tIrtha kurukulodvh| .... . -500
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 81. 133] AraNyakaparva [3. 81. 160 viprANAmanukampArtha darbhiNA nirmitaM purA // 133 tatra snAtvA naro rAjanna durgatimaSApnuyAt // 146 vratopanayanAbhyAM vA upavAsena vA dvijaH / tatra brahmA svayaM nityaM devaiH saha mhiipte| kriyAmantraizca saMyukto brAhmaNaH syAnna sNshyH||134 anvAsyate narazreSTha nArAyaNapurogamaiH // 147 kriyAmabavihIno'pi tatra snAtvA nrrssbh| sAMnidhyaM caiva rAjendra rudrapalyAH kuruudvh| . cIrNavrato bhavedvipro dRSTametatpurAtane // 135 abhigamya ca tAM devIM na durgatimavApnuyAt // 148 samudrAzcApi catvAraH samAnItAzca drbhinnaa| tatraiva ca mahArAja vizvezvaramumApatim / yeSu sAto naravyAghra na durgatimavApnuyAt / / abhigamya mahAdevaM mucyate sarvakilbiSaiH // 149 phalAni gosahasrANAM caturNA vindate ca sH||136 nArAyaNaM cAbhigamya padmanAbhamariMdamam / tato gaccheta rAjendra tIrtha zatasahasrakam / zobhamAno mahArAja viSNulokaM prapadyate // 150 sAhasrakaM ca tatraiva dve tIrthe lokavizrute // 137. tIrthe tu sarvadevAnAM snAtaH sa puruSarSabha / ... ubhayorhi naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet / / sarvaduHkhaiH parityakto dyotate zazivatsadA // 151 dAnaM vApyupavAso vA sahasraguNitaM bhavet // 138 tataH svastipuraM gacchettIrthasevI nraadhip| . tato gaccheta rAjendra rennukaatiirthmuttmm| pAvanaM tIrthamAsAdya trpyetpitRdevtaaH| tatrAbhiSekaM kurvIta pitRdevArcane rataH / agniSTomasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH / / 152 sarvapApavizuddhAtmA agniSTomaphalaM labhet // 139 gaGgAhradazca tatraiva kUpazca bhrtrssbh| ... vimocanamupaspRzya jitmnyujitendriyH| tisraH koTyastu tIrthAnAM tasminkUpe mhiipte|| pratigrahakRtairdoSaiH sarvaiH sa parimucyate // 140. tatra snAtvA naro rAjansvargalokaM prapadyate // 153 tataH paJcavaTaM gatvA brahmacArI jitendriyaH / ApagAyAM naraH snAtvA arcayitvA mheshvrm| . puNyena mahatA yuktaH satAM loke mahIyate // 141 gANapatyamavApnoti kulaM coddharate svakam // 154 atra yogezvaraH sthANuH svayameva vRssdhvjH| ... tataH sthANuvaTaM gacchetriSu lokeSu vishrutm| tamarcayitvA devezaM gamanAdeva sidhyati // 142 tatra snAtvA sthito rAtriM rudrlokmvaanuyaat|| 155 aujasaM vAruNaM tIrthaM dIpyate svena tejsaa| badarIpAcanaM gacchedvasiSThasyAzramaM ttH| yatra brahmAdibhirdevairRSibhizca tpodhnaiH| . badaraM bhakSayettatra trirAtropoSito naraH // 156 / senApatyena devAnAmabhiSikto guhastadA // 143 . samyagdvAdaza varSANi badarAnbhakSayettu yH| ...... aujasasya tu pUrveNa kurutIrthaM kuruudvh| trirAtropoSitazcaiva bhavettulyo narAdhipa // 1572 kurutIrthe naraH snAtvA brahmacArI jitendriyaH / indramArga samAsAdya tIrthasevI nraadhip| .. sarvapApavizuddhAtmA kurulokaM prapadyate // 144 . ahorAtropavAsena zakraloke mahIyate // 158 vargadvAraM tato gacchenniyato niyatAzanaH / ekarAtraM samAsAdya ekarAtroSito nrH| svargalokamavApnoti brahmalokaM ca gacchati // .145 - niyataH satyavAdI brahmaloke mahIyate // 159 / sto gacchedanarakaM tIrthasevI nraadhip| tato gaccheta dharmajJa tIrtha trailokyavizrutam / / -501 -
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 81. 160] mahAbhArate [3. 82.6 AdityasyAzramo yatra tejorAzermahAtmanaH // 160 / trayANAmapi lokAnAM kurukSetraM viziSyate // 17 // tasmiMstIrthe naraH snAtvA pUjayitvA vibhAvasum / pAMsavo'pi kurukSetre vAyunA samudIritAH / AdityalokaM vrajati kulaM caiva smuddhret|| 161 api duSkRtakarmANaM nayanti paramAM gatim // 174 somatIrthe naraH snAtvA tIrthasevI kurUdvaha / dakSiNena sarasvatyA uttareNa dRSadvatIm / somalokamavApnoti naro nAstyatra saMzayaH // 162 ye vasanti kurukSetre te vasanti triviSTape // 175 tato gaccheta dharmajJa dadhIcasya mahAtmanaH / kurukSetraM gamiSyAmi kurukSetre vsaamyhm| .. tIrtha puNyatamaM rAjanpAvanaM lokavizrutam // 163 apyekAM vAcamutsRjya sarvapApaiH pramucyate // 176 yatra sArasvato rAjanso'GgirAstapaso nidhiH| brahmavedI kurukSetraM puNyaM brahmarSisevitam / tasmiMstIrthe naraH snAtvA vAjapeyaphalaM labhet / tadAvasanti ye rAjanna te zocyAH kathaMcana // 17 // sArasvatIM gatiM caiva labhate nAtra saMzayaH 164 tarantukArantukayoryadantaraM ... . . vataH kanyAzramaM gacchenniyato brahmacaryavAn / rAmahadAnAM ca macakrukasya / trirAtropoSito rAjannupavAsaparAyaNaH / etatkurukSetrasamantapaJcakaM . labhetkanyAzataM divyaM brahmalokaM ca gcchti||165 pitAmahasyottaravedirucyate // 178 : patra brahmAdayo devA RSayazca tpodhnaaH| iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi mAsi mAsi samAyAnti puNyena mahatAnvitAH // ___ ekAzItitamo'dhyAyaH // 4 // saMnihityAmupaspRzya rAhupraste divaakre| azvamedhazataM tena iSTaM bhavati zAzvatam // 167 pulastya uvaac| pRthivyAM yAni tIrthAni antarikSacarANi ca / tato gaccheta dharmajJa dharmatIthaM puraatnm| nadyo nadAstaDAgAzca sarvaprasravaNAni ca // 168 tatra snAtvA naro rAjandharmazIlaH samAhitaH / udapAnAzca vaprAzca puNyAnyAyatanAni c| AsaptamaM kulaM rAjanpunIte nAtra sNshyH||1 mAsi mAsi samAyAnti saMnihityAM na sNshyH|| tato gaccheta dharmajJa kArApatanamuttamam / yatkiMcidduSkRtaM karma striyA vA puruSasya vaa| agniSTomamavApnoti munilokaM ca gacchati // 2 mAtamAtrasya tatsarvaM nazyate nAtra sNshyH| saugandhikaM vanaM rAjaMstato gaccheta mAnavaH / padmavarNena yAnena brahmalokaM sa gacchati // 170 yatra brahmAdayo devA RSayazca tapodhanAH // 3 abhivAdya tato yakSaM dvArapAlamarantukam / siddhacAraNagandharvAH kiMnarAH samahoragAH / koTirUpamupaspRzya labhedbahu suvarNakam // 171 . tadvanaM pravizanneva sarvapApaiH pramucyate // 4 gaGgAhradazca tatraiva tIrtha bharatasattama / tato hi sA saricchreSThA nadInAmuttamA nadI / tatra snAtastu dharmajJa brahmacArI smaahitH|| plakSAddevI cutA rAjanmahApuNyA sarasvatI // 5 rAjasUyAzvamedhAbhyAM phalaM vindati zAzvatam // 172 / tatrAbhiSekaM kurvIta valmIkAgniHsRte jle| pRthivyAM naimiSaM puNyamantarikSe ca puSkaram / arcayitvA pitRRndevAnazvamedhaphalaM labhet // 6 -502 -
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 82.7] AraNyakaparva - [3. 82.24 IzAnAdhyuSitaM nAma tatra tIrtha sudurlabham / devyAstu dakSiNArdhena rathAvarto nraadhip| SaTsu zamyAnipAteSu valmIkAditi nishcyH||7 tatrAroheta dharmajJa zraddadhAno jitendriyaH / kapilAnAM sahasraM ca vAjimedhaM ca vindti| .. mahAdevaprasAdAddhi gaccheta paramaM gatim / / 21 tatra snAtvA naravyAghra dRSTametatpurAtane // 8 pradakSiNamupAvRtya gaccheta bhrtrssbh|| sugandhAM zatakumbhAM ca paJcayajJAM ca bhArata / dhArAM nAma mahAprAjJa sarvapApapraNAzinIm / abhigamya narazreSTha svargaloke mahIyate // 9 tatra snAtvA naravyAghra na zocati narAdhipa // 19 trizUlakhAtaM tatraiva tIrthamAsAdya bhaart| tato gaccheta dharmajJa namaskRtya mahAgirim / tatrAbhiSeka kati pitRdevArcane rtH| svargadvAreNa yattulyaM gaGgAdvAraM na saMzayaH // 23 gANapatyaM sa labhate dehaM tyaktvA na saMzayaH // 10 tatrAbhiSekaM kurvIta koTitIrthe smaahitH| tato gaccheta rAjendra devyAH sthAnaM sudurlabham / puNDarIkamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 24 zAkaMbharIti vikhyAtA triSu lokeSu vizrutA // 11 saptagaGge trigaGge ca zakrAvarte ca tarpayan / divyaM varSasahasraM hi zAkena kila suvrt| devAnpiDhezca vidhivatpuNyaloke mahIyate // 25 AhAraM sA kRtavatI mAsi mAsi narAdhipa // 12 tataH kanakhale snAtvA trirAtropoSito nrH| RSayo'bhyAgatAstatra devyA bhaktyA tapodhanAH / azvamedhamavApnoti svargalokaM ca gacchati // 26 . : AtithyaM ca kRtaM teSAM zAkena kila bhArata / kapilAvaTaM ca gaccheta tIrthasevI nraadhip| .. tataH zAkaMbharItyeva nAma tasyAH pratiSThitam // 13 uSyaikAM rajanIM tatra gosahasraphalaM labhet // 27.. zAkaMbharI samAsAdya brahmacArI smaahitH| nAgarAjasya rAjendra kapilasya mhaatmnH| trirAtramuSitaH zAkaM bhakSayenniyataH zuciH // 14 tIrtha kuruvarazreSTha sarvalokeSu vizrutam // 28 zAkAhArasya yatsamyagvAdazabhiH phalam / .. tatrAbhiSekaM kurvIta nAgatIrthe nraadhip| tatphalaM tasya bhavati devyAzchandena bhArata // 15 kapilAnAM sahasrasya phalaM prApnoti mAnavaH // 29 tato gacchetsuvarNAkSaM triSu lokeSu vishrutm| .. tato lalitikAM gacchecchaMtanostIrthamuttamam / .. yatra viSNuH prasAdArtha rudramArAdhayatpurA // 16 . tatra snAtvA naro rAjanna durgatimavApnuyAt // 30 varAMzca subahallebhe daivateSu sudurlabhAn / gaGgAsaMgamayozcaiva snAti yaH saMgame nrH| uktazca tripuragnena parituSTena bhArata // 17 dazAzvamedhAnApnoti kulaM caiva samuddharet // 31 : api cAsmatpriyataro loke kRSNa bhaviSyasi / tato gaccheta rAjendra sugandhAM lokavizrutAm / svanmukhaM ca jagatkRtsnaM bhaviSyati na saMzayaH // 18 sarvapApavizuddhAtmA brahmaloke mahIyate // 32, tatrAbhigamya rAjendra pUjayitvA vRSadhvajam / rudrAvataM tato gacchettIrthasevI nraadhip| .. azvamedhamavApnoti gANapatyaM ca vindati // 19 tatra snAtvA naro rAjansvargaloke mahIyate // 33 dhUmAvatIM tato gacchetrirAtropoSito nrH| gaGgAyAzca narazreSTha sarasvatyAzca sNgme| manasA prArthitAnkAmAlabhate nAtra saMzayaH // 20 / snAto'zvamedhamApnoti svargalokaM ca gacchati // 34 -503 -
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 82. 35] mahAbhArate [3. 82.63 bhadrakarNezvaraM gatvA devamaya' yathAvidhi / sarvapApavizuddhAtmA vindyAhu suvarNakam // 49 na durgatimavApnoti svargalokaM ca gacchati // 35 atha vetasikAM gatvA pitAmahaniSevitAm / tataH kubjAmrakaM gacchettIrthasevI yathAkramam / azvamedhamavApnoti gaccheccauzanasI gatim // 50 gosahasramavApnoti svargalokaM ca gacchati // 36 atha sundarikAtIrtha prApya siddhaniSevitam / arundhatIvaTaM gacchettIrthasevI narAdhipa / rUpasya bhAgI bhavati dRSTametatpurAtane // 51 . sAmudrakamupaspRzya trirAtropoSito nrH| tato vai brAhmaNIM gatvA brahmacArI jitendriyH| . gosahasraphalaM vindetkulaM caiva samuddharet // 37 padmavarNena yAnena brahmalokaM prapadyate // 52 brahmAvataM tato gacchedbrahmacArI smaahitH| tatazca naimiSaM gacchetpuNyaM siddhaniSevitam / azvamedhamavApnoti svargalokaM ca gacchati // 38 tatra nityaM nivasati brahmA devagaNairvRtaH // 53 / yamunAprabhavaM gatvA upaspRzya ca yAmune / naimiSaM prArthayAnasya pApasyAdha prnnshyti| azvamedhaphalaM labdhvA svargaloke mahIyate // 39 praviSTamAtrastu naraH sarvapApaiH pramucyate // 54 darvIsaMkramaNaM prApya tIrthaM trailokyavizrutam / tatra mAsaM vaseddhIro naimiSe tIrthatatparaH / azvamedhamavApnoti svargalokaM ca gacchati // 40 pRthivyAM yAni tIrthAni naimiSe tAni bhArata // 55 sindhozca prabhavaM gatvA siddhagandharvasevitam / / abhiSekakRtastatra niyato niytaashnH| tatroSya rajanIH paJca vindyAbahu suvarNakam // 41 gavAmayasya yajJasya phalaM prApnoti bhArata / ... atha vedI samAsAdya naraH paramadurgamAm / punAtyAsaptamaM caiva kulaM bharatasattama // 56 . azvamedhamavApnoti gaccheccauzanasI gatim // 42 yastyajennaimiSe prANAnupavAsaparAyaNaH / RSikulyAM samAsAdya vAsiSThaM caiva bhaart| . sa modetsvargalokastha evamAhurmanISiNaH / / vAsiSThaM samatikramya sarve varNA dvijaatyH|| 43 nityaM puNyaM ca medhyaM ca naimiSaM nRpasattama / / 57 RSikulyAM naraH snAtvA RSilokaM prpdyte| gaNodbhedaM samAsAdyaM trirAtropoSito nrH| yadi tatra vasenmAsaM zAkAhAro narAdhipa // 44 vAjapeyamavApnoti brahmabhUtaMzca jAyate // 58 . bhRgutuGgaM samAsAdya vAjimedhaphalaM labhet / sarasvatIM samAsAdya trpyepitRdevtaaH| . gatvA vIrapramokSaM ca sarvapApaiH prmucyte||45 sArasvateSu lokeSu modate nAtra sNshyH|| 59 kRttikAmaghayozcaiva tIrthamAsAdya bhaart| tatazca bAhudAM gacchedbrahmacArI smaahitH| aniSTomAtirAtrAbhyAM phalaM prApnoti puNyakRt // 46 devasatrasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH // 60 tataH saMdhyAM samAsAdya vidyaatiirthmnuttmm|| tatazvIravatIM gacchetpuNyAM puNyatamairvRtAm / / upaspRzya ca vidyAnAM sarvAsAM pArago bhvet||47 pitRdevArcanarato vAjapeyamavApnuyAt // 61 mahAzrame vasedrAtriM sarvapApapramocane / vimalAzokamAsAdya virAjati yathA shshii| ekakAlaM nirAhAro lokAnAvasate zubhAn // 48 tatroSya rajanImekAM svargaloke mahIyate // 62 SaSThakAlopavAsena mAsamuSya mhaalye| gopratAraM tato gacchetsarayvAstIrthamuttamam / -504 -
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 82. 63] AraNyakaparva [3. 82. 89 yatra rAmo gataH svarga sabhRtyabalavAhanaH // 63 sarvapApavizuddhAtmA somalokaM vrajebruvam // 76 : dehaM tyaktvA divaM yAtastasya tIrthasya tejasA / tatra cihna mahArAja adyApi hi na sNshyH| rAmasya ca prasAdena vyavasAyAca bhArata // 64 kapilA saha vatsena parvate vicrtyut| tasmiMstIrthe naraH snAtvA gopratAre nraadhip| savatsAyAH padAni sma dRzyante'dyApi bhaart||77 sarvapApavizuddhAtmA svargaloke mahIyate // 65 teSUpaspRzya rAjendra padeSu nRpasattama / rAmatIrthe naraH sAtvA gomatyAM kurunandana / yatkiMcidazubhaM karma tatpraNazyati bhArata // 78 azvamedhamavApnoti punAti ca kulaM naraH // 66 tato gRdhravaTaM gacchetsthAnaM devasya dhiimtH| zatasAhasikaM tatra tIrthaM bhrtsttm| . snAyIta bhasmanA tatra abhigamya vRSadhvajam 79 tatropasparzanaM kRtvA niyato niyatAzanaH / brAhmaNena bhaveccIrNaM vrataM dvAdazavArSikam / gosahasraphalaM puNyaM prApnoti bharatarSabha // 67 itareSAM tu varNAnAM sarvapApaM praNazyati // 80 tato gaccheta rAjendra bhartRsthAnamanuttamam / gaccheta tata udyantaM parvataM gItanAditam / koTitIrthe naraH snAtvA arcayitvA guhaM nRpa / sAvitraM tu padaM tatra dRzyate bharatarSabha // 81 gosahasraphalaM vindettejasvI ca bhavennaraH / / 68 / tatra saMdhyAmupAsIta brAhmaNaH saMzitavrataH / tato vArANasI gatvA arcayitvA vRSadhvajam / upAstA ca bhavetsaMdhyA tena dvAdazavArSikI / / 82 kapilAhade naraH snAtvA rAjasUyaphalaM labhet // 69 / yonidvAraM ca tatraiva vizrutaM bharatarSabha / . mArkaNDeyasya rAjendra tIrthamAsAdya durlabham / tatrAbhigamya mucyeta puruSo yonisaMkarAt // 83 gomatIgaGgayozcaiva saMgame lokavizrute / kRSNazuklAvubhau pakSau gayAyAM yo vasennaraH / amiSTomamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 70 punAtyAsaptamaM rAjankulaM nAstyatra sNshyH|| 84 tato gayAM samAsAdya brahmacArI jitendriyaH / eSTavyA bahavaH putrA yadyako'pi gayAM vrajet / azvamedhamavApnoti gamanAdeva bhArata // 71 / yajeta vAzvamedhena nIlaM vA vRSamutsRjet // 85 tatrAkSayavaTo nAma triSu lokeSu vizrutaH / tataH phalguM vrajedrAjastIrthasevI nraadhip| pitRNAM tatra vai dattamakSayaM bhavati prabho // 72 azvamedhamavApnoti siddhiM ca mahatIM vrajet // 86 mahAnadyAmupaspRzya trpyepitRdevtaaH| tato gaccheta rAjendra dharmapRSThaM samAhitaH / akSayAnprApnuyAllokAnkulaM caiva samuddharet // 73 yatra dharmo mahArAja nityamAste yudhisstthir| tato brahmasaro gccheddhrmaarnnyopshobhitm| . abhigamya tatastatra vAjimedhaphalaM labhet // 87 pauNDarIkamavApnoti prabhAtAmeva zarvarIm // 74 tato gaccheta rAjendra brhmnnstiirthmuttmm| tasminsarasi rAjendra brahmaNo yUpa ucchritH| tatrArcayitvA rAjendra brahmANamamitaujasam / yUpaM pradakSiNaM kRtvA vAjapeyaphalaM labhet // 75 rAjasUyAzvamedhAbhyAM phalaM prApnoti maanvH|| 88 tato gaccheta rAjendra dhenukAM lokavizrutAm / tato rAjagRhaM gacchettIrthasevI narAdhipa / ekarAtroSito rAjanprayacchettiladhenukAm / ..., upaspRzya tapodeSu kAkSIvAniva modate // 89 , ma.bhA. 64 -505 -
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 82. 90] mahAbhArate [3. 82. in yakSiNyA naityakaM tatra prAznIta puruSaH zuciH / kUrmarUpeNa rAjendra asureNa duraatmnaa| yakSiNyAstu prasAdena mucyate bhrUNahatyayA // 90 hriyamANAhRtA rAjanviSNunA prabhaviSNunA // 104 maNinAgaM tato gatvA gosahasraphalaM lbhet| tatrAbhiSekaM kurvANastIrthakoTyAM yudhiSThira / naityakaM bhuJjate yastu maNinAgasya mAnavaH // 91 puNDarIkamavApnoti viSNulokaM ca gacchati // 105 daSTasyAzIviSeNApi na tasya kramate vissm| . tato gaccheta rAjendra sthAnaM nArAyaNasya tu| ' tatroSya rajanImekAM sarvapApaiH prmucyte|| 92 sadA saMnihito yatra harirvasati bhArata / tato gaccheta brahmarSeautamasya vanaM nRp| zAlagrAma iti khyAto vissnnordbhutkrmnnH|| 106 ahalyAyA hRde snAtvA vrajeta paramAM gatim / abhigamya trilokezaM varadaM viSNumavyayam / abhigamya zriyaM rAjanvindate shriymuttmaam|| 93 azvamedhamavApnoti viSNulokaM ca gacchati // 107 tatrodapAno dharmajJa triSu lokeSu vizrutaH / tatrodapAno dharmajJa sarvapApapramocanaH / tatrAbhiSe kRtvA tu vAjimedhamavApnuyAt // 94 samudrAstatra catvAraH kUpe saMnihitAH sadA / janakasya tu rAjarSeH kuuptridshpuujitH| tatopaspRzya rAjendra na durgatimavApnuyAt // 108 tatrAbhiSekaM kRtvA tu viSNulokamavApnuyAt // 95 abhigamya mahAdevaM varadaM vissnnumvyym| tato vinazanaM gacchetsarvapApapramocanam / virAjati yathA soma RNairmukto yudhiSThira // 109 vAjapeyamavAnoti somalokaM ca gacchati // 96 jAtismara upaspRzya zuciH prayatamAnasaH / gaNDakI tu samAsAdya sarvatIrthajalodbhavAm / jAtismaratvaM prApnoti snAtvA tatra na saMzayaH // 110 vAjapeyamavApnoti sUryalokaM ca gacchati // 97 vaTezvarapuraM gatvA arcayitvA tu kezavam / tato'dhivaMzyaM dharmajJa samAvizya tapovanam / IpsitAllabhate kAmAnupavAsAnna sNshyH|| 111 guhyakeSu mahArAja modate nAtra saMzayaH // 98 tatastu vAmanaM gatvA sarvapApapramocanam / kampanAM tu samAsAdya nadI siddhaniSevitAm / abhivAdya hariM devaM na durgatimavApnuyAt // 112 puNDarIkamavApnoti sUryalokaM ca gacchati // 99 bharatasyAzramaM gatvA sarvapApapramocanam / tato vizAlAmAsAdya nadIM trailokyvishrutaam| kauzikI tatra seveta mahApAtakanAzinIm / agniSTomamavApnoti svargalokaM ca gacchati // 100 rAjasUyasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH // 113 atha mAhezvarI dhArAM samAsAdya narAdhipa / tato gaccheta dharmajJa campakAraNyamuttamam / azvamedhamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 101 / tatroSya rajanImekAM gosahasraphalaM labhet // 114 divaukasAM puSkariNIM samAsAdya naraH zuciH / atha jyeSThilamAsAdya tIrtha paramasaMmatam / na durgatimavApnoti vAjapeyaM ca vindati // 102 upoSya rajanImekAmagniSTomaphalaM labhet // 115 mahezvarapadaM gacchedbrahmacArI smaahitH| tatra vizvezvaraM dRSTvA devyA saha mahAdyutim / mahezvarapade sAtvA vAjimedhaphalaM labhet // 103 mitrAvaruNayorlokAnApnoti puruSarSabha // 116 tatra koTistu tIrthAnAM vizrutA bharatarSabha / | kanyAsaMvedyamAsAdya niyato niyatAzanaH / -506 -
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 82. 117] AraNyakaparva [3. 83.2 manoH prajApaterlokAnApnoti bharatarSabha // 117 yamedhamavApnoti zakalokaM ca gacchati // 132 kanyAyAM ye prayacchanti pAnamannaM ca bhArata / ... tAmrAruNaM samAsAdya brahmacArI samAhitaH / tavakSayamiti prAhurRSayaH saMzitavratAH 118 . azvamedhamavApnoti zakalokaM ca gacchati // 133 nizcIrAM ca samAsAdya triSu lokeSu vizrutAm / nandinyAM ca samAsAdya kUpaM tridazasevitam / azvamedhamavApnoti viSNulokaM ca gacchati 119 naramedhasya yatpuNyaM tatprApnoti kurUdvaha // 134 . ye tu dAnaM prayacchanti nizcIrAsaMgame nraaH|| kAlikAsaMgame snAtvA kauzikyAruNayoryataH / te yAnti narazArdUla brahmalokaM na saMzayaH // 120 trirAtropoSito vidvAnsarvapApaiH pramucyate // 135 tatrAzramo vasiSThasya triSu lokeSu vizrutaH / urvazItIrthamAsAdya tataH somAzramaM budhaH / tatrAbhiSekaM kurvANo vAjapeyamavApnuyAt // 121 kumbhakarNAzrame snAtvA pUjyate bhuvi mAnavaH // 136 devakUTaM samAsAdya brahmarSigaNasevitam / snAtvA kokAmukhe puNye brahmacArI yatavrataH / azvamedhamavApnoti kulaM caiva samuddharet // 122 jAtismaratvaM prApnoti dRSTametatpurAtane // 137 tato gaccheta rAjendra kauzikasya munehradam / sakRnnandA samAsAdya kRtAtmA bhavati dvijaH / yatra siddhiM parAM prApto vizvAmitro'tha kauzikaH // sarvapApavizuddhAtmA zakalokaM ca gacchati // 138 tatra mAsaM vasedvIra kauzikyAM bhrtrssbh| RSabhadvIpamAsAdya sevyaM krauzcaniSUdanam // azvamedhasya yatpuNyaM tanmAsenAdhigacchati // 124 sarasvatyAmupaspRzya vimAnastho virAjate // 139 sarvatIrthavare caiva yo vaseta mahAhade / auddAlakaM mahArAja tIrthaM muniniSevitam / na durgatimavApnoti vindedvahu suvarNakam // 125 tatrAbhiSekaM kurvIta sarvapApaiH pramucyate // 140 . kumAramabhigatvA ca vIrAzramanivAsinam / dharmatIthaM samAsAdya puNyaM brahmarSisevitam / . azvamedhamavApnoti naro nAstyatra sNshyH|| 126 vAjapeyamavApnoti naro nAsyatra sNshyH|| 141 agnidhArAM samAsAdya triSu lokeSu vizrutAm / tathA campAM samAsAdya bhAgIrathyAM kRtodakaH / agniSTomamavApnoti na ca svargAnnivartate // 127 daNDArkamabhigamyaiva gosahasraphalaM labhet // 142 pitAmahasaro gatvA zailarAjapratiSThitam / laveDikAM tato gacchetpuNyAM puNyopasevitAm / tatrAbhiSekaM kurvANo agniSTomaphalaM labhet // 128 vAjapeyamavApnoti vimAnasthazca pUjyate // 143 pitAmahasya sarasaH prasrutA lokapAvanI / iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi kumAradhArA tatraiva triSu lokeSu vizrutA // 129 yatra snAtvA kRtArtho'smItyAtmAnamavagacchati / SaSThakAlopavAsena mucyate brahmahatyayA // 130 pularatya uvAca / zikharaM vai mahAdevyA gauryAstrailokyavizrutam / atha saMdhyAM samAsAdya saMvedyaM tiirthmuttmm| samAruhya naraH zrAddhaH stanakuNDeSu sNvishet||131 / upaspRzya naro vidvAnbhavennAsyatra saMzayaH // 1 . tatrAbhiSekaM kurvANaH pitRdevArcane rataH / | rAmasya ca prasAdena tIrtha rAjankRtaM puraa| - 507 - yshiititmo'dhyaayH||82||
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 83.2] mahAbhArate [ 3. 83. 31 tallohityaM samAsAdya vindyAdvahu suvarNakam // 2 .. nyavasatparamaprIto brahmA ca tridshairvRtH|| 17 karatoyAM samAsAdya trirAtropoSito naraH / tatra devahnade snAtvA zuciH prayatamAnasaH / azvamedhamavApnoti kRte paitAmahe vidhau // 3 azvamedhamavApnoti parAM siddhiM ca gacchati // 18 gaGgAyAstvatha rAjendra sAgarasya ca sNgme| RSabhaM parvataM gatvA pANDyeSu surpuujitm| azvamedhaM dazaguNaM pravadanti mniissinnH||4 vAjapeyamavApnoti nAkapRSThe ca modate // 19 . gaGgAyAstvaparaM dvIpaM prApya yaH nAti bhaart| tato gaccheta kAverI vRtAmapsarasAM gnnaiH| . trirAtropoSito rAjansarvakAmAnavApnuyAt // 5 tatra snAtvA naro rAjanagosahasraphalaM labhet // 20 tato vaitaraNIM gatvA nadI pApapramocanIm / tatastIre samudrasya kanyAtIrtha upaspRzet / virajaM tIrthamAsAdya virAjati yathA zazI // 6 tatropaspRzya rAjendra sarvapApaiH pramucyate // 21 prabhavezca kule puNye sarvapApaM vyapohati / atha gokarNamAsAdya triSu lokeSu vizrutam / gosahasraphalaM labdhvA punAti ca kulaM nrH||7 samudramadhye rAjendra sarvalokanamaskRtam // 22 zoNasya jyotirathyAzca saMgame nivsnyshuciH| yatra brahmAdayo devA RSayazca tapodhanAH / / tarpayitvA pitRRndevAnamiSTomaphalaM labhet // 8 bhUtayakSapizAcAzca kiMnarAH samahoragAH // 23 zoNasya narmadAyAzca prabhave kurunndn| . siddhacAraNagandharvA mAnuSAH pnngaastthaa| vaMzagulma upaspRzya vAjimedhaphalaM labhet // 9 saritaH sAgarAH zailA upAsanta umApatim // 24 RSabhaM tIrthamAsAdya kozalAyAM narAdhipa / tatrezAnaM samabhyarcya trirAtropoSito nrH|| vAjapeyamavApnoti trirAtropoSito nrH|| 10 dazAzvamedhamApnoti gANapatyaM ca vindti| kozalAyAM samAsAdya kAlatIrtha upaspRzet / uSya dvAdazarAtraM tu kRtAtmA bhavate naraH // 25 vRSabhaikAdazaphalaM labhate nAtra sNshyH|| 11 tata eva tu gAyatryAH sthAnaM trailokyavizrutam / puSpavatyAmupaspRzya trirAtropoSito nrH| trirAtramuSitastatra gosahasraphalaM labhet // 26 gosahasraphalaM vindyAtkulaM caiva samuddharet // 12 nidarzanaM ca pratyakSaM brAhmaNAnAM narAdhipa / tato badarikAtIrthe snAtvA prytmaansH|| gAyatrI paThate yastu yonisaMkarajastathA / dIrghamAyuravApnoti svargalokaM ca gacchati // 13 gAthA vA gItikA vApi tasya saMpadyate nRpa // 27 tato mahendramAsAdya jAmadagnyaniSevitam / saMvartasya tu viprarServApImAsAdya durlabhAm / rAmatIrthe naraH snAtvA vAjimedhaphalaM labhet // 14 rUpasya bhAgI bhavati subhagazcaiva jAyate // 28 mataGgasya tu kedArastatraiva kurunandana / tato veNNAM samAsAdya trpyetpitRdevtaaH| tatra snAtvA naro rAjangosahasraphalaM labhet // 15 / mayUrahaMsasaMyuktaM vimAnaM labhate naraH // 29 zrIparvataM samAsAdya nadItIra upaspRzet / tato godAvarI prApya nityaM siddhaniSevitAm / azvamedhamavApnoti svargalokaM ca gacchati // 16 / gavAmayamavApnoti vAsukerlokamApnuyAt // 30 zrIparvate mahAdevo devyA saha mhaadyutiH| veNNAyAH saMgame snAtvA vAjapeyaphalaM labhet / -508 -
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 83. 31] AraNyakaparva [3. 83. 61 varadAsaMgame snAtvA gosahasraphalaM labhet // 31 / harinArAyaNo devo mahAdevastathaiva ca // 46 brahmasthAnaM samAsAdya trirAtramuSito naraH / pitAmahazca bhagavAndevaiH saha mahAdyutiH / gosahasraphalaM vindetsvargalokaM ca gacchati // 32 / bhRgu niyojayAmAsa yAjanArthe mahAdyutim // 47 kuzaplavanamAsAdya brahmacArI samAhitaH / tataH sa cakre bhagavAnRSINAM vidhivattadA / trirAtramuSitaH snAtvA azvamedhaphalaM labhet // 33 sarveSAM punarAdhAnaM vidhidRSTena karmaNA // 48 tato devahvade ramye kRssnnvennnnaajlodbhve| AjyabhAgena vai tatra tarpitAstu yathAvidhi / jAtimAtrahade caiva tathA kanyAzrame nRpa // 34 devAstribhuvanaM yAtA RSayazca yathAsukham // 49 yatra kratuzatairiSTvA devarAjo divaM gataH / / tadaraNyaM praviSTasya tuGgakaM rAjasattama / agniSTomazataM vindedgamanAdeva bhArata // 35 pApaM praNazyate sarva striyo vA puruSasya vA // 50 sarvadevahade snAtvA gosahasraphalaM labhet / tatra mAsaM vaseddhIro niyato niyatAzanaH / jAtimAtrahade snAtvA bhavejAtismaro naraH // 36 brahmalokaM vrajedrAjanpunIte ca kulaM naraH // 51 tato'vApya mahApuNyAM payoSNIM saritAM varAm / / medhAvikaM samAsAdya pitRRndevAMzca tarpayet / pitRdevArcanarato gosahasraphalaM labhet // 37 amiSTomamavApnoti smRti medhAM ca vindati // 52 daNDakAraNyamAsAdya mahArAja upaspRzet / tataH kAlaMjaraM gatvA parvataM lokavizrutam / gosahasraphalaM tatra snAtamAtrasya bhArata // 38 / tatra devahrade snAtvA gosahasraphalaM labhet // 53 zarabhaGgAzramaM gatvA zukasya ca mahAtmanaH / AtmAnaM sAdhayettatra girau kAlaMjare nRpa / na durgatimavApnoti punAti ca kulaM naraH // 39 svargaloke mahIyeta naro nAsyatra saMzayaH // 54 . tataH zUrpArakaM gacchenjAmadagnyaniSevitam / tato girivarazreSThe citrakUTe vizAM pate / rAmatIrthe naraH sAtvA vindyAvahu suvarNakam // 40 mandAkinI samAsAdya nadI pApapramocanIm // 55 saptagodAvare snAtvA niyato niyatAzanaH / tatrAbhiSekaM kurvANaH pitRdevArcane rataH / mahatpuNyamavApnoti devalokaM ca gacchati // 41 azvamedhamavApnoti gatiM ca paramAM vrajet // 56 tato devapathaM gacchenniyato niyatAzanaH / / tato gaccheta rAjendra bhartRsthAnamanuttamam / devasatrasya yatpuNyaM tadavApnoti mAnavaH // 42 yatra devo mahAseno nityaM saMnihito nRpa // 57. tuGgakAraNyamAsAdya brahmacArI jitendriyH| pumAMstatra narazreSTha gamanAdeva sidhyati / vedAnadhyApayattatra RSiH sArasvataH purA // 43 koTitIrthe naraH snAtvA gosahasraphalaM labhet // 58 tatra vedAnpranaSTAMstu muneraGgirasaH sutaH / pradakSiNamupAvRtya jyeSThasthAnaM vrajennaraH / upaviSTo maharSINAmuttarIyeSu bhArata // 44 abhigamya mahAdevaM virAjati yathA zazI // 59 OMkAreNa yathAnyAyaM samyaguccAritena c| tatra kUpo mahArAja vizruto bharatarSabha / yena yatpUrvamabhyastaM tattasya samupasthitam / / 45 samudrAstatra catvAro nivasanti yudhiSThira // 60 RSayastatra devAzca varuNo'miH prjaaptiH| tatropaspRzya rAjendra kRtvA cApi pradakSiNam / -509 -
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 83. 61] mahAbhArate [3. 83.90 niyatAtmA naraH pUto gaccheta paramAM gatim // 61 tatrAbhiSekaM yaH kuryAtsaMgame saMzitavrataH / tato gacchetkuruzreSTha zRGgaverapuraM mht| puNyaM sa phalamApnoti raajsuuyaashvmedhyoH|| 76 yatra tIrNo mahArAja rAmo dAzarathiH purA // 62 eSA yajanabhUmirhi devAnAmapi stkRtaa| gaGgAyAM tu naraH sAtvA brahmacArI smaahitH| tatra dattaM sUkSmamapi mahadbhavati bhArata // 77. vidhUtapApmA bhavati vAjapeyaM ca vindati // 63 na vedavacanAttAta na lokvcnaadpi| abhigamya mahAdevamabhyarcya ca nraadhip| matirutkramaNIyA te prayAgamaraNaM prati // 78 . pradakSiNamupAvRtya gANapatyamavApnuyAt // 64 daza tIrthasahasrANi ssssttikottystthaapraaH| tato gaccheta rAjendra prayAgamRSisaMstutam / yeSAM sAMnidhyamatraiva kIrtitaM kurunandana // 79 / yatra brahmAdayo devA dizazca sdigiishvraaH|| 65 cAturvede ca yatpuNyaM satyavAdiSu caiva yat / lokapAlAzca sAdhyAzca nairRtAH pitrstthaa|| snAta eva tadApnoti gaGgAyamunasaMgame // 80... sanatkumArapramukhAstathaiva paramarSayaH // 66 tatra bhogavatI nAma vAsukestIrthamuttamam / aGgiraHpramukhAzcaiva tathA brahmarSayo'pare / tatrAbhiSekaM yaH kuryAtso'zvamedhamavApnuyAt // 81 tathA nAgAH suparNAzca siddhAzcakracarAstathA // 67 tatra haMsaprapatanaM tIrthaM trailokyavizrutam / saritaH sAgarAzcaiva gandharvApsarasastathA / / dazAzvamedhikaM caiva gaGgAyAM kurunandana // 82 . harizca bhagavAnAste prajApatipuraskRtaH // 68 yatra gaGgA mahArAja sa dezastattapovanam / tatra trINyagnikuNDAni yeSAM madhye ca jAhnavI / siddhakSetraM tu tajjJeyaM gaGgAtIrasamAzritam // 83 prayAgAdabhiniSkrAntA srvtiirthpurskRtaa|| 69 idaM satyaM dvijAtInAM sAdhUnAmAtmajasya ca / tapanasya sutA tatra triSu lokeSu vishrutaa| suhRdAM ca japetkarNe ziSyasyAnugatasya ca // 84 yamunA gaGgayA sAdha saMgatA lokapAvanI // 70 idaM dharmyamidaM puNyamidaM medhyamidaM sukham / gaGgAyamunayormadhyaM pRthivyA jaghanaM smRtam / idaM svargyamidaM ramyamidaM pAvanamuttamam // 85 prayAgaM jaghanasyAntamupasthamRSayo viduH // 71 maharSINAmidaM guhyaM srvpaapprmocnm| . prayAgaM sapratiSThAnaM kambalAzvatarau tthaa| adhItya dvijamadhye ca nirmalatvamavApnuyAt // 86 tIrthaM bhogavatI caiva vedI proktA prjaapteH|| 72 yazcedaM zRNuyAnnityaM tIrthapuNyaM sadA zuciH / tatra vedAzca yajJAzca mUrtimanto yudhiSThira / jAtIH sa smarate bahvI kapRSThe ca modate // 87 prajApatimupAsante RSayazca mahAvratAH / gamyAnyapi ca tIrthAni kIrtitAnyagamAni c| yajante RtubhirdevAstathA cakracarA nRpa // 73 manasA tAni gaccheta sarvatIrthasamIkSayA // 88 tataH puNyatamaM nAsti triSu lokeSu bhArata / etAni vasubhiH sAdhyairAdityairmarudazvibhiH / prayAgaH sarvatIrthebhyaH prabhavatyadhikaM vibho // 74 RSibhirdevakalpaizca zritAni sukRtaissibhiH|| 89 zravaNAttasya tIrthasya nAmasaMkIrtanAdapi / evaM tvamapi kauravya vidhinAnena suvrata / mRttikAlambhanAdvApi naraH pApAtpramucyate // 75 | vraja tIrthAni niyataH puNyaM puNyena vardhate // 90 - 510
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 83. 91] AraNyakaparva [3.84.8 bhAvitaiH kAraNaiH pUrvamAstikyAcchrutidarzanAt / / ebhiH saha mahArAja tIrthAnyetAnyanuvraja // 105 prApyante tAni tIrthAni sadbhiH shissttaanudrshibhiH|| / eSa vai lomazo nAma devrssirmitdyutiH| nAvrato nAkRtAtmA ca nAzucirna ca tskrH| sameSyati tvayA caiva tena sArdhamanuvraja // 106 : snAti tIrtheSu kauravya na ca vkrmtirnrH|| 92 mayA ca saha dharmajJa tiirthaanyetaanynuvrj| - tvayA tu samyagvRttena nityaM dharmArthadarzinA / prApsyase mahatIM kIrtiM yathA rAjA mahAbhiSaH // 10 // pitarastAritAstAta sarve ca prapitAmahAH // 93 yathA yayAtirdharmAtmA yathA rAjA puruurvaaH| pitAmahapurogAzca devAH sarSigaNA nRp| tathA tvaM kuruzArdUla svena dharmeNa zobhase // 108 tava dharmeNa dharmajJa nityamevAbhitoSitAH // 94 yathA bhagIratho rAjA yathA rAmazca vishrutH|| avApsyasi ca lokAnvai vasUnAM vAsavopama / tathA tvaM sarvarAjabhyo bhrAjase razmivAniva // 109 kIrtiM ca mahatIM bhISma prApsyase bhuvi zAzvatIm / / 95 yathA manuryathekSvAkuryathA puururmhaayshaaH| nArada uvAca / yathA vainyo mahAtejAstathA tvamapi vishrutH||11. evamuktvAbhyanujJApya pulastyo bhgvaanRssiH| . yathA ca vRtrahA srvaansptnaanirdhtpuraa| prItaH prItena manasA tatraivAntaradhIyata // 96 . tathA zatrukSayaM kRtvA prajAstvaM pAlayiSyasi // 111 bhISmazca kuruzArdUla zAstratattvArthadarzivAn / svadharmavijitAmurvI prApya raajiivlocn| pulastyavacanAccaiva pRthivImanucakrame // 97 khyAtiM yAsyasi dharmeNa kArtavIryArjuno ythaa||112 anena vidhinA yastu pRthivIM saMcariSyati / - vaizaMpAyana uvAca / azvamedhazatasyAgryaM phalaM pretya sa bhokSyate // 98 evamAzvAsya rAjAnaM nArado bhgvaanRssiH| atazcASTaguNaM pArtha prApsyase dharmamuttamam / anujJApya mahAtmAnaM tatraivAntaradhIyata // 113 - metA ca tvamRSInyasmAttena te'STaguNaM phalam // 99 yudhiSThiro'pi dharmAtmA tamevArthaM vicintayan / rakSogaNAvakIrNAni tIrthAnyetAni bhaart| tIrthayAtrAzrayaM puNyamRSINAM pratyavedayat // 114 na gatirvidyate'nyasya tvAmRte kurunandana // 100 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi idaM devarSicaritaM sarvatIrthArthasaMzritam / jyshiititmo'dhyaayH||83||.. - yaH paThetkalyamutthAya sarvapApaiH pramucyate // 101 RSimukhyAH sadA yatra vAlmIkistvatha kAzyapaH / vaizaMpAyana uvAca / pAtreyastvatha kauNDinyo vizvAmitro'tha gautamaH // bhrAtRRNAM matamAjJAya nAradasya ca dhiimtH| . asito devalazcaiva mArkaNDeyo'tha gAlavaH / pitAmahasamaM dhaumyaM prAha rAjA yudhiSThiraH // 1; bharadvAjo vasiSThazca muniruddAlakastathA // 103 mayA sa puruSavyAghro jiSNuH stypraakrmH|shaunkH saha putreNa vyAsazca japatAM vrH| anahetormahAbAhuramitAtmA vivAsitaH ||2durvaasaashc munizreSTho gAlavazca mahAtapAH // 104 sa hi vIro'nuraktazca samarthazca tapodhana / " : ete RSivarAH sarve tvatpratIkSAstapodhanAH / / kRtI ca bhRzamapyasne vAsudeva iva prabhuH // 3 ... --511 -
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 84. 4] mahAbhArate [ 8. 85.9 ahaM ghetAvubhau brhmnkRssnnaavrinighaatinau| AkhyAtu ramaNIyaM ca sevitaM puNyakarmabhiH // 17 abhijAnAmi vikrAntau tathA vyAsaH pratApavAn / yatra kaMcidvayaM kAlaM vasantaH satyavikramama / triyugau puNDarIkAkSau vAsudevadhanaMjayau // 4 / pratIkSAmo'rjunaM vIraM varSakAmA ivAmbudam // 18 nArado'pi tathA veda so'pyazaMsatsadA mama / / vividhAnAzramAnkAMzcihijAtibhyaH parizrutAn / tathAhamapi jAnAmi naranArAyaNAvRSI // 5 sarAMsi saritazcaiva ramaNIyAMzca parvatAn // 19 / zakto'yamityato matvA mayA saMpreSito'rjunaH / AcakSva na hi no brahmanrocate tamRte'rjunam / indrAdanavaraH zaktaH surasUnuH surAdhipam / / vane'sminkAmyake vAso gacchAmo'nyAM dizaM prati // draSTumastrANi cAdAtumindrAditi vivAsitaH // 6 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mISmadroNAvatirathau kRpo drauNizca durjayaH / cturshiititmo'dhyaayH||8|| dhRtarASTrasya putreNa vRtA yudhi mahAbalAH / sarve vedavidaH zUrAH sarve'srakuzalAstathA // 7 vaizaMpAyana uvAca / yoddhukAmazca pArthena satataM yo mahAbalaH / tAnsarvAnutsukAndRSTvA pANDavAndInacetasaH / sa ca divyAstravikarNaH sUtaputro mahArathaH // 8 AzvAsayaMstadA dhaumyo bRhaspatisamo'bravIt // 1 so'zvavegAnilabalaH shraarcistlnisvnH| . braahmnnaanumtaanpunnyaanaashrmaanbhrtrssbh| rajodhUmo'strasaMtApo dhArtarASTrAniloddhataH // 9 dizastIrthAni zailAMzca zRNu me gadato nRpa // 2 nisRSTa iva kAlena yugAntajvalano ythaa| pUrva prAcI dizaM rAjanarAjarSigaNasevitAm / mama sainyamayaM kakSaM pradhakSyati na saMzayaH // 10 ramyAM te kIrtayiSyAmi yudhiSThira yathAsmRti // 3 taM sa kRSNAniloddhRto divyAstrajalado mahAn / tasyAM devarSijuSTAyAM naimiSaM nAma bhaart| . zvetavAjibalAkAbhRgANDIvendrAyudhojjvalaH // 11 yatra tIrthAni devAnAM supuNyAni pRthakpRthak // 4 satataM zaradhArAmiH pradIptaM karNapAvakam / yatra sA gomatI puNyA ramyA devarSisevitA / udIrNo'rjunamegho'yaM zamayiSyati saMyuge // 12 yajJabhUmizca devAnAM zAmitraM ca vivasvataH // 5 sa sAkSAdeva sarvANi zakrAtparapuraMjayaH / tasyAM girivaraH puNyo gayo rAjarSisatkRtaH / divyAnyastrANi bIbhatsustattvataH pratipatsyate // 13 zivaM brahmasaro yatra sevitaM tridazarSibhiH // 6 . alaM sa teSAM sarveSAmiti me dhIyate mtiH| yadayaM puruSavyAghra kIrtayanti purAtanAH / nAsti tvatikriyA tasya raNe'rINAM pratikriyA // 14 eSTavyA bahavaH putrA yoko'pi gayAM vrajet // 7 taM vayaM pANDavaM sarve gRhItAstraM dhanaMjayam / mahAnadI ca tatraiva tathA gyshiro'ngh| draSTAro na hi bIbhatsurbhAramudyamya sIdati // 15 yatrAsau kIrtyate viprairakSayyakaraNo vaTaH / vayaM tu tamRte vIraM vane'smindvipadAM vara / yatra dattaM pitRbhyo'nnamakSayyaM bhavati prabho // 8 avadhAnaM na gacchAmaH kAmyake saha kRssnnyaa||16 sA ca puNyajalA yatra phalgunAmA mahAnadI / bhavAnanyadvanaM sAdhu bannaM phalavacchuci / | bahumUlaphalA cApi kauzikI bharatarSabha / -512 -
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 85.9] AraNyakaparva [3. 86. 13 vizvAmitro'bhyagAdyatra brAhmaNatvaM tpodhnH||9 / saritaH parvatAMzcaiva puNyAnyAyatanAni ca // 23 gaGgA yatra nadI puNyA yasyAstIre bhgiirthH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ayajattAta bahubhiH kratubhirbhUridakSiNaiH // 10 pnycaashiititmo'dhyaayH||85|| pAzcAleSu ca kauravya kathayantyutpalAvatam / vizvAmitro'yajadyatra zakreNa saha kauzikaH / . dhaumya uvAca / yatrAnuvaMzaM bhagavAJjAmadagnyastathA jagau // 11 dakSiNasyAM tu puNyAni zRNu tIrthAni bhArata / vizvAmitrasya tAM dRSTvA vibhuutimtimaanussiim| vistareNa yathAbuddhi kIrtyamAnAni bhArata // 1 kanyakubje'pibatsomamindreNa saha kauzikaH / / yasyAmAkhyAyate puNyA dizi godAvarI nadI / tataH kSatrAdapAkrAmabrAhmaNo'smIti cAbravIt // 12 bahvArAmA bahujalA tApasAcaritA zubhA // 2 pavitramRSibhirjuSTaM puNyaM pAvanamuttamam / veNNA bhImarathI cobhe nadyau paapbhyaaphe| gaGgAyamunayorvIra saMgamaM lokavizrutam // 13 mRgadvijasamAkIrNe tApasAlayabhUSite // 3 yatrAyajata bhUtAtmA pUrvameva pitaamhH|| rAjarSestatra ca sarinnRgasya bhrtrssbh| prayAgamiti vikhyAtaM tasmAdbharatasattama / / 14 ramyatIrthA bahujalA payoSNI dvijasevitA // 4 agastyasya ca rAjendra tatrAzramavaro mahAn / api cAtra mahAyogI mArkaNDeyo mahAtapAH / : hiraNyabinduH kathito girau kAlaMjare nRpa // 15 anuvaMzyAM jagau gAthAM nRgasya dharaNIpateH // 5 atyanyAnparvatAnrAjanpuNyo girivaraH zivaH / / nRgasya yajamAnasya pratyakSamiti naH zrutam / / mahendro nAma kauravya bhArgavasya mahAtmanaH // 16 amAdyadindraH somena dakSiNAbhirdvijAtayaH // 6 ayajadyatra kaunteya pUrvameva pitAmahaH / mATharasya vanaM puNyaM bahumUlaphalaM zivam / yatra bhAgIrathI puNyA sadasyAsIdyudhiSThira // 17 / yUpazca bharatazreSTha varuNasrotase girau // 7 yatrAsau brahmazAleti puNyA khyAtA vizAM pte| praveNyuttarapArzve tu puNye kaNvAzrame tthaa| dhUtapApmabhirAkIrNA puNyaM tasyAzca darzanam // 18 tApasAnAmaraNyAni kIrtitAni yathAzruti // 8 pavitro maGgalIyazca khyAto loke sanAtanaH / vedI zUrpArake tAta jamadagnermahAtmanaH / kedArazca mataGgasya mahAnAzrama uttamaH // 19 ramyA pASANatIrthA ca purazcandrA ca bhArata // 9 kuNDodaH parvato ramyo bhumuulphlodkH| azokatIrtha maryeSu kaunteya bahulAzramam / naiSadhastRSito yatra jalaM zarma ca labdhavAn // 20 agastyatIrthaM pANDayeSu vAruNaM ca yudhiSThira // 10 yatra devavanaM ramyaM tApasairupazobhitam / kumAryaH kathitAH puNyAH pANDayeSveva nararSabha / bAhudA ca nadI yatra nandA ca girimUrdhani // 21 / tAmraparNI tu kaunteya kIrtayiSyAmi tAM zRNu // 11 tIrthAni saritaH zailAH puNyAnyAyatanAni c| yatra devaistapastaptaM mhdicchdbhiraashrme| . prAcyAM dizi mahArAja kIrtitAni mayA tava // 22 / gokarNamiti vikhyAtaM triSu lokeSu bhArata // 12 tisRSvanyAsu puNyAni dikSu tIrthAni me shRnnu| / zItatoyo bahujalaH puNyastAta zivazca sH| . ma.bhA. 65 - 513 -
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 86. 13] mahAbhArate [3. 87. 15 hradaH paramaduSpApo mAnuSairakRtAtmabhiH // 13 priyaGgvAmravanopetA vAnIravanamAlinI / tatraiva tRNasomAgneH saMpannaphalamUlavAn / pratyaksrotA nadI puNyA narmadA tatra bhArata // 2 .. Azramo'gastyaziSyasya puNyo devasabhe girau // 14 niketaH khyAyate puNyo yatra vizravaso muneH| vaiDUryaparvatastatra zrImAnmaNimayaH zivaH / / jajJe dhanapatiryatra kubero naravAhanaH // 3 agastyasyAzramazcaiva bahumUlaphalodakaH // 15 vaiDUryazikharo nAma puNyo girivaraH shubhH| surASTraSvapi vakSyAmi puNyAnyAyatanAni c| divyapuSpaphalAstatra pAdapA haritacchadAH // 4 AzramAnsaritaH zailAnsarAMsi ca nraadhip||16 tasya zailasya zikhare sarastatra ca dhImataH / camasonmajjanaM viprAstatrApi kathayantyuta / praphullanalinaM rAjandevagandharvasevitam // 5 prabhAsaM codadhau tIrtha tridazAnAM yudhiSThira // 17 bahvAzcarya mahArAja dRzyate tatra parvate / tatra piNDArakaM nAma tApasAcaritaM zubham / puNye svargopame divye nityaM devarSisevite // 6 ujjayantazca zikharI kSipraM siddhikaro mahAn // 18 hradinI puNyatIrthA ca rAjarSestatra vai sarit / tatra devarSivaryeNa nAradenAnukIrtitaH / vizvAmitranadI pArA puNyA parapuraMjaya // 7 purANaH zrUyate zlokastaM nibodha yudhiSThira / / 19 yasyAmtIre satAM madhye yayAtirnahuSAtmajaH / puNye girau surASTreSu mRgpkssinissevite| . papAta sa punarlokAlebhe dharmAnsanAtanAn // 8 ujjayante sma taptAGgo nAkapRSThe mahIyate // 20 / tatra puNyahRdastAta mainAkazcaiva prvtH| puNyA dvAravatI tatra yatrAste madhusUdanaH / bahumUlaphalo vIra asito nAma parvataH // 9 sAkSAdevaH purANo'sau sa hi dharmaH snaatnH||21 / AzramaH kakSasenasya puNyastatra yudhiSThira / ye ca vedavido viprA ye cAdhyAtmavido janAH / cyavanasyAzramazcaiva khyAtaH sarvatra pANDava / te vadanti mahAtmAnaM kRSNaM dharma sanAtanam // 22 tatrAlpenaiva sidhyanti mAnavAstapasA vibho // 10 pavitrANAM hi govindaH pavitraM paramucyate / / / jambUmArgo mahArAja RSINAM bhAvitAtmanAm / puNyAnAmapi puNyo'sau maGgalAnAM ca mngglm||23 / AzramaH zAmyatAM zreSTha mRgdvijgnnaayutH|| 11 trailokyaM puNDarIkAkSo devadevaH snaatnH| tataH puNyatamA rAjansatataM taapsaayutaa| . Aste hariracintyAtmA tatraiva madhusUdanaH // 24 ketumAlA ca medhyA ca gaGgAraNyaM ca bhUmipa / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi khyAtaM ca saindhavAraNyaM puNyaM dvijaniSevitam // 12 ssddshiitimo'dhyaayH||86|| pitAmahasaraH puNyaM puSkaraM nAma bhArata / vaikhAnasAnAM siddhAnAmRSINAmAzramaH priyaH // 13 dhaumya uvaac| apyatra saMstavArthAya prajApatiratho jgau| avantiSu pratIcyAM vai kIrtayiSyAmi te dishi| puSkareSu kuruzreSTha gAthAM sukRtinAM vara // 14 yAni tatra pavitrANi puNyAnyAyatanAni ca // 1 - manasApyabhikAmasya puSkarANi manasvinaH / -514 - 87
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 87. 15] AraNyakaparva [3. 88. 28 pApAni vipraNazyanti nAkapRSThe ca modate // 15 / palAzakeSu puNyeSu rmyessvyjtaamibhuuH|| 13 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi yatra sarvAH saricchreSThAH saakssaattmRssisttmm| saptAzItitamo'dhyAyaH // 87 // khaM svaM toyamupAdAya parivAryopatasthire // 14 api cAtra mahArAja svayaM vizvAvasurjagau / dhaumya uvAca / imaM zlokaM tadA vIra prekSya vIrya mhaatmnH|| 15 udIcyAM rAjazArdUla dizi puNyAni yAni vai|| yajamAnasya vai devAJjamadagnermahAtmanaH / tAni te kIrtayiSyAmi puNyAnyAyatanAni ca // 1 Agamya saritaH sarvA madhunA samatarpayan // 16 sarasvatI puNyavahA hradinI vanamAlinI / gandharvayakSarakSobhirapsarobhizca zobhitam / samudragA mahAvegA yamunA yatra pANDava // 2 kirAtakiMnarAvAsaM zailaM zikhariNAM varam // 17 tatra puNyatamaM tIrtha plakSAvataraNaM zivam / bibheda tarasA gaGgA gaGgAdvAre yudhiSThira / yatra sArasvatairiSTvA gacchantyavabhRthaM dvijaaH||3 puNyaM tatkhyAyate rAjanbrahmarSigaNasevitam // 18 puNyaM cAkhyAyate divyaM zivamagniziro'nagha / sanatkumAraH kauravya puNyaM kanakhalaM tathA / sahadevo'yajadyatra zamyAkSepeNa bhArata // 4 parvatazca pururnAma yatra jAtaH purUravAH // 19 etasminneva cArtheyamindragItA yudhiSThira / bhRguryatra tapastepe mhrssignnsevitH| gAthA carati loke'smingIyamAnA dvijaatibhiH||5 / sa rAjannAzramaH khyAto bhRgutuGgo mhaagiriH||20 agnayaH sahadevena ye citA yamunAmanu / yacca bhUtaM bhaviSyacca bhavaJca puruSarSabha / zataM zatasahasrANi sahasrazatadakSiNAH // 6 nArAyaNaH prabhurviSNuH zAzvataH puruSottamaH / / 21 tatraiva bharato rAjA cakravartI mhaayshaaH| tasyAtiyazasaH puNyAM vizAlAM bdriimnu| viMzatiM sapta cASTau ca hayamedhAnupAharat // 7 AzramaH khyAyate puNyastriSu lokeSu vishrutH|| 22 kAmakRyo dvijAtInAM zrutastAta mayA puraa| uSNatoyavahA gaGgA zItatoyavahAparA / atyantamAzramaH puNyaH sarakastasya vishrutH||8 suvarNasikatA rAjanvizAlAM badarImanu // 23 sarasvatI nadI sadbhiH satataM pArtha pUjitA RSayo yatra devAzca mahAbhAgA mahaujasaH / vAlakhilyairmahArAja yatreSTamRSibhiH purA // 9 prApya nityaM namasyanti devaM nArAyaNaM vibhum // 24 dRSadvatI puNyatamA tatra khyAtA yudhiSThira / yatra nArAyaNo devaH paramAtmA sanAtanaH / tatra vaivarNyavarNau ca supuNyau manujAdhipa // 10 tatra kRtsnaM jagatpArtha tIrthAnyAyatanAni ca // 25 vedajJau vedaviditau vidyaavedvidaavubhau| tatpuNyaM tatparaM brahma tattIrthaM tattapovanam / yajantau RtubhirnityaM puNyairbharatasattama // 11 tatra devarSayaH siddhAH sarve caiva tapodhanAH // 26 sametya bahuzo devAH sendrAH savaruNAH purA / Adidevo mahAyogI yatrAste madhusUdanaH / vizAkhayUpe'tapyanta tasmAtpuNyatamaH sa vai // 12. puNyAnAmapi tatpuNyaM tatra te saMzayo'stu mA // 27 RSirmahAnmahAbhAgo jmdgnimhaayshaaH| / etAni rAjanpuNyAni pRthivyAM pRthivIpate / - 515 -
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 88. 28 ] mahAbhArate [ 3. 90.1 kIrtitAni narazreSTha tIrthAnyAyatanAni ca // 28 . amRtAdutthitaM raudraM tallabdhaM savyasAcinA / etAni vasubhiH saadhyairaadityairmrudshvibhiH| tatsamantraM sasaMhAraM saprAyazcittamaGgalam // 11 RSibhirbrahmakalpaizca sevitAni mahAtmabhiH // 29 vanaM cAnyAni cAstrANi daNDAdIni yudhiSThira / carannetAni kaunteya sahito brAhmaNarSabhaiH / yamAtkuberAdvaruNAdindrAcca kurunndn| bhrAtRbhizca mahAbhAgairutkaNThAM vijahiSyasi // 30 anANyadhItavAnpArtho divyAnyamitavikramaH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vizvAvasozca tanayAdgItaM nRttaM ca sAma ca / . assttaashiititmo'dhyaayH|| 88 // vAditraM ca yathAnyAyaM pratyavindadyathAvidhi // 13 evaM kRtAstraH kaunteyo gAndhavaM vedamAptavAn / - vaizaMpAyana uvAca / sukhaM vasati bIbhatsuranujasyAnujastava // 14 evaM saMbhASamANe tu dhaumye kauravanandana / yadarthaM mAM surazreSTha idaM vacanamabravIt / lomazaH sumahAtejA RSistatrAjagAma ha // 1 taJca te kathayiSyAmi yudhiSThira nibodha me // 15 taM pANDavAgrajo rAjA sagaNo brAhmaNAzca te / bhavAnmanuSyalokAya gamiSyati na sNshyH| udatiSThanmahAbhAgaM divi zakramivAmarAH // 2 brUyAdhudhiSThiraM tatra vacanAnme dvijottama // 16 . tamabhyarcya yathAnyAyaM dharmarAjo yudhiSThiraH / AgamiSyati te bhrAtA kRtAstraH kssiprmrjunH|| papracchAgamane hetumaTane ca prayojanam // 3 surakArya mahatkRtvA yadazakyaM divaukasaiH // 17 sa pRSTaH pANDuputreNa prIyamANo mahAmanAH / tapasA tu tvamAtmAnaM bhrAtRbhiH saha yojaya / uvAca zlakSNayA vAcA harSayanniva pANDavAn // 4 tapaso hi paraM nAsti tapasA vindate mahat // 18 saMcarannasmi kaunteya sarvalokAnyadRcchayA / ahaM ca karNa jAnAmi yathAvadbharatarSabha / gataH zakrasya sadanaM tatrApazyaM surezvaram // 5 na sa pArthasya saMgrAme kalAmarhati SoDazIm // 19 tava ca bhrAtaraM vIramapazyaM savyasAcinam / yaccApi te bhayaM tasmAnmanasisthamariMdama / zakrasyArdhAsanagataM tatra me vismayo mahAn / taccApyapahariSyAmi savyasAcAvihAgate // 20 AsItpuruSazArdUla dRSTvA pArthaM tathAgatam // 6 yacca te mAnasaM vIra tIrthayAtrAmimAM prati / Aha mAM tatra devezo gaccha pANDusutAniti / tacca te lomazaH sarvaM kathayiSyatyasaMzayam // 21 so'hamabhyAgataH kSipraM didRkSustvAM sahAnujam // 7 | yacca kiMcittapoyuktaM phalaM tIrtheSu bhArata / vacanAtpuruhUtasya pArthasya ca mahAtmanaH / maharSireSa yadvayAttacchraddheyamananyathA // 22 AkhyAsye te priyaM tAta mahatpANDavanandana // 8 iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi / bhrAtRbhiH sahito rAjankRSNayA caiva tacchaNu / ekonanavatitamo'dhyAyaH // 89 // yattvayokto mahAbAhurastrArtha pANDavarSabha // 9 tadanamAptaM pArthena rudrAdapratimaM mahat / lomaza uvaac| yattadbrahmaziro nAma tapasA rudramAgatam // 10 dhanaMjayena cApyuktaM yattacchRNu yudhiSThira / - 516 -
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 90. 1] AraNyakaparva [3. 91.8 yudhiSThiraM bhrAtaraM me yojayerdharmyayA zriyA // 1 / yaba mAM bhagavAnAha tIrthAnAM darzanaM prati / tvaM hi dharmAnparAnvettha tapAMsi ca tpodhn| dhaumyasya vacanAdeSA buddhiH pUrva kRtaiva me // 16 zrImatAM cApi jAnAsi rAjJAM dharma sanAtanam // 2 tadyadA manyase brahmangamanaM tIrthadarzane / sa bhavAnyatparaM veda pAvanaM puruSAnprati / tadaiva gantAsmi dRDhameSa me nizcayaH prH|| 17 tena saMyojayethAstvaM tIrthapuNyena pANDavam // 3 vaizaMpAyana uvaac|| yathA tIrthAni gaccheta gAzca dadyAtsa pArthivaH / gamane kRtabuddhiM taM pANDavaM lomazo'bravIt / tathA sarvAtmanA kAryamiti mAM vijayo'bravIt // 4 laghurbhava mahArAja laghuH khairaM gamiSyasi // 18 // bhavatA cAnugupto'sau carettIrthAni srvshH| yudhiSThira uvaac| rakSobhyo rakSitavyazca durgeSu viSameSu ca // 5 bhikSAbhujo nivartantAM brAhmaNA yatayazca ye| dadhIca iva devendraM yathA cApyaGgirA ravim / ye cApyanugatAH paurA rAjabhaktipuraskRtAH // 19 tathA rakSasva kaunteyaM rAkSasebhyo dvijottama // 6 dhRtarASTra mahArAjamabhigacchantu caiva te| yAtudhAnA hi bahavo rAkSasAH prvtopmaaH| sa dAsyati yathAkAlamucitA yasya yA bhuutiH||20 tvayAbhiguptAnkaunteyAnnAtivarteyurantikAt // 7 sa ceyathocitAM vRttiM na ddyaanmnujeshvrH| so'hamindrasya vacanAnniyogAdarjunasya ca / asmatpriyahitArthAya pAJcAlyo vaH prdaasyti||21 rakSamANo bhayebhyastvAM cariSyAmi tvayA sh||8" vaizaMpAyana uvaac| dvistIrthAni mayA pUrva dRSTAni kurunndn| . tato bhUyiSThazaH paurA gurubhaarsmaahitaaH| idaM tRtIyaM drakSyAmi tAnyeva bhavatA saha // 9 viprAzca yatayo yuktA jagmurnAgapuraM prati // 22 iyaM rAjarSibhiryAtA puNyakRdbhiryudhiSThira / tAnsarvAndharmarAjasya premNA raajaambikaasutH| ' manvAdibhirmahArAja tIrthayAtrA bhayApahA // 10 pratijagrAha vidhivaddhanaizca samatarpayat // 23 .nAnRjurnAkRtAtmA ca nAvaidyo na ca pApakRt / tataH kuntIsuto rAjA laghubhirbrAhmaNaiH sh| nAti tIrtheSu kauravya na ca vakramatirnaraH // 11 lomazena ca suprItastrirAtraM kAmyake'vasat // 24 tvaM tu dharmamatirnityaM dharmajJaH stysNgrH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vimuktaH sarvapApebhyo bhUya eva bhaviSyasi // 12 navatitamo'dhyAyaH // 9 // . yathA bhagIratho rAjA rAjAnazca gyaadyH| yathA yayAtiH kaunteya tathA tvamapi pANDava // 13 vaizaMpAyana uvAca / - yudhiSThira uvAca / tataH prayAntaM kaunteyaM brAhmaNA vnvaasinH| na harSAtsaMprapazyAmi vAkyasyAsyottaraM kacit / / abhigamya tadA rAjannidaM vacanamabruvan // 1 ... smareddhi devarAjo yaM kiM nAmAbhyadhikaM ttH||14 / rAjastIrthAni gantAsi puNyAni bhrAtRbhiH saha / bhavatA saMgamo yasya bhrAtA yasya dhnNjyH| devarSiNA ca sahito lomazena mahAtmanA // 2 pAsavaH smarate yasya ko nAmAbhyadhikastataH // 15 / asmAnapi mahArAja netumarhasi pANDava / -517 .1
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 91.3] mahAbhArate [3. 92.1 asmAbhihi na zakyAmi tvadvate tAni kaurava // 3 / atha vyAso mahAbhAgastathA nAradaparvatau / zvApadairupasRSTAni durgANi viSamANi ca / kAmyake pANDavaM draSTuM samAjagmurmanISiNaH // 17 agamyAni narairalpaistIrthAni manujezvara // 4 teSAM yudhiSThiro rAjA pUjAM cakre yathAvidhi / bhavanto bhrAtaraH zUrA dhanurdharavarAH sdaa| satkRtAste mahAbhAgA yudhiSThiramathAbruvan // 18 bhavadbhiH pAlitAH zUrairgacchema vayamapyuta // 5 yudhiSThira yamau bhIma manasA kurutArjavam / bhavatprasAdAddhi vayaM prApnayAma phalaM zubham / / manasA kRtazaucA vai zuddhAstIrthAni gacchata // 19 tIrthAnAM pRthivIpAla vratAnAM ca vizAM pate // 6 zarIraniyamaM hyAhuAhmaNA mAnuSaM vratam / tava vIryaparitrAtAH shuddhaastiirthpriplutaaH| manovizuddhAM buddhiM ca daivamAhuvrataM dvijAH // 20 bhavema dhUtapApmAnastIrthasaMdarzanAnRpa // 7 mano hyaduSTaM zUrANAM paryAptaM vai narAdhipa / bhavAnapi narendrasya kArtavIryasya bhaart| maitrI buddhiM samAsthAya zuddhAstIrthAni gacchata // 21 aSTakasya ca rAjarSerlomapAdasya caiva ha // 8 te yUyaM mAnasaiH zuddhAH shriirniymvrtaiH| bhAratasya ca vIrasya sArvabhaumasya pArthiva / daivaM vrataM samAsthAya yathoktaM phalamApsyatha // 22 dhruvaM prApsyasi duSprApAllokAMstIrthapariplutaH // 9 / te tatheti pratijJAya kRSNayA saha paannddvaaH| prabhAsAdIni tIrthAni mahendrAdIMzca parvatAn / kRtasvastyayanAH sarve munibhirdivyamAnuSaiH // 23 gaGgAdyAH saritazcaiva plakSAdIMzca vanaspatIn / lomazasyopasaMgRhya pAdau dvaipAyanasya ca / tvayA saha mahIpAla draSTumicchAmahe vayam // 10 nAradasya ca rAjendra devarSeH parvatasya ca // 24 yadi te brAhmaNeSvasti kAcitprItirjanAdhipa / dhaumyena sahitA vIrAstathAnyairvanavAsibhiH / kuru kSipraM vaco'smAkaM tataH shreyo'bhiptsyse||11 / mArgazIrSyAmatItAyAM puSyeNa prayayustataH // 25 tIrthAni hi mahAbAho tapovighnakaraiH sadA / kaThinAni samAdAya cIrAjinajaTAdharAH / anukIrNAni rakSobhistebhyo natrAtumarhasi // 12 abhedyaiH kavacairyuktAstIrthAnyanvacaraMstadA // 26 tIrthAnyuktAni dhaumyena nAradena ca dhiimtaa| indrasenAdibhirbhUtyai rathaiH paricaturdazaiH / yAnyuvAca ca devarSirlomazaH sumahAtapAH // 13 mahAnasavyApRtaizca tathAnyaiH paricArakaiH // 27 vidhivattAni sarvANi paryaTasva narAdhipa / sAyudhA baddhanistriMzAstUNavantaH samArgaNAH / dhUtapApmA sahAsmAbhirlomazena ca pAlitaH // 14 | prAGmukhAH prayayurvIrAH pANDavA janamejaya // 28 sa tathA puujymaanstairhrssaadshrupriplutH| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi . bhImasenAdibhirvIraitRbhiH privaaritH| ekanavatitamo'dhyAyaH // 91 // bADhamityabravItsarvAMstAnRSIpANDavarSabhaH // 15 lomazaM samanujJApya dhaumyaM caiva purohitam / yudhiSThira uvAca / tataH sa pANDavazreSTho bhrAtRbhiH sahito vshii| | na vai nirguNamAtmAnaM manye devarSisattama / draupadyA cAnavadyAGgathA gamanAya mano dadhe // 16 / tathAsmi duHkhasaMtapto yathA nAnyo mahIpatiH // 1 -518 -
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 92.2] AraNyakaparva [3.93.8 parAMzca nirguNAnmanye na ca dharmaratAnapi / tathA tvamapi rAjendra snAtvA tIrtheSu saanujH|| te ca lomaza loke'sminnadhyante kena hetunA / / 2 punarvetsyasi tAM lakSmImeSa panthAH sanAtanaH // 16 lomaza uvaac| yathaiva hi nRgo rAjA zibirauzInaro yathA / nAtra duHkhaM tvayA rAjankArya pArtha kathaMcana / bhagIratho vasumanA gayaH pUruH purUravAH // 17 . yadadharmeNa vadhairannadharmarucayo janAH // 3 caramANAstapo nityaM sparzanAdambhasazca te| vardhatyadharmeNa narastato bhadrANi pazyati / tIrthAbhigamanAtpUtA darzanAcca mahAtmanAm // 18 tataH sapatnAJjayati samUlastu vinazyati // 4 alabhanta yazaH puNyaM dhanAni ca vizAM pte|| mayA hi dRSTA daiteyA dAnavAzca mhiipte| tathA tvamapi rAjendra labdhAsi vipulAM zriyam // 19 vardhamAnA hyadharmeNa kSayaM copagatAH punH|| 5 yathA cekssvaakurcrtsputrjnbaandhvH| purA devayuge caiva dRSTaM sarva mayA vibho / mucukundo'tha mAndhAtA maruttazca mahIpatiH // 20 arocayansurA dharma dharma tatyajire'surAH // 6 kIrtiM puNyAmavindanta yathA devAstapobalAt / . tIrthAni devA vivizu vishnbhaartaasuraaH| devarSayazca kAtsnyena tathA tvamapi vetsyase // 21 tAnadharmakRto darpaH pUrvameva samAvizat // 7 dhArtarASTrAstu darpaNa mohena ca vazIkRtAH / danmiAnaH samabhavanmAnAkrodho vyajAyata / nacirAdvinaziSyanti daityA iva na saMzayaH // 22 krodhAdahrIstato'lajjA vRttaM teSAM tato'nazat // 8 | iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tAnalajjAngatahIkAnhInavRttAnvRthAvratAn / dvinvtitmo'dhyaayH||12|| kSamA lakSmIzca dharmazca nacirAtprajahustataH / lakSmIstu devAnagamadalakSmIrasurAnRpa // 9 vaizaMpAyana uvAca / tAnalakSmIsamAviSTAndarpopahatacetasaH / te tathA sahitA vIrA vasantastatra tatra ha / daiteyAndAnavAMzcaiva kalirapyAvizattataH // 10 . krameNa pRthivIpAla naimiSAraNyamAgatAH // 1 tAnalakSmIsamAviSTAndAnavAnkalinA tathA / tatastIrtheSu puNyeSu gomatyAH pANDavA nRpa / dAmibhUtAnkaunteya kriyAhInAnacetasaH // 11 kRtAbhiSekAH pradadurgAzca vittaM ca bhArata // 2 mAnAbhibhUtAnacirAdvinAzaH pratyapadyata / tatra devAnpitRnviprAMstarpayitvA punaH punaH / niryazasyAstato daityAH kRtsnazo vilayaM gtaaH||12 kanyAtIrthe'zvatIrthe ca gavAM tIrthe ca kauravAH // 3 devAstu sAgarAMzcaiva saritazca sarAMsi ca / vAlakoTyAM vRSaprasthe girAvuSya ca pANDavAH / abhyagacchandharmazIlAH puNyAnyAyatanAni ca // 13 bAhudAyAM mahIpAla cakruH sarve'bhiSecanam // 4 tapobhiH kratubhirdAnairAzIrvAdaizca pANDava / prayAge devayajane devAnAM pRthivIpate / prajahuH sarvapApAni zreyazca pratipedire // 14 / / USurAplutya gAtrANi tapazcAtasthuruttamam // 5 evaM hi dAnavantazca kriyAvantazca sarvazaH / gaGgAyamunayozcaiva saMgame stysNgraaH| tIrthAnyagacchanvibudhAstenApubhUtimuttamAm / / 15 / / vipApmAno mahAtmAno viprebhyaH pradadurvasu // 6.. -b19 -
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ $. 93.7] mahAbhArate [ 3. 94.7 tapasvijanajuSTAM ca tato vedI prajApateH / puNyena caratA rAjanbhUrdizaH khaM nabhastathA / jagmuH pANDusutA rAjanbrAhmaNaiH saha bhArata // 7 ApUrNamAsIcchabdena tadapyAsInmahAdbhutam // 22 tatra te nyavasanvIrAstapazcAtasthuruttamam / tatra sma gAthA gAyanti manuSyA bharatarSabha / saMtarpayantaH satataM vanyena haviSA dvijAn // 8 annapAnaiH zubhaistRptA deze deze suvarcasaH // 23 . tato mahIdharaM jagmurdharmajJenAbhisatkRtam / gayasya yajJe ke tvadya prANino bhoktumIpsavaH / rAjarSiNA puNyakRtA gayenAnupamadyute // 9 yatra bhojanaziSTasya parvatAH paJcaviMzatiH // 24 saro gayaziro yatra puNyA caiva mhaandii| na sma pUrve janAzcakrurna kariSyanti cApare / RSijuSTaM supuNyaM tattIrthaM brahmasarottamam // 10 gayo yadakarodyajJe rAjarSiramitadyutiH // 25 / agastyo bhagavAnyatra gato vaivasvataM prti| .. kathaM nu devA haviSA gayena paritarpitAH / uvAsa ca svayaM yatra dharmo rAjansanAtanaH // 11 punaH zakSyantyupAdAtumanyairdattAni kAnicit // 26 sarvAsAM saritAM caiva samudbhedo vizAM pte| / evaMvidhAH subahavastasya yajJe mahAtmanaH / yatra saMnihito nityaM mahAdevaH pinAkadhRk // 12 babhUvurasya sarasaH samIpe kurunandana // 27 tatra te pANDavA viiraashcaaturmaasyaistdejire| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi RSiyajJena mahatA yatrAkSayavaTo mahAn // 13 vinavatitamo'dhyAyaH // 13 // brAhmaNAstatra zatazaH samAjagmustapodhanAH / cAturmAsyenAyajanta ArSeNa vidhinA tadA // 14 vaizaMpAyana uvAca / tatra vidyAtaponityA brAhmaNA vedapAragAH / tataH saMprasthito rAjA kaunteyo bhUridakSiNaH / kathAH pracakrire puNyAH sadasisthA mhaatmnaam||15 agastyAzramamAsAdya durjayAyAmuvAsa ha // 1 tatra vidyAvratasnAtaH kaumAraM vratamAsthitaH / tatra vai lomazaM rAjA papraccha vadatAM varaH / zamaTho'kathayadrAjannAmUrtarayasaM gayam // 16 agastyeneha vAtApiH kimarthamupazAmitaH // 2 amUrtarayasaH putro gayo rAjarSisattamaH / AsIdvA kiMprabhAvazca sa daityo mAnavAntakaH / puNyAni yasya karmANi tAni me zRNu bhArata // 17 kimarthaM codgato manyuragastyasya mahAtmanaH // 3 yasya yajJo babhUveha banno bahudakSiNaH / lomaza uvaac| yatrAnaparvatA rAjazatazo'tha sahasrazaH // 18 ilvalo nAma daiteya AsItkauravanandana / ghRtakulyAzca dadhrazca nadyo bhushtaastthaa| maNimatyAM puri purA vAtApistasya cAnujaH // 4 vyaJjanAnAM pravAhAzca mahArhANAM sahasrazaH // 19 sa brAhmaNaM tapoyuktamuvAca ditinndnH| ahanyahani cApyetadyAcatAM saMpradIyate / putraM me bhagavAnekamindratulyaM prayacchatu // 5 . anyattu brAhmaNA rAjanbhuJjate'nnaM susaMskRtam // 20 / tasmai sa brAhmaNo nAdAtputraM vAsavasaMmitam / tatra vai dakSiNAkAle brahmaghoSo divaM gtH| cukrodha so'surastasya brAhmaNasya tato bhRzam // 6 na sma prajJAyate kiMcidbrahmazabdena bhArata // 21 / samAhvayati yaM vAcA gataM vaivasvatakSayam / .. -520 -
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 94.7] auraNyakaparva [ 3. 95.8 sa punardehamAsthAya jIvansma pratidRzyate // 7 / apsvivotpalinI zIghramameriva zikhA shubhaa||22 tato vAtApimasuraM chAgaM kRtvA susaMskRtam / tAM yauvanasthAM rAjendra zataM kanyAH svalaMkRtAH / taM brAhmaNaM bhojayitvA punareva samAhvayat // 8. dAsIzataM ca kalyANImupatasthuvaMzAnugAH // 23 tasya pArzva vinirbhidya brAhmaNasya mhaasurH| sA sma dAsIzatavRtA madhye kanyAzatasya ca / vAtApiH prahasanarAjannizcakrAma vizAM pate // 9 Aste tejasvinI kanyA rohiNIva divi prbho||24 evaM sa brAhmaNAnarAjanbhojayitvA punaH punaH / yauvanasthAmapi ca tAM zIlAcArasamanvitAm / hiMsayAmAsa daiteya ilvalo duSTacetanaH // 10 na vavre puruSaH kazcidbhayAttasya mahAtmanaH // 25 agastyazcApi bhagavAnetasminkAla eva tu / sA tu satyavatI kanyA rUpeNApsaraso'pyati / / pitRndadarza garne vai lambamAnAnadhomukhAn // 11 toSayAmAsa pitaraM zIlena svajanaM tathA // 26 .. so'pRcchallambamAnAMstAnbhavanta iha kiMparAH / vaidarbhI tu tathAyuktAM yuvatIM prekSya vai pitaa| saMtAnahetoriti te tamUcurbrahmavAdinaH // 12 manasA cintayAmAsa kasmai dadyAM sutAmiti // 27 te tasmai kathayAmAsurvayaM te pitaraH svakAH / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi gartametamanuprAptA lambAmaH prasavArthinaH // 13 cturnvtitmo'dhyaayH|| 9 // yadi no janayethAstvamagastyApatyamuttamam / syAnno'smAnnirayAnmokSastvaM ca putrApnuyA gatim // lomaza uvaac| . sa tAnuvAca tejasvI stydhrmpraaynnH| yadA tvamanyatAgastyo gArhasthye tAM kSamAmiti / . kariSye pitaraH kAmaM vyetu vo mAnaso jvrH||15 tadAmiMgamya provAca vaidarbha pRthivIpatim // 1 tataH prasavasaMtAnaM cintayanbhagavAnRSiH / rAjaniveze buddhirme vartate putrakAraNAt / ..... AtmanaH prasavasyArthe nApazyatsadRzIM striyam // 16 varaye tvAM mahIpAla lopAmudrAM prayaccha me // 2 . sa tasya tasya sattvasya tattadaGgamanuttamam / / evamuktaH sa muninA mahIpAlo vicetnH| ' saMbhRtya tatsamairaGgairnirmame striyamuttamAm // 17 pratyAkhyAnAya cAzaktaH pradAtumapi naicchata // 3 . sa tAM vidarbharAjAya putrakAmAya tAmyate / tataH sa bhAryAmabhyetya provAca pRthivIpatiH / nirmitAmAtmano'rthAya muniH prAdAnmahAtapAH // 18 maharSirvIryavAneSa kruddhaH zApAgninA dahet // 4 . sA tatra jajJe subhagA vidyutsaudAminI yathA / taM tathA duHkhitaM dRSTvA sabhAyaM pRthivIpatim / . vibhrAjamAnA vapuSA vyavardhata zubhAnanA // 19 lopAmudrAbhigamyedaM kAle vacanamabravIt // 5 jAtamAtrAM ca tAM dRSTvA vaidarbhaH pRthivIpatiH / na matkRte mahIpAla piiddaambhyetumrhsi|. .. praharSeNa dvijAtibhyo nyavedayata bhArata // 20 prayaccha mAmagastyAya bAhyAtmAnaM mayA pitH||6 abhyanandanta tAM sarve brAhmaNA vsudhaadhip| / / duhiturvacanAdrAjA so'gastyAya mhaatmne| lopAmudreti tasyAzca cakrire nAma te dvijAH // 21 lopAmudrAM tataH prAdAdvidhipUrvaM vizAM pate // 7 .. vavRdhe sA mahArAja bibhratI rUpamuttamam / ... prApya bhAryAmagastyastu lopAmudrAmabhASata / ..... [ma.bhA. 66
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 95.8] mahAbhArate [3. 96.8 mahArhANyutsRjaitAni vAsAMsyAbharaNAni ca // 8 lopAmudrovAca / tataH sA darzanIyAni mahArhANi tanUni ca / alpAvaziSTaH kAlo'yamRtau mama tapodhana / samutsasarja rambhosarvasanAnyAyatekSaNA // 9 na cAnyathAhamicchAmi tvAmupaituM kathaMcana // 22 tatazvIrANi jagrAha valkalAnyajinAni ca / na cApi dharmamicchAmi viloptuM te tapodhana / samAnavratacaryA ca babhUvAyatalocanA // 10 etattu me yathAkAmaM saMpAdayitumarhasi // 23 gaGgAdvAramathAgamya bhagavAnRSisattamaH / agastya uvAca / upramAtiSThata tapaH saha palyAnukUlayA // 11 yadyeSa kAmaH subhage tava buddhyA vinizcitaH / sA prItyA bahumAnAcca patiM prycrttdaa| hanta gacchAmyahaM bhadre cara kAmamiha sthitA // 24 agastyazca parAM prIti bhAryAyAmakarotprabhuH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tato bahutithe kAle lopAmudrAM vizAM pte| paJcanavatitamo'dhyAyaH // 95 // . tapasA dyotitAM snAtAM dadarza bhgvaanRssiH|| 13 sa tasyAH paricAreNa zaucena ca damena ca / lomaza uvAca / .. . zriyA rUpeNa ca prIto maithunAyAjuhAva tAm // 14 tato jagAma kauravya so'gastyo bhikSituM vsu| tataH sA prAJjalirbhUtvA lajamAneva bhAminI / zrutarvANaM mahIpAlaM yaM vedAbhyadhikaM nRpaiH // 1 . tadA sapraNayaM vAkyaM bhagavantamathAbravIt // 15 sa viditvA tu nRpatiH kumbhayonimupAgamat / . asaMzayaM prajAhetorbhAyAM patiravindata / viSayAnte sahAmAtyaH pratyagRhAtsusatkRtam // 2 yA tu tvayi mama prItistAmRSe kartumarhasi // 16 tasmai cAdhyaM yathAnyAyamAnIya pRthivIpatiH / yathA piturgRhe vipra prAsAde zayanaM mama / prAJjaliH prayato bhUtvA papracchAgamane'rthitAm // 3 tathAvidhe tvaM zayane mAmupaitumihArhasi // 17 __ agastya uvAca / icchAmi tvAM sragviNaM ca bhUSaNaizca vibhUSitam / vittArthinamanuprAptaM viddhi mAM pRthivIpate / upasatuM yathAkAmaM divyAbharaNabhUSitA // 18 yathAzaktyavihiMsyAnyAnsaMvibhAgaM prayaccha me // 4 agastya uvaac| lomaza uvAca / na vai dhanAni vidyante lopAmudre tathA mm| tata Ayavyayau pUrNau tasmai rAjA nyavedayat / .. yathAvidhAni kalyANi pitustava sumadhyame // 19 ato vidvannupAdatsva yadatra vasu manyase // 5 - lopAmudrovAca / tata Ayavyayau dRSTvA samau smmtirdvijH| Izo'si tapasA sarva smaahrtumiheshvr| - sarvathA prANinAM pIDAmupAdAnAdamanyata // 6 .. kSaNena jIvaloke yadvasu kiMcana vidyate // 20 sa zrutarvANamAdAya vdhyshvmgmtttH| agastya uvAca / sa ca tau viSayasyAnte pratyagRhAdyathAvidhi // 7 evametadyathAttha tvaM tapovyayakaraM tu me| tayorayaM ca pAdyaM ca vadhyazvaH pratyavedayat / yathA tu me na nazyeta tapastanmAM pracodaya // 21 / anujJApya ca papraccha prayojanamupakrame // 8 . -522 -
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3.96.9] AraNyakaparva [ 3. 97. 18 agastya uvAca / vittakAmAviha prAptau viddhyAvAM pRthivIpate / lomaza uvaac| yathAzaktyavihiMsyAnyAnsaMvibhAgaM prayacche nau // 9 / ilvalastAnviditvA tu mhrssishitaannRpaan| lomaza uvAca / upasthitAnsahAmAtyo viSayAnte'bhyapUjayat // 1 tata Ayavyayau pUrNau tAbhyAM rAjA nyvedyt|| teSAM tato'surazreSTha aatithymkrottdaa| tato jJAtvA samAdattAM yadatra vyatiricyate // 10 sa saMskRtena kauravya bhrAtrA vAtApinA kila // 2 tata Ayavyayau dRSTvA samau smmtirdvijH| tato rAjarSayaH sarve viSaNNA gatacetasaH / sarvathA prANinAM pIDAmupAdAnAdamanyata // 11 / / vAtApiM saMskRtaM dRSTvA meSabhUtaM mahAsuram // 3 . paurukutsaM tato jagmutrasadasyuM mahAdhanam / athAbravIdagastyastArAjarSInRSisattamaH / agastyazca zrutarvA ca vadhyazvazca mahIpatiH // 12 viSAdo vo na kartavyo ahaM bhokSye mahAsuram // 4 trasadasyuzca tAnsarvAnpratyagRhNAdyathAvidhi / dhuryAsanamathAsAdya niSasAda mahAmuniH / abhigamya mahArAja viSayAnte savAhanaH // 13 taM paryaveSadatyendra ilvalaH prahasanniva // 5 arcayitvA yathAnyAyamikSvAkU rAjasattamaH / agastya eva kRtsnaM tu vAtApiM bubhuje tataH / samAzvastAMstato'pRcchatprayojanamupakrame // 14 bhuktavatyasuro''hvAnamakarottasya ilvalaH // 6 agastya uvAca / tayo vAyuH prAdurabhUdagastyasya mahAtmanaH / vittakAmAniha prAptAnviddhi naH pRthivIpate / ilvalazca viSaNNo'bhUdRSTvA jINaM mahAsuram // 7 yathAzaktyavihiMsyAnyAnsaMvibhAgaM prayaccha nH||15 prAJjalizca sahAmAtyairidaM vacanamabravIt / lomaza uvAca / kimarthamupayAtAH stha brUta kiM karavANi vaH // 8 tata Ayavyayau pUrNau teSAM rAjA nyavedayat / pratyuvAca tato'gastyaH prahasannilvalaM tdaa| ato jJAtvA samAdavaM yadatra vyatiricyate // 16 IzaM hyasura vidmastvAM vayaM sarve dhanezvaram // 9 tata Ayavyayau dRSTvA samau smmtirdvijH| ime ca nAtidhanino dhanArthazca mhaanmm| . sarvathA prANinAM pIDAmupAdAnAdamanyata // 17 yathAzaktyavihiMsyAnyAnsaMvibhAgaM prayaccha nH||10 tataH sarve sametyAtha te nRpAstaM mahAmunim / tato'bhivAdya tamRSimilvalo vAkyamabravIt / idamUcurmahArAja samavekSya parasparam // 18 ditsitaM yadi vetsi tvaM tato dAsyAmi te vsu||11 ayaM vai dAnavo brahmannilvalo vasumAnbhuvi / va agastya uvAca / tamabhikramya sarve'dya vayaM yAcAmahe vasu // 19 gavAM daza sahasrANi rAjJAmekaikazo'sura / teSAM tadAsIdrucitamilvalasyopabhikSaNam / tAvadeva suvarNasya ditsitaM te mahAsura // 12 tataste sahitA rAjannilvalaM samupAdravan // 20 / mahyaM tato vai dviguNaM rathazcaiva hiraNmayaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . manojavau vAjinau ca ditsitaM te mahAsura / ssnnnnvtitmo'dhyaayH||16|| jijJAsyatA rathaH sadyo vyaktameSa hiraNmayaH // 13 -523
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 97. 14 ] mahAbhArate [8. 98.9 lomaza uvAca / tathAyuktaM ca taM dRSTvA mumude sa munistadA / jijJAsyamAnaH sa rathaH kaunteyaasiiddhirnnmyH| lebhire pitarazcAsya lokAnrAjanyathepsitAn // 25 tataH pravyathito daityo dadAvabhyadhikaM vasu // 14 agastyasyAzramaH khyAtaH sarvatukusumAnvitaH / vivAjazca suvAjazca tasminyuktau rathe hyau| prAhAdirevaM vAtApiragastyena vinAzitaH // 26 Uhatustau vasUnyAzu tAnyagastyAzramaM prati / tasyAyamAzramo rAjanramaNIyo gunnairyutH| sarvAnrAjJaH sahAgastyAnnimeSAdiva bhArata // 15 / eSA bhAgIrathI puNyA yatheSTamavagAhyatAm // 27 agastyenAbhyanujJAtA jagmU rAjarSayastadA / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi kRtavAMzca muniH sarvaM lopAmudrAcikIrSitam // 16 ___ sptnvtitmo'dhyaayH|| 97 // lopAmudrovAca / kRtavAnasi tatsarvaM bhagavanmama kaasitm| yudhiSThira uvaac| utpAdaya sakRnmahyamapatyaM vIryavattaram // 17 bhUya evAhamicchAmi maharSestasya dhImataH / __agastya uvAca / karmaNAM vistaraM zrotumagastyasya dvijottama // 1 tuSTo'hamasmi kalyANi tava vRttena zobhane / lomaza uvAca / vicAraNAmapatye tu tava vakSyAmi tAM zRNu // 18 zRNu rAjankathAM divyAmadbhutAmatimAnuSIm / sahasraM te'stu putrANAM zataM vA dazasaMmitam / agastyasya mahArAja prabhAvamamitAtmanaH // 2 daza vA zatatulyAH syureko vApi sahasravat // 19 AsankRtayuge ghorA dAnavA yuddhdurmdaaH| lopAmudrovAca / kAleyA iti vikhyAtA gaNAH prmdaarunnaaH|| 3 sahasrasaMmitaH putra eko me'stu tapodhana / te tu vRtraM samAzritya naanaaprhrnnodytaaH| eko hi bahubhiH zreyAnvidvAnsAdhurasAdhubhiH // 20 samantAtparyadhAvanta mahendrapramukhAnsurAn // 4 lomaza uvaac| vato vRtravadhe yatnamakurvastridazAH puraa| sa tatheti pratijJAya tayA smbhvnmuniH| puraMdaraM puraskRtya brahmANamupatasthire // 5 samaye samazIlinyA zraddhAvAJzraddadhAnayA // 21 kRtAJjalIMstu tAnsarvAnparameSThI uvAca h| tata AdhAya garbha tamagamadvanameva sH| viditaM me surAH sarvaM yadvaH kArya cikIrSitam // 6 tasminvanagate garbho vavRdhe sapta zAradAn // 22 tamupAyaM pravakSyAmi yathA vRtraM vadhiSyatha / saptame'bde gate cApi prAcyavatsa mahAkaviH / dadhIca iti vikhyAto mahARSirudAradhIH // 7 jvalanniva prabhAvena dRDhasyurnAma bhArata / taM gatvA sahitAH sarve varaM vai saMprayAcata / sAGgopaniSadAnvedAJjapanneva mahAyazAH // 23 sa vo dAsyati dharmAtmA suprItenAntarAtmanA // 8 tasya putro'bhavadRSeH sa tejasvI mahAnRSiH / | sa vAcyaH sahitaiH sarvairbhavadbhirjayakAtibhiH / sa bAla eva tejasvI pitustasya nivezane / khAnyasthIni prayaccheti trailokyasya hitAya vai / idhmAnAM bhAramAjaDhe idhmavAhastato'bhavat // 24 / sa zarIraM samutsRjya svAnyasthIni pradAsyati // 9 -524 -
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 98. 10] bhAramyakaparva [8. 99.8 tasyAsthibhirmahAghoraM vanaM saMbhriyatAM dRDham / svaSTAramAgamya tamarthamUcuH / mahacchatruhaNaM tIkSNaM SaDaaM bhImanikhanam // 10 tvaSTA tu teSAM vacanaM nizamya tena vatreNa vai vRtraM vadhiSyati zatakratuH / prahRSTarUpaH prayataH prayatnAt // 22 etadvaH sarvamAkhyAtaM tasmAcchIghraM vidhIyatAm // 11 cakAra va bhRzamuprarUpaM evamuktAstato devA anujJApya pitAmaham / kRtvA ca zakraM sa uvAca hRssttH| nArAyaNaM puraskRtya dadhIcasyAzramaM yayuH // 12 anena vanapravareNa deva . sarasvatyAH pare pAre nAnAdrumalatAvRtam / _bhasmIkuruSvAdya surArimugram // 23 SaTpadodgItaninadairvighuSTaM sAmagairiva / . tato hatAriH sagaNaH sukhaM vai puMskokilaravonmizraM jIvaMjIvakanAditam // 13 ___ prazAdhi kRtsnaM tridivaM diviSThaH / mahiSaizca varAhaizca samaraizcamarairapi / tvaSTrA tathoktaH sa puraMdarastu tatra tatrAnucaritaM zArdUlabhayavarjitaiH // 14 . vakaM prahRSTaH prayato'bhyagRhAt // 24 kareNumiriNaizca prabhinnakaraTAmukhaiH / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sarovagADhaiH krIDadbhiH samantAdanunAditam // 15 aSTanavatitamo'dhyAyaH // 98 // siMhavyAtrairmahAnAdAnadadbhiranunAditam / / aparaizcApi saMlInairguhAkandaravAsibhiH // 16 lomaza uvAca / teSu teSvavakAzeSu zobhitaM sumnormm| tataH sa vanI balibhirdaivatairabhirakSitaH / triviSTapasamaprakhyaM dadhIcAzramamAgaman // 17 AsasAda tato vRtraM sthitamAvRtya rodasI // 1 tatrApazyandadhIcaM te divAkarasamadyutim / / kAlakeyairmahAkAyaiH samantAdabhirakSitam / jAjvalyamAnaM vapuSA yathA lakSmyA pitaamhm|| 18 samudyatapraharaNaiH sazRGgairiva prvtaiH||2 tasya pAdau surA rAjannabhivAdya praNamya ca / tato yuddhaM samabhavadevAnAM saha dAnavaiH / ayAcanta varaM sarve yathoktaM parameSThinA // 19 muhUrta bharatazreSTha lokatrAsakaraM mahat // 3 tato dadhIcaH paramapratItaH udyatapratipiSTAnAM khaGgAnAM viirbaahubhiH| surottamAMstAnidamabhyuvAca / AsItsutumulaH zabdaH zarIreSvabhipAtyatAm // 4 karomi yadvo hitamadya devAH zirobhiH prapatadbhizca antarikSAnmahItalam / svaM cApi dehaM tvahamutsRjAmi // 20 tAlairiva mahIpAla vRntAdbhaSTairadRzyata // 5 sa evamuktvA dvipadAM variSThaH te hemakavacA bhUtvA kAleyAH parighAyudhAH / prANAnvazI svaanshsotssrj| tridazAnabhyavartanta dAvadagdhA ivAdrayaH // 6 tataH surAste jagRhuH parAso teSAM vegavatAM vegaM sahitAnAM pradhAvatAm / rasthIni tasyAtha yathopadezam // 21 na zekustridazAH soDhuM te bhanAH praadrvnbhyaat||7. prahRSTarUpAzca jayAya devA tAndRSTvA dravato bhItAnsahasrAkSaH purNdrH| -525
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 99. 8] mahAmArate [ 8. 100. vRtre vivardhamAne ca kazmalaM mahadAvizat // 8 jhaSAkulaM ratnasamAkulaM ca // 17 taM zakraM kazmalAviSTaM dRSTvA viSNuH snaatnH| . tadA sma mantraM sahitAH pracakrukhatejo vyadhAcchake balamasya vivardhayan // 9 bailokyanAzArthamabhismayantaH / viSNunApyAyitaM zakraM dRSTvA devgnnaasttH| tatra sma kecinmatinizvagrajJAkhaM svaM tejaH samAdadhyustathA brhmrssyo'mlaaH||10 stAMstAnupAyAnanuvarNayanti // 18 sa samApyAyitaH zakro viSNunA daivataiH saha / teSAM tu tatra kramakAlayogARSibhizca mahAbhAgairbalavAnsamapadyata // 11 dorA matizcintayatAM bbhuuv| jJAtvA balasthaM tridazAdhipaM tu / ye santi vidyAtapasopapannAnanAda vRtro mahato ninAdAn / - steSAM vinAzaH prathamaM tu kaaryH|| 19 tasya praNAdena dharA dizazca lokA hi sarve tapasA dhriyante / khaM dyaurnagAzcApi cacAla sarvam // 12 ___ tasmAttvaradhvaM tapasaH kSayAya / tato mahendraH paramAbhitaptaH ye santi keciddhi vasuMdharAyAM zrutvA ravaM ghorarUpaM mahAntam / - tapasvino dharmavidazva tajjJAH / bhaye nimagnastvaritaM mumoca teSAM vadhaH kriyatAM kSiprameva vanaM mahattasya vadhAya rAjan // 13 teSu pranaSTeSu jagatpranaSTam // 20 sa zakravatrAbhihataH papAta evaM hi sarve gatabuddhibhAvA * mahAsuraH kaanycnmaalydhaarii| . jagadvinAze prmprhRssttaaH| yathA mahAzailavaraH purastA durga samAzritya mahormimantaM tsa mandaro viSNukarAtpramuktaH // 14 ratnAkaraM varuNasyAlayaM sma // 21 tasminhate daityavare bhayArtaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zakraH pradudrAva saraH praveSTum / .. . nvnvtitmo'dhyaayH|| 99 // vajaM na mene svakarAtpramuktaM vRtraM hataM cApi bhayAnna mene // 15 - lomaza uvaac| sarve ca devA muditAH prahRSTA samudraM te samAzritya vAruNaM nidhimambhasAm / mhrssyshcendrmbhissttuvntH| kAleyAH saMpravartanta trailokyasya vinAzane // 1 sarvAMzca daityAMstvaritAH sametya / ' te rAtrI samabhikruddhA bhakSayanti sadA munIn / jannuH surA vRtravadhAbhitaptAn // 16 AzrameSu ca ye santi puNyeSvAyataneSu ca // 2 te vadhyamAnAstridazaistadAnIM vasiSThasyAzrame viprA bhakSitAstairdurAtmabhiH / " smudrmevaavivishurbhyaartaaH| azItizatamaSTau ca nava cAnye tapasvinaH // 3 pravizya caivodadhimaprameyaM cyavanasyAzramaM gatvA puNyaM dvijaniSevitam / -526 - 100
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 100. 4] mAraNyakaparva [3. 101.8 phalamUlAzanAnAM hi munInAM bhakSitaM zatam // 4 | tvaM naH sraSTA ca pAtA ca bhartA ca jagataH prbho| evaM rAtrau sma kurvanti vivizuzcArNavaM divaa|| tvayA sRSTamidaM sarva yacceGgaM yacca neti // 18 bharadvAjAzrame caiva niyatA brahmacAriNaH / tvayA bhUmiH purA naSTA samudrAtpuSkarekSaNa / --- vAyvAhArAmbubhakSAzca viMzatiH saMnipAtitAH 5.. vArAhaM rUpamAsthAya jagadarthe samuddhRtA // 19. evaM krameNa srvaaNstaanaashrmaandaanvaastdaa| . Adidaityo mahAvIryo hirnnykshipustvyaa| . nizAyAM paridhAvanti mattA bhujblaashryaat| . nArasiMhaM vapuH kRtvA sUditaH puruSottama // 20 kAlopasRSTAH kAleyA nanto dvijagaNAnbahUn // 6 avadhyaH sarvabhUtAnAM balizcApi mhaasurH| . na cainAnanvabudhyanta manujA manujottama / .... vAmanaM vapurAzritya trailokyAzitastvayA // 21 evaM pravRttAndaityAMstAMstApaseSu tapasviSa // 7 asurazca maheSvAso jambha itybhivishrutH| .. prabhAte samadRzyanta niyatAhArakarzitAH / yajJakSobhakaraH krUrastvayaiva vinipAtitaH // 22 mahItalasthA munayaH zarIrairgatajIvitaiH // 8 .. evamAdIni karmANi yeSAM saMkhyA na vidyate / kssiinnmaaNsaivirudhirairvimjjaatrairvisNdhibhiH| asmAkaM bhayabhItAnAM tvaM gatimadhusUdana // 23 AkIrNairAcitA bhUmiH zaGkhAnAmiva raashibhiH||9 / tasmAttvAM devadeveza lokArtha jJApayAmahe / kalazaivipraviddhaizca suvairbhamaistathaiva c| rakSa lokAMzca devAMzca zakraM ca mahato bhayAt // 24 vikIrNairagnihotraizca bhUrbabhUva samAvRtA // 10 iti zrImahAbhArate AramyakaparvaNi.. niHkhAdhyAyavaSaTkAraM nssttyjnyotsvkriym| zatatamo'dhyAyaH // 10 // jagadAsInirutsAhaM kAleyabhayapIDitam // 11 evaM prakSIyamANAzca. mAnavA manujezvara / devA uucuH| AtmatrANaparA bhItAH prAdravanta dizo bhayAt // 12 itaH pradAnAdvartante prajAH sarvAzcaturvidhAH / kecidguhAH pravivizurnirjharAMzcApare shritaaH|| tA bhAvitA bhAvayanti havyakavyairdivaukasaH / / apare maraNodvignA bhayAtprANAnsamutsRjan // 13 lokA hyevaM vartayanti anyonyaM smupaashritaaH|| kecidatra maheSvAsAH zUrAH prmdrpitaaH| tvatprasAdAnnirudvignAstvayaiva parirakSitAH // 2 : mArgamANAH paraM yatnaM dAnavAnAM pracakrire // 14. idaM ca samanuprAptaM lokAnAM bhymuttmm| / na caitAnadhijagmuste samudraM smupaashritaan| na ca jAnIma keneme rAtrI vadhyanti braahmnnaaH||3 zramaM jagmuzca paramamAjagmuH kSayameva ca // 15 kSINeSu ca brAhmaNeSu pRthivI kSayameSyati / jagatyupazamaM yAte naSTayajJotsavakriye / tataH pRthivyAM kSINAyAM tridivaM kSayameSyati // 4 AjagmuH paramAmAta tridazA manujezvara // 16 : . tvatprasAdAnmahAbAho lokAH sarve jagatpate / sametya samahendrAzca bhayAnmantraM prckrire| vinAzaM nAdhigaccheyustvayA vai prirkssitaaH||5 nArAyaNaM puraskRtya vaikuNThamaparAjitam // 17 . viSNuruvAca / tato devAH sametAste tdocurmdhusuudnm| viditaM me surAH sarva prajAnAM kSayakAraNam / - -
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 101. 6] mahAbhArata [3. 102.11 'bhavatAM cApi vakSyAmi zRNudhvaM vigatajvarAH // 6 / etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa mahAmune // 1 kAleya iti vikhyAto gaNaH prmdaarunnH| lomaza uvaac| taizca vRtraM samAzritya jagatsarvaM prabAdhitam // 7 adrirAjaM mahAzailaM meruM kanakaparvatam / te vRtraM nihataM dRSTvA sahasrAkSeNa dhiimtaa| udayAstamaye bhAnuH pradakSiNamavartata // 2 jIvitaM parirakSantaH praviSTA varuNAlayam // 8 taM tu dRSTvA tathA vindhyaH zailaH sUryamathAbravIt / te pravizyodadhiM ghoraM nakramAhasamAkum / yathA hi merurbhavatA nityazaH prigmyte| . utsAdanAthaM lokAnAM rAtrau nanti munIniha // 9 pradakSiNaM ca kriyate mAmevaM kuru bhAskara // 3. na tu zakyAH kSayaM netuM samudrAzrayagA hi te / evamuktastataH sUryaH zailendra pratyabhASata / samudrasya kSaye buddhirbhavadbhiH saMpradhAryatAm / nAhamAtmecchayA zaila karomyenaM pradakSiNam / .. agastyena vinA ko hi shkto'nyo'rnnvshossnne||10 eSa mArgaH pradiSTo me yenedaM nirmitaM jagat // 4 etacchrutvA vaco devA viSNunA samudAhRtam / evamuktastataH krodhAtpravRddhaH sahasAcalaH / parameSThinamAjJApya agastyasyAzramaM yayuH // 11 sUryAcandramasormArga rodbhumicchanparaMtapa // 5 tatrApazyanmahAtmAnaM vAruNiM dIptatejasam / tato devAH sahitAH sarva eva upAsyamAnamRSibhirdevairiva pitAmaham // 12 ___ sendrAH samAgamya mahAdrirAjam / te'bhigamya mahAtmAnaM maitrAvaruNimacyutam / nivArayAmAsurupAyatastaM AzramasthaM taporAziM karmabhiH svairabhiSTuvan // 13 na ca sma teSAM vacanaM cakAra // 6 - devA uucuH| athAbhijagmurmunimAzramasthaM nahuSeNAmitaptAnAM tvaM lokAnAM gatiH purA / tapasvinaM dharmabhRtAM variSTham / . . bhraMzitazca suraizvaryAllokArtha lokakaNTakaH // 14 agastyamatyadbhutavIryadIptaM krodhAtpravRddhaH sahasA bhAskarasya nagottamaH / taM cArthamUcuH sahitAH suraaste||7 vacastavAnatikrAmanvindhyaH zailo na vardhate // 15 devA uucuH| tamasA cAvRte loke mRtyunAbhyarditAH prjaaH| sUryAcandramasormAga nakSatrANAM gatiM tthaa| tvAmeva nAthamAsAdya nirvRtiM paramAM gatAH // 16 / zailarAjo vRNotyeSa vindhyaH krodhvshaanugH|| 8 asmAkaM bhayabhItAnAM nityazo bhgvaangtiH|| taM nivArayituM zakto nAnyaH kazcidvijottama / tatastvArtAH prayAcAmastvAM varaM varado hyasi // 17 Rte tvAM hi mahAbhAga tasmAdenaM nivAraya // 9 ' iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi lomaza uvAca / ekAdhikazatatamo'dhyAyaH // 10 // tachuvA pacanaM vipraH surANAM zailamabhyagAt / . .. 102 so'bhigamyAbravIdvindhyaM sadAraH samusthitaH // 10 yudhiSThira uvAca / mArgamicchAmyahaM dattaM bhavatA parvattottama / kimartha sahasA vindhyaH pravRddhaH krodhamUrchitaH / dakSiNAmabhigantAsmi dizaM kAryeNa kenacit // 1.1 -628 -
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 102. 12] AraNyakaparva [3. 108. 11 yAvadAgamanaM mahyaM tAvattvaM prtipaaly| .... nivRtte mayi zailendra tato vardhasva kAmataH // 12 . lomaza uvAca / / evaM sa samayaM kRtvA vindhyenAmitrakarzana / samudraM sa samAsAdya vAruNirbhagavAnRSiH / adyApi dakSiNAdezAdvAruNirna nivartate // 13 . uvAca sahitAndevAnRSIMzcaiva samAgatAn // 1 etatte sarvamAkhyAtaM yathA vindhyo na vrdhte| eSa lokahitArthaM vai pibAmi varuNAlayam / / agastyasya prabhAvena yanmAM tvaM paripRcchasi // 14 / bhavadbhiryadanuSTheyaM tacchIghraM saMvidhIyatAm // 2 kAleyAstu yathA rAjansuraiH srvairnissuuditaaH| etAvaduktvA vacanaM maitraavrunnircyutH||. agastyAdvaramAsAdya tanme nigadataH zRNu // 15 // samudramapibatkruddhaH sarvalokasya pazyataH // 3 : tridazAnAM vacaH zrutvA maitrAvaruNirabravIt / pIyamAnaM samudra tu dRSTvA devAH spaasvaaH| kimarthamabhiyAtAH stha varaM mattaH kimicchatha / vismayaM paramaM jagmuH stutibhizcApyapUjayan // 4 evamuktAstatastena devAstaM munimabruvan // 16 .. tvaM nakhAtA vidhAtA ca lokAnAM lokabhAvanaH / evaM tvayecchAma kRtaM maharSe tvatprasAdAtsamucchedaM na gacchetsAmaraM jagat // 5 mahArNavaM pIyamAnaM mahAtman / saMpUjyamAnanidazairmahAtmA tato vadhiSyAma sahAnubandhA ___ gandharvatUryeSu nadatsu srvshH| -kAleyasaMjJAnsuravidviSastAn // 17 / dinyaizca puSpairavakIryamANo tridazAnAM vacaH zrutvA tatheti munirabravIt / - mahArNavaM niHsalilaM cakAra // 6 kariSye bhavatAM kAmaM lokAnAM ca mahatsukham // 18 dRSTvA kRtaM niHsalilaM mahArNavaM evamuktvA tato'gacchatsamudraM saritAM patim / .. surAH samastAH prmprhRssttaaH| RSibhizca tapaHsiddhaiH sArdhaM devaizca suvrtH|| 19 pragRhya divyAni varAyudhAni .. tAndAnavAJjagharadInasattvAH // 7 mnussyorggndhrvyksskiNpurussaastthaa| te vadhyamAnAstridazairmahAtmabhianujagmurmahAtmAnaM draSTukAmAstadadbhutam // 20..... __ mhaablairvegibhirunnddbhiH| dato'bhyagacchansahitAH samudraM bhiimnisvnm| . na sehire vegavatAM mahAtmanAM nRtyantamiva cormIbhirvalagantamiva vAyunA // 21 . .. vegaM tadA dhArayituM divaukasAm // 8 .. hasantamiva phenaudhaiH skhalantaM kandareSu c| .. te vadhyamAnAstridazairdAnavA bhImanisvanAH / nAnAgrAhasamAkIrNa nAnAdvijagaNAyutam // 22 . cakruH sutumulaM yuddha muhUrtamiva bhArata // 9 . . agatyasahitA devAH sgndhrvmhorgaaH| ... te pUrva tapasA dagdhA munibhirbhAvitAtmabhiH / apayazca mahAbhAgAH samAsedurmahodadhim // 23 .' yatamAnAH paraM zaktyA tridshairvinissuuditaaH||10 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi te hemaniSkAbharaNAH kunnddlaanggddhaarinnH| ... ..... dvydhikshttmo'dhyaayH|| 102 // nihatya balazobhanta puSpitA iva kiMzukAH // 11 ma. bhA. 67 -629 -
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 103. 12] mahAmArate [ 8. 104.17 hatazeSAstataH kecitkAleyA manujottama / kathyamAnaM tvayA vipra rAjJAM caritamuttamam // 4 vidArya vasudhAM devIM pAtAlatalamAzritAH // 12 vaizaMpAyana uvAca / nihatAndAnavAndRSTvA tridazA munipuMgavam / / evamuktastu viprendro dharmarAjJA mahAtmanA / tuSTuvurvividhairvAkyairidaM caivAbruvanvacaH // 13 kathayAmAsa mAhAtmyaM sagarasya mahAtmanaH // 5 tvatprasAdAnmahAbhAga lokaiH prAptaM mahatsukham / lomaza uvaac| tvattejasA ca nihatAH kAleyAH kruurvikrmaaH|| 14 ikSvAkUNAM kule jAtaH sagaro nAma pArthivaH / pUrayasva mahAbAho samudraM lokbhaavn| rUpasattvabalopetaH sa cAputraH pratApavAn // 6 yattvayA salilaM pItaM tadasminpunarutsRja // 15 sa haihayAnsamutsAdya tAlajaGghAMzca bhArata / evamuktaH pratyuvAca bhagavAnmunipuMgavaH / vaze ca kRtvA rAjJo'nyAnsvarAjyamanvazAsata // 7 jINaM taddhi mayA toyamupAyo'nyaH prcintytaam|| tasya bhArye tvabhavatAM rUpayauvanadarpite / pUraNArtha samudrasya bhavadbhiryatnamAsthitaiH // 16 / vaidarbhI bharatazreSTha zaibyA ca bharatarSabha // 8 etacchrutvA tu vacanaM maharSe vitAtmanaH / sa putrakAmo nRpatistatApa sumahattapaH / vismitAzca viSaNNAzca babhUvuH sahitAH suraaH||17 patnIbhyAM saha rAjendra kailAsaM girimAzritaH // 9 parasparamanujJApya praNamya munipuMgavam / ' sa tapyamAnaH sumahattapo yogsmnvitH|| prajAH sarvA mahArAja viprajagmuryathAgatam // 18 AsasAda mahAtmAnaM tryakSaM tripuramardanam // 10 tridazA viSNunA sArdhamupajagmuH pitAmaham / / zaMkaraM bhavamIzAnaM zUlapANiM pinAkinam / / pUraNArtha samudrasya mantrayitvA punaH punaH / tryambakaM zivamuprezaM bahurUpamumApatim // 11 UcuH prAJjalayaH sarve sAgarasyAbhipUraNam // 19 sa taM dRSTvaiva varadaM patnIbhyAM sahito nRpH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi praNipatya mahAbAhuH putrArtha samayAcata // 12 . zyadhikazatatamo'dhyAyaH // 103 // taM prItimAnharaH prAha sabhArya nRpasattamam / 104 yasminvRto muhUrte'haM tvayeha nRpate varam // 13 lomaza uvaac| SaSTiH putrasahasrANi zUrAH samaradarpitAH / tAnuvAca sametAMstu brahmA lokapitAmahaH / ekasvAM saMbhaviSyanti patnyAM tava narottama // 14 gacchadhvaM vibudhAH sarve yathAkAmaM ythepsitm||1 te caiva sarve sahitAH kSayaM yAsyanti pArthiva / mahatA kAlayogena prakRtiM yAsyate'rNavaH / eko vaMzadharaH zUra ekasyAM saMbhaviSyati / jJAtInvai kAraNaM kRtvA mahArAjJo bhagIrathAt // 2 evamuktvA tu taM rudrastatraivAntaradhIyata // 15 yudhiSThira uvAca / sa cApi sagaro rAjA jagAma svaM nivezanam / kathaM vai jJAtayo brahmankAraNaM cAtra kiM mune / patnIbhyAM sahitastAta so'tihRSTamanAstadA // 16 kathaM samudraH pUrNazca bhagIrathaparizramAt // 3 tasyAtha manujazreSTha te bhArye kmlekssnne| etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa tapodhana / vaidarbhI caiva zaibyA ca garbhiNyau saMbabhUvatuH // 17 - 580
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 104. 18] AraNyakaparva [3. 105.21 tataH kAlena vaidarbhI garbhAlAbu vyajAyata / tataH kAle bahutithe vyatIte bhrtrssbh| zaibyA ca suSuve putraM kumAraM devarUpiNam // 18 / dIkSitaH sagaro rAjA hayamedhena vIryavAn / tadAlAbu samutsraSTuM manazcakre sa pArthivaH / tasyAzvo vyacaradbhUmiM putraiH suparirakSitaH // 9 athAntarikSAcchuzrAva vAcaM gambhIranisvanAm // 19 samudraM sa samAsAdya nistoyaM bhImadarzanam / rAjanmA sAhasaM kArSIH putrAnna tyaktumarhasi / rakSyamANaH prayatnena tatraivAntaradhIyata // 10 alAbumadhyAniSkRSya bIjaM yatnena gopyatAm // 20 tataste sAgarAstAta hRtaM matvA hayottamam / sopasvedeSu pAtreSu ghRtapUrNeSu bhaagshH| Agamya piturAcakhyuradRzyaM turagaM hRtam / tataH putrasahasrANi SaSTiM prApsyasi pArthiva // 21 tenoktA dikSu sarvAsu sarve mArgata vAjinam // 11 mahAdevena diSTaM te putrajanma narAdhipa / tataste piturAjJAya dikSu sarvAsu taM hayam / anena kramayogena mA te buddhirato'nyathA // 22 amArganta mahArAja sarva ca pRthivItalam // 12 iti zrImahAbhArate AramyakaparvaNi tataste sAgarAH sarve samupetya parasparam / caturadhikazatatamo'dhyAyaH // 10 // nAdhyagacchanta turagamazvahArameva ca // 13 Agamya pitaraM cocustataH prAJjalayo'prataH / lomaza uvAca / sasamudravanadvIpA sndiindkndraa| etacchrutvAntarikSAcca sa rAjA rAjasattama / saparvatavanodezA nikhilena mahI nRpa // 14 yathoktaM taccakArAtha zraddadhadbharatarSabha // 1 asmAbhirvicitA rAjazAsanAttava pArthiva / SaSTiH putrasahasrANi tsyaaprtimtejsH|| na cAzvamadhigacchAmo nAzvahartArameva ca // 15 rudraprasAdAdrAjarSeH samajAyanta pArthiva // 2 zrutvA tu vacanaM teSAM sa rAjA krodhamUrchitaH / te ghorAH krUrakarmANa aakaashprisrpinnH| uvAca vacanaM sarvAMstadA daivavazAnnupa // 16 bahutvAcAvajAnantaH sarvAllokAnsahAmarAn // 3 anAgamAya gacchadhvaM bhUyo mArgata vAjinam / tridazAMzcApyabAdhanta tathA gandharvarAkSasAn / yajJiyaM taM vinA hyazvaM nAgantavyaM hi putrkaaH||15 sarvANi caiva bhUtAni zUrAH samarazAlinaH // 4 pratigRhya tu saMdezaM tataste sagarAtmajAH / vadhyamAnAstato lokAH sAgarairmandabuddhibhiH / / bhUya eva mahIM kRtsnAM vicetumupckrmuH|| 18 brahmANaM zaraNaM jagmuH sahitAH sarvadaivataiH // 5 athApazyanta te vIrAH pRthivImavadAritAm / tAnuvAca mahAbhAgaH sarvalokapitAmahaH / samAsAdya bilaM tacca khanantaH sagarAtmajAH / gacchadhvaM tridazAH sarve lokaiH sAdhaM ythaagtm||6 / kuhAlaiheSukaizcaiva samudramakhanastadA // 19 nAtidIrpaNa kAlena sAgarANAM kSayo mahAn / sa khanyamAnaH sahitaiH sAgarairvaruNAlayaH / bhaviSyati mahAghoraH svakRtaiH karmabhiH surAH // 7 agacchatparamAmAti dAryamANaH samantataH // 20 / evamuktAstato devA lokAzca manujezvara / asuroragarakSAMsi sattvAni vividhAni c| pitAmahamanujJApya viprajagmuryathAgatam // 8 / ArtanAdmakurvanta vadhyamAnAni sAgaraiH // 21 ...
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 105. 22 ] mahAbhArate [3. 106. 20 chinnazIrSA videhAzca bhinnjaanvsthimstkaaH| | dharma saMrakSamANena paurANAM hitamicchatA // 8 / prANinaH samadRznta zatazo'tha sahasrazaH // 22 - yudhiSThira uvaac|| .. evaM hi khanatAM teSAM samudraM makarAlayam / kimartha rAjazArdUla: sagaraH putramAtmajam / vyatItaH sumahAnkAlo na cAzvaH smdRshyt||23 yaktavAndustyajaM vIraM tanme brUhi tapodhana // 9 tataH pUrvottare deze samudrasya mahIpate / lomaza uvAca / vidArya pAtAlamatha saMkruddhAH sagarAtmajAH / asamaJjA iti khyAtaH sagarasya suto hybhuut| apazyanta hayaM tatra vicarantaM mahItale // 24 / yaM zaibyA janayAmAsa paurANAM sa hi dArakAn / kapilaM ca mahAtmAnaM tejorAzimanuttamam / / khureSu krozato gRhya nadyAM cikSepa durbalAn // 10 // tapasA dIpyamAnaM taM jvAlAbhiriva pAvakam // 25 tataH paurAH smaajgmurbhyshokpriplutaaH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ... sagaraM cAbhyayAcanta sarve prAJjalayaH sthitAH / / 1.1 : paJcAdhikazatatamo'dhyAyaH // 105 // - tvaM nastrAtA mahArAja prckraadibhirbhyaiH| asamaJjobhayAdorAttato natrAtumarhasi // 12 - lomaza uvaac| paurANAM vacanaM zrutvA ghoraM nRptisttmH| te taM dRSTvA hayaM raajnsNprhRsstttnuuruhaaH| . muhUrta vimanA bhUtvA sacivAnidamabravIt // 13 anAdRtya mahAtmAnaM kapilaM kaalcoditaaH| asamaJjAH purAdadya suto me vipravAsyatAm / .. saMkruddhAH samadhAvanta azvagrahaNakAziNaH // 1. yadi vo matpriyaM kAryametacchIghraM vidhIyatAm // 14 tataH kruddho mahArAja kapilo munisttmH| evamuktA narendreNa sacivAste nraadhip| vAsudeveti yaM prAhuH kapilaM munisattamam // 2 .. yathoktaM tvaritAzcakruryathAjJApitavAnnRpaH // 15 sa cakSurvivRtaM kRtvA tejasteSu samutsRjan / .. etatte sarvamAkhyAtaM yathA putro mahAtmanA / : dadAha sumahAtejA mandabuddhInsa sAgarAn // 3 : paurANAM hitakAmena sagareNa vivAsitaH // 16 tAndRSTvA bhasmasAdbhUtAnnAradaH sumahAtapAH / .. aMzumAMstu maheSvAso yaduktaH sagareNa h| sagarAntikamAgacchattacca tasmai nyavedayat // 4 . tatte sarva pravakSyAmi kIrtyamAnaM nibodha me // 17 sa tacchrutvA vaco ghoraM rAjA munimukhodgtm| : . sagara uvAca / muhUrta vimanA bhUtvA sthANorvAkyamacintayat / | pituzca te'haM tyAgena putrANAM nidhanena c| . AtmAnamAtmanAzvAsya hayamevAnvacintayat // 5 / / alAbhena tathAzvasya paritapyAmi putraka // 18 aMzumantaM samAhUya asamaJjaHsutaM tdaa| .. tasmAhuHkhAmisaMtaptaM yajJavighnAca mohitam / pautraM bharatazArdUla idaM vacanamabravIt // 6 hayasyAnayanAtpautra narakAnmAM samuddhara // 19 SaSTistAni sahasrANi putrANAmamitaujasAm / . . . lomaza uvaac| . kApilaM teja AsAdya matkRte nidhanaM gtaaH||.. | aMzumAnevamuktastu sagareNa mhaatmnaa| ... tava cApi pitA tAta parityakto mayAnagha / jagAma duHkhAtvaM dezaM yatra vai dAritA mhii|| 20 -582 -
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 106. 21] Arakarva [3. 107. sa tu tenaiva mArgeNa samudraM praviveza h| prazazAsa mahArAja yathaivAsya pitAmahaH // 35 apazyaJca mahAtmAnaM kapilaM turagaM ca tam // 21 tasya putraH samabhavadilIpo nAma dharmavit / sa dRSTvA tejaso rAziM purANamRSisattamam / tasmai rAjyaM samAdhAya aMzumAnapi saMsthitaH // 36 praNamya zirasA bhUmau kAryamasmai nyavedayat / / 22 dilIpastu tataH zrutvA pitRRNAM nidhanaM mahat / tataH prIto mahAtejAH kapiloM'zumato'bhavat / paryatapyata duHkhena teSAM gatimacintayat // 37 uvAca cainaM dharmAtmA varado'smIti bhArata // 23 gaGgAvataraNe yanaM sumahaccAkaronnRpaH / sa vave turagaM tatra prathamaM yajJakAraNAt / . na cAvatArayAmAsa ceSTamAno yathAbalam // 38 dvitIyamudakaM vane pitRRNAM pAvanepsayA // 24... tasya putraH samabhavacchrImAndharmaparAyaNaH / / tamuvAca mahAtejAH kapilo munipuNgvH| bhagIratha iti khyAtaH satyavAganasUyakaH // 39 dadAni tava bhadraM te yadyatprArthayase'nagha // 25 abhiSicya tu taM rAjye dilIpo vnmaashritH| tvayi kSamA ca dharmazca satyaM cApi pratiSThitam / / tapaHsiddhisamAyogAtsa rAjA bhrtrssbh| tvayA kRtArthaH sagaraH putravAMzca tvayA pitA // 26 / vanAjagAma tridivaM kAlayogena bhArata // 40 tava caiva prabhAvena svarga yAsyanti saagraaH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pautrazca te tripathagAM tridivAdAnayiSyati / ssdddhikshttmo'dhyaayH||106|| :: pAvanArtha sAgarANAM toSayitvA mahezvaram // 27 107 hayaM nayasva bhadraM te yajJiyaM narapuMgava / yajJaH samApyatAM tAta sagarasya mahAtmanaH // 28." sa tu rAjA maheSvAsazcakravartI mhaarthH| . aMzumAnevamuktastu kapilena mahAtmanA / babhUva sarvalokasya manonayananandanaH // 1 AjagAma hayaM gRhya yajJavATaM mhaatmnH|| 29 , sa zuzrAva mahAbAhuH kapilena mhaatmnaa| so'bhivAdya tataH pAdau sagarasya mhaatmnH| . pitRRNAM nidhanaM ghoramaprAptiM tridivasya ca // 2 mUrdhni tenApyupAMghAtastasmai sarva nyavedayat / / 30 sa rAjyaM sacive nyasya hRdayena vidUyatA / . yathA dRSTaM zrutaM cApi sAgarANAM kSayaM tathA / / jagAma himavatpAvaM tapastaptaM narezvaraH // 3. taM cAsmai hayamAcaSTa yajJavATamupAgatam // 31 ArirAdhayiSurgaGgAM tapasA dagdhakilbiSaH / / tachrutvA sagaro rAjA putrajaM duHkhamatyajat / so'pazyata narazreSTha himavantaM nagottamam // 4 aMzumantaM ca saMpUjya samApayata taM kratum // 32 zRGgairbahuvidhAkArairdhAtumadbhiralaMkRtam / samAptayajJaH sagaro devaiH sarvaiH sabhAjitaH / .. pavanAlambibhirmedhaiH pariSvaktaM smnttH||5 putratve kalpayAmAsa samudraM varuNAlayam // 33 nadIkuJjanitambaizca sodakairupazobhitam / / prazAsya suciraM kAlaM rAjyaM raajiivlocnH| | guhAkandarasalInaiH siMhavyATuniSevitam // 6 pautre bhAraM samAvezya jagAma tridivaM tadA // 34 | zakunaizca vicitrAGgaiH kUjadbhirvividhA giraH / aMzumAnapi dharmAtmA mahIM sAgaramekhalAm / . | bhRGgarAjaistathA haMsaityUhairjalakukuraiH // 7 -538 - lomaza uvaac|
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 107. 8] | mahAbhArate [3. 108.7 mayUraiH zatapatraizca kokilairjiivjiivkaiH| . cakorairasitApAGgaistathA putrapriyairapi // 8 jalasthAneSu ramyeSu padminIbhizca saMkulam / sArasAnAM ca madhuraiAhataiH samalaMkRtam // 9 kiMnarairapsarobhizca niSevitazilAtalam / dizAgajaviSANApraiH samantAddhRSTapAdapam // 10 - vidyAdharAnucaritaM nAnAratnasamAkulam / viSolbaNairbhujaMgaizca dIptajilairniSevitam // 11 kacitkanakasaMkAzaM kacidrajatasaMnibham / kacidaJjanapuJjAmaM himavantamupAgamat // 12 sa tu tatra narazreSThastapo ghoraM smaashritH| phalamUlAmbubhakSo'bhUtsahasraM parivatsarAn // 13 saMvatsarasahasre tu gate divye mahAnadI / darzayAmAsa taM gaGgA tadA mUrtimatI svayam // 14 gaGgovAca / kimicchasi mahArAja mattaH kiM ca dadAni te / tadbhavIhi narazreSTha kariSyAmi vacastava // 15 lomaza uvAca / evamuktaH pratyuvAca rAjA haimavatIM tdaa| pitAmahA me varade kapilena mhaandi| anveSamANAsturagaM nItA vaivasvatakSayam // 16 SaSTistAni sahasrANi sAgarANAM mahAtmanAm / kApilaM teja AsAdya kSaNena nidhanaM gatAH // 17 teSAmevaM vinaSTAnAM svarge vAso na vidyte| yAvattAni zarIrANi tvaM jalai bhiSizcasi // 18 svarga naya mahAbhAge matpitRRnsagarAtmajAn / teSAmarthe'bhiyAcAmi tvAmahaM vai mahAnadi // 19 etacchatvA vaco rAjJo gaGgA loknmskRtaa| bhagIrathamidaM vAkyaM suprItA samabhASata // 20 kariSyAmi mahArAja vacaste nAtra sNshyH| vegaM tu mama durdhArya patantyA gaganAcyutam / / 21 na zaktastriSu lokeSu kazciddhArayituM nRp| anyatra vibudhazreSThAnnIlakaNThAnmahezvarAt // 22 / taM toSaya mahAbAho tapasA varadaM haram / sa tu mAM pracyutAM devaH zirasA dhArayiSyati / kariSyati ca te kAmaM pitRRNAM hitakAmyayA // 23 etacchrutvA vaco rAjanmahArAjo bhagIrathaH / kailAsa parvataM gatvA toSayAmAsa zaMkaram // 24 tatastena samAgamya kAlayogena kenacit / agRhAca varaM tasmAdgaGgAyA dhAraNaM nRp| svargavAsaM samuddizya pitRRNAM sa narottamaH // 25 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . saptAdhikazatatamo'dhyAyaH // 10 // 108 lomaza uvaac| bhagIrathavacaH zrutvA priyArthaM ca divaukasAm / eksastviti rAjAnaM bhagavAnpratyabhASata // 1 dhArayiSye mahAbAho gaganAtpracyutAM zivAm / divyAM devanadI puNyAM tvatkRte nRpasattama // 2 evamuktvA mahAbAho himavantamupAgamat / / saMvRtaH pArSadaiorai nApraharaNodyataiH // 3 . tataH sthitvA narazreSThaM bhagIrathamuvAca h| prayAcasva mahAbAho zailarAjasutAM nadIm / patamAnAM saricchreSThAM dhArayiSye triviSTapAt // 4 etacchrutvA vaco rAjA zarveNa samudAhRtam / prayataH praNato bhUtvA gaGgAM samanucintayat // 5 tataH puNyajalA ramyA rAjJA samanucintitA / IzAnaM ca sthitaM dRSTvA gaganAtsahasA cyutA // 6 tAM pracyutAM tato dRSTvA devAH sAdhaM mhrssibhiH| gandharvoragarakSAMsi smaajgmurdidRkssyaa|| 7
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 108.8] auraNyakaparva [3. 109. . tataH papAta gaganAdgaGgA himavataH sutA / 109 samuddhAntamahAvartA mInaprAhasamAkulA // 8 vaizaMpAyana uvAca / tAM dadhAra haro rAjanagaGgAM gaganamekhalAm / tataH prayAtaH kaunteyaH krameNa bharatarSabha / lalATadeze patitAM mAlAM muktAmayImiva // 9 . nandAmaparanandA ca nadyau pApabhayApahe / / 1 / sA babhUva visarpantI tridhA raajnsmudrgaa| sa parvataM samAsAdya hemakUTamanAmayam // phenapuJjAkulajalA haMsAnAmiva patayaH // 10 acintyAnadbhutAnbhAvAndadarza subahUnnRpaH // 2 kacidAbhogakuTilA praskhalantI kacitvacit / vAco yatrAbhavanmeghA upalAzca sahasrazaH / svaphenapaTasaMvItA matteva pramadAvrajat / nAzaknuvaMstamAroDhuM viSaNNamanaso janAH // 3 kacitsA toyaninadainaMdantI nAdamuttamam // 11 vAyurnityaM vavau yatra nityaM devazca varSati / evaM prakArAnsubahUnkurvantI ggnaacyutaa| sAyaM prAtazca bhagavAndRzyate havyavAhanaH / / 4 pRthivItalamAsAdya bhagIrathamathAbravIt // 12 evaM bahuvidhAbhAvAnadbhutAnvIkSya pANDavaH / darzayasva mahArAja mArga kena vrajAmyaham / lomazaM punareva sma paryapRcchattadadbhutam // 5 tvadarthamavatIrNAsmi-pRthivIM pRthivIpate // 13 lomaza uvAca / etacchrutvA vaco rAjA prAtiSThata bhagIrathaH / yathAzrutamidaM pUrvamasmAbhirarikarzana / yatra tAni zarIrANi sAgarANAM mahAtmanAm / tadekApramanA rAjannibodha gadato mama // 6 pAvamArtha narazreSTha puNyena salilena ha // 14 asminRSabhakUTe'bhUdRSabho nAma tApasaH / anekazatavarSAyustapasvI kopano bhRzam // 7 gaGgAyA dhAraNaM kRtvA haro lokanamaskRtaH / sa vai saMbhASyamANo'nyaiH kopAgirimuvAca ha kailAsa parvatazreSThaM jagAma tridazaiH saha // 15 ya iha vyAharetkazcidupalAnutsRjestadA / / 8 samudraM ca samAsAdya gaGgayA sahito nRpaH / vAtaM cAhUya mA zabdamityuvAca sa tApasaH / pUrayAmAsa vegena samudraM varuNAlayam // 16 . vyAharaMzcaiva puruSo meghena vinivAryate // 9 duhitRtve ca nRpatirgaGgAM samanukalpayat / evametAni karmANi rAjastena mhrssinnaa| pitRRNAM codakaM tatra dadau pUrNamanorathaH // 17 kRtAni kAnicitkopAtpratiSiddhAni kaanicit||10 etatte sarvamAkhyAtaM gaGgA tripathagA ythaa| nandAmabhigatAndevAnpurA rAjaniti zrutiH / pUraNArtha samudrasya pRthivImavatAritA // 18 anvapadyanta sahasA puruSA devadarzinaH // 11 samudrazca yathA pItaH kAraNArthe mhaatmnaa| te darzanamanicchanto devAH zakrapurogamAH / vAtApizca yathA nItaH kSayaM sa brahmahA prbho| durga cakrurimaM dezaM giripratyUharUpakam // 12 agastyena mahArAja yanmAM tvaM paripRcchasi / / 19 tadAprabhRti kaunteya narA girimimaM sdaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi nAzaknuvannabhidraSTuM kuta evAdhirohitum // 13 ..... aSTAdhikazaktamo'dhyAyaH // 10 // nAtaptatapasA zakyo draSTumeSa mhaagiriH| ... -585 -
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 109. 14 ] mahAbhArate [ 3. 110.20 - AroDhaM vApi kaunteya tasmAniyatavAgbhava // 14 viruddhe yonisaMsarge kathaM ca tapasA yutaH // 6 iha devAH sadA sarve yajJAnAjaguruttamAn / kimarthaM ca bhayAcchakrastasya bAlasya dhImataH / teSAmetAmi liGgAni dRzyante'dyApi bhArata // 15 / anAvRSTayAM pravRttAyAM vavarSa balavRtrahA // 7 kuzAkAreva dUrveyaM saMstIrNeva ca bhuuriym|. kathaMrUpA ca zAntAbhUdrAjaputrI ytvrtaa| yUpaprakArA bahavo vRkSAzceme vizAM pate // 16 / lobhayAmAsa yA ceto mRgabhUtasya tasya vai // 8 devAzca RSayazcaiva vasantyadyApi bhArata / lomapAdazca rAjarSiryadAzrayata dhArmikaH / teSAM sAyaM tathA prAtardRzyate havyavAhanaH // 17 kathaM vai viSaye tasya nAvarSatpAkazAsanaH // 9 ihAplutAnAM kaunteya sadyaH pApmA vihanyate / etanme bhagavansarva vistareNa yathAtatham / . kuruzreSThAbhiSeka vai tasmAtkuru sahAnujaH // 18 : vaktumaIsi zuzrUSorRzyazRGgasya ceSTitam // 10 tato mamdAplutAGgastvaM kauzikImabhiyAsyasi / . lomaza uvAca / vizvAmitreNa yatromaM tapastaptamanuttamam // 19 / vibhANDakasya brahmapestapasA bhAvitAtmanaH / ... vaizaMpAyana uvAca / amoghavIryasya sataH prajApatisamadyuteH // 11 tatastatra samAplutya gAtrANi sagaNo nRpH| zRNu putro yathA jAta RzyazRGgaH pratApavAn / jagAma kauzikI puNyAM ramyAM zivajalAM ndiim||20 mahAhade mahAtejA bAlaH sthavirasaMmataH // 12 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi mahAbadaM samAsAdya kAzyapastapasi sthitH|| . navAdhikazatatamo'dhyAyaH // 109 // .. dIrghakAlaM parizrAnta RSidevarSisaMmataH // 13 . tasya retaH pracaskanda dRssttvaapsrsmurvshiim| lomaza uvaac| apsUpaspRzato rAjanmRgI taccApibattadA // 14 eSA devanadI puNyA kauzikI bhrtrssbh| saha toyena tRSitA sA grbhinnybhvnnRp| vizvAmitrAzramo ramyo eSa cAtra prakAzate // 1 .. amoghatvAdvidhezcaiva bhAvitvAdevanirmitAt // 15 Azramazcaiva puNyAkhyaH kAzyapasya mhaatmnH| tasyAM mRgyAM samabhavattasya putro mhaanRssiH| RzyazRGgaH suto yasya tapasvI saMyatendriyaH // 2 RzyazRGgastaponityo vana eva vyavardhata // 16 : japaso yaH prabhAvena varSayAmAsa vAsavam / ... tasyayazRGgaM zirasi rAjannAsInmahAtmanaH / anAvRSTayAM bhayAdyasya vavarSa balavRtrahA // 3 // tenaryazRGga ityevaM tadA sa prathito'bhavat // 17 mRgyAM jAtaH sa tejasvI kAzyapasya sutaH prabhuH / na tena dRSTapUrvo'nyaH pituranyatra maanussH| viSaye lomapAdasya yazcakArAdbhutaM mahat // 4. . tasmAttasya mano nityaM brahmacarye'bhavannRpa // 18 . nivartiteSu sasyeSu yasmai zAntAM dadau nRpH| etasminneva kAle tu sakhA dazarathasya vai| ... lomapAdo duhitaraM sAvitrI savitA yathA // 5 . lomapAda iti khyAto aGgAnAmIzvaro'bhavat // 19 2. yudhiSThira uvAca / / tena kAmaH kRto mithyA brAhmaNebhya iti zrutiH / RzyazRGgaH kathaM mRgyAmutpannaH kaashypaatmjH| sa brAhmaNaiH parityaktastadA vai jagatIpatiH // 20 -595
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 110. 21] AraNyakapava [3. 111.9 purohitApacArAcca tasya rAjJo ydRcchyaa| dhanaM ca pradadau bhUri ratnAni vividhAni ca // 35 na vavarSa sahasrAkSastato'pIDyanta vai prajAH // 21 tato rUpeNa saMpannA vayasA ca mahIpate / ... sa brAhmaNAnparyapRcchattapoyuktAnmanISiNaH / striya AdAya kAzcitsA jagAma vanamaJjasA / / 36 pravarSaNe surendrasya samarthAnpRthivIpatiH // 22 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . kathaM pravarSetparjanya upAyaH paridRzyatAm / / dazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 110 // tamUcuzcoditAstena svamatAni manISiNaH // 23 tatra tveko munivarastaM rAjAnamuvAca ha / / __ .. lomaza uvAca / kupitAstava rAjendra brAhmaNA niSkRtiM cara // 24 sA tu nAvyAzramaM cakre rAjakAryArthasiddhaye / RzyazRGga munisutamAnayasva ca paarthiv| . saMdezAJcaiva nRpateH svabuddhyA caiva bhArata // 1. vAneyamanabhijJaM ca nArINAmArjave ratam // 25 nAnApuSpaphalaivRkSaiH kRtrimairupazobhitam / sa cedavataredrAjanviSayaM te mhaatpaaH| ... nAnAgulmalatopetaiH svAdukAmaphalapradaiH // 2... sadyaH pravarSetparjanya iti me nAtra saMzayaH // 26 atIva ramaNIyaM tadatIva ca manoharam / etacchrutvA vaco rAjankRtvA niSkRtimAtmAnaH / cakre nAvyAzramaM ramyamadbhutopamadarzanam // 3 sa gatvA punarAgacchatprasanneSu dvijaatissu| tato nibadhya tAM nAvamadUre kAzyapAzramAt / rAjAnamAgataM dRSTvA pratisaMjagRhuH prajAH / / 27 cArayAmAsa puruSairvihAraM tasya vai muneH||4 tato'GgapatirAhUya scivaanmntrkovidaan| tato duhitaraM vezyA samAdhAyetikRtyatAm / . RzyazRGgAgame yatnamakaronmantranizcaye // 28 dRSTvAntaraM kAzyapasya prAhiNodbuddhisaMmatAm // 5 so'dhyagacchadupAyaM tu tairamAtyaiH sahAcyutaH / sA tatra gatvA kuzalA taponityasya sNnidhau| zAstrajJairalamarthajJairnItyAM ca pariniSThitaiH // 29 . AzramaM taM samAsAdya dadarza tamRSeH sutam // 6 tata AnAyayAmAsa vAramukhyA mahIpatiH / . vezyovAca / vezyAH sarvatra niSNAtAstA uvAca sa pArthivaH / / 30 kaJcinmune kuzalaM tApasAnAM RzyazRGgamRSeH putramAnayadhvamupAyataH / / ___ kacciJca vo mUlaphalaM prabhUtam / . lobhayitvAbhivizvAsya viSayaM mama zobhanAH // 31 kazcidbhavAramate cAzrame'smitA rAjabhayabhItAzca zApabhItAzca yoSitaH / ___ stvAM vai draSTuM sAMpratamAgato'smi // 7 azakyamUcustatkArya vivarNA gatacetasaH // 32 kazcittapo vardhate tApasAnAM tatra tvekA jaradyoSA rAjAnamidamabravIt / pitA ca te kaJcidahInatejAH / prayatiSye mahArAja tamAnetuM tapodhanam // 33 kaJcittvayA prIyate caiva vipra abhipretAMstu me kAmAnsamanujJAtumarhasi / kaJcitsvAdhyAyaH kriyate RzyazRGga // 8 tataH zakSye lobhayitumRzyazRGgamRSeH sutam // 34 RzyazRGga uvaac| tasyAH sarvamabhiprAyamanvajAnAtsa paarthivH| Rddho bhavAAyotiriva prakAzate pa. mA. 68 -57
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 111. 9] [3. 111.29 . manye cAhaM tvAmabhivAdanIyam / sarjAnazokAMstilakAMzca vRkSApAcaM vai te saMpradAsyAmi kAmA nprapuSpitAnavanAmyAvabhajya / yathAdharma phalamUlAni caiva // 9 vilajjamAneva madAbhibhUtA kauzyAM bRsyAmArasva yathopajoSaM pralobhayAmAsa sutaM mhrsseH||16 kRSNAjinenAvRtAyAM sakhAyAma / atharyazRGga vikRtaM samIkSya ka cAzramastava kiM nAma cedaM punaH punaH pIDya ca kAyamasya / vrataM brahmazcarasi hi devavattvam // 10 avekSamANA zanakairjagAma vezyovAca / kRtvAgnihotrasya tadApadezam // 17 mamAzramaH kAzyapaputra ramya tasyAM gatAyAM madanena matto striyojanaM zailamimaM pareNa / vicetnshcaabhvdRshyshRnggH| tatra svadharmo'nabhivAdanaM no tAmeva bhAvena gatena zUnyo . . . . . na codakaM pAdyamupaspRzAmaH // 11 _ viniHzvasannArtarUpo babhUva // 18 RzyazRGga uvAca / tato muhUrtAddharipiGgalAkSaH phalAni pakkAni dadAni te'haM praveSTito romabhirA nakhApAt / bhallAtakAnyAmalakAni caiv| khAdhyAyavAnvRttasamAdhiyukto parUSakAnImudadhanvanAni vibhANDakaH kAzyapaH prAdurAsIt // 11 . priyAlAnAM kAmakAraM kuruSva // 12 / so'prazyadAsInamupetya putraM lomaza uvaac| dhyAyantamekaM viparItacittam / mA tAni sarvANi visarjayitvA viniHzvasantaM muhurUrdhvadRSTiM __ bhakSAnmahAnpridadau tato'smai / vibhANDakaH putramuvAca dInam // 21 . tAnyRzyazRGgasya mahArasAni na kalpyante samidhaH kiM nu tAta __ bhRzaM surUpANi ruciM dadurhi // 13 kaJcidbhutaM cAgnihotraM tvyaady| dadau ca mAlyAni sugandhavanti sunirNiktaM muknuvaM homadhenuH cinnANi vAsAMsi ca bhaanumnti| kaJcitsavatsA ca kRtA tvayAdha // 21 pAnAni cAgryANi tato mumoda na vai yathApUrvamivAsi putra cikrIDa caiva prajahAsa caiva // 14 cintAparazvAsi vicetanazca / sA kandukenAramatAsya mUle dIno'timAtraM tvamihAdya kiM nu vibhajyamAnA phalitA lateva / pRcchAmi tvAM ka ihAdyAgato'bhUt // 22 gAtraizca gAtrANi niSevamANA iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi samAzliSaJcAsakRdRzyazRGgam // 15 ekaadshaadhikshttmo'dhyaayH|| 111 // =588
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4: 112. 1] [3. 12:18 112 RzyazRGga uvAca / ihAgato jaTilo brahmacArI na vai haskho nAtidI? mnsvii| suvarNavarNaH kamalAyatAkSaH sutaH surANAmiva shobhmaanH||1 samRddharUpaH saviteva dIptaH __sushuklkRssnnaaksstrshckoraiH| nIlAH prasannAzca jaTAH sugandhA : ___ hiraNyarajjugrathitAH sudiirghaaH||2 AdhArarUpA punarasya kaNThe vibhrAjate vidyudivaantriksse| dvau cAsya piNDAvadhareNa kaNTha___majAtaromau sumanoharau ca // 3 vilamamadhyazca sa nAbhideze kaTizca tsyaatikRtprmaannaa| tathAsya cIrAntaritA prabhAti hiraNmayI mekhalA me yatheyam // 4 anyacca tasyAdbhutadarzanIyaM vikUjitaM pAdayoH saMprabhAti / pANyozca tadvatsvanavannibaddhau kalApakAvakSamAlA yatheyam // 5 viceSTamAnasya ca tasya tAni __ kUjanti haMsAH sarasIva mttaaH| cIrANi tasyAdbhutadarzanAni nemAni tadvanmama rUpavanti // 6 vaktraM ca tasyAdbhutadarzanIyaM ___ pravyAhRtaM hAdayatIva cetH| puMskokilasyeva ca tasya vANI tAM zRNvato meM vyathito'ntarAtmAM // 7 / - 53 yathA vanaM mAdhavamAsi madhye samIritaM zvasanenAbhivAti / tathA sa vAtyuttamapuNyagandhI niSevyamANaH pavanena tAta // 8 susaMyatAzcApi jaTA vibhaktA dvaidhIkRtA bhAnti samA llaatte| kau~ ca citrairiva cakravAlaiH samAvRtau tasya surUpavadbhiH // 9 / tathA phalaM vRttamatho vicitraM samAhanatpANinA dkssinnen| tadbhUmimAsAdya punaH punazca __ smutpttydbhutruupmuccaiH|| 10 taccApi hatvA parivartate'sau vAterito vRkSa ivaavghuurnnH| taM prekSya me putramivAmarANAM prItiH parA tAta ratizca jAtA // 11 sa me samAzliSya punaH zarIraM jaTAsu gRhyAbhyavanAmya vaktram / vaktreNa vaktraM praNidhAya zabdaM cakAra tanme'janayatpraharSam // 12 na cApi pAdyaM bahu manyate'sau - phalAni cemAni mayAhRtAni / evaMvrato'smIti ca mAmavoca tphalAni cAnyAni navAnyadAnme // 13 mayopayuktAni phalAni tAni nemAni tulyAni rasena teSAm / na cApi teSAM tvagiyaM yathaiSAM sArANi naiSAmiva santi teSAm // 14 toyAni caivAtirasAni mahyaM prAdAsa vai pAtumudArarUpaH / -
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 112. 15 ] mahAbhArate. [3. 113. 11 pItvaiva yAnyabhyadhikaH praharSo .... asajjanenAcaritAni putra mamAbhavadbhazcaliteva cAsIt // 15 pApAnyapeyAni madhUni tAni / imAni citrANi ca gandhavanti - mAlyAni caitAni na vai munInAM ... mAlyAni tasyodthitAni pttttaiH|| smRtAni citrojvalagandhavanti // 4 yAni prakIryeha gataH svameva lomaza uvaac| . .. sa AzramaM tapasA dyotamAnaH // 16 rakSAMsi tAnIti nivArya putra gatena tenAsmi kRto vicetA __ vibhANDakastAM mRgayAMbabhUva / gAtraM ca me sNpritpytiiv| nAsAdayAmAsa yadA tryaheNa icchAmi tasyAntikamAzu gantuM ___tadA sa paryAvavRte''zramAya // 5 . taM ceha nityaM parivartamAnam // 17 yadA punaH kAzyapo vai jagAma gacchAmi tasyAntikameva tAta... . phalAnyAhA~ vidhinA zrAmaNena / kA nAma sA vratacaryA ca tasya / tadA punarlobhayituM jagAma icchAmyahaM carituM tena sAdhaM ___ sA vezayoSA munimRzyazRGgam // 6 yathA tapaH sa caratyugrakarmA // 18 dRSTvaiva tAmRzyazRGgaH prahRSTaH iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . . . . saMbhrAntarUpo'bhyapatattadAnIm / dvAdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 112 // provAca cainAM bhavato''zramAya ___ gacchAva yAvanna pitA mamaiti // 7 vibhANDaka uvaac| tato rAjankAzyapasyaikaputraM rakSAMsi caitAni caranti putra . pravezya yogena vimucya nAvam / . rUpeNa tenAdbhutadarzanena / pralobhayantyo vividhairupAyaiatulyarUpANyatighoravanti rAjagmuraGgAdhipateH samIpam // 8 vighnaM sadA tapasazcintayanti // 1 saMsthApya tAmAzramadarzane tu surUparUpANi ca tAni tAta . saMtAritAM nAvamatIva zubhrAm / .. . pralobhayante vividhairupaayaiH| tIrAdupAdAya tathaiva cakre sukhAcca lokAcca nipAtayanti rAjAzramaM nAma vanaM vicitram // 9. tAnyuprakarmANi munInvaneSu // 2 .. antaHpure taM tu nivezya rAjA na tAni seveta muniryatAtmA vibhANDakasyAtmajamekaputram / satAM lokAnprArthayAnaH kathaMcit / dadarza devaM sahasA pravRSTakRtvA vighnaM tApasAnAM ramante / mApUryamANaM ca jagajalena // 10 . . pApAcArAstapasastAnyapApa // 3 ___sa lomapAdaH paripUrNakAmaH . . - 540
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 113. 11] AraNyakaparva [3. 113.25 sutAM dadAvRzyazRGgAya zAntAm / prazAntabhUyiSTharajAH prahRSTaH krodhapratIkArakaraM ca cakre ___ samAsasAdAGgapatiM purastham // 18 gobhizca mArgeSvabhikarSaNaM ca // 11 . saMpUjitastena nararSabheNa vibhANDakasyAvrajataH sa rAjA dadarza putraM divi devaM yathendram / pazUnprabhUtAnpazupAMzca viiraan| zAntAM snuSAM caiva dadarza tatra samAdizaputragRddhI maharSi __ saudAminImuccarantIM yathaiva // 19 vibhANDakaH paripRcchedyadA vaH // 12. .. prAmAMzca ghoSAMzca sutaM ca dRSTvA sa vaktavyaH prAJjalibhirbhavadbhiH zAntAM ca zAnto'sya paraH sa kopH| ... putrasya te pazavaH karSaNaM ca / . cakAra tasmai paramaM prasAdaM kiM te priyaM vai kriyatAM maharSe / vibhANDako bhUmipaternarendra // 20 . dAsAH sma sarve tava vAci baddhAH // 13 sa tatra nikSipya sutaM maharSiathopAyAtsa munizcaNDakopaH ruvAca sUryAnisamaprabhAvam / __ svamAzramaM phalamUlAni gRhya / jAte putre vanamevAvrajethA anveSamANazca na tatra putraM - rAjJaH priyANyasya sarvANi kRtvA // 21 - dadarza cukrodha tato bhRzaM sH|| 14 sa tadvacaH kRtavAnRzyazRGgo tataH sa kopena vidIryamANa . yayau ca yatrAsya pitA babhUva / -- AzaGkamAno nRptervidhaanm| zAntA cainaM paryacaradyathAvajagAma campAM pradidhakSamANa khe rohiNI somamivAnukUlA // 22 stamaGgarAja viSayaM ca tasya // 15 arundhatI vA subhagA vasiSThaM sa vai zrAntaH kSudhitaH kAzyapastA lopAmudgA vApi yathA hyagastyam / / nghoSAnsamAsAditavAnsamRddhAn / nalasya vA damayantI yathAbhUgopaizca tairvidhivatpUjyamAno dyathA zacI vajradharasya caiva // 23 rAjeva tAM rAtrimuvAsa tatra // 16 nADAyanI cendrasenA yathaiva saMprApya satkAramatIva tebhyaH vazyA nityaM mudglsyaajmiiddh| provAca kasya prathitAH stha saumyaaH| tathA zAntA RzyazRGgaM vanasthaM Ucustataste'bhyupagamya sarve prItyA yuktA prycrnnrend||25 dhanaM tavedaM vihitaM sutasya // 17 tasyAzramaH puNya eSo vibhAti deze tu deze tu sa pUjyamAna mahAhadaM shobhynpunnykiirteH| *stAMzcaiva zRNvanmadhurAnpralApAn / . atra snAtaH kRtakRtyo vizuddha-541 -
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ s: 118. 25] mahAbhArata [ 3. 114. 25 stIrthAnyanyAnyanusaMyAhi rAjan / / 25 vaizaMpAyana uvaac| iti zrImahAbhArate auraNyakaparvaNi tato vaitaraNI sarve pANDavA draupadI tthaa| trayodazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 113 // avatIrya mahAbhAgA tarpayAMcakrire pitRRn / 13 __ 114 yudhiSThira uvaac| vaizaMpAyana uvAca / upaspRzyaiva bhagavannasyAM nadyAM tapodhana / tataH prayAtaH kauzikyAH pANDavo janamejaya / mAnuSAdasmi viSayAdapetaH pazya lomaza // 14 AnupUryeNa sarvANi jagAmAyatanAnyuta // 1 salliokAnprapazyAmi prasAdAttava suvrata / sa sAgara samAsAdya gaGgAyAH saMgame nRpa / vaikhAnasAnAM japatAmeSa zabdo mahAtmanAm // 15 nadIzatAnAM pazcAnAM madhye cakre samAplavam // 2 lomaza uvAca / / tataH samudratIreNa jagAma vasudhAdhipaH / trizataM vai sahasrANi yojanAnAM yudhiSThira / .. bhrAtRbhiH sahito vIraH kaliGgAnprati bhArata // 3 yatra dhvaniM zRNoSyenaM tUSNImAssva vizAM pate // 16 lomaza uvAca / etatsvayaMbhuvo rAjanvanaM ramyaM prakAzate / ete kaliGgAH kaunteya yatra vaitaraNI nadI / yatrAyajata kaunteya vizvakarmA pratApavAn // 17 yatrAyajata dharmo'pi devAzaraNametya vai||4 yasminyajJe hi bhUrdattA kazyapAya mahAtmane / RSibhiH samupAyuktaM yajJiyaM girizobhitam / . saparvatavanoddezA dakSiNA vai svayaMbhuvA // 18 uttaraM tIrametaddhi satataM dvijasevitam // 5 avAsIdacca kaunteya dattamAtrA mahI tadA / samena devayAnena pathA svargamupeyuSaH / uvAca cApi kupitA lokezvaramidaM prabhum // 19 atra vai RSayo'nye'pi purA krtubhiriijire||6 na mAM mAya bhgvnksmaicidaatumrhsi| atraiva rudro rAjendra pazumAdattavAnmakhe / pradAnaM moghametatte yAsyAmyeSA rasAtalam // 20 rudraH pazuM mAnavendra bhAgo'yamiti cAbravIt // 7 viSIdantIM tu tAM dRSTvA kazyapo bhagavAnRSiH / hRte pazau tadA devAstamUcurbharatarSabha / prasAdayAMbabhUvAtha tato bhUmiM vizAM pate // 21 mA parasvamabhidrogdhA mA dhrmaansklaanshiiH|| 8 tataH prasannA pRthivI tapasA tasya pANDava / tataH kalyANarUpAbhirvAgbhiste rudramastuvan / . punarunmajaya salilAdvedIrUpA sthitA babhau // 22 iSTyA cainaM tarpayitvA mAnayAMcakrire tadA // 9 saiSA prakAzate rAjanvedIsaMsthAnalakSaNA / tataH sa pazumutsRjya devayAnena jagmivAn / AruhyAtra mahArAja vIryavAnvai bhaviSyasi // 23 atrAnuvaMzo rudrasya taM nibodha yudhiSThira // 10 ahaM ca te svastyayanaM prayokSye ayAtayAmaM sarvebhyo bhAgebhyo bhAgamuttamam / ___ yathA tvamenAmadhirokSyase'dya / devAH saMkalpayAmAsurbhayAdrudrasya zAzvatam // 11 spRSTA hi maryena tataH samudraimAM gAthAmatra gAyannapaH spRzati yo naraH / ___ meSA vedI pravizatyAjamIDha // 24 devayAnastasya panthAzcakSuzcaiva prakAzate // 12 agnimitro yonirApo'tha devyo -542
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 114. 25 ] [3. 115. viSNo retastvamamRtasya nAbhiH / - akRtavraNa uvAca / evaM bruvanpANDava satyavAkyaM kanyakubje mahAnAsItpArthivaH sumahAbalaH / , vedImimAM tvaM tarasAdhiroha // 25 gAdhIti vizruto loke vanavAsaM jagAma sH|| vaizaMpAyana uvaac| vane tu tasya vasataH kanyA jane'psaraHsamA / tataH kRtasvastyayano mahAtmA RcIko bhArgavastAM ca varayAmAsa bhArata // 19. yudhiSThiraH sAgaragAmagacchat / tamuvAca tato rAjA brAhmaNaM saMzitavratam / kRtvA ca tacchAsanamasya sarva ucitaM naH kule kiMcitpUrvairyatsaMpravartitam / / 11... mahendramAsAdya nizAmuvAsa // 26 .. ekataHzyAmakarNAnAM pANDurANAM taravinAm / / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sahasraM vAjinAM zulkamiti viddhi dvijottama // 12. caturdazAdhikazatatamo'dhyAyaH // 11 // .... na cApi bhagavAnvAcyo dIyatAmiti bhaargv| : deyA me duhitA ceyaM tvadvidhAya mahAtmane // 13 vaizaMpAyana uvaac| RcIka uvaac| / sa tatra tAmuSitvaikAM rajanIM pRthiviiptiH| ekataHzyAmakarNAnAM pANDurANAM taravinAm / .. tApasAnAM paraM cakre satkAraM bhrAtRbhiH saha // 1 . dAsyAmyazvasahasraM te mama bhAryA sutAstu te||14 lomazazcAsya tAnsarvAnAcakhyA tatra vApasAn / . akRtavraNa uvaac| bhRgUnaGgirasazcaiva vAsiSThAnatha kAzyapAn // 2 sa tatheti pratijJAya raajnvrunnmbrviit| . vAnsametya sa rAjarSirabhivAdya kRtaanyjliH| ekataHzyAmakarNAnAM pANDurANAM taravinAm / rAmasyAnucaraM vIramapRcchadakRtavraNam // 3 . sahasraM vAjinAmekaM zulkArtha me pradIyatAm // 15 kadA nu rAmo bhagavAMstApasAndarzayiSyati / . tasmai prAdAtsahasraM vai vAjinAM vrunnstdaa| tenaivAhaM prasaGgena dRSTumicchAmi bhArgavam // 4 tadazvatIrtha vikhyAtamutthitA yatra te hayAH // 16 . akRtavraNa uvAca / gavAyAM kanyakubje vai dadau satyavatIM vdaa| AyAnevAsi vidito rAmasya viditAtmanaH / tato gAdhiH sutAM tasmai janyAzcAsansurAstadA / prItistvayi ca rAmasya kSipraM tvAM darzayiSyati // labdhvA hayasahasraM tu tAMzca dRSTvA divauksH|| 17 caturdazImaSTamI ca rAmaM pazyanti taapsaaH| dharmeNa labdhvA tAM bhAryAmRcIko dvijasattamaH / asyAM rAjyAM vyatItAyAM bhavitrI ca caturdazI // 6 yathAkAmaM yathAjoSaM tayA reme sumadhyayA // 18 yudhiSThira uvAca / | taM vivAhe kRte rAjansabhAryamavalokakaH / / bhavAnanugato vIraM jAmadagnyaM mahAbalam / AjagAma bhRguzreSThaH putraM dRSTvA nananda ca // 19 pratyakSadarzI sarvasya pUrvavRttasya karmaNaH // 7 bhAryApatI tamAsInaM guruM suragaNArcitam / / su bhavAnkathayatvetadyathA rAmeNa nirjitaaH| arcitvA paryupAsInI prAJjalI tasthatustadA // 31 Ahave kSatriyAH sarve kathaM kena ca hetunA / / 8 / tataH snuSAM sa bhagavAnprahRSTo bhuugurbrviit|| - 543 -
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 115. 21] mahAmArate [ 3. 118. 18 varaM vRNISva subhage dAtA pasmi tavepsitam // 21 AzramasthastayA sAdhaM tapastepe'nukUlayA // 3 sA vai prasAdayAmAsa taM guruM putrakAraNAt / tasyAH kumArAzcatvAro jajJire rAmapaJcamAH / Atmanazcaiva mAtuzca prasAdaM ca cakAra saH // 22 sarveSAmajaghanyastu rAma aasiijghnyjH||4 bhRguruvAca / phalAhAreSu sarveSu gateSvatha suteSu vai| . Rtau tvaM caiva mAtA ca nAte puMsavanAya vai / reNukA mAtumagamatkadAcinniyatavratA // 5 AliGgetAM pRthagvRkSau sAzvatthaM tvamudumbaram / / 23 sA tu citrarathaM nAma mArtikAvatakaM nRpam / AliGgane tu te rAjazcakratuH sma viparyayam / / dadarza reNukA rAjannAgacchantI yadRcchayA // 6 kadAcidagurAgacchattaM ca veda viparyayam // 24 krIDantaM salile dRSTvA sabhArya padmamAlinam / ayovAca mahAtejA bhRguH satyavatIM juSAm / RddhimantaM tatastasya spRhayAmAsa reNukA // 7 prAhmaNaH kSatravRttivai tava putro bhaviSyati // 25 vyabhicArAttu sA tasmAtchinnAmbhasi vicetnaa| . kSatriyo brAhmaNAcAro mAtustava suto mahAn / . pravivezAzramaM trastA tAM vai bhanvibudhyata // 8 bhaviSyati mahAvIryaH sAdhUnAM mArgamAsthitaH // 26 sa tAM dRSTvA cyutAM dhairyAbrAhmayA lakSmyA vivarjitAm / tataH prasAdayAmAsa zvazuraM sA punaH punH| dhikzabdena mahAtejA garhayAmAsa vIryavAn // 9 name putro bhavedImukkAmaM pautro bhavediti // 27 tato jyeSTho jAmadagnyo rumaNvAnnAma naamtH| evamastviti sA tena pANDava prtinnditaa| AjagAma suSeNazca vasurvizvAvasustathA // 10 jamadagniM tataH putraM sA jajJe kAla Agate / tAnAnupUrvyAdbhagavAnvadhe mAturacodayat / .. tejasA varcasA caiva yuktaM bhArgavanandanam // 28 na ca te jAtasaMmohAH kiMcidUcurvicetasaH // 11 'sa vardhamAnastejasvI vedasyAdhyayanena vai| tataH zazApa tAnkopAtte zaptAzcetanA jahuH / bahUnRSInmahAtejAH pANDaveyAtyavartata // 29 mRgapakSisadharmANaH kSipramAsaJjaDopamAH // 12 taM tu kRrano dhanurvedaH prtybhaadbhrtrssbh| tato rAmo'bhyagAtpazcAdAzramaM prviirhaa| " caturvidhAni cAstrANi bhAskaropamavarcasam / / 30 tamuvAca mhaamnyurjmdgnirmhaatpaaH||13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi jahImAM mAtaraM pApAM mA ca putra vyathAM kRthaaH| pnycdshaadhikshttmo'dhyaayH|| 115 // tata AdAya parazuM rAmo mAtuH shiro'hrt|| 14 tatastasya mahArAja jamadagnermahAtmanaH / akRtavraNa uvAca / kopo agacchatsahasA prasannazcAnavIdidam // 15 sa vedAdhyayane yukto jmdgnirmhaatpaaH| mamedaM vacanAttAta' kRtaM te karma duSkaram / tapatepe tato devAnniyamAvazamAnayat // 1 vRNISva kAmAndharmajJa yAvato vAJchase hRdA // 16 sa prasenajitaM rAjannadhigamya narAdhipam / sa vane mAturutthAnamasmRtiM ca vadhasya vai / reNukAM varayAmAsa sa ca tasmai dadau nRpaH // 2 pApena tena cAsparza bhrAtRRNAM prakRti tathA // 17 reNukAM tvatha saMprApya bhAyAM bhaargvnndnH| apratidvandvatAM yuddhe dIrghamAyuzca bhArata / ... -544 - __116
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 116. 18] Arajarva [3. 117. 18 dadau ca srvaankaamaaNstaanyjmdgnirmhaatpaaH||18 mRtyurevaMvidho yuktaH srvbhuutessvnaagsH||2 kadAcittu tathaivAsya viniSkrAntAH sutAH prmo| / kiM nu sainaM kRtaM pApaM yairbhavAMstapasi sthitaH / athAnUpapatirvIraH kArtavIryo'bhyavartata // 19 ayudhyamAno vRddhaH sanhataH zarazataiH zitaiH / / tamAzramapadaM prAptamRrbhAryA samarcayat / -: kiM nu te tatra vakSyanti saciveSu suhRtsu c| : sa yuddhamadasaMmato nAbhyanandattathArcanam // 20 abudhyamAnaM dharmajJamekaM hatvAnapatrapAH // 4 . pramathya cAzramAttasmAddhomadhenvAstadA balAt / akRtavraNa uvaac| jahAra kasaM krozantyA babhaJja ca mhaadrumaan||21 klipyaivaM sa karaNaM bahu nAnAvidhaM nRpa / AgatAya ca rAmAya tadAcaSTa pitA svayam / pretakAryANi sarvANi pituzcakre mhaatpaaH||5 gAM ca rorUyatI dRSTvA kopo rAmaM smaavisht||22 dadAha pitaraM cAmau rAmaH prpurNjyH| sa manyuvazamApannaH kArtavIryamupAdravat / pratijajJe vadhaM cApi sarvakSatrasya bhArata // 6 : tasyAtha yudhi vikramya bhArgavaH paravIrahA / / 23 saMkruddho'tibalaH zUraH zastramAdAya vIryavAn / ciccheda nishitairbhllaihuunprighsNnibhaan| janivAnkArtavIryasya sutAneko'ntakopamaH // 7 sahasrasaMmitAnrAjanpragRhya ruciraM dhanuH // 24 teSAM cAnugatA ye ca kSatriyAH kSatriyarSabha / arjunasyAtha dAyAdA rAmeNa kRtmnyvH| tAMzca sarvAnavAmRdgAdAmaH praharatAM vrH|| 8. AzramasthaM vinA rAmaM jamadagnimupAdravan // 25 triHsaptakRtvaH pRthivIM kRtvA niHkSatriyAM prbhuH| te taM jannurmahAvIryamayudhyantaM tpsvinm| / samantapaJcake paJca cakAra rudhirahadAn // 9 asakRdrAma rAmeti vikrozantamanAthavat // 26 sa teSu rpayAmAsa pitRRnbhRgukulodvahaH / kArtavIryasya putrAstu jamadagniM yudhiSThira / sAkSAddadarza carcIkaM sa ca rAmaM nyvaaryt|| 10 ghAtayitvA zarairjagmuryathAgatamariMdamAH // 27 tato yajJena mahatA jAmadagnyaH pratApavAn / apakrAnteSu caiteSu jamadagnau tthaagte| tarpayAmAsa devendramRtvigbhyazca mahIM dadau // 11 samitpANirupAgacchadAzramaM bhRgunandanaH // 28 vedI cApyadadaddhaimI kazyapAya mahAtmane / sa dRSTvA pitaraM vIrastathA mRtyuvazaM gatam / dazavyAmAyatAM kRtvA navotsedhAM vizAM pate // 12 anarhantaM tathAbhUtaM vilalApa suduHkhitH||29 tAM kazyapasyAnumate brAhmaNAH khnnddshstdaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vyamajastena te rAjanprakhyAtAH khaannddvaaynaaH||13 ssoddshaadhikshttmo'dhyaayH|| 116 // sa pradAya mahIM tasmai kazyapAya mahAtmane / - 117 asminmahendre zailendre vasatyamitavikramaH // 94 sama uvAca / evaM vairamabhUttasya kSatriyairlokavAsibhiH / mamAparAdhAttaiH kSudrairhatastvaM tAta baalishaiH| pRthivI cApi vijitA rAmeNAmitatejasA // 15 kArtavIryasya dAyAdairvane mRga iveSubhiH // 1 - vaizaMpAyana uvAca / dharmajJasya kathaM tAta vartamAnasya stpthe| .. | tatazcaturdazI rAmaH samayena mhaamnaaH| ma.bhA, 69
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 117. 16 ] mahAbhArate [ 3. 118. 18 darzayAmAsa tAnviprAndharmarAjaM ca saanujm||16 - kRSNAsahAyaH sahito'nujaizca / sa tamAnarca rAjendro bhrAtRbhiH sahitaH prbhuH| saMpUjayanvikramamarjunasya . . dvijAnAM ca parAM pUjAM cakre nRpatisattamaH // 17 . reme mahIpAlapatiH pRthivyAm // 6 arcayitvA jAmadagnyaM pUjitastena caabhibhuuH| . tataH sahasrANi gavAM pradAya mahendra uSya tAM rAtriM prayayau dakSiNAmukhaH // 18 / tIrtheSu teSvambudharottamasya / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi hRSTaH saha bhrAtRbhirarjunasya sptdshaadhikshttmo'dhyaayH|| 11 // saMkIrtayAmAsa gavAM prdaanm||7 sa tAni tIrthAni ca sAgarasya vaizaMpAyana uvaac| puNyAni cAnyAni bahUni rAjan / gacchansa tIrthAni mahAnubhAvaH krameNa gacchanparipUrNakAmaH ... . puNyAni ramyANi dadarza raajaa| zUrpArakaM puNyatamaM dadarza // 8 sarvANi viprairupazobhitAni tatrodadheH kaMcidatItya dezaM kacitkacidbhArata sAgarasya // 1 khyAtaM pRthivyAM vnmaassaad| sa vRttavAMsteSu kRtAbhiSeka taptaM surairyatra tapaH purastA5. sahAnujaH paarthivputrpautrH| diSTaM tathA punnytmainrendraiH||9 samudragAM puNyatamA prazastAM sa tatra tAmagryadhanurdharasya ___ jagAma pArikSita pANDuputraH // 2 vedI ddrshaaytpiinbaahuH| .. tatrApi cAplutya mahAnubhAvaH RcIkaputrasya tapasvisaMdhaiH ___ saMtarpayAmAsa pitRRnsurAMzca / samAvRtAM puNyakRdarcanIyAm // 10 dvijAtimukhyeSu dhanaM visRjya tato vasUnAM vasudhAdhipaH sa godAvarI sAgaragAmagacchat // 3 marudgaNAnAM ca tthaashvinoshc| 5 tato vipApmA draviDeSu rAja vaivasvatAdityadhanezvarANAnsamudramAsAdya ca lokapuNyam / mindrasya viSNoH saviturvibhozca // 11 . 23 agastyatIthaM ca pavitrapuNyaM bhagasya candrasya divAkarasya nArItIrthAnyatha vIro dadarza // 4 / paterapAM sAdhyagaNasya caiv| . tatrArjunasyAgryadhanurdharasya dhAtuH pitRRNAM ca tathA mahAtmA . __nizamya tatkarma parairasahyam / rudrasya rAjansagaNasya caiva // 12 .saMpUjyamAnaH paramarSisaMdhaiH sarasvatyAH siddhagaNasya caiva parAM mudaM pANDusutaH sa lebhe // 5 pUSNazca ye cApyamarAstathAnye / sa teSu tIrtheSvabhiSiktagAtraH puNyAni cApyAyatanAni teSAM -546 -
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 118. 13] Aramyakaparva [3. 119.6 ___ dadarza rAjA sumanoharANi // 13 staiH satkRtAH pANDusutaistathaiva / teSUpavAsAnvividhAnupoSya yudhiSThiraM saMparivArya rAjadattvA ca ratnAni mahAdhanAni / apAvizandevagaNA yathendram // 21 tIrtheSu sarveSu pariplutAGgaH teSAM sa sarva caritaM pareSAM punaH sa zUparikamAjagAma // 14 vane ca vAsaM prmprtiitH| sa tena tIrthena tu sAgarasya astrArthamindrasya gataM ca pArtha punaH prayAtaH saha sodarIyaiH / kRSNe zazaMsAmararAjaputram / / 22 dvijaiH pRthivyAM prathitaM mahadbhi zrutvA tu te tasya vacaH pratItA__ stIthaM prabhAsaM samupAjagAma // 15 -stAMzcApi dRSTvA sukRzAnatIva / tatrAbhiSiktaH pRthulohitAkSaH netrodbhavaM saMmumucurdazArdA ___ shaanujairdevgnnaampitRRshc| duHkhArtijaM vAri mahAnubhAvAH // 23 saMtarpayAmAsa tathaiva kRSNA iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi te cApi viprAH saha lomazena // 16 assttaadshaadhikshttmo'dhyaayH||118|| sa dvAdazAhaM jalavAyubhakSaH . kurvankSapAhaHsu tadAbhiSekam / janamejaya uvaac| : samantato'nInupadIpayitvA prabhAsatIrthaM saMprApya vRSNayaH paannddvaastthaa| tepe tapo dharmabhRtAM variSThaH // 17 kimakurvankathAzcaiSAM kAstatrAsaMstapodhana // 1 : tamupramAsthAya tapazcarantaM te hi sarve mahAtmAnaH sarvazAstravizAradAH / . zuzrAva rAmazca janArdanazca / vRSNayaH pANDavAzcaiva suhRdazca parasparam // 2" . . tau sarvavRSNipravarau sasainyau . vaizaMpAyana uvAca / ... . yudhiSThiraM jagmaturAjamIDham // 18 prabhAsatIrtha saMprAjya puNyaM tIrthaM mhoddheH| te vRSNayaH pANDusutAnsamIkSya vRSNayaH paannddvaanviiraanprivaaryoptsthire||3 . bhUmau zayAnAnmaladigdhagAtrAn / tato gokssiirkundendumRnnaalrjtprbhH| / anarhatI draupadIM cApi dRSTvA | vanamAlI halI rAmo babhASe puSkarekSaNam // 4 suduHkhitAzcukruzurArtanAdam // 19 / na kRSNa dharmazcarito bhavAya tataH sa rAmaM ca janArdanaM ca jantoradharmazca parAbhavAya / kANi ca sAmbaM ca zinezca pautram / yudhiSThiro yatra jaTI mahAtmA anyAMzca vRSNInupagamya pUjA vanAzrayaH klizyati ciirvaasaaH||5 __ cakre ythaadhrmmdiinsttvH|| 20 duryodhanazcApi mahIM prazAsti . te cApi sarvAnpratipUjya pArthA- .. na cAsya bhUmirvivaraM ddaati| -547.
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ ...119.8] [3. 119.21 dharmAdadharmazcarito garIyA yo'yaM pareSAM pRtanAM samRddhAM nitIva manyeta naro'lpabuddhiH // 6 // ___ nirAyudho dIrghabhujo nihanyAt / / duryodhane cApi vivardhamAne . zrutvaiva zabdaM hi vRkodarasya yudhiSThire cAsukha aattraajye| muJcanti sainyAni zakRtsamUtram // 14 ki nvadya kartavyamiti prajAbhiH sa kSutpipAsAdhvakRzastarasvI ___ zaGkA mithaH saMjanitA narANAm // 7 __ sametya nAnAyudhabANapANiH / ayaM hi dharmaprabhavo narendro vane smaranvAsamimaM sughoraM dharme rataH satyadhRtiH prdaataa| ... zeSaM na kuryAditi nizcitaM me // 15, caleddhi rAjyAca sukhAzca pArtho na basya vIryeNa balena kazcidharmAdapetazca kathaM vivardhet // 8 ___ tsamaH pRthivyAM bhavitA nressu| kthaM nu bhISmazca kRpazca vipro zItoSNavAtAtapakarzitAGgo droNazca rAjA ca kulasya vRddhH| na zeSamAjAvasuhRtsu kuryAt // 16 prAjya pArthAnsukhamApnuvanti / prAcyAM nRpAnekarathena jitvA dhikpApabuddhInbharatapradhAnAn // 9. ___ vRkodaraH saanucraarnnessu| kiM nAma vakSyatyavanipradhAnaH . svastyAgamadyo'tirathastarasvI pitRnsamAgamya paratra paapH| . . ___so'yaM vane klizyati cIravAsAH // 17 putreSu samyakcaritaM mayeti yo kntakUre vyajayannRdevA___putrAnapApAnavaropya rAjyAt // 10 nsamAgatAndAkSiNAtyAnmahIpAm / nAsau dhiyA saMpratipazyati sma ma taM pazyatemaM sahadevamadya kiM nAma kRtvAhamacakSurevam / tapasvinaM tApasaveSarUpam // 18 jAtaH pRthivyAmiti pArthiveSu yaH pArthivAnekarathena vIro pravrAjya kaunteyamathApi rAjyAt // 11 ___dizaM pratIcI prati yuddhshaunnddH| nUnaM samRddhAnpitRlokabhUmau so'yaM vane mUlaphalena jIva. cAmIkarAbhAnkSitijAnpraphullAn / __ aTI caratyadya malAcitAGgaH // 19 vicitravIryasya sutaH saputraH satre samRddhe'tirathasya rAjJo kRtvA nRzaMsaM bata pazyati sma / / 12 __ vedItalAdutpatitA sutA yaa| / vyUDhottarAMsAnpRthulohitAkSA seyaM vane vAsamimaM suduHkhaM nemAnasma pRcchansa zRNoti nUnam / kathaM sahatyadya satI sukhArhA // 20 prasthApayadyatsa vanaM hyazaGko trivargamukhyasya samIraNasya yudhiSThiraM sAnujamAttazastram // 13 devezvarasyApyatha vaashvinoshc| -548 -
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 119. 21] [8. 120.19 eSAM surANAM tanayAH kathaM nu na vane carantyalpasukhAH sukhArhAH // 21 jite hi dharmasya sute sabhArye : sabhrAtRke sAnucare nirste| duryodhane cApi vivardhamAne kathaM na sIdatyavaniH sazailA // 22 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi ekonaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 119 // 120 sAtyakiruvAca / na rAma kAlaH paridevanAya - yaduttaraM tatra tadeva srve| samAcarAmo hanatItakAlaM yudhiSThiro yadyapi nAha kiMcit // 1. ye nAthavanto hi bhavanti loke te nAtmanA karma smaarbhnte| teSAM tu kAryeSu bhavanti nAthAH . . zaibyAdayo rAma yathA yyaatH||2 . yeSAM tathA rAma samArabhante . kAryANi nAthAH svamatena loke| te nAthavantaH puruSapravIrA _____ nAnAthavatkRcchramavApnuvanti // 3 kasvAdayaM rAmajanArdanau ca pradyumnasAmbau ca mayA sametau / vasatyaraNye saha sodarIyai___ trailokyanAthAnadhigamya nAthAn // 4 niryAtu sAdhvadya dazArhasenA prabhUtanAnAyudhacitravarmA / yamakSayaM gacchatu dhArtarASTraH . sabAndhavo vRSNivelAbhibhUtaH // 5 tvaM hyeva kopAtpRthivImapImAM saMveSTayesvistu shaanggdhnyaa| sa dhArtarASTra jahi sAnubandhaM ___ vRtraM yathA devptirmhendrH||6 . bhrAtA ca me yazca sakhA guruzcaka janArdanasyAtmasamazca pArthaH / / yadarthamabhyudyatamuttamaMta karoti karmAgyamapAraNIyam // 7 tasyAstravarSANyahamuttamAna hitya sarvANi raNe'bhibhUya / kAyAcchiraH sarpaviSAmikalpaiH zarottamairunmathitAsmi rAma // 8 khagena cAhaM nizitena saMkhye kAyAcchirastasya blaatprmthy| tato'sya sarvAnanugAnhaniSye duryodhanaM cApi kurUMzca sarvAn // 9 AttAyudhaM mAmiha rauhiNeya pazyantu bhaumA yudhi jaathrssaaH| nighnantamekaM kuruyodhamukhyA nkAle mhaakkssmivaantkaamiH|| 10 pradyumnamuktAnnizitAnna zaktAH ___ soDhuM kRpdronnvikrnnkrnnaaH| jAnAmi vIryaM ca tavAtmajasya kANirbhavatyeSa yathA raNasthaH // 11 sAmbaH sasUtaM sarathaM bhujAbhyAM duHzAsanaM zAstu blaatprmthy| na vidyate jAmbavatIsutasya raNe'viSayaM hi raNotkaTasya // 12 / etena bAlena hi zambarasya daityasya sainyaM sahasA praNunnam /
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8.126. 18] [ 8. 120.0 vRttosaratyAyatapInavAhu yudhiSThiraH pArayate mahAtmA retena saMkhye nihto'shvckrH| yUte yathoktaM kurusattamena // 20 ko nAma sAmbasya raNe manuSyo...,E asmatpramuktairvizikhairjitArigatvAntaraM vai bhujayordhareta // 13 stato mahIM bhonyati dhrmraajH| yathA pravizyAntaramantakasya : nirdhArtarASTrAM hatasUtaputrA__kAle manuSyo na vinisskrmet| metaddhi naH kRtyatamaM yazasyam // 21 tathA pravizyAntaramasya saMkhyenI vAsudeva vaac| ___ ko nAma jIvanpunarAvrajeta // 14 asaMzayaM mAdhava satyametadroNaM ca bhISmaM ca mahArathau tau . dRhIma te vaakymdiinsttv| . . ___ sutairvRtaM cApyatha somdttm|| svAbhyAM bhujAbhyAmajitAM tu bhUmi sarvANi sainyAni ca vAsudevaH / necchetkurUNAmRSabhaH kathaMcit // 22 pradhakSyate saaykvlijaalaiH||15 / na gheSa kAmAna bhayAnna lobhAkiM nAma lokeSvaviSayamasti yudhiSThiro jAtu jagAtsvadharmam / kRSNasya sarveSu sdaivtessu| .. bhImArjunau cAtirathau yamau vA AttAyudhasyottamabANapANe __tathaiva kRSNA drupadAtmajeyam // 23 cakrAyudhasyApratimasya yuddhe // 16 ubhau hi yuddhe'pratimau pRthivyAM tato'niruddho'pyasicarmapANi vRkodarazcaiva dhanaMjayazca / __ mahImimAM dhaartraassttrvisNjhaiH| kasmAnna kRtsnAM pRthivIM prazAsehRtottamAGganihataiH karotu nmAdrIsutAbhyAM ca puraskRto'yam // 24 kINAM kurvedimivaadhvressu||17 .. yadA tu pAJcAlapatirmahAtmA gadolmuko bAhukabhAnunIthAH sakekayazcedipatirvayaM c| zUrazca saMkhye nizaThaH kumaarH| yotsyAma vikramya parAMstadA vai raNotkaTau sAraNacArudeSNau / suyodhanastyakSyati jIvalokam // 25 kulocitaM viprathayantu karma // 18 yudhiSThira uvaac| saMvRSNibhojAndhakayodhamukhyA naitaJcitraM mAdhava yadbhavISi ... ___samAgatA ksstriyshuursenaa| satyaM tu me rakSyatamaM na rAjyam / hatvA raNe tAndhRtarASTraputrA kRSNastu mAM veda yathAvadekaH __loke yazaH sphItamupAkarotu // 19 kRSNaM ca vedAhamatho yathAvat // 26 tato'bhimanyuH pRthivIM prazAstu / yadaiva kAlaM puruSapravIro yAvadvataM dharmabhRtAM vrisstthH| vetsyatyayaM mAdhava vikramasya / -550
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ a. 120. 27] [8. 21.0 tadA raNe tvaM ca zinipravIra svayamutthApayAmAsurdevAH sendrA yudhiSThira suyodhanaM jeSyasi kezavazca // 27 .. telu tala makhAgryeSu gayasya pRthivIpateH / pratiprayAntvadya dazAIvIrA amAdhadindraH somena dakSiNAbhijiAtakAra / Dho'smi nAthenaralokanAthaiH / / sikatA yA yathA loke yathA vA divi tArA dharme'pramAdaM kurutAprameyA yathA SA varSato dhArA asaMkhyeyAzca kenacinAra draSTAsmi bhUyaH sukhinaH sametAn // 28 tathaiva tadasaMkhyeyaM dhanaM yatpradadau gyH| ... vaizaMpAyana uvAca / sadasyebhyo mahArAja teSu yajJeSu saptasu // 9 te'nyonyamAmavya tathAbhivAca bhavetsaMkhyeyametadvai yadetatparikIrtitam / - vRddhApariSvajya zizuMzca sarvAn / na sA zakyA tu saMkhyAtuM dakSiNA dakSiNAvA. / yadupravIrAH svagRhANi jagmU / hiraNAyIbhigobhizca kRtAbhirvizvakarmaNA / . rAjApi tiirthaanynusNccaar||29 / - brAhmaNAMstarpayAmAsa nAnAdigbhyaH samAgatAna 111 :: visRjya kRSNaM tvatha dharmarAjo , ApAvazeSA pRthivI caityairAsInmahAtmanaH / vidarbharAjopacitAM sutIrthAm / gayasya yajamAnasya tatra tatra vizAM pate // 12 sutena somena vimizritodA sa lokAnprAptavAnandrAnkarmaNA tena bhArata / . tataH payoSNI prati sa yuvAsa // 30 salokatAM tasya gacchetpayoSNyAM ya upaspRzet // 15 iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi tasmAttvamatra rAjendra bhrAtRbhiH shito'ngh| viMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH / 120 // upaspRzya mahIpAla dhUtapApmA bhaviSyasi // 15 . . 121 . vaizaMpAyana uvAca / / lomaza uvAca / sa payoSNyAM narazreSThaH snAtvA vai bhrAtRbhiH saha / .. nRgeNa yajamAnena someneha purNdrH| vaiDUryaparvataM caiva narmadAM ca mahAnadIm / tarpitaH zrUyate rAjansa tRpto madamabhyagAt // 1 / samAjagAma tejasvI bhrAtRbhiH sahito'naka | iha devaiH sahendrarhi prajApatibhireva ca / taho'sya sarSANyAcakhyau lomazo bhgvaanRssiH| cha.bahuvidhairyajJairmahadbhirbhUridakSiNaiH // 2 tIrthAni ramaNIyAni tatra tatra vizAM pate // 16 AmUrtarayasazveha rAjA vanadharaM prabhum / yathAyogaM yathAprIti prayayau bhrAtRbhiH saha / sarpayAmAsa somena hayamegheSu saptasu // 3 - dadamAnme'sakRdvittaM brAhmaNebhyaH sahasrazaH // tasya saptasu yajJeSu sarvamAsIddhiraNmayam / - lomaza uvAca / vAnaspatyaM ca bhaumaM ca yadravyaM niyataM mkhe||4 devAnAmeti kaunteya tathA rAjJAM salokatAm / teSveva cAsya yajJeSu prayogAH sapta vishrutaaH| vaiDUrya parvataM dRSTvA narmadAmavatIrya ca // 18 " , saptakaikasya yUpasya caSAlAzvopari sthitaaH||5 saMdhirepa narazreSTha tretAyA dvAparasya ca / tasya sma yUpAnyajJeSu bhrAjamAnAnhiraNmayAm / / etamAsAya kaunteya sarvapApaiH prmucyte||19|| -501
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ (8. 131. 20] [3. 122.2 eSa bharyAtiyajJasya dezastAta prakAzate / rUpeNa vayasA caiva madanena madena ca / sAkSAdyavAmivatsomamazvibhyAM saha kauzikaH // 20 babhaJja vanavRkSANAM zAkhAH prmpusspitaaH||9 cukoSa bhArgapazcApi mahendrasya mahAtapAH / tAM sakhIrahitAmekAmekavastrAmalaMkRtAm / saMsAmayAmAsa ca taM vAsavaM cyavanaH prbhuH| dadarza bhArgavo dhImAMzcarantImiva vidyutam // 10 sujanAM cApi bhAryA sa rAjaputrImavAptavAn // 21 tAM pazyamAno vijane sa reme prmdyutiH| yudhiSThira uvAca / mamakaNThazca brhmrssistpoblsmnvitH| kathaM viSTambhitastena bhgvaanpaakshaasnH| tAmAbabhASe kalyANI sA cAsya na zRNoti vai // kimartha bhArgavazvApi kopaM cakre mahAtapAH / / 22 tataH sukanyA valmIke dRSTvA bhaargvckssussii| Agau ca kathaM brhmnkRtvaansompiiyinau| : kautUhalAtkaNTakena buddhimohabalAtkRtA // 12 etatsarva yathAvRttamAkhyAtu bhagavAnmama // 25 / kiM nu khalvidamityuktvA nirbibhedAsya locane / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . . akrudhyatsa tayA viddhe netre paramamanyumAn / ekaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 121 tataH zaryAtisainyasya zakRnmUtraM samAvRNot // 13 . 122 tato ruddha zakRnmUtre sainymaanaahduHkhitm| lomaza uvAca / tathAgatamabhiprekSya paryapRcchatsa paarthivH|| 14 bhUgomaharSeH putro'bhUcyavano nAma bhArgavaH / taponityasya vRddhasya roSaNasya vishesstH| samIpe sarasaH so'sya tapastepe mahAdyutiH // 1 kenApakRtamadheha bhArgavasya mhaatmnH| smaNubhUto mahAtejA vIrasthAnena paannddv| jJAtaM vA yadi vAjJAtaM tadRtaM. brUta mAciram // 15 atiSThasubahUnkAlAnekadeze vizAM pate // 2 . tamUcuH sainikAH sarve na vidmo'pakRtaM vayam / spsmiiko'bhvdRssiltaabhirbhisNvRtH| sarvopAyairyathAkAmaM bhavAstadadhigacchatu // 16 kAlena mahatA rAjansamAkIrNaH pipIlikaiH // 5 tataH sa pRthivIpAlaH sAmnA cogreNa ca svym| tathA va saMkRto dhImAnmRtpiNDa iva srvshH| paryapRcchatsuhRdvagaM pratyajAnannaM caiva te // 17 taNyati sma sapo rAjanvalmIkena smaavRttH||4 AnAhAtaM tato dRSTvA tatsainyamasukhArditam / atha dIrghasya kAlasya zaryAti ma paarthivH| pitaraM duHkhitaM cApi sukanyedamathAbravIt // 18 AjagAma saro ramyaM vihartumidamuttamam // 5 - mayATantyeha valmIke dRSTaM sttvmbhijvlt|' taya strINAM sahasrANi ctvaaryaasnprigrhH| khadyotavadamijJAtaM tanmayA viddhamantikAt // 19 ekaiva ca sutA zubhrA sukanyA nAma bhArata // 6 etacchrutvA tu zakatirvalmIkaM tuurnnmaadrvt| sA sakhIbhiH parighRtA srvaabhrnnbhuussitaa| taRpazyattapovRddhaM vayovRddhaM ca bhArgavam / / 20 cakrambamANA valmIkaM bhArgavasya samAsadat // 7 ayAcadatha sainyArthaM prAJjaliH pRthiviiptiH| sA caiva sudatI tatra pazyamAnA mnormaan| ajJAnAdvAlayA yatte kRtaM tatkSantumarhasi // 21 vanaspatImvicinvansI vijahAra sakhIcatA // 8. tato'pravInmahIpAlaM cyavano bhaargvstdaa| -582
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 122. 22 ] AraNyakArya [3. 123.21 rUpaudAryasamAyuktA lobhamohabalAtkRtAm // 22 tvamupAsse ha kalyANi kAmabhogabahiSkRtam // 8 tAmeva pratigRhyAhaM rAjanduhitaraM tava / asamarthaM paritrANe poSaNe ca zucismite / kSamiSyAmi mahIpAla satyametadravImi te // 23 sAdhu cyavanamutsRjya varayasvaikamAvayoH / RServacanamAjJAya zaryAtiravicArayan / patyarthaM devagarbhAbhe mA vRthA yauvanaM kRthaaH||9.. dadau duhitaraM tasmai cyavanAya mahAtmane // 24 evamuktA sukanyA tu surau tAvidamabravIt / pratigRhya ca tAM kanyAM cyavanaH prasasAda h| ratAhaM cyavane patyau maivaM mA paryazaGkithAH // 10 prAptaprasAdo rAjA sa sasainyaH punarAvrajat / / 25 tAvatAM punastvenAmAvAM devabhiSagvarau / sukanyApi patiM labdhvA tpsvinmninditaa| yuvAnaM rUpasaMpannaM kariSyAvaH patiM tava // 11 nityaM paryacaratprItyA tapasA niyamena ca // 26 tatastasyAvayozcaiva patimekatamaM vRnnu| agnInAmatithInAM ca shushruussurnsuuyikaa| etena samayenainamAmatraya varAnane // 12 samArAdhayata kSipraM cyavanaM sA zubhAnanA // 27 sA tayorvacanAdrAjannupasaMgamya bhArgavam / .. iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi uvAca vAkyaM yattAbhyAmuktaM bhRgusutaM prati // 13 dvAviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 122 // tacchrutvA cyavano bhAryAmuvAca kriyatAmiti / 123 bharnA sA samanujJAtA kriyatAmityathAbravIt // 14 lomaza uvAca / zrutvA tadazvinau vAkyaM tattasyAH kriyatAmiti / kasyacittvatha kAlasya surANAmazvinau nRp|| UcatU rAjaputrIM tAM patistava vizatvapaH // 15 katAbhiSekAM vivRtAM sukanyAM tAmapazyatAm // 1 tato'mbhazcyavanaH zIghraM rUpArthI praviveza h| ... tAM dRSTvA darzanIyAGgI devarAjasutAmiva / . azvinAvapi tadrAjansaraH pravizatAM prbho|| 16 ucatuH samabhidrutya nAsatyAvazvinAvidam // 2 tato muhUrtAduttIrNAH sarve te sarasastataH / kasya tvamasi vAmoru kiM vane vai karoSi c|| divyarUpadharAH sarve yuvAno mRssttkunnddlaaH|.. icchAva bhadre jJAtuM tvAM tattvamAkhyAhi shobhne||3 | tulyarUpadharAzcaiva manasaH prItivardhanAH // 17 ... tataH sukanyA saMvItA tAvuvAca surottmau|| te'bruvansahitAH sarve vRNISvAnyatamaM shubhe| .. zatitanayAM vittaM bhAryAM ca cyavanasya mAm // 4 asmAkamIpsitaM bhadre patitve varavarNini / athAzvinau prahasyaitAmatAM punareva tu / yatra vApyabhikAmAsi taM vRNISva suzobhane // 18 kathaM tvamasi kalyANi pitrA dattA gatAdhvane // 5- sA samIkSya tu tAnsarvAMstulyarUpadharAnsthitAn / bhrAjase vanamadhye tvaM vidyutsaudAminI yathA / . nizcitya manasA buddhyA devI patre svakaM patim // 19 na deveSvapi tulyAM hi tvayA pazyAva bhAmini // 6 labdhvA tu cyavano bhAryA vayo rUpaM ca vAnchitam / sarvAbharaNasaMpannA prmaambrdhaarinnii| hRSTo'bravInmahAtejAstau nAsatyAvidaM vcH|| 20 zobheyAstvanavadyAGgi na tvevaM malapakinI // 7 yathAhaM rUpasaMpanno vayasA ca samanvitaH / kasmAdevaMvidhA bhUtvA jarAjarjaritaM patim / . ... kRto bhavadbhyAM vRddhaH sanbhAyAM ca prAptavAnimAm // 21 ma.bhA.70 -553
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3..123. 22] samArate [ 3. 124.28 tasmAyuvAM kariSyAmi prItyAhaM sompiithinau| / Rte tvAM vibudhAMzcAnyAnkayaM vai nArhataH savam / miSato devarAjasya satyametadbhavImi vAm // 22 / azvinAvapi devendra devau viddhi puraMdara // 11 : tacchrutvA hRSTamanasau divaM tau pratijagmatuH / indra uvAca / cyavano'pi sukanyA ca surAviva vijahatuH // 23 cikitsako karmakarau kaamruupsmnvitau| .. iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi loke carantau martyAnAM kathaM sommihaarhtH|| 12 tryoviNshtydhikshttmo'dhyaayH|| 123 // . lomaza uvAca / 124 etadeva yadA vAkyamAneDayati vaasvH| lomaza uvAca / anAdRtya tataH zakra grahaM jagrAha bhArgavaH // 13: tataH zrutvA tu zotirvayaHsthaM cyavanaM kRtam / prahISyantaM tu taM somamazvinoruttamaM tdaa| saMhRSTaH senayA sArdhamupAyAdbhArgavAzramam // 1 . samIkSya balabhideva idaM vacanamabravIt // 14: cyavanaM ca sukanyAM ca dRSTvA devasutAviva / AbhyAmarthAya somaM tvaM grahISyasi yadi svym| reme mahIpaH zAtiH kRtsnAM prApya mahImiva // 2 vanaM. te prahariSyAmi ghorarUpamanuttamam // 15 RSiNA satkRtastena sabhAryaH pRthivIpatiH / evamuktaH smayannindramabhivIkSya sa bhArgavaH / upopaviSTaH kalyANIH kathAzcakre mhaamnaaH|| 3 . japrAha vidhivatsomamazvibhyAmuttamaM graham // 16 athainaM bhArgavo rAjanuvAca parisAntvayan / tato'smai prAharadvanaM ghorarUpaM shciiptiH|| yAjayiSyAmi rAjaMstvAM saMbhArAnupakalpaya // 4 tasya praharato bAhuM stambhayAmAsa bhArgavaH // 17: tataH paramasaMhRSTaH zaryAtiH pRthiviiptiH| saMstambhayitvA cyavano juhuve manato'nalam / cyavanasya mahArAja tadvAkyaM pratyapUjayat // 5 .. kRtyArthI sumahAtejA devaM hiMsitumudyataH // 18 : prazaste'hani yajJIye sarvakAmasamRddhimat / : tataH kRtyA samabhavadRSestasya tapobalAt / kArayAmAsa zaryAtiryajJAyatanamuttamam // 6 mado nAma mahAvIryo bRhatkAyo mhaasurH| ... tatrainaM cyavano rAjanyAjayAmAsa bhaargvH| zarIraM yasya nirdeSTumazakyaM tu suraasuraiH|| 19 . adbhutAni ca tatrAsanyAni tAni nibodha me // 7 tasyAsyamabhavaddhoraM tIkSNApradazanaM mahat / ... agRhAcyavanaH sommshvinordevyostdaa|| hanurekA sthitA tasya bhUmAvekA divaM gatA // 205 tamindro vArayAmAsa gRhyamANaM tayorgraham // 8 catasra AyatA daMSTrA yojanAnAM zataM zatam / .. indra uvAca / itare tvasya dazanA bbhuuvurdshyojnaaH| ubhAvetau na somAau~ nAsatyAviti me mtiH|| prAkArasadRzAkArAH zUlAgrasamadarzanAH // 21.. miSajau devaputrANAM karmaNA naivamarhataH // 9. bAhU parvatasaMkAzAvAyatAvayutaM samau / . cyavana uvAca / netre ravizaziprakhye vaktramantakasaMnibham // 22 . mAvamaMsthA mahAtmAnau rUpadraviNavattarau / lelihaJjihvayA vaktraM vidyunycpllolyaa| yau cakraturmA maghavanvRndArakamivAjaram // 10 / vyAttAnano ghoradRSTirghasanniva jagadalAt // 23 -554
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 124. 24 ] AraNyakaparva [ 3. 126.1 sa bhakSayiSyansaMkruddhaH zatakratumupAdravat / / saindhavAraNyamAsAdya kulyAnAM kuru darzanam / mahatA ghorarUpeNa lokAzabdena nAdayan // 24 puSkareSu mahArAja sarveSu ca jalaM spRza / / 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ArcIkaparvatazcaiva nivAso vai manISiNAm / : caturvizatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 124 // sadAphalaH sadAsroto marutAM sthAnamuttamam / caityAzcaite bahuzatAstridazAnAM yudhiSThira // 13 lomaza uvaac| etaJcandramasastIrthamRSayaH paryupAsate / taM dRSTvA ghoravadanaM madaM devaH zatakratuH / vaikhAnasAzca RSayo vAlakhilyAstathaiva ca // 14 AyAntaM bhakSayiSyantaM vyAttAnanamivAntakam // 1 zRGgANi trINi puNyAni trINi prasravaNAni ca / bhayAtsaMstambhitabhujaH sUkkiNI lelihnmuhuH| sarvANyanuparikramya yathAkAmamupaspRza / / 15 tato'bravIdevarAjacyavanaM bhypiidditH||2 zaMtanuzcAtra kaunteya zunakazca narAdhipa / somAvizvinAvetAvadyaprabhRti bhaargv|| naranArAyaNau cobhau sthAnaM prAptAH sanAtanam // 16 bhaviSyataH satyametadvaco brahmanbravImi te // 3. iha nityazayA devAH pitarazca maharSibhiH / na te mithyA samArambho bhavatveSa paro vidhiH| ArcIkaparvate tepustAnyajasva yudhiSThira // 17 : jAnAmi cAhaM viprarSe na mithyA tvaM kariSyasi // 4 iha te vai carUnprAbhanRSayazca vizAM pate / somAhavizvinAvetau yathaivAdya kRtau tvayA / yamunA cAkSayasrotAH kRSNazceha taporataH // 18 bhUya eva tu te vIrya prakAzediti bhArgava // 5 . yamau ca bhImasenazca kRSNA caamitrkrshn| sukanyAyAH pituzcAsya loke kIrtiH prathediti / sarve cAtra gamiSyAmaH sukRzAH sutapasvinaH // 19 ato mayaitadvihitaM tava vIryaprakAzanam / etatprasravaNaM puNyamindrasya mnujaadhip| tasmAtprasAdaM kuru me bhavatvetadyathecchasi // 6 yatra dhAtA vidhAtA ca varuNazcordhvamAgatAH // 20 evamuktasya zakreNa cyavanasya mahAtmanaH / iha te nyavasanrAjankSAntAH paramadharmiNaH / sa manyurvyagamacchIghraM mumoca ca puraMdaram / / 7 maitrANAmRjubuddhInAmayaM girivaraH zubhaH // 21 / madaM ca vyabhajadrAjanpAne strISu ca vIryavAn / eSA sA yamunA rAjanarAjarSigaNasevitA / akSeSu mRgayAyAM ca pUrvasRSTaM punaH punaH // 8 nAnAyajJacitA rAjanpuNyA pApabhayA hA // 22 tathA madaM vinikSipya zakraM saMtarghya cendunaa| atra rAjA maheSvAso mAndhAta yaja / svayam / / azvibhyAM sahitAndevAnyAjayitvA ca taM nRpam / / 9 sahadevazca kaunteya somako dadatAM varaH / / 23 / vikhyApya vIrya sarveSu lokeSu vadatAM vrH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi sukanyayA sahAraNye vijahArAnuraktayA // 10 paJcaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 125 // - tasyaitadvijasaMghuSTaM saro rAjanprakAzate / 126 atra tvaM saha sodaryaiH pitRRndevAMzca tarpaya // 11 yudhiSThira uvaac| etadRSTvA mahIpAla sikatAkSaM ca bhArata / mAndhAtA rAjazArdUlatriSu lokeSu vizrutaH / - 555 -
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 126. 1] mahAbhArate [ 3. 126. 28 kathaM jAto mahAbrahmanyauvanAzvo nRpottamaH / sa pItvA zItalaM toyaM pipaasaato mahIpatiH / kathaM caitAM parAM kASThAM prAptavAnamitadyutiH // 1 nirvANamagamaddhImAnsusukhI cAbhavattadA // 15 yasya lokAstrayo vazyA viSNoriva mahAtmanaH / tataste pratyabudhyanta RSayaH sanarAdhipAH / etadicchAmyahaM zrotuM caritaM tasya dhImataH // 2 nistoyaM taM ca kalazaM dadRzuH sarva eva te // 16 yathA mAndhAtRzabdazca tasya zakrasamadyuteH / kasya karmedamiti ca paryapRcchansamAgatAH / janma cAprativIryasya kuzalo hyasi bhASitum // 3 yuvanAzvo mayetyeva satyaM samabhipadyata // 17 lomaza uvaac| . na yuktamiti taM prAha bhagavAnbhArgavastadA / zRNuSvAvahito rAjanrAjJastasya mahAtmanaH / sutArthaM sthApitA hyApastapasA caiva saMbhRtAH // 18 yathA mAndhAtRzabdo vai lokeSu prigiiyte||4 mayA hyatrAhitaM brahma tapa AsthAya dAruNam / ikSvAkuvaMzaprabhavo yuvanAzvo mahIpatiH / putrArtha tava rAjarSe mahAbalaparAkrama // 19. so'yajatpRthivIpAlaH kratubhirbhUridakSiNaiH // 5 mahAbalo mahAvIryastapobalasamanvitaH / azvamedhasahasraM ca prApya dharmabhRtAM vrH| yaH zakramapi vIryeNa gamayedyamasAdanam / / 20 anyaizca kratubhirmukhyairvividhairAptadakSiNaiH // 6 / anena vidhinA rAjanmayaitadupapAditam / anapatyastu rAjarSiH sa mahAtmA dRddhvrtH| abbhakSaNaM tvayA rAjannayuktaM kRtamadya vai||21 mazriSvAdhAya tadrAjyaM vananityo babhUva h||7 na tvadya shkymsmaabhirettkrtumto'nythaa| zAstradRSTena vidhinA saMyojyAtmAnamAtmanA / nUnaM daivakRtaM hyetadyadevaM kRtavAnasi // 22 pipAsAzuSkahRdayaH pravivezAzramaM bhRgoH|| 8 pipAsitena yAH pItA vidhimatrapuraskRtAH / tAmeva rAtriM rAjendra mahAtmA bhRgunandanaH / ApastvayA mahArAja mattapovIryasaMbhRtAH / iSTiM cakAra saudyumnemaharSiH putrakAraNAt // 9 tAbhyastvamAtmanA putramevIryaM janiSyasi // 23 saMbhRto matrapUtena vAriNA kalazo mahAn / vidhAsyAmo vayaM tatra taveSTiM paramAdbhutAm / tatrAtiSThata rAjendra pUrvameva samAhitaH / yathA zakrasamaM putraM janayiSyasi vIryavAn // 24 yatprAzya prasavettasya patnI zakrasamaM sutam // 10 taM nyasya vedyAM kalazaM suSupuste mhrssyH| tato. varSazate pUrNe tasya rAjJo mahAtmanaH / rAtrijAgaraNazrAntAH saudyumniH samatItya tAn // 11 vAmaM pArvaM vinirbhidya sutaH sUrya ivAparaH // 25 zuSkakaNThaH pipAsAtaH pAnIyArthI bhRzaM nRpaH / nizcakrAma mahAtejA na ca taM mRtyurAvizat / taM pravizyAzramaM zrAntaH pAnIyaM so'bhyyaact||12 yuvanAzvaM narapatiM tadadbhutamivAbhavat // 26 tasya zrAntasya zuSkeNa kaNThena kroshtstdaa|| tataH zakro mahAtejAstaM didRkSurupAgamat / nAauSItkazcana tadA zakuneriva vAzitam // 13 pradezinI tato'syAsye zakraH samabhisaMdadhe // 27 tatastaM kalazaM dRSTvA jalapUrNa sa pArthivaH / mAmayaM dhAsyatItyevaM paribhASTaH sa vajriNA / abhyadravata vegena pItvA cAmbho vyavAsRjat // 14 / mAndhAteti ca nAmAsya cakruH sendrA divaukasaH // 28 - 556 -
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 126. 29 ] AraNyakaparva [ 3. 127. 12 pradezinIM zakradattAmAsvAdya sa zizustadA / janma cAgyaM mahIpAla yanmAM tvaM paripRcchasi // 43 avardhata mahIpAla kiSkUNAM ca trayodaza // 29 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi vedAstaM sadhanurvedA divyAnyastrANi cezvaram / par3izatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 126 // upatasthumahArAja dhyAtamAtrANi sarvazaH // 30 127 dhanurAjagavaM nAma zarAH zRGgodbhavAzca ye| yudhiSThira uvAca / abhedyaM kavacaM caiva sadyastamupasaMzrayan // 31 kathaMvIryaH sa rAjAbhUtsomako vadatAM vara / so'bhiSikto maghavatA svayaM zakreNa bhArata / karmANyasya prabhAvaM ca zrotumicchAmi tttvtH||1 dharmeNa vyajayallokAMstrInviSNuriva vikrmaiH|| 32 lomaza uvAca / tasyApratihataM cakraM prAvartata mahAtmanaH / yudhiSThirAsInnRpatiH somako nAma dhArmikaH / . ratnAni caiva rAjarSi svayamevopatasthire // 33 tasya bhAryAzataM rAjansadRzInAmabhUttadA // 2 tasyeyaM vasusaMpUrNA vasudhA vsudhaadhip| sa vai yatnena mahatA tAsu putraM mhiiptiH| . teneSTaM vividhairyajJairbahubhiH svAtadakSiNaiH // 34 kaMcinnAsAdayAmAsa kAlena mahatA api // 3 . citacaityo mahAtejA dharma prApya ca puSkalam / kadAcittasya vRddhasya yatamAnasya ytntH| zakrasyArdhAsanaM rAjallabdhavAnamitadyutiH // 35 jantu ma sutastasminstrIzate samajAyata // 4 . ekAhrA pRthivI tena dharmanityena dhiimtaa| taM jAtaM mAtaraH sarvAH parivArya smaaste| nirjitA zAsanAdeva saratnAkarapattanA // 36 satataM pRSThataH kRtvA kAmabhogAnvizAM pate // 5 // tasya cityairmahArAja kratUnAM dakSiNAvatAm / tataH pipIlikA jantuM kdaaciddshtsphiji| . caturantA mahI vyAptA nAsItkiMcidanAvRtam // 37 sa daSTo vyanadadrAjastena duHkhena bAlakaH // 6 . tena padmasahasrANi gavAM daza mahAtmanA / tatastA mAtaraH sarvAH praakroshnbhRshduHkhitaaH| brAhmaNebhyo mahArAja dattAnIti pracakSate // 38 parivArya jantuM sahitAH sa zabdastumulo'bhavat // 7 tamArtanAdaM sahasA zuzrAva sa mhiiptiH|| tena dvAdazavArSikyAmanAvRSTayAM mhaatmnaa| amAtyapariSanmadhye upaviSTaH shtvijaiH||8 vRSTaM sasyavivRddhyarthaM miSato vajrapANinaH // 39 tataH prasthApayAmAsa kimetaditi pArthivaH / / tena somakulotpanno gAndhArAdhipatirmahAn / tasmai kSattA yathAvRttamAcacakSe sutaM prati // 9 garjanniva mahAmeghaH pramathya nihataH shraiH||40 tvaramANaH sa cotthAya somakaH saha matribhiH / prajAzcaturvidhAstena jitA rAjanmahAtmanA / pravizyAntaHpuraM putrmaashvaasydriNdmH|| 10 tenAtmatapasA lokAH sthApitAzcApi tejasA // 41 sAntvayitvA tu taM putraM nisskrmyaantHpuraannRpH| tasyaitaddevayajanaM sthAnamAdityavarcasaH / RtvijaiH sahito rAjansahAmAtya upaavisht||11 pazya puNyatame deze kurukSetrasya mdhytH|| 42 somaka uvAca / etatte sarvamAkhyAtaM mAndhAtuzcaritaM mahat / dhigastvihaikaputratvamaputratvaM varaM bhavet / - 557 -
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 127. 12] 'mahAbhArata [3. 128. 14 nityAturatvAdbhUtAnAM zoka evaikaputratA // 12 / mAtarastu balAtputramapAkarSaH kRpAnvitAH / idaM bhAryAzataM brahmanparIkSyopacitaM prbho| hA hatAH smeti vAzantyastIvrazokasamanvitAH // 2 putrArthinA mayA voDhaM na cAsAM vidyate prjaa||13 taM mAtaraH pratyakarSangRhItvA dakSiNe kre| . ekaH kathaMcidutpannaH putro janturayaM mm| savye pANau gRhItvA tu yAjako'pi sma karSati / yatamAnasya sarvAsu kiM nu duHkhamataH param // 14 kurarINAmivArtAnAmapAkRSya tu taM sutm| vayazca samatItaM me sabhAryasya dvijottm| " vizasya cainaM vidhinA vapAmasya juhAva saH // 4 AsAM prANAH samAyattA mama cAtraikaputrake // 15 vapAyAM hUyamAnAyAM gandhamAghrAya maatrH| syAnnu karma tathA yuktaM yena putrazataM bhavet / .. ArtA nipetuH sahasA pRthivyAM kurunandana / mahatA laghunA vApi karmaNA duSkareNa vA // 16 sarvAzca garbhAnalabhaMstatastAH pArthivAGganAH // 5 Rtviguvaac| .. tato dazasu mAseSu somakasya vizAM pte| . asti vai tAdRzaM karma yena putrazataM bhvet| jajJe putrazataM pUrNa tAsu sarvAsu bhArata // 6 yadi zaknoSi tatkartumatha vakSyAmi somaka // 17 janturyeSThaH samabhavajanitryAmeva bhArata / somaka uvaac| sa tAsAmiSTa evAsInna tathAnye nijAH sutAH // 7 kArya vA yadi vAkArya yena putrazataM bhvet| / tacca lakSaNamasyAsItsauvarNaM pArzva uttare / kRtameva hi tadviddhi bhagavAnprabravItu me // 18 . tasminputrazate cAgryaH sa babhUva guNairyutaH // 8 .. Rtviguvaac| tataH sa lokamagamatsomakasya guruH param / yajasva jantunA rAjaMstvaM mayA vitate krtau|" atha kAle vyatIte tu somako'pyagamatparam // 9 tataH putrazataM zrImadbhaviSyatyacireNa te // 19. atha taM narake ghore pacyamAnaM dadarza sH| vapAyAM hUyamAnAyAM dhUmamAghrAya mAtaraH / tamapRcchatkimarthaM tvaM narake pacyase dvija // 10 tatastAH sumahAvIryAJjanayiSyanti te sutAn // 20 tamabravIdguruH so'tha pacyamAno'gninA bhRshm| : tasyAmeva tu te janturbhavitA punraatmjH| tvaM mayA yAjito rAjastasyedaM karmaNaH phlm||11 uttare cAsya sauvarNaM lakSma pArzve bhvissyti||21 etacchrutvA sa rAjarSirdharmarAjAnamabravIt / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ahamatra pravekSyAmi mucyatAM mama yaajkH| . - saptaviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 127 // matkRte hi mahAbhAgaH pacyate narakAgninA // 12 _ dharma uvaac| . somaka uvAca / nAnyaH kartuH phalaM rAjannupabhuGkte kadAcana / brahmanyadyadyathA kArya tattatkuru tathA tthaa| imAni tava dRzyante phalAni dadatAM vara // 13 putrakAmatayA sarva kariSyAmi vacastava // 1 somaka uvaac| lomaza uvaac| puNyAnna kAmaye lokAnRte'haM brahmavAdinam / tataH sa yAjayAmAsa somakaM tena jntunaa| icchAmyahamanenaiva saha vastuM surAlaye // 14 - 558 - __128 R
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 128. 15 ] AraNyakaparva [3. 129. 20 narake vA dharmarAja karmaNAsya samo hyaham / ' | apasarpaNaM mahIpAla raupyAyAmamitaujasaH // 7.-: puNyApuNyaphalaM deva samamastvAvayoridam // 15 atrAnuvaMzaM paThataH zRNu me kurunandana / . dharma uvaac| ulUkhalairAbharaNaiH pizAcI yadabhASata / / 8 . yadyevamIpsitaM rAjanbhukSvAsya sahitaH phalam / yugaMdhare dadhi prAzya uSitvA caacyutsthle| tulyakAlaM sahAnena pazcAtprApsyasi sadgatim // 16 tadvadbhUtilaye snAtvA saputrA vastumicchasi // 9 lomaza uvAca / ekarAtramuSitveha dvitIyaM yadi vtsysi|| sa cakAra tathA sarvaM rAjA rAjIvalocanaH / / etadvai te divA vRttaM rAtrau vRttamato'nyathA // 10 punazca lebhe lokAnsvAnkarmaNA nirjitaanyshubhaan| atrAdyAho nivatsyAmaH kSapAM bharatasattama / saha tenaiva vipreNa guruNA sa gurupriyaH // 17 // dvArametaddhi kaunteya kurukSetrasya bhArata // 11 // eSa tasyAzramaH puNyo ya eSo'ne viraajte| .. atraiva nAhuSo rAjA rAjankratubhiriSTavAn / - kSAnta uSyAtra SaDAnaM prApnoti sugatiM nrH|| 18 yayAtirbahuratnADhyairyavendro mudamabhyagAt // 12 : etasminnapi rAjendra vatsyAmo vigatajvarAH / / etatplakSAvataraNaM yamunAtIrthamucyate / SaDAnaM niyatAtmAnaH sajjIbhava kurUdvaha // 19 . etadvai nAkapRSThasya dvAramAhurmanISiNaH // 13. iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi atra sArasvatairyajJairIjAnAH prmrssyH| . bhaSTAviMzatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 128 // yUpolUkhalinastAta gacchantyavabhRthAplavam // 14 atraiva bharato rAjA medhyamazvamavAsRjat / / lomaza uvAca / asakRtkRSNasAraGgaM dharmeNAvApya medinIm // 15 asminkila svayaM rAjanniSTavAndai prjaaptiH| - atraiva puruSavyAghra maruttaH satramuttamam / satramiSTIkRtaM nAma purA varSasahasrikam // 1 Aste devarSimukhyena sNvrtenaabhipaalitH|| 16 : ambarISazca nAbhAga iSTavAnyamunAmanu / atropaspRzya rAjendra sarvAllokAnprapazyati / / yajJaizca tapasA caiva parAM siddhimavApa sH|| 2 pUyate duSkRtAJcaiva samupaspRzya bhArata // 17 . dezo nAhuSayajJAnAmayaM puNyatamo nRpa / - vaizaMpAyana uvAca / yatreSTvA daza padmAni sadasyebhyo nisRSTavAn // 3 tatra sabhrAtRkaH snAtvA stUyamAno mhrssibhiH| sArvabhaumasya kaunteya yyaatermitaujsH| lomazaM pANDavazreSTha idaM vacanamabravIt // 18 : spardhamAnasya zakreNa pazyedaM yajJavAstviha // 4: sarvAllokAnprapazyAmi tapasA satyavikrama / pazya nAnAvidhAkArairagnibhirnicitAM mahIm / ihasthaH pANDavazreSThaM pazyAmi zvetavAhanam // 19 : majantImiva cAkrAntAM yayAteryajJakarmabhiH // 5 lomaza uvaac| / eSA zamyekapatrA sA zarakaM caitaduttamam / evametanmahAbAho pazyanti paramarSayaH / pazya rAmahadAnetAnpazya nArAyaNAzramam // 6 / sarasvatImimAM puNyAM pazyaikazaraNAvRtAm / etadA kaputrasya yogairvicarato mahIm / .. | yatra snAtvA narazreSTha dhUtapApmA bhaviSyasi // 20. -559 -
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 129. 21] mahAbhArate [3. 131.4 iha sArasvatairyajJairiSTavantaH surarSayaH / etahAraM mahArAja mAnasasya prakAzate / RSayazcaiva kaunteya tathA rAjarSayo'pi ca // 21 varSamasya giremadhye rAmeNa zrImatA kRtam // 12 vedI prajApatereSA samantAtpaJcayojanA / eSa vAtikaSaNDo vai prakhyAtaH satyavikramaH / kurorve yajJazIlasya kSetrametanmahAtmanaH // 22 nAbhyavartata yahAraM videhAnuttaraM ca yH|| 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi eSa ujjAnako nAma yavakrIyaMtra shaantvaan| ekontriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 129 // arundhatIsahAyazca vasiSTho bhagavAnRSiH // 14 130 hradazca kuzavAneSa yatra padmaM kuzezayam / __ lomaza uvaac| Azramazcaiva rukmiNyA yatrAzAmyadakopanA // 15 iha mAstapastatvA svarga gacchanti bhaart|| samAdhInAM samAsastu pANDaveya zrutastvayA / martukAmA narA rAjanihAyAnti sahasrazaH // 1 taM drakSyasi mahArAja bhRgutuGgaM mahAgirim // 16 evamAzIH prayuktA hi dakSeNa yajatA purA / alAM copajalAM caiva yamunAmabhito nadIm / iha ye va mariSyanti te vai svargajito nraaH||2 uzInaro vai yatreSTvA vAsavAdatyaricyata // 17 eSA sarasvatI puNyA divyA coghavatI ndii| tAM devasamitiM tasya vAsavazva vizAM pte| etadvinazanaM nAma sarasvatyA vizAM pate // 3 abhyagacchata rAjAnaM jJAtumagnizca bhArata // 18 dvAraM niSAdarASTrasya yeSAM dveSAtsarasvatI / jijJAsamAnau varadau mahAtmAnamuzInaram / praviSTA pRthivIM vIra mA niSAdA hi mAM viduH||4 indraH zyenaH kapoto'nirbhUtvA yjnye'bhijgmtuH||19 eSa vai camasodbhedo yatra dRzyA sarasvatI / UruM rAjJaH samAsAdya kapotaH zyenajAdbhayAt / yatrainAmabhyavartanta divyAH puNyAH samudragAH // 5 zaraNArthI tadA rAjannililye bhypiidditH||20 etasindhormahattIthaM yatrAgastyamariMdama / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi lopAmudrA samAgamya bhartAramavRNIta vai // 6 triNshddhikshttmo'dhyaayH|| 130 // etatprabhAsate tIthaM prabhAsaM bhaaskraate| indrasya dayitaM puNyaM pavitraM pApanAzanam // 7 zyena uvaac| etadviSNupadaM nAma dRzyate tIrthamuttamam / dharmAtmAnaM tvAhurekaM sarve rAjanmahIkSitaH / eSA ramyA vipAzA ca nadI paramapAvanI // 8 / sa vai dharmaviruddhaM tvaM kasmAtkarma cikIrSasi // 1 atraiva putrazokena vasiSTho bhagavAnRSiH / vihitaM bhakSaNaM rAjanpIDyamAnasya me kSudhA / baddhAtmAnaM nipatito vipAzaH punrutthitH||9 mA bhAtIdharmalobhena dharmamutsRSTavAnasi // 2 kAzmIramaNDalaM caittsrvpunnymriNdm| rAjovAca / maharSibhizcAdhyuSitaM pazyedaM bhrAtRbhiH saha // 10 saMtrastarUpastrANArthI tvatto bhIto mahAdvija / atrottarANAM sarveSAmRSINAM nAhuSasya ca / matsakAzamanuprAptaH prANagRdhrurayaM dvijH||3 amezcAtraiva saMvAdaH kAzyapasya ca bhArata // 11 / evamabhyAgatasyeha kapotasyAbhayArthinaH / -560 -
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 131. 4] AraNyakaparva [3. 131. 29 apradAne paro'dharmaH kiM tvaM zyena prapazyasi // 4 bhakSayAmi mahArAja kimannAdyena tena me // 17 praspandamAnaH saMbhrAntaH kapotaH zyena lkssyte| yastu me daivavihito bhakSaH kSatriyapuMgava / matsakAzaM jIvitArthI tasya tyAgo vigarhitaH // 5 tamutsRja mahIpAla kapotamimameva me // 18 . zyena uvAca / zyenAH kapotAnkhAdanti sthitireSA sanAtanI / AhArAtsarvabhUtAni saMbhavanti mahIpate / mA rAjanmArgamAjJAya kadalIskandhamAruha // 19 AhAreNa vivardhante tena jIvanti jantavaH // 6 rAjovAca / zakyate dustyaje'pyarthe cirarAtrAya jIvitum / rAjyaM zibInAmRddhaM vai zAdhi pakSigaNArcita / .... na tu bhojanamutsRjya zakyaM vartayituM ciram // 7 yadvA kAmayase kiMcicchathena sarvaM dadAni te / bhakSyAdvilopitasyAdya mama prANA vizAM pate / vinemaM pakSiNaM zyena zaraNArthinamAgatam // 20 visRjya kAyameSyanti panthAnamapunarbhavam // 8 yenemaM varjayethAstvaM karmaNA pakSisattama / pramRte mayi dharmAtmanputradAraM naziSyati / / tadAcakSva kariSyAmi na hi dAsye kapotakam // 21 rakSamANaH kapotaM tvaM bahUnprANAnnaziSyasi // 9 zyena uvAca / dharma yo bAdhate dharmo na sa dharmaH kudharma tat / uzInara kapote te yadi sneho narAdhipa / avirodhI tu yo dharmaH sa dharmaH satyavikrama // 10 Atmano mAMsamutkRtya kapotatulayA dhRtam // 22 virodhiSu mahIpAla nizcitya gurulAghavam / yadA samaM kapotena tava mAMsaM bhavennRpa / na bAdhA vidyate yatra taM dharma samudAcaret // 11 tadA pradeyaM tanmahyaM sA me tuSTirbhaviSyati // 23 gurulAghavamAjJAya dhrmaadhrmvinishcye| rAjovAca / yato bhUyAMstato rAjankuru dharmavinizcayam // 12 anugrahamimaM manye zyena yanmAbhiyAcase / rAjovAca / tasmAtte'dya pradAsyAmi svamAMsaM tulayA dhRtam // 24 bahukalyANasaMyuktaM bhASase vihagottama / lomaza uvaac|| suparNaH pakSirAT kiM tvaM dharmajJazcAsyasaMzayam / athotkRtya svamAMsaM tu rAjA paramadharmavit / tathA hi dharmasaMyuktaM bahu citraM prabhASase // 13 tulayAmAsa kaunteya kapotena sahAbhibho // 25 na te'styaviditaM kiMciditi tvA lakSayAmyaham / dhriyamANastu tulayA kapoto vytiricyte| zaraNaiSiNaH parityAgaM kathaM sAdhviti manyase / / 14 punazcotkRtya mAMsAni rAjA prAdAduzInaraH // 26 AhArArtha samArambhastava cAyaM vihaMgama / na vidyate yadA mAMsaM kapotena samaM dhRtam / zakyazcApyanyathA kartumAhAro'pyadhikastvayA // 15 tata utkRttamAMso'sAvAruroha svayaM tulAm // 27 govRSo vA varAho vA mRgo vA mahiSo'pi vaa| zyena uvAca / tvadarthamadya kriyatAM yadvAnyadabhikAGkSase // 16 . indro'hamasmi dharmajJa kapoto havyavADayam / zyena uvaac| jijJAsamAnau dharme tvAM yajJavATamupAgatau // 28 na varAhaM na cokSANaM na mRgaanvividhaaNstthaa| yatte mAMsAni gAtrebhya utkRttAni vizAM pate / ma. bhA. 71 - 561
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 131. 29 ] mahAbhArate [ 3. 132. 12 eSA te bhAsvarI kIrtirlokAnabhibhaviSyati // 29 stathAyuktaM yo nijagrAha bandim / yAvalloke manuSyAstvAM kathayiSyanti pArthiva / aSTAvakra: kena cAsau babhUva tAvatkIrtizca lokAzca sthAsyanti tava shaashvtaaH||30 tatsarvaM me lomaza zaMsa tattvam // 5 - lomaza uvAca / lomaza uvaac| tatpANDaveya sadanaM rAjJastasya mahAtmanaH / uddAlakasya niyataH ziSya eko pazyasvaitanmayA sArdhaM puNyaM pApapramocanam // 31 nAmnA kahoDeti babhUva rAjan / / atra vai satataM devA munayazca sanAtanAH / zuzrUSurAcAryavazAnuvartI dRzyante brAhmaNai raajnpunnyvdbhirmhaatmbhiH|| 32 dIrgha kAlaM so'dhyayanaM cakAra // 6 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi taM vai viprAH paryabhavaMzca ziSyA___ ekatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 131 // ___ staM ca jJAtvA viprakAraM guruH sH| tasmai prAdAtsadya eva zrutaM ca lomaza uvAca bhAryAM ca vai duhitaraM svAM sujAtAm // 7 yaH kathyate matravidagryabuddhi tasyA garbhaH samabhavadagnikalpaH - raudAlakiH zvetaketuH pRthivyAm / so'dhIyAnaM pitaramathAbhyuvAca / tasyAzramaM pazya narendra puNyaM savAM rAtrimadhyayanaM karoSi ... sadAphalairupapannaM mhiijaiH||1 nedaM pitaH samyagivopavartate // 8 sAkSAdatra zvetaketurdadarza upAlabdhaH ziSyamadhye maharSiH sarasvatI mAnuSadeharUpAm / sa taM kopAdudarasthaM zazApa / 3 vetsyAmi vANImiti saMpravRttAM yasmAtkukSau vartamAno bravISi __ sarasvatI zvetaketurbabhASe // 2 tasmAdvako bhvitaasyssttkRtvH|| 9 tasminkAle brahmavidAM variSThA sa vai tathA vakra evAbhyajAya, vAstAM tadA maatulbhaagineyau| ___daSTAvakraH prathito vai mhrssiH| aSTAvakrazcaiva kahoDasUnu tasyAsIdvai mAtulaH zvetaketuH rauddAlakiH zvetaketuzca rAjan // 3 ___sa tena tulyo vayasA babhUva // 10 videharAjasya mahIpatestau saMpIDyamAnA tu tadA sujAtA . :: viprAvubhau maatulbhaagineyau| vivardhamAnena sutena kukssau| pravizya yajJAyatanaM vivAde uvAca bhartAramidaM rahogatA bandi nijagrAhaturaprameyam // 4 prasAdya hInaM vasunA dhanArthinI // 11 yudhiSThira uvaac| kathaM kariSyAmyadhanA maharSe kathaMprabhAvaH sa babhUva vipra mAsazcAyaM dazamo vartate me| -562 -
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. 132. 12] AraNyakaparva [3. 133.5 vicakSaNatvaM ca bhaviSyate nau __ zivazva saumyazca hi brahmaghoSaH // 19 tau jagmaturmAtulabhAgineyau yajJaM samRddha janakasya raajnyH| aSTAvakra: pathi rAjJA sametya utsAryamANo vAkyamidaM jagAda // 20 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dvaatriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 132 // na cAsti te vasu kiMcitprajAtA yenAhametAmApadaM nistareyam // 12 uktastvevaM bhAryayA vai kahoDo vittasyArthe janakamathAbhyagacchat / sa vai tadA vAdavidA nigRhya nimajito bandinehApsu vipraH // 13 uhAlakastaM tu tadA nizamya sUtena vAde'psu tathA nimajjitam / uvAca tAM tatra tataH sujAtA___ maSTAvakre gRhitavyo'yamarthaH // 14 rarakSa sA cApyati taM sumanaM jAto'pyevaM na sa zuzrAva vipraH / uddAlakaM pitRvaccApi mene ___ aSTAvakro bhrAtRvacchetaketum // 15 tato varSe dvAdaze zvetaketu___raSTAvakra pituraGke niSaNNam / apAkarSadgRhya pANau rudantaM ___ nAyaM tavAGkaH piturityuktavAMzca // 16 yattenoktaM duruktaM tattadAnIM hRdi sthitaM tasya suduHkhamAsIt / gRhaM gatvA mAtaraM rodamAnaH ____ papracchedaM ka nu tAto mameti // 17 tataH sujAtA paramArtarUpA zApAdbhItA srvmevaaccksse| tadvai tattvaM sarvamAjJAya mAtu___rityabravIcchetaketuM sa vipraH // 18 gacchAva yajJaM janakasya rAjJo bahvAzcaryaH zrUyate tasya yajJaH / zroSyAvo'tra brAhmaNAnAM vivAda... mannaM cAgryaM tatra bhokSyAvahe ca / / aSTAvakra uvAca / andhasya panthA badhirasya panthAH striyaH panthA vaivadhikasya pnthaaH| rAjJaH panthA brAhmaNenAsametya sametya tu brAhmaNasyaiva panthAH // 1 : rAjovAca / panthA ayaM te'dya mayA nisRSTo 'yenecchase tena kAmaM vrajasva / na pAvako vidyate vai laghIyAnindro'pi nityaM namate brAhmaNAnAm // 2 aSTAvakra uvAca / yajJaM draSTuM prAptavantau sva tAta ___ kautUhalaM nau balavadvai vivRddham / AvAM prAptAvatithI saMpravezaM kAGkSAvahe dvArapate tavAjJAm // 3 aindradyumneryajJadRzAvihAvAM vivakSU vai janakendraM didRkss| na vai krodhAdvayAdhinaivottamena saMyojaya dvArapAla kSaNena // 4 dvArapAla uvAca / bandeH samAdezakarA vayaM sma - / - 563
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 133.5] mahAbhArate [3. 133. 19 nibodha vAkyaM ca mayeryamANam / na hAyanairna palitairna vittena na bandhubhiH / ne vai bAlAH pravizantyatra viprA : RSayazcakrire dharmaM yo'nUcAnaH sa no mahAn // 12 vRddhA vidvAMsaH pravizanti dvijaagryaaH|| 5 didRkSurasmi saMprApto bandinaM rAjasaMsadi / aSTAvakra uvAca / nivedayasva mAM dvAHstha rAjJe pusskrmaaline|| 13 yadyatra vRddheSu kRtaH pravezo draSTAsyadya vadato dvArapAla - yuktaM mama dvArapAla praveSTum / ___ manISibhiH saha vAde vivRddhe / vayaM hi vRddhAzcaritavratAzca utAho vApyuccatAM nIcatAM vA ' vedaprabhAvena prveshnaarhaaH||6 tUSNIM bhUteSvatha sarveSu cAdya // 14 / zuzrUSavazvApi jitendriyAzca dvArapAla uvaac| jJAnAgame cApi gatAH sma niSThAm / kathaM yajJaM dazavarSo vizestvaM na bAla ityavamantavyamAhu vinItAnAM viduSAM saMpravezyam / bolo'pyagnirdahati spRzyamAnaH // 7 upAyataH prayatiSye tavAhaM dvArapAla uvAca / pravezane kuru yatnaM yathAvat // 15 sarasvatImIraya vedajuSTA aSTAvakra uvaac| mekAkSarAM bahurUpAM virAjam / bho bho rAjaJjanakAnAM variSTha aGgAtmAnaM samavekSasva bAlaM . . ___ sabhAjyastvaM tvayi sarva samRddham / kiM zlAghase durlabhA vAdasiddhiH // 8 tvaM vA kartA karmaNAM yajJiyAnAM aSTAvakra uvAca / yayAtireko nRpatirvA purastAt // 16 5 na jJAyate kAyavRddhyA vivRddhi vidvAnvandI vedavido nigRhya yathASThIlA zAlmale: saMpravRddhA / vAde bhgnaanprtishngkmaanH| hasvo'lpakAyaH phalito vivRddho tvayA nisRSTaiH puruSairAptakRdbhiyazcAphalastasya na vRddhabhAvaH // 9 jale sarvAnmajayatIti naH zrutam // 17 dvArapAla uvAca / vRddhebhya eveha matiM sma bAlA sa tacchrutvA brAhmaNAnAM sakAzA dbrahmodyaM vai kathayitumAgato'smi / gRhNanti kAlena bhavanti vRddhaaH| . na hi jJAnamalpakAlena zakyaM kAsau bandI yAvadenaM sametya kasmAdbAlo vRddha ivAvabhASase // 10 nakSatrANIva savitA nAzayAmi // 18 aSTAvakra uvAca / rAjovAca na tena sthaviro bhavati yenAsya palitaM ziraH / AzaMsase bandinaM tvaM vijetubAlo'pi yaH prajAnAti taM devAH sthaviraM viduH||11 / ___mavijJAtvA vAkyabalaM parasya / -564
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 133. 19 ] AraNyakaparva [3. 134.6 vijJAtavIryaiH zakyamevaM pravaktuM tasmAhAraM vitarAmyeSa bandI // 27 dRSTazcAsau braahmnnairvaadshiilaiH|| 19 / iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi aSTAvakra uvAca / prystriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 133 // vivAdito'sau na hi mAdRzairhi siMhIkRtastena vdtybhiitH| aSTAvakra uvAca / sametya mAM nihataH zeSyate'dya atrograsenasamiteSu rAjamArge bhagnaM zakaTamivAbalAkSam // 20 nsamAgateSvapratimeSu rAjasu / raajovaac| na vai vivitsAntaramasti vAdinAM SaNNAbherdvAdazAkSasya cturviNshtiprvnnH| ___ mahAjale haMsaninAdinAmiva // 1 . yaniSaSTizatArasya vedArthaM sa paraH kaviH // 21 na me'dya vakSyasyativAdimAniaSTAvakra uvaac| nalahaM prapannaH sritaamivaagmH| . caturviMzatiparva tvAM SaNNAbhi dvAdazapradhi / hutAzanasyeva samiddhatejasaH .. tatriSaSTizatAraM vai cakraM pAtu sdaagti||22 sthiro bhavasveha mamAdya bandin // 2 raajovaac| bndhuvaac| vaDave iva saMyukte zyenapAte divaukasAm / vyAghraM zayAnaM prati mA prabodhaya kastayorgarbhamAdhatte garbha suSuvatuzca kam // 23 AzIviSaM sRkkiNI lelihAnam / . .. aSTAvakra uvaac| padAhatasyeva ziro'bhihatya mA sma te te gRhe rAjazAtravANAmapi dhruvam / ___nAdaSTo vai mokSyase tannibodha // 3 - vAtasArathirAdhatte garbha suSuvatuzca tam // 24 yo vai datsiMhananopapannaH .. rAjovAca / __ sudurbalaH parvatamAvihanti / kiM svitsuptaM na nimiSati kiM svijjAtaM na copti| tasyaiva pANiH sanakho vizIryate kasya sviddhRdayaM nAsti kiM svidvegena vardhate // 25 na caiva zailasya hi dRzyate vrnnH|| 4 aSTAvakra uvaac| sarve rAjJo maithilasya mainAkasyeva prvtaaH| - matsyaH supto na nimiSatyaNDaM jAtaM na copati / nikRSTabhUtA rAjAno vatsA anaDuho yathA // 5 azmano hRdayaM nAsti nadI vegena vardhate // 26 lomaza uvaac| rAjovAca / aSTAvakraH samitI garjamAno na tvA manye mAnuSaM devasattvaM jAtakrodho bandinamAha rAjan / - na tvaM bAlaH sthavirastvaM mato me| ukte vAkye cottaraM me bravIhi na te tulyo vidyate vAkpralApe . vAkyasya cApyuttaraM te bravImi // 6 -565 -
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 134.7] mahAbhArate [3. 134. 18 bandhuvAca / eka evAgnirbahudhA samidhyate - ekaH sUryaH sarvamidaM prabhAsate / eko vIro devarAjo nihantA yamaH pitRRNAmIzvarazcaika eva // 7 ___ aSTAvakra uvAca / dvAvindrAgnI carato vai sakhAyau dvau devarSI nAradaH parvatazca / dvAvazvinau dve ca rathasya cakre __ bhAryApatI dvau vihitau vidhAtrA // 8 bandhuvAca / triH sUyate karmaNA vai prajeyaM trayo yuktA vAjapeyaM vahanti / adhvaryavastriSavaNAni tanvate trayo lokAstrINi jyotIMSi cAhuH // 9 aSTAvakra uvAca / catuSTayaM brAhmaNAnAM niketaM ___ catvAro yuktA yajJamimaM vahanti / dizazcatasrazcaturazca varNAzcatuSpadA gaurApi zazvaduktA / / 10 bndhuvaac| paJcAgnayaH paJcapadA ca pati yajJAH paJcaivApyatha paJcendriyANi / dRSTA vede pazcacUDAzca paJca loke khyAtaM paJcanadaM ca puNyam // 11 aSTAvakra uvAca / SaDAdhAne dakSiNAmAhureke SaDeveme RtavaH kAlacakram / SaDindriyANyuta SaT kRttikAzca SaT sAdyaskAH sarvavedeSu dRSTAH // 12 / bandhuvAca / sapta grAmyAH pazavaH sapta vanyAH sapta chandAMsi RtumekaM vahanti / saptarSayaH sapta cApyarhaNAni saptatazrI prathitA caiva vINA // 13 aSTAvakra uvaac| aSTau zANAH zatamAnaM vahanti ____tathASTapAdaH zarabhaH siMghAtI / aSTau vasUzuzruma devatAsu yUpazcASTAnirvihitaH sarvayajJaH // 14 ... bndhuvaac| . . navaivoktAH sAmidhenyaH pitRRNAM . . __tathA prAhurnavayogaM visrgm| navAkSarA bRhatI saMpradiSTA navayogo gaNanAmeti zazvat // 15 aSTAvakra uvAca / dazA dazoktAH puruSasya loke __ sahasramAhurdaza pUrNaM zatAni / dazaiva mAsAnbibhrati garbhavatyo ___darzarakA daza dAzA dazANAH // 16 bandhukAca / ekAdazaikAdazinaH pazUnA. mekAdazaivAtra bhavanti yuupaaH| ekAdaza prANabhRtAM vikArA ekAdazoktA divi deveSu rudrAH // 17 aSTAvakra uvAca / saMvatsaraM dvAdazamAsamAhu rjagatyAH pAdo dvaadshaivaakssraanni| dvAdazAhaH prAkRto yajJa ukto dvAdazAdityAnkathayantIha viprAH // 18 -566
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 134. 19 ] AraNyakaparva [ 3. 134. 32 bandhuvAca / aSTAvakra uvAca / trayodazI tithiruktA mahogrA viprAH samudrAmbhasi manjitAste trayodazadvIpavatI mahI ca // 19 - vAcA jitA medhayA AvidAnAH / lomaza uvAca / tAM medhayA vAcamathojjahAra etAvaduktvA virarAma bandI ___ yathA vAcamavacinvanti santaH // 26 . zlokasyArdhaM vyaajhaaraassttvkrH| agnirdahaJjAtavedAH satAM gRhAtrayodazAhAni sasAra kezI visarjayastejasA na sma dhAkSIt / trayodazAdInyaticchandAMsi cAhuH // 20 bAleSu putreSu kRpaNaM vadatsu tato mahAnudatiSThanninAda tathA vAcamavacinvanti santaH // 27 - stUSNIbhUtaM sUtaputraM nizamya / zleSmAtakI kSINavarcAH zRNoSi adhomukhaM dhyAnaparaM tadAnI ___utAho tvAM stutayo mAdayanti / maSTAvakraM cApyudIryantameva // 21 hastIva tvaM janaka vitudymaano| * tasmiMstathA saMkule vartamAne na mAmikAM vAcamimAM zRNoSi // 28 sphIte yajJe janakasyAtha rAjJaH / janaka uvAca / aSTAvakraM pUjayanto'bhyupeyu zRNomi vAcaM tava divyarUpAviprAH sarve prAJjalayaH pratItAH // 22 mamAnuSI divyarUpo'si sAkSAt / .. aSTAvakra uvAca / ajaiSIryadvandinaM tvaM vivAde anena vai brAhmaNAH zuzruvAMso nisRSTa eSa tava kAmo'dya bandI // 29 vAde jitvA salile majjitAH kila / aSTAvakra uvaac| * tAneva dharmAnayamadya bandI nAnena jIvatA kazcidartho me bandinA nRpa / prApnotu gRhyApsu nimajjayainam / / 23 pitA yadyasya varuNo majjayainaM jalAzaye // 30 . vndhuvaac| ahaM putro varuNasyota rAjJa bndhuvaac| statrAsa satraM dvAdazavArSikaM vai| ahaM putro varuNasyota rAjJo satreNa te janaka tulyakAlaM ____na me bhayaM salile majjitasya / tadarthaM te prahitA me dvijAgryAH // 24 imaM muhUrta pitaraM drakSyate'yaete sarve varuNasyota yajJaM maSTAvakrazciranaSTaM kahoDam // 31 draSTuM gatA iha AyAnti bhuuy:| lomaza uvaac| : aSTAvakra pUjaye pUjanIyaM tataste pUjitA viprA varuNena mhaatmnaa| ... yasya heto nitAraM sameSye // 25 // udatiSThanta te sarve janakasya samIpataH // 32 // -567
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 134. 38 ] mahAbhArate [ 3. 135. 15 kahoDa uvaac| etatkardamilaM nAma bharatasyAbhiSecanam // 1 ityarthamicchanti sutAJjanA janaka karmaNA / alakSmyA kila saMyukto vRtraM hatvA zacIpatiH / yadahaM nAzakaM kartuM tatputraH kRtavAnmama // 33 AplutaH sarvapApebhyaH samaMgAyAM vyamucyata // 2 utAbalasya balavAnuta bAlasya pnndditH| etadvinazanaM kukSau mainAkasya nararSabha / uta vAviduSo vidvAnputro janaka jAyate // 34 aditiryatra putrArtha tadannamapacatpurA // 3 . bandhuvAca / enaM parvatarAjAnamAruhya purussrssbh| zitena te parazunA svayamevAntako nRp| ayazasyAmasaMzabdayAmalakSmI vyapanotsyatha // 4 zirAMsyapAharatvAjau ripUNAM bhadramastu te // 35 ete kanakhalA rAjannRSINAM dayitA nagAH / mahadukthyaM gIyate sAma cAgryaM eSA prakAzate gaGgA yudhiSThira mhaandii|| 5 __ samyaksomaH pIyate cAtra stre| sanatkumAro bhagavAnatra siddhimagAtparAma / zucInbhAgAnpratijagRhuzca hRSTAH AjamIDhAvagAbainAM sarvapApaiH pramokSyase // 6 sAkSAddevA janakasyeha yajJe // 36 . apAM hradaM ca puNyAkhyaM bhRgutuGgaM ca parvatam / lomaza uvAca / tUSNIM gaGgAM ca kaunteya sAmAtyaH samupaspRza // 7 samutthiteSvatha sarveSu rAja AzramaH sthUlaziraso ramaNIyaH prakAzate / nvipreSu teSvadhikaM suprabheSu / atra mAnaM ca kaunteya krodhaM caiva vivarjaya // 8 anujJAto janakanAtha rAjJA eSa raibhyAzramaH zrImAnpANDaveya prakAzate / viveza toyaM sAgarasyota bndii|| 37 bhAradvAjo yatra kaviryavakrIto vyanazyata // 9 . aSTAvakra: pitaraM pUjayitvA __yudhiSThira uvaac| saMpUjito brAhmaNaistairyathAvat / kathaMyukto'bhavadRSirbharadvAjaH pratApavAn / pratyAjagAmAzramameva cAgryaM kimarthaM ca yavakrIta RSiputro vyanazyata // 10 jitvA bandi sahito mAtulena / / 38 etatsarva yathAvRttaM zrotumicchAmi lomaza / atra kaunteya sahito bhrAtRbhistvaM karmabhirdevakalpAnAM kIrtyamAnai zaM rame // 11 sukhoSitaH saha vipraiH prtiitH| puNyAnyanyAni zucikarmaikabhakti bharadvAjazca rebhyazca sakhAyau saMbabhUvatuH / mayA sAdhaM caritAsyAjamIDha // 39 tAvUSaturihAtyantaM prIyamANau vanAntare // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi raibhyasya tu sutAvAstAmarvAvasuparAvasU / ctustriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 134 // AsIdyavakrIH putrastu bharadvAjasya bhArata // 13 135 rebhyo vidvAnsahApatyastapasvI cetaro'bhavat / lomaza uvaac| / tayozcApyatulA prItirbAlyAtprabhRti bhArata // 14 eSA madhuvilA rAjansamaMgA sNprkaashte| .... / yavakrIH pitaraM dRSTvA tapakhinamasatkRtam / -568 - zamaza uvaac| ..
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 135. 15 ] AraNyakaparva [ 3. 135. 39 dRSTvA ca satkRtaM viprai raibhyaM putraiH sahAnagha // 15 hoSyAmi vA maghavaMstannibodha / paryatapyata tejasvI manyunAbhipariplutaH / yadyetadevaM na karoSi kAmaM tapastepe tato ghoraM vedajJAnAya pANDava // 16 / mamepsitaM devarAjeha sarvam // 28 susamiddhe mahatyagnau zarIramupatApayan / lomaza uvaac| janayAmAsa saMtApamindrasya sumahAtapAH // 17 nizcayaM tamabhijJAya munestasya mahAtmanaH / tata indro yavakrItamupagamya yudhiSThira / prativAraNahetva) buddhyA saMcintya buddhimAn // 29 abravItkasya hetostvamAsthitastapa uttamam // 18 tata indro'karodrUpaM brAhmaNasya tapasvinaH / ___yavakrIruvAca / anekazatavarSasya durbalasya sayakSmaNaH // 30 dvijAnAmanadhItA vai vedAH suragaNArcita / yavakrItasya yattIrthamucitaM shauckrmnni| pratibhAntviti tapye'hamidaM paramakaM tapaH // 19 / bhAgIrathyAM tatra setuM vAlukAbhizcakAra saH // 31 svAdhyAyArthe samArambho mamAyaM pAkazAsana / yadAsya vadato vAkyaM na sa cakre dvijottmH| tapasA jJAtumicchAmi sarvajJAnAni kauzika // 20 vAlukAbhistataH zakro gaGgAM samabhipUrayan // 32 kAlena mahatA vedAH zakyA gurumukhaadvibho| vAlukAmuSTimanizaM bhAgIrathyAM vyasarjayat / prAptuM tasmAdayaM yatnaH paramo me samAsthitaH // 21 setumabhyArabhacchako yavakrItaM nidarzayan // 33 indra uvAca / taM dadarza yavakrIstu yatnavantaM nibandhane / amArga eSa viprarSe yena tvaM yAtumicchasi / prahasaMzcAbravIdvAkyamidaM sa munipuMgavaH // 34 kiM vighAtena te vipra gacchAdhIhi gurormukhaat||22 kimidaM vartate brahmankiM ca te ha cikIrSitam / - lomaza uvaac| atIva hi mahAnyatnaH kriyate'yaM nirarthakaH // 35 evamuktvA gataH zakro yavakrIrapi bhArata / indra uvAca / bhUya evAkarodyatnaM tapasyamitavikrama / / 23 bandhiSye setunA gaGgAM sukhaH panthA bhaviSyati / ghoreNa tapasA rAjastapyamAno mahAtapAH / / klizyate hi janastAta taramANaH punaH punaH // 36 saMtApayAmAsa bhRzaM devendramiti naH zrutam // 24 yavakrIruvAca / taM tathA tapyamAnaM tu tapastIvra mahAmunim / nAyaM zakyastvayA baddhaM mahAnoghaH kathaMcana / upetya balabhiddevo vArayAmAsa vai punaH // 25 azakyAdvinivartasva zakyamarthaM samArabha // 37 azakyo'rthaH samArabdho naitadbuddhikRtaM tava / indra uvAca / pratibhAsyanti vai vedAstava caiva pituzca te // 26 yathaiva bhavatA cedaM tapo vedArthamudyatam / yavakrIruvAca / azakyaM tadvadasmAbhirayaM bhAraH samudyataH // 38 na caitadevaM kriyate devarAja mamepsitam / yvkriiruvaac| mahatA niyamenAhaM tapsye ghorataraM tapaH // 27 yathA tava nirartho'yamArambhatridazezvara / * samiddhe'nAvupakRtyAGgamaGgaM | tathA yadi mamApIdaM manyase pAkazAsana // 39 ma, bhA, 72 -569 -
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 135. 40] mahAbhArate [3. 137.2 kriyatAM yadbhavecchakyaM mayA suragaNezvara / tasyApacakre medhAvI taM zazApa sa vIryavAn / varAMzca me prayacchAnyAnyairanyAnbhavitAsmyati // 40 bhava bhasmeti coktaH sa na bhasma samapadyata // 9 lomaza uvAca / dhanuSAkSastu taM dRSTvA medhAvinamanAmayam / tasmai prAdAdvarAnindra uktavAnyAnmahAtapAH / nimittamasya mahiSairbhedayAmAsa vIryavAn // 10 pratibhAsyanti te vedAH pitrA saha ythepsitaaH||41 sa nimitte vinaSTe tu mamAra sahasA zizuH / / yaccAnyatkAGkase kAmaM yavakrIrgamyatAmiti / taM mRtaM putramAdAya vilalApa tataH pitA // 1.1 sa labdhakAmaH pitaramupetyAtha tato'bravIt // 42 lAlapyamAnaM taM dRSTvA munayaH punarArtavat / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi UcurvedoktayA pUrva gAthayA tannibodha me // 12 paJcatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 135 // na diSTamarthamatyetumIzo martyaH kthNcn| 136 . mahiSairbhedayAmAsa dhanuSAkSo mahIdharAn // 13 yavakrIruvAca evaM labdhvA varAnbAlA darpapUrNAstaravinaH / pratibhAsyanti vai vedA mama tAtasya cobhyoH|| kSiprameva vinazyanti yathA na syAttathA bhavAn // ati cAnyAnbhaviSyAvo varA labdhAstathA myaa||1 eSa raibhyo mahAvIryaH putrau cAsya tathAvidhau / bharadvAja uvAca / taM yathA putra nAbhyeSi tathA kuryaastvtndritH||15 darpaste bhavitA tAta varAlabdhvA yathepsitAn / / sa hi kruddhaH samarthastvAM putra pIDayituM ruSA / sa darpapUrNaH kRpaNaH kSiprameva vinazyasi // 2 vaidyazcApi tapasvI ca kopanazca mhaanRssiH|| 16 atrApyudAharantImA gAthA devairudaahRtaaH| - yvkriiruvaac| RSirAsItpurA putra bAladhirnAma vIryavAn // 3 evaM kariSye mA tApaM tAta kArSIH kathaMcana / sa putrazokAdudvignastapastepe suduzcaram / yathA hi me bhavAnmAnyastathA raibhyaH pitA mm||17 bhavenmama suto'martya iti taM labdhavAMzca sH|| 4 lomaza uvAca / tasya prasAdo devaizca kRto na tvamaraiH smH| uktvA sa pitaraM zlakSNaM yvkriirkutobhyH| nAmo vidyate maryo nimittAyubhaviSyati // 5 viprakurvannRSInanyAnatuSyatparayA mudA // 18 bAladhiruvAca / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi yatheme parvatAH zazvattiSThanti surasattamAH / SatriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 136 // akSayAstannimittaM me sutasyAyubhavediti // 6 137 bharadvAja uvAca / lomaza uvaac| tasya putrastadA jajJe medhAvI krodhanaH sadA / caGgamyamANaH sa tadA yvkriirkutobhyH| sa tacchrutvAkaroddarpamRSIMzcaivAvamanyata // 7 jagAma mAdhave mAsi raibhyAzramapadaM prati // 1 vikurvANo munInAM tu caramANo mahImimAm / sa dadarzAzrame puNye pusspitdrumbhuussite| AsasAda mahAvIrya dhanuSAkSaM manISiNam // 8 / vicarantIM snuSAM tasya kiMnarImiva bhArata // 2 -570 -
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 137. 3] AraNyakaparva [ 3. 138.9 % 3D yavakrIstAmuvAcedamupatiSThasva mAmiti / sa vai pravizamAnastu zUdreNAndhena rkssinnaa| nirlajjo lajayA yuktAM kAmena hRtacetanaH / / 3 nigRhIto balAhAri so'vAtiSThata pArthiva // 18 sA tasya zIlamAjJAya tasmAcchApAcca bibhytii| nigRhItaM tu zUdreNa yavakrItaM sa raaksssH| tejasvitAM ca raibhyasya tathetyuktvA jagAma saa||4 tADayAmAsa zUlena sa minnahRdayo'patat // 19 tata ekAntamunnIya majjayAmAsa bhaart| yavakrItaM sa hatvA tu rAkSaso raibhyamAgamat / AjagAma tadA raibhyaH svamAzramamariMdama // 5 anujJAtastu raibhyeNa tayA nAryA sahAcarat // 20 rudantIM ca snuSAM dRSTvA bhAryAmAtA parAvasoH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi sAntvayazkSNa yA vAcA paryapRcchayudhiSThira // 6 spttriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 137 // sA tasmai sarvamAcaSTa yavakrIbhASitaM shubhaa| 138 pratyuktaM ca yavakrItaM prekSApUrvaM tadAtmanA // 7 lomaza uvAca / zRNvAnasyaiva raibhyasya yavakrItaviceSTitam / bharadvAjastu kaunteya kRtvA svAdhyAyamAhnikam / dahanniva tadA cetaH krodhaH samabhavanmahAn // 8 samitkalApamAdAya praviveza svamAzramam // 1 sa tadA manyunAviSTastapasvI bhRzakopanaH / / taM sma dRSTvA purA sarve pratyuttiSThanti pAvakAH / avalupya jaTAmekAM juhAvAgnau susaMskRte // 9 na tvenamupatiSThanti hataputraM tadAgnayaH // 2 tataH samabhavannArI tasyA rUpeNa sNmitaa| vaikRtaM tvagnihotre sa lakSayitvA mhaatpaaH| avalupyAparAM cAtha juhAvAgnau jaTAM punH|| 10 tamandhaM zUdramAsInaM gRhapAlamathAbravIt // 3 tataH samabhavadrakSo ghorAkSaM bhImadarzanam / kiM nu me nAgnayaH zUdra pratinandanti drshnm| abrUtAM tau tadA raibhyaM kiM kArya karavAmahe // 11 tvaM cApi na yathApUrvaM kaccitkSemamihAzrame // 4 tAvabravIdRSiH kruddho yavakrIrvadhyatAmiti / kaccinna raibhyaM putro me gatavAnalpacetanaH / jagmatustI tathetyuktvA yavakrItajighAMsayA // 12 etadAcakSva me zIghraM na hi me zudhyate manaH // 5 tatastaM samupAsthAya kRtyA sRSTA mhaatmnaa| zUdra uvaac| kamaNDalu jahArAsya mohayitvA tu bhArata // 13 raibhyaM gato nUnamasau sutaste mandacetanaH / ucchiSTaM tu yavakrItamapakRSTakamaNDalum / tathA hi nihataH zete rAkSasena balIyasA // 6 tata udyatazUlaH sa rAkSasaH samupAdravat // 14 prakAlyamAnastenAyaM zUlahastena rakSasA / tamApatantaM saMprekSya zUlahastaM jighaaNsyaa| | amyAgAraM prati dvAri mayA dobhyAM nivaaritH|| 7 yavakrIH sahasotthAya prAdravadyena vai srH|| 15 tataH sa nihato hyatra jalakAmo'zucirbuvam / jalahInaM saro dRSTvA yavakrIstvaritaH punaH / saMbhAvito hi tUrNena zUlahastena rakSasA // 8 jagAma saritaH srvaastaashcaapyaasnvishossitaaH||16 lomaza uvAca / sa kAlyamAno ghoreNa zUlahastena rksssaa| . | bharadvAjastu zUdrasya tacchrutvA vipriyaM vacaH / agnihotraM piturbhItaH sahasA samupAdravat // 17 / gatAsu putramAdAya vilalApa suduHkhitaH // 9 - 571 -
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 138. 10] mahAbhArate [3. 139. 17 brAhmaNAnAM kilArthAya nanu tvaM tptvaaNstpH| . athAvalokako'gacchadgRhAnekaH parAvasuH / dvijAnAmanadhItA vai vedAH saMpratibhAnviti // 10 kRSNAjinena saMvItaM dadarza pitaraM vane // 4 tathA kalyANazIlastvaM brAhmaNeSu mahAtmasu / jaghanyarAtre nidrAndhaH sAvazeSe tamasyapi / anAgAH sarvabhUteSu karkazatvamupeyivAn // 11 carantaM gahane'raNye mene sa pitaraM mRgam // 5 pratiSiddho mayA tAta raibhyAvasathadarzanAt / mRgaM tu manyamAnena pitA vai tena hiMsitaH / . gatavAneva taM kSudraM kAlAntakayamopamam // 12 akAmayAnena tadA zarIratrANamicchatA // 6. yaH sa jAnanmahAtejA vRddhasyaikaM mamAtmajam / sa tasya pretakAryANi kRtvA sarvANi bhArata / gatavAneva kopasya vazaM paramadurmatiH // 13 punarAgamya tatsatramabravIddhAtaraM vacaH // 7 putrazokamanuprApya eSa raibhyasya karmaNA / idaM karma na zaktastvaM voDhumekaH kathaMcana / tyakSyAmi tvAmRte putra prANAniSTatamAnbhuvi // 14 mayA tu hiMsitastAto manyamAnena taM mRgam // 8 yathAhaM putrazokena dehaM tyakSyAmi kilbissii| so'smadarthe vrataM sAdhu cara tvaM brahmahiMsanam / tathA jyeSThaH suto raibhyaM hiNsyaacchiighrmnaagsm||15 samartho hyahamekAkI karma kartumidaM mune // 9 sukhino vai narA yeSAM jAtyA putro na vidyte| arvAvasuruvAca / te putrazokamaprApya vicaranti yathAsukham // 16 karotu vai bhavAnsatraM bRhaddathumnasya dhImataH / ye tu putrakRtAcchokAzaM vyaakulcetsH| brahmahatyAM cariSye'haM tvadarthaM niytendriyH|| 10 zapantISTAnsakhInAsteibhyaH pApataro nu kaH // 17 lomaza uvAca / parAsuzca suto dRSTaH zaptazceSTaH sakhA myaa| sa tasyA brahmahatyAyAH pAraM gatvA yudhiSThira / IdRzImApadaM ko nu dvitIyo'nubhaviSyati // 18 arvAvasustadA satramAjagAma punarmuniH // 11 vilapyaivaM bahuvidhaM bharadvAjo'dahatsutam / tataH parAvasudRSTvA bhrAtaraM samupasthitam / susamiddhaM tataH pazcAtpraviveza hutAzanam // 19 bRhaddathumnamuvAcedaM vacanaM pariSadgatam // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi eSa te brahmahA yajJaM mA draSTuM pravizediti / assttaatriNshddhikshttmo'dhyaayH|| 138 // brahmahA prekSitenApi pIDayettvAM na saMzayaH // 13 139 preSyairutsAryamANastu rAjannarvAvasustadA / lomaza uvAca / na mayA brahmahatyeyaM kRtetyAha punaH punaH // 14 etasminneva kAle tu bRhaddayumno mahIpatiH / / ucyamAno'sakRtpreSyairbrahmahanniti bhArata / satramAste mahAbhAgo raibhyayAjyaH pratApavAn // 1 naiva sa pratijAnAti brahmahatyAM svayaM kRtAm / tena raibhyasya vai putrAvarvAvasuparAvasU / mama bhrAtrA kRtamidaM mayA tu parirakSitam // 15 vRtau sahAyau satrArthe bRhaddayumnena dhImatA // 2 / prItAstasyAbhavandevAH karmaNAvasonUpa / tatra tau samanujJAtau pitrA kaunteya jagmatuH / taM te pravarayAmAsurnirAsuzca parAvasum // 16 Azrame tvabhavadrebhyo bhAryA caiva parAvasoH // 3 / tato devA varaM tasmai duduragnipurogamAH / -572
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 139. 17] AraNyakaparva [3. 140. 15 sa cApi varayAmAsa piturutthAnamAtmanaH // 17 / aSTAzItisahasrANi gandharvAH zIghracAriNaH / bhanAgastvaM tathA bhrAtuH pituzcAsmaraNaM vadhe / tathA kiMpuruSA rAjanyakSAzcaiva caturguNAH // 5 bharadvAjasya cotthAnaM yavakrItasya cobhayoH // 18 anekarUpasaMsthAnA nAnApraharaNAzca te / tataH prAdurbabhUvuste sarva eva yudhiSThira / yakSendraM manujazreSTha mANibhadramupAsate // 6 athAbravIdyavakrIto devAnagnipurogamAn // 19 teSAmRddhiratIvAgryA gatau vAyusamAzca te / samadhItaM mayA brahma vratAni caritAni c|| sthAnAtpracyAvayeyurye devarAjamapi dhruvam // 7 kathaM nu raibhyaH zakto mAmadhIyAnaM tapasvinam / taistAta balibhirguptA yAtudhAnaizca rakSitAH / tathAyuktena vidhinA nihantumamarottamAH // 20 durgamAH parvatAH pArtha samAdhi paramaM kuru // 8 devA uucuH| kuberasacivAzcAnye raudrA maitrAzca raaksssaaH| maivaM kRthA yavakrIta yathA vadasi vai mune| taiH sameSyAma kaunteya yatto vikramaNe bhava // 9 Rte gurumadhItA hi sukhaM vedAstvayA purA // 21 kailAsaH parvato rAjanSaDyojanazatAnyuta / anena tu gurUnduHkhAttoSayitvA svkrmnnaa| yatra devAH samAyAnti vizAlA yatra bhArata // 10 kAlena mahatA klezAdbrahmAdhigatamuttamam // 22 asaMkhyeyAstu kaunteya yakSarAkSasakinarAH / lomaza uvAca / nAgAH suparNA gandharvAH kuberasadanaM prati // 11 yavakrItamathoktvaivaM devAH saagnipurogmaaH| tAnvigAhasva pArthAdya tapasA ca damena ca / saMjIvayitvA tAnsarvAnpunarjagmutriviSTapam // 23 rakSyamANo mayA rAjanbhImasenabalena ca // 12 Azramastasya puNyo'yaM sadApuSpaphaladrumaH / atroSya rAjazArdUla sarvapApaiH pramokSyase // 24 svasti te varuNo rAjA yamazca samitiMjayaH / gaGgA ca yamunA caiva parvatazca dadhAtu te // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ekonacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 139 // indrasya jAmbUnadaparvatAye ___ zRNobhi ghoSaM tava devi gaGge / lomaza uvAca / gopAyayemaM subhage giribhyaH uzIrabIjaM mainAkaM giri zvetaM ca bhArata / sarvAjamIDhApacitaM narendram / samatIto'si kaunteya kAlazailaM ca pArthiva // 1 bhavasva zarma pravivikSato'sya eSA gaGgA saptavidhA rAjate bharatarSabha / zailAnimAzailasute nRpasya // 14 sthAnaM virajasaM ramyaM yatrAgnirnityamidhyate // 2 yudhiSThira uvAca / etadvai mAnuSeNAdya na zakyaM draSTumapyuta / apUrvo'yaM saMbhramo lomazasya samAdhiM kurutAvyagrAstIrthAnyetAni drakSyatha // 3 kRSNAM sarve rakSata mA pramAdam / zvetaM giriM pravekSyAmo mandaraM caiva parvatam / dezo hyayaM durgatamo mato'sya yatra mANicaro yakSaH kuberazcApi yakSarAT // 4 tasmAtparaM zaucamihAcaradhvam // 15 - 573 -
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 140. 16 ] mahAbhArate [ 3. 141. 22 vaizaMpAyana uvAca / tava cApyaratistIvA vardhate tamapazyataH / tato'bravIdbhImamudAravIrya kiM punaH sahadevaM ca mAM ca kRSNAM ca bhArata // 9 ___ kRSNAM yattaH pAlaya mImasena / rathAH kAmaM nivartantAM sarve ca pricaarkaaH| zUnye'rjune'saMnihite ca tAta sUdAH paurogavAzcaiva manyate yatra no bhavAn // 10 tvameva kRSNAM bhajase'sukheSu // 16 / / na hyahaM hAtumicchAmi bhavantamiha karhicit / tato mahAtmA yamajau sametya zaile'sminrAkSasAkIrNe durgeSu viSameSu ca // 11 mUrdhanyupAghrAya vimRjya gAtre / iyaM cApi mahAbhAgA rAjaputrI yatavratA / uvAca to bASpakalaM sa rAjA tvAmRte puruSavyAghra notsahedvinivartitum // 12 mA bhaiSTamAgacchatamapramattau // 17 tathaiva sahadevo'yaM satataM tvAmanuvrataH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na jAtu vinivarteta matajJo hyahamasya vai // 13 catvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 140 // api cAtra mahArAja savyasAcididRkSayA / 141 sarve lAlasabhUtAH sma tasmAdyAsyAmahe saha // 14 yudhiSThira uvAca / yadyazakyo rathairgantuM zailo'yaM bahukandaraH / antarhitAni bhUtAni rakSAMsi balavanti c| padbhireva gamiSyAmo mA rAjanvimanA bhava // 15 agninA tapasA caiva zakyaM gantuM vRkodara // 1 ahaM vahiSye pAJcAlIM yatra yatra na zakSyati / saMnivartaya kaunteya kSutpipAse balAnvayAt / iti me vartate buddhirmA rAjanvimanA bhava // 16 tato balaM ca dAkSyaM ca saMzrayasva kurUdvaha // 2 sukumArau tathA vIrau mAdrInandikarAvubhau / RSestvayA zrutaM vAkyaM kailAsa parvataM prati / durge saMtArayiSyAmi yadyazaktau bhaviSyataH // 17 buddhyA prapazya kaunteya kathaM kRSNA gmissyti||3 yudhiSThira uvAca / atha vA sahadevena dhaumyena ca shaabhibho| evaM te bhASamANasya balaM bhImAbhivardhatAm / sUdaiH paurogavaizcaiva sarvaizca paricArakaiH // 4 yastvamutsahase voDhuM draupadI vipule'dhvani // 18 rathairazvaizca ye cAnye viprAH klezAsahAH pathi / yamajau cApi bhadraM te naitadanyatra vidyate / sabaistvaM sahito bhIma nivartasvAyatekSaNa // 5 balaM ca. te yazazcaiva dharmaH kIrtizca vardhatAm // 19 trayo vayaM gamiSyAmo laghvAhArA yatavratAH / yastvamutsahase netuM bhrAtarau saha kRSNayA / ahaM ca nakulazcaiva lomazazca mahAtapAH // 6 mA te glAnirmahAbAho mA ca te'stu praabhvH||20 mamAgamanamAkAGkangaGgAdvAre smaahitH|| vaizaMpAyana uvAca / vaseha draupadI rakSanyAvadAgamanaM mama // 7 tataH kRSNAbravIdvAkyaM prahasantI manoramA / . bhIma uvAca / gamiSyAmi na saMtApaH kAryo mAM prati bhaart||21 rAjaputrI zrameNArtA duHkhArtA caiva bhaart| lomaza uvaac| vrajatyeva hi kalyANI zvetavAhadidRkSayA // 8 tapasA zakyate gantuM parvato gandhamAdanaH / -574
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 141. 22] AraNyakaparva [ 3. 142. 19 tapasA caiva kaunteya sarve yokSyAmahe vayam // 22 nakulAtpUrvajaM pArthaM na pshyaamymitaujsm| nakulaH sahadevazca bhImasenazca pArthiva / ajeyamupradhanvAnaM tena tapye vRkodara // 5 . ahaM ca tvaM ca kaunteya drakSyAmaH zvetavAhanam // 23 tIrthAni caiva ramyANi vanAni ca sarAMsi ca / vaizaMpAyana uvAca / carAmi saha yuSmAbhistasya darzanakAjhyA // 6... evaM saMbhASamANAste subAhorviSayaM mahat / pazca varSANyahaM vIraM satyasaMdhaM dhanaMjayam / ... dadRzurmuditA rAjanprabhUtagajavAjimat // 24 yanna pazyAmi bIbhatsuM tena tapye vRkodara // 7 kirAtataGgaNAkIrNaM kuNindazatasaMkulam / taM vai zyAma guDAkezaM siMhavikrAntagAminam / . himavatyamarairjuSTaM bahvAzcaryasamAkulam // 25 na pazyAmi mahAbAhuM tena tapye vRkodara // 8, subAhuzcApi tAndRSTvA pUjayA pratyagRhRta / kRtAstraM nipuNaM yuddhe pratimAnaM dhanuSmatAm / . viSayAnte kuNindAnAmIzvaraH prItipUrvakam // 26 na pazyAmi narazreSThaM tena tapye vRkodara // 9 . tatra te pUjitAstena sarva eva sukhoSitAH / carantamarisaMgheSu kAlaM kruddhamivAntakam / pratasthurvimale sUrye himavantaM giriM prati // 27 prabhinnamiva mAtaGga siMhaskandhaM dhanaMjayam // 10 indrasenamukhAMzcaiva bhRtyAnpaurogavAMstathA / yaH sa zakrAdanavaro vIryeNa draviNena c| .. sUdAMzca paribahaM ca draupadyAH sarvazo nRpa // 28 yamayoH pUrvajaH pArthaH zvetAzvo'mitavikramaH // 11 rAjJaH kuNindAdhipateH paridAya mahArathAH / duHkhena mahatAviSTaH svkRtenaanivrtinaa| padbhireva mahAvIryA yayuH kauravanandanAH // 29 ajeyamupradhanvAnaM taM na pazyAmi phalgunam // 12 te zanaiH prAdravansarve kRSNayA saha pANDavAH / satataM yaH kSamAzIlaH kssipymaanno'pynniiysaa|| tasmAddezAtsusaMhRSTA draSTukAmA dhanaMjayam // 30 RjumArgaprapannasya zarmadAtAbhayasya ca // 13, iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi sa tu jihmapravRttasya mAyayAbhijighAMsataH / . . ekacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 141 // api vajradharasyApi bhavetkAlaviSopamaH // 14 zatrorapi prapannasya so'nRzaMsaH pratApavAn / yudhiSThira uvAca / dAtAbhayasya bIbhatsuramitAtmA mahAbalaH // 15 bhImasena yamau cobhau pAzcAli ca nibodhata / / sarveSAmAzrayo'smAkaM raNe'rINAM prmrditaa| nAsti bhUtasya nAzo vai pazyatAsmAnvanecarAn // 1 AhartA sarvaratnAnAM sarveSAM naH sukhaavhH|| 16 durbalAH klezitAH smeti yadbhavIthetaretaram / ratnAni yasya vIryeNa divyAnyAsanpurA mm| . azakye'pi vrajAmeti dhanaMjayadidRkSayA // 2 bahUni bahujAtAni yAni prAptaH suyodhanaH // 17 tanme dahati gAtrANi tUlarAzimivAnalaH / yasya bAhubalAdvIra sabhA cAsItpurA mama / yaJca vIraM na pazyAmi dhanaMjayamupAntike // 3 sarvaratnamayI khyAtA triSu lokeSu pANDava // 18 tasya darzanatRSNaM mAM sAnujaM vanamAsthitam / vAsudevasamaM vIrye kArtavIryasamaM yudhi / yAjJasenyAH parAmarzaH sa ca vIra dahatyuta // 4 / ajeyamajitaM yuddhe taM na pazyAmi phalgunam // 19 -575
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 142. 20] mahAbhArate [ 3. 143. 18 saMkarSaNaM mahAvIrya tvAM ca bhImAparAjitam / ceruruJcAvacAkArAndezAnviSamasaMkaTAn / anujAtaH sa vIryeNa vAsudevaM ca zatruhA // 20 pazyanto mRgajAtAni bahUni vividhAni ca // 4 yasya bAhubale tulyaH prabhAve ca puraMdaraH / RSisiddhAmarayutaM gandharvApsarasAM priyam / jave vAyurmukhe somaH krodhe mRtyuH sanAtanaH // 21 vivizuste mahAtmAnaH kiMnarAcaritaM girim / / 5 te vayaM taM naravyAghraM sarve vIra didRkSavaH / pravizatsvatha vIreSu parvataM gandhamAdanam / pravekSyAmo mahAbAho parvataM gandhamAdanam / / 22 caNDavAtaM mahadvaSa prAdurAsIdvizAM pate // 6 . vizAlA badarI yatra naranArAyaNAzramaH / tato reNuH samudbhUtaH sapatrabahulo mahAn / taM sadAdhyuSitaM yaHkSyAmo girimuttamam // 23 pRthivIM cAntarikSaM ca dyAM caiva tamasAvRNot // 7 kuberanalinI ramyAM rAkSasairabhirakSitAm / na sma prajJAyate kiMcidAvRte vyomni reNunA / padbhireva gamiSyAmastapyamAnA mahattapaH // 24 na cApi zekuste kartumanyonyasyAbhibhASaNam / / 8 nAtaptatapasA zakyo dezo gantuM vRkodara / na cApazyanta te'nyonyaM tamasA hatacakSuSaH / na.nRzaMsena lubdhena nAprazAntena bhArata // 25 AkRSyamANA vAtena sAzmacUrNena bhArata // 9 tatra sarve gamiSyAmo bhImArjunapadaiSiNaH / drumANAM vAtabhagnAnAM patatAM bhUtale bhRzam / sAyudhA baddhanistriMzAH saha viprermahAvrataiH // 26 anyeSAM ca mahIjAnAM zabdaH samabhavanmahAn // 10 makSikAnmazakAndezAnvyAghrAnsihAnsarIsRpAn / dyauH svitpatati kiM bhUmau dIryante parvatA nu kim / prApnotyaniyataH pArtha niyatastAnna pazyati // 27 iti te menire sarve pavanena vimohitAH // 11 te vayaM niyatAtmAnaH parvataM gandhamAdanam / te yathAnantarAnvRkSAnvalmIkAnviSamANi ca / pravekSyAmo mitAhArA dhanaMjayadidRkSavaH / / 28 pANibhiH parimArganto bhItA vaayornililyire||12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tataH kArmukamudyamya bhImaseno mahAbalaH / dvicatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 142 // kRSNAmAdAya saMgatyA tasthAvAzritya pAdapam // 13 dharmarAjazca dhaumyazca nililyAte mahAvane / vaizaMpAyana uvAca / agnihotrANyupAdAya sahadevastu parvate // 14 te zUrAstatadhanvAnastUNavantaH smaargnnaaH| nakulo brAhmaNAzcAnye lomazazca mahAtapAH / baddhagodhAGgulitrANAH khaDgavanto'mitaujasaH // 1 vRkSAnAsAdya saMtrastAstatra tatra nililiyare // 15 parigRhya dvijazreSThA zreSThAH sarvadhanuSmatAm / mandIbhate ca pavane tasminrajasi zAmyati / pAJcAlIsahitA rAjanprayayurgandhamAdanam // 2 mahadbhiH pRSataistUrNaM varSamabhyAjagAma ha // 16 sarAMsi saritazcaiva parvatAMzca vanAni c| tato'zmasahitA dhArAH saMvRNvantyaH samantataH / vRkSAMzca bahulacchAyAndadRzurgirimUrdhani / / prapeturanizaM tatra zIghravAtasamIritAH // 17 nityapuSpaphalAndezAndevarSigaNasevitAn // 3 / tataH sAgaragA ApaH kIryamANAH samantataH / AtmanyAtmAnamAdhAya vIrA muulphlaashnaaH| .. prAdurAsansakalupAH phenavatyo vizAM pate // 18 -576
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 143. 19] AraNyakaparva [3. 144. 24 vahantyo vAri bahulaM phenoDupapariplutam / kathaM vezmasu gupteSu svaastiirnnshynocitaa| parisasarmahAzabdAH prakarSantyo mahIrahAn // 19 zete nipatitA bhUmau sukhArhA varavarNinI // 10 tasminnuparate varSe vAte ca samatAM gte| sukumArau kathaM pAdau mukhaM ca kamalaprabham / gate hyambhasi nimnAni prAdurbhUte divAkare // 20 matkRte'dya varAhA'yAH zyAmatAM samupAgatam // 11 nirjagmuste zanaiH sarve samAjagmuzca bhArata / kimidaM dyUtakAmena mayA kRtamabuddhinA / pratasthuzca punarvIrAH parvataM gandhamAdanam // 21 AdAya kRSNAM caratA vane mRgagaNAyute // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi sukhaM prApsyati pAJcAlI pANDavAnprApya vai patIn / trictvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 143 // iti drupadarAjena pitrA dattAyatekSaNA // 13 144 tatsarvamanavApyaiva zramazokAddhi krshitaa| vaizaMpAyana uvAca / zete nipatitA bhUmau pApasya mama karmabhiH // 14 tataH prayAtamAtreSu pANDaveSu mahAtmasu / tathA lAlapyamAne tu dharmarAje yudhiSThire / paLyAmanucitA gantuM draupadI samupAvizat // 1 dhaumyaprabhRtayaH sarve tatrAjagmurdvijottamAH // 15 zrAntA duHkhaparItA ca vAtavarSeNa tena c|| te samAzvAsayAmAsurAzIrbhizcApyapUjayan / saukumAryAcca pAJcAlI saMmumoha yazasvinI // 2 rakSonAMzca tathA matrAopuzcakruzca te kriyAH // 16 sA pAtyamAnA mohena bAhubhyAmasitekSaNA / paThyamAneSu matreSu zAntyarthaM prmrssibhiH| vRttAbhyAmanurUpAbhyAmUrU samavalambata // 3 spRzyamAnA karaiH zItaiH pANDavaizca muhurmuhuH|| 17 AlambamAnA sahitAvUrU gajakaropamau / sevyamAnA ca zItena jalamizreNa vaayunaa| papAta sahasA bhUmau vepantI kadalI yathA // 4 pAzcAlI sukhamAsAdya lebhe cetaH zanaiH shnaiH||18 tAM patantI varArohAM sajjamAnAM latAmiva / parigRhya ca tAM dInAM kRssnnaamjinsNstre| nakulaH samabhidrutya parijagrAha vIryavAn / / 5 tadA vizrAmayAmAsurlabdhasaMjJAM tapasvinIm // 19 . nakula uvAca / tasyA yamau raktatalau pAdau pUjitalakSaNau / rAjanpAJcAlarAjasya suteyamasitekSaNA / karAbhyAM kiNajAtAbhyAM zanakaiH saMvavAhatuH // 20 zrAntA nipatitA bhUmau tAmavekSasva bhArata // 6 paryAzvAsayadapyenAM dharmarAjo yudhiSThiraH / aduHkhArhA paraM duHkhaM prApteyaM mRdugAminI / uvAca ca kuruzreSTho bhImasenamidaM vcH|| 21 AzvAsaya mahArAja tAmimAM zramakarzitAm // 7 bahavaH parvatA bhIma viSamA himdurgmaaH| __ vaizaMpAyana uvAca / teSu kRSNA mahAbAho kathaM nu vicariSyati // 22 rAjA tu vacanAttasya bhRzaM duHkhasamanvitaH / bhImasena uvAca / mImazca sahadevazca sahasA samupAdravan // 8 tvAM rAjanarAjaputrIM ca yamau ca puruSarSabhau / tAmavekSya tu kaunteyo vivarNavadanAM kRzAm / svayaM neSyAmi rAjendra mA viSAde manaH kRthaaH||23 aGkamAnIya dharmAtmA paryadevayadAturaH // 9 atha vAsau mayA jAto vihago madalopamaH / ma.bhA.73 . -577 -
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 144. 24 ] mahAbhArate [ 3. 145. 21 vahedanagha sarvAnno vacanAtte ghaTotkacaH // 24 pANDUnAM madhyago vIraH pANDavAnapi cApare // 7 vaizaMpAyana uvAca / lomazaH siddhamArgeNa jagAmAnupamadyutiH / anujJAto dharmarAjJA putraM sammAra rAkSasam / svenaivAtmaprabhAvena dvitIya iva bhAskaraH // 8 ghaTotkacazca dharmAtmA smRtamAtraH pitustadA / brAhmaNAMzcApi tAnsarvAnsamupAdAya raaksssaaH| kRtAJjalirupAtiSThadabhivAdyAtha pANDavAn // 25 niyogAdrAkSasendrasya jagmurbhImaparAkramAH // 9 . brAhmaNAMzca mahAbAhuH sa ca tairabhinanditaH / evaM suramaNIyAni vanAnyupavanAni ca / uvAca bhImasenaM sa pitaraM satyavikramaH // 26 Alokayantaste jagmurvizAlAM badarI prati // 10 smRto'smi bhavatA zIghraM zuzrUSurahamAgataH / te tvAzugatibhirvIrA rAkSasaistairmahAbalaiH / AjJApaya mahAbAho sarvaM kartAsmyasaMzayam / uhyamAnA yayuH zIghraM mahadadhvAnamalpavat // 11 tacchrutvA bhImasenastu rAkSasaM pariSasvaje // 27 dezAnmlecchagaNAkIrNAnnAnAratnAkarAyutAn / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dadRzurgiripAdAMzca nAnAdhAtusamAcitAn // 12 ctushctvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 144 // | vidyaadhrgnnaakiirnnaanyutaanvaanrkiNnraiH| tathA kiMpuruSaizcaiva gandharvaizca samantataH // 13 yudhiSThira uvAca / / nadIjAlasamAkIrNAnnAnApakSirutAkulAn / dharmajJo balavAzUraH sadyo rAkSasapuMgavaH / nAnAvidhairmagairjuSTAnvAnaraizcopazobhitAn // 14 bhakto'smAnaurasaH putro bhIma gRhNAtu mAtaram // 1 te vyatItya bahUndezAnuttarAMzca kuruunpi|| tava bhIma balenAhamatibhImaparAkrama / dadRzurvividhAzcaryaM kailAsa parvatottamam // 15 akSataH saha pAzcAlyA gaccheyaM gandhamAdanam // 2 tasyAbhyAze tu dadRzurnaranArAyaNAzramam / vaizaMpAyana uvAca / upetaM pAdapairdivyaiH sadApuSpaphalopagaiH // 16 bhrAturvacanamAjJAya bhImaseno ghaTotkacam / dadRzustAM ca badarIM vRttaskandhAM manoramAm / Adideza naravyAghrastanayaM zatrukarzanam // 3 snigdhAmaviralacchAyAM zriyA paramayA yutAm // 17 haiDimbeya parizrAntA tava maataapraajitaa| patraiH snigdhairaviralairupetAM mRdubhiH zubhAm / tvaM ca kAmagamastAta balavAnvaha tAM khaga / / 4 / / vizAlazAkhA vistIrNAmatidyutisamanvitAm // 18 skandhamAropya bhadraM te madhye'smAkaM vihaaysaa| phalairupacitairdivyairAcitAM svAdubhirbhRzam / gaccha nIcikayA gatyA yathA cainAM na piiddyeH||5 madhusravaiH sadA divyAM maharSigaNasevitAm / ghaTotkaca uvAca / madapramuditairnityaM nAnAdvijagaNairyutAm // 19 dharmarAjaM ca dhaumyaM ca rAjaputrI yamau tthaa| adaMzamazake deze bahumUlaphalodake / eko'pyahamalaM voDhuM kimutAdya sahAyavAn // 6 nIlazAdvalasaMchanne devagandharvaseviMte // 20 vaizaMpAyana uvAca / susamIkRtabhUbhAge svabhAvavihite shubhe| evamuktvA tataH kRSNAmuvAha sa ghttotkcH| jAtAM himamRdusparze deze'pahatakaNTake / / 21 - 578 -
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 145. 22 ] AraNyakaparva [3. 146. 4 tAmupetya mahAtmAnaH saha taiAhmaNarSabhaiH / viveza zobhayA yuktaM bhrAtRbhizca sahAnagha / avaterustataH sarve rAkSasaskandhataH zanaiH // 22 brAhmaNairvedavedAGgapAragaizca shaacyutH|| 36 tatastamAzramaM puNyaM naranArAyaNAzritam / tatrApazyatsa dharmAtmA devadevarSipUjitam / dadRzuH pANDavA rAjansahitA dvijapuMgavaiH // 23 naranArAyaNasthAnaM bhAgIrathyopazobhitam // 37 tamasA rahitaM puNyamanAmRSTaM raveH kraiH| . madhusravaphalAM divyAM maharSigaNasevitAm / kSuttaTzItoSNadoSaizca varjitaM zokanAzanam / / 24 tAmupetya mahAtmAnaste'vasanbrAhmaNaiH saha / / 38 maharSigaNasaMbAdhaM brAhmayA lakSmyA samanvitam / Alokayanto mainAkaM nAnAdvijagaNAyutam / duSpravezaM mahArAja narairdharmabahiSkRtaiH / / 25 hiraNyazikharaM caiva tacca bindusaraH zivam / / 39 balihomArcitaM divyaM susaMmRSTAnulepanam / bhAgIrathIM sutIrthAM ca zItAmalajalAM zivAm / divyapuSpopahAraizca sarvato'bhivirAjitam // 26 maNipravAlaprastArAM pAdapairupazobhitAm // 40 vizAlairagnizaraNaiH sugbhANDairAcitaM zubhaiH / divyapuSpasamAkIrNAM manasaH prItivardhanIm / mahadbhistoyakalazaiH kaThinaizcopazobhitam / vIkSamANA mahAtmAno vijaTThastatra pANDavAH // 41 zaraNyaM sarvabhUtAnAM brahmaghoSaninAditam // 27 tatra devAnpitRRzcaiva tarpayantaH punaH punaH / divyamAzrayaNIyaM tamAzramaM zramanAzanam / brAhmaNaiH sahitA vIrA nyavasanpuruSarSabhAH / / 42 zriyA yutamanirdezyaM devacaryopazobhitam // 28 kRSNAyAstatra pazyantaH krIDitAnyamaraprabhAH / phalamUlAzanairdAntaizcIrakRSNAjinAmbaraiH / vicitrANi naravyAghrA remire tatra pANDavAH // 43 sUryavaizvAnarasamaistapasA bhAvitAtmabhiH // 29 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mhrssibhirmokssprairytibhirniytendriyaiH| paJcacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 145 // brahmabhUtairmahAbhAgairupetaM brahmavAdibhiH / / 30 so'bhyagacchanmahAtejAstAnRSInniyataH zuciH / vaizaMpAyana uvaac| bhrAtRbhiH sahito dhImAndharmaputro yudhisstthirH||31 / tatra te puruSavyAghrAH paramaM zaucamAsthitAH / divyajJAnopapannAste dRSTvA prAptaM yudhiSThiram / SaDAtramavasanvIrA dhanaMjayadidRkSayA / abhyagacchanta suprItAH sarva eva maharSayaH / tasminviharamANAzca ramamANAzca pANDavAH // 1 AzIrvAdAnprayuJjAnAH svAdhyAyaniratA bhRzam / / 32 manojJe kAnanavare sarvabhUtamanorame / prItAste tasya satkAraM vidhinA pAvakopamAH / pAdapaiH puSpavikacaiH phalabhArAvanAmitaiH // 2 upAjahvazca salilaM puSpamUlaphalaM zuci // 33 zobhitaM sarvatoramyaiH puMskokilakulAkulaiH / sa taiH prItyAtha satkAramupanItaM maharSibhiH / snigdhapatrairaviralaiH zItacchAyairmanoramaiH / / 3 prayataH pratigRhyAtha dharmaputro yudhiSThiraH // 34 sarAMsi ca vicitrANi prasannasalilAni c| taM zakrasadanaprakhyaM divyagandhaM manoramam / kamalaiH sotpalaistatra bhrAjamAnAni sarvazaH / prItaH svargApamaM puNyaM pANDavaH saha kRssnnyaa||35 / pazyantazcArurUpANi remire tatra pANDavAH // 4 - 579 -
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 146.5] mahAbhArate [ 3. 146. 34 puNyagandhaH sukhasparzo vavau tatra smiirnnH|| puMskokilaninAdeSu SaTpadAbhiruteSu ca / hAdayanpANDavAnsarvAnsakRSNAnsadvijarSabhAn // 5 baddhazrotramanazcakSurjagAmAmitavikramaH // 20 tataH pUrvottaro vAyuH pavamAno yadRcchayA / jighramANo mahAtejAH sarvatukusumodbhavam / sahasrapatramarkAbhaM divyaM padmamudAvahat // 6 gandhamuddAmamuddAmo vane matta iva dvipaH // 21 tadapazyata pAzcAlI divyagandhaM manoramam / hriyamANazramaH pitrA sNprhRsstttnuuruhH| anilenAhRtaM bhUmau patitaM jalajaM zuci // 7 pituH saMsparzazItena gandhamAdanavAyunA // 22. . tacchubhA zubhamAsAdya saugandhikamanuttamam / sa yakSagandharvasurabrahmarSigaNasevitam / atIva muditA rAjanbhImasenamathAbravIt // 8 viloDayAmAsa tadA puSpahetorariMdamaH // 23 pazya divyaM suruciraM bhIma puSpamanuttamam / vissmcchedrcitairnuliptmivaamulaiH| gandhasaMsthAnasaMpannaM manaso mama nandanam // 9 vimalairdhAtuvicchedaiH kAJcanAJjanarAjataiH // 24 etattu dharmarAjAya pradAsyAmi paraMtapa / sapakSamiva nRtyantaM pArzvalanaiH payodharaiH / hareridaM me kAmAya kAmyake punarAzrame // 10 / muktAhArairiva citaM cyutaiH prasravaNodakaiH // 25 yadi te'haM priyA pArtha bhuuniimaanyupaahr| abhirAmanadIkuJjanijharodarakandaram / tAnyahaM netumicchAmi kAmyakaM punarAzramam // 11 apsaronapuraravaiH pranRttabahubarhiNam // 26 evamuktvA tu pAJcAlI bhImasenamaninditA / digvAraNaviSANAtrairvRSTopalazilAtalam / jagAma dharmarAjAya puSpamAdAya tattadA // 12 srastAMzukamivAkSobhyairnimnagAniHsRtairjalaiH // 27. abhiprAyaM tu vijJAya mahiSyAH puruSarSabhaH / sazaSpakavalaiH svasthairadUraparivartibhiH / priyAyA priyakAmaH saH bhImo bhImaparAkramaH // 13 bhayasyAjJaizca hariNaiH kautUhalanirIkSitaH // 28 vAtaM tamevAbhimukho yatastatpuSpamAgatam / cAlayannUruvegena latAjAlAnyanekazaH / AjihIrSurjagAmAzu sa puSpANyaparANyapi // 14 AkrIDamAnaH kaunteyaH zrImAnvAyusuto yayau // 29 rukmapRSThaM dhanurgRhya zarAMzcAzIviSopamAna / priyAmanorathaM kartumudyatazcArulocanaH / mRgarAMDiva saMkruddhaH prabhinna iva kuJjaraH // 15 / prAMzuH kanakatAlAbhaH siMhasaMhanano yuvA // 30 draupadyAH priyamanvicchansvabAhubalamAzritaH / mattavAraNavikrAnto mattavAraNavegavAn / vyapetabhayasaMmohaH zailamabhyapatadbalI // 16 mattavAraNatAmrAkSo mattavAraNavAraNaH // 31 sa taM drumalatAgulmacchannaM nIlazilAtalam / priyapArthopaviSTAbhiAvRttAbhirviceSTitaiH / giriM cacArAriharaH kiMnarAcaritaM zubham // 17 yakSagandharvayoSAbhiradRzyAbhirnirIkSitaH // 32 nAnAvarNadharaizcitraM dhAtudrumamRgANDajaiH / navAvatAraM rUpasya vikrINanniva pANDavaH / sarvabhUSaNasaMpUrNa bhUme jamivocchritam // 18 cacAra ramaNIyeSu gandhamAdanasAnuSu / / 33 sarvarturamaNIyeSu gandhamAdanasAnuSu / saMsmaranvividhAnklezAnduryodhanakRtAnbahUn / saktacakSurabhiprAyaM hRdayenAnucintayan // 19 / draupadyA vanavAsinyAH priyaM kartuM samudyataH // 34 -580 -
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 146. 35] AraNyakaparva [ 3. 146. 62 so'cintayadgate svargamarjune mayi cAgate / praviveza tataH kSipraM tAnapAsya mahAbalaH / puSpahetoH kathaM nvAryaH kariSyati yudhiSThiraH // 35 vanaM pANDusutaH zrImAzabdenApUrayandizaH // 49 mehAnnaravaro nUnamavizvAsAdvanasya ca / tena zabdena cogreNa bhImasenaraveNa ca / nakulaM sahadevaM ca na mokSyati yudhiSThiraH // 36 vanAntaragatAH sarve vitresurmugapakSiNaH // 50 . kathaM nu kusumAvAptiH syAcchIghramiti cintayan / taM zabdaM sahasA zrutvA mRgapakSisamIritam / pratasthe narazArdUlaH pakSirADiva vegitaH // 37 jalArdrapakSA vihagAH samutpetuH sahasrazaH // 51 kampayanmedinI padbhyAM nirghAta iva prvsu| tAnaudakAnpakSigaNAnnirIkSya bhrtrssbhH| . trAsayangajayUthAni vAtaraMhA vRkodaraH // 38 tAnevAnusaranramyaM dadarza sumahatsaraH // 52 . siMhavyAghragaNAMzcaiva mardamAno mahAbalaH / kAzcanaiH kadalISaNDairmandamArutakampitaiH / unmUlayanmahAvRkSAnpothayaMzcorasA balI // 39 vIjyamAnamivAkSobhyaM tIrAntaravisarpibhiH // 53 latAvallIzca vegena vikarSanpANDunandanaH / tatsaro'thAvatIryAzu prabhUtakamalotpalam / uparyupari zailAgramArurukSuriva dvipaH / mahAgaja ivoddAmazcikrIDa blvdblii| vinardamAno'tibhRzaM savidyudiva toyadaH // 40 vikrIDya tasminsuciramuttatArAmitadyutiH // 54 : tasya zabdena ghoreNa dhanurghoSeNa caabhibho| tato'vagAhya vegena tadvanaM bahupAdapam / trastAni mRgayUthAni samantAdvipradudruvuH // 41 dadhmau ca zaGkha svanavatsarvaprANena pANDavaH // 55 athApazyanmahAbAhurgandhamAdanasAnuSu / tasya zaGkhasya zabdena bhImasenaraveNa ca / suramyaM kadalISaNDaM bahuyojanavistRtam // 42 bAhuzabdena cogreNa nardantIva giregeMhAH // 56 tamabhyagacchadvegena kSobhayiSyanmahAbalaH / taM vajraniSpeSasamamAsphoTitaravaM bhRzam / mahAgaja ivAsrAvI prabhaJjanvividhAndrumAn // 43 zrutvA zailaguhAsuptaiH siMhairmukto mahAsvanaH // 57 utpATya kadalIskandhAnbahutAlasamucchrayAn / siMhanAdabhayatrastaiH kuJjarairapi bhArata / cikSepa tarasA bhImaH samantAdvalinAM varaH / / 44 mukto virAvaH sumahAnparvato yena pUritaH // 58 : tataH sattvAnyupAkrAmanbahUni ca mahAnti ca / taM tu nAdaM tataH zrutvA supto vAnarapuMgavaH / ruruvAraNasaMghAzca mahiSAzca jalAzrayAH // 45 prAjRmbhata mahAkAyo hanUmAnnAma vAnaraH // 59 siMhavyAghrAzca saMkruddhA bhImasenamabhidravan / kadalISaNDamadhyastho nidrAvazagatastadA / vyAditAsyA mahAraudrA vinadanto'tibhISaNAH // 46 jambhamANaH suvipulaM zakradhvajamivocchritam / . tato vAyusutaH krodhAtsvabAhubalamAzritaH / AsphoTayata lAGgulamindrAzanisamasvanam // 60 gajenAnangajaM bhImaH siMhaM siMhena cAbhibhUH / tasya lAGgulaninadaM parvataH sa guhaamukhaiH| talaprahArairanyAMzca vyahanatpANDavo balI // 47 udgAramiva gaunardamutsasarja smnttH|| 61 te hanyamAnA bhImena siMhavyAghratarakSavaH / sa lAGgUlaravastasya mattavAraNanisvanam / bhayAdvisasUpuH sarve zakRnmUtraM ca sunuvuH // 48 antardhAya vicitreSu cacAra girisAnuSu / / 62 - 581 -
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 146. 63] mahAbhArate [ 3. 147.7 sa bhImasenastaM zrutvA saMprahRSTatanUruhaH / na tvaM dharma vijAnAsi vRddhA nopAsitAstvayA / zabdaprabhavamanvicchaMzcacAra kadalIvanam // 63 alpabuddhitayA vanyAnutsAdayasi ynmRgaan|| 77 kadalIvanamadhyasthamatha pIne zilAtale / bahi kastvaM kimarthaM vA vanaM tvamidamAgataH / sa dadarza mahAbAhurvAnarAdhipatiM sthitam // 64 varjitaM mAnuSairbhAvaistathaiva puruSairapi // 78 vidyutsaMghAtaduSprekSyaM vidyutsaMghAtapiGgalam / ataH paramagamyo'yaM parvataH suduraaruhH| vidyutsaMghAtasadRzaM vidyutsaMghAtacaJcalam // 65 vinA siddhagati vIra gatiratra na vidyate / / 79 bAhusvastikavinyastapInahaskhazirodharam / kAruNyAtsauhRdAccaiva vAraye tvAM mahAbala / skandhabhUyiSThakAyatvAttanumadhyakaTItaTam // 66 nAtaH paraM tvayA zakyaM gantumAzvasihi prabho // 80 kiMciccAbhugnazIrSeNa dIrgharomAJcitena ca / imAnyamRtakalpAni mUlAni ca phalAni ca / lAGgalenordhvagatinA dhvajeneva virAjitam // 67 bhakSayitvA nivartasva grAhyaM yadi vaco mama // 81 raktoSThaM tAmrajihvAsyaM raktakaNaM caladbhuvam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vadanaM vRttadaMSTrAgraM razmivantamivoDupam // 68 ssttctvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 146 // vadanAbhyantaragataiH zuklabhAsairalaMkRtam / 147 kesarotkarasaMmizramazokAnAmivotkaram / / 69 vaizaMpAyana uvAca / hiraNmayInAM madhyasthaM kadalInAM mahAdyutim / etacchrutvA vacastasya vAnarendrasya dhImataH / dIpyamAnaM svavapuSA arciSmantamivAnalam // 70 bhImasenastadA vIraH provAcAmitrakarzanaH // 1 . nirIkSantamavitrastaM locnairmdhupingglaiH| ko bhavAnkinimittaM vA vAnaraM vapurAzritaH / taM vAnaravaraM vIramatikAyaM mahAbalam // 71 brAhmaNAnantaro varNaH kSatriyastvAnupRcchati // 2 athopasRtya tarasA bhImo bhImaparAkramaH / kauravaH somavaMzIyaH kuntyA garbheNa dhAritaH / siMhanAdaM samakarodbodhayiSyankapiM tadA // 72 pANDavo vAyutanayo bhImasena iti zrutaH // 3 tena zabdena bhImasya vitresuma'gapakSiNaH / sa vAkyaM bhImasenasya smitena pratigRhya tat / hanUmAMzca mahAsattva ISadunmIlya locane / hanUmAnvAyutanayo vAyuputramabhApata // 4 avaikSadatha sAvajJaM locanairmadhupiGgalaiH / / 73 vAnaro'haM na te mArga pradAsyAmi yathepsitam / smitenAbhASya kaunteyaM vAnaro naramabravIt / sAdhu gaccha nivartasva mA tvaM prApsyasi vaishsm||5 kimarthaM sarujaste'haM sukhasuptaH prabodhitaH // 74 bhIma uvaac| . nanu nAma tvayA kAryA dayA bhUteSu jaantaa|| vaizasaM vAstu yadvAnyanna tvA pRcchAmi vAnara / vayaM dharmaM na jAnImastiryagyoni samAzritAH // 75 prayacchottiSTha mArga me mA tvaM prApsyasi vaizasam // manuSyA buddhisaMpannA dayAM kurvanti jantuSu / hanUmAnuvAca / reSu karmasu kathaM dehavAkcittadUSiSu / nAsti zaktirmamotthAtuM vyAdhinA klezito hyaham / dharmaghAtiSu sajjante buddhimanto bhavadvidhAH // 76 / yadyavazyaM prayAtavyaM lavayitvA prayAhi mAm // 7 -582 -
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 147. 8] AraNyakaparva [ 3. 147. 34 bhIma uvaac| praNipatya ca kaunteyaH prAJjalirvAkyamabravIt / nirguNaH paramAtmeti dehaM te vyApya tiSThati / prasIda kapizArdUla duruktaM kSamyatAM mama // 21 tamahaM jJAnavijJeyaM nAvamanye na laGghaye // 8 siddho vA yadi vA devo gandharvo vAtha guhyakaH / yadyAgamaina vindeyaM tamahaM bhUtabhAvanam / pRSTaH sankAmayA brUhi kastvaM vAnararUpadhRk // 22 krameyaM tvAM giriM cemaM hanUmAniva sAgaram // 9 hnuumaanuvaac| hanUmAnuvAca / yatte mama parijJAne kautuuhlmriNdm| ka eSa hanumAnnAma sAgaro yena lacitaH / tatsarvamakhilena tvaM zRNu pANDavanandana // 23 pRcchAmi tvA kuruzreSTha kathyatAM yadi shkyte||10 ahaM kesariNaH kSetre vAyunA jgdaayussaa| bhIma uvAca / jAtaH kamalapatrAkSa hanUmAnnAma vAnaraH // 24 : bhrAtA mama guNazlAghyo buddhisattvabalAnvitaH / sUryaputraM ca sugrIvaM zakraputraM ca vaalinm| rAmAyaNe'tivikhyAtaH zUro vAnarapuMgavaH // 11 sarvavAnararAjAnau sarvavAnarayUthapAH // 25 rAmapatnIkRte yena zatayojanamAyataH / upatastharmahAvIryA mama cAmitrakarzana / sAgaraH plavagendreNa krameNaikena laGghitaH // 12 sugrIveNAbhavatprItiranilasyAgninA yathA // 26 . sa me bhrAtA mahAvIryastulyo'haM tasya tejasA / nikRtaH sa tato bhrAtrA kasmiMzcitkAraNAntare / bale parAkrame yuddhe zakto'haM tava nigrahe // 13 RzyamUke mayA sAdhaM sugrIvo nyavasacciram // 27 uttiSTha dehi me mArga pazya vA me'dya pauruSam / atha dAzarathirvIro rAmo nAma mahAbalaH / macchAsanamakurvANaM mA tvA neSye yamakSayam // 14 viSNurmAnuSarUpeNa cacAra vasudhAmimAm // 28 - vaizaMpAyana uvaac| sa pituH priyamanvicchansahabhAryaH shaanujH| vijJAya taM balonmattaM bAhuvIryeNa garvitam / / sadhanurdhanvinAM zreSTho daNDakAraNyamAzritaH // 29 hRdayenAvahasyainaM hanUmAnvAkyamabravIt // 15 tasya bhAryA janasthAnAdrAvaNena hRtA balAt / prasIda nAsti meM zaktirutthAtuM jarayAnagha / vazcayitvA mahAbuddhiM mRgarUpeNa rAghavam // 30 mamAnukampayA tvetatpucchamutsArya gamyatAm // 16 hRtadAraH saha bhrAtrA patnI mArgansa rAghavaH / sAvajJamatha vAmena smayaJjagrAha pANinA / dRSTavAzailazikhare sugrIvaM vAnararSabham // 31 .. na cAzakaccAlayituM bhImaH pucchaM mhaakpeH|| 17 tena tasyAbhavatsakhyaM rAghavasya mahAtmanaH / uccikSepa punardoAmindrAyudhamivocchritam / sa hatvA vAlinaM rAjye sugrIvaM pratyapAdayat / noddhartumazakadbhImo doAmapi mahAbalaH // 18 sa harInpreSayAmAsa sItAyAH parimArgaNe // 32. utkSiptabhUrvivRttAkSaH sNhtbhRkuttiimukhH| tato vAnarakoTIbhiryA vayaM prasthitA dizam / vinagAtro'bhavadbhImo na coddhatuM zazAka ha // 19 tatra pravRttiH sItAyA gRdhreNa pratipAditA // 33 yatnavAnapi tu shriimaallaangguloddhrnnodbhutH| tato'haM kAryasiddhyarthaM rAmasyAkliSTakarmaNaH / kapeH pArzvagato bhImastasthI vriiddaaddhomukhH||20 / zatayojanavistIrNamarNavaM sahasAplutaH // 34 . -583 -
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 147. 35] mahAbhArate [3. 148. 18 dRSTA sA ca mayA devI rAvaNasya nivezane / na tacchakyaM tvayA draSTuM rUpaM nAnyena kenacit / pratyAgatazcApi punarnAma tatra prakAzya vai // 35 kAlAvasthA tadA hyanyA vartate sA na sAMpratam // 5 to TameNa lITegA hara laaldaasaar| . mAyA satdu kAlakhatatvadvatpareDeparaH / punaH pratyAhRtA bhAryA naSTA vedazrutiryathA // 36 ayaM pradhvaMsanaH kAlo nAdya tadrUpamasti me // 6 tataH pratiSThite rAme vIro'yaM yAcito myaa| bhUminadyo nagAH zailAH siddhA devA maharSayaH / yAvadrAmakathA vIra bhavellokeSu zatruhan / kAlaM samanuvartante yathA bhAvA yuge yuge| . tAvajjIveyamityevaM tathAstviti ca so'bravIt // 37 balavarmaprabhAvA hi prahIyantyudbhavanti ca // 7 daza varSasahasrANi daza varSazatAni ca / tadalaM tava tadrUpaM draSTuM kurukulodvaha / rAjyaM kAritavAnrAmastatastu tridivaM gataH // 38 yugaM samanuvartAmi kAlo hi durtikrmH|| 8 tadihApsarasastAta gandharvAzca sadAnagha / bhIma uvAca / tasya vIrasya caritaM gAyantyo ramayanti mAm // 39 yugasaMkhyAM samAcakSva AcAraM ca yuge yuge| ayaM ca mArgo mAnAmagamyaH kurunandana / dharmakAmArthabhAvAMzca varma vIyaM bhavAbhavau // 9 tato'haM ruddhavAnmArga tavemaM devasevitam / hnuumaanuvaac| dharSayedvA zapedvApi mA kazciditi bhArata // 40 kRtaM nAma yugaM tAta yatra dharmaH sanAtanaH / divyo devapatho hyeSa nAtra gacchanti mAnuSAH / kRtameva na kartavyaM tasminkAle yugottame // 10 yadarthamAtagazcAsi tatsaro'bhyarNa eva hi // 41 na tatra dharmAH sIdanti na kSIyante ca vai prjaaH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tataH kRtayugaM nAma kAlena guNatAM gatam / / 11 sptctvaariNshddhikshttmo'dhyaayH|| 147 // devdaanvgndhrvykssraakssspnngaaH| 148 nAsankRtayuge tAta tadA na krayavikrayAH // 12 vaizaMpAyana uvaac| na sAmayajuRgvarNAH kriyA nAsIca mAnavI / evamukto mahAbAhurbhImasenaH pratApavAn / abhidhyAya phalaM tatra dharmaH saMnyAsa eva ca // 13 praNipatya tataH prItyA bhrAtaraM hRSTamAnasaH / na tasminyugasaMsarge vyAdhayo nendriyakSayaH / uvAca zlakSNayA vAcA hanUmantaM kapIzvaram // 1 nAsUyA nApi ruditaM na do nApi paizunam // 14 mayA dhanyataro nAsti yadAyaM dRSTavAnaham / na vigrahaH kutastandrI na dveSo nApi vaikRtam / anugraho me sumahAMstRptizca tava darzanAt / / 2 na bhayaM na ca saMtApo na ceA na ca matsaraH // 15 evaM tu kRtamicchAmi tvayAryAdya priyaM mama / / tataH paramakaM brahma yA gatiyoginAM parA / yatte tadAsItplavataH sAgaraM makarAlayam / AtmA ca sarvabhUtAnAM zuklo nArAyaNastadA // 16 rUpamapratimaM vIra tadicchAmi nirIkSitum // 3 / brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAzca kRtalakSaNAH / evaM tuSTo bhaviSyAmi zraddhAsyAmi ca te vcH| / kRte yuge samabhavansvakarmaniratAH prajAH // 17 evamuktaH sa tejasvI prahasya harirabravIt // 4 . | samAzramaM samAcAraM samajJAnamatIbalam / -584
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 148. 18] AraNyakaparva [3. 149.6 tadA hi samakarmANo varNA dharmAnavApnuvan // 18 vedAcArAH prazAmyanti dharmayajJakriyAstathA // 33 ekavedasamAyaktA ekmtrvidhikriyaaH| Itayo vyAdhayastandrI doSAH krodhAdayastathA / pRthagdharmAstvekavedA dharmamekamanuvratAH // 19 upadravAzca vartante Adhayo vyAdhayastathA // 34 cAturAzramyayuktena karmaNA kaalyoginaa| . yugeSvAvartamAneSu dharmo vyAvartate punaH / akAmaphalasaMyogAtprApnuvanti parAM gatim // 20 dharme vyAvartamAne tu loko vyAvartate punaH // 35 AtmayogasamAyukto dharmo'yaM kRtalakSaNaH / / loke kSINe kSayaM yAnti bhAvA lokapravartakAH / kRte yuge catuSpAdazcAturvarNyasya shaashvtH||21 yugakSayakRtA dharmAH prArthanAni vikurvate // 36 etatkRtayugaM nAma traiguNyaparivarjitam / / etatkaliyugaM nAma aciraadytprvrtte| tretAmapi nibodha tvaM yasminsanaM pravartate // 22 yugAnuvartanaM tvetatkurvanti cirajIvinaH // 37 pAdena hasate dharmo raktatAM yAti cAcyutaH / yacca te matparijJAne kautUhalamariMdama / satyapravRttAzca narAH kriyAdharmaparAyaNAH // 23 anarthakeSu ko bhAvaH puruSasya vijAnataH // 38 tato yajJAH pravartante dharmAzca vividhAH kriyAH / etatte sarvamAkhyAtaM yanmAM tvaM paripRcchasi / tretAyAM bhAvasaMkalpAH kriyAdAnaphalodayAH // 24 yugasaMkhyAM mahAbAho svasti prApnuhi gamyatAm // 39 pracalanti na vai dharmAttapodAnaparAyaNAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi svadharmasthAH kriyAvanto janAstretAyuge'bhavan // 25 aSTacatvAriMzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 148 // dvApare'pi yuge dharmo dvibhAgonaH pravartate / viSNuvai pItatAM yAti caturdhA veda eva ca // 26 bhIma uvAca / tato'nye ca caturvedAstrivedAzca tathApare / pUrvarUpamadRSTvA te na yAsyAmi kathaMcana / dvivedAzcaikavedAzcApyanRcazca tathApare // 27 yadi te'hamanugrAhyo darzayAtmAnamAtmanA // 1 evaM zAstreSu bhinneSu bahudhA nIyate kriyaa| vaizaMpAyana uvAca / tapodAnapravRttA ca rAjasI bhavati prajA // 28 evamuktastu bhImena smitaM kRtvA plavaMgamaH / ekavedasya cAjJAnAdvedAste bahavaH kRtaaH| tadrUpaM darzayAmAsa yadvai sAgaralaGghane // 2 satyasya ceha vibhraMzAtsatye kazcidavasthitaH // 29 bhrAtuH priyamabhIpsanvai cakAra sumahadvapuH / satyAtpracyavamAnAnAM vyAdhayo bahavo'bhavan / dehastasya tato'tIva vardhatyAyAmavistaraiH // 3 kAmAzvopadravAzcaiva tadA daivatakAritAH // 30 tadrUpaM kadalISaNDaM chAdayannamitadyutiH / yairaryamAnAH subhRzaM tapastapyanti maanvaaH| girezvocchrayamAgamya tasthau tatra sa vAnaraH // 4 kAmakAmAH svargakAmA yajJAMstanvanti cApare // 31 samucchritamahAkAyo dvitIya iva parvataH / evaM dvAparamAsAdya prajAH kSIyantyadharmataH / tAmrakSaNastIkSNadaMSTro bhRkuTIkRtalocanaH / pAdenaikena kaunteya dharmaH kaliyuge sthitaH // 32 dIrghalAGgulamAvidhya dizo vyApya sthitaH kpiH||5 tAmasaM yugamAsAdya kRSNo bhavati keshvH| tadrUpaM mahadAlakSya bhrAtuH kauravanandanaH / ma. bhA. 74 - 585 -
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 149. 6] . mahAbhArate [ 3. 149. 36 visismiye tadA bhImo jahaSe ca punaH punaH // 6 ariSTaM kSemamadhvAnaM vAyunA parirakSitaH // 21 tamarkamiva tejobhiH sauvarNamiva parvatam / eSa panthAH kuruzreSTha saugandhikavanAya te / pradIptamiva cAkAzaM dRSTvA bhImo nyamIlayat // 7 drakSyase dhanadodyAnaM rakSitaM yakSarAkSasaiH // 22 AbabhASe ca hanumAnbhImasenaM smayanniva / na ca te tarasA kAryaH kusumAvacayaH svayam / etAvadiha zaktastvaM rUpaM draSTuM mamAnagha // 8 daivatAni hi mAnyAni puruSeNa vizeSataH // 23 vardhe'haM cApyato bhUyo yAvanme manasepsitam / balihomanamaskArairmatraizca bhrtrssbh| . bhIma zatruSu cAtyarthaM vardhate mUrtirojasA // 9 daivatAni prasAdaM hi bhaktyA kurvanti bhArata // 24 tadadbhutaM mahAraudraM vindhyamandarasaMnibham / mA tAta sAhasaM kArSIH svadharmamanupAlaya / dRSTvA hanUmato varma saMbhrAntaH pavanAtmajaH // 10 svadharmasthaH paraM dharma budhyasvAgamayasva ca // 25 pratyuvAca tato bhImaH saMprahRSTatanUruhaH / na hi dharmamavijJAya vRddhAnanupasevya c| . kRtAJjaliradInAtmA hanUmantamavasthitam // 11 dharmo vai vedituM zakyo bRhaspatisamairapi // 26 dRSTaM pramANaM vipulaM zarIrasyAsya te vibho / adharmo yatra dharmAkhyo dharmazcAdharmasaMjJitaH / saMharasva mahAvIrya svayamAtmAnamAtmanA // 12 vijJAtavyo vibhAgena yatra muhyntybuddhyH|| 27 na hi zaknomi tvAM draSTuM divAkaramivoditam / AcArasaMbhavo dharmo dharmAdvedAH smutthitaaH| aprameyamanAdhRSyaM mainAkamiva parvatam // 13 vedairyajJAH samutpannA yajJairdevAH pratiSThitAH // 28 vismayazcaiva me vIra sumahAnmanaso'dya vai / vedAcAravidhAnoktairyajJairdhAryanti devtaaH| yadrAmastvayi pArzvasthe svayaM rAvaNamabhyagAt // 14 bRhaspatyuzanoktaizca nayairdhAryanti mAnavAH // 29 tvameva zaktastAM laGkAM sayodhAM sahavAhanAm / paNyAkaravaNijyAbhiH kRSyAtho yonipoSaNaiH / svabAhubalamAzritya vinAzayitumojasA // 15 vArtayA dhAryate sarva dharmairetairdvijAtibhiH // 30 na hi te kiMcidaprApyaM mArutAtmaja vidyate / trayI vArtA daNDanItistisro vidyA vijAnatAm / tava naikasya paryApto rAvaNaH sagaNo yudhi // 16 tAbhiH samyakprayuktAbhirlokayAtrA vidhiiyte||31 evamuktastu bhImena hanUmAnplavagarSabhaH / sA ceddharmakriyA na syAtrayIdharmamRte bhuvi / pratyuvAca tato vAkyaM snigdhagambhIrayA giraa||17 daNDanItimRte cApi nirmaryAdamidaM bhavet // 32 evametanmahAbAho yathA vadasi bhaart| vArtAdharme hyavartantyo vinazyeyurimAH prajAH / bhImasena na paryApto mamAsau rAkSasAdhamaH // 18 supravRttastribhidyetairdhamaiH sUyanti vai prajAH // 33 mayA tu tasminnihate rAvaNe lokakaNTake / dvijAnAmamRtaM dharmo hyekazcaivaikavarNikaH / kIrtinazyedrAghavasya tata etadupekSitam // 19 yajJAdhyayanadAnAni trayaH sAdhAraNAH smRtaaH|| 34 tena vIreNa hatvA tu sagaNaM rAkSasAdhipam / yAjanAdhyApane cobhe brAhmaNAnAM pratigrahaH / AnItA svapuraM sItA loke kIrtizca sthaapitaa||20 / pAlanaM kSatriyANAM vai vaizyadharmazca poSaNam // 35 tadgaccha vipulaprajJa bhrAtuH priyahite rtH| zuzrUSA tu dvijAtInAM zUdrANAM dharma ucyte| -586 -
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 149. 36] AraNyakaparva [ 3. 150. 11 bhaikSahomavrataiIMnAstathaiva guruvAsinAm // 36 dAnAtithyakriyAdhamairyAnti vaizyAzca sadgatim // 51 kSatradharmo'tra kaunteya tava dharmAbhirakSaNam / kSatraM yAti tathA svarga bhuvi nigrahapAlanaiH / khadharma pratipadyasva vinIto niyatendriyaH // 37 / samyakpraNIya daNDaM hi kaamdvessvivrjitaaH| vRddhaiH saMmatraya sadbhizca buddhimadbhiH zrutAnvitaiH / alubdhA vigatakrodhAH satAM yAnti sloktaam||52 susthitaH zAsti daNDena vyasanI paribhUyate // 38 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi nigrahAnugrahaiH samyagyadA rAjA prvrtte| ekonapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 149 // tadA bhavati lokasya maryAdA suvyavasthitA // 39 150 tasmAddeze ca durge ca zatrumitrabaleSu ca / vaizaMpAyana uvAca / nityaM cAreNa boddhavyaM sthAnaM vRddhiH kssystthaa||40 tataH saMhRtya vipulaM tadvapuH kAmavardhitam / rAjJAmupAyAzcatvAro buddhimatraH parAkramaH / bhImasenaM punardobhyAM paryaSvajata vAnaraH // 1 nigrahAnugrahau caiva dAkSyaM tatkAryasAdhanam // 41 pariSvaktasya tasyAzu bhrAtrA bhImasya bhArata / sAmlA dAnena bhedena daNDenopekSaNena ca / zramo nAzamupAgacchatsarvaM cAsItpradakSiNam / / 2 sAdhanIyAni kAryANi samAsavyAsayogataH // 42 tataH punarathovAca paryazrunayano hriH| mantramUlA nayAH sarve cArAzca bharatarSabha / bhImamAbhASya sauhArdAdvASpagadgadayA girA // 3 sumatritairnayaiH siddhistadvidaiH saha matrayet // 43 gaccha vIra svamAvAsaM smartavyo'smi kathAntare / striyA mUDhena lubdhena bAlena laghunA tathA / ihasthazca kuruzreSTha na nivedyo'smi kasyacit // 4 na mantrayeta guhyAni yeSu conmAdalakSaNam / / 44 dhanadasyAlayAccApi visRSTAnAM mahAbala / manayetsaha vidvadbhiH zaktaiH karmANi kArayet / dezakAla ihAyAtuM devagandharvayoSitAm // 5 snigdhaizca nItivinyAsAnmUrkhAnsarvatra vrjyet||45 mamApi saphalaM cakSuH smAritazcAsmi rAghavam / dhArmikAndharmakAryeSu arthakAryeSu paNDitAn / mAnuSaM gAtrasaMsparzaM gatvA bhIma tvayA saha // 6 strISu klIbAnniyuJjIta krUrAnkareSu karmasu // 46 tadasmaddarzanaM vIra kaunteyAmoghamastu te / svebhyazcaiva parebhyazca kAryAkAryasamudbhavA / bhrAtRtvaM tvaM puraskRtya varaM varaya bhArata // 7 buddhiH karmasu vijJeyA ripUNAM ca balAbalam // 47 yadi tAvanmayA kSudrA gatvA vAraNasAhvayam / buddhyA supratipanneSu kuryAtsAdhuparigraham / dhArtarASTrA nihantavyA yAvadetatkaromyaham // 8 nigrahaM cApyaziSTeSu nirmaryAdeSu kArayet // 48 zilayA nagaraM vA tanmaditavyaM mayA yadi / nigrahe pragrahe samyagyadA rAjA prvrtte| yAvadadya karomyetatkAmaM tava mahAbala // 9 tadA bhavati lokasya maryAdA suvyavasthitA // 49 / bhImasenastu tadvAkyaM zrutvA tasya mahAtmanaH / eSa te vihitaH pArtha ghoro dharmo durnvyH| pratyuvAca hanUmantaM prahRSTenAntarAtmanA // 10 taM svadharmavibhAgena vinayastho'nupAlaya // 50 kRtameva tvayA sarva mama vAnarapuMgava / tapodharmadamejyAbhirviprA yAnti yathA divam / | svasti te'stu mahAbAho kSAmaye tvAM prasIda me // 11 - 587 -
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 150. 12] mahAbhArate [3. 151. 10 151 sanAthAH pANDavAH sarve tvayA nAthena vIryavan / mattakAraNDavayutAM cakravAkopazobhitAm / tavaiva tejasA sarvAnvijeSyAmo vayaM ripUn // 12 racitAmiva tasyAdrermAlAM vimalapaGkajAm // 26 evamuktastu hanumAnbhImasenamabhASata / tasyAM nadyAM mahAsattvaH saugandhikavanaM mahat / bhrAtRtvAtsauhRdAcApi kariSyAmi tava priyam // 13 apazyatprItijananaM bAlArkasadRzadyuti // 27 camU vigAhya zatrUNAM zarazaktisamAkulAm / tadRSTvA labdhakAmaH sa manasA paannddunndnH| . yadA siMharavaM vIra kariSyasi mhaabl| vanavAsaparikliSTAM jagAma manasA priyAma // 28 tadAhaM bRMhayiSyAmi svaraveNa vaM tava // 14 iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi vijayasya dhvajasthazca nAdAnmokSyAmi dAruNAn / paJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 150 // zatrUNAM te prANaharAnityuktvAntaradhIyata // 15 gate tasminharivare bhImo'pi balinAM varaH / vaizaMpAyana uvAca / tena mArgeNa vipulaM vyacaradgandhamAdanam // 16 sa gatvAM nalinI ramyAM rAkSasairabhirakSitAm / anusmaranvapustasya zriyaM cApratimAM bhuvi / kailAsazikhare ramye dadarza zubhakAnane // 1 mAhAtmyamanubhAvaM ca smarandAzaratheryayau // 17 kuberabhavanAbhyAze jAtAM prvtnirjhre| sa tAni ramaNIyAni vanAnyupavanAni ca / suramyAM vipulacchAyAM nAnAdrumalatAvRtAm // 2 viloDayAmAsa tadA saugandhikavanepsayA // 18 haritAmbujasaMchannAM divyAM kanakapuSkarAm / phullapadmavicitrANi puSpitAni vanAni ca / pavitrabhUtAM lokasya zubhAmadbhutadarzanAm // 3 mattavAraNayUthAni paGkaklinnAni bhArata / tatrAmRtarasaM zItaM laghu kuntIsutaH zubham / varSatAmiva meghAnAM vRndAni dadRze tadA // 19 dadarza vimalaM toyaM zivaM bahu ca pANDavaH // 4 hariNaizcaJcalApAGgairhariNIsahitairvane / tAM tu puSkariNIM ramyAM padmasaugandhikAyutAm / sazaSpakavalaiH zrImAnpathi dRSTo drutaM yayau // 20 jAtarUpamayaiH padmazchannAM paramagandhibhiH // 5 mahiSaizca varAhaizca zArdUlaizca niSevitam / vaiDUryavaranAlaizca bhucitrairmnohraiH| vyapetabhIgiri zauryAdbhImaseno vyagAhata // 21 haMsakAraNDavodbhUtaiH sRjadbhiramalaM rajaH // 6 kusumAnatazAkhaizca tAmrapallavakomalaiH / AkrIDaM yakSarAjasya kuberasya mhaatmnH| yAcyamAna ivAraNye drumairmArutakampitaiH // 22 gandharvairapsarobhizca devaizca paramArcitAm // 7 kRtapadmAJjalipuTA mattaSaTpadasevitAH / sevitAmRSibhirdivyAM yakSaiH kiMpuruSaistathA / priyatIrthavanA mArge padminI: samatikraman // 23 rAkSasaiH kiMnaraizcaiva guptAM vaizravaNena ca // 8 sajjamAnamanodRSTiH phulleSu girisAnuSu / tAM ca dRSTvaiva kaunteyo bhImaseno mahAbalaH / draupadIvAkyapAtheyo bhImaH zIghrataraM yayau // 24 babhUva paramaprIto divyaM saMprekSya tatsaraH // 9 parivRtte'hani tataH prakIrNahariNe vane / tacca krodhavazA nAma rAkSasA rAjazAsanAt / kAzcanairvimalaiH padmardadarza vipulAM nadIm // 25 / rakSanti zatasAhasrAzcitrAyudhaparicchadAH // 10 -588 -
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 151. 11] AraNyakaparva [ 3. 152. 17 te tu dRSTvaiva kaunteyamajinaiH parivAritam / bhIma uvAca / rukmAGgadadharaM vIraM bhImaM bhImaparAkramam // 11 rAkSasAstaM na pazyAmi dhanezvaramihAntike / sAyudhaM baddhanistriMzamazaGkitamariMdamam / dRSTvApi ca mahArAjaM nAhaM yAcitumutsahe // 8 puSkarepsumupAyAntamanyonyamabhicukruzuH // 12 na hi yAcanti rAjAna eSa dharmaH sanAtanaH / ayaM puruSazArdUla: sAyudho'jinasaMvRtaH / na cAhaM hAtumicchAmi kSAtradharmaM kathaMcana // 9 yaccikIrSuriha prAptastatsaMpraSTumihArhatha // 13 iyaM ca nalinI ramyA jAtA parvatanirjhare / tataH sarve mahAbAhu~ samAsAdya vRkodaram / neyaM bhavanamAsAdya kuberasya mahAtmanaH // 10 tejoyuktamapRcchanta kastvamAkhyAtumarhasi // 14 / tulyA hi sarvabhUtAnAmiyaM vaizravaNasya c| muniveSadharazcAsi cIravAsAzca lakSyase / evaMgateSu dravyeSu kaH kaM yAcitumarhati // 11 yadarthamasi saMprAptastadAcakSva mahAdyute // 15 vaizaMpAyana uvAca / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ityuktvA rAkSasAnsarvAnbhImaseno vyagAhata / ekpnycaashddhikshttmo'dhyaayH|| 151 // tataH sa rAkSasairvAcA pratiSiddhaH pratApavAn / 152 mA maivamiti sakrodhairbhartsayadbhiH samantataH // 12 bhIma uvAca / kadarthIkRtya tu sa tArAkSasAnbhImavikramaH / pANDavo bhImaseno'haM dharmaputrAdanantaraH / vyagAhata mahAtejAste taM sarve nyavArayan // 13 vizAlAM badarI prApto bhrAtRbhiH saha raaksssaaH||1 gRhIta banIta nikRntatemaM apazyattatra pAJcAlI saugandhikamanuttamam / pacAma khAdAma ca bhImasenam / aniloDhamito nUnaM sA bahUni priipsti||2 kruddhA bruvanto'nuyayudbhutaM te tasyA mAmanavadyAGgayA dharmapatnyAH priye sthitam / zastrANi codyamya vivRttnetraaH||14 puSpAhAramiha prAptaM nibodhata nizAcarAH // 3 tataH sa gurvI yamadaNDakalpAM rAkSasA uucuH| mahAgadAM kAzcanapaTTanaddhAm / AkrIDo'yaM kuberasya dayitaH puruSarSabha / pragRhya tAnabhyapatattarasvI neha zakyaM manuSyeNa vihA~ martyadharmiNA // 4 ___ tato'bravIttiSThata tiSThateti // 15 devarSayastathA yakSA devAzcAtra vRkodr| te taM tadA tomarapaTTizAdyaiAmatrya yakSapravaraM pibanti viharanti ca / ___Avidhya zastraiH sahasAbhipetuH / gandharvApsarasazcaiva viharantyatra pANDava // 5 jighAMsavaH krodhavazAH subhImA anyAyeneha yaH kazcidavamanya dhanezvaram / bhImaM samantAtparivaQruyAH // 16 vihartumicchedurvRttaH sa vinazyedasaMzayam // 6 vAtena kuntyAM balavAnsa jAtaH tamanAdRtya padmAni jihIrSasi balAditaH / zUrastarasvI dviSatAM nihntaa| dharmarAjasya cAtmAnaM bravISi bhrAtaraM katham // 7 satye ca dharme ca rataH sadaiva -589 -
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 152. 17 ] mahAbhArate. [ 3. 153. 12 parAkrame zatrubhirapradhRSyaH // 17 jagmuH kurUNAM pravaraM virossaaH| ... teSAM sa mArgAnvividhAnmahAtmA bhImaM ca tasyAM dadRzurnalinyAM . nihatya zastrANi ca zAtravANAm / yathopajoSaM viharantamekam // 25 : yathApravIrAnnijaghAna vIraH iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi prHshtaanpusskrinniismiipe||18 dvipnycaashddhikshttmo'dhyaayH|| 152 // .. te tasya vIryaM ca balaM ca dRSTvA 153 vidyAbalaM bAhubalaM tathaiva / vaizaMpAyana uvaac| azaknuvantaH sahitAH samantA tatastAni mahArhANi divyAni bhrtrssbh| ddhatapravIrAH sahasA nivRttaaH|| 19 bahUni bahurUpANi virajAMsi samAdade // 1 vidIryamANAstata eva tUrNa tato vAyurmahAzIghro nIcaiH zakarakarSaNaH / mAkAzamAsthAya vimUDhasaMjJAH / prAdurAsItkharasparzaH saMgrAmamabhicodayan // 2 kailAsazRGgANyabhidudruvuste papAta mahatI colkA sanirghAtA mhaaprbhaa| - bhImArditAH krodhavazAH prabhagnAH // 20 niSprabhazcAbhavatsUryazchannarazmistamovRtaH // 3 sa zakravaddAnavadaityasaMghA nirghAtazcAbhavadbhImo bhIme vikrmmaasthite| vikramya jitvA ca raNe'risaMghAn / cacAla pRthivI cApi pAMsuvarSaM papAta ca // 4 vigAhya tAM puSkariNIM jitAriH salohitA dizazvAsankharavAco mRgadvijAH / kAmAya jagrAha tato'mbujAni // 21 / tamovRtamabhUtsarvaM na prajJAyata kiMcana // 5 tataH sa pItvAmRtakalpamambho tadadbhutamabhiprekSya dharmaputro yudhiSThiraH / . bhUyo bbhuuvottmviirytejaaH| uvAca vadatAM zreSThaH ko'smAnabhibhaviSyati // 6 // utpATya jagrAha tato'mbujAni sajjIbhavata bhadraM vaH pANDavA yuddhdurmdaaH| saugandhikAnyuttamagandhavanti // 22 yathArUpANi pazyAmi svabhyagro naH parAkramaH // 7 tatastu te krodhavazAH sametya evamuktvA tato rAjA vIkSAMcakre smnttH| dhanezvaraM bhiimblprnnunnaaH| apazyamAno bhImaM ca dharmarAjo yudhiSThiraH // 8 bhImasya vIryaM ca balaM ca saMkhye tatra kRSNAM yamau caiva smiipsthaanriNdmH| __yathAvadAcakhyuratIva dInAH // 23 papraccha bhrAtaraM bhImaM bhImakarmANamAhave // 9 . teSAM vacastattu nizamya devaH kaccinna bhImaH pAJcAli kiMcitkRtyaM cikIrSati / __ prahasya rakSAMsi tato'bhyuvAca / kRtavAnapi vA vIraH sAhasaM sAhasapriyaH // 10 gRhNAtu bhImo jalajAni kAmaM ime hyakasmAdutpAtA mahAsamaradarzinaH / ___ kRSNAnimittaM viditaM mamaitat // 24 darzayanto bhayaM tIvra prAdurbhUtAH samantataH // 11 tato'bhyanujJAya dhanezvaraM te taM tathAvAdinaM kRSNA pratyuvAca manasvinI / -590
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 153. 12] AraNyakaparva [3. 154.7 priyA priyaM cikIrSantI mahiSI cAruhAsinI // 12 / punarevaM na kartavyaM mama cedicchasi priyam // 27 yattatsaugandhikaM rAjannAhRtaM mAtarizvanA / anuzAsya ca kaunteyaM padmAni pratigRhya ca / . tanmayA bhImasenasya prItayAdyopapAditam // 13 tasyAmeva nalinyAM te vijahvaramaropamAH // 28 api cokto mayA vIro yadi pazyedbahUnyapi / etasminneva kAle tu prgRhiitshilaayudhaaH| tAni sarvANyupAdAya shiighrmaagmytaamiti|| 14 prAdurAsanmahAkAyAstasyodyAnasya rakSiNaH // 29 sa tu nUnaM mahAbAhuH priyArthaM mama pANDavaH / te dRSTvA dharmarAjAnaM devarSiM cApi lomazam / / prAgudIcI dizaM rAjastAnyAhartumito gataH // 15 nakulaM sahadevaM ca tthaanyaanbraahmnnrssbhaan| uktastvevaM tayA rAjA yamAvidamathAbravIt / vinayenAnatAH sarve praNipetuzca bhArata // 30 gacchAma sahitAstUNaM yena yAto vRkodaraH // 16 sAntvitA dharmarAjena praseduH kSaNadAcarAH / vahantu rAkSasA viprAnyathAzrAntAnyathAkRzAn / / viditAzca kuberasya tataste narapuMgavAH / tvamapyamarasaMkAza vaha kRSNAM ghaTotkaca // 17 uSu ticiraM kAlaM ramamANAH kurUdvahAH // 31 vyaktaM dUramito bhImaH praviSTa iti me matiH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ciraM ca tasya kAlo'yaM sa ca vAyusamo jave // 18 tripaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 153 // tarasvI vainateyasya sadRzo bhuvi laGghane / // samAptaM tIrthayAtrAparva // utpatedapi cAkAzaM nipatecca yathecchakam // 19 154 tamanviyAma bhavatAM prabhAvAdrajanIcarAH / vaizaMpAyana uvAca / purA sa nAparAnoti siddhAnAM brahmavAdinAm // 20 tatastAnparivizvastAnvasatastatra pANDavAn / tathetyuktvA tu te sarve haiDimbapramukhAstadA / gateSu teSu rakSaHsu bhImasenAtmaje'pi ca // 1. uddezajJAH kuberasya nalinyA bharatarSabha / / 21 rahitAnbhImasenena kdaacittaanydRcchyaa| AdAya pANDavAMzcaiva tAMzca viprAnanekazaH / jahAra dharmarAjAnaM yamau kRSNAM ca raaksssH|| 2 lomazenaiva sahitAH prayayuH prItamAnasAH // 22 brAhmaNo matrakuzalaH srvaastressvstrvittmH| te gatvA sahitAH sarve dadRzustatra kaanne| iti bruvanpANDaveyAnparyupAste sma nityadA // 3: praphullapaGkajavatI nalinI sumanoharAm // 23 parIkSamANaH pArthAnAM kalApAni dhanaMSi ca / taM ca bhImaM mahAtmAnaM tasyAstIre vyavasthitam / antaraM samabhiprepsurnAmnA khyAto jttaasurH|| 4 dadRzurnihatAMzcaiva yakSAnsuvipulekSaNAn // 24 sa bhImasene niSkrAnte mRgayArthamariMdame / udyamya ca gadAM dobhyAM nadItIre vyavasthitam / anyadrUpaM samAsthAya vikRtaM bhairavaM mahat // 5 prajAsaMkSepasamaye daNDahastamivAntakam // 25 gRhItvA sarvazastrANi draupadI parigRhya ca / .. taM dRSTvA dharmarAjastu pariSvajya punaH punH| prAtiSThata sa duSTAtmA trIngRhItvA ca paannddvaan||6 uvAca zlakSNayA vAcA kaunteya kimidaM kRtam / / 26 / sahadevastu yatnena tato'pakramya pANDavaH / sAhasaM bata bhadraM te devAnAmapi cApriyam / | AkrandadbhImasenaM vai yena yAto mahAbalaH // 7 .. -591 -
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 154. 8] mahAmArate [3. 154. 35 tamabravIddharmarAjo hriyamANo yudhiSThiraH / sahadevastu taM dRSTvA rAkSasaM mUDhacetasam / dharmaste hIyate mUDha na cainaM samavekSase // 8 uvAca vacanaM rAjankuntIputraM yudhiSThiram // 22 ye'nye kecinmanuSyeSu tiryagyonigatA api / rAjankiM nAma tatkRtyaM kSatriyasyAratyato'dhikam / gandharvayakSarakSAMsi vayAMsi pshvstthaa| yadyuddhe'bhimukhaH prANAMstyajecchatrUJjayeta vA // 23 manuSyAnupajIvanti tatastvamupajIvasi // 9 eSa cAsmAnvayaM cainaM yudhyamAnAH prNtp| samRddhyA hyasya lokasya loko yuSmAkamRdhyate / sUdayema mahAbAho dezakAlo hyayaM nRpa // 24. imaM ca lokaM zocantamanuzocanti devtaaH|| kSatradharmasya saMprAptaH kAlaH satyaparAkrama / pUjyamAnAzca vardhante havyakavyairyathAvidhi // 10 jayantaH pAtyamAnA vA prAptumarhAma sadgatim // 25 vayaM rASTrasya goptAro rakSitArazca rAkSasa / rAkSase jIvamAne'dya rvirstmiyaadydi| rASTrasyArakSyamANasya kuto bhUtiH kutaH sukham // 11 nAhaM brUyAM punarjAtu kSatriyo'smIti bhArata // 26 na ca rAjAvamantavyo rakSasA jAtvanAgasi / bho bho rAkSasa tiSThasva sahadevo'smi pANDavaH / aNurapyapacArazca nAstyasmAkaM narAzana // 12 hatvA vA mAM nayasvainAnhato vAdyeha svapsyasi // 27 drogdhavyaM na ca sitreSu na vizvasteSu kahicit / tathaiva tasminbruvati bhImaseno ydRcchyaa| yeSAM cAnnAni bhuJjIta yatra ca syAtpratizrayaH // 13 prAdRzyata mahAbAhuH savajra iva vaasvH|| 28 sa tvaM pratizraye'smAkaM pUjyamAnaH sukhossitH|| so'pazyaddhAtarau tatra draupadI ca yazasvinIm / bhuktvA cAnnAni duSprajJa kthmsmaanyjihiirsssi||14 kSitisthaM sahadevaM ca kSipantaM rAkSasaM tadA // 29 evameva vRthAcAro vRthAvRddho vRthAmatiH / mArgAcca rAkSasaM mUDhaM kAlopahatacetasam / vRthAmaraNamarhastvaM vRthAdya na bhaviSyasi // 15 bhramantaM tatra tatraiva daivena vinivAritam // 30 atha cedduSTabuddhistvaM sarvairdhamairvivarjitaH / bhrAtRstAnhiyato dRSTvA draupadI ca mahAbalaH / pradAya zastrANyasmAkaM yuddhena draupadI hara // 16 . krodhamAhArayadbhImo rAkSasaM cedamabravIt // 31 atha cettvamavijJAya idaM karma kariSyasi / vijJAto'si mayA pUrva ceSTazastraparIkSaNe / adharma cApyakIrtiM ca loke prApsyasi kevlm||17 AsthA tu tvayi me nAsti yato'si na htstdaa| etAmadya parAmRzya striyaM rAkSasa mAnuSIm / brahmarUpapraticchanno na no vadasi cApriyam // 32 viSametatsamAloDya kumbhena prAzitaM tvayA // 18 priyeSu caramANaM tvAM na caivApriyakAriNam / tato yudhiSThirastasya bhArikaH samapadyata / atithiM brahmarUpaM ca kathaM hanyAmanAgasam / sa tu bhArAbhibhUtAtmA na tathA zIghrago'bhavat // 19 rAkSasaM manyamAno'pi yo hanyAnnarakaM vrjet||33 athAbravIdraupadI ca nakulaM ca yudhiSThiraH / apakkasya ca kAlena vadhastava na vidyate / mA bhaiSTa rAkSasAnmUDhAdgatirasya mayA hRtA // 20 / nUnamadyAsi saMpako yathA te matirIdRzI / nAtidUre mahAbAhurbhavitA pavanAtmajaH / dattA kRSNApaharaNe kAlenAdbhutakarmaNA // 34 assinmuhUrte saMprApte na bhaviSyati raaksssH||21 / baDizo'yaM tvayA grastaH kAlasUtreNa lambitaH / -592 -
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 154.35] AraNyakaparva [3. 154. 64 matsyo'mbhasIva syUtAsyaH kathaM me'dya gamiSyasi 35 / vAlisugrIvayordhAtroH pureva kapisiMhayoH // 49 yaM cAsi prasthito dezaM manaH pUrvaM gataM ca te| AvidhyAvidhya tau vRkSAnmuhUrtamitaretaram / na taM gantAsi gantAsi mArga bakahiDimbayoH // 36 tADayAmAsaturubhau vinadantau muhurmuhuH // 50 evamuktastu bhImena rAkSasaH kAlacoditaH / tasmindeze yadA vRkSAH sarva eva nipAtitAH / bhIta utsRjya tAnsarvAnyuddhAya samupasthitaH // 37 puJjIkRtAzca zatazaH parasparavadhepsayA // 51 / abravIcca punarbhImaM rossaatprsphuritaadhrH| tadA zilAH samAdAya muhUrtamiva bhaart| na me mUDhA dizaH pApa tvadarthaM me vilambanam // 38 mahAbhairiva zailendrau yuyudhAte mhaablau|| 52 zrutA me rAkSasA ye ye tvayA vinihatA rnne| uprAbhirugrarUpAbhivhatIbhiH parasparam / teSAmadya kariSyAmi tavAsraNodakakriyAm // 39 / variva mahAvegairAjannaturamarSaNau // 53 evamuktastato bhImaH sRkiNI parisaMlihan / abhihatya ca bhUyastAvanyonyaM baladarpitau / smayamAna iva krodhAtsAkSAtkAlAntakopamaH / bhujAbhyAM parigRhyAtha cakarSAte gajAviva // 54 bAhusaMrambhamevecchannabhidudrAva rAkSasam // 40 muSTibhizca mahAghorairanyonyamabhipetatuH / rAkSaso'pi tadA bhImaM yuddhArthinamavasthitam / tayozcaTacaTAzabdo babhUva sumahAtmanoH // 55 amidudrAva saMrabdho balo bajradharaM yathA // 41 tataH saMhRtya muSTiM tu paJcazIrSamivoragam / vartamAne tadA tAbhyAM bAhuyuddhe sudAruNe / vegenAbhyahanagImo rAkSasasya zirodharAm // 56 mAdrIputrAvabhikruddhAvubhAvapyabhyadhAvatAm / / 42 tataH zrAntaM tu tadrakSo bhImasenabhujAhatam / nyavArayattau prahasankuntIputro vRkodaraH / suparizrAntamAlakSya bhImaseno'bhyavartata // 57 zakto'haM rAkSasasyeti prekSadhvamiti cAbravIt // 43 tata enaM mahAbAhurbAhubhyAmamaropamaH / AtmanA bhrAtRbhizcAhaM dharmeNa sukRtena ca / samutkSipya balAdbhImo niSpipeSa mahItale // 58 iSTena ca zape rAjansUdayiSyAmi rAkSasam // 44 tasya gAtrANi sarvANi cUrNayAmAsa pANDavaH / ityevamuktvA tau vIrau spardhamAnau parasparam / araninA cAbhihatya ziraH kAyAdapAharat // 59 bAhubhiH samasajjetAmubhau rakSovRkodarau // 45 saMdaSToSThaM vivRttAkSaM phalaM vRntAdiva cyutam / tayorAsItsaMprahAraH kruddhayorbhImarakSasoH / jaTAsurasya tu ziro bhImasenabalAddhRtam / amRSyamANayoH saMkhye devadAnavayoriva // 46 papAta rudhirAdigdhaM saMdaSTadazanacchadam // 60 ArujyArujya tau vRkSAnanyonyamabhijannatuH / / taM nihatya maheSvAso yudhiSThiramupAgamat / jImUtAviva dharmAnte vinadantau mahAbalau // 47 / stUyamAno dvijAgryaistairmarudbhiriva vAsavaH // 61 babhaJjaturmahAvRkSAnUrubhirbalinAM varau / | iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi anyonyenAbhisaMrabdhau parasparajayaiSiNau // 48 ctuHpnycaashddhikshttmo'dhyaayH||15|| tdRshyyuddhmbhvnmhiiruhvinaashnm| . ||smaaptN jaTAsuravadhaparva / ma, bhA, 75 -593 -
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 155. 1] mahAbhArate [3. 155. 28 155 uparyupari zailasya bahvIzca saritaH shivaaH| vaizaMpAyana uvAca / prasthaM himavataH puNyaM yayau saptadaze'hani // 15 nihate rAkSase tasminpunarnArAyaNAzramam / dadRzuH pANDavA rAjangandhamAdanamantikAt / abhyetya rAjA kaunteyo nivaasmkrotprbhuH|| 1 / / pRSThe himavataH puNye nAnAdrumalatAyute // 16 sa samAnIya taansrvaanbhraatRnitybrviidvcH|| salilAvartasaMjAtaiH puSpitaizca mahIrahaiH / draupadyA sahitAnkAle saMsmarandhrAtaraM jayam // 2 . samAvRtaM puNyatamamAzramaM vRSaparvaNaH // 17 ... samAzcatasro'bhigatAH zivena caratAM vne| tamupakramya rAjarSi dharmAtmAnamariMdamAH / kRtoddezazca bIbhatsuH paJcamImabhitaH samAm // 3 pANDavA vRSaparvANamavandanta gataklamAH // 18 prApya parvatarAjAnaM zvetaM zikhariNAM vrm| abhyanandatsa rAjarSiH putravadbharatarSabhAn / tatrApi ca kRtoddezaH smaagmdidRkssubhiH||4 pUjitAzcAvasaMstatra saptarAtramariMdamAH // 19 kRtazca samayastena paarthenaamittejsaa| aSTame'hani saMprApte tamRSi lokavizrutam / paJca varSANi vatsyAmi vidyArthIti purA mayi // 5 Amavya vRSaparvANaM prasthAnaM samarocayan // 20 tatra gANDIvadhanvAnamavAptAstramariMdamam / ekaikazazca tAnviprAnnivedya vRssprvnne| devalokAdimaM lokaM drakSyAmaH punarAgatam // 6 nyAsabhUtAnyathAkAlaM bamdhUniva susatkRtAn // 21 ityuktvA brAhmaNAnsarvAnAmabayata pANDavaH / tataste varavastrANi zubhAnyAbharaNAni ca / kAraNaM caiva tatteSAmAcacakSe tapasvinAm // 7 nyadadhuH pANDavAstasminnAzrame vRSaparvaNaH // 22 tamugratapasaH prItAH kRtvA pArthaM pradakSiNam / atItAnAgate vidvAnkuzalaH sarvadharmavit / brAhmaNAste'nvamodanta zivena kuzalena ca // 8 anvazAsatsa dharmajJaH putravadbharatarSabhAn // 23 sukhodakamimaM klezamacirAdbharatarSabha / te'nujJAtA mahAtmAnaH prayayurdizamuttarAm / kSatradharmeNa dharmajJa tIrkhA gAM pAlayiSyasi // 9 kRSNayA sahitA vIrA brAhmaNaizca mahAtmabhiH / tattu rAjA vacasteSAM pratigRhya tapasvinAm / tAnprasthitAnanvagacchadvRSaparvA mahIpatiH // 24 pratasthe saha vipraistaitRbhizca paraMtapaH // 10 upanyasya mahAtejA viprebhyaH pANDavAMstadA / draupadyA sahitaH zrImAnhaiDimbeyAdibhistathA / anusaMsAdhya kaunteyAnAzIrbhirabhinandya ca / rAkSasairanuyAtazca lomazenAbhirakSitaH // 11 vRSaparvA nivavRte panthAnamupadizya ca // 25 kvacijagAma padbhyAM tu rAkSasairuhyate kvacit / nAnAmRgagaNairjuSTaM kaunteyaH satyavikramaH / tatra tatra mahAtejA bhrAtRbhiH saha suvrtH|| 12 padAtirdhAtRbhiH sArdhaM prAtiSThata yudhiSThiraH // 26 tato yudhiSThiro rAjA bahUnklezAnvicintayan / nAnAdrumanirodheSu vasantaH zailasAnuSu / siMhavyAghragajAkIrNAmudIcI prayayau dizam // 13 / parvataM vivizuH zvetaM caturthe'hani pANDavAH // 27 avekSamANaH kailAsaM mainAkaM caiva parvatam / mahAbhraghanasaMkAzaM salilopahitaM zubham / gandhamAdanapAdAMzca meruM cApi ziloccayam // 14 / maNikAJcanaramyaM ca zailaM nAnAsamucchrayam // 28 -594 -
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 155. 29 ] AraNyakaparva [3. 155. 55 te samAsAdya panthAnaM yathoktaM vRSaparvaNA / iGgudAnkaravIrAMzca tindukAMzca mahAphalAn / . anusasuryathoddezaM pazyanto vividhAnnagAn // 29 etAnanyAMzca vividhAngandhamAdanasAnuSu // 43 uparyupari zailasya guhAH prmdurgmaaH| phalairamRtakalpaistAnAcitAnsvAdubhistarUn / sudurgamAMste subahUnsukhenaivAbhicakramuH // 30 tathaiva campakAzokAnketakAnbakulAMstathA // 44 dhaumyaH kRSNA ca pArthAzca lomazazca mahAnRSiH / nAgAnsaptaparNAzca karNikArAnsaketakAn / / agamansahitAstatra na kazcidavahIyate // 31 pATalAnkuTajAramyAnmandArendIvarAMstathA // 45 : te mRgadvijasaMghuSTaM nAnAdvijasamAkulam / pArijAtAnkovidArAndevadArutarUMstathA / zAkhAmRgagaNaizcaiva sevitaM sumanoharam // 32 zAlAMstAlAMstamAlAMzca priyaalaanbkulaaNstthaa| puNyaM padmasaropetaM sapalvalamahAvanam / zAlmalIH kiNshukaashokaashishpaaNstrlaaNstthaa||46 upatarathumahAvIryA mAlyavantaM mahAgirim // 33 cakoraiH zatapatraizca bhRGgarAjaistathA shukaiH|| tataH kiMpuruSAvAsaM siddhacAraNasevitam / kokilaiH kalavikaizca hArItairjIvajIvakaiH // 47 dadRzuDheSTaromANaH parvataM gandhamAdanam // 34 priyavrataizcAtakaizca tathAnyairvividhaiH khagaiH / vidyAdharAnucaritaM kiMnarIbhistathaiva ca / zrotraramyaM sumadhuraM kUjadbhizcApyadhiSThitAn // 48 . gajasiMhasamAkIrNamudIrNazarabhAyutam // 35 sarAMsi ca vicitrANi prasannasalilAni c|| upetamanyaizca tadA mRgairmRduninAdibhiH / / kumudaiH puNDarIkaizca tathA kokndotplaiH| te gandhamAdanavanaM tannandanavanopamam // 36 kAraiH kamalaizcaiva AcitAni samantataH // 49 muditAH pANDutanayA manohRdayanandanam / kadambaizcakravAkaizca kurarairjalavukkuTaiH / vivizuH kramazo vIrA araNyaM zubhakAnanam / / 37 kAraNDavaiH plavaiha~sairvakairmadgubhireva ca / draupadIsahitA vIrAstaizca viprairmhaatmbhiH| etaizcAnyaizca kIrNAni smntaajjlcaaribhiH|| 50 zRNvantaH prItijananAnvalgUnmadakalAzubhAn / hRSTaistathA tAmarasarasAsavamadAlasaiH / zrotraramyAnsumadhurAzabdAnkhagamukharitAn // 38 padmodaracyutarajaHkiJjalkAruNaraJjitaiH / / 51 sarvartuphalabhArADhyAnsarvatukusumojjvalAn / madhurasvarairmadhukarairvirutAnkamalAkarAn / pazyantaH pAdapAMzcApi phalabhArAvanAmitAn / / 39 pazyantaste manoramyAngandhamAdanasAnuSu // 52 . AmrAnAmrAtakAnphullAnnArikelAnsatindukAn / tathaiva padmaSaNDaizca maNDiteSu samantataH / ajAtakAMstathA jIrAndADimAnbIjapUrakAn // 40 zikhaNDinIbhiH sahitAllatAmaNDapakeSu ca / panasAlli~kucAnmocAnkhajUrAnAmravetasAn / meghatUryaravoddAmamadanAkulitAnbhRzam // 53 pArAvatAMstathA kSaudrAnnIpAMzcApi manoramAn // 41 kRtvaiva kekAmadhuraM saMgItamadhurasvaram / bilvAnkapitthAJjambUzca kAzmarIbaMdarIstathA / citrAnkalApAnvistIrya savilAsAnmadAlasAn / plkssaanudumbrvttaanshvtthaankssiirinnstthaa| mayUrAndadRzuzcitrAnnRtyato vanalAsakAn // 54 bhallAtakAnAmalakAnharItakabibhItakAn // 42 kAntAbhiH sahitAnanyAnapazyanramataH sukham / - 595 -
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 155. 55] mahAbhArate [3. 156.82 vallIlatAsaMkaTeSu kaTakeSu sthitAMstathA // 55 ete cAnye ca bahavastatra kAnanajA drumAH / kAMzcicchakunajAtAMzca viTapeSUtkaTAnapi / latAzca vividhAkArAH patrapuSpaphaloccayAH / / 68 kalAparacitATopAnvicitramukuTAniva / yudhiSThirastu tAnvRkSAnpazyamAno ngottme| vivareSu tarUNAM ca muditAndadRzuzca te // 56 bhImasenamidaM vAkyamabravInmadhurAkSaram // 69 sindhuvArAnathoddAmAnmanmathasyeva tomarAn / pazya bhIma zubhAndezAndevAkrIDAnsamantataH / suvarNakusumAkIrNAnigarINAM zikhareSu ca // 57 amAnuSagatiM prAptAH saMsiddhAH sma vRkodara // 70 karNikArAnviracitAnkarNapUrAnivottamAn / latAbhizcaiva bahvIbhiH puSpitAH pAdapottamAH / athApazyankurabakAnvanarAjiSu puSpitAn / saMzliSTAH pArtha zobhante gandhamAdanasAnuSu // 71 kAmavazyotsukakarAnkAmasyeva zarotkarAn // 58 zikhaNDinIbhizcaratAM sahitAnAM zikhaNDinAm / tathaiva vanarAjInAmudArAnracitAniva / nardatAM zRNu nirghoSaM bhIma parvatasAnuSu // 72 virAjamAnAMste'pazyaMstilakAMstilakAniva // 59 cakorAH zatapatrAzca mattakokilazArikAH / tathAnaGgazarAkArAnsahakArAnmanoramAn / patriNaH puSpitAnetAnsaMzliSyanti mahAdrumAn // 73 apazyanbhramarArAvAnmaJjarIbhirvirAjitAn // 60 raktapItAruNAH pArtha pAdapAgragatA dvijaaH| hiraNyasadRzaiH puSpairdAvAgnisadRzairapi / parasparamudIkSante bahavo jIvajIvakAH // 74 lohitairaJjanAbhaizca vaiDUryasadRzairapi // 61 haritAruNavarNAnAM zAdvalAnAM samantataH / tathA zAlAMstamAlAMzca pATalyo bakulAni ca / sArasAH pratidRzyante zailaprasravaNeSvapi // 75 mAlA iva samAsaktAH zailAnAM zikhareSu ca // 62 vadanti madhurA vAcaH srvbhuutmnonugaaH| evaM krameNa te vIrA vIkSamANAH smnttH| bhRGgarAjopacakrAzca lohapRSThAzca patriNaH // 76 gajasaMghasamAbAdhaM siMhavyAghrasamAyutam // 63 caturviSANAH padmAbhAH kuJjarAH sakareNavaH / zarabhonnAdasaMghuSTaM nAnArAvaninAditam / ete vaiDUryavarNAbhaM kSobhayanti mahatsaraH // 77 sarvartuphalapuSpADhayaM gandhamAdanasAnuSu // 64 bahutAlasamutsedhAH zailaMzRGgAtparicyutAH / pItA bhAsvaravarNAbhA babhUvurvanarAjayaH / nAnAprasravaNebhyazca vAridhArAH patantyamUH // 78 nAtra kaNTakinaH kecinnAtra kecidapuSpitAH / bhAskarAbhaprabhA bhIma zAradAbhraghanopamAH / snigdhapatraphalA vRkSA gandhamAdanasAnuSu // 65 zobhayanti mahAzailaM nAnArajatadhAtavaH // 79 . vimalasphaTikAbhAni pANDuracchadanairdvijaiH / kvacidaJjanavarNAbhAH kcitkaanycnsNnibhaaH|| rAjahaMsairupetAni sArasAbhirutAni ca / dhAtavo haritAlasya kaciddhimulakasya ca // 80 sarAMsi saritaH pArthAH pazyantaH zailasAnuSu // 66 manaHzilAguhAzcaiva sNdhyaabhrnikropmaaH| padmotpalavicitrANi sukhasparzajalAni ca / zazalohitavarNAbhAH kacidvairikadhAtavaH // 81 gandhavanti ca mAlyAni rasavanti phalAni c|| sitAsitAbhrapratimA bAlasUryasamaprabhAH / atIva vRkSA rAjante puSpitAH zailasAnuSu // 67 / ete bahuvidhAH zailaM zobhayanti mahAprabhAH // 82 - 596 -
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 155. 83 ] AraNyakaparva [3. 156. 20 gandharvAH saha kAntAbhiryathoktaM vRssprvnnaa| nAnRte kuruSe bhAvaM kacciddharme ca vrtse| dRzyante zailazRGgeSu pArtha kiMpuruSaiH saha // 83 mAtApitrozca te vRttiH kaccitpArtha na sIdati // 6 gItAnAM talatAlAnAM yathA sAmnAM ca nisvanaH / kaJcitte guravaH sarve vRddhA vaidyAzca puujitaaH| . zrUyate bahudhA bhIma sarvabhUtamanoharaH // 84 kaJcinna kuruSe bhAvaM pArtha pApeSu karmasu // 7 mahAgaGgAmudIkSasva puNyAM devanadI zubhAm / sukRtaM pratikartuM ca kacciddhAtuM ca duSkRtam / kalahaMsagaNairjuSTAmRSikiMnarasevitAm // 85 yathAnyAyaM kuruzreSTha jAnAsi na ca katthase // 8 dhAtubhizca saridbhizca kiMnarairmRgapakSibhiH / yathArha mAnitAH kaccittvayA nandanti sAdhavaH / gandharvairapsarobhizca kAnanaizca manoramaiH // 86 vaneSvapi vasankacciddharmamevAnuvartase // 9 vyAlaizca vividhAkAraiH zatazIH samantataH / kaJciddhaumyastvadAcArairna pArtha paritapyate / upetaM pazya kaunteya zailarAjamariMdama // 87 dAnadharmatapaHzaucairArjavena titikSayA // 10 te prItamanasaH zUrAH prAptA gatimanuttamAm / pitRpaitAmahaM vRttaM kaccitpArthAnuvartase / nAtRpyanparvatendrasya darzanena paraMtapAH // 88 kaJcidrAjarSiyAtena pathA gacchasi pANDava // 11 upetamatha mAlyaizca phalavadbhizca pAdapaiH / sve sve kila kule jAte putre naptari vA punaH / ArTiSeNasya rAjarSerAzramaM dadRzustadA // 89 pitaraH pitRlokasthAH zocanti ca hasanti ca // 12 tatastaM tIvratapasaM kRzaM dhamanisaMtatam / kiM nvasya duSkRte'smAbhiH saMprAptavyaM bhaviSyati / pAragaM sarvadharmANAmArTiSeNamupAgaman // 90 kiM cAsya sukRte'smAbhiH prAptavyamiti zobhanam // iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pitA mAtA tathaivAgnirgururAtmA ca paJcamaH / paJcapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 155 // yasyaite pUjitAH pArtha tasya lokAvubhau jitau||14 . 156 abbhakSA vAyubhakSAzca plavamAnA vihaaysaa|| .. vaizaMpAyana uvAca / juSante parvatazreSThamRSayaH parvasaMdhiSu // 15 yudhiSThirastamAsAdya tapasA dagdhakilbiSam / kAminaH saha kAntAbhiH parasparamanuvratAH / abhyavAdayata prItaH zirasA nAma kIrtayan // 1 dRzyante zailazRGgasthAstathA kiMpuruSA nRpa // 16. tataH kRSNA ca bhImazca yamau cApi yshsvinau| arajAMsi ca vAsAMsi vasAnAH kauzikAni ca / zirobhiH prApya rAjarSiM parivAryopatasthire // 2 dRzyante bahavaH pArtha gandharvApsarasAM gaNAH // 17 tathaiva dhaumyo dharmajJaH pANDavAnAM purohitaH / vidyAdharagaNAzcaiva sragviNaH priyadarzanAH / yathAnyAyamupAkrAntastamRSi saMzitavratam // 3 mahoragagaNAzcaiva suparNAzcoragAdayaH // 18 anvajAnAtsa dharmajJo munirdivyena ckssussaa| asya copari zailasya zrUyate parvasaMdhiSu / pANDoH putrAnkuruzreSThAnAsyatAmiti cAbravIt // 4 bherIpaNavazaGkhAnAM mRdaGgAnAM ca nisvanaH // 19 kurUNAmRSabhaM prAjJa pUjayitvA mhaatpaaH| ihasthaireva tatsarvaM zrotavyaM bhrtrssbhaaH| saha bhrAtRbhirAsInaM paryapRcchadanAmayam // 5 na kAryA vaH kathaMcitsyAttatrAbhisaraNe matiH // 20 -597 -
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 156. 21] mahAbhArate [ 3. 157. 16 na cApyataH paraM zakyaM gantuM bhrtsttmaaH| . vasatAM lokavIrANAmAsaMstabrUhi sattama // 2 vihAro hyatra devAnAmamAnuSagatistu sA / / 21 / vistareNa ca me zaMsa bhImasenaparAkramam / ISaJcapalakarmANaM manuSyamiha bhaart| yadyaccakre mahAbAhustasminhaimavate girau / dviSanti sarvabhUtAni tADayanti ca rAkSasAH // 22 na khalvAsItpunayuddhaM tasya yakSairdvijottama // 3 abhyatikramya zikharaM zailasyAsya yudhiSThira / kaJcitsamAgamasteSAmAsIdvaizravaNena ca / gatiH paramasiddhAnAM devarSINAM prakAzate // 23 . tatra hyAyAti dhanada ArTiSeNo yathAbravIt // 4 . cApalAdiha gacchantaM pArtha yAnamataH param / etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa tapodhana / ayaHzUlAdibhirdhnanti rAkSasAH zatrusUdana // 24 na hi me zRNvatastRptirasti teSAM viceSTitam // 5 apsarobhiH parivRtaH samRddhyA naravAhanaH / vaizaMpAyana uvAca / iha vaizravaNastAta parvasaMdhiSu dRzyate // 25 etadAtmahitaM zrutvA tasyApratimatejasaH / zikhare taM samAsInamadhipaM sarvarakSasAm / ' zAsanaM satataM cakrustathaiva bharatarSabhAH // 6 . prekSante sarvabhUtAni bhAnumantamivoditam // 26 bhuJjAnA munibhojyAni rasavanti phalAni ca / devadAnavasiddhAnAM tathA vaizravaNasya ca / zuddhabANahatAnAM ca mRgANAM pizitAnyapi // 7 gireH zikharamudyAnamidaM bharatasattama // 27 medhyAni himavatpRSThe madhUni vividhAni ca / upAsInasya dhanadaM tumburoH parvasaMdhiSu / evaM te nyavasaMstatra pANDavA bharatarSabhAH // 8 gItasAmasvanastAta zrUyate gandhamAdane // 28 tathA nivasatAM teSAM paJcamaM varSamabhyagAt / / etadevaMvidhaM citramiha tAta yudhiSThira / zRNvatAM lomazoktAni vAkyAni vividhAni ca // 9 prekSante sarvabhUtAni bahuzaH parvasaMdhiSu // 29 kRtyakAla upasthAsya iti coktvA ghaTotkacaH / bhuJjAnAH sarvabhojyAni rasavanti phalAni ca / rAkSasaiH sahitaH sarvaiH pUrvameva gataH prabho // 10 vasadhvaM pANDavazreSThA yAvadarjunadarzanam // 30 ArTiSeNAzrame teSAM vasatAM vai mahAtmanAm / na tAta capalairbhAvyamiha prAptaiH kathaMcana / agacchanbahavo mAsAH pazyatAM mahadadbhutam // 11 uSitveha yathAkAmaM yathAzraddhaM vihRtya ca / taistatra ramamANaizca viharadbhizca pANDavaiH / tataH zastrabhRtAM zreSTha pRthivIM pAlayiSyasi // 31 prItimanto mahAbhAgA munayazcAraNAstathA // 12 * iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi AjagmuH pANDavAndraSTuM siddhAtmAno ytvrtaaH| SaTpaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 156 // taistaiH saha kathAzcakrurdivyA bhrtsttmaaH|| 13 tataH katipayAhasya mahAhadanivAsinama / janamejaya uvAca / RddhimantaM mahAnAgaM suparNaH sahasAharat // 14 pANDoH putrA mahAtmAnaH sarve divyaparAkramAH / prAkampata mahAzailaH prAmRdyanta mhaadrumaaH| kiyantaM kAlamavasanparvate gandhamAdane // 1 dadRzuH sarvabhUtAni pANDavAzca tadadbhutam // 15 kAni cAbhyavahAryANi tatra teSAM mahAtmanAm / | tataH zailottamasyAgrAtpANDavAnprati mArutaH / -598 - 157
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 157. 16 ] AraNyakaparva [3. 157. 44 avahatsarvamAlyAni gandhavanti zubhAni ca // 16 dadRzuH sarvabhUtAni bANakhaDgadhanurdharam // 30 tatra puSpANi divyAni suhRdbhiH saha pANDavAH / draupadyA vardhayanharSaM gadAmAdAya pANDavaH / dadRzuH pazcavarNAni draupadI ca yazasvinI // 17 vyapetabhayasaMmohaH zailarAjaM samAvizat // 31 bhImasenaM tataH kRSNA kAle vacanamabravIt / na glAnina ca kAtayaM na vaiklavyaM na mtsrH| : vivikte parvatoddeze sukhAsInaM mahAbhujam // 18 kadAcijuSate pArthamAtmajaM mAtarizvanaH // 32 suparNAnilavegena zvasanena mahAbalAt / tadekAyanamAsAdya viSamaM bhImadarzanam / paJcavarNAni pAtyante puSpANi bharatarSabha / bahutAlocchrayaM zRGgamAruroha mahAbalaH // 33 .. pratyakSaM sarvabhUtAnAM nadImazvarathAM prati // 19 sa kiMnaramahAnAgamunigandharvarAkSasAn / khANDave satyasaMdhena bhrAtrA tava narezvara / harSayanparvatasyAgramAsasAda mahAbalaH // 34 . gandharvoragarakSAMsi vAsavazca nivAritaH / tatra vaizravaNAvAsaM dadarza bharatarSabhaH / hatA mAyAvinazcogrA dhanuH prAptaM ca gANDivam // 20 kAJcanaiH sphATikAkArairvezmabhiH samalaMkRtam // 35 tavApi sumahattejo mahadbAhubalaM ca te| modayansarvabhUtAni gandhamAdanasaMbhavaH / aviSahyamanAdhRSyaM zatakratubalopamam // 21 / / sarvagandhavahastatra mArutaH susukho vavau // 36 . tvadAhubalavegena trAsitAH srvraaksssaaH| citrA vividhavarNAbhAzcitramaJjaridhAriNaH / . hitvA zailaM prapadyantAM bhImasena dizo daza // 22 acintyA vividhAstatra drumAH paramazobhanAH // 37 tataH zailottamasyAgraM citramAlyadharaM zivam / ratnajAlaparikSiptaM citramAlyadharaM zivam / vyapetabhayasaMmohAH pazyantu suhRdastava // 23 rAkSasAdhipateH sthAnaM dadarza bharatarSabhaH // 38 : evaM praNihitaM bhIma cirAtprabhRti me manaH / gadAkhaDgadhanuSpANiH samabhityaktajIvitaH / .. draSTumicchAmi zailAgraM tvadvAhubalamAzritA // 24 bhImaseno mahAbAhustasthau giririvAcalaH // 39. tataH kSiptamivAtmAnaM draupadyA sa paraMtapaH / tataH zaGkhamupAdhmAsIdviSatAM lomaharSaNam / ... nAmRSyata mahAbAhuH prahAramiva sadgavaH / / 25 jyAghoSatalaghoSaM ca kRtvA bhUtAnyamohayat // 40 siMharSabhagatiH zrImAnudAraH kanakaprabhaH / tataH saMhRSTaromANaH zabdaM tmbhidudruvuH| manasvI balavAndRpto mAnI zUrazca pANDavaH // 26 yakSarAkSasagandharvAH pANDavasya smiiptH|| 41 lohitAkSaH pRthuvyaMso mattavAraNavikramaH / / gdaaprighnistriNshshktishuulprshvdhaaH| siMhadaMSTro bRhatskandhaH zAlapota ivodgataH // 27 pragRhItA vyarocanta ykssraaksssbaahubhiH|| 42 . mahAtmA cArusaGgiH kambugrIvo mahAbhujaH / tataH pravavRte yuddhaM teSAM tasya ca bhaart| rukmapRSThaM dhanuH khaDgaM tUNAMzcApi parAmRzat // 28 taiH prayuktAnmahAkAyaiH zaktizUlaparazvadhAn / . kesarIva yathotsiktaH prabhinna iva vAraNaH / bhallairbhImaH praciccheda bhImavegataraistataH // 43 vyapetabhayasaMmohaH zailamabhyapatadbalI // 29 antarikSacarANAM ca bhUmiSThAnAM ca garjatAm / taM mRgendramivAyAntaM prabhinnamiva vAraNam / ... / zarairvivyAdha gAtrANi rAkSasAnAM mahAbalaH // 44. -599 -
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 157. 45 ] mahAmArate [ 3. 158.2 sA lohitamahAvRSTirabhyavarSanmahAbalam / gadAyuddhasamAcAraM budhyamAnaH sa vIryavAn / kAyebhyaH pracyutA dhArA rAkSasAnAM smnttH||45 vyaMsayAmAsa taM tasya prahAra bhImavikramaH // 60 bhImabAhubalotsRSTaibahudhA yakSarakSasAm / tataH zaktiM mahAghorAM rukmdnnddaamysmyiim| vinikRttAnyadRzyanta zarIrANi zirAMsi ca // 46 tasminnevAntare dhImAnprajahArAtha raaksssH|| 61 ' pracchAdyamAnaM rakSobhiH pANDavaM priyadarzanam / sA bhujaM bhImanirhAdA bhittvA bhImasya dakSiNam / dadRzuH sarvabhUtAni sUryamabhragaNairiva // 47 sAgnijvAlA mahAraudrA papAta sahasA bhuvi // 62 sa razmibhirivAdityaH zarairarinighAtibhiH / so'tividdho maheSvAsaH zaktyAmitaparAkramaH / sarvAnArchanmahAbAhurbalavAnsatyavikramaH // 48 gadAM jagrAha kauravyo gdaayuddhvishaardH|| 63 abhitarjayamAnAzca ruvantazca mahAravAn / tAM pragRhyonnadanbhImaH sarvazaikyAyasI gadAm / ' na mohaM bhImasenasya dadRzuH srvraaksssaaH||49 tarasA so'bhidudrAva maNimantaM mahAbalam / / 64 te zaraiH kSatasarvAGgA bhImasenabhayArditAH / dIpyamAnaM mahAzUlaM pragRhya maNimAnapi / ' bhImamArtasvaraM cakrurviprakIrNamahAyudhAH / / 50 prAhiNodbhImasenAya vegena mahatA nadan // 65 utsRjya te gadAzUlAnasizaktiparazvadhAn / bhaktvA zUlaM gadAgreNaM gadAyuddhavizAradaH / dakSiNAM dizamAjagmutrAsitA dRDhadhanvanA // 51 abhidudrAva taM tUrNaM garutmAniva pannagam / / 66 satra zUlagadApANivyUDhorasko mahAbhujaH / so'ntarikSamabhiplutya vidhUya sahasA gadAm / sakhA vaizravaNasyAsInmaNimAnnAma rAkSasaH // 52 pracikSepa mahAbAhurvinadya raNamUrdhani // 67 adarzayadadhIkAraM pauruSaM ca mahAbalaH / sendrAzanirivendreNa visRSTA vAtaraMhasA / sa tAndRSTvA parAvRttAnsmayamAna ivAbravIt / / 53 hatvA rakSaH kSitiM prApya kRtyeva nipapAta h||68 ekena bahavaH saMkhye mAnuSeNa praajitaaH| taM rAkSasaM bhImabalaM bhImasenena pAtitam / prApya vaizravaNAvAsaM kiM vakSyatha dhanezvaram // 54 dadRzuH sarvabhUtAni siMheneva gavAM patim // 69 evamAbhASya tAnsarvAnnyavartata sa rAkSasaH / taM prekSya nihataM bhUmau hatazeSA nizAcarAH / zaktizUlagadApANirabhyadhAvaJca pANDavam // 55 bhImamArtasvaraM kRtvA jagmuH prAcI dizaM prati // 70 tamApatantaM vegena prabhinnamiva vAraNam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vatsadantai stribhiH pArzva bhImasenaH samarpayat // 56 saptapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 157 // maNimAnapi saMkruddhaH pragRhya mahatIM gadAm / 158 prAhiNodbhImasenAya parikSipya mahAbalaH // 57 vaizaMpAyana uvaac| vidyudrUpAM mahAghorAmAkAze mahatIM gadAm / zrutvA bahuvidhaiH zabdairnAdyamAnA gireguhAH / zarairbahubhirabhyarchadbhImasenaH zilAzitaiH // 58 ajAtazatruH kaunteyo mAdrIputrAvubhAvapi // 1 pratyahanyanta te sarve gadAmAsAdya sAyakAH / dhaumyaH kRSNA ca viprAzca sarve ca suhRdastathA / na begaM dhArayAmAsurgadAvegasya vegitAH // 59 / bhImasenamapazyantaH sarve vimanaso'bhavan // 2 . -600 -
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 158. 3] AraNyakaparva [ 3. 158. 31 draupadImArTiSeNAya pradAya tu mahArathAH / gadAparighanistriMzatomaraprAsayodhinaH / sahitAH sAyudhAH zUrAH zailamAruruhustadA // 3 rAkSasA nihatAH sarve tava deva purHsraaH|| 17 tataH saMprApya zailAgraM vIkSamANA mahArathAH / pramRdya tarasA zailaM mAnuSeNa dhneshvr| dadRzuste maheSvAsA bhImasenamariMdamam // 4 ekena sahitAH saMkhye hatAH krodhavazA gaNAH // 18 rasphuratazca mahAkAyAngatasattvAMzca rAkSasAn / pravarA rAkSasendrANAM yakSANAM ca dhnaadhip| mahAbalAnmahAghorAnbhImasenena pAtitAna // 5 zerate nihatA deva gatasattvAH parAsavaH // 19 zuzubhe sa mahAbAhurgadAkhaGgadhanurdharaH / labdhaH zailo vayaM muktA maNimAMste sakhA htH| nihatya samare sarvAndAnavAnmaghavAniva // 6 mAnuSeNa kRtaM karma vidhatsva yadanantaram // 20 tataste samatikramya pariSvajya vRkodaram / sa tacchrutvA tu saMkruddhaH sarvayakSagaNAdhipaH / tatropavivizuH pArthAH prAptA gatimanuttamAm // 7 kopasaMraktanayanaH kthmitybrviidvcH||21 taizcaturbhirmaheSvAsairgirizRGgamazobhata / dvitIyamaparAdhyantaM bhImaM zrutvA dhanezvaraH / lokapAlairmahAbhAgairdivaM devavarairiva // 8 cukrodha yakSAdhipatiyujyatAmiti cAbravIt // 22 kuberasadanaM dRSTvA rAkSasAMzca nipAtitAn / athAbhraghanasaMkAzaM girikUTamivocchritam / bhrAtA bhrAtaramAsInamabhyabhASata pANDavam // 9 hayaiH saMyojayAmAsurgAndharvairuttamaM ratham // 23 sAhasAdyadi vA mohAdbhIma pApamidaM kRtam / tasya sarvaguNopetA vimalAkSA hyottmaaH| naitatte sadRzaM vIra muneriva mRSAvacaH // 10 tejobalajavopetA nAnAratnavibhUSitAH // 24 rAjadviSTaM na kartavyamiti dharmavido viduH / zobhamAnA rathe yuktAstariSyanta ivaashugaaH| tridazAnAmidaM dviSTaM bhImasena tvayA kRtam / / 11 hrssyaamaasurnyonyminggitairvijyaavhaiH||25 arthadharmAvanAdRtya yaH pApe kurute manaH / sa tamAsthAya bhagavAnrAjarAjo mahAratham / karmaNAM pArtha pApAnAM sa phalaM vindate dhruvam / prayayau devagandharvaiH stUyamAno mahAdyutiH // 26 punarevaM na kartavyaM mama cedicchasi priyam // 12 taM prayAntaM mahAtmAnaM sarvayakSadhanAdhipam / evamuktvA sa dharmAtmA bhrAtA bhrAtaramacyutam / raktAkSA hemasaMkAzA mahAkAyA mhaablaaH|| 27 arthatattvavibhAgajJaH kuntIputro yudhisstthirH| sAyudhA baddhanistriMzA yakSA dazazatAyutAH / virarAma mahAtejAstamevArthaM vicintayan // 13 javena mahatA vIrAH parivAryopatasthire // 28 tatastu hataziSTA ye bhImasenena rAkSasAH / taM mahAntamupAyAntaM dhanezvaramupAntike / sahitAH pratyapadyanta kuberasadanaM prati // 14 dadRzurhaSTaromANaH pANDavAH priyadarzanam // 29 te javena mahAvegAH prApya vaizravaNAlayam / kuberastu mahAsattvAnpANDoH putrAnmahArathAn / bhImamArtasvaraM cakrurbhImasenabhayArditAH // 15 AttakArmukanistriMzAndRSTvA prIto'bhavattadA // 30 nyastazastrAyudhAH zrAntAH zoNitAktaparicchadAH / / te pakSiNa ivotpatya gireH zRGgaM mahAjavAH / prakIrNamUrdhajA rAjanyakSAdhipatimabruvan // 16 / tasthusteSAM samabhyAze dhanezvarapuraHsarAH // 31 ma. bhA. 76 -601 -
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 158. 32] mahAbhArate [ 3. 158. 58 tatastaM hRSTamanasaM pANDavAnprati bhArata / svabAhubalamAzritya tenAhaM prItimAMstvayi / samIkSya yakSagandharvA nirvikArA vyavasthitAH / / 32 zApAdasmi vinirmukto ghorAdadya vRkodara // 46 pANDavAzca mahAtmAnaH praNamya dhanadaM prabhum / ahaM pUrvamagastyena kruddhena paramarSiNA / makulaH sahadevazca dharmaputrazca dharmavit // 33 / zapto'parAdhe kasmiMzcittasyaiSA niSkRtiH kRtA // 47 aparAddhamivAtmAnaM manyamAnA mahArathAH / dRSTo hi mama saMklezaH purA pANDavanandana / tasthuH prAJjalayaH sarve parivArya dhanezvaram // 34 na tavAtrAparAdho'sti kathaMcidapi zatruhan // 48 zayyAsanavaraM zrImatpuSpakaM vizvakarmaNA / yudhiSThira uvaac| vihitaM citraparyantamAtiSThata dhanAdhipaH // 35 kathaM zapto'si bhagavannagastyena mhaatmnaa| tamAsInaM mahAkAyAH zaGkukarNA mahAjavAH / zrotumicchAmyahaM deva tavaitacchApakAraNam // 49 upopavivizuryakSA rAkSasAzca sahasrazaH // 36 idaM cAzcaryabhUtaM me yatnodhAttasya dhiimtH| zatazazcApi gandharvAstathaivApsarasAM gaNAH / tadaiva tvaM na nirdagdhaH sabalaH sapadAnugaH // 50 parivAryopatiSThanta yathA devAH zatakratum // 37 vaizravaNa uvAca / kAJcanIM zirasA bibhradbhImasenaH srajaM zubhAm / devatAnAmabhUnmantraH kuzavatyAM narezvara / bANakhaDgadhanuSpANirudaikSata dhanAdhipam // 38 vRtastatrAhamagamaM mahApadmazataitribhiH / na bhIrramasya na glAnirvikSatasyApi rAkSasaiH / yakSANAM ghorarUpANAM vividhAyudhadhAriNAm // 51 AsIttasyAmavasthAyAM kuberamapi pazyataH // 39 adhvanyahamathApazyamagastyamRSisattamam / AdadAnaM zitAnbANAnyo kAmamavasthitam / / ugraM tapastapasyantaM yamunAtIramAzritam / dRSTvA bhImaM dharmasutamabravInnaravAhanaH / / 40 nAnApakSigaNAkIrNaM puSpitadrumazobhitam // 52 vidustvAM sarvabhUtAni pArtha bhUtahite ratam / tamUrdhvabAhuM dRSTvA tu sUryasyAbhimukhaM sthitm| nirbhayazcApi zailAgre vasa tvaM saha bndhubhiH||41 / tejorAziM dIpyamAnaM hutAzanamivaidhitam // 53 na ca manyustvayA kAryo bhImasenasya pANDava / rAkSasAdhipatiH zrImAnmaNimAnnAma me sakhA / kAlenaite hatAH pUrvaM nimittamanujastava // 42 mauAdajJAnabhAvAcca danmiohAcca bhaart| vrIDA cAtra na kartavyA sAhasaM yadidaM kRtm| nyaSThIvadAkAzagato maharSestasya mUrdhani // 54 dRSTazcApi suraiH pUrvaM vinAzo yakSarakSasAm // 43 sa kopAnmAmuvAcedaM dizaH sarvA dahanniva / na bhImasene kopo me prIto'smi bharatarSabha / mAmavajJAya duSTAtmA yasmAdeSa sakhA tava // 55 karmaNAnena bhImasya mama tuSTirabhUtpurA // 44 dharSaNAM kRtavAnetAM pazyataste dhanezvara / evamuktvA tu rAjAnaM bhImasenamabhASata / tasmAtsahaibhiH sainyaiste vadhaM prApsyati maanussaat||56 naitanmanasi me tAta vartate kurusattama / tvaM cApyebhirhataiH sainyaiH klezaM prApsyasi durmte| yadidaM sAhasaM bhIma kRSNArthe kRtavAnasi // 45 / tameva mAnuSaM dRSTvA kilbiSAdvipramokSyase // 57 mAmanAdRtya devAMzca vinAzaM yakSarakSasAm / / sainyAnAM tu tavaiteSAM putrapautrabalAnvitam / - 602 -
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 158. 58 ] AraNyakaparva [3. 159. 25 na zApaM prApsyate ghoraM gaccha te''jJAM krissyti||58 / sAhaseSu ca saMtiSThanniha zaile vRkodrH| eSa zApo mayA prAptaH prAktasmAdRSisattamAt / / vAryatAM sAdhvayaM rAjaMstvayA dharmabhRtAM vara // 12 sa bhImena mahArAja bhrAtrA tava vimokssitH|| 59 / itaH paraM ca rAjendra drakSyanti vanagocarAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi upasthAsyanti ca sadA rakSiSyanti ca srvshH||13 aSTapaJcAzadadhikazatatamo'dhyAyaH // 158 // tathaiva cAnnapAnAni svAdUni ca bahUni ca / upasthAsyanti vo gRhya matpreSyAH puruSarSabha // 14 vaizravaNa uvAca / yathA jiSNumahendrasya yathA vAyovRkodaraH / yudhiSThira dhRtirdAkSyaM dezakAlau parAkramaH / . dharmasya tvaM yathA tAta yogotpanno nijaH sutH|| 15 lokatantravidhAnAnAmeSa paJcavidho vidhiH // 1 AtmajAvAtmasaMpannau yamau cobhau ythaashvinoH| . dhRtimantazca dakSAzca sve sve karmaNi bhArata / rakSyAstadvanmamApIha yUyaM sarve yudhiSThira // 16 parAkramavidhAnajJA narAH kRtayuge'bhavan // 2 arthatattvavibhAgajJaH sarvadharmavizeSavit / dhRtimAndezakAlajJaH sarvadharmavidhAnavit / bhImasenAdavarajaH phalgunaH kuzalI divi // 17 kSatriyaH kSatriyazreSTha pRthivImanuzAsti vai||3 . yAH kAzcana matA lokeSvagryAH paramasaMpadaH / ya evaM vartate pArtha puruSaH sarvakarmasu / janmaprabhRti tAH sarvAH sthitAstAta dhanaMjaye // 18 sa loke labhate vIra yazaH pretya ca sadgatim // 4 / damo dAnaM balaM buddhirTIdhRtisteja uttamam / dezakAlAntaraprepsuH kRtvA zakraH parAkramam / etAnyapi mahAsattve sthitAnyamitatejasi // 19 saMprAptastridive rAjyaM vRtrahA vasubhiH saha // 5 na mohAtkurute jiSNuH karma pANDava garhitam / pApAtmA pApabuddhiryaH pApamevAnuvartate / na pArthasya mRSoktAni kathayanti narA nRSu // 20 karmaNAmavibhAgajJaH pretya ceha ca nazyati // 6 sa devapitRgandharvaiH kurUNAM kIrtivardhanaH / akAlajJaH sudurmedhAH kAryANAmavizeSavit / mAnitaH kurute'strANi zakrasadmani bhArata // 21 vRthAcArasamArambhaH pretya ceha ca nazyati // 7 yo'sau sarvAnmahIpAlAndharmeNa vazamAnayat / sAhase vartamAnAnAM nikRtInAM durAtmanAm / sa zaMtanurmahAtejAH pitustava pitAmahaH / sarvasAmarthya lipsUnAM pApo bhavati nizcayaH // 8 prIyate pArtha pArthena divi gANDIvadhanvanA // 22 adharmajJo'valiptazca bAlabuddhiramarSaNaH / samyakcAsau mahAvIryaH kuladhurya iva sthitaH / nirbhayo bhImaseno'yaM taM zAdhi puruSarSabha // 9 pitRRndevAMstathA viprAnpUjayitvA mahAyazAH / ArTiSeNasya rAjarSeH prApya bhUyastvamAzramam / sapta mukhyAnmahAmedhAnAharadyamunAM prati // 23 tAmisraM prathamaM pakSaM vItazokabhayo vasa // 10 adhirAjaH sa rAjaMstvAM zaMtanuH prapitAmahaH / alakAH saha gandharvaiyakSaizca saha rAkSasaiH / svargajicchakalokasthaH kuzalaM paripRcchati // 24 manniyuktA manuSyendra sarve ca girivAsinaH / vaizaMpAyana uvAca / rakSantu tvA mahAbAho sahitaM dvijsttmaiH|| 11 / tataH zaktiM gadAM khaDgaM dhanuzca bharatarSabha / - 603 -
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 159. 25 ] mahAbhArate [3. 160. 18 prAdhvaM kRtvA namazcakre kuberAya vRkodaraH // 25 .. prAcI dizamabhiprekSya maharSiridamabravIt // 3' tato'bravIddhanAdhyakSaH zaraNyaH zaraNAgatam / asau sAgaraparyantAM bhUmimAvRtya tiSThati / mAnahA bhava zatrUNAM suhRdAM nandivardhanaH // 26 zailarAjo mahArAja mandaro'bhivirAjate // 4 sveSu vezmasu ramyeSu vstaamitrtaapnaaH| indravaizravaNAvetAM dizaM pANDava rakSataH / kAmAnupahariSyanti yakSA vo bhrtrssbhaaH||27 / parvataizca vanAntaizca kAnanaizcopazobhitAm // 5 zIghrameva guDAkezaH kRtAstraH puruSarSabhaH / etadAhumahendrasya rAjJo vaizravaNasya c| sAkSAnmaghavatA sRSTaH saMprApsyati dhanaMjayaH // 28 RSayaH sarvadharmajJAH sadma tAta manISiNaH // 6 evamuttamakarmANamanuziSya yudhiSThiram / atazvodyantamAdityamupatiSThanti vai prjaaH| astaM girivarazreSThaM prayayau guhyakAdhipaH // 29 RSayazcApi dharmajJAH siddhAH sAdhyAzca devtaaH||7 taM paristomasaMkIrNairnAnAratnavibhUSitaiH / yamastu rAjA dharmAtmA sarvaprANabhRtAM prabhuH / yAnairanuyayuryakSA rAkSasAzca sahasrazaH // 30 pretasattvagatImetAM dakSiNAmAzrito dizam // 8 pakSiNAmiva nirghoSaH kuberasadanaM prti| etatsaMyamanaM puNyamatIvAdbhutadarzanam / babhUva paramAzvAnAmairAvatapathe yatAm / / 31 pretarAjasya bhavanamRddhyA paramayA yutam // 9 te jagmustUrNamAkAzaM dhanAdhipativAjinaH / yaM prApya savitA rAjansatyena pratitiSThati / prakarSanta ivAbhrANi pibanta iva mArutam // 32 astaM parvatarAjAnametamAhurmanISiNaH // 10 tatastAni zarIrANi gatasattvAni rakSasAm / etaM parvatarAjAnaM samudraM ca mhoddhim|| apAkRSyanta zailAgrAddhanAdhipatizAsanAt // 33 AvasanvaruNo rAjA bhUtAni parirakSati // 11 teSAM hi zApakAlo'sau kRto'gastyena dhImatA / udIcI dIpayanneSa dizaM tiSThati kIrtimAn / samare nihatAstasmAtsarve maNimatA saha // 34 mahAmerurmahAbhAga zivo brahmavidAM gatiH // 12 pANDavAstu mahAtmAnasteSu vezmasu tAM kSapAm / yasminbrahmasadazcaiva tiSThate ca prajApatiH / sukhamUrgatodvegAH pUjitAH sarvarAkSasaiH // 35 bhUtAtmA visRjansarvaM yatkiMcijjaGgamAgamam // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yAnAhubrahmaNaH putrAnmAnasAndakSasaptamAn / ekonaSaSTyadhikazatatamo'dhyAyaH // 159 // teSAmapi mahAmeruH sthAnaM zivamanAmayam // 14 160 atraiva pratitiSThanti punaratrodayanti ca / vaizaMpAyana uvaac| sapta devarSayastAta vasiSThapramukhAH sadA / / 15 tataH sUryodaye dhaumyaH kRtvaahnikmriNdm| dezaM virajasaM pazya meroH zikharamuttamam / ArTiSeNena sahitaH pANDavAnabhyavartata // 1 yatrAtmatRptaradhyAste devaiH saha pitAmahaH // 16 te'bhivAdyArTiSeNasya pAdau dhaumyasya caiva ha / yamAhuH sarvabhUtAnAM prakRteH prakRtiM dhruvam / tataH prAJjalayaH sarve brAhmaNAMstAnapUjayan // 2 anAdinidhanaM devaM prabhuM nArAyaNaM param // 17 tato yudhiSThiraM dhaumyo gRhItvA dakSiNe kre| brahmaNaH sadanAttasya paraM sthAnaM prakAzate / / -604
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 160. 18 ] AraNyakaparva [ 3. 161.5 devAzca yatnAtpazyanti divyaM tejomayaM zivam // 18 / punaH sajati varSANi bhgvaanbhaavynprjaaH|| 33 atyarkAnaladIptaM tatsthAnaM viSNormahAtmanaH / vRSTimArutasaMtApaiH sukhaiH sthAvarajaGgamAn / svayaiva prabhayA rAjanduSprekSyaM devadAnavaiH // 19 / vardhayansumahAtejAH punaH pratinivartate // 34 tadvai jyotIMSi sarvANi prApya bhAsanti no'pi ca / evameSa caranpArtha kaalckrmtndritH| svayaM vibhuradInAtmA tatra hyabhivirAjate // 20 prakarSansarvabhUtAni savitA parivartate // 35 yatayastatra gacchanti bhaktyA nArAyaNaM hrim| saMtatA gatiretasya naiSa tiSThati pANDava / pareNa tapasA yuktA bhAvitAH karmabhiH zubhaiH // 21 AdAyaiva tu bhUtAnAM tejo visRjate punaH // 36 yogasiddhA mhaatmaanstmomohvivrjitaaH| vibhajansarvabhUtAnAmAyuH karma ca bhArata / tatra gatvA punarnemaM lokamAyAnti bhArata // 22 / ahorAtrAnkalAH kASThAH sRjatyeSa sadA vibhuH||37 sthAnametanmahAbhAga dhruvamakSayamavyayam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi Izvarasya sadA hyetatpraNamAtra yudhiSThira // 23 SaSTyadhikazatatamo'dhyAyaH // 16 // etaM jyotIMSi sarvANi prakarSanbhagavAnapi / 161 kurute vitamaskarmA Adityo'bhipradakSiNam // 24 vaizaMpAyana uvaac| astaM prApya tataH saMdhyAmatikramya divAkaraH / tasminnagendre vasatAM tu teSAM udIcI bhajate kASThAM dizameSa vibhAvasuH // 25 __ mahAtmanAM sadtamAsthitAnAm / sa merumanuvRttaH sanpunargacchati pANDava / ratiH pramodazca babhUva teSAprAGmukhaH savitA devaH sarvabhUtahite rataH // 26 mAkAGkSatAM darzanamarjunasya // 1 sa mAsaM vibhajankAlaM bahudhA parvasaMdhiSu / tAnvIryayuktAnsuvizuddhasattvAMtathaiva bhagavAnsomo nakSatraiH saha gacchati // 27 - stejasvinaH satyadhRtipradhAnAn / evameva parikramya mahAmerumatandritaH / saMprIyamANA bahavo'mijagmubhAvayansarvabhUtAni punargacchati mandaram / / 28 gandharvasaMghAzca maharSayazca // 2 tathA tamisrahA devo mayUkhairbhAvayaJjagat / taM pAdapaiH puSpadharairupetaM mArgametadasaMbAdhamAdityaH parivartate // 29 - nagottamaM prApya mahArathAnAm / sisUkSuH zizirANyeSa dakSiNAM bhajate dizam / manaHprasAdaH paramo babhUva tataH sarvANi bhUtAni kAlaH ziziramRcchati // 30 yathA divaM prApya marudgaNAnAm // 3 sthAvarANAM ca bhUtAnAM jaGgamAnAM ca tejsaa| mayUrahaMsaskhananAditAni tejAMsi samupAdatte nivRttaH sanvibhAvasuH // 31 ___ puSpopakIrNAni mahAcalasya / tataH svedaH klamastandrI glAnizca bhajate narAn / zRGgANi sAnUni ca pazyamAnA prANibhiH sasataM svapno hyabhIkSNaM ca nissevyte||32 gireH paraM harSamavApya tasthuH // 4 evametadanirdezyaM mArgamAvRtya bhAnumAn / sAkSAtkubereNa kRtAzca tasmi- 605 -
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 161. 5] mahAbhArate [3. 161. 20 nagottame sNvRtkuulrodhsH| pArthAstapoyogaparA babhUvuH // 12 kAdambakAraNDavahaMsajuSTAH dRSTvA vicitrANi girau vanAni padmAkulAH puSkariNIrapazyan // 5 kirITinaM cintayatAmabhIkSNam / krIDApradezAMzca samRddharUpA babhUva rAtrirdivasazca teSAM .nsucitramAlyAvRtajAtazobhAn / __ saMvatsareNaiva samAnarUpaH // 13 maNipravekAnsumanoharAMzca yadaiva dhaumyAnumate mahAtmA yathA bhaveyurdhanadasya rAjJaH // 6 kRtvA jaTAH pravrajitaH sa jiSNuH / / anekavarNaizca sugandhibhizca tadaiva teSAM na babhUva harSaH mahAdrumaiH saMtatamabhramAlibhiH / kuto ratistadgatamAnasAnAm // 14 tapaHpradhAnAH satataM carantaH bhrAturniyogAttu yudhiSThirasya. _ zRGgaM girezcintayituM na zekuH // 7 vanAdasau vAraNamattagAmI / svatejasA tasya nagottamasya yatkAmyakAtpravrajitaH sa jiSNumahauSadhInAM ca tathA prabhAvAt / stadaiva te zokahatA babhUvuH // 15 vibhaktabhAvo na babhUva kazci tathA tu taM cintayatAM sitAzvadaharnizAnAM puruSapravIra // 8 mastrArthinaM vAsavamabhyupetam / yamAsthitaH sthAvarajaGgamAni mAso'tha kRcchreNa tadA vyatItavibhAvasurbhAvayate'mitaujAH / stasminnage bhArata bhAratAnAm // 16 tasyodayaM cAstamayaM ca vIrA tataH kadAciddharisaMprayuktaM statra sthitAste dadRzurnRsiMhAH // 9 __ mahendravAhaM sahasopayAtam / ravestamisrAgamanirgamAMste vidyutprabhaM prekSya mahArathAnAM tathodayaM cAstamayaM ca viiraaH| ___ harSo'rjunaM cintayatAM babhUva // 17 samAvRtAH prekSya tamonudasya sa dIpyamAnaH sahasAntarikSaM gabhastijAlaiH pradizo dizazca // 10 . prakAzayanmAtalisaMgRhItaH / svAdhyAyavantaH satatakriyAzca babhau maholkeva ghanAntarasthA dharmapradhAnAzca shucivrtaashc| zikheva cAgnevalitA vidhUmA // 18 satye sthitAstasya mahArathasya tamAsthitaH saMdadRze kirITI satyavratasyAgamanapratIkSAH // 11 sragvI varANyAbharaNAni bibhrat / ihaiva harSo'stu samAgatAnAM dhanaMjayo vajradharaprabhAvaH kSipraM kRtAstreNa dhanaMjayena / zriyA jvalanparvatamAjagAma // 19 iti bruvantaH paramAziSaste sa zailamAsAdya kirITamAlI - 606 -
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 161. 20] AraNyakaparva [3. 162.8 sa vizuddhakarmA . mahendravAhAdavaruhya tasmAt / dhaumyasya pAdAvabhivAdya pUrva__majAtazatrostadanantaraM ca // 20 vRkodarasyApi vavanda pAdau ___mAdrIsutAbhyAmabhivAditazca / sametya kRSNAM parisAntvya cainAM prahvo'bhavaddhAturupahvare saH // 21 babhUva teSAM paramaH praharSa stenAprameyeNa samAgatAnAm / . sa cApi tAnprekSya kirITamAlI nananda rAjAnamabhiprazaMsan // 22 yamAsthitaH sapta jaghAna pUgA nditeH sutAnAM namucenihantA / tamindravAhaM samupetya pArthAH ___ pradakSiNaM cakruradInasattvAH // 23 te mAtalezcakruratIva hRSTAH . . satkAramayyaM surarAjatulyam / sarva yathAvacca divaukasastA npapracchurenaM kururAjaputrAH // 24 . tAnapyasau mAtalirabhyananda tpiteva putrAnanuziSya cainAn / kyau rathenApratimaprabheNa ____ punaH sakAzaM tridivezvarasya // 25 gate tu tasminvaradevavAhe zakrAtmajaH srvripuprmaathii| zakreNa dattAni dadau mahAtmA mahAdhanAnyuttamarUpavanti / divAkarAmANi vibhUSaNAni prItaH priyAyai sutasomamAtre // 26 lataH sa teSAM kurupuMgavAnAM teSAM ca sUryAgnisamapramANAm / viprarSabhANAmupavizya madhye ___sarvaM yathAvatkathayAMbabhUva // 27 evaM mayAstrANyupazikSitAni ___ zakrAca vAtAca zivAcca sAkSAt / tathaiva zIlena samAdhinA ca prItAH surA me sahitAH sahendrAH // 28 saMkSepato vai sa vizuddhakarmA tebhyaH samAkhyAya divi pravezam / mAdrIsutAbhyAM sahitaH kirITI suSvApa tAmAvasatiM pratItaH // 29 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi __ ekaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 161 // 162 vaizaMpAyana uvaac| etasminneva kAle tu sarvavAditanisvanaH / babhUva tumulaH zabdastvantarikSe divaukasAm // 1 rathanemiskhanazcaiva ghaNTAzabdazca bhArata / pRthagvyAlamRgANAM ca pakSiNAM caiva sarvazaH / / 2. taM samantAdanuyayurgandharvApsarasastathA / vimAnaiH sUryasaMkAzairdevarAjamariMdamam // 3 tataH sa haribhiryuktaM jAmbUnadapariSkRtam / meghanAdinamAruhya zriyA paramayA jvalan // 4 pArthAnabhyAjagAmAzu devarAjaH puraMdaraH / Agatya ca sahasrAkSo rathAdavaroha vai // 5 taM dRSTvaiva mahAtmAnaM dharmarAjo yudhiSThiraH / bhrAtRbhiH sahitaH zrImAndevarAjamupAgamat // 6 .. pUjayAmAsa caivAtha vidhivadbhUridakSiNaH / yathArhamamitAtmAnaM vidhidRSTena karmaNA // 7 dhanaMjayazca tejasvI praNipatya puraMdaram / -607 -
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 162. 8] mahAbhArate [ 3. 163. 17 bhRtyavatpraNatastasthau devarAjasamIpataH / / 8 kaJcitsurAdhipaH prIto rudrazcAstrANyadAttava // 4 ApyAyata mahAtejAH kuntIputro yudhiSThiraH / yathA dRSTazca te zakro bhagavAnvA pinAkadhRk / dhanaMjayamabhiprekSya vinItaM sthitamantike // 9 yathA cAstrANyavAptAni yathA cArAdhitazca te // 5 jaTilaM devarAjasya tapoyuktamakalmaSam / . yathoktavAMstvAM bhagavAzatakraturariMdama / harSeNa mahatAviSTaH phalgunasyAtha darzanAt // 10 kRtapriyastvayAsmIti tacca te kiM priyaM kRtam / taM tathAdInamanasaM rAjAnaM harSasaMplutam / etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa mahAyute // 6 uvAca vacanaM dhImAndevarAjaH puraMdaraH // 11 yathA tuSTo mahAdevo devarAjazca te'nagha / tvamimAM pRthivIM rAjanprazAsiSyasi pANDava / yaJcApi vajrapANeste priyaM kRtmriNdm| khasti prApnuhi kaunteya kAmyakaM punarAzramam // 12 etadAkhyAhi me sarvamakhilena dhanaMjaya // 7 atrANi labdhAni ca pANDavena arjuna uvAca / - sarvANi mattaH prayatena rAjan / zRNu hanta mahArAja vidhinA yena dRSTavAn / kRtapriyazcAsmi dhanaMjayena zatakratumahaM devaM bhagavantaM ca zaMkaram // 8 jetuM na zakyastribhireSa lokaiH // 13 vidyAmadhItya tAM rAjaMstvayoktAmarimardana / evamuktvA sahasrAkSaH kuntIputraM yudhiSThiram / bhavatA ca samAdiSTastapase prasthito vanam // 9 jagAma tridivaM hRSTaH stUyamAno mhrssibhiH|| 14 bhRgutuGgamatho gatvA kAmyakAdAsthitastapaH / dhanezvaragrahasthAnAM pANDavAnAM samAgamama / ekarAtroSitaH kaMcidapazyaM brAhmaNaM pathi // 10 zakreNa ya imaM vidvAnadhIyIta samAhitaH // 15 sa mAmapRcchatkaunteya kAsi gantA bravIhi me / saMvatsaraM brahmacArI niyataH saMzitavrataH / tasmA avitathaM sarvamabruvaM kurunandana // 11 sa, jIveta nirAbAdhaH susukhI zaradAM zatam // 16 sa tathyaM mama tacchrutvA brAhmaNo rAjasattama / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi apUjayata mAM rAjanprItimAMzcAbhavanmayi // 12 dviSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 12 // tato mAmabravItprItastapaM AtiSTha bhArata / 163 tapasvI nacireNa tvaM drakSyase vibudhAdhipam // 13 vaizaMpAyana uvaac| tato'haM vacanAttasya girimAruhya zaiziram / yathAgataM gate zakre bhrAtRbhiH saha saMgataH / tapo'tapyaM mahArAja mAsaM mUlaphalAzanaH // 14 kRSNayA caiva bIbhatsurdharmaputramapUjayat / / 1 dvitIyazcApi me mAso jalaM bhakSayato gataH / abhivAdayamAnaM tu mUryupAghrAya pANDavam / nirAhArastRtIye'tha mAse pANDavanandana // 15 harSagadgadayA vAcA prahRSTo'rjunamabravIt // 2 UrdhvabAhuzcaturthaM tu mAsamasmi sthitastadA / kathamarjuna kAlo'yaM svarge vyatigatastava / na ca me hIyate prANastadadbhutamivAbhavat // 16 kathaM cAstrANyavAptAni devarAjazca tossitH|| 3 caturthe samabhikrAnte prathame divase gate / samyagvA te gRhItAni kaccidatrANi bhArata / / varAhasaMsthitaM bhUtaM matsamIpamupAgamat // 17 -608 -
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 163. 18 ] AraNyakaparva [3. 163. 46 nighnanprothena pRthivIM vilikhaMzcaraNairapi / jagrAsa prahasaMstAni sarvANyastrANi me'nagha / 32 saMmArjaJjaThareNorvI vivartazca muhurmuhuH / / 18 teSu sarveSu zAnteSu brahmAstramahamAdizam / anu tasyAparaM bhUtaM mahatkairAtasaMsthitam / tataH prajvalitairbANaiH sarvataH sopacIyata / dhanurbANAsimatprAptaM strIgaNAnugataM tadA // 19 upacIyamAnazca mayA mahAstreNa vyavardhata // 33 tato'haM dhanurAdAya tathAkSayyau maheSudhI / tataH saMtApito loko matprasUtena tejsaa| atADayaM zareNAtha tadbhUtaM lomaharSaNam // 20 kSaNena hi dizaH khaM ca srvto'bhividiipitm||34 yugapattatkirAtazca vikRSya balavaddhanuH / tadapyatraM mahAtejAH kSaNenaiva vyazAtayat / abhyAjanne dRDhataraM kampayanniva me manaH / / 21 brahmAstre tu hate rAjanbhayaM mAM mahadAvizat // 35 sa tu mAmabravIdrAjanmama pUrvaparigrahaH / tato'haM dhanurAdAya tathAkSayyau mhessudhii| mRgayAdharmamutsRjya kimarthaM tADitastvayA // 22 sahasAbhyahanaM bhUtaM tAnyapyastrANyabhakSayat // 36 eSa te nizitairbANairdapaM hanmi sthiro bhava / hateSvastreSu sarveSu bhakSiteSvAyudheSu ca / savama'vAnmahAkAyastato mAmabhyadhAvata // 23 mama tasya ca bhUtasya bAhuyuddhamavartata // 37 tato girimivAtyarthamAvRNonmAM mahAzaraiH / vyAyAmaM muSTibhiH kRtvA talairapi samAhatau / taM cAhaM zaravarSeNa mahatA samavAkiram // 24 apAtayaJca tadbhUtaM nizceSTo hyagamaM mahIm // 38 tataH zarairdIptamukhaiH patritairanumatritaiH / tataH prahasya tadbhUtaM tatraivAntaradhIyata / pratyavidhyamahaM taM tu variva ziloccayam // 25 saha strIbhirmahArAja pazyato me'dbhutopamam // 39 tasya tacchatadhA rUpamabhavacca sahasradhA / evaM kRtvA sa bhagavAMstato'nyadrUpamAtmanaH / tAni cAsya zarIrANi zarairahamatADayam // 26 divyameva mahArAja vasAno'dbhutamambaram // 40 punastAni zarIrANi ekIbhUtAni bhArata / hitvA kirAtarUpaM ca bhagavAMtridazezvaraH / adRzyanta mahArAja tAnyahaM vyadhamaM punaH / / 27 svarUpaM divyamAsthAya tasthau tatra mahezvaraH // 41 aNuhacchirA bhUtvA bRhaccANuzirAH punaH / adRzyata tataH sAkSAdbhagavAngovRSadhvajaH / ekIbhUtastadA rAjanso'bhyavartata mAM yudhi // 28 umAsahAyo haridRgbahurUpaH pinAkadhRk // 42 yadAmibhavituM bANairnaiva zaknomi taM rnne| sa mAmabhyetya samare tathaivAbhimukhaM sthitam / tato'hamastramAtiSThaM vAyavyaM bharatarSabha / / 29 zUlapANirathovAca tuSTo'smIti paraMtapa // 43 na cainamazakaM hantuM tadadbhutamivAbhavat / tatastaddhanurAdAya tUNau cAkSayyasAyako / tasminpratihate cAsne vismayo me mahAnabhUt / / 30 prAdAnmamaiva bhagavAnvarayasveti cAbravIt // 44 bhUyazcaiva mahArAja savizeSamahaM tataH / tuSTo'smi tava kaunteya brUhi kiM karavANi te| anapUgena mahatA raNe bhUtamavAkiram // 31 yatte manogataM vIra tadrUhi vitarAmyaham / sthUNAkarNamayojAlaM zaravarSa zarolbaNam / amaratvamapAhAya brUhi yatte manogatam // 45 zailAstramazmavarSa ca samAsthAyAhamabhyayAm / - tataH prAJjalirevAhamaneSu gatamAnasaH / ma.bhA. 77 - 609 -
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 163. 46 ] mahAbhArate [3. 164. 20 praNamya zirasA zarvaM tato vacanamAdade // 46 evamuktvA sa mAM rAjannAzliSya ca punaH punaH / bhagavAnme prasannazcedIpsito'yaM varo mama / agacchatsa yathAkAmaM brAhmaNaH sUryasaMnibhaH // 6 atrANIcchAmyahaM jJAtuM yAni deveSu kAnicit / athAparAhne tasyAhnaH prAvAtpuNyaH samIraNaH / dadAnItyeva bhagavAnabravItrayambakazca mAm // 47 punarnavamimaM lokaM kurvanniva sapatnahan // 7 raudramasra madIyaM tvAmupasthAsyati pANDava / divyAni caiva mAlyAni sugandhIni navAni ca / pradadau ca mama prItaH so'traM pAzupataM prabhuH // 48 zaizirasya gireH pAde prAdurAsansamIpataH // 8 uvAca ca mahAdevo dattvA me'straM snaatnm| vAditrANi ca divyAni sughoSANi samantataH / na prayojyaM bhavedetanmAnuSeSu kathaMcana // 49 stutayazcendrasaMyuktA azrayanta manoharAH // 9 pIDyamAnena balavatprayojyaM te dhanaMjaya / gaNAzcApsarasAM tatra gandharvANAM tathaiva ca / astrANAM pratighAte ca sarvathaiva pryojyeH|| 50 purastAddevadevasya jagurgItAni sarvazaH // 10. tadapratihataM divyaM sarvAstrapratiSedhanam / marutAM ca gaNAstatra devayAnairupAgaman / mUrtimanme sthitaM pArzve prasanne govRSadhvaje // 51 mahendrAnucarA ye ca devasadmanivAsinaH // 11 utsAdanamamitrANAM parasenAnikartanam / tato marutvAnharibhiryuktairvAhaisvalaMkRtaiH / durAsadaM duSprahasaM suradAnavarAkSasaiH // 52 zacIsahAyastatrAyAtsaha sarvaistadAmaraiH // 12 anujJAtamtvahaM tena tatraiva samupAvizam / etasminneva kAle tu kubero naravAhanaH / prekSatazcaiva me devasatraivAntaradhIyata // 53 darzayAmAsa mAM rAjalakSmyA paramayA yutH||13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dakSiNasyAM dizi yamaM pratyapazyaM vyavasthitam / trissssttydhikshttmo'dhyaayH|| 163 // varuNaM devarAjaM ca yathAsthAnamavasthitam // 14 164 te mAmUcurmahArAja sAntvayitvA surarSabhAH / arjuna uvaac| savyasAcinsamIkSasva lokapAlAnavasthitAn // 15 tatastAmavasaM prIto rajanIM tatra bhArata / surakAryArthasiddhyarthaM dRSTavAnasi zaMkaram / prasAdAddevadevasya tryambakasya mahAtmanaH // 1 asmatto'pi gRhANa tvamastrANIti samantataH // 16 vyuSito rajanIM cAhaM kRtvA pUrvAhnikakriyAm / tato'haM prayato bhUtvA praNipatya surarSabhAn / apazyaM taM dvijazreSThaM dRSTavAnasmi yaM purA // 2 pratyagRhaM tadAstrANi mahAnti vidhivatprabho // 17 tasmai cAhaM yathAvRttaM sarvameva nyavedayam / gRhItAstrastato devairanujJAto'smi bhArata / bhagavantaM mahAdevaM sameto'smIti bhArata // 3 atha devA yayuH sarve yathAgatamariMdama // 18 sa mAmuvAca rAjendra prIyamANo dvijottamaH / maghavAnapi devezo rathamAruhya suprabham / dRSTastvayA mahAdevo yathA nAnyena kenacit // 4 / uvAca bhagavAnvAkyaM smayanniva surArihA // 19 sametya lokapAlaistu srvairvaivsvtaadimiH| puraivAgamanAdasmAdvedAhaM tvAM dhanaMjaya / draSTAsyanagha devendraM sa ca te'strANi dAsyati // 5 / ataH paraM tvahaM vai tvAM darzaye bharatarSabha // 20 -610 -
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 164. 21] AraNyakaparva [3. 164. 47 tvayA hi tIrtheSu purA samAplAvaH kRto'sakRt / saMsiddhastvaM mahAbAho kuru kAryamanuttamam / / tapazcedaM purA taptaM svarga gantAsi pANDava // 21 pazya puNyakRtAM lokAnsazarIro divaM vraja // 33 bhUyazcaiva tu taptavyaM tapaH paramadAruNam / ityukto'haM mAtalinA girimAmaya zaiziram / uvAca bhagavAnsarvaM tapasazcopapAdanam // 22 pradakSiNamupAvRtya samArohaM rathottamam // 34 mAtalirmanniyogAttvAM tridivaM prApayiSyati / codayAmAsa sa hyaanmnomaarutrNhsH| viditastvaM hi devAnAmRSINAM ca mahAtmanAm // 23 mAtaliIyazAstrajJo yathAvadbharidakSiNaH // 35 / tato'hamabruvaM zakraM prasIda bhagavanmama / avaikSata ca me vaktraM sthitasyAtha sa saarthiH| AcArya varaye tvAhamastrArtha tridazezvara // 24 tathA bhrAnte rathe rAjanvismitazcedamabravIt // 36 indra uvaac| atyadbhutamidaM me'dya vicitraM pratibhAti mAm / krUraM karmAstravittAta kariSyasi paraMtapa / yadAsthito rathaM divyaM padA na calito bhavAn // 37 yadarthamasrANIpsustvaM taM kAmaM pANDavApnuhi // 25 devarAjo'pi hi mayA nityamatropalakSitaH / arjuna uvAca / vicalanprathamotpAte hayAnAM bharatarSabha // 38 tato'hamabruvaM nAhaM divyAnyastrANi zatruhan / tvaM punaH sthita evAtra rathe bhrAnte kurUdvaha / mAnuSeSu prayokSyAmi vinAstrapratighAtanam // 26 atizakramidaM sattvaM taveti pratibhAti me // 39 tAni divyAni me'strANi prayaccha vibudhAdhipa / ityuktvAkAzamAvizya mAtalivibudhAlayAn / . lokAMzcAstrajitAnpazcAllabheyaM surapuMgava // 27 darzayAmAsa me rAjanvimAnAni ca bhArata // 40 . indra uvAca / nandanAdIni devAnAM vanAni bahulAnyuta / parIkSArthaM mayaitatte vAkyamuktaM dhanaMjaya / darzayAmAsa me prItyA mAtaliH zakrasArathiH // 41 mamAtmajasya vacanaM sUpapannamidaM tava // 28 tataH zakrasya bhavanamapazyamamarAvatIm / zikSa me bhavanaM gatvA sarvANyastrANi bhArata / divyaiH kAmaphalaivau ratnazca samalaMkRtAm / / 42 vAyoragnervasubhyo'tha varuNAtsamarudgaNAt // 29 na tAM bhAsayate sUryo na zItoSNe na ca klamaH / sAdhyaM paitAmahaM caiva gandharvoraMgarakSasAm / rajaH paGko na ca tamastatrAsti na jarA nRpa // 43 vaiSNavAni ca sarvANi nairRtAni tathaiva ca / na tatra zoko dainyaM vA vaivayaM copalakSyate / madgatAni ca yAnIha sarvAstrANi kurUdvaha // 30 divaukasAM mahArAja na ca glAnirariMdama // 44 arjuna uvaac| na krodhalobhI tatrAstAmazubhaM.ca vizAM pte| evamuktvA tu mAM zakastatraivAntaradhIyata / nityatuSTAzca hRSTAzca prANinaH suravezmani // 45 athApazyaM hariyujaM rathamaindramupasthitam / nityapuSpaphalAstatra pAdapA hritcchdaaH| divyaM mAyAmayaM puNyaM yattaM mAtalinA nRpa // 31 / puSkariNyazca vividhAH padmasaugandhikAyutAH // 46 lokapAleSu yAteSu mAmuvAcAtha maatliH| / zItastatra vavau vAyuH sugandho jIvanaH shuciH|| draSTumicchati zAstvAM devarAjo mahAyute // 32 / sarvaratnavicitrA ca bhUmiH puSpavibhUSitA // 47 : - 611 -
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 164. 48] mahAbhArate [ 3. 165. 16 mRgadvijAzca bahavo rucirA madhurasvarAH / aprameyo'pradhRSyazca yuddheSvapratimastathA // 2 vimAnayAyinazcAtra dRzyante bahavo'marAH // 48 athAbravItpunardevaH saMprahRSTatanUruhaH / tato'pazyaM vasUnrudrAnsAdhyAMzca samarudgaNAn / astrayuddhe samo vIra na te kazcidbhaviSyati // 3 AdityAnazvinau caiva tAnsarvAnpratyapUjayam // 49 | apramattaH sadA dakSaH satyavAdI jitendriyaH / te mAM vIryeNa yazasA tejasA ca balena c| brahmaNyazcAstraviccAsi zUrazcAsi kurUdvaha // 4 . astraizcApyanvajAnanta saMgrAmavijayena ca // 50 astrANi samavAptAni tvayA daza ca pazca c| .. pravizya tAM purI ramyAM devagandharvasevitAm / pazcabhirvidhibhiH pArtha na tvayA vidyate smH||5 devarAjaM sahasrAkSamupAtiSThaM kRtAJjaliH // 51 prayogamupasaMhAramAvRttiM ca dhanaMjaya / dadAvardhAsanaM prItaH zakro me dadatAM vrH|| prAyazcittaM ca vettha tvaM pratighAtaM ca sarvazaH // 6 bahumAnAcca gAtrANi pasparza mama vAsavaH // 52 tava gurvarthakAlo'yamupapannaH paraMtaSa / tatrAhaM devagandharvaiH sahito bhUridakSiNa / pratijAnISva taM kartumato vetsyAmyahaM param // 7 astrArthamavasaM svarge kurvANo'strANi bhArata // 53 tato'hamabruvaM rAjandevarAjamidaM vacaH / vizvAvasozca me putrshcitrseno'bhvtskhaa| viSAM cenmayA kartuM kRtameva nibodha tat // 8 sa ca gAndharvamakhilaM grAhayAmAsa mAM nRp||54 tato mAmabravIdrAjanprahasya blvRtrhaa| tato'hamavasaM rAjangRhItAstraH supUjitaH / nAviSahyaM tavAdyAsti triSu lokeSu kiMcana // 9 sukhaM zakrasya bhavane sarvakAmasamanvitaH // 55 nivAtakavacA nAma dAnavA mama zatravaH / / zRNvanvai gItazabdaM ca tUryazabdaM ca puSkalam / samudrakukSimAzritya durge prativasantyuta / / 10 pazyaMzvApsarasaH zreSThA nRtyamAnAH paraMtapa // 56 tisraH koTyaH samAkhyAtAstulyarUpabalaprabhAH / tatsarvamanavajJAya tathyaM vijJAya bhArata / tAMstatra jahi kaunteya gurvarthaste bhaviSyati // 11 atyarthaM pratigRhyAhamaneSveva vyavasthitaH // 57 tato mAtalisaMyuktaM mayUrasamaromabhiH / tato'tuSyatsahasrAkSastena kAmena me vibhuH|| hayairupetaM prAdAnme rathaM divyaM mahAprabham / / 12 evaM me vasato rAjanneSa kAlo'tyagAdivi // 58 babandha caiva me mUrdhni kirITamidamuttamam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi svarUpasadRzaM caiva prAdAdaGgavibhUSaNam // 13 ctuHssssttydhikshttmo'dhyaayH|| 164 // abhedyaM kavacaM cedaM sparzarUpavaduttamam / * 165 ajarAM jyAmimAM cApi gANDIve smyojyt||14 arjuna uvAca / tataH prAyAmahaM tena syandanena virAjatA / kRtAstramabhivizvastamatha mAM harivAhanaH / yenAjayadevapatirbaliM vairocaniM purA // 15 saMspRzya mUrdhni pANibhyAmidaM vacanamabravIt // 1 tato devAH sarva eva tena ghoSeNa bodhitAH / na tvamadya yudhA jetuM zakyaH suragaNairapi / manvAnA devarAjaM mAM samAjagmurvizAM pate / kiM punarmAnuSe loke mAnuSairakRtAtmabhiH / dRSTvA ca mAmapRcchanta kiM kariSyasi phalguna / / 16 - 612
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 165. 17] AraNyakaparva [3. 166. 20 tAnabruvaM yathAbhUtamidaM kartAsmi sNyuge| vAyuzca ghUrNate bhImastadadbhutamivAbhavat // 5 nivAtakavacAnAM tu prasthitaM mAM vadhaiSiNam / tamatItya mahAvegaM sarvAmbhonidhimuttamam / nibodhata mahAbhAgAH zivaM cAzAsta me'nghaaH||17 apazyaM dAnavAkIrNaM tadaityapuramantikAt // 6 tuSTuvumA prasannAste yathA devaM puraMdaram / tatraiva mAtalistUrNaM nipatya pRthivItale / rathenAnena maghavA jitavAJjhambaraM yudhi / nAdayanrathaghoSeNa tatpuraM samupAdravat // 7 namuciM balavRtrau ca prahlAdanarakAvapi // 18 rathaghoSaM tu taM zrutvA stanayitnorivAmbare / bahUni ca sahasrANi prayutAnyarbudAni ca / manvAnA devarAjaM mAM saMvignA dAnavAbhavan // 8 rathenAnena daityAnAM jitavAnmaghavAnyudhi // 19 sarve saMbhrAntamanasaH zaracApadharAH sthitaaH| tvamapyetena kaunteya nivAtakavacAraNe / tathA shuulaasiprshugdaamuslpaannyH|| 9 vijetA yudhi vikramya pureva maghavAnvazI // 20 tato dvArANi piddhurdaanvaastrstcetsH| ayaM ca zaGkhapravaro yena jetAsi dAnavAn / saMvidhAya pure rakSAM na sma kazcana dRzyate // 10 anena vijitA lokAH zakreNApi mahAtmanA // 21 tataH zaGkhamupAdAya devadattaM mahAsvanam / pradIyamAnaM devaistu devadattaM jalodbhavam / puramAsuramAzliSya prAdhamaM taM zanairaham // 11 / pratyagRhaM jayAyainaM stUyamAnastadAmaraiH / / 22 sa tu zabdo divaM stabdhvA pratizabdamajIjanat / sa zaGkhI kavacI bANI pragRhItazarAsanaH / vitresuzca nililyuzca bhUtAni sumahAnyapi // 12 dAnavAlayamatyugraM prayAto'smi yuyutsyaa|| 23 tato nivAtakavacAH sarva eva samantataH / / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi daMzitA vividhaistrANairvividhAyudhapANayaH / / 13 . __ paJcaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 165 // Ayasaizca mahAzUlairgadAbhirmusalairapi / paTTizaiH karavAlaizca rathacakraizca bhArata // 14 arjuna uvAca / zataghnIbhirbhuzuNDIbhiH khaGgaizcitraiH svalaMkRtaiH / tato'haM stUyamAnastu tatra tatra maharSibhiH / pragRhItairditeH putrAH prAdurAsansahasrazaH // 15 apazyamudadhiM bhImamapAMpatimathAvyayam // 1 tato vicArya bahudhA rathamArgeSu tAnhayAna / phenavatyaH prakIrNAzca saMhatAzca smucchritaaH| prAcodayatsame deze mAtalirbharatarSabha // 16 . UrmayazcAtra dRzyante calanta iva prvtaaH| tena teSAM praNunnAnAmAzutvAcchIghragAminAm / nAvaH sahasrazastatra ratnapUrNAH samantataH // 2 nAnvapazyaM tadA kiMcittanme'dbhutamivAbhavat // 17 timigilAH kacchapAzca tathA timitimigilaaH| tataste dAnavAstatra yodhavAtAnyanekazaH / makarAzcAtra dRzyante jale mamA ivAdrayaH // 3 vikRtasvararUpANi bhRzaM sarvANyacodayan // 18. zaGkhAnAM ca sahasrANi magnAnyapsu samantataH / tena zabdena mahatA samudre prvtopmaaH| dRzyante sma yathA rAtrau taaraastnvbhrsNvRtaaH|| 4 Aplavanta gataiH sattvaimatsyAH zatasahasrazaH // 19 tathA sahasrazastatra ratnasaMghAH plvntyut| tato vegena mahatA dAnavA mAmupAdravan / -613 -
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 166. 20 ] mahAbhArate [ 3. 167. 24 vimuzcantaH zitAnbANAJzatazo'tha sahasrazaH // 20 mama bANanipAtaizca hatAste zatazo'surAH // 9 . sa saMprahArastumulasteSAM mama ca bhArata / gatAsavastathA cAnye prgRhiitshraasnaaH| avartata mahAghoro nivAtakavacAntakaH // 21 hatasArathayastatra vyakRSyanta turaMgamaiH // 10 tato devarSayazcaiva dAnavarSigaNAzca ye| te dizo vidizaH sarvAH pratirudhya prahAriNaH / brahmarSayazca siddhAzca samAjagmurmahAmRdhe // 22 nighnanti vividhaiH zastraistato me vyathitaM manaH // 11 te vai mAmanurUpAbhirmadhurAbhirjayaiSiNaH / tato'haM mAtalervIryamapazyaM paramAdbhutam / astuvanmunayo vAgbhiryathendraM tArakAmaye // 23 azvAMstathA vegavato yadayatnAdadhArayat // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tato'haM laghubhizcitrairaGgastAnasurAraNe / SaSaSTayadhikazatatamo'dhyAyaH // 166 // sAyudhAnacchinaM rAjazatazo'tha shsrshH|| 13 167 evaM me caratastatra sarvayatnena zatruhan / arjuna uvAca / prItimAnabhavadvIro mAtaliH zakrasArathiH // 14 tato nivAtakavacAH sarve vegena bhArata / vadhyamAnAstataste tu hayaistena rathena c| abhyadravanmA sahitAH pragRhItAyudhA raNe // 1 agamanprakSayaM kecinnyavartanta tathApare // 15 Acchidya rathapanthAnamutkrozanto mahArathAH / spardhamAnA ivAsmAbhirnivAtakavacA rnne|' AvRtya sarvataste mAM zaravarSairavAkiran // 2 zaravaSairmahadbhirmA samantAtpratyavArayan // 16 tato'pare mahAvIryAH shuulpttttishpaannyH| tato'haM laghubhizcitraibrahmAstraparimazritaiH / zUlAni ca bhuzuNDIzca mumucurdAnavA mayi / / 3 vyadharma sAyakairAzu zatazo'tha sahasrazaH // 17 tacchUlavarSa sumahadgadAzaktisamAkulam / tataH saMpIDyamAnAste krodhAviSTA mahAsurAH / anizaM sRjyamAnaM tairapatanmadrathopari // 4 apIDayanmAM sahitAH zarazUlAsivRSTibhiH // 18 anye mAmabhyadhAvanta nivAtakavacA yudhi / tato'hamastramAtiSThaM paramaM tigmatejasam / zitazastrAyudhA raudrAH kAlarUpAH prahAriNaH // 5 dayitaM devarAjasya mAdhavaM nAma bhArata // 19 tAnahaM vividhairbANairvegavadbhirajihmagaiH / tataH khaDgAMtrizUlAMzca tomarAMzca shsrshH| gANDIvamuktairabhyannamekaikaM dshbhirmdhe| atravIryeNa zatadhA taimuktAnahamacchinam // 20 te kRtA vimukhAH sarve matprayuktaiH shilaashitaiH||6 chittvA praharaNAnyeSAM tatastAnapi sarvazaH / tato mAtalinA tUrNaM hayAste sNprcoditaaH| pratyavidhyamahaM roSAddazabhirdazabhiH zaraiH // 21 rathamArgAnbahUMstatra vicesarvAtaraMhasaH / gANDIvAddhi tadA saMkhye yathA bhramarapatayaH / susaMyatA mAtalinA prAmananta diteH sutAn // 7 niSpatanti tathA bANAstanmAtalirapUjayat // 22 zataM zatAste harayastasminyuktA mhaarthe| teSAmapi tu bANAste bahutvAcchalabhA iv| tadA mAtalinA yattA vyacarannalpakA iva // 8 avAkiranmAM balavattAnahaM vyadhamaM zaraiH // 23 teSAM caraNapAtena rathanemisvanena ca / vadhyamAnAstataste tu nivAtakavacAH punaH / -614
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 167. 24] AraNyakaparva [3. 168. 24 168 zaravarSairmahadbhirmA samantAtparyavArayan // 24. mumucurdAnavA mAyAmagniM vAyuM ca mAnada / / 9 / zaravegAnnihatyAhamastraiH zaravighAtibhiH / tato'hamAgniM vyadhamaM salilAstreNa sarvazaH / jvaladbhiH paramaiH zIstAnavidhyaM sahasrazaH // 25 zailena ca mahAstreNa vAyorvegamadhArayam // 10 teSAM chinnAni gAtrANi visRjanti sma zoNitam / tasyAM pratihatAyAM tu dAnavA yuddhadurmadAH / prAvRSIvAtivRSTAni zRGgANIva dharAbhRtAm // 26 prAkurvanvividhA mAyA yaugapadyena bhArata // 11 indrAzanisamaspazairvegavadbhirajihmagaiH / tato varSa prAdurabhUtsumahallomaharSaNam / madvANairvadhyamAnAste samudvignAH sma dAnavAH // 27 astrANAM ghorarUpANAmagneyostathAzmanAm / / 12 zatadhA bhinnadehAtrAH kSINapraharaNaujasaH / sA tu mAyAmayI vRSTiH pIDayAmAsa mAM yudhi / tato nivAtakavacA mAmayudhyanta maayyaa.|| 28 atha ghoraM tamastIvra prAdurAsItsamantataH // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tamasA saMvRte loke ghoreNa paruSeNa ca / sptssssttydhikshttmo'dhyaayH||167|| turagA vimukhAzcAsanprAskhalaccApi mAtaliH // 14 hastAddhiraNmayazcAsya pratodaH prApatadbhuvi / arjuna uvaac| asakRccAha mAM bhItaH kkAsIti bharatarSabha // 15 tato'zmavarSa sumahatprAdurAsItsamantataH / mAM ca bhIrAvizattIvrA tasminvigatacetasi / maMgamAtrairmahAghorai stanmAM dRDhamapIDayat // 1 sa ca mAM vigatajJAnaH saMtrasta idamabravIt // 16 tadahaM vajrasaMkAzaiH zarairindrAstracoditaiH / surANAmasurANAM ca saMgrAmaH sumahAnabhUt / acUrNayaM vegavadbhiH shtdhaikaikmaahve||2 amRtArthe purA pArtha sa ca dRSTo mayAnagha // 17 cUrNyamAne'zmavarSe tu pAvakaH samajAyata / zambarasya vadhe cApi saMgrAmaH sumahAnabhUt / tatrAzmacUrNamapatatpAvakaprakarA iva // 3 sArathyaM devarAjasya tatrApi kRtavAnaham // 18 tato'zmavarSe nihate jalavarSa mahattaram / tathaiva vRtrasya vadhe saMgRhItA hayA myaa| dhArAbhirakSamAtrAbhiH prAdurAsInmamAntike / / 4 / / vairocanermayA yuddhaM dRSTaM cApi sudAruNam // 19 nabhasaH pracyutA dhArAstigmavIryAH sahasrazaH / ete mayA mahAghorAH saMgrAmAH paryupAsitAH / AvRNvansarvato vyoma dizazcopadizastathA // 5 na cApi vigatajJAno bhUtapUrvo'smi pANDava // 20 dhArANAM ca nipAtena vAyorvispharjitena c| pitAmahena saMhAraH prajAnAM vihito dhruvam / garjitena ca daityAnAM na prAjJAyata kiMcana / / 6 na hi yuddhamidaM yuktamanyatra jagataH kSayAt // 21 dhArA divi ca saMbaddhA vasudhAyAM ca srvshH|| tasya tadvacanaM zrutvA saMstabhyAtmAnamAtmanA / vyAmohayanta mAM tatra nipatantyo'nizaM bhuvi // 7 mohayiSyandAnavAnAmahaM mAyAmayaM balam // 22 tatropadiSTamindreNa divyamastraM vizoSaNam / abruvaM mAtaliM bhItaM pazya me bhujayorbalam / dIptaM prAhiNavaM ghoramazuSyattena tajjalam // 8 / astrANAM ca prabhAva me dhanuSo gANDivasya ca // 23 hate'zmavarSe tu mayA jalavarSe ca zoSite / adyAstramAyayaiteSAM mAyAmetAM sudAruNAm / -615
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 168. 24 ] mahAbhArate [ 3. 169. 22 vinihanmi tamazcoyaM mA bhaiH sUta sthiro bhava // 24 / adRzyA hmabhyavartanta visRjantaH ziloccayAn // 7 evamuktvAhamasajamastramAyAM narAdhipa / antarbhUmigatAzcAnye hayAnAM caraNAnyatha / mohanI sarvazatrUNAM hitAya tridivaukasAm // 25 nyagRhandAnavA ghorA rathacakre ca bhArata // 8 pIDyamAnAsu mAyAsu tAsu tAsvasurezvarAH / vinigRhya harInazvArathaM ca mama yudhyataH / punarbahuvidhA mAyAH prAkurvannamitaujasaH // 26 sarvato mAmacinvanta sarathaM dharaNIdharaiH // 9 . punaH prakAzamabhavattamasA prasyate punH| parvatairupacIyadbhiH ptmaanaistthaapraiH| . vrajatyadarzanaM lokaH punarapsu nimajjati // 27 sa dezo yatra vartAma guheva samapadyata / / 10 susaMgRhItairharibhiH prakAze sati mAtaliH / parvatezchAdyamAno'haM nigRhItaizca vAjibhiH / vyacaratsyandanAgryeNa saMgrAme lomaharSaNe // 28 agacchaM paramAmAti~ mAtalistadalakSayat // 11 tataH paryapatannumA nivAtakavacA myi| lakSayitvA tu mAM bhItamidaM vacanamabravIt / . tAnahaM vivaraM dRSTvA prAhiNvaM yamasAdanam // 29 arjunArjuna mA bhaistvaM vanamanamudIraya // 12 vartamAne tathA yuddhe nivAtakavacAntake / tato'haM tasya tadvAkyaM zrutvA vanamudIrayam / nApazyaM sahasA sarvAndAnavAnmAyayAvRtAn // 30 devarAjasya dayitaM vajramasraM narAdhipa // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi acalaM sthAnamAsAdya gANDIvamanumanya ca / assttssssttydhikshttmo'dhyaayH||168|| amuJcaM vanasaMsparzAnAyasAnnizitAzarAn // 14 tato mAyAzca tAH sarvA nivAtakavAMzca tAn / arjuna uvAca / te vacoditA bANA vajrabhUtAH samAvizan // 15 adRzyamAnAste daityA yodhayanti sma mAyayA / te vanavegAbhihatA dAnavAH parvatopamAH / adRzyAnatravIryeNa tAnapyahamayodhayam // 1 itaretaramAzliSya nyapatanpRthivItale // 16 gANDIvamuktA vizikhAH smygstrprcoditaaH| antarbhUmau tu ye'gRhandAnavA rathavAjinaH / acchindannuttamAGgAni yatra yatra sma te'bhavan // 2 anupravizya tAnbANAH prAhiNvanyamasAdanam / / 17 tato nivAtakavacA vadhyamAnA mayA yudhi / hatairnivAtakavacairnirastaiH parvatopamaiH / saMhRtya mAyAM sahasA prAvizanpuramAtmanaH // 3 samAcchAdyata dezaH sa vikIrNairiva prvtaiH|| 18 vyapayAteSu daityeSu prAdurbhUte ca darzane / na hayAnAM kSatiH kAcinna rathasya na mAtaleH / apazyaM dAnavAMstatra hatAzatasahasrazaH // 4 mama cAdRzyata tadA tadadbhutamivAbhavat / / 19 viniSpiSTAni tatraiSAM zasrANyAbharaNAni ca / / tato mAM prahasanarAjanmAtaliH pratyabhASata / kUTazaH sma pradRzyante gAtrANi kavacAni ca // 5 / naitadarjuna deveSu tvayi vIrya yadIkSyate // 20 hayAnAM nAntaraM hyAsItpadAdvicalituM padam / hateSvasurasaMgheSu dArAsteSAM tu sarvazaH / utpatya sahasA tasthurantarikSagamAstataH // 6 prAkrozannagare tasminyathA zaradi lakSmaNAH / / 21 tato nivAtakavacA vyoma saMchAdya kevalam / / tato mAtalinA sArdhamahaM tatpuramabhyayAm / - 616 -
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 169. 22 ] AraNyakaparva [3. 170. 10 trAsayanrathaghoSeNa nivAtakavacastriyaH // 22 punarmAtalinA sArdhamagacchaM devasadma tat // 35 tAndRSTvA dazasAhasrAnmayUrasadRzAnhayAn / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ekonspttydhikshttmo'dhyaayH|| 169 // rathaM ca ravisaMkAzaM prAdravangaNazaH striyaH // 23 tAbhirAbharaNaiH zabdatrAsitAbhiH samIritaH / 170 zilAnAmiva zaileSu patantInAmabhUttadA // 24 arjuna uvaac| vitrastA daityanAryastAH svAni vezmAnyathAvizan / nivartamAnena mayA mahadRSTaM tato'param / bahuratnavicitrANi zAtakumbhamayAni ca // 25 puraM kAmacaraM divyaM pAvakArkasamaprabham // 1 drumai ratnamayaizcitrairbhAsvaraizca patatribhiH / tadadbhutAkAramahaM dRSTvA nagaramuttamam / paulomaiH kAlakeyaizca nityahRSTairadhiSThitam // 2 viziSTaM devanagarAdapRcchaM mAtaliM tataH // 26 gopurATTAlakopetaM caturiM durAsadam / idamevaMvidhaM kasmAddevatA nAvizantyuta / sarvaratnamayaM divyamadbhutopamadarzanam / puraMdarapurAddhIdaM viziSTamiti lakSaye // 27 drumaiH puSpaphalopetairdivyaratnamayairvRtam // 3 mAtaliruvAca / tathA patatribhirdivyairupetaM sumanoharaiH / AsIdidaM purA pArtha devarAjasya naH puram / asurairnityamuditaiH zUlarTimusalAyudhaiH / tato nivAtakavacairitaH pracyAvitAH surAH // 28 cApamudgarahastaizca sragvibhiH sarvato vRtam // 4 tapastatvA mahattIvra prasAdya ca pitAmaham / tadahaM prekSya daityAnAM puramadbhutadarzanam / idaM vRtaM nivAsAya devebhyazcAbhayaM yudhi // 29 apRcchaM mAtaliM rAjankimidaM dRzyateti vai // 5 tataH zakreNa bhagavAnsvayaMbhUrabhicoditaH / mAtaliruvAca / vidhattAM bhagavAnaatyAtmano hitakAmyayA // 30 / pulomA nAma daiteyI kAlakA ca mhaasurii| . tata ukto bhagavatA diSTamatreti vAsavaH / divyaM varSasahasraM te ceratuH paramaM tapaH / bhavitAntastvamevaiSAM dehenAnyena vRtrahan // 31 tapaso'nte tatastAbhyAM svayaMbhUradadAdvaram // 6 tataH eSAM vadhArthAya zakro'srANi dadau tava / agRhItAM varaM te tu sutAnAmalpaduHkhatAm / na hi zakyAH surairhantuM ya ete nihatAstvayA // 32 avadhyatAM ca rAjendra surarAkSasapannagaiH // 7 ramaNIyaM puraM cedaM khacaraM sukRtaprabham / kAlasya pariNAmena tatastvamiha bhArata / sarvaratnaiH samuditaM durdharSamamarairapi / eSAmantakaraH prAptastattvayA ca kRtaM tathA // 33 sayakSagandharvagaNaiH pannagAsurarAkSasaH // 8 dAnavAnAM vinAzArthaM mahAstrANAM mahadbalam / sarvakAmaguNopetaM vItazokamanAmayam / prAhitastvaM mahendreNa puruSendra taduttamam // 34 brahmaNA bharatazreSTha kAlakeyakRte kRtam // 9 . arjuna uvAca / tadetatkhacaraM divyaM caratyamaravarjitam / tataH pravizya nagaraM dAnavAMzca nihatya tAn / paulomAdhyuSitaM vIra kAlakeyaizca dAnavaiH // 10 ma. bhA. 78 -817 -
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 170. 11] mahAbhArate [ 3. 170. 39 hiraNyapuramityetatkhyAyate nagaraM mahat / amarAvatisaMkAzaM puraM kAmagamaM tu tat / rakSitaM kAlakeyaizca paulomaizca mahAsuraiH // 11 ahamastrairbahuvidhaiH pratyagRhaM narAdhipa // 25 ta ete muditA nityamavadhyAH srvdaivtaiH|| tato'haM zarajAlena divyAstramuditena ca / nivasantyatra rAjendra gatodvegA nirutsukAH / nyagRhaM saha daiteyaistatpuraM bharatarSabha / / 26 mAnuSo mRtyureteSAM nirdiSTo brahmaNA purA // 12 vikSataM cAyasairbANairmatprayuktairajihmagaiH / arjuna uvaac| mahImabhyapatadrAjanprabhagnaM puramAsuram // 27. surAsurairavadhyAMstAnahaM jJAtvA tataH prbho| te vadhyamAnA madvANairvanavegairayasmayaiH / abruvaM mAtaliM hRSTo yAhyetatpuramaJjasA // 13 paryabhramanta vai rAjannasurAH kAlacoditAH // 28 tridazezadviSo yAvatkSayamastrairnayAmyaham / tato mAtalirapyAzu purastAnipatanniva / na kathaMciddhi me pApA na vadhyA ye suradviSaH // 14 mahImavAtaratkSipraM rathenAdityavarcasA // 29. uvAha mAM tataH zIghraM hiraNyapuramantikAt / tato rathasahasrANi SaSTisteSAmamarSiNAm / rathena tena divyena hariyuktena mAtaliH // 15 yuyutsUnAM mayA sAdhaM paryavartanta bhArata // 30 te mAmAlakSya daiteyA vicitraabhrnnaambraaH| tAnahaM nizitairbANairvyadhamaM gArdhavAjitaiH / samutpeturmahAvegA rathAnAsthAya daMzitAH // 16 . te yuddhe saMnyavartanta samudrasya yathormayaH // 31 / ' tato nAlIkanArAcairbhallazaktyaSTitomaraiH / neme zakyA mAnuSeNa yuddheneti pracintya vai / / abhyanandAnavendrA mAM kruddhAstIvraparAkramAH // 17 tato'hamAnupUryeNa sarvANyatrANyayojayam // 32 tadahaM cAstravarSeNa mahatA pratyavArayam / tatastAni sahasrANi rathAnAM citrayodhinAm / zastravarSa mahadrAjanvidyAbalamupAzritaH // 18 astrANi mama divyAni pratyanazanakairiva // 33 vyAmohayaM ca tAnsarvAnrathamArgezvararaNe / rathamArgAnvicitrAMste vicaranto mahArathAH / te'nyonyamabhisaMmUDhAH pAtayanti sma dAnavAH // 19 pratyadRzyanta saMgrAme zatazo'tha sahasrazaH // 34 teSAmahaM vimUDhAnAmanyonyamabhidhAvatAm / vicitramukuTApIDA vicitrkvcdhvjaaH| zirAMsi vizikhairdIptairvyaharaM zatasaMghazaH // 20 vicitrAbharaNAzcaiva nandayantIva me manaH // 35 . te vadhyamAnA daiteyAH puramAsthAya tatpunaH / ahaM tu zaravarSestAnastrapramuditai raNe / khamutpetuH sanagarA mAyAmAsthAya dAnavIm // 21 nAzaknuvaM pIDayituM te tu mAM paryapIDayan // 36 tato'haM zaravarSeNa mahatA pratyavArayam / taiH pIDyamAno bahubhiH kRtAkhaiH kuzalaiyudhi / mArgamAvRtya daityAnAM gatiM caiSAmavArayam // 22 vyathito'smi mahAyuddhe bhayaM cAgAnmahanmama // 37 tatpuraM khacaraM divyaM kAmagaM divyavarcasam / tato'haM devadevAya rudrAya praNato raNe / daiteyairvaradAnena dhAryate sma yathAsukham // 23 svasti bhUtebhya ityuktvA mahAstraM samayojayam / antabhUmau nipatitaM punarUcaM pratiSThate / yattadraudramiti khyAtaM sarvAmitravinAzanam // 38 punastiryakprayAtyAzu punarapsu nimajjati // 24 / tato'pazyaM trizirasaM puruSaM navalocanam / - 618 -
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 170. 39 ] AraNyakaparva [3. 170. 66 trimukhaM SaDbhujaM dIptamarkajvalanamUrdhajam / tadasahyaM kRtaM karma devairapi durAsadam / . lelihAnairmahAnAgaiH kRtazIrSamamitrahan // 39 dRSTvA mAM pUjayAmAsa mAtaliH zakrasArathiH / / 52 vibhIstatastadatraM tu ghoraM raudraM sanAtanam / uvAca cedaM vacanaM prIyamANaH kRtaanyjliH| .. dRSTvA gANDIvasaMyogamAnIya bharatarSabha // 40 surAsurairasahyaM hi karma yatsAdhitaM tvayA / namaskRtvA trinetrAya shrvaayaamittejse| na hyetatsaMyuge kartumapi zaktaH surezvaraH // 53 . muktavAndAnavendrANAM parAbhAvAya bhArata // 41 surAsurairavadhyaM hi purametatkhagaM mahat / muktamAtre tatastasminrUpANyAsansahasrazaH / tvayA vimathitaM vIra svavIryAstratapobalAt / / 54 sRgANAmatha siMhAnAM vyAghrANAM ca vizAM pte| vidhvaste'tha pure tasmindAnaveSu hateSu ca / RkSANAM mahiSANAM ca pannagAnAM tathA gvaam||42 vinadantyaH striyaH sarvA nisspeturngraabhiH|| 55 gajAnAM sRmarANAM ca zarabhANAM ca sarvazaH / . prakIrNakezyo vyathitAH kurarya iva duHkhitAH / RSabhANAM varAhANAM mArjArANAM tathaiva ca / petuH putrAnpitRnbhrAtRzocamAnA mahItale // 56 zAlAvRkANAM pretAnAM bhuruNDAnAM ca sarvazaH // 43 rudantyo dInakaNThyastA vinadantyo hteshvraaH| gRdhrANAM garuDAnAM ca makarANAM tathaiva ca / urAMsi pANibhinantyaH prasastasragvibhUSaNAH // 57 pizAcAnAM sayakSANAM tathaiva ca suradviSAm // 44 tacchokayuktamazrIkaM duHkhadainyasamAhatam / guhyakAnAM ca saMgrAme nairRtAnAM tathaiva ca / na babhau dAnavapuraM hatatviTkaM hatezvaram / / 58 ; jhaSANAM gajavaktrANAmulUkAnAM tathaiva ca // 45 gandharvanagarAkAraM hatanAgamiva hrdm| .. mInakUrmasamUhAnAM nAnAzastrAsipANinAm / zuSkavRkSamivAraNyamadRzyamabhavatpuram // 59 tathaiva yAtudhAnAnAM gadAmudradhAriNAm // 46 mAM tu saMhRSTamanasaM kSipraM mAtalirAnayat / / etaizcAnyaizca bhubhirnaanaaruupdhraistthaa| devarAjasya bhavanaM kRtakarmANamAhavAt // 60 .. sarvamAsIjagadvayAptaM tasminnastre visarjite / / 47 hiraNyapuramArujya nihatya ca mahAsurAn / trizirobhizcaturdaSTraizcaturAsyaizcaturbhujaiH / nivAtakavacAMzcaiva tato'haM zakramAgamam // 61 : anekarUpasaMyuktairmIsamedovasAzibhiH / mama karma ca devendraM mAtalivistareNa tat / / abhIkSNaM vadhyamAnAste dAnavA ye samAgatAH // 48 sarvaM vizrAvayAmAsa yathAbhUtaM mahAdyute / / 62 arkajvalanatejobhirvaghrAzanisamaprabhaiH / hiraNyapuraghAtaM ca mAyAnAM ca nivAraNam / adrisAramayaizcAnyairbANairarividAraNaiH / nivAtakavacAnAM ca vadhaM saMkhye mahaujasAm // 63 nyahanaM dAnavAnsarvAnmuhUrtenaiva bhArata // 49 tacchrutvA bhagavAnprItaH sahasrAkSaH purNdrH| gANDIvAstrapraNunnAMstAngatAsUnnabhasabhyutAn / marudbhiH sahitaH zrImAnsAdhu saadhvitythaabrviit||64 dRSTvAhaM prANamaM bhUyastripuranAya vedhase // 50 tato mAM devarAjo vai samAzvAsya punaH punaH / .' tathA raudrAstraniSpiSTAndivyAbharaNabhUSitAn / abravIdvibudhaiH sArdhamidaM sumadhuraM vacaH // 65 nizAmya paramaM harSamagamaddevasArathiH // 51 atidevAsuraM karma kRtametattvayA rnne| / - 619 -
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 170. 66 ] mahAbhArate [ 8. 172.4 gurvarthazca mahAnpArtha kRtaH zatrUnnatA mama // 66 gandhamAdanamAsAdya parvatasyAsya mUrdhani // 10 evameva sadA bhAvyaM sthireNAjau dhanaMjaya / yudhiSThira uvAca / asaMmUDhena cAstrANAM kartavyaM pratipAdanam // 67 diSTayA dhanaMjayAstrANi tvayA prAptAni bhaart| aviSahyo raNe hi tvaM devadAnavarAkSasaiH / diSTayA cArAdhito rAjA devAnAmIzvaraH prabhuH // 11 sayakSAsuragandharvaiH sapakSigaNapannagaiH // 68 diSTayA ca bhagavAnsthANurdevyA saha paraMtapa / " vasudhAM cApi kaunteya tvadvAhubalanirjitAm / sAkSAdRSTaH suyuddhena toSitazca tvayAnagha / 12 . pAlayiSyati dharmAtmA kuntIputro yudhiSThiraH // 69 diSTayA ca lokapAlaistvaM sameto bharatarSabha / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi diSTayA vardhAmahe sarve diSTyAsi punarAgataH // 13 saptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 170 // adya kRtsnAmimAM devIM vijitAM puramAlinIm / 171 . manye ca dhRtarASTrasya putrAnapi vazIkRtAn // 14 arjuna uvAca / tAni tvicchAmi te draSTuM divyAnyastrANi bhArata / tato mAmabhivizvastaM saMrUDhazaravikSatam / yaistathA vIryavantaste nivAtakavacA hatAH // 15 devarAjo'nugRhyedaM kAle vacanamabravIt // 1 arjuna uvAca / divyAnyastrANi sarvANi tvayi tiSThanti bhaart| zvaH prabhAte bhavAndraSTA divyAnyastrANi sarvazaH / na svAbhibhavituM zakto mAnuSo bhuvi kazcana // 2 nivAtakavacA ghorA yairmayA vinipAtitAH // 16 bhISmo droNaH kRpaH karNaH zakuniH saha rAjabhiH / vaizaMpAyana uvaac| saMgrAmasthasya te putra kalAM nArhanti SoDazIm // 3 evamAgamanaM tatra kathayitvA dhanaMjayaH / idaM ca me tanutrANaM praaycchnmghvaanprbhuH| bhrAtRbhiH sahitaH sarvaM rajanI tAmuvAsa ha // 17 abhedyaM kavacaM divyaM srajaM caiva hiraNmayIm // 4 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi devadattaM ca me zaGkha devaH prAdAnmahAravam / ekasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 171 // divyaM cedaM kirITaM me svayamindro yuyoja ha // 5 172 tato divyAni vastrANi divyAnyAbharaNAni ca / vaizaMpAyana uvaac| prAdAcchako mamaitAni rucirANi bRhanti ca // 6 tasyAM rajanyAM vyuSTAyAM dharmarAjo yudhiSThiraH / evaM saMpUjitastatra sukhamasmyuSito nRpa / utthAyAvazyakAryANi kRtavAnbhrAtRbhiH saha // 1 indrasya bhavane puNye gandharvazizubhiH saha // 7 tataH saMcodayAmAsa so'rjunaM bhrAtRnandanam / tato mAmabravIcchakraH prItimAnamaraiH saha / darzayAstrANi kaunteya yairjitA dAnavAstvayA // 2 samayo'rjuna gantuM te bhrAtaro hi smaranti te // 8 tato dhanaMjayo rAjandevairdattAni pANDavaH / evamindrasya bhavane paJca varSANi bhArata / astrANi tAni divyAni darzayAmAsa bhArata // 3 uSitAni mayA rAjansmaratA dyUtajaM kalim // 9 / yathAnyAyaM mahAtejAH zaucaM paramamAsthitaH / tato bhavantamadrAkSaM bhrAtRbhiH parivAritam / | girikUbaraM pAdapAGgaM zubhaveNu triveNukam / -620 -
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 172.4] AraNyakaparva [ 3. 178.2 pArthivaM rathamAsthAya zobhamAno dhanaMjayaH // 4 prayoge sumahAndoSo hyastrANAM kurunandana // 19 tataH sudaMzitastena kavacena suvrcsaa| etAni rakSyamANAni dhanaMjaya yathAgamam / / dhanurAdAya gANDIvaM devadattaM ca vArijam // 5 balavanti sukhArhANi bhaviSyanti na saMzayaH // 20 zozubhyamAnaH kaunteya AnupUrvyAnmahAbhujaH / arakSyamANAnyetAni trailokyasyApi pANDava / astrANi tAni divyAni darzanAyopacakrame // 6 bhavanti sma vinAzAya maivaM bhUyaH kRthAH kcit||21 atha prayokSyamANena divyAnyastrANi tena vai| ajAtazatro tvaM caiva drakSyase tAni sNyuge| samAkrAntA mahI padbhyAM samakampata sdrumaa||7 yojyamAnAni pArthena dviSatAmavamardane // 22 kSubhitAH saritazcaiva tathaiva ca mhoddhiH| nivAryAtha tataH pArthaM sarve devA yathAgatam / zailAzcApi vyazIryanta na vavau ca samIraNaH // 8 jagmuranye ca ye tatra samAjagmurnararSabha // 23 na babhAse sahasrAMzunai jajvAla ca pAvakaH / teSu sarveSu kauravya pratiyAteSu pANDavAH / na vedAH pratibhAnti sma dvijAtInAM kathaMcana // 9 tasminneva vane hRSTAsta USuH saha kRSNayA // 24 antarbhamigatA ye ca prANino jnmejy|| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pIDyamAnAH samutthAya pANDavaM paryavArayan // 10 dvispttydhikshttmodhyaayH|| 172 // vepamAnAH prAJjalayaste sarve pihitAnanAH / / samAptaM yakSayuddhaparva // dahyamAnAstadAspaistairyAcanti sma dhanaMjayam // 11 173 tato brahmarSayazcaiva siddhAzcaiva surarSayaH / ___janamejaya uvAca / jaGgamAni ca bhUtAni sarvANyevAvatasthire // 12 tasminkRtAstre rathinAM pradhAne rAjarSayazca pravarAstathaiva ca divauksH|| pratyAgate bhvnaadvRtrhntuH| yakSarAkSasagandharvAstathaiva ca patatriNaH // 13 ataH paraM kimakurvanta pArthAH tataH pitAmahazcaiva lokapAlAzca sarvazaH / sametya zUreNa dhanaMjayena // 1 bhagavAMzca mahAdevaH sagaNo'bhyAyayau tadA // 14 . vaizaMpAyana uvAca / tato vAyumahArAja divyairmAlyaiH sugandhibhiH / vaneSu teSveva tu te narendrAH abhitaH pANDavAMzcitrairavacakre samantataH // 15 * sahArjunenendrasamena viiraaH| jaguzca gAthA vividhA gandharvAH suracoditAH / tasmiMzca zailapravare suramye nanUtuH saMghazazcaiva rAjannapsarasAM gaNAH // 16 dhanezvarAkrIDagatA vijaguH // 2 . tasmiMstu tumule kAle nAradaH suracoditaH / / vezmAni tAnyapratimAni pazyaAgamyAha vacaH pArthaM zravaNIyamidaM nRpa // 17 krIDAzca naanaadrumsNnikrssaaH| arjunArjuna mA yujhva divyAnyastrANi bhArata / cacAra dhanvI bahudhA narendraH naitAni niradhiSThAne prayujyante kadAcana // 18 / so'streSu yattaH satataM kirITI // 3 adhiSThAne na vAnAtaH prayuJjIta kadAcana / avApya vAsaM naradevaputrAH - 621 -
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 173. 4] mahAbhArate [ 3. 173. 18 prasAdajaM vaizravaNasya rAjJaH / .. zakyo vihantuM naradeva zokaH // 11 na prANinAM te spRhayanti rAja kIrtizca te bhArata puNyagandhA , zivazca kAlaH sa babhUva teSAm // 4 . .. nazyeta lokeSu carAcareSu / sametya pArthena yathaikarAtra tatprApya rAjyaM kurupuMgavAnAM ... mUSuH samAstatra tadA catasraH / zakyaM mahatprAptumatha kriyAzca // 12 pUrvAzca SaT tA daza pANDavAnAM idaM tu zakyaM satataM narendra zivA babhUvurvasatAM vaneSu // 5 ... ___prAptuM tvayA yallabhase kuberAt / tato'bravIdvAyusutastarasvI kuruSva buddhiM dviSatAM vadhAya - jiSNuzca raajaanmupopvishy| kRtAgasAM bhArata nigrahe ca // 13 yamau ca vIrau surarAjakalpA tejastavograM na saheta rAja- vekAntamAsthAya hitaM priyaM ca // 6 : sametya sAkSAdapi vajrapANiH / tava pratijJAM kururAja satyAM . na hi vyathAM jAtu kariSyatastau . cikIrSamANAstvadanu priyaM c| . sametya devairapi dharmarAja // 14 tato'nugacchAma vanAnyapAsya . tvadarthasiddhyarthamabhipravRttI suyodhanaM sAnucaraM nihantum // 7 suparNaketuzca zinezca nptaa| ekAdazaM varSamidaM vasAmaH yathaiva kRSNo'pratimo balena suyodhanenAttasukhAH sukhaarhaaH| - tathaiva rAjansa zinipravIraH // 15 taM vazcayitvAdhamabuddhizIla tavArthasiddhyarthamabhipravRttau majJAtavAsaM sukhamApnuyAmaH // 8 .. yathaiva kRSNaH saha yAdavaistaiH / tavAjJayA pArthiva nirvizaGkA : tathaiva cAvAM naradevavarya vihAya mAnaM vicaranvanAni / - yamau ca vIrau kRtinau pryoge| samIpavAsena vilobhitAste tvadarthayogaprabhavapradhAnAH jJAsyanti nAsmAnapakRSTadezAn // 9 . samaM kariSyAma parAnsametya // 16 saMvatsaraM taM tu vihRtya gUDhaM tatastadAjJAya mataM mahAtmA narAdhamaM taM sukhmuddhrem| teSAM sa dharmasya suto variSThaH / niryAtya vairaM saphalaM sapuSpaM pradakSiNaM vaizravaNAdhivAsaM tasmai narendrAdhamapUruSAya // 10 __ cakAra dharmArthaviduttamojAH // 17 suyodhanAyAnucarairvRtAya Amaya vezmAni nadIH sarAMsi - tato mahImAhara dharmarAja / . sarvANi rakSAMsi ca dhrmraajH| svargApamaM zailamimaM caradbhiH yathAgataM mArgamavekSamANaH - 622 -
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 173. 18 ] Aramyakaparva [ 3. 174. 10 punargiriM caiva nirIkSamANaH // 18 goSThAnigarINAM girisetumAlAH / samAptakarmA sahitaH suhRdbhi bahUnprapAtAMzca samIkSya vIrAH jitvA sapatnAnpratilabhya rAjyam / sthalAni nimnAni ca tatra tatra // 3 zailendra bhUyastapase dhRtAtmA tathaiva cAnyAni mahAvanAni draSTA tavAsmIti matiM cakAra // 19 mRgadvijAnekapasevitAni / vRtaH sa sarvairanurdvijaizca Alokayanto'bhiyayuH pratItA___ tenaiva mArgeNa patiH kurUNAm / ste. dhanvinaH khaGgadharA nraagryaaH||4 uvAha cainAnsagaNAMstathaiva / vanAni ramyANi sarAMsi nadyo ghaTotkacaH parvatanirjhareSu // 20 . ___ guhA girINAM girigahvarANi / tAnprasthitAnprItamanA maharSiH ete nivAsAH satataM babhUvu. piteva putrAnanuziSya srvaan| ___nizAnizaM prApya nararSabhANAm // 5 sa lomazaH prItamanA jagAma te durgavAsaM bahudhA niruSya divaukasAM puNyatamaM nivAsam // 21 : vyatItya kailAsamacintyarUpam / tenAnuziSTArTiSeNena caiva AseduratyarthamanoramaM vai tIrthAni ramyANi tapovanAni / tamAzramAyyaM vRSaparvaNaste // 6 mahAnti cAnyAni sarAMsi pArthAH sametya rAjJA vRSaparvaNA te saMpazyamAnAH prayayunarAgryAH // 22 pratyarcitAstena ca vItamohAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . . zazaMsire vistarazaH pravAsa trisaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 13 // zivaM yathAvadRSaparvaNaste // 7 .. . 174 sukhoSitAstatra ta ekarAtraM vaizaMpAyana uvaac| puNyAzrame devamaharSijuSTe / nagottamaM prasravaNairupetaM abhyAyayuste badarI vizAlA __dizAM gajaiH kiMnarapakSibhizca / sukhena vIrAH punareva vAsam // 8 sukhaM nivAsaM jahatAM hi teSAM USustatastatra mahAnubhAvA . ... ___ na prItirAsIdbharatarSabhANAm // 1.. nArAyaNasthAnagatA narAThyAH / tatastu teSAM punareva harSaH / kuberakAntAM nalinI vizokAH kailAsamAlokya mahAnbabhUva / saMpazyamAnAH surasiddhajuSTAm // 9 kuberakAntaM bharatarSabhANAM tAM cAtha dRSTvA nalinI vizokAH mahIdharaM vAridharaprakAzam // 2 pANDoH sutAH sarvanarapravIrAH / . samucchrayAnparvatasaMnirodhA te remire nandanavAsametya -1623--
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 174. 10] [ 8. 174.22 dvijarSayo vItabhayA yathaiva // 10 kSudhAditaM mRtyumivograrUpam / tataH krameNopayayunUvIrA vRkodaraH parvatakandarAyAM yathAgatenaiva pathA smgraaH| . viSAdamohavyathitAntarAtmA // 18 vihRtya mAsaM sukhino badA~ dvIpo'bhavadyatra vRkodarasya kirAtarAjJo viSayaM subAhoH // 11 ' yudhiSThiro dharmabhRtAM variSThaH / cInAMstukhArAndaradAnsadA amokSayadyastamanantatejA 5ndezAnkuNindasya ca bhUriratnAn / ___ grAheNa saMveSTitasarvagAtram // 19 . atItya durgaM himavatpradeza te dvAdazaM varSamathopayAntaM puraM subaahorddRshurnRviiraaH|| 12 __ vane vihA~ kuravaH prtiitaaH| zrutvA ca tAnpArthivaputrapautrA tasmAdvanAJcaitrarathaprakAzAprAptAnsubAhurviSaye samagrAn / cchriyA jvalantastapasA ca yuktaaH||20 pratyudyayau prItiyutaH sa rAjA tatazca yAtvA marudhanvapArzva taM cAbhyanandanvRSabhAH kurUNAm // 13 sadA dhnurvedrtiprdhaanaaH| ... sametya rAjJA tu subAhunA te sarasvatImetya nivAsakAmAH sUtairvizokapramukhaizca sarvaiH / sarastato dvaitavanaM pratIyuH // 21 / sahendrasenaiH paricArakaizca samIkSya tAndvaitavane niviSTApaurogavairye ca mahAnasasthAH // 14 nivAsinastatra tato'bhijagmuH / sukhoSitAstatra ta ekarAtraM sUtAnupAdAya rathAMzca sarvAn / tapodamAcArasamAdhiyuktA __ stRNodapAtrAharaNAzmakuTTAH // 22 ghaTotkacaM sAnucaraM visRjya tato'bhyayuryAmunamadirAjam // 15 plakSAkSarauhItakavetasAca tasmingirau prasravaNopapanne snuhA badaryaH khadirAH zirISAH / himottarIyAruNapANDusAnau / bilveGgudAH pIluzamIkarIrAH vizAkhayUpaM samupetya cakru sarasvatItIraruhA babhUvuH // 23 : stadA nivAsaM puruSapravIrAH / / 16 tAM yakSagandharvamaharSikAntA- . varAhanAnAmRgapakSijuSTaM mAyAgabhUtAmiva devatAnAm / mahadvanaM caitrarathaprakAzam / sarasvatI prItiyutAzcarantaH zivena yAtvA mRgayApradhAnAH sukhaM vijahvarnaradevaputrAH // 24 saMvatsaraM tatra vane vijadduH // 17 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tatrAsasAdAtibalaM bhujaMga catuHsaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 17 // -1604 -
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 175. 1] AraNyakaparva [ 3. 176.6 175 dIptAkSeNAtitAmraNa lihantaM sRkkiNI muhuH // 14 janamejaya uvAca / trAsanaM sarvabhUtAnAM kAlAntakayamopamam / kathaM nAgAyutaprANo bhImaseno mahAbalaH / niHzvAsakSveDanAdena bhartsayantamiva sthitam // 15 bhayamAhArayattIvra tasmAdajagarAnmune // 1 sa bhImaM sahasAbhyetya pRdAkuH kSudhito bhRzam / paulastyaM yo''hvayayuddhe dhanadaM baladarpitaH / jagrAhAjagaro grAho bhujayorubhayorbalAt // 16 nalinyAM kadanaM kRtvA varANAM yakSarakSasAm // 2 tena saMspRSTamAtrasya bhImasenasya vai tdaa| taM zaMsasi bhayAviSTamApannamarikarSaNam / saMjJA mumoha sahasA varadAnena tasya ha // 17 etadicchAmyahaM zrotuM paraM kautUhalaM hi me // 3 daza nAgasahasrANi dhArayanti hi yadalam / vaizaMpAyana uvAca / tadbalaM bhImasenasya bhujayorasamaM praiH|| 18 balAzcarye vane teSAM vasatAmugradhanvinAm / sa tejasvI tathA tena bhujagena vazIkRtaH / prAptAnAmAzramAdrAjanarAjarSavRSaparvaNaH // 4 visphurazanakaiImo na zazAka viceSTitum // 19 yadRcchayA dhanuSpANirbaddhakhaDgo vRkodaraH / nAgAyutasamaprANaH siMhaskandho mhaabhujH| dadarza tadvanaM ramyaM devagandharvasevitam // 5 gRhIto vyajahAtsattvaM varadAnena mohitaH // 20 sa dadarza shubhaandeshaangirehimvtstdaa| sa hi prayatnamakarottIvramAtmavimokSaNe / devarSisiddhacaritAnapsarogaNasevitAn // 6 na cainamazakadvIraH kathaMcitpratibAdhitum // 21 cakoraizcakravAkaizca pakSibhirjIvajIvakaiH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi kokilai GgarAjaizca tatra tatra vinAditAn // 7 . paJcasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 175 // nityapuSpaphalairvRkSairhimasaMsparzakomalaiH / 176 upetAnbahulacchAyairmanonayananandanaiH // 8 vaizaMpAyana uvAca / sa sNpshyngirindiirvaidduurymnnisNnibhaiH| sa bhImasenastejasvI tathA sarpavazaM gataH / salilairhimasaMspazairhasakAraNDavAyutaiH // 9 cintayAmAsa sarpasya vIryamatyadbhutaM mahat // 1 vanAni devadArUNAM meghAnAmiva vAgurAH / uvAca ca mahAsarpa kAmayA brUhi pannaga / haricandanamizrANi tuGgakAlIyakAnyapi // 10 kastvaM bho bhujagazreSTha kiM mayA ca kariSyasi // 2 mRgayAM paridhAvansa sameSu marudhanvasu / pANDavo bhImaseno'haM dharmarAjAdanantaraH / vidhyanmRgAzaraiH zuddhezvacAra sumahAbalaH // 11 nAgAyutasamaprANastvayA nItaH kathaM vazam // 3 sa dadarza mahAkAyaM bhujaMgaM lomaharSaNam / siMhAH kesariNo vyAghrA mahiSA vAraNAstathA / giridurge samApannaM kAyenAvRtya kandaram // 12 samAgatAzca bahuzo nihatAzca mayA mRdhe // 4 parvatAbhogavANaM bhogaizcandrArkamaNDalaiH / dAnavAzca pizAcAzca rAkSasAzca mahAbalAH / citrAGgamajinaizcitrairharidrAsadRzacchavim / / 13 / / bhujavegamazaktA me soDhuM pannagasattama // 5 guhAkAreNa vaktreNa caturdaSTreNa raajtaa| kiM nu vidyAbalaM kiM vA varadAnamatho tava / ma. bhA. 79 - 625 -
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 176. 6] mahAbhArate [3. 176. 36 udyogamapi kurvANo vazago'smi kRtastvayA // 6 sa tvAM mokSayitA zApAditi maambrviidRssiH||21 asatyo vikramo nRNAmiti me nizcitA mtiH| gRhItasya tvayA rAjanprANino'pi bliiysH| yathedaM me tvayA nAga balaM pratihataM mahat // 7 sattvabhraMzo'dhikasyApi sarvasyAzu bhaviSyati // 22 ityevaMvAdinaM vIraM bhImamakliSTakAriNam / iti cApyahamazrauSaM vacasteSAM dayAvatAm / bhogena mahatA sarpaH samantAtparyaveSTayat // 8 mayi saMjAtahArdAnAmatha te'ntarhitA dvijaaH||23 nigRhya taM mahAbAhuM tataH sa bhujagastadA / so'haM paramaduSkarmA vasAmi niraye'zucau / vimucyAsya bhujau pInAvidaM vacanamabravIt // 9 sarpayonimimAM prApya kAlAkAGkSI mahAdyute // 24 diSTayA tvaM kSudhitasyAdya devairbhakSo mahAbhuja / tamuvAca mahAbAhurbhImaseno bhujaMgamam / diSTayA kAlasya mahataH priyAH prANA hi dehinAm / / na te kupye mahAsarpa na cAtmAnaM vigarhaye // 25 yathA tvidaM mayA prAptaM bhujaMgatvamariMdama / yasmAdabhAvI bhAvI vA manuSyaH sukhaduHkhayoH / tadavazyaM mayA khyApyaM tavAdya zRNu sattama // 11 Agame yadi vApAye na tatra glapayenmanaH // 26 imAmavasthAM saMprApto hyahaM kopAnmanISiNAm / daivaM puruSakAreNa ko nivartitumarhati / zApasyAntaM pariprepsuH sarpasya kathayAmi tat // 12 daivameva paraM manye puruSArtho nirarthakaH // 27 nahuSo nAma rAjarSirvyaktaM te zrotramAgataH / pazya daivopaghAtAddhi bhujavIryavyapAzrayam / tavaiva pUrvaH pUrveSAmAyovaMzakaraH sutaH / / 13 imAmavasthAM saMprAptamanimittamihAdya mAm // 28 so'haM zApAdagastyasya brAhmaNAnavamanya ca / kiM tu nAdyAnuzocAmi tathAtmAnaM vinAzitam / imAmavasthAmApannaH pazya daivamidaM mama // 14 yathA tu vipine nystaanbhraatRnraajypricyutaan||29 tvAM cedavadhyamAyAntamatIva priyadarzanam / himavAMzca sudurgo'yaM yakSarAkSasasaMkulaH / / ahamadyopayokSyAmi vidhAnaM pazya yAdRzam / / 15 mAM ca te samudIkSantaH prapatiSyanti vihvlaaH||30 na hi me mucyate kazcitkathaMcigRhaNaM gataH / vinaSTamatha vA zrutvA bhaviSyanti nirudyamAH / gajo vA mahiSo vApi SaSThe kAle narottama // 16 dharmazIlA mayA te hi bAdhyante raajygRddhinaa|| 31 nAsi kevalasarpaNa tiryagyoniSu vartatA / atha vA nArjuno dhImAnviSAdamupayAsyati / gRhItaH kauravazreSTha varadAnamidaM mama / / 17 savastrividanAdhRSyo devagandharvarAkSasaiH // 32 patatA hi vimAnAprAnmayA zakrAsanAdrutam / samarthaH sa mahAbAhurekAhrA sumahAbalaH / kuru zApAntamityukto bhagavAnmunisattamaH // 18 devarAjamapi sthAnAtpracyAvayitumojasA // 33 sa mAmuvAca tejasvI kRpayAbhipariplutaH / kiM punadhRtarASTrasya putraM durvRtadevinam / mokSaste bhavitA rAjankasmAJcitkAlaparyayAt / / 19 | vidviSTaM sarvalokasya dambhalobhaparAyaNam // 34 tato'smi patito bhUmau na ca maamjhaatsmRtiH| mAtaraM caiva zocAmi kRpaNAM putragRddhinIm / smArtamasti purANaM me yathaivAdhigataM tathA // 20 yAsmAkaM nityamAzAste mahattvamadhikaM paraiH // 35 yastu te vyAhRtAnpraznAnpratibrUyAdvizeSavit / kathaM nu tasyAnAthAyA madvinAzAdbhujaMgama / - 626 -
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 176. 36 ] AraNyakaparva [3. 177. 12 aphalAste bhaviSyanti mayi sarve mnorthaaH||36 - gRhItaM bhujagendreNa nizceSTamanujaM tathA // 51 nakulaH sahadevazca yamajau guruvartinau / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi mabAhubalasaMstabdhau nityaM puruSamAninau // 37 SaTsaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 176 // : nirutsAhau bhaviSyete bhraSTavIryaparAkramau / 177 madvinAzAtparighunAviti me vartate mtiH|| 38 vaizaMpAyana uvaac| evaMvidhaM bahu tadA vilalApa vRkodaraH / yudhiSThirastamAsAdya sarpabhogAbhiveSTitam / bhujaMgabhogasaMruddho nAzakacca viceSTitum // 39 dayitaM bhrAtaraM vIramidaM vacanamabravIt // 1 yudhiSThirastu kaunteyo bbhuuvaasvsthcetnH| . kuntImAtaH kathamimAmApadaM tvamavAptavAn / aniSTadarzanAnghorAnutpAtAnparicintayan // 40 kazcAyaM parvatAbhogapratimaH pannagottamaH / / 2 dAruNaM hyazivaM nAdaM ziSA dakSiNataH sthitaa| sa dharmarAjamAlakSya bhrAtA bhrAtaramagrajam / dIptAyAM dizi vitrastA rauti tasyAzramasya ha // 41 kathayAmAsa tatsarvaM grahaNAdi viceSTitam / / 3 ekapakSAkSicaraNA vartikA ghordrshnaa| yudhiSThira uvAca / rudhiraM vamantI dadRze pratyAdityamapasvarA // 42 devo vA yadi vA daitya urago vA bhvaanydi| pravavAvanilo rUkSazcaNDaH zarkarakarSaNaH / satyaM sarpa vaco brUhi pRcchati tvAM yudhisstthirH||4 apasavyAni sarvANi mRgapakSirutAni ca // 43 kimAhRtya viditvA vA prItiste syAdbhujaMgama / pRSThato vAyasaH kRSNo yAhi yAhIti vAzati / kimAhAraM prayacchAmi kathaM muzcedbhavAnimam // 5 muhurmuhuH prasphurati dakSiNo'sya bhujastathA // 44 sape uvAca / hRdayaM caraNazcApi vAmo'sya parivartate / nahuSo nAma rAjAhamAsaM pUrvastavAnagha / savyasyAkSNo vikArazcApyaniSTaH samapadyata // 45 prathitaH paJcamaH somAdAyoH putro narAdhipa / / 6 sa dharmarAjo medhAvI zaGkamAno mahadbhayam / RtubhistapasA caiva svAdhyAyena damena c| draupadI paripapraccha ka bhIma iti bhArata // 46 trailokyaizvaryamavyayaM prApto vikramaNena ca // 7 zazaMsa tasmai pAJcAlI cirayAtaM vRkodrm| tadaizvayaM samAsAdya do mAmagamattadA / sa pratasthe mahAbAhudhaumyena sahito nRpH|| 47 sahasraM hi dvijAtInAmuvAha zibikAM mama / / 8 draupadyA rakSaNaM kAryamityuvAca dhanaMjayam / aizvaryamadamatto'hamavamanya tato dvijAn / nakulaM sahadevaM ca vyAdideza dvijAnprati // 48 imAmagastyena dazAmAnItaH pRthivIpate // 9 sa tasya padamunnIya tasmAdevAzramAtprabhuH / na tu mAmajahAtprajJA yAvadadyati pANDava / dadarza pRthivIM cihnarbhImasya paricihnitAm // 49 tasyaivAnugrahAdrAjannagastyasya mahAtmanaH // 10 dhAvatastasya vIrasya mRgArthe vAtaraMhasaH / SaSThe kAle mamAhAraH prApto'yamanujastava / UruvAtavinirbhagnAndrumAnvyAvarjitAnpathi // 50 nAhamenaM vimokSyAmi na cAnyamabhikAmaye // 11 sa gatvA taistadA cidvairdadarza girigahvare / praznAnuccAritAMstu tvaM vyAhariSyasi cenmama / - 627 -
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 177. 12] mahAbhArate [ 3. 178.2 atha pazcAdvimokSyAmi bhrAtaraM te vRkodaram // 12 eSA mama matiH sarpa yathA vA manyate bhavAn // 24 yudhiSThira uvAca / sarpa uvAca / ahi sarpa yathAkAmaM prativakSyAmi te vacaH / yadi te vRttato rAjanbrAhmaNaH prsmiikssitH| api cecchaknuyAM prItimAhartuM te bhujaMgama // 13 / vyarthA jAtistadAyuSmankRtiryAvanna dRzyate // 25 vedyaM yadbrAhmaNeneha tadbhavAnvetti kevalam / yudhiSThira uvaac| sarparAja tataH zrutvA prativakSyAmi te vacaH // 14 jAtiratra mahAsarpa manuSyatve mhaamte| . sarpa uvaac| saMkarAtsarvavarNAnAM duSparIkSyeti me matiH // 26 brAhmaNaH ko bhavedrAjanvedyaM kiM ca yudhisstthir| sarve sarvAsvapatyAni janayanti yadA narAH / avIhyatimatiM tvAM hi vAkyairanumimImahe // 15 / vAGmaithunamatho janma maraNaM ca samaM nRNAm // 27 yudhiSThira uvaac| idamAeM pramANaM ca ye yajAmaha ityapi / satyaM dAnaM kSamA zIlamAnRzaMsyaM damo ghRnnaa| tasmAcchIlaM pradhAneSTaM vidurye tattvadarzinaH // 28 dRzyante yatra nAgendra sa brAhmaNa iti smRtaH // 16 prAGgAbhivardhanAtpuMso jAtakarma vidhIyate / vedyaM sarpa paraM brahma nirduHkhamasukhaM ca yat / tatrAsya mAtA sAvitrI pitA tvAcArya ucyate / / yatra gatvA na zocanti bhavataH kiM vivakSitam // 17 vRttyA zUdrasamo hyeSa yAvadvede na jAyate / sarpa uvAca / asminnevaM matidvaidhe manuH svAyaMbhuvo'bravIt // 30 cAturvarNya pramANaM ca satyaM ca brahma caiva h| kRtakRtyAH punarvarNA yadi vRttaM na vidyate / zUdreSvapi ca satyaM ca dAnamakrodha eva c| saMkarastatra nAgendra balavAnprasamIkSitaH // 31 AnRzaMsyamahiMsA ca ghRNA caiva yudhiSThira // 18 yatredAnI mahAsarpa saMskRtaM vRttamiSyate / vedyaM yaccAtya nirduHkhamasukhaM ca narAdhipa / taM brAhmaNamahaM pUrvamuktavAnbhujagottama // 32 tAbhyAM hInaM padaM cAnyanna tadastIti lakSaye // 19 sarpa uvAca / yudhiSThira uvaac| zrutaM viditavedyasya tava vAkyaM yudhiSThira / zUdre caitadbhavellakSyaM dvije tacca na vidyte| bhakSayeyamahaM kasmAdbhAtaraM te vRkodaram // 33 na vai zUdro bhavecchUdro brAhmaNo na ca braahmnnH|| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yatraitallakSyate sarpa vRttaM sa brAhmaNaH smRtaH / saptasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 177 // yatraitanna bhavetsarpa taM zadramiti nirdizet // 21 178 yatpunarbhavatA proktaM na vedyaM vidyateti ha / yudhiSThira uvAca / tAbhyAM hInamatItyAtra padaM nAstIti cedapi // 22 - bhavAnetAdRzo loke vedavedAGgapAragaH / evametanmataM sarpa tAbhyAM hInaM na vidyte| brUhi kiM kurvataH karma bhavedgatiranuttamA // 1 yathA zItoSNayormadhye bhavennoSNaM na zItatA // 23 / sarpa uvAca / evaM vai sukhaduHkhAbhyAM hInamasti padaM kvcit| / pAtre dattvA priyANyuktvA satyamuktvA ca bhaart| - 628 -
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 178. 2] AraNyakaparva [3. 178. 27 ahiMsAnirataH svarga gacchediti matirmama // 2 phalArthastAta niSpRktaH prajAlakSaNabhAvanaH // 15 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvAca / dAnAdvA sarpa satyAdvA kimato guru dRzyate / zabde sparze ca rUpe ca tathaiva rasagandhayoH / ahiMsApriyayozcaiva gurulAghavamucyatAm // 3 tasyAdhiSThAnamavyagraM brUhi sarpa yathAtatham // 16 sarpa uvAca / kiM na gRhAsi viSayAnyugapattvaM mahAmate / dAne ratatvaM satyaM ca ahiMsA priyameva c| etAvaducyatAM coktaM sarvaM pannagasattama // 17 eSAM kAryagarIyastvAdRzyate gurulAghavam // 4 sarpa uvaac| kasmAccidAnayogAddhi satyameva viziSyate / yadAtmadravyamAyuSmandehasaMzrayaNAnvitam / satyavAkyAcca rAjendra kiMcidAnaM viziSyate // 5 karaNAdhiSThitaM bhogAnupabhuGkte yathAvidhi // 18 evameva maheSvAsa priyavAkyAnmahIpate / jJAnaM caivAtra buddhizca manazca bharatarSabha / ahiMsA dRzyate gurvI tatazca priyamiSyate // 6 tasya bhogAdhikaraNe karaNAni nibodha me // 19 evametadbhavedrAjankAryApekSamanantaram / manasA tAta paryeti kramazo viSayAnimAn / yadabhipretamanyatte brUhi yAvadbhavImyaham // 7 viSayAyatanasthena bhUtAtmA kssetrniHsRtH||20 yudhiSThira uvAca / atra cApi naravyAghra mano jantorvidhIyate / kathaM svarge gatiH sarpa karmaNAM ca phalaM dhruvam / tasmAdyugapadasyAtra grahaNaM nopapadyate // 21 azarIrasya dRzyeta viSayAMzca bravIhi me // 8 sa AtmA puruSavyAghra dhruvorantaramAzritaH / sarpa uvAca / tisro vai gatayo rAjanparidRSTAH svakarmabhiH / dravyeSu sRjate buddhiM vividheSu parAvarAm // 22 buddharuttarakAlaM ca vedanA dRzyate budhaiH|| mAnuSyaM svargavAsazca tiryagyonizca tatridhA // 9 eSa vai rAjazArdUla vidhiH kSetrajJabhAvanaH // 23 tatra vai mAnuSAllokAdAnAdibhiratandritaH / / ahiMsArthasamAyuktaiH kAraNaiH svargamaznute // 10 yudhiSThira uvAca / viparItaizca rAjendra kAraNairmAnuSo bhavet / manasazcApi buddhezca brUhi me lakSaNaM param / tiryagyonistathA tAta vizeSazcAtra vakSyate // 11 etadadhyAtmaviduSAM paraM kArya vidhIyate // 24 kAmakrodhasamAyukto hiNsaalobhsmnvitH|| sarpa uvAca / manuSyatvAtparibhraSTastiryagyonau prasUyate // 12 buddhirAtmAnugA tAta utpAtena vidhIyate / tiryagyonyAM pRthagbhAvo manuSyatve vidhIyate / tadAzritA hi saMjJaiSA vidhistasyaiSaNe bhavet / 25 gavAdibhyastathAzvebhyo devatvamapi dRzyate // 13 buddherguNavidhirnAsti manastu guNavadbhavet / so'yametA gatIH sarvA jantuzcarati kAryavAn / buddhirutpadyate kArye manastUtpannameva hi // 26 nitye mahati cAtmAnamavasthApayate nRpa // 14 / etadvizeSaNaM tAta manobuddhyormayeritam / jAto jAtazca balavAnbhuGkte cAtmA sa dehavAn / / tvamapyatrAbhisaMbuddhaH kathaM vA manyate bhavAn / / 27 - 629 -
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 178. 28 ] mahAbhArate [3. 179.3 yudhiSThira uvAca / tato me vismayo jAtastadRSTvA tapaso balam / .. aho buddhimatAM zreSTha zubhA buddhiriyaM tava / brahma ca brAhmaNatvaM ca yena tvAhamacUcudam // 42 viditaM veditavyaM te kasmAnmAmanupRcchasi // 28 satyaM damastapo yogamahiMsA dAnanityatA / sarvajJaM tvAM kathaM moha AvizatsvargavAsinam / sAdhakAni sadA puMsAM na jAtirna kulaM nRpa // 45 evamadbhutakarmANamiti me saMzayo mahAn // 29 ariSTa eSa te bhrAtA bhImo mukto mhaabhujH|| sarpa uvAca / khasti te'stu mahArAja gamiSyAmi divaM punH||44 suprajhamapi cecchUramRddhirmohayate naram / vaizaMpAyana uvaac| vartamAnaH sukhe sarvo nAvaitIti matirmama // 30 ityuktvAjagaraM dehaM tyaktvA sa nahuSo nRpaH / so'hamaizvaryamohena madAviSTo yudhiSThira / divyaM vapuH samAsthAya gatastridivameva ha // 45 patitaH pratisaMbuddhastvAM tu saMbodhayAmyaham // 31 yudhiSThiro'pi dharmAtmA bhrAtrA bhImena sNgtH| kRtaM kArya mahArAja tvayA mama paraMtapa / dhaumyena sahitaH zrImAnAzramaM punarabhyagAt // 46 kSINaH zApaH sukRcchro me tvayA saMbhASya sAdhunA // tato dvijebhyaH sarvebhyaH sametebhyo yathAtatham / ahaM hi divi divyena vimAnena crnpuraa|| kathayAmAsa tatsarvaM dharmarAjo yudhiSThiraH // 47 abhimAnena mattaH sankaMcinnAnyamacintayam // 33 tacchrutvA te dvijAH sarve bhrAtarazvAsya te trayaH / brhmrssidevgndhrvykssraakssskinraaH| AsansuvrIDitA rAjandraupadI ca yazasvinI // 48 karAnmama prayacchanti sarve trailokyavAsinaH // 34 te tu sarve dvijazreSThAH pANDavAnAM hitepsyaa| cakSuSA yaM prapazyAmi prANinaM pRthivIpate / maivamityabruvanbhImaM garhayanto'sya sAhasam // 49 tasya tejo harAmyAzu taddhi dRSTibalaM mama / / 35 pANDavAstu bhayAnmuktaM prekSya bhImaM mahAbalam / brahmarSINAM sahasraM hi uvAha zibikAM mama / harSamAhArayAMcakrurvijahvazca mudA yutAH // 50 sa mAmapanayo rAjanbhraMzayAmAsa vai zriyaH // 36 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tatra hyagastyaH pAdena vahanaspRSTo mayA muniH / ___aSTasaptatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 178 // adRSTena tato'smyukto dhvaMsa sarpati vai ruSA // 37 // samAptamAjagaraparva // ttstsmaadvimaanaapaatprcyutcyutbhuussnnH| 179 prapatanbubudhe''tmAnaM vyAlIbhUtamadhomukham // 38 vaizaMpAyana uvaac| ayAcaM tamahaM vipraM zApasyAnto bhvediti| nidAghAntakaraH kAlaH srvbhuutsukhaavhH| ajJAnAtsaMpravRttasya bhagavankSantumarhasi // 39 / tatraiva vasatAM teSAM prAvRT samabhipadyata // 1 tataH sa mAmuvAcedaM prapatantaM kRpaanvitH| chAdayanto mahAghoSAH khaM dizazca blaahkaaH| . yudhiSThiro dharmarAjaH zApAttvAM mokSayiSyati // 40 pravavarSArdivArAtramasitAH satataM tadA // 2 abhimAnasya ghorasya balasya ca narAdhipa / / tapAtyayaniketAzca zatazo'tha shsrshH| phale kSINe mahArAja phalaM puNyamavApsyasi // 41 / apetArkaprabhAjAlAH savidyudvimalaprabhAH // 3 . - 630 -
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 179. 4] Aramyakaparva [3. 180. 18 virUDhazaSpA pRthivI mttdNshsriisRpaa| sUtaiH paurogavaizcaiva kAmyakaM prayayurvanam // 18 babhUva payasA siktA zAntadhUmarajoruNA // 4 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi na sma prajJAyate kiMcidambhasA samavastRte / ekonAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 179 // samaM vA viSamaM vApi nadyo vA sthAvarANi vA // 5 180 kSubdhatoyA mahAghoSAH zvasamAnA ivAzugAH / vaizaMpAyana uvAca / sindhavaH zobhayAMcakraH kAnanAni tpaatyye||6 kAmyakaM prApya kaunteyA yudhiSThirapurogamAH / nadatAM kAnanAnteSu zrUyante vividhAH svanAH / kRtAtithyA munigaNainiSeduH saha kRSNayA // 1 vRSTibhistADyamAnAnAM varAhamRgapakSiNAm // 7 tatastAnparivizvastAnvasataH pANDunandanAn / stokakAH zikhinazcaiva puMskokilagaNaiH saha / brAhmaNA bahavastatra samantAtparyavArayan // 2 mattAH paripatanti sma durdurAzcaiva drpitaaH|| 8 athAbravIhijaH kazcidarjunasya priyaH sakhA / tathA bahuvidhAkArA prAvRNmeghAnunAditA / eSyatIha mahAbAhurvazI zaurirudAradhIH // 3 abhyatItA zivA teSAM caratAM marudhanvasu // 9 viditA hi hareyamihAyAtAH kurUdvahAH / krauJcahaMsagaNAkIrNA shrtprnnihitaabhvt| sadA hi darzanAkAGkSI zreyonveSI ca vo hriH||4 rUDhakakSavanaprasthA prasannajalanignagA // 10 bahuvatsarajIvI ca mArkaNDeyo mhaatpaaH| vimalAkAzanakSatrA zaratteSAM zivAbhavat / svAdhyAyatapasA yuktaH kSipraM yuSmAnsameSyati // 5 mRgadvijasamAkIrNA pANDavAnAM mahAtmanAm // 11 tathaiva tasya bruvataH pratyadRzyata kezavaH / pazyantaH zAntarajasaH kSapA jldshiitlaaH| sainyasugrIvayuktena rathena rathinAM varaH // 6 prahanakSatrasaMdhaizca somena ca virAjitAH // 12 maghavAniva paulomyA sahitaH stybhaamyaa| kumudaiH puNDarIkaizca zItavAridharAH zivAH / upAyAddevakIputro didRkSuH kurusattamAn // 7 avatIrya rathAtkRSNo dharmarAjaM yathAvidhi / nadIH puSkariNIzcaiva dadRzuH samalaMkRtAH // 13 vavande mudito dhImAnmImaM ca balinAM varam // 8 AkAzanIkAzataTAM nIpanIvArasaMkulAm / pUjayAmAsa dhaumyaM ca yamAbhyAmabhivAditaH / babhUva caratAM harSaH puNyatIrthAM sarasvatIm // 14 pariSvajya guDAkezaM draupadI paryasAntvayat // 9 te vai mumudire vIrAH prasannasalilAM zivAm / sa dRSTvA phalgunaM vIraM cirasya priyamAgatam / pazyanto dRDhadhanvAnaH paripUrNAM sarasvatIm // 15 paryadhvajata dAzArhaH punaH punarariMdamam // 10 teSAM puNyatamA rAtriH parvasaMdhau sma shaardii| | tathaiva satyabhAmApi draupadI prisssvje| tatraiva vasatAmAsItkArtikI janamejaya // 16 pANDavAnAM priyAM bhAyAM kRSNasya mahiSI priyaa|| 11 puNyakRdbhirmahAsattvaistApasaiH saha pANDavAH / tataste pANDavAH sarve sabhAryAH sapurohitAH / tatsarvaM bharatazreSThAH samUhuryogamuttamam // 17 AnacuH puNDarIkAkSaM parivatruzca sarvazaH // 12 tamisrAbhyudaye tasmindhaumyena saha paannddvaaH| kRSNastu pArthena sametya vidvA - 631 -
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 180. 13] [ 3. 180.27 ndhnNjyenaasurtrjnen| saheta tatpANDava kastvadanyaH // 20 babhau yathA bhUtapatirmahAtmA asaMzayaM sarvasamRddhakAmaH sametya saakssaadbhgvaanguhen|| 13 kSipraM prajAH pAlayitAsi samyak / tataH samastAni kirITamAlI ime vayaM nigrahaNe kurUNAM vaneSu vRttAni gadAgrajAya / yadi pratijJA bhavataH samAptA // 21.. uktvA yathAvatpunaranvapRccha dhaumyaM ca kRSNAM ca yudhiSThiraM ca kathaM subhadrA ca tthaabhimnyuH|| 14 yamau ca bhImaM ca dazAhasiMhaH / sa pUjayitvA madhuhA yathAva uvAca diSTyA bhavatAM zivena pArthAMzca kRSNAM ca purohitaM ca / prAptaH kirITI muditaH kRtAsnaH // 22 uSAca rAjAnamabhiprazaMsa provAca kRSNAmapi yAjJasenI nyudhiSThiraM tatra sahopavizya // 15 ___ dazAhabhartA sahitaH suhRdbhiH| dharmaH paraH pANDava rAjyalAbhA kRSNe dhanurvedaratipradhAnAH ttasyArthamAhustapa eva rAjan / __ satyavratAste zizavaH suzIlAH / satyArjavAbhyAM caratA svadharma sadbhiH sadaivAcaritaM samAdhi jitastavAyaM ca parazca lokaH // 16 caranti putrAstava yAjJaseni // 23 adhItamagre caratA vratAni rAjyena rASTraizca nimazyamANAH samyagdhanurvedamavApya kRtsnam / pitrA ca kRSNe tava sodaraizca / kSAtreNa dharmeNa vasUni labdhvA na yajJasenasya na mAtulAnAM sarve hyavAptAH kratavaH purANAH // 17 gRheSu bAlA ratimApnuvanti // 24 na grAmyadharmeSu ratistavAsti AnartamevAbhimukhAH zivena kAmAna kiMcitkuruSe narendra / . gatvA dhnurvedrtiprdhaanaaH| na cArthalobhAtprajahAsi dharma tavAtmajA vRSNipuraM pravizya .. tasmAtsvabhAvAdasi dharmarAjaH // 18 . na daivatebhyaH spRhayanti kRSNe // 25 dAnaM ca satyaM ca tapazca rAja yathA tvamevAIsi teSu vRttiM zraddhA ca zAntizca dhRtiH kSamA ca / ___ prayoktumAryA ca yathaiva kuntI / avApya rASTrANi vasUni bhogA teSvapramAdena sadA karoti neSA parA pArtha sadA ratiste // 19 tathA ca bhUyazca tathA subhadrA // 26 yadA janaughaH kurujAGgalAnAM yathAniruddhasya yathAbhimanyo___ kRSNAM sabhAyAmavazAmapazyat / ryathA sunIthasya yathaiva bhAnoH / apetadharmavyavahAravRttaM tathA vinetA ca gatizca kRSNe -632
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 180. 27] AraNyakaparva [3. 180. 45 tavAtmajAnAmapi raukmiNeyaH // 27 vihRtya yatrecchasi tatra kAmam / . gadAsicarmagrahaNeSu zUrA tataH samRddhaM prathamaM vizokaH .. natreSu zikSAsu rathAzvayAne / __ prapatsyase nAgapuraM sarASTram // 35 samyagvinetA vinayatyatandrI tatastadAjJAya mataM mahAtmA ___stAMzcAbhimanyuH satataM kumaarH||28 yathAvaduktaM puruSottamena / sa cApi samyakpraNidhAya zikSA prazasya viprekSya ca dharmarAjaH mastrANi caiSAM guruvatpradAya / kRtAJjaliH kezavamityuvAca // 36 : tavAtmajAnAM ca tathAbhimanyoH asaMzayaM kezava pANDavAnAM parAkramaistuSyati raukminneyH|| 29 bhavAngatistvaccharaNA hi paarthaaH| yadA vihAraM prasamIkSamANAH kAlodaye tacca tatazca bhUyaH prayAnti putrAstava yAjJaseni / kartA bhavAnkarma na saMzayo'sti // 37 ekaikameSAmanuyAnti tatra yathApratijJaM vihRtazca kAlaH ____ rathAzca yAnAni ca dantinazca // 30 sarvAH samA dvAdaza nirjaneSu / athAbravIddharmarAjaM tu kRSNo ajJAtacaryAM vidhivatsamApya . dazAhayodhAH kukurAndhakAzca / bhavadgatAH kezava pANDaveyAH 38 ete nidezaM tava pAlayanti vaizaMpAyana uvAca / tiSThanti yatrecchasi tatra rAjan // 31 tathA vadati vArSNeye dharmarAje ca bhArata / AvartatAM kArmukavegavAtA atha pazcAttapovRddho bahuvarSasahasradhRk / __ halAyudhapragrahaNA madhUnAm / pratyadRzyata dharmAtmA mArkaNDeyo mahAtapAH // 39 senA tavArtheSu narendra yattA tamAgatamRSi vRddhaM bahuvarSasahasriNam / ___ sasAdipattyazvarathA sanAgA // 32 AnacuMbrAhmaNAH sarve kRSNazca saha paannddvaiH||40 prasthApyatAM pANDava dhArtarASTaH tamarcitaM suvizvastamAsInamRSisattamam / suyodhanaH pApakRtAM variSThaH / brAhmaNAnAM matenAha pANDavAnAM ca keshvH|| 41 . sa sAnubandhaH sasuhRdgaNazca zuzraSavaH pANDavAste brAhmaNAzca smaagtaaH|| saubhasya saubhAdhipatezca mArgam // 33 draupadI satyabhAmA ca tathAhaM paramaM vacaH // 42 kAmaM tathA tiSTha narendra tasmi purAvRttAH kathAH puNyAH sadAcArAH sanAtanAH / . nyathA kRtaste samayaH sabhAyAm / rAjJA strINAmRSINAM ca mArkaNDeya vicakSva nH||43 dAzArhayodhaistu sasAdiyodhaM teSu tatropaviSTeSu devarSirapi nAradaH / pratIkSatAM nAgapuraM bhavantam // 34 AjagAma vizuddhAtmA pANDavAnavalokakaH // 44 cyapetamanyuyaMpanItapApmA tamapyatha mahAtmAnaM sarve te puruSarSabhAH / ma.mA. 80 -633 -
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 180. 45 ] mahAbhArate [ 3. 181. 22 pAdyAAbhyAM yathAnyAyamupatasthurmanISiNam // 45 mArkaNDeya uvAca / nAradastvatha devarSitviA tAMstu kRtakSaNAn / tvadyukto'yamanuprazno yathAvadvadatAM vara / mArkaNDeyasya vadatastAM kathAmanvamodata // 46 / viditaM veditavyaM te sthityarthamanupRcchasi // 9 uvAca cainaM kAlajJaH smayanniva sa nAradaH / atra te vartayiSyAmi tadihaikamanAH shRnnu| brahmarSe kathyatAM yatte pANDaveSu vivakSitam // 47 yathehAmutra ca naraH sukhaduHkhamupAbhute // 10. evamuktaH pratyuvAca mArkaNDeyo mhaatpaaH| nirmalAni zarIrANi vizuddhAni zarIriNAm / kSaNaM kurudhvaM vipulamAkhyAtavyaM bhaviSyati // 48 sasarja dharmatatrANi pUrvotpannaH prajApatiH // 11 evamuktAH kSaNaM cakruH pANDavAH saha tairdvijaiH / amoghabalasaMkalpAH suvratAH satyavAdinaH / madhyaMdine yathAdityaM prekSantastaM mahAmunim // 49 brahmabhUtA narAH puNyAH purANAH kurunandana // 12 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sarve devaiH samAyAnti svacchandena nabhastalam / bhazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 180 // tatazca punarAyAnti sarve svacchandacAriNaH // 13 181 svacchandamaraNAzcAsannarAH svacchandajIvinaH / vaizaMpAyana uvaac| alpabAdhA nirAtaGkA siddhArthA nirupadravAH // 14 taM vivakSantamAlakSya kururAjo mahAmunim / draSTAro devasaMghAnAmRSINAM ca mahAtmanAm / kathAsaMjananArthAya codayAmAsa pANDavaH // 1 pratyakSAH sarvadharmANAM dAntA vigtmtsraaH|| 15 bhavAndaivatadaityAnAmRSINAM ca mahAtmanAm / AsanvarSasahasrANi tathA putrasahasriNaH / rAjarSINAM ca sarveSAM caritajJaH sanAtanaH // 2 tataH kAlAntare'nyasminpRthivItalacAriNaH // 16 sevyazvopAsitavyazca mato naH kAGkittazviram / kAmakrodhAbhibhUtAste mAyAvyAjopajIvinaH / ayaM ca devakIputraH prApto'smAnavalokakaH // 3 lobhamohAbhibhUtAzca tyaktA devaistato narAH // 17 azubhaiH karmabhiH pApAstiryaDnarakagAminaH / bhavatyeva hi me buddhidRSTvAtmAnaM sukhAcyutam / saMsAreSu vicitreSu pacyamAnAH punaH punaH // 18 dhArtarASTrAMzca durvRttAnudhyataH prekSya sarvazaH // 4 mogheSTA moghasaMkalpA moghajJAnA vicetasaH / karmaNaH puruSaH kartA zubhasyApyazubhasya ca / sarvAtizaGkinazcaiva saMvRttAH klezabhAginaH / khaphalaM tadupAbhAti kathaM kartA svidiishvrH||5 azubhaiH karmabhizcApi prAyazaH paricihnitAH // 19 atha vA sukhaduHkheSu nRNAM brahmavidAM vara / dauSkulyA vyAdhibahulA durAtmAno'pratApinaH / iha vA kRtamanveti paradehe'tha vA punH|| 6 bhavantyalpAyuSaH pApA raudrkrmphlodyaaH| dehI ca dehaM saMtyajya mRgyamANaH zubhAzubhaiH / nAthantaH sarvakAmAnAM nAstikA bhinnasetavaH // 20 kathaM saMyujyate pretya iha vA dvijasattama // 7 jantoH pretasya kaunteya gatiH svairiha karmabhiH / aihalaukikamevaitadutAho pAralaukikam / prAjJasya hInabuddhezca karmakozaH ka tiSThati / / 21 ka ca karmANi tiSThanti jantoH pretasya bhArgava // 8- kasthastatsamupAznAti sukRtaM yadi vetarat / - 634 -
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 181. 22 ] AraNyakaparva [3. 182.1 iti te darzanaM yaca tatrApyanunayaM zRNu // 22 / ye yogayuktAstapasi prasaktAH ayamAdizarIreNa devasRSTena mAnavaH / svAdhyAyazIlA jarayanti dehAn / zubhAnAmazubhAnAM ca kurute saMcayaM mahat // 23 / jitendriyA bhUtahite niviSTAAyuSo'nte prahAyedaM kSINaprAyaM kalevaram / steSAmasau nAyamarina lokaH // 36 saMbhavatyeva yugapadyonau nAstyantarAbhavaH // 24. ye dharmameva prathamaM caranti tavAsya svakRtaM karma chAyevAnugataM sadA / dharmeNa labdhvA ca dhanAni kaale| , phalatyatha sukhArho vA duHkhArho vApi jaayte||25 dArAnavApya kratubhiryajante kRvAntavidhisaMyuktaH sa janturlakSaNaiH zubhaiH / teSAmayaM caiva parazca lokaH // 37 azubhairvA nirAdAno lakSyate jJAnadRSTimiH // 26 ye naiva vidyAM na tapo na dAnaM eSA tAvadabuddhInAM gatiruktA yudhiSThira / na cApi mUDhAH prajane yatante / / ataH paraM jJAnavatAM nibodha gatimuttamAm // 27 na cAdhigacchanti sukhAnyabhAgyAmanuSyAstaptatapasaH sarvAgamaparAyaNAH / steSAmayaM caiva parazca nAsti / / 38 sthiravratAH satyaparA guruzuzrUSaNe ratAH // 28 / sarve bhavantastvativIryasattvA suzIlAH zuklajAtIyAH kSAntA dAntAH sutejsH| divyaujasaH saMhananopapannAH / zubhayonyantaragatAH prAyazaH zubhalakSaNAH // 29 lokAdamuSmAdavani prapannAH jitendriyatvAdvazinaH zuklatvAnmandarogiNaH / svadhItavidyAH surakAryahetoH // 39 alpabAdhaparitrAsAdbhavanti nirupadravAH // 30 kRtvaiva karmANi mahAnti zUrAcyavantaM jAyamAnaM ca garbhasthaM caiva sarvazaH / stpodmaacaarvihaarshiilaaH| khamAtmAnaM paraM caiva budhyante jJAnacakSuSaH / devAnRSInpretagaNAMzca sarvAkarmabhUmimimAM prApya punaryAnti surAlayam // 31 nsatarpayitvA vidhinA pareNa // 40 kiMcidaivAddhaThAtkiMcitkiMcideva svakarmabhiH / svarga paraM puNyakRtAM nivAsaM prApnuvanti narA rAjanmA te'stvanyA vicaarnnaa||32 ___ krameNa saMprApsyatha karmabhiH svaiH / imAmatropamAM cApi nibodha vadatAM vr| mA bhUdvizaGkA tava kauravendra manuSyaloke yacchreyaH paraM manye yudhiSThira // 33 dRSTvAtmanaH klezamimaM sukhArha // 41 iha vaikasya nAmutra amunnaikasya no iha / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi iha cAmutra caikasya nAmutraikasya no iha // 34 ekaashiitydhikshttmo'dhyaayH|| 181 // dhanAni yeSAM vipulAni santi nityaM ramante suvibhuussitaanggaaH| vaizaMpAyana uvaac| teSAmayaM zatruvaraghna loko mArkaNDeyaM mahAtmAnamUcuH paannddusutaastdaa|| * nAsau sadA dehasukhe ratAnAm // 35 | mAhAtmyaM dvijamukhyAnAM zrotumicchAma kthytaam||1 - 635 -
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 182. 2] mahAbhArate [ 3. 183.. evamuktaH sa bhagavAnmArkaNDeyo mahAtapAH / kimetattapaso vIrya yenAyaM jIvitaH punH| uvAca sumahAtejAH sarvazAstravizAradaH // 2 zrotumicchAma viprarSe yadi zrotavyamityuta // 15 haihayAnAM kulakaro rAjA parapuraMjayaH / sa tAnuvAca nAsmAkaM mRtyuH prabhavate nRpAH / / kumAro rUpasaMpanno mRgayAmacaraddhalI // 3 kAraNaM vaH pravakSyAmi hetuyogaM samAsataH // 16 caramANastu so'raNye tRNavIrutsamAvRte / satyamevAbhijAnImo nAnRte kurmahe mnH|| kRSNAjinottarAsaGgaM dadarza munimantike / svadharmamanutiSThAmastasmAnmRtyubhayaM na naH // 17 sa tena nihato'raNye manyamAnena vai mRgam // 4 yadbrAhmaNAnAM kuzalaM tadeSAM kathayAmahe / vyathitaH karma tatkRtvA zokopahatacetanaH / naiSAM duzcaritaM brUmastasmAnmRtyubhayaM na naH // 18 ' jagAma haihayAnAM vai sakAzaM prathitAtmanAm / / 5 atithInannapAnena bhRtyAnatyazanena ca / rAjJAM rAjIvanetro'sau kumAraH pRthivIpate / tejasvidezavAsAcca tasmAnmRtyubhayaM na naH // 19 teSAM ca tadyathAvRttaM kathayAmAsa vai tdaa||6 etadvai lezamAtraM vaH samAkhyAtaM vimatsarAH / taM cApi hisitaM tAta muniM mUlaphalAzinam / gacchadhvaM sahitAH sarve na pApAdbhayamasti vaH // 2 // zrutvA dRSTvA ca te tatra babhUvurdInamAnasAH // 7 evamastviti te sarve pratipUjya mahAmunim / kasyAyamiti te sarve mArgamANAstatastataH / / svadezamagamanhRSTA rAjAno bharatarSabha // 21 . jagmuzcAriSTanemeste tArkSyasyAzramamaJjasA // 8 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi te'bhivAdya mahAtmAnaM taM muni saMzitavratam / dvayazItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 182 // tasthuH sarve sa tu munisteSAM pUjAmathAharat // 9 te tamUcurmahAtmAnaM na vayaM sakriyAM mune| mArkaNDeya uvAca / tvatto'rhAH karmadoSeNa brAhmaNo hiMsito hi nH||10 bhUya eva tu mAhAtmyaM brAhmaNAnAM nibodha me| tAnabravItsa viprarSiH kathaM vo brAhmaNo htH| vainyo nAmeha rAjarSirazvamedhAya dIkSitaH / ka cAsau brUta sahitAH pazyadhvaM me tpoblm||11 tamatrirgantumArebhe vittArthamiti naH zrutam // 1 te tu tatsarvamakhilamAkhyAyAsmai yathAtatham / bhUyo'tha nAnurudhyatsa dharmavyaktinidarzanAt / nApazyaMstamRSiM tatra gatAsuM te samAgatAH / saMcintya sa mahAtejA vanamevAnvarocayat / anveSamANAH savrIDAH svpnvdgtmaansaaH|| 12 dharmapatnIM samAhUya putrAMzcedamuvAca ha // 2 tAnabravIttatra munistAyaH parapuraMjayaH / prApsyAmaH phalamatyantaM bahulaM nirupadravam / syAdayaM brAhmaNaH so'tha yo yuSmAbhirvinAzitaH / araNyagamanaM kSipraM rocatAM vo guNAdhikam // 3 putro hyayaM mama nRpAstapobalasamanvitaH // 13 taM bhAryA pratyuvAcedaM dharmamevAnurudhyatI / te tu dRSTvaiva tamRSi vismayaM paramaM gtaaH| vainyaM gatvA mahAtmAnamarthayasva dhanaM bahu / mahadAzcaryamiti vai vibruvANA mahIpate // 14 sa te dAsyati rAjarSiryajamAno'rthine dhanama // 4 mRto hyayamato dRSTaH kathaM jIvitamAptavAn / tata AdAya viprarSe pratigRhya dhanaM bahu / -636 -
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 183. 5] Aramyakaparva [3. 183. 29 bhRtyAnsutAnsaMvibhajya tato vraja yathepsitam / pravezaH kena datto'yamanayorvainyasaMsadi / eSa vai paramo dharmo dharmavidbhirudAhRtaH // 5 . uccaiH samabhibhASantau kena kAryeNa viSThitau // 15 atriruvAca / tataH paramadharmAtmA kAzyapaH sarvadharmavit / kathito me mahAbhAge gautamena mhaatmnaa| vivAdinAvanuprAptau tAvubhau pratyavedayat // 18 / vainyo dharmArthasaMyuktaH styvrtsmnvitH|| 6 athAbravItsadasyAMstu gautamo munisattamAn / / kiM tvasti tatra dveSTAro nivasanti hi me dvijAH / AvayoAhRtaM praznaM zRNuta dvijpuNgvaaH| . yathA me gautamaH prAha tato na vyavasAmyaham // 7 vainyo vidhAtetyAhAtriratra naH saMzayo mahAn // 19 tatra sma vAcaM kalyANI dharmakAmArthasaMhitAm / zrutvaiva tu mahAtmAno munayo'bhyadravandrutam / mayoktAmanyathA yustataste vai nirarthakAm / / 8 sanatkumAraM dharmajJaM saMzayacchedanAya vai // 20 . gamiSyAmi mahAprAjJe rocate me vcstv| sa ca teSAM vacaH zrutvA yathAtattvaM mahAtapAH / gAzca me dAsyate vainyaH prabhUtaM cArthasaMcayam // 9 pratyuvAcAtha tAnevaM dharmArthasahitaM vacaH // 21 mArkaNDeya uvAca / sanatkumAra uvAca / evamuktvA jagAmAzu vainyayajJaM mhaatpaaH| brahma kSatreNa sahitaM kSatraM ca brahmaNA saha / gatvA ca yajJAyatanamatristuSTAva taM nRpam // 10 rAjA vai prathamo dharmaH prajAnAM patireva ca / / rAjanvainya tvamIzazca bhuvi tvaM prathamo nRpH| sa eva zakraH zukrazca sa dhAtA sa bRhaspatiH // 22 stuvanti tvAM munigaNAstvadanyo nAsti dhrmvit||11 prajApativirAT samrAT kSatriyo bhuuptirnRpH| tamabravIdRSistatra vacaH kruddho mhaatpaaH| ya ebhiH stUyate zabdaiH kastaM nArcitumarhati // 23 maivamatre punarbrayA na te prajJA smaahitaa| purAyoniyudhAjicca abhiyA mudito bhavaH / atra naH prathama sthAtA mahendro vai prajApatiH // 12 svarNetA sahajibhruriti rAjAbhidhIyate // 24 athAtrirapi rAjendra gautamaM pratyabhASata / satyamanyuyudhAjIvaH satyadharmapravartakaH / ayameva vidhAtA ca yathaivendraH prajApatiH / adharmAdRSayo bhItA balaM kSatre samAdadhan // 25 tvameva muhyase mohAnna prajJAnaM tavAsti ha // 13 Adityo divi deveSu tamo nudati tejasA / gautama uvAca / tathaiva nRpatirbhUmAvadharma nudate bhRzam // 26 jAnAmi nAhaM muhyAmi tvaM vivakSurvimuhyase / : ato rAjJaH pradhAnatvaM zAstraprAmANyadarzanAt / stoSyase'bhyudayaprepsustasya darzanasaMzrayAt // 14 uttaraH sidhyate pakSo yena rAjeti bhASitam // 27 na vettha paramaM dharma na cAvaiSi prayojanam / mArkaNDeya uvAca / bAlastvamasi mUDhazca vRddhaH kenApi hetunA // 15 tataH sa rAjA saMhRSTaH siddhe pakSe mahAmanAH / mArkaNDeya uvaac| tamatrimabravItprItaH pUrvaM yenAbhisaMstutaH // 28 vivadantau tathA tau tu munInAM darzane sthitau| / | yasmAtsarvamanuSyeSu jyAyAMsaM maamihaabrviiH| ye tasya yajJe saMvRttAste'pRcchanta kathaM tvimau // 16 / sarvadevaizca viprarSe saMmitaM zreSThameva c| -637 -
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 183. 29 ] mahAmArate [3. 184.10 tasmAtte'haM pradAsyAmi vividhaM vasu bhUri ca // 29 svAdhyAyanityaH shucirprmttH| dAsIsahasraM zyAmAnAM suvastrANAmalaMkRtam / sa vai puro devapurasya gantA daza koTyo hiraNyasya rukmabhArAMstathA dsh| mahAmaraiH prApnuyAtprItiyogam // 5 etadadAni te vipra sarvajJastvaM hi me mataH // 30 tatra sma ramyA vipulA vizokAH tadavinyAyataH sarvaM pratigRhya mahAmanAH / supuSpitAH puSkariNyaH supunnyaaH| pratyAjagAma tejasvI gRhAneva mahAtapAH // 31 . bhakardamA mInavatyaH sutIrthA pradAya ca dhanaM prItaH putrebhyaH prayatAtmavAn / __ hiraNmayairAvRtAH puNDarIkaiH // 6 tapaH samabhisaMdhAya vanamevAnvapadyata // 32 . tAsAM tIreSvAsate puNyakarmA iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi ___ mahIyamAnaH pRthgpsrobhiH| jyshiitydhikshttmo'dhyaayH|| 183 // supuNyagandhAbhiralaMkRtAbhi-.. .. ___ hiraNyavarNAbhiratIva hRSTaH // 7 mArkaNDeya uvAca / paraM lokaM gopadAstvApnuvanti / atraiva ca sarasvatyA gItaM prpurNjy| ___ dattvAnar3AhaM sUryalokaM vrjnti| pRSTayA muninA vIra zRNu tAkSyeNa dhImatA // 1 vAso dattvA candramasaH sa lokaM tAkSya uvAca / dattvA hiraNyamamRtatvameti // 8 kiM nu zreyaH puruSasyeha bhadre dhenuM dattvA suvratAM sAdhudohAM - kathaM kurvanna cyavate svadharmAt / kalyANavatsAmapalAyinI c| AcakSva me cArasarvAGgi sarva yAvanti romANi bhavanti tasyAtvayAnuziSTo na cyaveyaM svadharmAt // 2 stAvadvarSANyaznute svargalokam // 9 kathaM cAgniM juhuyAM pUjaye vA anaDAhaM suvrataM yo dadAti - kasminkAle kena dharmo na nazyet / halasya voDhAramanantavIryam / etatsarvaM subhage prabravIhi dhuraMdharaM balavantaM yuvAnaM ___ yathA lokAnvirajAH saMcareyam // 3 . prApnoti lokAndaza dhenudasya // 10 mArkaNDeya uvAca / yaH sapta varSANi juhoti tArkSya - evaM pRSTA prItiyuktena tena . havyaM tvagnau suvrataH sAdhuzIlaH / zuzrUSumIkSyottamabuddhiyuktam / saptAvarAnsapta pUrvAnpunAti tAkSyaM vipraM dharmayuktaM hitaM ca pitAmahAnAtmanaH karmabhiH svaiH||11 - sarasvatI vAkyamidaM babhASe // 4 ___ tArya uvAca / sarasvatyuvAca / kimagnihotrasya vrataM purANayo brahma jAnAti yathApradezaM mAcakSva me pRcchatazvArurUpe / - 638 -
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 184. 12] AranakArva [3. 184. 25 tvayAnuziSTo'hamihAdya vidyA sarasvatyuvAca / yadagnihotrasya vrataM purANam // 12 zreSThAni yAni dvipadAM variSTha sarasvatyuvAca / yajJeSu vidvannupapAdayanti / na cAzucirnApyanirNiktapANi tairevAhaM saMpravRddhA bhavAmi brihmavijuhuyAnnAvipazcit / __ ApyAyitA rUpavatI ca vipra // 19 bubhukSavaH zucikAmA hi devA yacApi dravyamupayujyate ha ___nAzradhAnAddhi hvirjussnti||13 vAnaspatyamAyasaM pArthivaM vaa| nAzrotriyaM devavye niyujhyA divyena rUpeNa ca prajJayA ca ___ moghaM parA siJcati tAdRzo hi| tenaiva siddhiriti viddhi vidvan // 20 apUrNamazrotriyamAha tArkSya tAkSya uvAca / __ na vai tAragjuhuyAdagnihotram // 14 kRzAnuM ye juhvati zraddadhAnAH idaM zreyaH paramaM manyamAnA vyAyacchante munayaH sNprtiitaaH| . satyavratA hutaziSTAzinazca / gavAM lokaM prApya te puNyagandhaM AcakSva me taM paramaM vizokaM mokSaM paraM yaM pravizanti dhiiraaH|| 21 pazyanti devaM paramaM cApi satyam // 15 tArya uvAca / srsvtyuvaac| kSetrAbhUtAM paralokabhAve taM vai paraM vedavidaH prapannAH karmodaye buddhimatipraviSTAm / ___paraM parebhyaH prathitaM purANam / prajJAM ca devIM subhage vimRzya svAdhyAyadAnavratapuNyayogai... pRcchAmi tvAM kA hyasi cArurUpe // 16 stapodhanA vItazokA vimuktAH // 22 sarasvatyuvAca / tasyAtha madhye vetasaH puNyagandhaH amihotrAdahamabhyAgatAsmi sahasrazAkho vimalo vibhaati| viprarSabhANAM saMzayacchedanAya / . tasya mUlAtsaritaH prasravanti tvatsaMyogAdahametabruvaM madhUdakaprasravaNA ramaNyaH // 23 // bhAve sthitA tathyamarthaM yathAvat // 17 zAkhA zAkhAM mahAnadyaH saMyAnti siktaasmaaH| tAkSya uvAca / dhAnApUpA mAMsazAkAH sadA paayskrdmaaH|| 24 na hi tvayA sadRzI kAcidasti yasminnagnimukhA devAH sendrAH saha marudgaNaiH / / vibhrAjase hyatimAtraM yathA shriiH| . Ijire RtubhiH zreSThaistatpadaM paramaM mune // 25 .. rUpaM ca te divyamatyantakAntaM iti zrImahAbhArate mAraNyakaparvaNi . prajJAM ca devIM subhage bibharSi // 18 cturshiitydhikshttmo'dhyaayH||14|| -639 -
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 185.1] mahAbhArate [3. 185. 28 bhagavansAdhu me'dyAnyatsthAnaM saMpratipAdaya // 14 vaizaMpAyana uvAca / uddhRtyAliJjarAttasmAttataH sa bhagavAnmuniH / tataH sa pANDavo bhUyo mArkaNDeyamuvAca ha / taM matsyamanayadvApI mahatIM sa manustadA // 15 kathayasveha caritaM manovaivasvatasya me // 1 tatra taM prAkSipaJcApi manuH parapuraMjaya / mArkaNDeya uvAca / athAvardhata matsyaH sa punarvarSagaNAnbahUn // 16 vivasvataH suto rAjanparamarSiH pratApavAn / dviyojanAyatA vApI vistRtA cApi yojanam / babhUva narazArdUla prajApatisamadyutiH // 2 tasyAM nAsau samabhavanmatsyo rAjIvalocana / ojasA tejasA lakSmyA tapasA ca vizeSataH / viceSTituM vA kaunteya matsyo vApyAM vizAM pate // 17 aticakrAma pitaraM manuH svaM ca pitAmaham // 3 manuM matsyastato dRSTvA punarevAbhyabhASata / UrdhvabAhurvizAlAyAM badaryAM sa narAdhipaH / naya mAM bhagavansAdho samudramahiSIM prabho / ekapAdasthitastIvra cacAra sumahattapaH // 4 gaGgAM tatra nivatsyAmi yathA vA tAta manyase // 18 avAkzirAstathA cApi netrairanimiSairdRDham / evamukto manurmatsyamanayadbhagavAnvazI / so'tapyata tapo ghoraM varSANAmayutaM tadA // 5 nadIM gaGgAM tatra cainaM svayaM praakssipdcyutH|| 19 taM kadAcittapasyantamArdracIrajaTAdharam / . sa tatra vavRdhe matsyaH kiNcitkaalmriNdm|| vIriNItIramAgamya matsyo vacanamabravIt // 6 tataH punarmanuM dRSTvA matsyo vacanamabravIt // 20 bhagavankSudramatsyo'smi balavadbhyo bhayaM mm| gaGgAyAM hi na zaknomi bRhattvAcceSTituM prbho| matsyebhyo hi tato mAM tvaM trAtumarhasi suvrata // 7 samudraM naya mAmAzu prasIda bhagavanniti // 21 durbalaM balavanto hi matsyaM matsyA vizeSataH / / uddhRtya gaGgAsalilAttato matsyaM manuH svayam / bhakSayanti yathA vRttirvihitA naH sanAtanI // 8 samudramanayatpArtha tatra cainamavAsRjat // 22 tasmAdbhayaughAnmahato majjantaM mAM vizeSataH / sumahAnapi matsyaH sansa mnormnsstdaa| trAtumarhasi kartAsmi kRte pratikRtaM tava // 9 AsIdyatheSTahAryazca sparzagandhasukhazca vai / / 23 sa matsyavacanaM zrutvA kRpayAbhipariplutaH / yadA samudre prakSiptaH sa matsyo manunA tadA / manurvaivasvato'gRhNAttaM matsya pANinA svayam // 10 tata enamidaM vAkyaM smayamAna ivAbravIt / / 24 udakAntamupAnIya matsyaM vaivasvato manuH / bhagavankRtA hi me rakSA tvayA sarvA vizeSataH / aliJjare prAkSipatsa candrAMzusadRzaprabham // 11 prAptakAlaM tu yatkArya tvayA tacchrayatAM mama // 25 sa tatra vavRdhe rAjanmatsyaH paramasatkRtaH / acirAdbhagavanbhaumamidaM sthAvarajaGgamam / putravaJcAkarottasminmanurbhAvaM vishesstH|| 12 / sarvameva mahAbhAga pralayaM vai gamiSyati // 26 atha kAlena mahatA sa matsyaH sumahAnabhUt / saMprakSAlanakAlo'yaM lokAnAM samupasthitaH / aliJjare jale caiva nAsau samabhavatkila // 13 tasmAttvAM bodhayAmyadya yatte hitamanuttamam // 27 atha matsyo manuM dRSTvA punarevAbhyabhASata / trasAnAM sthAvarANAM ca yaccaGgaM yacca neGgati / -640 -
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 185. 28 ] AraNyakaparva [3. 185. 54 tasya sarvasya saMprAptaH kAlaH paramadAruNaH // 28 adRzyanta saptarSayo manumatsyaH sahaiva ha // 42 nauzca kArayitavyA te dRDhA yuktvttaakraa| evaM bahUnvarSagaNAMstAM nAvaM so'tha matsyakaH / tatra saptarSibhiH sArdhamAruhethA mahAmune // 29 cakarSAtandrito rAjastasminsalilasaMcaye // 43 bIjAni caiva sarvANi yathoktAni mayA purA / tato himavataH zRGgaM yatparaM puruSarSabha / tasyAmArohayernAvi susaMguptAni bhAgazaH // 30 tatrAkarSattato nAvaM sa matsyaH kurunandana // 44 nausthazca mAM pratIkSethAstadA munijanapriya / tato'bravIttadA matsyastAnRSInprahasazanaiH / AgamiSyAmyahaM zRGgI vijJeyastena tApasa // 31 asminhimavataH zRGge nAvaM badhnIta mAciram // 45 evametattvayA kAryamApRSTo'si vrajAmyaham / sA baddhA tatra taistUrNamRSibhirbharatarSabha / nAtizaGkayamidaM cApi vacanaM te mamAbhibho // 32 naumatsyasya vacaH zrutvA zRGge himavatastadA // 46 evaM kariSya iti taM sa matsyaM pratyabhASata / tacca naubandhanaM nAma zRGgaM himavataH param / jagmatuzca yathAkAmamanujJApya parasparam // 33 khyAtamadyApi kaunteya tadviddhi bharatarSabha // 47 tato manurmahArAja yathoktaM matsyakena ha / athaabrviidnimissstaanRssiinshitaaNstdaa| bIjAnyAdAya sarvANi sAgaraM pupluve tadA / ahaM prajApatirbrahmA matparaM nAdhigamyate / nAvA tu zubhayA vIra mahormiNamariMdama // 34 matsyarUpeNa yUyaM ca mayAsmAnmokSitA bhayAt // cintayAmAsa ca manustaM matsyaM pRthivIpate / manunA ca prajAH sarvAH sadevAsuramAnavAH / sa ca taccintitaM jJAtvA matsyaH parapuraMjaya / sraSTavyAH sarvalokAzca yacceGgaM yacca neGgati // 49 zRGgI tatrAjagAmAzu tadA bharatasattama // 35 taM dRSTvA manujendrendra manumatsyaM jalArNave / tapasA cAtitIvraNa pratibhAsya bhaviSyati / zRGgiNaM taM yathoktena rUpeNAdrimivocchritam // 36 matprasAdAtprajAsarge na ca mohaM gamiSyati // 50 vaTAkaramayaM pAzamatha matsyasya mUrdhani / ityuktvA vacanaM matsyaH kSaNenAdarzanaM gataH / manurmanujazArdUla tasmizRGge nyavezayat // 37 sraSTukAmaH prajAzcApi marnurvaivasvataH svayam / saMyatastena pAzena matsyaH parapuraMjaya / pramUDho'bhUtprajAsarge tapastepe mahattataH // 51 vegena mahatA nAvaM prAkarSallavaNAmbhasi // 38 tapasA mahatA yuktaH so'tha sraSTuM pracakrame / sa tatAra tayA nAvA samudraM manujezvara / sarvAH prajA manuH sAkSAdyathAvadbharatarSabha // 52 nRtyamAnamivormIbhirgarjamAnamivAmbhasA // 39 ityetanmAtsyakaM nAma purANaM parikIrtitam / kSobhyamANA mahAvAtaiH sA naustasminmahodadhau / AkhyAnamidamAkhyAtaM sarvapApaharaM mayA // 53 ghUrNate capaleva strI mattA parapuraMjaya // 40 ya idaM zRNuyAnnityaM manozcaritamAditaH / naiva bhUmirna ca dizaH pradizo vA ckaashire| sa sukhI sarvasiddhArthaH svargalokamiyAnnaraH // 54 sarvamAmbhasamevAsItvaM dyauzca narapuMgava // 41 / / ___ iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi evaMbhUte tadA loke saMkule bhrtrssbh| paJcAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 185 // . ma. bhA. 81 , -641 -
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 186. 1] mahAbhArate [3. 186.27 ya eSa pRthudIrghAkSaH pItavAsA janArdanaH / vaizaMpAyana uvaac| eSa kartA vikartA ca sarvabhAvanabhUtakRt // 14 tataH sa punarevAtha mArkaNDeyaM yazakhinam / acintyaM mahadAzcarya pavitramapi cottamam / papraccha vinayopeto dharmarAjo yudhiSThiraH // 1 anAdinidhanaM bhUtaM vizvamakSayamavyayam // 15 naike yugasahasrAntAstvayA dRSTA mhaamune|| eSa kartA na kriyate kAraNaM cApi pauruSe / na cApIha samaH kazcidAyuSA tava vidyate / yo hyenaM puruSa vetti devA api na taM viduH||16 varjayitvA mahAtmAnaM brahmANaM parameSThinam // 2 sarvamAzcaryamevaitannivRttaM rAjasattama / anantarikSe loke'smindevadAnavavarjite / Adito manujavyAghra kRtsnasya jagataH kSaye // 17 tvameva pralaye vipra brahmANamupatiSThasi // 3 catvAryAhuH sahasrANi varSANAM tatkRtaM yugam / pralaye cApi nivRtte prabuddhe ca pitAmahe / tasya tAvacchatI saMdhyA saMdhyAMzazca tataH param // 18 tvameva sRjyamAnAni bhUtAnIha prapazyasi // 4 trINi varSasahasrANi tretAyugamihocyate / caturvidhAni viprarSe yathAvatparameSThinA / tasya tAvacchatI saMdhyA saMdhyAMzazca tataH prm||19 vAyubhUtA dizaH kRtvA vikSipyApastatastataH // 5 tathA varSasahasre dve dvAparaM parimANataH / tvayA lokaguruH sAkSAtsarvalokapitAmahaH / tasyApi dvizatI saMdhyA saMdhyAMzazca tataH param // 20 ArAdhito dvijazreSTha tatpareNa samAdhinA // 6 sahasramekaM varSANAM tataH kaliyugaM smRtam / tasmAtsarvAntako mRtyurjarA vA dehanAzinI / tasya varSazataM saMdhyA saMdhyAMzazca tataH param / na tvA vizati viprarSe prasAdAtparameSThinaH // 7 saMdhyAsaMdhyAMzayostulyaM pramANamupadhAraya // 21 yadA naiva ravirnAgnirna vAyunaM ca candramAH / kSINe kaliyuge caiva pravartati kRtaM yugam / naivAntarikSaM naivorvI zeSaM bhavati kiMcana // 8 eSA dvAdazasAhasrI yugAkhyA parikIrtitA // 22 tasminnekArNave loke naSTe sthaavrjnggme| etatsahasraparyantamaho brAhmamudAhRtam / naSTe devAsuragaNe smutsnnmhorge||9 vizvaM hi brahmabhavane sarvazaH parivartate / zayAnamamitAtmAnaM padme padmaniketanam / lokAnAM manujavyAghra pralayaM taM vidurbudhAH // 23 tvamekaH sarvabhUtezaM brahmANamupatiSThasi // 10 alpAvaziSTe tu tadA yugAnte bharatarSabha / etatpratyakSataH sarvaM pUrvavRttaM dvijottama / sahasrAnte narAH sarve prAyazo'nRtavAdinaH // 24 tasmAdicchAmahe zrotuM sarvahetvAtmikAM kthaam||11 yajJapratinidhiH pArtha dAnapratinidhistathA / anubhUtaM hi bahuzastvayaikena dvijottama / vratapratinidhizcaiva tasminkAle prvrtte||25 nate'syaviditaM kiMcitsarvalokeSu nityadA / / 12 / brAhmaNAH zUdrakamANastathA zudrA dhanArjakAH / . mArkaNDeya uvAca / kSatradharmeNa vApyatra vartayanti gate yuge // 26 hanta te kathayiSyAmi namaskRtvA svayaMbhuve / nivRttayajJasvAdhyAyAH pinnddodkvivrjitaaH| puruSAya purANAya zAzvatAyAvyayAya ca // 13 / brAhmaNAH sarvabhakSAzca bhaviSyanti kalau yuge // 27 - 642 -
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 186. 28 ] AraNyakaparva [3. 186. 56 ajapA brAhmaNAstAta zUdrA jppraaynnaaH| AzrameSu vRthAcArAH pAnapA gurutlpgaaH| .. viparIte tadA loke pUrvarUpaM kSayasya tat // 28 aihalaukikamIhante mAMsazoNitavardhanam // 42 bahavo mleccharAjAnaH pRthivyAM mnujaadhip| bahupASaNDasaMkIrNAH praangunnvaadinH| midhyAnuzAsinaH pApA mRSAvAdaparAyaNAH // 29 AzramA manujavyAghra na bhavanti yugakSaye // 43 . AndhrAH zakAH pulindAzca yavanAzca nraadhipaaH| yathartuvarSI bhagavAnna tathA paakshaasnH| kAmbojA aurNikAH zUdrAstathAmIrA nrottm||30 na tadA sarvabIjAni samyagrohanti bhArata / na tadA brAhmaNaH kazcitsvadharmamupajIvati / adharmaphalamatyarthaM tadA bhavati cAnagha // 44 kSatriyA api vaizyAzca vikarmasthA narAdhipa / 31 tathA ca pRthivIpAla yo bhveddhrmsNyutH| alpAyuSaH svalpabalA alptejHpraakrmaaH| alpAyuH sa hi mantavyo na hi dharmo'sti kazcana // alpadehAlpasArAzca tathA satyAlpabhASiNaH / / 32 bhUyiSThaM kUTamAnaizca paNyaM vikrINate jnaaH| bahuzUnyA janapadA mRgavyAlAvRtA dizaH / vaNijazca naravyAghra bahumAyA bhavantyuta // 46 . yugAnte samanuprApte vRthA ca brahmacAriNaH / / dharmiSThAH parihIyante pApIyAnvardhate janaH / bhovAdinastathA zUdrA brAhmaNAzcAryavAdinaH // 33 dharmasya balahAniH syAdadharmazca balI tathA // 47 yugAnte manujavyAghra bhavanti bhujntvH| alpAyuSo daridrAzca dharmiSThA mAnavAstadA / na tathA ghrANayuktAzca sarvagandhA vizAM pate / dIrghAyuSaH samRddhAzca vidharmANo yugakSaye // 48 rasAzca manujavyAghra na tathA svAduyoginaH // 34 adharmiSTharupAyaizca prajA vyavaharantyuta / bahuprajA hrasvadehAH shiilaacaarvivrjitaaH| saMcayenApi cAlpena bhavantyADhyA mdaanvitaaH||49 mukhebhagAH striyo rAjanbhaviSyanti yugakSaye // 35 dhanaM vizvAsato nyastaM mitho bhUyiSThazo nraaH|| aTTazUlA janapadAH zivazUlAzcatuSpathAH / hatuM vyavasitA raajnmaayaacaarsmnvitaaH|| 50 kezazUlAH striyo rAjanbhaviSyanti yugakSaye // 36 puruSAdAni sattvAni pakSiNo'tha mRgAstathA / alpakSIrAstathA gAvo bhaviSyanti janAdhipa / nagarANAM vihAreSu caityeSvapi ca zerate // 51 alpapuSpaphalAzcApi pAdapA bahuvAyasAH // 37 saptavarSASTavarSAzca striyo garbhadharA nRp| brahmavadhyAvaliptAnAM tathA mithyAbhizaMsinAm / dazadvAdazavarSANAM puMsAM putraH prajAyate // 52 . nRpANAM pRthivIpAla pratigRhNanti vai dvijaaH|| 38 bhavanti SoDaze varSe narAH plitinstthaa| lobhamohaparItAzca mithyaadhrmdhvjaavRtaaH| AyuHkSayo manuSyANAM kSiprameva prapadyate // 53 mikSArtha pRthivIpAla caJcaryante dvijairdizaH // 39 kSINe yuge mahArAja taruNA vRddhazIlinaH / karabhArabhayAtpuMso gRhasthAH parimoSakAH / taruNAnAM ca yacchIlaM tadvRddheSu prajAyate // 54 municchadmAkRticchannA vANijyamupajIvate // 40 . viparItAstadA nAryo vazcayitvA rahaH patIn / mithyA ca nakharomANi dhArayanti nraastdaa|| vyuccarantyapi duHzIlA dAsaiH pazubhireva ca // 55 arthalobhAnnaravyAghra vRthA ca brahmacAriNaH / / 41 tasminyugasahasrAnte saMprApte cAyuSaH kSaye / - 643 -
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 186. 56] mahAbhArate [ 3. 186.85 anAvRSTirmahArAja jAyate bahuvArSikI / / 56 tataste jaladA ghorA rAviNaH puruSarSabha / tatastAnyalpasArANi sattvAni kSudhitAni ca / sarvataH plAvayantyAzu coditAH parameSThinA / / 71 pralayaM yAnti bhUyiSThaM pRthivyAM pRthivIpate // 57 varSamANA mahattoyaM pUrayanto vasuMdharAm / tato dinakarairdIptaiH saptabhirmanujAdhipa / sughoramazivaM raudraM nAzayanti ca pAvakam // 72 pIyate salilaM sarva samudreSu saritsu ca // 58 tato dvAdaza varSANi payodAsta upaplave / yacca kASThaM tRNaM cApi zuSkaM cA ca bhArata / dhArAbhiH pUrayanto vai codyamAnA mahAtmanA // 73 sarva tadbhasmasAdbhUtaM dRzyate bharatarSabha // 59 tataH samudraH svAM velAmatikrAmati bhArata / tataH saMvartako vahnirvAyunA saha bhArata / parvatAzca vizIyante mahI cApi vizIryate // 74 lokamAvizate pUrvamAdityairupazoSitam // 60 sarvataH sahasA bhrAntAste payodA nabhastalam / tataH sa pRthivIM bhittvA samAvizya rasAtalam / saMveSTayitvA nazyanti vAyuvegaparAhatAH // 75 devadAnavayakSANAM bhayaM janayate mahat // 61 tatastaM mArutaM ghoraM svayaMbhUrmanujAdhipa / nirdahannAgalokaM ca yacca kiMcitkSitAviha / AdipadmAlayo devaH pItvA svapiti bhArata // 76 adhastAtpRthivIpAla sarvaM nAzayate kSaNAt // 62 tasminnekArNave ghore naSTe sthAvarajaGgame / tato yojanaviMzAnAM sahasrANi zatAni ca / / naSTe devAsuragaNe yakSarAkSasavarjite // 77 nirdahatyazivo vAyuH sa ca saMvartako'nalaH // 63 nirmanuSye mahIpAla niHzvApadamahIrahe / sadevAsuragandharvaM sayakSoragarAkSasam / anantarikSe loke'sminbhramAmyeko'hamAdRtaH // 78 tato dahati dIptaH sa sarvameva jagadvibhuH 64 ekArNave jale ghore vicaranpArthivottama / tato gajakulaprakhyAstaDinmAlAvibhUSitAH / apazyansarvabhUtAni vaiklavyamagamaM param // 79 . uttiSThanti mahAmeghA nabhasyadbhutadarzanAH / / 65 tataH sudIrgha gatvA tu plavamAno narAdhipa / kecinnIlotpalazyAmAH kecitkumudsNnibhaaH| zrAntaH kvacinna zaraNaM labhAmyahamatandritaH // 80 kecitkiJjalkasaMkAzAH kecitpItAH pyodhraaH||66 tataH kadAcitpazyAmi tasminsalilasaMplave / keciddhAridrasaMkAzAH kAkANDakanibhAstathA / nyagrodhaM sumahAntaM vai vizAlaM pRthivIpate // 81 kecitkamalapatrAbhAH keciddhimulakaprabhAH // 67 zAkhAyAM tasya vRkSasya vistIrNAyAM narAdhipa / kecitpuravarAkArAH kecidgajakulopamAH / paryake pRthivIpAla divyAstaraNasaMstRte / / 82 kecidaJjanasaMkAzAH kecinmakarasaMsthitAH / upaviSTaM mahArAja pUrNendusadRzAnanam / vidyunmAlApinaddhAGgAH samuttiSThanti vai ghanAH // 68 phullapadmavizAlAkSaM bAlaM pazyAmi bhArata // 83 ghorarUpA mahArAja ghorasvananinAditAH / tato me pRthivIpAla vismayaH sumahAnabhUt / tato jaladharAH sarve vyApnuvanti nabhastalam // 69 kathaM tvayaM zizuH zete loke nAzamupAgate // 84 tairiyaM pRthivI sarvA saparvatavanAkarA / tapasA cintayaMzcApi taM zizuM noplkssye| ApUryate mahArAja salilaughapariplutA / / 70 bhUtaM bhavyaM bhaviSyacca jAnannapi narAdhipa // 85 -644 -
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 186. 86] AraNyakaparva [ 3. 186. 118 atasIpuSpavarNAbhaH zrIvatsakRtalakSaNaH / vaizyAH kRSi yathAnyAyaM kArayanti narAdhipa / sAkSAllakSmyA ivAvAsaH sa tadA pratibhAti me||86 zuzrUSAyAM ca niratA dvijAnAM vRSalAstathA // 100 tato mAmabravIdvAlaH sa padmanibhalocanaH / tataH paripatanarAjaMstasya kukSau mahAtmanaH / zrIvatsadhArI dyutimAnvAkyaM zrutisukhAvaham / / 87 himavantaM ca pazyAmi hemakUTaM ca parvatam // 101 jAnAmi tvA parizrAntaM tAta vizrAmakAGkSiNam / / niSadhaM cApi pazyAmi zvetaM ca rajatAcitam / mArkaNDeya ihArasva tvaM yAvadicchasi bhArgava // 88 pazyAmi ca mahIpAla parvataM gandhamAdanam // 102 abhyantaraM zarIraM me pravizya munisattama / mandaraM manujavyAghra nIlaM cApi mahAgirim / Assva bho vihito vAsaH prasAdaste kRto mayA // 89 pazyAmi ca mahArAja meraM kanakaparvatam / / 103 tato bAlena tenaivamuktasyAsIttadA mama / mahendraM caiva pazyAmi vindhyaM ca girimuttamam / nirvedo jIvite dIrgha manuSyatve ca bhArata // 90 malayaM cApi pazyAmi pAriyAnaM ca parvatam // 104 tato bAlena tenAsyaM sahasA vivRtaM kRtam / ete cAnye ca bahavo yAvantaH pRthivIdharAH / tasyAhamavazo vaktraM daivayogAtpravezitaH // 91 tasyodare mayA dRSTAH sarvaratnavibhUSitAH // 105 tataH praviSTastatkukSiM sahasA manujAdhipa / siMhAvyAghrAnvarAhAMzca nAgAMzca manujAdhipa / sarASTranagarAkIrNAM kRtsnA pazyAmi medinIm // 92 pRthivyAM yAni cAnyAni sattvAni jagatIpate / gaGgAM zatadvaM sItAM ca yamunAmatha kauzikIm / tAni sarvANyahaM tatra pazyanparyacaraM tadA // 106 carmaNvatI vetravatI candrabhAgAM sarasvatIm // 93 kukSau tasya naravyAghra praviSTaH saMcarandizaH / sindhuM caiva vipAzAM ca nadI godaavriimpi| zakrAdIMzcApi pazyAmi kRtsnaandevgnnaaNstthaa||107 vaskhokasArAM nalinI narmadAM caiva bhArata // 94 gandharvApsaraso yakSAnRSIMzcaiva mahIpate / nadI tAmrAM ca veNNAM ca puNyatoyAM shubhaavhaam| daityadAnavasaMghAMzca kAleyAMzca narAdhipa / suveNamaM kRSNaveNAM ca irAmAM ca mahAnadIm / siMhikAtanayAMzcApi ye cAnye surazatravaH // 108 zoNaM ca puruSavyAghra vizalyAM kaMpunAmapi // 95 yacca kiMcinmayA loke dRSTaM sthAvarajaGgamam / etAzcAnyAzca nadyo'haM pRthivyAM yA narottama / tadapazyamahaM sarvaM tasya kukSau mahAtmanaH / parikrAmanprapazyAmi tasya kukSau mahAtmanaH // 96 phalAhAraH pravicarankRtsnaM jagadidaM tadA // 109 tataH samudraM pazyAmi yAdogaNaniSevitam / antaH zarIre tasyAhaM varSANAmadhikaM zatam / ratnAkaramamitraghna nidhAnaM payaso mahat // 97 na ca pazyAmi tasyAhamantaM dehasya kutrcit||110 tataH pazyAmi gaganaM candrasUryavirAjitam / satataM dhAvamAnazca cintayAno vizAM pate / jAjvalyamAnaM tejobhiH paavkaarksmprbhaiH|| AsAdayAmi naivAntaM tasya rAjanmahAtmanaH // 111 pazyAmi ca mahIM rAjankAnanairupazobhitAm // 98 tatastameva zaraNaM gato'smi vidhivattadA / yajante hi tadA rAjanbrAhmaNA bahubhiH savaiH / / vareNyaM varadaM devaM manasA karmaNaiva ca // 112 kSatriyAzca pravartante sarvavarNAnuraJjane // 99 / tato'haM sahasA rAjanvAyuvegena niHsRtaH / -645 -
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 186. 113] mahAbhArate [3. 187. 11 mahAtmano mukhAttasya vivRtAtpuruSottama // 113 etadicchAmi deveza zrotuM braahmnnkaamyyaa| tatastasyaiva zAkhAyAM nyagrodhasya vizAM pte| tvattaH kamalapatrAkSa vistareNa yathAtatham / Aste manujazArdUla kRtsnamAdAya vai jagat // 114 mahatyetadacintyaM ca yadahaM dRSTavAnprabho // 128 : tenaiSa bAlaveSeNa zrIvatsakRtalakSaNam / ityuktaH sa mayA zrImAndevadevo mahAdyutiH / AsInaM taM naravyAghra pshyaamymittejsm||115 sAntvayanmAmidaM vAkyamuvAca vadatAM vrH|| 129 tato mAmabravIdvIra sa bAlaH prahasanniva / iti bhImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi zrIvatsadhArI dyutimAnpItavAsA mhaadyutiH|| 116 patzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 186 // aMpIdAnI zarIre'sminmAmake munisattama / 187 uSitastvaM suvizrAnto mArkaNDeya bravIhi me // 117 . deva uvAca / muhUrtAdatha me dRSTiH prAdurbhUtA punrnvaa| kAmaM devApi mAM vipra na vijAnanti tattvataH / yayA nirmuktamAtmAnamapazyaM labdhacetasam // 118 tvatprItyA tu pravakSyAmi yathedaM visRjAmyaham // 1 tasya tAmratalau tAta caraNau supratiSThitau / pitRbhakto'si viprarSe mAM caiva zaraNaM gataH / sujAtI mRduraktAbhiraGgulIbhiralaMkRtau // 119 ato dRSTo'smi te sAkSAbrahmacaryaM ca te mahat // 2 prayatena mayA mUrdhA gRhItvA hyabhivanditau / Apo nArA iti proktAH saMjJAnAma kRtaM mayA / dRSTvAparimitaM tasya prabhAvamamitaujasaH // 120 tena nArAyaNo'smyukto mama taddhyayanaM sadA // 3 vinayenAJjaliM kRtvA prayatnenopagamya c|| ahaM nArAyaNo nAma prabhavaH zAzvato'vyayaH / dRSTo mayA sa bhUtAtmA devaH kamalalocanaH / / 121 vidhAtA sarvabhUtAnAM saMhartA ca dvijottama // 4 tamahaM prAJjalirbhUtvA namaskRtyedamabruvam / ahaM viSNurahaM brahmA zakrazcAhaM surAdhipaH / jJAtumicchAmi deva tvAM mAyAM cemAM tavottamAm // ahaM vaizravaNo rAjA yamaH pretAdhipastathA // 5 AsyenAnupraviSTo'haM zarIraM bhagavaMstava / ahaM zivazca somazca kazyapazca prajApatiH / dRSTavAnakhilAllokAnsamastAJjaThare tava // 123 ahaM dhAtA vidhAtA ca yajJazcAhaM dvijottama // 6 tava deva zarIrasthA devadAnavarAkSasAH / agnirAsyaM kSitiH pAdau candrAdityau ca locane / yakSagandharvanAgAzca jagatsthAvarajaGgamam // 124 sadizaM ca nabhaH kAyo vAyurmanasi me sthitH||7 tvatprasAdAcca me deva smRtirna parihIyate / mayA kratuzatairiSTaM bahubhiH svAptadakSiNaiH / drutamantaH zarIre te satataM paridhAvataH / / 125 yajante vedaviduSo mAM devayajane sthitam // 8 icchAmi puNDarIkAkSa jJAtuM tvAhamanindita / pRthivyAM kSatriyendrAzca pArthivAH svargakAGgiNaH / iMha bhUtvA zizuH sAkSAtkaM bhavAnavatiSThate / yajante mAM tathA vaizyAH svargalokajigISavaH // 9 pItvA jagadidaM vizvametadAkhyAtumarhasi // 126 catuHsamudraparyantAM merumandarabhUSaNAm / kimarthaM ca jagatsarvaM zarIrasthaM tavAnagha / zeSo bhUtvAhamevaitAM dhArayAmi vasuMdharAm // 10 kiyantaM ca tvayA kAlamiha stheyamariMdama // 127 / vArAha rUpamAsthAya mayeyaM jagatI purA / -646 -
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 187. 11] AraNyakaparva [3. 187. 40 majjamAnA jale vipra vIryeNAsItsamuddhatA // 11 / abhyutthAnamadharmasya tadAtmAnaM sRjAmyaham // 26 agnizca vaDavAvaktro bhUtvAhaM dvijsttm| daityA hiMsAnuraktAzca avadhyAH sursttmaiH| .. pibAmyapaH samAviddhAstAzcaiva visajAmyaham // 12 rAkSasAzcApi loke'sminyadotpatsyanti daarunnaaH|| brahma vaktraM bhujau kSatramUrU me saMzritA vizaH / tadAhaM saMprasUyAmi gRheSu zubhakarmaNAm / .. pAdau zUdrA bhajante me vikrameNa krameNa ca // 13 praviSTo mAnuSaM dehaM sarva prazamayAmyaham // 28 : RgvedaH sAmavedazca yjurvedo'pythrvnnH| .. sRSTvA devamanuSyAMzca gandharvoragarAkSasAn / ... mattaH prAdurbhavantyete mAmeva pravizanti ca // 14 sthAvarANi ca bhUtAni saMharAmyAtmamAyayA // 29 yatayaH zAntiparamA yatAtmAno mumukSavaH / karmakAle punardehamanucintya sRjaamyhm| kAmakrodhadveSamuktA niHsaGgA vItakalmaSAH // 15 pravizya mAnuSaM dehaM maryAdAbandhakAraNAt // 30 sattvasthA nirahaMkArA nitymdhyaatmkovidaaH| . zvetaH kRtayuge varNaH pItastretAyuge mama / mAmeva satataM viprAzcintayanta upAsate // 16 .. rakto dvAparamAsAdya kRSNaH kaliyuge tathA // 31. ahaM saMvartako jyotirahaM saMvartako yamaH / trayo bhAgA hyadharmasya tasminkAle bhvntyut| . ahaM saMvartakaH sUryo ahaM saMvartako'nilaH // 17 antakAle ca saMprApte kAlo bhUtvAtidAruNaH / / tArArUpANi dRzyante yAnyetAni nbhstle| trailokyaM nAzayAmyekaH kRtsnaM sthAvarajaGgamam // 32 mama rUpANyathaitAni viddhi tvaM dvijasattama // 18 ahaM trivA sarvAtmA sarvalokasukhAvahaH / ratnAkarAH samudrAzca sarva eva caturdizam / abhibhUH sarvago'nanto hRSIkeza urukramaH // 33 vasanaM zayanaM caiva nilayaM caiva viddhi me // 19 kAlacakraM nayAmyeko brahmannahamarUpi vai|| kAmaM krodhaM ca harSa ca bhayaM mohaM tathaiva ca / zamanaM sarvabhUtAnAM sarvalokakRtodyamam // 34 mamaiva viddhi rUpANi sarvANyetAni sattama // 20 evaM praNihitaH samyaAyAtmA munisattama / prApnuvanti narA vipra yatkRtvA karma zobhanam / sarvabhUteSu viprendra na ca mAM vetti kazcana // 35 satyaM dAnaM tapazcogramahiMsA caiva jantuSu // 21 / yaca kiMcittvayA prAptaM mayi klezAtmakaM dvija / madvidhAnena vihitA mama dehavihAriNaH / sukhodayAya tatsarvaM zreyase ca tavAnagha // 36 mayAbhibhUtavijJAnA viceSTante na kAmataH // 22 yaca kiMcittvayA loke dRSTaM sthAvarajaGgamam / . samyagvedamadhIyAnA yajanto vividhairmakhaiH / vihitaH sarvathaivAsau mamAtmA munisattama // 37 zAntAtmAno jitakrodhAH prApnuvanti dvijAtayaH // 23 adhaM mama zarIrasya srvlokpitaamhH| prAptuM na zakyo yo vidvannarairduSkRtakarmabhiH / | ahaM nArAyaNo nAma shngkhckrgdaadhrH|| 38 lobhAbhibhUtaiH kRpaNairanAryairakRtAtmabhiH // 24 yAvAgAnAM viprarSe sahasraparivartanam / taM mAM mahAphalaM viddhi padaM sukRtakarmaNaH / tAvatsvapimi vizvAtmA sarvalokapitAmahaH // 39 duSprApaM vipramUDhAnAM mArga yogairniSevitam // 25 / evaM sarvamahaM kAlamihAse munisattama / yadA yadA ca dharmasya glAnirbhavati sttmH| azizuH zizurUpeNa yAvadbrahmA na budhyate // 40 - 647 -
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 187. 41] mahAbhArate [ 3. 188. 12 mayA ca vipra datto'yaM varaste brhmruupinnaa| gacchadhvamenaM zaraNaM zaraNyaM kaurvrssbhaaH|| 55 asakRtparituSTena viprarSigaNapUjita // 41 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi sarvamekArNavaM dRSTvA naSTaM sthAvarajaGgamam / sptaashiitydhikshttmo'dhyaayH||187|| viklavo'si mayA jJAtastataste darzitaM jgt||42 188 abhyantaraM zarIrasya praviSTo'si yadA mama / vaizaMpAyana uvAca / dRSTvA lokaM samastaM ca vismito naavbudhyse||43 evamuktAstu te pArthA yamau ca purussrssbhau| tato'si vaktrAdviprarSe drutaM niHsArito myaa| draupadyA kRSNayA sAdhaM namazcakrurjanArdanam // 1 AkhyAtaste mayA cAtmA dujJeyo'pi suraasuraiH||44 sa caitAnpuruSavyAghra sAmnA prmvlgunaa| yAvatsa bhagavAnbrahmA na badhyati mhaatpaaH| sAntvayAmAsa mAnAnminyamAno yathAvidhi // 2 tAvattvamiha viprarSe vizrabdhazcara vai sukham // 45 yudhiSThirastu kaunteyo mArkaNDeyaM mahAmunim / tato vibuddhe tasmiMstu sarvalokapitAmahe / punaH papraccha sAmrAjye bhaviSyAM jagato gatim // 3 ekIbhUto hi srakSyAmi zarIrAhijasattama // 46 AzcaryabhUtaM bhavataH zrutaM no vadatAM vr| AkAzaM pRthivIM jyotirvAyu salilameva ca / mune bhArgava yadvRttaM yugAdau prabhavApyayau // 4 loke yacca bhaveccheSamiha sthAvarajaGgamam // 47 asminkaliyuge'pyasti punaH kautUhalaM mama / ___mArkaNDeya uvaac| samAkuleSu dharmeSu kiM nu zeSaM bhaviSyati / / 5 ityuktvAntarhitastAta sa devaH prmaadbhutH| kiMvIryA mAnavAstatra kimaahaarvihaarinnH| : prajAzcemAH prapazyAmi vicitrA bhudhaakRtaaH|| 48 kimAyuSaH kiMvasanA bhaviSyanti yugakSaye // 6 etadRSTaM mayA rAjastasminprApte yugkssye| kAM ca kASThAM samAsAdya punaH saMpatsyate kRtam / Azcarya bharatazreSTha sarvadharmabhRtAM vara // 49 vistareNa mune brUhi vicitrANIha bhASase // 7 yaH sa devo mayA dRSTaH purA padmanibhekSaNaH / ityuktaH sa munizreSThaH punarevAbhyabhASata / sa eSa puruSavyAghra saMbandhI te janArdanaH // 50 ramayanvRSNizArdUlaM pANDaghAMzca mhaamuniH|| 8 asyaiva varadAnAddhi smRtirna prajahAti mAm / mArkaNDeya uvAca / dIrghamAyuzca kaunteya svacchandamaraNaM tathA // 51 bhaviSyaM sarvalokasya vRttAntaM bharatarSabha / sa eSa kRSNo vArSNeyaH purANapuruSo vibhuH| kaluSaM kAlamAsAdya kathyamAnaM nibodha me // 9 Aste hariracintyAtmA krIDanniva mahAbhujaH // 52 | kRte catuSpAtsakalo nirvyAjopAdhivarjitaH / eSa dhAtA vidhAtA ca saMhartA caiva saatvtH| vRSaH pratiSThito dharmo manuSyeSvabhavatpurA // 10 zrIvatsavakSA govindaH prajApatipatiH prabhuH // 53 / adharmapAdaviddhastu tribhiraMzaiH pratiSThitaH / dRSTvemaM vRSNizArdUlaM smRtirmaamiymaagtaa| tretAyAM dvApare'rdhena vyAmizro dharma ucyate // 11 AdidevamajaM viSNuM puruSaM pItavAsasam // 54 / tribhiraMzeradharmastu lokAnAkramya tiSThati / sarveSAmeva bhUtAnAM pitA mAtA ca maadhvH| caturthAMzena dharmastu manuSyAnupatiSThati // 12 -648 -
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 188. 13 ] AraNyakaparva [3. 188. 41 AyurvIryamatho buddhibalaM tejazca pANDava / putraH pitRvadhaM kRtvA pitA putravadhaM tathA / manuSyANAmanuyugaM hasatIti nibodha me // 13 nirudvego bRhadvAdI na nindAmupalapsyate / / 28 rAjAno brAhmaNA vaizyAH zUdrAzcaiva yudhiSThira / mlecchabhUtaM jagatsarvaM niSkriyaM yajJavarjitam / vyAjairdhama cariSyanti dharmavaitaMsikA narAH // 14 bhaviSyati nirAnandamanutsavamatho tathA // 29 satyaM saMkSepsyate loke naraiH paNDitamAnibhiH / prAyazaH kRpaNAnAM hi tathA bandhumatAmapi / satyahAnyA tatasteSAmAyuralpaM bhaviSyati // 15 vidhavAnAM ca vittAni hariSyantIha mAnavAH // 30 AyuSaH prakSayAdvidyAM na zakSyantyupazikSitum / alpavIryabalAH stabdhA lobhamohaparAyaNAH / vidyAhInAnavijJAnAllobho'pyabhibhaviSyati // 16 tatkathAdAnasaMtuSTA duSTAnAmapi mAnavAH / lobhakrodhaparA mUDhAH kAmasaktAzca maanvaaH| parigrahaM kariSyanti pApAcAraparigrahAH // 31 vairabaddhA bhaviSyanti parasparavadhepsavaH / / 17 saMghAtayantaH kaunteya rAjAnaH pApabuddhayaH / brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH saMkIryantaH parasparam / parasparavadhodyuktA mUrkhAH paNDitamAninaH / zUdraptulyA bhaviSyanti tpHstyvivrjitaaH|| 18 bhaviSyanti yugasyAnte kSatriyA lokakaNTakAH // 32 antyA madhyA bhaviSyanti madhyAzcAntAvasAyinaH / arakSitAro lubdhAzca mAnAhaMkAradarpitAH / IdRzo bhavitA loko yugAnte paryupasthite // 1-9 kevalaM daNDarucayo bhaviSyanti yugakSaye // 33 vastrANAM pravarA zANI dhAnyAnAM korduusskaaH|| AkramyAkramya sAdhUnAM dArAMzcaiva dhanAni ca / bhAryA mitrAzca puruSA bhaviSyanti yugakSaye // 20 bhokSyante niranukrozA rudatAmapi bhArata // 34 matsyAmiSeNa jIvanto duhantazcApyajaiDakam / na kanyAM yAcate kazcinnApi kanyA pradIyate / goSu naSTAsu puruSA bhaviSyanti yugakSaye // 21 svayaMgrAhA bhaviSyanti yugAnte paryupasthite // 35 anyonyaM parimuSNanto hiMsayantazca maanvaaH| rAjAnazcApyasaMtuSTAH parArthAnmUDhacetasaH / ajapA nAstikAH stenA bhaviSyanti yugkssye||22 sarvopAyairha riSyanti yugAnte paryupasthite // 36 sarittIreSu kuddAlairvApayiSyanti cauSadhIH / mlecchIbhUtaM jagatsarvaM bhaviSyati ca bhaart| tAzcApyalpaphalAsteSAM bhaviSyanti yugakSaye // 23 / hasto hastaM parimuSeyugAnte paryupasthite // 37 vAddhe daive ca puruSA ye ca nityaM dhRtavratAH / satyaM saMkSipyate loke naraiH paNDitamAnibhiH / te'pi lobhasamAyuktA bhokSyantIha paramparam // 24 sthavirA bAlamatayo bAlAH sthavirabuddhayaH // 38 pitA putrasya bhoktA ca pituH putrastathaiva ca / bhIravaH zUramAnInaH zUrA bhIruviSAdinaH / atikrAntAni bhojyAni bhaviSyanti yugakSaye // 25 / na vizvasanti cAnyonyaM yugAnte paryupasthite // 39 na vratAni cariSyanti brAhmaNA vednindkaaH| . ekAhAryaM jagatsarvaM lobhamohavyavasthitam / na yakSyanti na hoSyanti hetuvaadvilobhitaaH||26 / adharmo vardhati mahAnna ca dharmaH pravartate // 40 nimne kRSi kariSyanti yokSyanti dhuri dhenukaaH|| brAhmaNAH kSatriyA vaizyA na ziSyanti janAdhipa / ekahAyanavatsAMzca vAhayiSyanti mAnavAH // 27 / ekavarNastadA loko bhaviSyati yugakSaye // 41 ma. bhA. 82 -649 -
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 188. 42] mahAbhArate [3. 188. 70 na kSaMsyati pitA putraM putrazca pitaraM tthaa| tathA lobhAbhibhUtAzca cariSyanti mahImimAm / bhAryA ca patizuzrUSAM na kariSyati kAcana // 42 brAhmaNAzca bhaviSyanti brahmasvAni ca bhuJjate // 57 ye yavAnnA janapadA godhUmAnnAstathaiva c| hAhAkRtA dvijAzcaiva bhayArtA vRsslaarditaaH| tAndezAnsaMzrayiSyanti yugAnte paryupasthite // 43 trAtAramalabhanto vai bhramiSyanti mahImimAm // 58 svairAhArAzca puruSA yoSitazca vizAM pte|| jIvitAntakarA raudrAH kurAH praannivihiNskaaH| anyonyaM na sahiSyanti yugAnte paryupasthite // 44 / yadA bhaviSyanti narAstadA saMkSepsyate yugam // 59 mlecchabhUtaM jagatsarvaM bhaviSyati yudhisstthir|| AzrayiSyanti ca nadIH parvatAnviSamANi c| na zrAddhairhi pitRRzcApi tarpayiSyanti mAnavAH // 45 pradhAvamAnA vitrastA dvijAH kurukulodvaha // 60 na kazcitkasyacicchrotA na kazcitkasyacidguruH / / dasyuprapIDitA rAjankAkA iva dvijottmaaH| tamograstastadA loko bhaviSyati narAdhipa // 46 kurAjabhizca satataM krbhaarprpiidditaaH||61 paramAyuzca bhavitA tadA varSANi SoDaza / dhairyaM tyaktvA mahIpAla dAruNe yugasaMkSaye / tataH prANAnvimokSyanti yugAnte paryupasthite // 47 vikarmANi kariSyanti zUdrANAM pricaarkaaH|| 62 paJcame vAtha SaSThe vA varSe kanyA prasUyate / zUdrA dharma pravakSyanti brAhmaNAH paryupAsakAH / saptavarSASTavarSAzca prajAsyanti narAstadA // 48 zrotArazca bhaviSyanti prAmANyena vyvsthitaaH||63 patyau strI tu tadA rAjanpuruSo vA striyaM prati / viparItazca loko'yaM bhaviSyatyadharottaraH / yugAnte rAjazArdUla na toSamupayAsyati // 49 eDUkAnpUjayiSyanti varjayiSyanti devatAH / alpadravyA vRthAliGgA hiMsA ca prabhaviSyati / zUdrAH paricariSyanti na dvijAnyugasaMkSaye // 64 na kazcitkasyaciddAtA bhaviSyati yugakSaye // 50 / AzrameSu maharSINAM brAhmaNAvasatheSu ca / aTTazUlA janapadAH shivshlaashctusspthaa| devasthAneSu caityeSu nAgAnAmAlayeSu ca // 65 kezazUlAH khiyazcApi bhaviSyanti yugakSaye // 51 eDUkacihnA pRthivI na devagRhabhUSitA / mlecchAH krUrAH sarvabhakSA dAruNAH sarvakarmasu / / bhaviSyati yuge kSINe tadyugAntasya lakSaNam // 66 bhAvinaH pazcime kAle manuSyA nAtra sNshyH||52 yadA raudrA dharmahInA mAMsAdAH paanpaastthaa| krayavikrayakAle ca sarvaH sarvasya vazcanam / bhaviSyanti narA nityaM tadA saMkSepsyate yugm||60 yugAnte bharatazreSTha vRttilobhAtkariSyati // 53 puSpe puSpaM yadA rAjanphale phalamupAzritam / jJAnAni cApyavijJAya kariSyanti kriyAstathA / prajAsyati mahArAja tadA saMkSepsyate yugam // 68 Atmacchandena vartante yugAnte paryupasthite // 54 akAlavarSI parjanyo bhaviSyati gate yuge| svbhaavaatkruurkrmaannshcaanyonymbhishngkinH| akrameNa manuSyANAM bhaviSyati tadA kriyaa| bhavitAro janAH sarve saMprApte yugasaMkSaye // 55 | virodhamatha yAsyanti vRSalA brAhmaNaiH saha / / 69 ArAmAMzcaiva vRkSAMzca nAzayiSyanti nirvyathAH / mahI mlecchasamAkIrNA bhaviSyati tato'cirAt / bhavitA saMkSayo loke jIvitasya ca dehinAm // 56 / karabhArabhayAdviprA bhajiSyanti dizo daza // 70 - 650 -
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 188. 71] AraNyakaparva [ 3. 189.3 nirvizeSA janapadA narAvRSTibhirarditAH / vikrozamAnazcAnyonyaM jano gAM paryaTiSyati // 84 AzramAnabhipatsyanti phalamUlopajIvinaH / / 71 / tatastumulasaMghAte vartamAne yugakSaye / evaM paryAkule loke maryAdA na bhaviSyati / dvijAtipUrvako lokaH krameNa prabhaviSyati // 85 na sthAsyantyupadeze ca ziSyA vipriykaarinnH||72 tataH kaalaantre'nysminpunrlokvivRddhye| AcAryopanidhizcaiva vatsyate tadanantaram / bhaviSyati punardaivamanukUlaM yadRcchayA // 86 . arthayuktyA pravatsyanti mitrsNbndhibaandhvaaH|| yadA candrazca sUryazca tathA tiSyabRhaspatI / abhAvaH sarvabhUtAnAM yugAnte ca bhaviSyati / / 73 ekArAzau sameSyanti prapatsyati tadA kRtam // 87 dizaH prajvalitAH sarvA nakSatrANi calAni ca / kAlavarSI ca parjanyo nakSatrANi zubhAni ca / jyotIMSi pratikUlAni vAtAH paryAkulAstathA / pradakSiNA grahAzcApi bhaviSyantyanulomagAH / ulkApAtAzca bahavo mahAbhayanidarzakAH // 74 kSemaM subhikSamArogyaM bhaviSyati nirAmayam // 88 SAdbhiranyaizca sahito bhAskaraH pratapiSyati / kalkirviSNuyazA nAma dvijaH kaalprcoditH| " tumulAzcApi nirjhadA digdAhAzcApi sarvazaH / utpatsyate mahAvIryo mahAbuddhiparAkramaH // 89 / kabandhAntarhito bhAnurudayAstamaye tadA // 75 saMbhUtaH sambhalagrAme brAhmaNAvasathe shubhe| akAlavarSI ca tadA bhaviSyati sahasradRk / manasA tasya sarvANi vAhanAnyAyudhAni c| sasyAni ca na rokSyanti yugAnte pryupsthite|| 76 upasthAsyanti yodhAzca zastrANi kavacAni ca // 90 abhIkSNaM krUravAdinyaH paruSA ruditapriyAH / sa dharmavijayI rAjA cakravartI bhaviSyati / bhartRNAM vacane caiva na sthAsyanti tadA striyaH / / 77 sa ce saMkulaM lokaM prasAdamupaneSyati // 91 putrAzca mAtApitarau haniSyanti yugakSaye / utthito brAhmaNo dIptaH kssyaantkRdudaardhiiH| sUdayiSyanti ca patInstriyaH putraanpaashritaaH|| 78 sa saMkSepo hi sarvasya yugasya parivartakaH / / 92 apardhaNi mahArAja sUrya rAhurupaiSyati / sa sarvatra gatAnkSudrAnbrAhmaNaiH parivAritaH / yugAnte hutabhukcApi sarvataH prajvaliSyati // 79 utsAdayiSyati tadA srvaanmlecchgnnaandvijH||93 pAnIyaM bhojanaM caiva yAcamAnAstadAdhvagAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na lapsyante nivAsaM ca nirastAH pathi zerate // 80 aSTAzItyadhikazatatamo'dhyAyaH // 188 // nirghAtavAyasA nAgAH zakunAH smRgdvijaaH|| rUkSA vAco vimokSyanti yugAnte pryupsthite|| 81 mArkaNDeya uvAca / mitrasaMbandhinazcApi saMtyakSyanti nraastdaa| tatazcorakSayaM kRtvA dvijebhyaH pRthivImimAm / janaM parijanaM cApi yugAnte pryupsthite|| 82 vAjimedhe mahAyajJe vidhivatkalpayiSyati // 1 atha dezAndizazcApi pattanAni purANi c| sthApayitvA sa maryAdAH svayaMbhuvihitAH zubhAH / kramazaH saMzrayiSyanti yugAnte paryupasthite // 83 vanaM puNyayazaHkarmA jarAvAnsaMzrayiSyati // 2 hA tAta hA sutetyevaM tadA vAcaH sudAruNAH / / tacchIlamanuvaya'nte manuSyA lokavAsinaH / - 651 - 189
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 189. 3] mahAbhArate [3. 189. 29 vipraizcorakSaye caiva kRte kSemaM bhaviSyati // 3 dharme tvayAtmA saMyojyo nityaM dharmabhRtAM vara / kRSNAjinAni zaktIzca trizUlAnyAyudhAni ca / dharmAtmA hi sukhaM rAjA pretya ceha ca nandati // 17 sthApayanviprazArdUlo dezeSu vijiteSu ca // 4 nibodha ca zubhAM vANI yAM pravakSyAmi te'nagha / saMstUyamAno viprendrarmAnayAno dvijottamAn / na brAhmaNe paribhavaH kartavyaste kadAcana / kalkizcariSyati mahIM sadA dasyuvadhe rataH // 5 brAhmaNo ruSito hanyAdapi lokAnpratijJayA // 18 hA tAta hA sutetyevaM tAstA vAcaH sudAruNAH / vaizaMpAyana uvAca / vikrozamAnAnsubhRzaM dasyUnneSyati saMzayam // 6 mArkaNDeyavacaH zrutvA kurUNAM pravaro nRpH| .. tato'dharmavinAzo vai dharmavRddhizca bhArata / uvAca vacanaM dhImAnparamaM prmdyutiH|| 19 bhaviSyati kRte prApte kriyAvAMzca janastathA // 7 kasmindharme mayA stheyaM prajAH saMrakSatA mune / ArAmAzcaiva caityAzca tttaakaanyvttaastthaa| kathaM ca vartamAno vai na cyaveyaM svadharmataH // 20 yajJakriyAzca vividhA bhaviSyanti kRte yuge|| 8 mArkaNDeya uvAca / brAhmaNAH sAdhavazcaiva munayazca tapasvinaH / dayAvAnsarvabhUteSu hito rakto'nasUyakaH / AzramAH sahapASaNDAH sthitAH satye janAH prjaaH||9 apatyAnAmiva sveSAM prajAnAM rakSaNe rataH / jAsyanti sarvabIjAni upyamAnAni caiva h| cara dharmaM tyajAdhama pitRRndevAMzca pUjaya // 21 sarveSvRtuSu rAjendra sarvaM sasyaM bhaviSyati // 10 pramAdAdyatkRtaM te'bhUtsamyagdAnena tajjaya / narA dAneSu niratA vrateSu niyameSu c| alaM te mAnamAzritya satataM paravAnbhava // 22 japayajJaparA viprA dharmakAmA mudA yutaaH| vijitya pRthivIM sarvAM modamAnaH sukhI bhv| pAlayiSyanti rAjAno dharmeNemAM vasuMdharAm // 11 eSa bhUto bhaviSyazca dharmaste samudIritaH / / 23 vyavahAraratA vaizyA bhaviSyanti kRte yuge| na te'syaviditaM kiMcidatItAnAgataM bhuvi / SaTkarmaniratA viprAH kSatriyA rakSaNe ratAH // 12 tasmAdimaM pariklezaM tvaM tAta hRdi mA kRthaaH||24 zuzrUSAyAM ratAH zUdrAstathA varNatrayasya ca / eSa kAlo mahAbAho api sarvadivaukasAm / eSa dharmaH kRtayuge tretAyAM dvApare tthaa| muhyanti hi prajAstAta kAlenAbhipracoditAH // 25 pazcime yugakAle ca yaH sa te saMprakIrtitaH // 13 mA ca te'tra vicAro bhUdyanmayoktaM tavAnagha / sarvalokasya viditA yugasaMkhyA ca pANDava / atizaGkaya vaco hyetaddharmalopo bhavettava // 26 etatte sarvamAkhyAtamatItAnAgataM myaa| jAto'si prathite vaMze kurUNAM bharatarSabha / vAyuproktamanusmRtya purANamRSisaMstutam // 14 karmaNA manasA vAcA sarvametatsamAcara // 27 evaM saMsAramArgA me bahuzazvirajIvinA / yudhiSThira uvAca / dRSTAzcaivAnubhUtAzca tAMste kathitavAnaham // 15 yattvayoktaM dvijazreSTha vAkyaM zrutimanoharam / idaM caivAparaM bhUyaH saha bhrAtRbhiracyuta / tathA kariSye yatnena bhavataH zAsanaM vibho / / 28 dharmasaMzayamokSArthaM nibodha vacanaM mama // 16 / na me lobho'sti viprendra na bhayaM na ca mtsrH| - 652 -
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 189. 29 ] bhAraNyakaparva [3. 190. 30 %3 NDeyaH // 2 // kariSyAmi hi tatsarvamuktaM yatte mayi prabho // 29 / tvayA labdhum / nAnyatheti // 15 // tAM rAjA samavaizaMpAyana uvAca / yamapRcchat // 16 // tataH kanyedamuvAca / udakaM zrutvA tu vacanaM tasya pANDavasya mahAtmanaH / . me na darzayitavyamiti // 17 // sa rAjA bADhaprahRSTAH pANDavA rAjansahitAH zArGgadhanvanA / / 30 mityuktvA tAM samAgamya tayA sahAste // 18 // tathA kathAM zubhAM zrutvA mArkaNDeyasya dhImataH / ___ tatraivAsIne rAjani senAnvagacchat / padenAnupaI vismitAH samapadyanta purANasya nivedanAt // 31 dRSTvA rAjAnaM parivAryAtiSThat // 19 // paryAzvastazca iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi rAjA tayaiva saha zibikayA prAyAdavighATitayA / ekonanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 189 // svanagaramanuprApya rahasi tayA saha rmnnaaste| nAnma190 tkiMcanApazyat // 20 // vaizaMpAyana uvAca / __atha pradhAnAmAtyastasyAbhyAzacarAH khiyobhUya eva brAhmaNamahAbhAgyaM vaktumarhasItyabravI- 'pRcchat / kimatra prayojanaM vartata iti // 21 // pANDaveyo mArkaNDeyam / / 1 // athAcaSTa mArka- athAbruvastAH striyH| apUrvamiva pazyAma udakaM nAtra nIyata iti // 22 // athAmAtyo'nudakaM vanaM kAraayodhyAyAmikSvAkukulotpannaH pArthivaH pari- yitvodAravRkSaM bahumUlapuSpaphalaM rahasyupagamya rAjAkSinnAma mRgayAmagamat // 3 // tamekAzvena mRgamana- namabravIt / vanamidamudAramanudakam / sAdhvatra ramyasarantaM mRgo dUramapAharat // 4 // athAdhvani jAta- tAmiti // 23 // pramaH kSuttRSNAbhibhUtazca kasmiMzciduddeze nIlaM bana- sa tasya vacanAttayaiva saha devyA tadvanaM prAvipaNDamapazyat / tacca viveza // 5 // tatastasya vana- zat / sa kadAcittasminvane ramye tayaiva saha vyavapaNDasya madhye'tIva ramaNIyaM saro dRSTvA sAzva eva harat / atha kSuttRSNArditaH zrAnto'timAtramatimuktAvyagAhatta // 6 // athAzvastaH sa bisamRNAlamazva- gAramapazyat / / 24 // tatpravizya rAjA saha priyayA syAgre nikSipya puSkariNItIre samAvizat // 7 // sudhAtalasukRtAM vimalasalilapUrNAM vApImapazyata bataH zayAno madhuraM gItazabdamazRNot / / 8 // sa // 25 // dRSTvaiva ca tAM tasyA eva tIre sahaiva tayA shrutvaacintyt| neha manuSyagatiM pshyaami| kasya devyA vyatiSThat // 26 // atha tAM devIM sa rAjAkhalvayaM gItazabda iti // 9 // bravIt / sAdhvavatara vApIsalilamiti // 27 ||saa athApazyatkanyAM paramarUpadarzanIyAM puSpANyava- tadvacaH zrutvAvatIrya vApI nyamajjat / na punarudamacinvatIM gAyantI ca // 10 // atha sA rAjJaH jjat // 28 // tAM mRgayamANo rAjA nApazyata samIpe paryakrAmat / / 11 // tAmabravIdrAjA / kasyA- ||29||vaapiimpi niHsrAvya maNDUkaM zvabhramukhe dRkSA si subhage tvamiti // 12 // sA pratyuvAca / kanyA- kruddha AjJApayAmAsa / sarvamaNDUkavadhaH kriyatAsmIti // 13 // tAM rAjovAca / arthI tvayAha- miti / yo mayArthI sa mRtakairmaNDUkairupAyanarmAmupamiti // 14 // athovAca knyaa| samayenAhaM zakyA / tiSThaditi // 30 // -653 -
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 190. 31] mahAbhArate [ 3. 190.7 -' atha maNDUkavadhe ghore kriyamANe dikSu sarvAsu rAjJaH saMbabhUvuH zalo dalo balazceti / tatasteSAM jyeSTha maNDukAnbhayamAvizat / te bhItA maNDUkarAze yathA- zalaM samaye pitA rAjye'bhiSicya tapasi dhRtAtmA vRttaM nyavedayan // 31 // tato maNDUkarAT tApasa- vanaM jagAma // 43 / / . veSadhArI rAjAnamabhyagacchat // 32 // upetya caina- .. atha kadAcicchalo mRgyaamcrt| mRgaM cAsAdya muvAca / mA rAjankrodhavazaM gamaH / prasAdaM kuru / rathenAnvadhAvat // 44 // sUtaM covAca / zIghraM mAM nAIsi maNDUkAnAmanaparAdhinAM vadhaM kartumiti vahasveti ||45||s tathoktaH sUto raajaanmbrviit| // 33 // zlokau cAtra bhavataH / mA kriyatAmanubandhaH / naiSa zakyastvayA mRgo grahItuM 'mA maNDUkAJjighAMsa tvaM kopaM saMdhArayAcyuta / yadyapi te rathe yuktau vAmyau syAtAmiti // 46 // prakSIyate dhanodrako janAnAmavijAnatAm // 34 ___ tato'bravIdrAjA sUtam / AcakSva me vaamyau| pratijAnIhi naitAMstvaM prApya krodhaM vimokSyase / hanmi vA tvAmiti // 47 // sa evamukto rAjabhayaalaM kRtvA tavAdharmaM maNDUkaiH kiM hatairhi te // 35 bhIto vAmadevazApabhItazca sannAcakhyau rAjJe / vAma... tamevaMvAdinamiSTajanazokaparItAtmA rAjA pro- devasyAzvau vAmyau manojavAviti // 48 // athainavAca / na hi kSamyate tnmyaa| haniSyAmyetAn / mevaM bruvANamabravIdrAjA / vAmadevAzramaM yAhIti etairdurAtmabhiH priyA me bhakSitA / sarvathaiva me vadhyA // 49 // sa gatvA vAmadevAzramaM tamRSimabravIt / maNDUkAH / nArhasi vidvanmAmuparodbhumiti // 36 // bhagavanmRgo mayA viddhaH plaayte| taM sNbhaavyeym| sa tadvAkyamupalabhya vyathitendriyamanAH provAca / arhasi me vAmyau dAtumiti // 50 // tamabravIdRSiH / prasIda rAjan / ahamAyurnAma maNDUkarAjaH / mama sA dadAni te vAmyA / kRtakAryeNa bhavatA mamaiva niryAduhitA suzobhanA nAma / tasyA dauHzIlyametat / yau kSipramiti / / 51 // sa ca tAvazvau pratigRhyA"bahavo hi rAjAnastayA vipralabdhapUrvA iti // 37 // nujJApya carSi prAyAdvAmyasaMyuktena rathena mRgaM prati / tamabravIdrAjA / tayAsmyarthI / sA me dIyatAmiti gacchaMzcAbravItsUtam / azvaratnAvimAvayogyau braahm|| 38 // athainAM rAjJe pitAdAt / abravIcainAm / NAnAm / naitau pratideyau vAmadevAyeti // 52 // enaM rAjAnaM zuzrUSasveti // 39 // sa uvAca duhita- evamuktvA mRgamavApya svanagarametyAzvAvantaHpure. "ram / yasmAttvayA rAjAno vipralabdhAstasmAda- 'sthApayat // 53 // brahmaNyAni tavApatyAni bhaviSyantyanRtakatvAttaveti ____atharSizcintayAmAsa / taruNo rAjaputraH kalyANaM // 40 // sa ca rAjA tAmupalabhya tasyAM surataguNani- patramAsAdya ramate / na me pratiniryAtayati / aho baddhahRdayo lokatrayaizvaryamivopalabhya harSabASpakalayA kaSTamiti // 54 // manasA nizcitya mAsi pUrNe SAcA praNipatyAbhipUjya maNDUkarAjAnamabravIt / ziSyamabravIt / gacchAtreya / rAjAnaM brUhi / yadi "anugRhIto'smIti // 41 // sa ca maNDUkarAjo paryAptaM niryAtayopAdhyAyavAmyAviti // 55 // sa "jAmAtaramanujJApya yathAgatamagacchat // 42 // gatvaivaM taM rAjAnamabravIt // 56 // taM rAjA pratyuatha kasyacitkAlasya tasyAM kumArAstrayastasya / vAca / rAjJAmetadvAhanam / anarhA. brAhmaNA ratnAnA -654
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 190. 57 ] Aramyakaparva [ 3. 190. 71 mevaMvidhAnAm / kiM ca brAhmaNAnAmazvaiH kAryam / sAdhu rAjovAca / . pratigamyatAmiti // 57 // sa gatvaivamupAdhyAyAyA- ye tvA vidurbrAhmaNaM vAmadeva paSTa // 58 // tacchrutvA vacanamapriyaM vAmadevaH krodha- ___vAcA hantuM manasA karmaNA vA / parItAtmA svayameva rAjAnamabhigamyAzvArthamabhyaco- te tvAM saziSyamiha pAtayantu dayat / na cAdAdrAjA // 59 // . madvAkyanunnAH zitazUlAsihastAH // 65 vAmadeva uvaac| vAmadeva uvAca / prayaccha vAmyau mama pArthiva tvaM nAnuyogA brAhmaNAnAM bhavanti ___ kRtaM hi te kAryamanyairazakyam / ___ vAcA rAjanmanasA karmaNA vaa| mA tvA vadhIdvaruNo ghorapAzai yastvevaM brahma tapasAnveti vidvAM. brahmakSatrasyAntare vartamAnaH // 60 __ stena zreSTho bhavati hi jIvamAnaH // 66 rAjovAca / ____ mArkaNDeya uvaac| anaDvAhau suvratau sAdhu dAntA evamukte vAmadevena rAjavetadviprANAM vAhanaM vAmadeva / nsamuttasthU rAkSasA ghorarUpAH / tAbhyAM yAhi tvaM yatra kAmo maharSe taiH zUlahastairvadhyamAnaH sa rAjA ____ chandAMsi vai tvAdRzaM saMvahanti // 61 provAcedaM vAkyamuccaistadAnIm // 67 vAmadeva uvAca / ikSvAkavo yadi brahmandalo vA chandAMsi vai mAdRzaM saMvahanti vidheyA me yadi vAnye vizo'pi / ___ loke'muSminpArthiva yAni santi / notsrakSye'haM vAmadevasya vAmyau asmiMstu loke mama yAnameta naivaMvidhA dharmazIlA bhavanti // 68 . dasmadvidhAnAmapareSAM ca rAjan // 62 evaM bruvanneva sa yAtudhAnarAjovAca / ___ hato jagAmAzu mahIM kSitIzaH / catvAro vA gardabhAstvAM vahantu tato viditvA nRpatiM nipAtita__ zreSThAzvataryo harayo vA turaMgAH / mikSvAkavo vai dalamabhyaSizcan // 69 taistvaM yAhi kSatriyasyaiSa vAho rAjye tadA tatra gatvA sa vipraH - mama vAmyau na tavaitau hi viddhi // 63 - provAcedaM vacanaM vaamdevH| vAmadeva uvAca / dalaM rAjAnaM brAhmaNAnAM hi deya+ - ghoraM vrataM brAhmaNasyaitadAhu mevaM rAjansarvadharmeSu dRSTam // 70 retadrAjanyadihAjIvamAnaH / bibheSi cettvamadharmAnnarendra ayasmayA ghorarUpA mahAnto prayaccha me zIghramevAdya vAmyau / mA... vahantu tvAM zitazUlAzcaturdhA // 64 etacchrutvA vAmadevasya vAkyaM -655 -
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 190. 71] mahAmArate [3. 191.1 % E sa pArthivaH sUtamuvAca roSAt // 71 vAmadeva uvAca / ekaM hi me sAyakaM citrarUpaM saMspRzainAM mahiSIM sAyakena digdhaM viSeNAhara saMgRhItam / tatastasmAdenaso mokSyase tvm|| 78 . yena viddho vAmadevaH zayIta mArkaNDeya uvAca / .. saMdazyamAnaH zvabhirArtarUpaH // 72 tatastathA kRtavAnpArthivastu vAmadeva uvAca / __tato muni rAjaputrI babhASe / jAnAmi putraM dazavarSaM tavAhaM yathA yuktaM vAmadevAhamenaM jAtaM mahiSyAM zyenajitaM narendra / dine dine saMvizantI vyazaMsam / taM jahi tvaM madvacanAtpraNunna brAhmaNebhyo mRgayantI sUnRtAni :stUrNaM priyaM sAyakai?rarUpaiH // 73 tathA brahmanpuNyalokaM labheyam // 79 mArkaNDeya uvAca / vAmadeva uvaac| evamukto vAmadevena rAja tvayA trAtaM rAjakulaM zubhekSaNe . varaM vRNISvApratimaM dadAni te| nantaHpure rAjaputraM jghaan| prazAdhImaM svajanaM rAjaputri sa sAyakastigmatejA visRSTaH - ikSvAkurAjyaM sumahaccApyaninthe // 80 zrutvA dalastacca vAkyaM bbhaasse||74 rAjaputryuvAca / ikSvAkavo hanta carAmi vaH priyaM varaM vRNe bhagavannekameva nihanmImaM vipramadya prmthy| vimucyatAM kilbiSAdadya bhartA / AnIyatAmaparastigmatejAH zivena cAdhyAhi saputrabAndhavaM pazyadhvaM me vIryamadya kSitIzAH // 75 kro vRto hyeSa mayA dvijAya // 81 vAmadeva uvAca / mArkaNDeya uvAca / yaM tvamenaM sAyakaM ghorarUpaM zrutvA vacaH sa munI rAjaputryAviSeNa digdhaM mama saMdadhAsi / . stathAstviti prAha kurupravIra / na tvamenaM zaravayaM vimoktuM tataH sa rAjA mudito babhUva saMdhAtuM vA zakSyasi mAnavendra // 76 vAmyau cAsmai saMpradadau praNamya / / 82 rAjovAca / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ikSvAkavaH pazyata mAM gRhItaM navatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 19 // na vai zaknomyeSa zaraM vimoktum / 191 na cAsya kartuM nAzamabhyutsahAmi vaizaMpAyana uvaac| AyuSmAndai jIvatu vaamdevH|| 77 ___ mArkaNDeyamRSayaH pANDavAzca paryapRcchan / asti -656 -.
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 191. 1] AraNyakaparva [3. 191. 28 kazcidbhavatazvirajAtatara iti // 1 // sa tAnuvAca / dhvAgamyatAM tAvaditi // 15 // etacchrutvA sa asti khalu rAjarSirindradyumno nAma kSINapuNyastri kacchapastasmAtsarasa utthAyAbhyagacchadyatra tiSThAmo divaatprcyutH| kIrtiste vyucchinneti / sa mAmupA vayaM tasya sarasastIre // 16 // AgataM cainaM vayamatiSThat / atha pratyabhijAnAti mAM bhvaaniti||2|| pRcchAma / bhavAnindradyumnaM rAjAnamabhijAnAtIti tamahamabruvam / na vayaM rAsAyanikAH zarIropatA // 17 // sa muhUrtaM dhyAtvA bASpapUrNanayana udvignapenAtmanaH samArabhAmahe'rthAnAmanuSThAnam // 3 // hRdayo vepamAno visaMjJakalpaH prAJjalirabravIt / asti khalu himavati prAkArakarNo nAmolUkaH / sa kimahamenaM na pratyabhijAnAmi / ahaM hyanena sahasrabhavantaM yadi jAnIyAt / prakRSTe cAdhvani himavAn / kRtvaH pUrvamagnicitiSUpahitapUrvaH / sarazcedamasya tatrAsau prativasatIti // 4 // dakSiNAdattAbhirgobhiratikramamANAbhiH kRtam / atra . sa mAmazvo bhUtvA tatrAvahadyatra bbhuuvoluukH||5|| cAhaM prativasAmIti // 18 // athainaM sa rAjarSiH paryapRcchat / pratyabhijAnAti mAM ____ athaitatkacchapenodAhRtaM zrutvA samanantaraM devalobhavAniti // 6 // sa muhUrta dhyAtvAbravIdenam / kAdevarathaH prAdurAsIt // 19 // vAcazcAzrUyantendranAbhijAne bhavantamiti // 7 // sa evamukto rAja dyumnaM prati / prastutaste svrgH| yathocitaM sthAnamabhipirindradyumnaH punastamulUkamabravIt / asti kazci- . padyasva / kIrtimAnasi / avyagro yAhIti // 20 // ivatazcirajAtatara iti // 8 // sa evamukto'bravI divaM spRzati bhUmiM ca zabdaH puNyasya karmaNaH / denam / asti khalvindradyumnasaro nAma / tasminnA yAvatsa zabdo bhavati tAvatpuruSa ucyate // 21 DIjako nAma bakaH prativasati / so'smattazcirajAta akIrtiH kIrtyate yasya loke bhUtasya kasyacit / taraH / taM pRccheti // 9 // patatyevAdhamAllokAnyAvacchabdaH sa kiirtyte|| 22 . tata indradyumno mAM colUkaM cAdAya tatsaro'gaccha tasmAtkalyANavRttaH syAdatyantAya naro bhuvi / patrAsau nADIjaGgho nAma bako babhUva // 10 // so vihAya vRttaM pApiSThaM dharmamevAbhisaMzrayet // 23 'smAbhiH pRSTaH / bhavAnindradyumnaM rAjAnaM pratyabhijAnA ___ ityetacchrutvA sa rAjAbravIt / tiSTha tAvadyAvatIti // 11 // sa evamukto'bravInmuhUrta dhyaatvaa| didAnImimau vRddhau yathAsthAnaM pratipAdayAmIti nAbhijAnAmyahamindradyumnaM rAjAnamiti // 12 // tataH // 24 // sa mAM prAkArakarNaM colUkaM yathocite sthAne so'smAbhiH pRSTaH / asti kazcidanyo bhavatazcirajA pratipAdya tenaiva yAnena saMsiddho yathocitaM sthAnaM tatara iti // 13 ||s no'bravIt / asti khalvihaiva pratipannaH // 25 // etanmayAnubhUtaM cirajIvinA sarasyakUpAro nAma kacchapaH prtivsti| sa mattazcira dRSTamiti pANDavAnuvAca mArkaNDeyaH // 26 // jAtatara iti / sa yadi kathaMcidabhijAnIyAdimaM pANDavAzcocuH priitaaH| sAdhu / zobhanaM kRtaM rAjAnaM tamakUpAraM pRcchAma iti // 14 // bhavatA rAjAnamindradyumnaM svargalokAcyutaM sve sthAne tataH sa bakastamakUpAraM kacchapaM vijnyaapyaamaas| svarge punaH pratipAdayateti // 27 // asyasmAkamabhipretaM bhavantaM kaMcidarthamabhipraSTum / sA- athainAnabravIdasau / nanu devakIputreNApi kRSNena -657 - ma.bhA.3
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 191. 28 ] mahAbhArate [3. 192. 24 narake majjamAno rAjarSigastasmAtkRcchrAtsamuddhRtya brahma vedAzca vedyaM ca tvayA sRSTaM mahAdyute // 11 punaH svarga pratipAdita iti / / 28 // ziraste gaganaM deva netre zazidivAkarau / .. iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi niHzvAsaH pavanazcApi tejo'gnizca tvaacyut| ekanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 191 // bAhavaste dizaH sarvAH kukSizcApi mahArNavaH // 12 UrU te parvatA deva khaM naabhirmdhusuudn|| vaizaMpAyana uvaac| pAdau te pRthivI devI romANyoSadhayastathA // 13 yudhiSThiro dharmarAjaH papraccha bharatarSabha / indrasomAgnivaruNA devAsuramahoragAH / mArkaNDeyaM tapovRddhaM dIrghAyuSamakalmaSam // 1 prahvAstvAmupatiSThanti stuvanto vividhaiH stavaiH // 14 viditAstava dharmajJa devadAnavarAkSasAH / tvayA vyAptAni sarvANi bhUtAni bhuvneshvr| rAjavaMzAzca vividhA RSivaMzAzca zAzvatAH / yoginaH sumahAvIryAH stuvanti tvAM maharSayaH // 15 na te'syaviditaM kiMcidasmilloke dvijottama // 2 tvayi tuSTe jagatsvasthaM tvayi kruddha mahadbhayam / kathAM vetsi mune divyAM manuSyoragarakSasAm / bhayAnAmapanetAsi tvamekaH puruSottama // 16 etadicchAmyahaM zrotuM tattvena kathitaM dvija // 3 devAnAM mAnuSANAM ca sarvabhUtasukhAvahaH / kuvalAzva iti khyAta ikssvaakurpraajitH| tribhirvikramaNairdeva trayo lokAstvayAhRtAH / kathaM nAma viparyAsAzrundhumAratvamAgataH // 4 asurANAM samRddhAnAM vinAzazca tvayA kRtaH // 17 etadicchAmi tattvena jJAtuM bhaargvsttm| tava vikramaNairdevA nirvANamagamanparam / viparyastaM yathA nAma kuvalAzvasya dhImataH // 5 parAbhavaM ca daityendrAstvayi kruddhe mahAdyute // 18 mArkaNDeya uvaac| tvaM hi kartA vikartA ca bhUtAnAmiha sarvazaH / hanta te kathayiSyAmi zRNu rAjanyudhiSThira / ArAdhayitvA tvAM devAH sukhamedhanti srvshH||19 dharmiSThamidamAkhyAnaM dhundhumArasya tacchRNu // 6 evaM stuto hRSIkeza uttaGkena mhaatmnaa| yathA sa rAjA ikSvAkuH kuvalAzvo mhiiptiH| uttaGkamabravIdviSNuH prItaste'haM varaM vRNu // 20 dhundhumAratvamagamattacchRNuSva mahIpate // 7 uttaGka uvaac| maharSirvizrutastAta uttaGka iti bhaart| paryApto me varo hyeSa yadahaM dRSTavAnharim / marudhanvasu ramyeSu Azramastasya kaurava // 8 puruSaM zAzvataM divyaM sraSTAraM jagataH prabhum // 21 uttaGkastu mahArAja tapo'tapyatsuduzcaram / vissnnuruvaac| ArirAdhayiSurviSNuM bhuunvrssgnnaanvibho|| 9 prItaste'hamalaulyena bhaktyA caM dvijasattama / tasya prItaH sa bhagavAnsAkSAddarzanameyivAn / avazyaM hi tvayA brahmanmatto grAhyo varo dvija // 22 dRSTvaiva carSiH prahastaM tuSTAva vividhaiH stavaiH // 10 evaM saMchandyamAnastu vareNa hariNA tdaa| tvayA deva prajAH sarvAH sadevAsuramAnavAH / uttaGkaH prAJjalirvatre varaM bharatasattama / / 23 sthAvarANi ca bhUtAni jaGgamAni tathaiva c| yadi me bhagavAnprItaH puNDarIkanibhekSaNaH / - 658 -
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 192. 24 ] AraNyakaparva [ 3. 193. 19 dharme satye dame caiva buddhirbhavatu me sadA / samaye taM tato rAjye bRhadazvo'bhyaSecayat / abhyAsazca bhavedbhaktyA tvayi nityaM mahezvara / / 24 kuvalAzvaM mahArAja zUramuttamadhArmikam // 6 viSNuruvAca / putrasaMkrAmitazrIstu bRhadazvo mhiiptiH| sarvametaddhi bhavitA matprasAdAttava dvij| jagAma tapase dhImAMstapovanamamitrahA // 7 pratibhAsyati yogazca yena yukto divaukasAm / atha zuzrAva rAjarSi tamuttako yudhiSThira / trayANAmapi lokAnAM mahatkAryaM kariSyasi // 25 vanaM saMprasthitaM rAjanbRhadazvaM dvijottamaH // 8 utsAdanArthaM lokAnAM dhundhurnAma mhaasurH| . tamuttako mahAtejAH sarvAstraviduSAM varam / tapasyati tapo ghoraM zRNu yastaM haniSyati / / 26 nyavArayadameyAtmA samAsAdya narottamam // 9 vRhadazva iti khyAto bhaviSyati mhiiptiH| uttaGka uvAca / tasya putraH zucirdAntaH kurvalAzva iti shrutH||27 bhavatA rakSaNaM kAryaM tattAvatkartumarhasi / sa yogabalamAsthAya mAmakaM pArthivottamaH / nirudvignA vayaM rAjaMstvatprasAdAdvasemahi // 10 zAsanAttava viprarSe dhundhumAro bhaviSyati // 28 tvayA hi pRthivI rAjarakSyamANA mhaatmnaa| mArkaNDeya -uvAca / bhaviSyati nirudvignA nAraNyaM gantumarhasi // 11 uttaGkamevamuktvA tu viSNurantaradhIyata // 29 pAlane hi mahAndharmaH prajAnAmiha dRzyate / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na tathA dRzyate'raNye mA te bhuudbuddhiriidRshii|| 12 dvinavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 192 // IdRzo na hi rAjendra dharmaH kacana dRzyate / prajAnAM pAlane yo vai purA rAjarSibhiH kRtaH / mArkaNDeya uvAca / rakSitavyAH prajA rAjJA tAstvaM rakSitumarhasi // 13 ikSvAko saMsthite rAjazazAdaH pRthiviimimaam| / nirudvignastapazcartuM na hi zaknomi pArthiva / prAptaH paramadharmAtmA so'yodhyAyAM nRpo'bhavat // 1 mamAzramasamIpe vai sameSu marudhanvasu // 14 zazAdasya tu dAyAdaH kakutstho nAma vIryavAn / samudro vAlukApUrNa ujjAnaka iti smRtH| anenAzcApi kAkutsthaH pRthuzcAnenasaH sutH||2 bahuyojanavistIrNo bahuyojanamAyataH // 15 viSvagazvaH pRthoH putrastasmAdAstu jajJivAn / tatra raudro dAnavendro mahAvIryaparAkramaH / Ardrasya yuvanAzvastu zrAvastastasya cAtmajaH // 3 madhukaiTabhayoH putro dhundhurnAma sudAruNaH / / 16 jajJe zrAvastako rAjA zrAvastI yena nirmitA / antarbhUmigato rAjanvasatyamitavikramaH / zrAvastasya tu dAyAdo bRhadazvo mahAbalaH / taM nihatya mahArAja vanaM tvaM gantumarhasi // 17 bRhadazvasutazcApi kuvalAzva iti smRtaH // 4 zete lokavinAzAya tapa AsthAya dAruNam / kuvalAzvasya putrANAM sahasrANyekaviMzatiH / tridazAnAM vinAzAya lokAnAM cApi paarthiv|| 18 sarve vidyAsu niSNAtA balavanto durAsadAH // 5 avadhyo devatAnAM sa daityAnAmatha rakSasAm / kuvalAzvastu pitRto guNairabhyadhiko'bhavat / nAgAnAmatha yakSANAM gandharvANAM ca sarvazaH / - 659 -
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 193. 19 ] mahAbhArate [ 3. 194. 14 avApya sa varaM rAjansarvalokapitAmahAt // 19 / priyaM vai sarvametatte kariSyati na sNshyH||3 taM vinAzaya bhadraM te mA te buddhirto'nythaa| putraiH parivRtaH sarvaiH zUraiH parighabAhubhiH / prApsyase mahatIM kIrtiM zAzvatImavyayAM dhruvaam||20 visarjayasva mAM brahmanyastazastro'smi sAMpratam // krUrasya svapatastasya vAlukAntarhitasya vai / tathAstviti ca tenokto muninAmitatejasA / saMvatsarasya paryante niHzvAsaH sNprvrtte|| sa tamAdizya tanayamuttakAya mhaatmne| yadA tadA bhUzcalati sazailavanakAnanA // 21 kriyatAmiti rAjarSirjagAma vanamuttamam / / 5 tasya niHzvAsavAtena raja udbhUyate mahat / yudhiSThira uvAca / AdityapathamAvRtya saptAhaM bhUmikampanam / ka eSa bhagavandaityo mahAvIryastapodhana / savisphuliGgaM sajvAlaM sadhUmaM hyatidAruNam / / 22 kasya putro'tha naptA vA etadicchAmi veditum // tena rAjanna zaknomi tasminsthAtuM sva aashrme| evaM mahAbalo daityo na zruto me tpodhn| taM vinAzaya rAjendra lokAnAM hitkaamyyaa| etadicchAmi bhagavanyAthAtathyena veditum / lokAH svasthA bhavantvadya tsminvinihte'sure||23 / sarvameva mahAprAjJa vistareNa tapodhana // 7 tvaM hi tasya vinAzAya paryApta iti me mtiH| mArkaNDeya uvAca / tejasA tava tejazva viSNurApyAyayiSyati / / 24 zRNu rAjannidaM sarvaM yathAvRttaM narAdhipa / viSNunA ca varo datto mama pUrvaM tato vadhe / ekArNave tadA ghore naSTe sthAvarajaGgame / yastaM mahAsuraM raudraM vadhiSyati mahIpatiH / pranaSTeSu ca bhUteSu sarveSu bharatarSabha // 8 tejastaM vaiSNavamiti pravekSyati durAsadam / / 25 prabhavaH sarvabhUtAnAM zAzvataH puruSo'vyayaH / tattejastvaM samAdhAya rAjendra bhuvi duHsaham / suSvApa bhagavAnviSNurapzayyAmeka eva h| taM niSUdaya saMduSTaM daityaM raudraparAkramam // 26 nAgasya bhoge mahati zeSasyAmitatejasaH // 9 na hi dhundhurmahAtejAstejasAlpena zakyate / lokakartA mahAbhAga bhagavAnacyuto hriH| nirdagdhaM pRthivIpAla sa hi varSazatairapi // 27 nAgabhogena mahatA parirabhya mahImimAm // 10 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi svapatastasya devasya padmaM sUryasamaprabham / vinavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 193 // nAbhyAM viniHsRtaM tatra yatrotpannaH pitAmahaH / sAkSAllokagururbrahmA padme sUryendusaprabhe // 11 mArkaNDeya uvAca / caturvedazcaturmUrtistathaiva ca cturmukhH| sa evamukto rAjarSiruttaGkenAparAjitaH / svaprabhAvAhurAdharSoM mahAbalaparAkramaH // 12 uttaGkaM kauravazreSTha kRtAJjalirathAbravIt // 1 kasyacittvatha kAlasya dAnavau vIryavattarau / na te'bhigamanaM brahmanmoghametadbhaviSyati / madhuzca kaiTabhazcaiva dRSTavantau hariM prabhum // 13 putro mamAyaM bhagavankuvalAzva iti smRtaH // 2 zayAnaM zayane divye nAgabhoge mahAdyutim / dhRtimAnkSiprakArI ca vIryeNApratimo bhuvi / bahuyojanavistIrNe bahuyojanamAyate // 14 -660
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 194. 15]] AraNyakaparva [ 3. 195.8 kirITakaustubhadharaM pItakauzeyavAsasam / vara eNSa vRto deva tadviddhi surasattama // 27 dIpyamAnaM zriyA rAjaMstejasA vapuSA tthaa| bhagavAnuvAca / sahasrasUryapratimamadbhutopamadarzanam // 15 bADhamevaM kariSyAmi sarvametadbhaviSyati // 28 vismayaH sumahAnAsInmadhukaiTabhayostadA / mArkaNDeya uvaac| dRSTvA pitAmahaM caiva padma padmanibhekSaNam // 16 vicintya tvatha govindo nApazyadyadanAvRtam / vitrAsayetAmatha tau brahmANamamitaujasam / avakAzaM pRthivyAM vA divi vA madhusUdanaH // 29 vitrAsyamAno bahuzo brahmA tAbhyAM mahAyazAH / khakAvanAvRtAvUrU dRSTvA devavarastadA / akampayatpadmanAlaM tato'budhyata kezavaH // 17 madhukaiTabhayo rAjazirasI madhusUdanaH / athApazyata govindo dAnavau viiryvttrau| cakreNa zitadhAreNa nyakRntata mahAyazAH // 30 dRSTvA tAvabravIdevaH svAgataM vAM mahAbalau / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi dadAni vAM varaM zreSThaM prItirhi mama jAyate // 18 cturnvtydhikshttmo'dhyaayH|| 194 // tau prahasya hRSIkezaM mahAvI? mahAsurau / pratyabrUtAM mahArAja sahitau madhusUdanam // 19 mArkaNDeya uvAca / AvAM varaya deva tvaM varadau svaH surottm| dhundhurnAma mahAtejAstayoH putro mhaadyutiH| . dAtArau svo varaM tubhyaM tadbhavIhyavicArayan / / 20 / sa tapo'tapyata mahanmahAvIryaparAkramaH // 1 . bhagavAnuvAca / atiSThadekapAdena kRzo dhamanisaMtataH / pratigRhve varaM vIrAvIpsitazca varo mama / tasmai brahmA dadau prIto varaM vavre sa ca prbho||2 yuvAM hi vIryasaMpannau na vAmasti samaH pumAn // devadAnavayakSANAM sarpagandharvarakSasAm / vadhyatvamupagacchetAM mama satyaparAkramau / avadhyo'haM bhaveyaM vai vara eSa vRto mayA // 3 . etadicchAmyahaM kAmaM prAptuM lokahitAya vai // 22 evaM bhavatu gaccheti tamuvAca pitAmahaH / / ___ mdhukaittbhaavuuctuH| sa evamuktastatpAdau mUrdhA spRzya jagAma ha // 4 anRtaM noktapUrvaM nau svaireSvapi kuto'nythaa| sa tu dhundhurvaraM labdhvA mahAvIryaparAkramaH / satye dharme ca niratau viddhyAvAM puruSottama // 23 anusmaranpitRvadhaM tato viSNumupAdravat // 5 bale rUpe ca vIrye ca zame ca na samo'sti nau / sa tu devAnsagandharvAJjitvA dhundhuramarSaNaH / dharme tapasi dAne ca zIlasattvadameSu ca // 24 babAdha sarvAnasakRddevAnviSNuM ca vai bhRzam // 6 upaplavo mahAnasmAnupAvartata kezava / samudro vAlukApUrNa ujjAnaka iti smRtaH / uktaM pratikuruSva tvaM kAlo hi duratikramaH // 25 Agamya ca sa duSTAtmA taM dezaM bharatarSabha / AvAmicchAvahe deva kRtamekaM tvayA vibho| bAdhate sma paraM zaktyA tamuttaGkAzramaM prbho||7 anAvRte'sminnAkAze vadhaM suravarottama // 26 antarbhUmigatastatra vAlukAntarhitastadA / putratvamabhigacchAva tava caiva sulocana / madhukaiTabhayoH putro dhundhurbhImaparAkramaH // 8 - 661 -
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 195.9] mahAbhArate [ 3. 195. 34 zete lokavinAzAya tapobalasamAzritaH / sa vadhyamAnaH saMkruddhaH samuttasthau mahAbalaH / uttaGkasyAzramAbhyAze niHzvasanpAvakArciSaH // 9 kruddhazcAbhakSayatteSAM zastrANi vividhAni ca // 23 etasminneva kAle tu sabhRtyabalavAhanaH / AsyAdvamanpAvakaM sa saMvartakasamaM tdaa| kuvalAzvo narapatiranvito balazAlinAm / / 10 tAnsarvAnnRpateH putrAnadahatsvena tejasA // 24 sahasrairekaviMzatyA putrANAmarimardanaH / mukhajenAgninA kruddho lokAnudvartayanniva / prAyAduttaGkasahito dhundhostasya nivezanam / / 11 kSaNena rAjazArdUla pureva kapilaH prabhuH / tamAvizattato viSNubhaMgavAMstejasA prabhuH / sagarasyAtmajAnkruddhastadadbhutamivAbhavat // 25 uttaGkasya niyogena lokAnAM hitakAmyayA // 12 teSu krodhAgnidagdheSu tadA bharatasattama / tasminprayAte durdharSe divi zabdo mahAnabhUt / / taM prabuddhaM mahAtmAnaM kumbhakarNamivAparam / eSa zrImAnnRpasuto dhundhumAro bhaviSyati // 13 AsasAda mahAtejAH kuvalAzvo mahIpatiH // 26 divyaizca puSpaistaM devAH samantAtparyavAkiran / tasya vAri mahArAja susrAva bahu dehtH| devadundubhayazcaiva neduH svayamudIritAH // 14 tadApIyata tattejo rAjA vArimayaM nRp| zItazca vAyuH pravavau prayANe tasya dhImataH / yogI yogena vahniM ca zamayAmAsa vAriNA // 27 vipAMsulAM mahIM kurvanvavarSa ca surezvaraH // 15 brahmAstreNa tadA rAjA daityaM krUraparAkramam / antarikSe vimAnAni devatAnAM yudhiSThira / dadAha bharatazreSTha sarvalokAbhayAya vai // 28 tatraiva samadRzyanta dhundhuryatra mahAsuraH // 16 so'streNa dagdhvA rAjarSiH kuvalAzvo mahAsuram / kuvalAzvasya dhundhozca yuddhakautUhalAnvitAH / surazatrumamitraghnastrilokeza DravAparaH / devagandharvasahitAH samavaikSanmaharSayaH // 17 dhundhumAra iti khyAto nAmnA samabhavattataH // 29 nArAyaNena kauravya tejasApyAyitastadA / prItaizca tridazaiH srvairmhrssishitaistdaa| sa gato nRpatiH kSipraM putraistaiH sarvatodizam // 18 varaM vRNISvetyuktaH saM prAJjaliH prnntstdaa| arNavaM khAnayAmAsa kuvalAzvo mahIpatiH / atIva mudito rAjannidaM vacanamabravIt // 30 kuvalAzvasya putraistu tasminvai vAlukArNave // 19 dadyAM vittaM dvijAyebhyaH zatrUNAM cApi durjyH| saptabhirdivasaiH khAtvA dRSTo dhundhurmahAbalaH / sakhyaM ca viSNunA me syAdbhUteSvadroha eva ca / AsIdvoraM vapustasya vAlukAntarhitaM mahat / dharme ratizca satataM svarge vAsastathAkSayaH // 31 dIpyamAnaM yathA sUryastejasA bharatarSabha / 20 tathAstviti tato devaiH prItairuktaH sa pArthivaH / tato dhundhumahArAja dizamAzritya pazcimAm / RSibhizca sagandharvairuttatena ca dhImatA / / 32 supto'bhUdAjazArdUla kAlAnalasamadyutiH // 21 sabhAjya cainaM vividhairAzIrvAdaistato nRpam / kuvalAzvasya putraistu sarvataH privaaritH| devA maharSayazcaiva svAni sthAnAni bhejire // 33 abhidrutaH zaraistIkSNairgadAbhimusalairapi / tasya putrAstrayaH ziSTA yudhiSThira tadAbhavan / paTTizaiH parighaiH prAsaiH khaGgaizca vimalaiH zitaiH // 22 / dRDhAzvaH kapilAzvazva candrAzvazcaiva bhArata / -662
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 195. 34] AraNyakaparva [3. 196. 20 tebhyaH paraMparA rAjannikSvAkUNAM mahAtmanAm // 34 strINAM dharmAtsughorAddhi nAnyaM pazyAmi duSkaram / evaM sa nihatastena kuvalAzvena sattama / sAdhvAcArAH striyo brahmanyatkurvanti sadAhatAH / dhundhurdaityo mahAvIryo madhukaiTabhayoH sutaH // 35 duSkaraM bata kurvanti pitaro mAtarazca vai // 8 kuvalAzvastu nRpatidhundhumAra iti smRtaH / ekapatnyazca yA nAryo yAzca satyaM vadantyuta / nAnA ca guNasaMyuktastadAprabhRti so'bhavat // 36 kukSiNA daza mAsAMzca garbha saMdhArayanti yAH / etatte sarvamAkhyAtaM yanmAM tvaM paripRcchasi / nAryaH kAlena saMbhUya kimadbhutataraM tataH // 9 dhaundhumAramupAkhyAnaM prathitaM yasya karmaNA // 37 saMzayaM paramaM prApya vedanAmatulAmapi / idaM tu puNyamAkhyAnaM viSNoH samanukIrtanam / prajAyante sutAnnAryo duHkhena mahatA vibho| zRNuyAdyaH sa dharmAtmA putravAMzca bhavennaraH / / 38 puSNanti cApi mahatA snehena dvijasattama // 10 AyuSmAndhRtimAMzcaiva zrutvA bhavati parvasu / ye ca krUreSu sarveSu vartamAnA jugupsitAH / na ca vyAdhibhayaM kiMcitprApnoti vigatajvaraH / / 39 svakarma kurvanti sadA duSkaraM tacca me matam / / 11 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi kSatradharmasamAcAraM tathyaM cAkhyAhi me dvija / paJcanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 195 // dharmaH sudurlabho vipra nRzaMsena durAtmanA // 12 etadicchAmi bhagavanpraznaM praznavidAM vara / vaizaMpAyana uvAca / zrotuM bhRgukulazreSTha zuzrUSe tava suvrata // 13 tato yudhiSThiro rAjA mArkaNDeyaM mahAdyutim / mArkaNDeya uvAca / papraccha bharatazreSTho dharmapraznaM sudurvacam // 1 hanta te sarvamAkhyAsye praznametaM sudurvacam / zrotumicchAmi bhagavantrINAM mAhAtmyamuttamam / tattvena bharatazreSTha gadatastannibodha me // 14 kathyamAnaM tvayA vipra sUkSmaM dharmaM ca tattvataH // 2 mAtaraM sadRzIM tAta pitRRnanye ca manyate / pratyakSeNa hi viprarSe devA dRzyanti sattama / duSkaraM kurute mAtA vivardhayati yA prajAH // 15 sUryAcandramasau vAyuH pRthivI vahnireva ca // 3 tapasA devatejyAbhirvandanena titikSayA / pitA mAtA ca bhagavangAva eva ca sattama / abhicArairupAyaizca Ihante pitaraH sutAn // 16 yaccAnyadeva vihitaM taccApi bhRgunandana // 4 evaM kRcchreNa mahatA putraM prApya sudurlabham / manye'haM guruvatsarvamekapalyastathA striyaH / cintayanti sadA vIra kIdRzo'yaM bhaviSyati // 17 pativratAnAM zuzrUSA duSkarA pratibhAti me // 5 AzaMsate ca putreSu pitA mAtA ca bhArata / pativratAnAM mAhAtmyaM vaktumarhasi naH prbho| yazaH kIrtimathaizvaryaM prajA dharmaM tathaiva ca // 18 nirudhya cendriyagrAmaM manaH saMrudhya cAnagha / tayorAzAM tu saphalAM yaH karoti sa dhrmvit| patiM daivatavaccApi cintayantyaH sthitA hi yaaH|| 6 / pitA mAtA ca rAjendra tuSyato yasya nitydaa| bhagavanduSkaraM hyetatpratibhAti mama prbho| iha pretya ca tasyAtha kIrtidharmazca zAzvataH // 19 mAtApitRRSu zuzrUSA strINAM bhartRSu ca dvija // 7 naiva yajJaH striyaH kazcinna zrAddhaM nopavAsakam / - 663 -
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 196. 20] mahAbhArate [3. 197. 24 yA tu bhartari zuzrUSA tayA svargamupAznute // 20 ucchiSTaM bhuJjate bhartuH sA tu nityaM yudhiSThira / etatprakaraNaM rAjannadhikRtya yudhiSThira / daivataM ca patiM mene bhartuzcittAnusAriNI // 12 prativratAnAM niyataM dharma cAvahitaH zRNu // 21 na karmaNA na manasA nAtyaznAnnApi cApibat / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi taM sarvabhAvopagatA patizuzrUSaNe ratA // 13 . ssnnnnvtydhikshttmo'dhyaayH||196|| sAdhvAcArA zucirdakSA kuTumbasya hitaissinnii| . 197 bhartuzcApi hitaM yattatsatataM sAnuvartate // 14 mArkaNDeya uvAca / devatAtithibhRtyAnAM shvshruushvshuryostthaa| kazcihijAtipravaro vedAdhyAyI tapodhanaH / zuzrUSaNaparA nityaM satataM saMyatendriyA / / 15 tapasvI dharmazIlazca kauziko nAma bhArata // 1 sA brAhmaNaM tadA dRSTvA saMsthitaM bhaikSakATiNam / sAGgopaniSadAnvedAnadhIte dvijasattamaH / kurvatI patizuzrUSAM sasmArAtha zubhekSaNA // 16 sa vRkSamUle kasmiMzcidvadAnuccArayansthitaH // 2 . vIDitA sAbhavatsAdhvI tadA bhrtsttm| upariSTAcca vRkSasya balAkA saMnyalIyata / bhikSAmAdAya viprAya nirjagAma yazasvinI // 17 tayA purISamutsRSTaM brAhmaNasya tadopari / / 3 brAhmaNa uvaac| tAmavekSya tataH kruddhaH samapadhyAyata dvijH| kimidaM bhavati tvaM mAM tiSThetyuktvA varAGgane / bhRzaM krodhAbhibhUtena balAkA sA nirIkSitA // 4 uparodhaM kRtavatI na visarjitavatyasi // 18 apadhyAtA ca vipreNa nyapatadvasudhAtale / mArkaNDeya uvaac| balAkAM patitAM dRSTvA gatasattvAmacetanAm / brAhmaNaM krodhasaMtaptaM jvalantamiva tejsaa| kAruNyAdabhisaMtaptaH paryazocata tAM dvijaH // 5 dRSTvA sAdhvI manuSyendra sAntvapUrva vaco'bravIt / / akArya kRtavAnasmi rAgadveSabalAtkRtaH / kSantumarhasi me vipra bhartA me daivataM mht| ityuktvA bahuzo vidvAnyAmaM bhaikSAya saMzritaH / / 6 sa cApi kSudhitaH zrAntaH prAptaH zuzrUSito mayA // 20 prAme zucIni pracarankulAni bharatarSabha / brAhmaNa uvaac| praviSTastatkulaM yatra pUrva caritavAMstu sH|| 7 brAhmaNA na garIyAMso garIyAMste patiH kRtaH / dehIti yAcamAno vai tiSThetyuktaH striyA tataH / gRhasthadharme vartantI brAhmaNAnavamanyase // 21 zaucaM tu yAvatkurute bhAjanasya kuTumbinI // 8 indro'pyeSAM praNamata kiM punarmAnuSA bhuvi / etasminnantare rAjankSudhAsaMpIDito bhRzam / avalipte na jAnISe vRddhAnAM na zrutaM. tvyaa| bhartA praviSTaH sahasA tasyA bharatasattama // 9 / brAhmaNAH hyagnisadRzA daheyuH pRthivImapi // 22 sA tu dRSTvA patiM sAdhvI brAhmaNaM vyapahAya tam / syuvaac| pAdyamAcamanIyaM ca dadau bhatre tathAsanam // 10 nAvajAnAmyahaM vipraandevaistulyaanmnsvinH| prahlA paryacaracApi bhartAramasitekSaNA / aparAdhamimaM vipra kSantumarhasi me'nagha / 23 AhAreNAtha bhakSyaizca vAkyaiH sumadhuraistathA // 11 / jAnAmi tejo viprANAM mahAbhAgyaM ca dhImatAm / -664 -
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 197. 24] AraNyakaparva [3. 198.4 apeyaH sAgaraH krodhAtkRto hi lavaNodakaH // 24 durjeyaH zAzvato dharmaH sa tu satye prtisstthitH| tathaiva dIptatapasAM munInAM bhAvitAtmanAm / zrutipramANo dharmaH syAditi vRddhAnuzAsanam // 39 yeSAM krodhAgniradyApi daNDake nopazAmyati // 25 bahudhA dRzyate dharmaH sUkSma eva dvijottama / brAhmaNAnAM paribhavAdvAtApizca durAtmavAn / bhavAnapi ca dharmajJaH svAdhyAyanirataH zuciH / agastyamRSimAsAdya jIrNaH krUro mahAsuraH // 26 / na tu tattvena bhagavandharmAnvetsIti me mtiH||40 prabhAvA bahavazcApi zrUyante brahmavAdinAm / mAtApitRbhyAM zuzrUSuH satyavAdI jitendriyaH / krodhaH suvipulo brahmanprasAdazca mahAtmanAm / / 27 mithilAyAM vasanvyAdhaH sa te dharmAnpravakSyati / asmiMstvatikrame brahmankSantumarhasi me'nagha / tatra gacchasva bhadraM te yathAkAmaM dvijottama // 41 patizuzrUSayA dharmo yaH sa me rocate dvija // 28 atyuktamapi me sarva kSantumarhasyanindita / daivateSvapi sarveSu bhartA me daivataM param / striyo hyavadhyAH sarveSAM ye dharmaviduSo jnaaH|| 42 avizeSeNa tasyAhaM kuryAM dharma dvijottama // 29 brAhmaNa uvaac| zuzrUSAyAH phalaM pazya patyurbrAhmaNa yAdRzam / prIto'smi tava bhadraM te gataH krodhazca shobhne| balAkA hi tvayA dagdhA roSAttadviditaM mama // 30 upAlambhastvayA hyukto mama niHzreyasaM param / krodhaH zatruH zarIrastho manuSyANAM dvijottm|| svasti te'stu gamiSyAmi sAdhayiSyAmi zobhane // yaH krodhamohau tyajati taM devA brAhmaNaM viduH|| 31 mArkaNDeya uvAca / yo vadediha satyAni guruM saMtoSayeta c| tayA visRSTo nirgamya svameva bhavanaM yyau| hiMsitazca na hiMseta taM devA brAhmaNaM viduH / / 32 / vinindansa dvijo''tmAnaM kauziko narasattama // 44 jitendriyo dharmaparaH svAdhyAyanirataH shuciH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi kAmakrodhau vaze yasya taM devA brAhmaNaM viduH // 33 saptanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 19 // yasya cAtmasamo loko dharmajJasya manasvinaH / sarvadharmeSu ca ratastaM devA brAhmaNaM viduH // 34 mArkaNDeya uvAca / yo'dhyApayedadhIyIta yajedvA yAjayIta vaa| cintayitvA tadAzcayaM striyA proktmshesstH| dadyAdvApi yathAzakti taM devA brAhmaNaM viduH / / 35 vinindansa dvijo''tmAnamAgaskRta ivAbabhau // 1 brahmacArI ca vedAnyo adhIyIta dvijottamaH / / cintayAnaH sa dharmasya sUkSmAM gatimathAbravIt / khAdhyAye cApramatto vai taM devA brAhmaNaM viduH||36 zraddadhAnena bhAvyaM vai gacchAmi mithilAmaham // 2 yadrAhmaNAnAM kuzalaM tadeSAM parikIrtayet / kRtAtmA dharmavittasyAM vyAdho nivasate kila / satyaM tathA vyAharatAM nAnRte ramate manaH // 37 taM gacchAmyahamadyaiva dharma praSTuM tapodhanam // 3 dhanaM tu brAhmaNasyAhuH svAdhyAyaM dmmaarjvm| / iti saMcintya manasA zraddadhAnaH striyA vacaH / indriyANAM nigrahaM ca zAzvataM dvijasattama / balAkApratyayenAsau dhamyazca vacanaiH shubhaiH| satyArja ve dharmamAhuH paraM dharmavido janAH // 38 / saMpratasthe sa mithilAM kautUhalasamanvitaH // 4 . ma. bhA. 84 -665 -
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 198. 5] mahAbhArate [ 3. 198. 32 atikrAmannaraNyAni grAmAMzca nagarANi ca / karmaitadvai na sadRzaM bhavataH pratibhAti me| tato jagAma mithilAM janakena surakSitAm // 5 anutapye bhRzaM tAta tava ghoreNa karmaNA // 18 dharmasetusamAkIrNAM yajJotsavavatIM zubhAm / vyAdha uvAca / gopurATTAlakavatIM gRhaprAkArazobhitAm // 6 kulocitamidaM karma pitRpaitAmahaM mama / pravizya sa purI ramyAM vimAnairbahubhirvRtAm / vartamAnasya me dharme sve manyuM mA kRthA dvija // 19 paNyaizca bahubhiryuktAM suvibhaktamahApathAm // 7 dhAtrA tu vihitaM pUrvaM karma svaM pAlayAmyaham / azvai rathaistathA nAgairyAnaizca bahubhirvRtAm / prayatnAcca gurU vRddhau zuzrUSe'haM dvijottama / / 20 hRSTapuSTajanAkIrNAM nityotsavasamAkulAm / / 8 satyaM vade nAbhyasUye yathAzakti dadAmi ca / so'pazyadvahuvRttAntAM brAhmaNaH samatikraman / devatAtithibhRtyAnAmavaziSTena vartaye // 21 dharmavyAdhamapRcchacca sa cAsya kathito dvijaiH||9 na kutsayAmyahaM kiMcinna garhe balavattaram / apazyattatra gatvA taM sUnAmadhye vyavasthitam / kRtamanveti kartAraM purA karma dvijottama // 22 mArgamAhiSamAMsAni vikrINantaM tapasvinam / kRSigorakSyavANijyamiha lokasya jIvanam / AkulatvAttu ketRNAmekAnte saMsthito dvijaH // 10 daNDanItistrayI vidyA tena lokA bhavantyuta // 23 sa tu jJAtvA dvijaM prApta sahasA saMbhramotthitaH / karma zUdre kRSirvaizye saMgrAmaH kSatriye smRtaH / AjagAma yato vipraH sthita ekAnta Asane // 11 brahmacaryaM tapo matrAH satyaM ca brAhmaNe sadA // 24 ___ vyAdha uvaac| rAjA prazAsti dharmeNa svakarmaniratAH prjaaH| abhivAdaye tvA bhagavansvAgataM te dvijottm| vikarmANazca ye kecittAnyunakti svakarmasu // 25 ahaM vyAdhastu bhadraM te kiM karomi prazAdhi maam||12 bhetavyaM hi sadA rAjJAM prajAnAmadhipA hi te| ekapalyA yadukto'si gaccha tvaM mithilAmiti / mArayanti vikarmasthaM lubdhA mRgamiveSubhiH // 26 jAnAmyetadahaM sarvaM yadarthaM tvamihAgataH // 13 janakasyeha viprarSe vikarmastho na vidyate / mArkaNDeya uvAca / svakarmaniratA varNAzcatvAro'pi dvijottama // 27 zrutvA tu tasya tadvAkyaM sa vipro bhRzaharSitaH / sa eSa janako rAjA durvRttamapi cetsutam / dvitIyamidamAzcaryamityacintayata dvijaH // 14 daNDyaM daNDe nikSipati tathA na glAti dhArmikam // adezasthaM hi te sthAnamiti vyAdho'bravIhijam / suyuktacAro nRpatiH sarva dharmeNa pazyati / gRhaM gacchAva bhagavanyadi rocayase'nagha / 15 zrIzca rAjyaM ca daNDazca kSatriyANAM dvijottama // 29 bADhamityeva saMhRSTo vipro vacanamabravIt / / rAjAno hi svadharmeNa zriyamicchanti bhUyasIm / agratastu dvijaM kRtvA sa jagAma gRhAnprati // 16 sarveSAmeva varNAnAM trAtA rAjA bhavatyuta // 30 pravizya ca gRhaM ramyamAsanenAbhipUjitaH / pareNa hi hatAnbrahmanvarAhamahiSAnaham / pAdyamAcamanIyaM ca pratigRhya dvijottamaH // 17 na svayaM hanmi viprarSe vikrINAmi sadA tvaham // 31 tataH sukhopaviSTastaM vyAdhaM vacanamabravIt / / na bhakSayAmi mAMsAni RtugAmI tathA hyaham / - 666 -
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 198. 32] AraNyakaparva [ 3. 198. 56 sadopavAsI ca tathA naktabhojI tathA dvija // 32 / darzayatyantarAtmAnaM divA rUpamivAMzumAn // 45 azIlazcApi puruSo bhUtvA bhavati zIlavAn / na loke rAjate mUrkhaH kevlaatmprshNsyaa| prANihiMsAratazcApi bhavate dhArmikaH punaH / / 33 / | api ceha majA hInaH kRtavidyaH prakAzate // 46 vyabhicArAnnarendrANAM dharmaH saMkIryate mahAn / / abruvankasyacinnindAmAtmapUjAmavarNayan / adharmo vardhate cApi saMkIryante tathA prjaaH||34 na kazcidguNasaMpannaH prakAzo bhuvi dRzyate // 47 uruNDA vAmanAH kubjAH sthUlazIrSAstathaiva c| vikarmaNA tapyamAnaH pApAdviparimucyate / chIbAzcAndhAzca jAyante badhirA lambacUcukAH / naitatkuryAM punariti dvitIyAtparimucyate // 48 pArthivAnAmadharmatvAtprajAnAmabhavaH sadA // 35 karmaNA yena teneha pApAhijavarottama / sa eSa rAjA janakaH sarva dharmeNa pazyati / evaM zrutiriyaM brahmandharmeSu paridRzyate // 49 anugRhNanprajAH sarvAH svadharmaniratAH sadA // 36 pApAnyabuddheha purA kRtAni ye caiva mAM prazaMsanti ye ca nindanti mAnavAH / prAgdharmazIlo vinihanti pazcAt / sarvAnsupariNItena karmaNA toSayAmyaham / / 37 dharmo brahmannudate pUruSANAM ye jIvanti svadharmeNa saMbhuJjante ca pArthivAH / yatkurvate pApamiha pramAdAt // 50 na kiMcidupajIvanti dakSA utthAnazIlinaH // 38 pApaM kRtvA hi manyeta nAhamasmIti pUruSaH / zaktyAnnadAnaM satataM titikSA dharmanityatA / cikIrSedeva kalyANaM zraddadhAno'nasUyakaH // 51 yathArha pratipUjA ca sarvabhUteSu vai dyaa| vasanasyeva chidrANi sAdhUnAM vivRNoti yaH / tyAgAnnAnyatra mAnAM guNAstiSThanti pUruSe // 39 pApaM cetpuruSaH kRtvA kalyANamabhipadyate / mRSAvAda pariharetkutpriyamayAcitaH / mucyate sarvapApebhyo mahAbhairiva candramAH // 52 na ca kAmAnna saMrambhAnna dveSAddharmamutsRjet // 40 yathAdityaH samudyanvai tamaH sarvaM vyapohati / priye nAtibhRzaM hRSyedapriye na ca saMjvaret / evaM kalyANamAtiSThansarvapApaiH pramucyate // 53 na muhyedarthakRcchreSu na ca dharma parityajet // 41 karma cetkiMcidanyatsyAditaranna samAcaret / pApAnAM viddhyadhiSThAnaM lobhameva dvijottm| yatkalyANamabhidhyAyettatrAtmAnaM niyojayet // 42 lubdhAH pApaM vyavasyanti narA naatibhushrutaaH| na pApaM prati pApaH syAtsAdhureva sadA bhavet / / adharmA dharmarUpeNa tRNaiH kUpA ivAvRtAH // 54 Atmanaiva hataH pApo yaH pApaM kartumicchati // 43 teSAM damaH pavitrANi pralApA dhrmsNshritaaH| / karma caitadasAdhUnAM vRjinAnAmasAdhuvat / sarvaM hi vidyate teSu ziSTAcAraH sudurlabhaH // 55 na dharmo'stIti manvAnAH zucInavahasanti ye| mArkaNDeya uvAca / azraddadhAnA dharmasya te nazyanti na saMzayaH // 44 / sa tu vipro mahAprAjJo dharmavyAdhamapRcchata / mahAddatirivAdhmAtaH pApo bhavati nitydaa| ziSTAcAraM kathamahaM vidyAmiti narottama / mUDhAnAmavaliptAnAmasAraM bhASitaM bhavet / etanmahAmate vyAdha prabravIhi yathAtatham / / 56... -667 -
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 198. 57 ] mahAbhArate [3. 198.85 vyAdha uvaac| yo yathAprakRtirjantuH svAM svAM prakRtimabhute / yajJo dAnaM tapo vedAH satyaM ca dvijasattama / pApAtmA krodhakAmAdIndoSAnAmotyanAtmavAn // 01 paJcaitAni pavitrANi ziSTAcAreSu nityadA // 57 Arambho nyAyayukto yaH sa hi dharma iti smRtaH / kAmakrodhau vaze kRtvA dambha lobhamanArjavam / anAcArastvadharmeti etacchiSTAnuzAsanam / / 72 dharma ityeva saMtuSTAste ziSTAH ziSTasaMmatAH // 58 akrudhyanto'nasUyanto nirhNkaarmtsraaH| na teSAM vidyate'vRttaM yajJasvAdhyAyazIlinAm / RjavaH zamasaMpannAH ziSTAcArA bhavanti te // 73 AcArapAlanaM caiva dvitIyaM ziSTalakSaNam // 59 traividyavRddhAH zucayo vRttavanto manasvinaH / guruzuzrUSaNaM satyamakrodho dAnameva ca / guruzuzrUSavo dAntAH ziSTAcArA bhavantyuta // 74 etaJcatuSTayaM brahmaziSTAcAreSu nityadA // 60 teSAmadInasattvAnAM duSkarAcArakarmaNAm / ziSTAcAre manaH kRtvA pratiSThApya ca sarvazaH / svaiH karmabhiH satkRtAnAM ghoratvaM sNprnnshyti||75 yAmayaM labhate tuSTiM sA na zakyA hyato'nyathA // 61 taM sadAcAramAzcarya purANaM zAzvataM dhruvam / vedasyopaniSatsatyaM satyasyopaniSadamaH / dharma dharmeNa pazyantaH svarga yAnti manISiNaH // 76 damasyopaniSattyAgaH ziSTAcAreSu nityadA // 62 AstikA mAnahInAzca dvijaatijnpuujkaaH| . ye tu dharmamasUyante buddhimohAnvitA narAH / zrutavRttopasaMpannAH te santaH svargagAminaH / / 77 apathA gacchatAM teSAmanuyAtApi pIjyate // 63 vedoktaH paramo dharmo dharmazAstreSu cAparaH / ye tu ziSTAH suniyatAH zrutityAgaparAyaNAH / / ziSTAcIrNazca ziSTAnAM trividhaM dharmalakSaNam // 78 dhayaM panthAnamArUDhAH satyadharmaparAyaNAH // 64 pAraNaM cApi vidyAnAM tIrthAnAmavagAhanam / niyacchanti parAM buddhiM ziSTAcArAnvitA narAH / kSamA satyArjavaM zaucaM ziSTAcAranidarzanam // 79 upAdhyAyamate yuktAH sthityA dharmArthadarzinaH // 65 sarvabhUtadayAvanto ahiMsAniratAH sdaa| nAstikAnbhinnamaryAdAkrUrAnpApamatau sthitAn / / paruSaM na prabhASante sadA santo dvijapriyAH / / 80 tyaja tAjJAnamAzritya dhArmikAnupasevya ca // 66 zubhAnAmazubhAnAM ca karmaNAM phlsNcye| kAmalobhagrahAkIrNAM paJcendriyajalAM nadIm / vipAkamamijAnanti te ziSTAH ziSTasaMmatAH // 81 nAvaM dhRtimayIM kRtvA janmadurgANi saMtara // 67 nyAyopetA guNopetAH sarvalokahitaiSiNaH / krameNa saMcito dharmo buddhiyogamayo mahAn / / santaH svargajitaH zuklAH saMniviSTAzca satpathe / / 82 ziSTAcAre bhavetsAdhU rAgaH zukleva vAsasi // 68 dAtAraH saMvibhaktAro dInAnugrahakAriNaH / ahiMsA satyavacanaM sarvabhUtahitaM param / sarvabhUtadayAvantaste ziSTAH ziSTasaMmatAH // 83 ahiMsA paramo dharmaH sa ca satye pratiSThitaH / / sarvapUjyAH zrutadhanAstathaiva ca tapasvinaH / satye kRtvA pratiSThAM tu pravartante pravRttayaH // 69 / dAnanityAH sukhAllokAnApnuvantIha ca zriyam // 84 satyameva garIyastu ziSTAcAraniSevitam / pIDayA ca kalatrasya bhRtyAnAM ca samAhitAH / AcArazca satAM dharmaH santazcAcAralakSaNAH // 70 atizaktyA prayacchanti santaH sadbhiH smaagtaaH|| - 668 -
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 198. 86] AraNyakaparva [3. 199. 15 lokayAtrAM ca pazyanto dharmamAtmahitAni ca / nimittabhUtA hi vayaM karmaNo'sya dvijottama // 3 evaM santo vartamAnA edhante zAzvatIH smaaH||86 yeSAM hatAnAM mAMsAni vikrINAmo vayaM dvija / ahiMsA satyavacanamAnRzaMsyamathArjavam / teSAmapi bhaveddharma upabhogena bhakSaNAt / adroho nAtimAnazca hIstitikSA damaH zamaH // 87 devatAtithibhRtyAnAM pitRRNAM pratipUjanAt // 4 / dhImanto dhRtimantazca bhuutaanaamnukmpkaaH| oSadhyo vIrudhazcApi pazavo mRgpkssinnH| akAmadveSasaMyuktAste santo lokstkRtaaH|| 88 annAyabhUtA lokasya ityapi zrUyate zrutiH // 5 - bINyeva tu padAnyAhuH satAM vRttamanuttamam / / AtmamAMsapradAnena zibirauzInaro nRpaH / na duhyezcaiva dadyAcca satyaM caiva sadA vadet // 89 svarga sudurlabhaM prAptaH kSamAvAndvijasattama // 6 . sarvatra ca dayAvantaH santaH karuNavedinaH / rAjJo mahAnase pUrva rantidevasya vai dvija / gacchantIha susaMtuSTA dhayaM panthAnamuttamam / dve sahasre tu vadhyete pazUnAmanvahaM tadA // 7 . ziSTAcArA mahAtmAno yeSAM dharmaH sunishcitH||90 / samAMsaM dadato hyannaM rantidevasya nityazaH / anasUyA kSamA zAntiH saMtoSaH priyavAditA / atulA kIrtirabhavannRpasya dvijasattama / kAmakrodhaparityAgaH ziSTAcAraniSevaNam / / 91 cAturmAsyeSu pazavo vadhyanta iti nityazaH / / 8 : karmaNA zrutasaMpannaM satAM maargmnuttmm| agnayo mAMsakAmAzca ityapi zrayate shrutiH| . ziSTAcAraM niSevante nityaM dharmeSvatandritAH // 92 yajheSa pazavo brahmanvadhyante satataM dvijaiH / prajJAprAsAdamAruhya muhyato mahato janAn / saMskRtAH kila mantraizca te'pi svargamavApnuvan // 9 prekSanto lokavRttAni vividhAni dvijottm| yadi naivAgnayo brhmnmaaNskaamaabhvnpuraa| atipuNyAni pApAni tAni dvijavarottama // 93 bhakSyaM naiva bhavenmAMsaM kasyacidvijasattama // 10 : etatte sarvamAkhyAtaM yathAprajJaM yathAzrutam / atrApi vidhiraktazca munimimaaNsbhkssnne| ziSTAcAraguNAnbrahmanpuraskRtya dvijarSabha // 94 devatAnAM pitRRNAM ca bhuGkte dattvA tu yaH sadA / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yathAvidhi yathAzraddhaM na sa duSyati bhakSaNAt // 11 aSTanavatyadhikazatatamo'dhyAyaH // 198 // amAMsAzI bhavatyevamityapi zrUyate shrutiH| . bhAyAM gacchanbrahmacArI Rtau bhavati braahmnnH||12 mArkaNDeya uvAca / satyAnRte vinizcitya atrApi vidhirucyte| . sa tu vipramathovAca dharmavyAdho yudhiSThira / saudAsena purA rAjJA mAnuSA bhakSitA dvij| . yadahaM hyAcare karma ghorametadasaMzayam // 1 zApAbhibhUtena bhRzamatra kiM pratibhAti te // 13 . vidhistu balavAnbrahmandustaraM hi purAkRtam / svadharma iti kRtvA tu na tyajAmi dvijottama / , purAkRtasya pApasya karmadoSo bhavatyayam / purAkRtamiti jJAtvA jIvAmyetena karmaNA // 14 doSasyaitasya vai brahmanvighAte yatnavAnaham // 2 svakarma tyajato brahmannadharma iha dRzyate / vidhinA vihite pUrva nimittaM ghAtako bhavet / svakarmanirato yastu sa dharma iti nizcayaH // 15 - 669 -
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 199. 16 ] mahAbhArate [ 3. 200.1 pUrva hi vihitaM karma dehinaM na vimuJcati / ahiMsAyAM tu niratA yatayo dvijasattama / dhAtrA vidhirayaM dRSTo bahudhA karmanirNaye // 16 kurvantyeva hi hiMsAM te yatnAdalpatarA bhavet // 29 draSTavyaM tu bhavetprAjJa krUre karmaNi vartatA / AlakSyAzcaiva puruSAH kule jAtA mhaagunnaaH| kathaM karma zubhaM kuryAM kathaM mucye parAbhavAt / mahAghorANi karmANi kRtvA lajjanti vai na ca // 34 karmaNastasya ghorasya bahudhA nirNayo bhavet // 17 suhRdaH suhRdo'nyAMzca durhadazcApi duhRdH|| dAne ca satyavAkye ca guruzuzrUSaNe tthaa|| samyakpravRttAnpuruSAnna samyaganupazyataH // 31. dvijAtipUjane cAhaM dharme ca nirataH sadA / samRddhaizca na nandanti bAndhavA bAndhavairapi / ativAdAtimAnAbhyAM nivRtto'smi dvijottm||18 | gurUMzcaiva vinindanti mUDhAH paNDitamAninaH // 32 kRSi sAdhviti manyante tatra hiMsA parA smRtaa| | bahu loke viparyastaM dRzyate dvijasattama / karSanto lAGgalaiH puMso nanti bhuumishyaanbhuun| / dharmayuktamadharma ca tatra kiM pratibhAti te // 33 jIvAnanyAMzca bahuzastatra kiM pratibhAti te // 19 / vaktuM bahuvidhaM zakyaM dharmAdharmeSu karmasu / dhAnyabIjAni yAnyAhurtIhyAdIni dvijottm| | svakarmanirato yo hi sa yazaH praapnuyaanmht|| 34 sarvANyetAni jIvAni tatra kiM pratibhAti te||20 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi adhyAkramya pazRMzcApi nanti vai bhakSayanti ca / ekondvishttmo'dhyaayH|| 199 // vRkSAnathauSadhIzcaiva chindanti puruSA dvija // 21 200 jIvA hi bahavo brahmanvRkSeSu ca phaleSu ca / mArkaNDeya uvAca / udake bahavazcApi tatra kiM pratibhAti te // 22 dharmavyAdhastu nipuNaM punareva yudhiSThira / sarva vyAptamidaM brahmanprANibhiH praannijiivnaiH|| viprarSabhamuvAcedaM sarvadharmabhRtAM varaH // 1 matsyA asante matsyAMzca tatra kiM pratibhAti te||23 | zrutipramANo dharmo hi vRddhAnAmiti bhASitam / sattvaiH sattvAni jIvanti bahudhA dvijsttm|| sUkSmA gatirhi dharmasya bahuzAkhA hyanantikA / / 2 prANino'nyonyabhakSAzca tatra kiM pratibhAti te||24 prANAtyaye vivAhe ca vaktavyamanRtaM bhavet / cakramyamANA jIvAMzca dhrnniisNshritaanbhuun| anRtaM ca bhavetsatyaM satyaM caivAnRtaM bhavet // 3 padbhyAM nanti narA vipra tatra kiM pratibhAti te||25 yadbhUtahitamatyantaM tatsatyamiti dhAraNA / upaviSTAH zayAnAzca nanti jiivaannekshH| viparyayakRto'dharmaH pazya dharmasya sUkSmatAm // 4 jJAnavijJAnavantazca tatra kiM pratibhAti te // 26 yatkarotyazubhaM karma zubhaM vA dvijasattama / jIvairgrastamidaM sarvamAkAzaM pRthivI tathA / avazyaM tatsamApnoti puruSo nAtra saMzayaH // 5 avijJAnAcca hiMsanti tatra kiM pratibhAti te // 27 viSamAM ca dazAM prApya devAngarhati vai bhRzam / ahiMseti yaduktaM hi puruSairvismitaiH purA / AtmanaH karmadoSANi na vijaanaatypnndditH||6 ke na hiMsanti jIvAnvai loke'smindvijsttm| - mUDho naikRtikazcApi capalazca dvijottama / bahu saMcintya iha vai nAsti kazcidahiMsakaH / / 28 / sukhaduHkhaviparyAso yadA samupapadyate / - 670 -
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 200. 7] AraNyakaparva [3. 200. 32 nainaM prajJA sunItaM vA trAyate naiva pauruSam // 7 karmaNA prAkRtAnAM vai iha siddhiH pradRzyate // 22 yo yamicchedyathA kAmaM taM taM kAmaM samaznuyAt / yathA zrutiriyaM brahmaJjIvaH kila sanAtanaH / yadi syAdaparAdhInaM puruSasya kriyAphalam // 8 zarIramadhruvaM loke sarveSAM prANinAmiha // 23 / saMyatAzcApi dakSAzca matimantazca mAnavAH / vadhyamAne zarIre tu dehanAzo bhavatyuta / dRzyante niSphalAH santaH prahINAH srvkrmbhiH||9 jIvaH saMkramate'nyatra karmabandhanibandhanaH // 24 . bhUtAnAmaparaH kazciddhiMsAyAM sttotthitH| / brAhmaNa uvAca / vaJcanAyAM ca lokasya sa sukheneha jIvati // 10 / kathaM dharmabhRtAM zreSTha jIvo bhavati zAzvataH / / aceSTamAnamAsInaM zrIH kaMcidupatiSThati / etadicchAmyahaM jJAtuM tattvena vadatAM vara // 25 / kazcitkarmANi kurvanhi na prApyamadhigacchati // 11 vyAdha uvaac| devAniSTvA tapastaptvA kRpaNaiH putragRddhibhiH / na jIvanAzo'sti hi dehabhede vazamAsadhRtA garbha jAyante kulapAMsanAH // 12 ___mithyaitadAhumriyateti mUDhAH / apare dhanadhAnyaizca bhogaizca pitRsNcitaiH| jIvastu dehAntaritaH prayAti vipulairabhijAyante labdhAstaireva maGgalaiH // 13 __dazArdhataivAsya zarIrabhedaH // 26 karmajA hi manuSyANAM rogA nAstyatra saMzayaH / anyo hi nAnAti kRtaM hi karma . Adhibhizcaiva bAdhyante vyAdhaiH kSudramRgA iva // 14 sa eva kartA sukhduHkhbhaagii| te cApi kuzalaivaidyairnipuNaiH saMbhRtauSadhaiH / yattena kiMciddhi kRtaM hi karma vyAdhayo vinivAryante mRgA vyAdhairiva dvija // 15 tadanute nAsti kRtasya nAzaH / / 27 / yeSAmasti ca bhoktavyaM grahaNIdoSapIDitAH / apuNyazIlAzca bhavanti puNyA na zaknuvanti te bhoktuM pazya dharmabhRtAM vara // 16 narottamAH pApakRto bhavanti / apare bAhubalinaH klizyante bahavo janAH / naro'nuyAtastviha karmabhiH svaiduHkhena cAdhigacchanti bhojanaM dvijasattama // 17 stataH samutpadyati bhAvitastaiH // 28 iti lokamanAkrandaM mohazokapariplutam / brAhmaNa uvaac| srotasAsakRdAkSiptaM dviyamANaM balIyasA // 18 kathaM saMbhavate yonau kathaM vA puNyapApayoH / na mriyeyurna jIryeyuH sarve syuH sArvakAmikAH / jAtIH puNyA hyapuNyAzca kathaM gacchati sttm||29 nApriyaM pratipazyeyurvazitvaM yadi vai bhavet // 19 vyAdha uvAca / uparyupari lokasya sarvo gantuM samIhate / garbhAdhAnasamAyuktaM karmedaM saMpradRzyate / yatate ca yathAzakti na ca tadvartate tathA // 20 samAsena tu te kSipraM pravakSyAmi dvijottama / / 30 bahavaH saMpradRzyante tulyanakSatramaGgalAH / yathA saMbhRtasaMbhAraH punareva prajAyate / mahacca phalavaiSamyaM dRzyate karmasaMdhiSu // 21 zubhakRcchubhayonISu pApakRtpApayoniSu // 31 na kazcidIzate brahmansvayaMgrAhasya sattama / | zubhaiH prayogairdevatvaM vyAmirmAnuSo bhavet / - 671 -
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13. 200. 32 ] mahAbhArate [3. 201.4 mohanIyairviyonISu tvadhogAmI ca kilviSaiH // 32 / prabhutvaM labhate cApi dharmasyaitatphalaM viduH // 46 jAtimRtyujarAduHkhaiH satataM samabhidrutaH / dharmasya ca phalaM labdhvA na tRpyati mahAdvija / saMsAre pacyamAnazca doSairAtmakRtairnaraH / / 33 atRpyamANo nirvedamAdatte jJAnacakSuSA / / 47 tiryagyonisahasrANi gatvA narakameva ca / prajJAcakSurnara iha doSaM naivAnurudhyate / jIvAH saMparivartante karmabandhanibandhanAH // 34 virajyati yathAkAmaM na ca dharmaM vimuJcati // 48 jantustu karmabhistaistaiH svakRtaiH pretya duHkhitaH / sarvatyAge ca yatate dRSTvA lokaM kSayAtmakam / .. taduHkhapratighAtArthamapuNyAM yonimaznute // 35 tato mokSe prayatate nAnupAyAdupAyataH // 49 tataH karma samAdatte punaranyannavaM bhu| evaM nirvedamAdatte pApaM karma jahAti ca / pacyate tu punastena bhuktvApathyamivAturaH // 36 dhArmikazcApi bhavati mokSaM ca labhate param // 50 ajasrameva duHkhArto'duHkhitaH sukhsNjnyitH| tapo niHzreyasaM jantostasya mUlaM zamo damaH / tto'nivRttbndhtvaatkrmnnaamudyaadpi| tena sarvAnavApnoti kAmAnyAnmanasecchati // 51 parikrAmati saMsAre cakravadvahuvedanaH / / 37 indriyANAM nirodhena satyena ca damena ca / sa cennivRttabandhastu vizuddhazcApi karmabhiH / brahmaNaH padamApnoti yatparaM dvijasattama // 52 prApnoti sukRtAllokAnyatra gatvA na zocati // 38 brAhmaNa uvAca / pApaM kurvanpApavRttaH pApasyAntaM na gacchati / indriyANi tu yAnyAhuH kAni tAni yatavrata / tasmAtpuNyaM yatetkartuM varjayeta ca pAtakam // 39 niprahazca kathaM kAryo niprahasya ca kiM phalam // 53 anasUyuH kRtajJazca kalyANAnyeva sevate / kathaM ca phalamApnoti teSAM dharmabhRtAM vara / sukhAni dharmamarthaM ca svarga ca labhate naraH // 40 etadicchAmi tattvena dharma jJAtuM sudhArmika // 55 saMskRtasya hi dAntasya niyatasya yatAtmanaH / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi prAjJasyAnantarA vRttiriha loke paratra ca // 41 ' dvizatatamo'dhyAyaH // 20 // satAM dharmeNa varteta kriyAM ziSTavadAcaret / 201 asaMkvezena lokasya vRttiM lipseta vai dvija / / 42 mArkaNDeya uvAca / santi hyAgatavijJAnAH ziSTAH shaastrvickssnnaaH| evamuktastu vipreNa dharmavyAdho yudhisstthir| svadharmeNa kriyA loke karmaNaH so'pysNkrH||43 pratyuvAca yathA vipraM tacchRNuSva narAdhipa // 1 prAjJo dharmeNa ramate dharma caivopajIvati / vyAdha uvaac| tasya dharmAdavApteSu dhaneSu dvijasattama / vijJAnArthaM manuSyANAM manaH pUrvaM prvrtte| tasyaiva siJcate mUlaM guNAnpazyati yatra vai // 44 tatprApya kAmaM bhajate krodhaM ca dvijasattama / / 2 dharmAtmA bhavati hyevaM cittaM cAsya prasIdati / tatastadarthaM yatate karma cArabhate mahat / sa maitrajanasaMtuSTa iha pretya ca nandati // 45 iSTAnAM rUpagandhAnAmabhyAsaM ca niSevate // 3 zabdaM sparza tathA rUpaM gandhAniSTAMzca sattama / tato rAgaH prabhavati dveSazca tadanantaram / - 672 -
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 201. 4] AraNyakaparva [ 3. 202.8 tato lobhaH prabhavati mohazca tadanantaram // 4 | pUrvapUrvaguNAH sarve kramazo guNiSu triSu // 17 tasya lobhAbhibhUtasya rAgadveSahatasya ca / SaSThastu cetanA nAma mana ityabhidhIyate / na dharme jAyate buddhiAjAddharma karoti ca // 5 saptamI tu bhavedbuddhirahaMkArastataH param // 18 vyAjena carate dharmamartha vyAjena rocate / indriyANi ca paJcaiva rajaH sattvaM tamastathA / vyAjena sidhyamAneSu dhaneSu dvijasattama / ityeSa saptadazako rAziravyaktasaMjJakaH // 19 tatraiva ramate buddhistataH pApaM cikIrSati // 6 sarvairihendriyArthai stu vyaktAvyaktaiH susaMvRtaH / suhRdbhirvAryamANazca paNDitaizca dvijottama / caturviMzaka ityeva vyaktAvyaktamayo guNaH / uttaraM zrutisaMbaddhaM bravIti zrutiyojitam // 7 etatte sarvamAkhyAtaM kiM bhUyaH zrotumicchasi // 20 adharmanividhastasya vardhate raagdosstH| . iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pApaM cintayate cApi bravIti ca karoti ca // 8 ekAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 201 // tasyAdharmapravRttasya gaNA nazyanti sAdhavaH / 202 ekazIlAzca mitratvaM bhajante pApakarmiNaH // 9 mArkaNDeya uvAca / sa tenAsukhamApnoti paratra ca vihanyate / evamuktaH sa viprastu dharmavyAdhena bhArata / pApAtmA bhavati hyevaM dharmalAbhaM tu me zRNu // 10 kathAmakathayadbhUyo manasaH prItivardhanIm // 1 yastvetAnprajJayA dossaanpuurvmevaanupshyti|| brAhmaNa uvAca / kuzalaH sukhaduHkheSu saadhuuNshcaapyupsevte| . mahAbhUtAni yAnyAhuH paJca dharmavidAM vr| tasya sAdhusamArambhAdbuddhirdharmeSu jAyate // 11 ekaikasya guNAnsamyakpazcAnAmapi me vada // 2 brAhmaNa uvAca / vyAdha uvAca / pravISi sUnRtaM dharma yasya vaktA na vidyate / bhUmirApastathA jyotirvAyurAkAzameva ca / divyaprabhAvaH sumahAnRSireva mato'si me // 12 guNottarANi sarvANi teSAM vakSyAmi te guNAn // 3 . vyAdha uvAca / bhUmiH paJcaguNA brahmannudakaM ca caturguNam / prAhmaNA vai mahAbhAgAH pitaro'grabhujaH sdaa|| guNAstrayastejasi ca trayazcAkAzavAtayoH // 4 teSAM sarvAtmanA kArya priyaM loke manISiNA // 13 zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca paJcamaH / / yatteSAM ca priyaM tatte vakSyAmi dvijasattama / ete guNAH paJca bhUmeH sarvebhyo guNavattarAH // 5 namaskRtvA brAhmaNebhyo brAhmI vidyAM nibodha me||14 zabdaH sparzazca rUpaM ca rasazcApi dvijottama / idaM vizvaM jagatsarvamajayyaM cApi srvshH| apAmete guNA brahmankIrtitAstava suvrata // 6 mahAbhUtAtmakaM brahmannAtaH parataraM bhavet // 15 / / zabdaH sparzazca rUpaM ca tejaso'tha guNAstrayaH / mahAbhUtAni khaM vAyuranirApastathA ca bhuuH| zabdaH sparzazca vAyau tu zabda AkAza eva ca // 7 zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca tadguNAH // 16 ete paJcadaza brahmanguNA bhUteSu paJcasu / teSAmapi guNAH sarve guNavRttiH parasparam / / vartante sarvabhUteSu yeSu lokAH pratiSThitAH / ma.bhA.85 - 673 -
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 202. 8] mahAbhArate [ 3. 203.8 anyonyaM nAtivartante saMpacca bhavati dvija // 8 dantaiiH sukhaM yAti rathIva dhIraH // 21 yadA tu viSamIbhAvamAcaranti craacraaH| SaNNAmAtmani nityAnAmindriyANAM pramAthinAm / tadA dehI dehamanyaM vyatirohati kAlataH // 9 yo dhIro dhArayedrazmInsa syaatprmsaarthiH|| 22 AnupUrvyA vinazyanti jAyante cAnupUrvazaH / indriyANAM prasRSTAnAM hayAnAmiva vrtmsu| tatra tatra hi dRzyante dhAtavaH pAJcabhautikAH / dhRtiM kurvIta sArathye dhRtyA tAni jayeddhavam // 23 yairAvRtamidaM sarvaM jagatsthAvarajaGgamam // 10 indriyANAM hi caratAM ynmno'nuvidhiiyte| . indriyaiH sRjyate yadyattattadvyaktamiti smRtam / / tadasya harate buddhiM nAvaM vAyurivAmbhasi // 24 avyaktamiti vijJeyaM liGgagrAhyamatIndriyam // 11 yeSu vipratipadyante SaTsu mohAtphalAgame / yathAsvaM grAhakAnyeSAM zabdAdInAmimAni tu| teSvadhyavasitAdhyAyI vindate dhyAnajaM phalam // 25 indriyANi yadA dehI dhArayanniha tapyate // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNiM loke vitatamAtmAnaM lokaM cAtmani pshyti| dvydhikdvishttmo'dhyaayH|| 202 // parAvarajJaH saktaH sansarvabhUtAni pazyati / / 13 203 pazyataH sarvabhUtAni sarvAvasthAsu srvdaa| mArkaNDeya uvaac| brahmabhUtasya saMyogo nAzubhenopapadyate // 14 evaM tu sUkSme kathite dharmavyAdhena bhArata / jJAnamUlAtmakaM klezamativRttasya mohajam / brAhmaNaH sa punaH sUkSma papraccha susmaahitH||1 loko buddhiprakAzena jJeyamArgeNa dRzyate // 15 / brAhmaNa uvAca / anAdinidhanaM jantumAtmayoni sadAvyayam / / sattvasya rajasazcaiva tamasazca yathAtatham / anaupamyamamUrtaM ca bhagavAnAha buddhimAn / guNAMstattvena me brUhi yathAvadiha pRcchataH // 2 tapomUlamidaM sarvaM yanmAM viprAnupRcchasi // 16 vyAdha uvAca / indriyANyeva tatsarvaM yatsvarganarakAvubhau / hanta te kathayiSyAmi yanmAM tvaM pripRcchsi| nigRhItavisRSTAni svargAya narakAya ca // 17 eSAM guNAnpRthaktvena nibodha gadato mama // 3 eSa yogavidhiH kRtsno yaavdindriydhaarnnm| mohAtmakaM tamasteSAM raja eSAM pravartakam / etanmUlaM hi tapasaH kRtsnasya narakasya ca // 18 prakAzabahulatvAcca sattvaM jyAya ihocyate // 4 indriyANAM prasaGgena doSamRcchatyasaMzayam / avidyAbahulo mUDhaH svapnazIlo vicetanaH / saMniyamya tu tAnyeva tataH siddhimavApnute // 19 durdazIkastamodhvastaH skrodhstaamso'lsH||5 SaNNAmAtmani nityAnAmaizvaryaM yo'dhigacchati / pravRttavAkyo matrI ca yo'nurAgyabhyasUyakaH / na sa pApaiH kuto'nathaiyujyate vijitendriyaH // 20 vivitsamAno viprarSe stabdho mAnI sa raajsH||6 rathaH zarIraM puruSasya dRSTa prakAzabahulo dhIro nirvivitso'nasUyakaH / mAtmA niyantendriyANyAhurazvAn / akrodhano naro dhImAndAntazcaiva sa sAttvikaH // 7 tairapramattaH kuzalI sadazva sAttvikastvatha saMbuddho lokavRttena klizyate / - 674 -
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 203. 8] AraNyakaparva [ 3. 203. 34 yadA budhyati boddhavyaM lokavRttaM jugupsate // 8 dhAtuSvagnistu vitataH sa tu vaayusmiiritH| vairAgyasya hi rUpaM tu pUrvameva prvrtte| rasAndhAtUMzca doSAMzca vartayanparidhAvati // 21 mRdurbhavatyahaMkAraH prasIdatyArjavaM ca yat // 9 prANAnAM saMnipAtAttu saMnipAtaH prajAyate / tato'sya sarvadvaMdvAni prazAmyanti parasparam / USmA cAgniriti jJeyo yo'nnaM pacati dehinAm // 22 na cAsya saMyamo nAma kvacidbhavati kazcana // 10 apAnodAnayormadhye prANavyAnau samAhitau / zUdrayonau hi jAtasya svaguNAnupatiSThataH / / samanvitastvadhiSThAnaM samyakpacati pAvakaH / / 23 vaizyatvaM bhavati brahmankSatriyatvaM tathaiva ca // 11 tasyApi pAyuparyantastathA syAdgudasaMjJitaH / Arjave vartamAnasya brAhmaNyamabhijAyate / srotAMsi tasmAjjAyante sarvaprANeSu dehinAm / / 24 guNAste kIrtitAH sarve kiM bhUyaH zrotumicchasi // 12 agnivegavahaH prANo gudAnte pratihanyate / brAhmaNa uvAca / / sa UrdhvamAgamya punaH samurikSapati pAvakam // 25 pArthivaM dhAtumAsAdya zArIro'gniH kathaM bhavet / pakkAzayastvadho nAbhyA UrdhvamAmAzayaH sthitH| avakAzavizeSeNa kathaM vartayate'nilaH // 13 nAbhimadhye zarIrasya prANAH sarve prtisstthitaaH||26 ___mArkaNDeya uvaac|| pravRttA hRdayAtsarvAstiryagUlamadhastathA / praznametaM samuddiSTaM brAhmaNena yudhiSThira / vahantyannarasAnnADyo daza prANapracoditAH // 27 vyAdhaH sa kathayAmAsa brAhmaNAya mahAtmane / / 14 yoginAmeSa mArgastu yena gacchanti tatparam / vyAdha uvAca / jitaklamAsanA dhIrA mUrdhanyAtmAnamAdadhuH / mUrdhAnamAzrito vahniH zarIraM paripAlayan / evaM sarveSu vitatau prANApAnau hi dehiSu // 28 prANo mUrdhani cAgnau ca vartamAno viceSTate / ekAdazavikArAtmA kalAsaMbhArasaMbhRtaH / bhUtaM bhavyaM bhaviSyacca sarva prANe pratiSThitam // 15 mUrtimantaM hi taM viddhi nityaM karmajitAtmakam // 29 zreSThaM tadeva bhUtAnAM brahmajyotirupAsmahe / tasminyaH saMsthito hyagnirnityaM sthAlyAmivAhitaH / sa jantuH sarvabhUtAtmA puruSaH sa sanAtanaH / / AtmAnaM taM vijAnIhi nityaM yogjitaatmkm||30 mano buddhirahaMkAro bhUtAnAM viSayazca saH // 16 devo yaH saMsthitastasminnabbinduriva pusskre| . evaM tviha sa sarvatra prANena paripAlyate / kSetrajJaM taM vijAnIhi nityaM tyAgajitAtmakam / / 31 pRSThatastu samAnena svAM svAM gatimupAzritaH // 17 jIvAtmakAni jAnIhi rajaH sattvaM tamastathA / bastimUle gude caiva pAvakaH smupaashritH| jIvamAtmaguNaM viddhi tathAtmAnaM parAtmakam // 32 vahanmatraM purISaM cApyapAnaH parivartate // 18 sacetanaM jIvaguNaM vadanti prayatne karmaNi bale ya ekatriSu vartate / sa ceSTate ceSTrayate ca sarvam / udAna iti taM prAhuradhyAtmaviduSo janAH // 19 tataH paraM kSetravido vadanti saMdhau saMdhau saMniviSTaH sarveSvapi tathAnilaH / / prAkalpayadyo bhuvanAni sapta // 33 zarIreSu manuSyANAM vyAna ityupadizyate // 20 / evaM sarveSu bhUteSu bhUtAtmA na prakAzate / - -675 -
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 203. 34 ] mahAbhArate [ 3. 204.8 dRzyate tvatryayA buddhyA sUkSmayA jnyaanvedibhiH||34 etadbrAhmaNa te vRttamAhurekapadaM sukham // 49 cittasya hi prasAdena hanti karma zubhAzubham / / parityajati yo duHkhaM sukhaM cApyubhayaM naraH / prasannAtmAtmani sthitvA sukhamAnantyamabhute // 35 brahma prApnoti so'tyantamasaGgena ca gacchati // 50 lakSaNaM tu prasAdasya yathA tRptaH sukhaM svapet / / yathAzrutamidaM saba samAsena dvijottama / nivAte vA yathA dIpo dIpyetkuzaladIpitaH // 36 etatte sarvamAkhyAtaM kiM bhUyaH shrotumicchsi||51 pUrvarAtre pare caiva yuJjAnaH satataM mnH| iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi laghvAhAro vizuddhAtmA pshynnaatmaanmaatmni||37 / jyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 21 // pradIpteneva dIpena manodIpena pazyati / 204 dRSTvAtmAnaM nirAtmAnaM tadA sa tu vimucyate // 38 mArkaNDeya uvAca / sarvopAyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaH / evaM saMkathite kRtsne mokSadharme yudhisstthir| .. etatpavitraM yajJAnAM tapo vai saMkramo mataH // 39 dRDhaM prItamanA vipro dharmavyAdhamuvAca ha // 1 nityaM krodhAttapo rakSecchriyaM rakSeta matsarAt / nyAyayuktamidaM sarvaM bhavatA parikIrtitam / vidyAM mAnApamAnAbhyAmAtmAnaM tu pramAdataH // 40 na te'syaviditaM kiMciddharmeSviha hi dRzyate // 2 AnRzaMsyaM paro dharmaH kSamA ca paramaM balam / vyAdha uvAca / AtmajJAnaM paraM jJAnaM paraM satyavrataM vratam // 41 pratyakSaM mama yo dharmastaM pazya dvijasattama / satyasya vacanaM zreyaH satyaM jJAnaM hitaM bhavet / yena siddhiriyaM prAptA mayA brAhmaNapuMgava // 3 yadbhUtahitamatyantaM tadvai satyaM paraM matam // 42 uttiSTha bhagavankSipraM pravizyAbhyantaraM gRham / yasya sarve samArambhAH nirAzIbandhanAH sdaa|| draSTumarhasi dharmajJa mAtaraM pitaraM ca me // 4 tyAge yasya hutaM sarvaM sa tyAgI sa ca buddhimaan|| 43 mArkaNDeya uvaac| yato na gururapyenaM cyAvayedupapAdayan / ityuktaH sa pravizyAtha dadarza paramArcitam / taM vidyAdbrahmaNo yogaM viyogaM yogasaMjJitam // 44 saudhaM hRdyaM catuHzAlamatIva ca manoharam // 5 na hiMsyAtsarvabhUtAni maitrAyaNagatazcaret / devatAgRhasaMkAzaM daivataizca supUjitam / nedaM jIvitamAsAdya vairaM kurvIta kenacit // 45 zayanAsanasaMbAdhaM gandhaizca parabhairyutam // 6 AkiMcanyaM susaMtoSo nirAzitvamacApalam / tatra zuklAmbaradharau pitarAvasya pUjitA / etadeva paraM jJAnaM sdaatmjnyaanmuttmm|| 46 kRtAhArau sutuSTau tAvupaviSTau vraasne| parigrahaM parityajya bhava buddhyA yatavrataH / dharmavyAdhastu tau dRSTvA pAdeSu zirasApatat // 7 azokaM sthAnamAtiSThennizcalaM pretya ceha ca // 47 vRddhaavuuctuH| taponityena dAntena muninA saMyatAtmanA / uttiSThottiSTha dharmajJa dharmastvAmabhirakSatu / ajitaM jetukAmena bhAvyaM saGgeSvasaGginA // 48 / prItau svastava zaucena dIrghamAyuravApnuhi / guNAguNamanAsaGgamekakAryamanantaram / | satputreNa tvayA putra nityakAlaM supUjitau // 8 - 676 -
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 204. 9] AraNyakaparva [3. 205.6 na te'nyadaivataM kiMcidaivateSvapi vartate / etadartha mama prANA bhAryA putrAH suhRjjanAH / prayatatvAdvijAtInAM damenAsi smnvitH|| 9 saputradAraH zuzrUSAM nityameva karomyaham // 22 / pituH pitAmahA ye ca tathaiva prapitAmahAH / svayaM ca snApayAmyetau tathA pAdau prdhaavye| prItAste satataM putra damenAvAM ca pUjayA // 10 AhAraM saMprayacchAmi svayaM ca dvijasattama // 23 manasA karmaNA vAcA zuzrUSA naiva hiiyte| anukUlAH kathA vacmi vipriyaM parivarjayan / na cAnyA vitathA buddhidRzyate sAMprataM tava // 11 adharmeNApi saMyuktaM priyamAbhyAM karomyaham / / 24 jAmadagnyena rAmeNa yathA vRddhau supuujitau| . dharmameva guruM jJAtvA karomi dvijasattama / tathA tvayA kRtaM sarva tadviziSTaM ca putraka / / 12 atandritaH sadA vipra zuzrUSAM vai karomyaham // 25 mArkaNDeya uvaac| / pazcaiva guravo brahmanpuruSasya buubhuusstH| tatastaM brAhmaNaM tAbhyAM dharmavyAdho nyavedayat / / pitA mAtAgnirAtmA ca guruzca dvijasattama // 26 tau svAgatena taM vipramarcayAmAsatustadA // 13 . eteSu yastu varteta samyageva dvijottama / pratigRhya ca tAM pUjAM dvijaH papraccha taavubhau| bhaveyuramayastasya paricIrNAstu nityazaH / saputrAbhyAM sabhRtyAbhyAM kaccidvAM kuzalaM gRhe| gArhasthye vartamAnasya dharma eSa sanAtanaH / / 27 / anAmayaM ca vAM kaccitsadaiveha zarIrayoH // 14 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi - vRddhaavuuctuH| caturadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 204 // kuzalaM no gRhe vipra bhRtyavarge ca sarvazaH / / 205 kaJcittvamapyavighnena saMprApto bhagavanniha // 15 mArkaNDeya uvAca / mArkaNDeya uvaac| gurU nivedya viprAya tau maataapitraavubhau| / bADhamityeva tau vipraH pratyuvAca mudaanvitH|| punareva sa dharmAtmA vyAdho brAhmaNamabravIt // 1 dharmavyAdhastu taM vipramarthavadvAkyamabravIt // 16 . pravRttacakSurjAto'smi saMpazya tapaso balam / pitA mAtA ca bhagavannetau me daivataM param / yadarthamukto'si tayA gacchasva mithilAmiti // 2 yadaivatebhyaH kartavyaM tadetAbhyAM karomyaham // 17 patizuzrUSaparayA dAntayA satyazIlayA / trayastriMzadyathA devAH sarve shkrpurogmaaH| mithilAyAM vasanvyAdhaH sa te dharmAnpravakSyati // 3 saMpUjyAH sarvalokasya tathA vRddhAvimau mama // 18 brAhmaNa uvAca / upahArAnAharanto devatAnAM yathA dvijaaH| pativratAyAH satyAyAH zIlADhyAyA yatavrata / kurvate tadvadetAbhyAM karomyahamatandritaH // 19 saMsmRtya vAkyaM dharmajJa guNavAnasi me mataH // 4 etau me paramaM brahmanpitA mAtA ca daivatam / vyAdha uvAca / etA puSpaiH phalai ratnastoSayAmi sadA dvija // 20 / yattadA tvaM dvijazreSTha tayokto mAM prati prbho|' etAvevAgnayo mahyaM yAnvadanti manISiNaH / dRSTametattayA samyagekapanyA na sNshyH||5 yajJA vedAzca catvAraH sarvametau mama dvija // 21 / tvadanugrahabuddhyA tu vipraitaddarzitaM mayA / -677 -
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 205. 6] mahAbhArate [ 3. 205. 20 vAkyaM ca zRNu me tAta yatte vakSye hitaM dvija // 6 | na tvAM zUdramahaM manye bhavitavyaM hi kAraNam / tvayA vinikRtA mAtA pitA ca dvijasattama / yena karmavipAkena prApteyaM zUdratA tvayA // 19 anisRSTo'si niSkrAnto gRhAttAbhyAmanindita / etadicchAmi vijJAtuM tattvena hi mahAmate / vedoccAraNakAryArthamayuktaM tattvayA kRtam // 7 kAmayA brUhi me tathyaM sarvaM tvaM prayatAtmavAn // 20 tava zokena vRddhau tAvandhau jAtau tapasvinau / vyAdha uvAca / cau prasAdayituM gaccha mA tvA dharmo'tyagAnmahAn // 8 anatikramaNIyA hi brAhmaNA vai dvijottama / tapasvI tvaM mahAtmA ca dharme ca nirataH sadA / zRNu sarvamidaM vRttaM pUrvadehe mamAnagha / / 21 . sarvametadapArthaM te kSipraM tau saMprasAdaya // 9 ahaM hi brAhmaNaH pUrvamAsaM dvijavarAtmaja / zraddadhasva mama brahmannAnyathA kartumarhasi / vedAdhyAyI sukuzalo vedAGgAnAM ca pAragaH / samyatAmadya viprarSe zreyaste kathayAmyaham // 10 AtmadoSakRtairbrahmannavasthA prAptavAnimAm / / 2.2 brAhmaNa uvaac| kazcidrAjA mama sakhA dhanurvedaparAyaNaH / yadetaduktaM bhavatA sarvaM satyamasaMzayam / saMsargAddhanuSi zreSThastato'hamabhavaM dvija // 23 prIto'smi tava dharmajJa sAdhvAcAraguNAnvita // 11 etasminneva kAle tu mRgayAM nirgato nRpaH / vyAdha uvaac| daivatapratimo hi tvaM yastvaM dharmamanuvrataH / sahito yodhamukhyaizca matribhizca susaMvRtaH / purANaM zAzvataM divyaM dusspraapmkRtaatmbhiH|| 12 tato'bhyahanmRgAMstatra subahUnAzramaM prati // 24 atandritaH kuru kSipraM mAtApitrohi pUjanam / atha kSiptaH zaro ghoro mayApi dvijasattama / ataH paramahaM dharma nAnyaM pazyAmi kaMcana // 13 tADitazca munistena zareNAnataparvaNA // 25 brAhmaNa uvAca / bhUmau nipatito brahmannuvAca pratinAdayan / ihAhamAgato diSTayA diSTyA me saMgataM tvyaa| nAparAdhyAmyahaM kiMcitkena pApamidaM kRtam // 26 IdRzA durlabhA loke narA dharmapradarzakAH // 14 manvAnastaM mRgaM cAhaM saMprAptaH sahasA munim / eko narasahasreSu dharmavidvidyate na vA / apazyaM tamRSi viddhaM zareNAnataparvaNA / prIto'smi tava satyena bhadraM te puruSottama // 15 tamugratapasaM vipraM niSTanantaM mahItale // 27 patamAno hi narake bhavatAsmi samuddhRtaH / akAryakaraNAccApi bhRzaM me vyathitaM manaH / bhavitavyamathaivaM ca yadRSTo'si mayAnagha // 16 ajAnatA kRtamidaM mayetyatha tamabruvam / rAjA yayAtiauhitraiH patitastArito yathA / kSantumarhasi me brahmanniti cokto mayA muniH||28 sadbhiH puruSazArdUla tathAhaM bhavatA tviha // 17 tataH pratyabravIdvAkyamRSirmA krodhamUrchitaH / mAtApitRbhyAM zuzraSAM kariSye vacanAttava / / vyAdhastvaM bhavitA krUra zUdrayonAviti dvija // 29 nAkRtAtmA vedayati dharmAdharmavinizcayam // 18 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dujJeyaH zAzvato dharmaH zUdrayonau hi vartatA / paJcAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 205 // - 678 -
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 206. 1] AraNyakaparva [ 3. 206.28 206 yastu zUdro dame satye dharme ca satatotthitaH / vyAdha uvAca / taM brAhmaNamahaM manye vRttena hi bhvehijH|| 12, evaM zapto'hamRSiNA tadA dvijavarottama / karmadoSeNa viSamAM gatimApnoti dAruNAm / abhiprasAdayamRrSi girA vAkyavizAradam // 1 kSINadoSamahaM manye cAbhitastvAM narottama // 13 ajAnatA mayAkAryamidamadya kRtaM mune / kartumarhasi notkaNThAM tvadvidhA hyaviSAdinaH / kSantumarhasi tatsarvaM prasIda bhagavanniti // 2 lokavRttAntavRttajJA nityaM dharmaparAyaNAH // 14 RSiruvAca / ___ vyAdha uvAca / nAnyathA bhavitA zApa evametadasaMzayam / / prajJayA mAnasaM duHkhaM hanyAcchArIramauSadhaiH / AnRzaMsyAdahaM kiMcitkartAnugrahamadya te // 3 . etadvijJAnasAmarthya na bAlaiH samatAM vrajet // 15 zadrayonau vartamAno dharmajJo bhavitA hyasi / aniSTasaMprayogAcca viprayogAtpriyasya ca / mAtApitrozca zuzrUSAM kariSyasi na saMzayaH // 4 mAnuSA mAnasaiduHkhairyujyante alpabuddhayaH // 16 : tayA zuzrUSayA siddhiM mahatIM smvaapsysi| guNairbhUtAni yujyante viyujyante tathaiva c| jAtismarazca bhavitA svargaM caiva gamiSyasi / . sarvANi naitadekasya zokasthAnaM hi vidyate // 17 zApakSayAnte nivRtte bhavitAsi punardvijaH // 5 aniSTenAnvitaM pazyaMstathA kSipraM virajyate / vyAdha uvAca / tatazca pratikurvanti yadi pazyantyupakramam / evaM zaptaH purA tena Rssinnaasmyugrtejsaa| zocato na bhavetkiMcitkevalaM paritapyate // 18prasAdazca kRtastena mamaivaM dvipadAM vara // 6 parityajanti ye duHkhaM sukhaM vApyubhayaM nraaH| zaraM coddhRtavAnasmi tasya vai dvijsttm| ta eva sukhamedhante jJAnatRptA manISiNaH // 19 AzramaM ca mayA nIto na ca prANairvyayujyata // 7 asaMtoSaparA mUDhAH saMtoSaM yAnti pnndditaaH|| etatte sarvamAkhyAtaM yathA mama purAbhavat / asaMtoSasya nAstyantastuSTistu paramaM sukham / amitazcApi gantavyaM mayA svarga dvijottama / / 8 na zocanti gatAdhvAnaH pazyantaH paramAM gatim // 20 - brAhmaNa uvaac| na viSAde manaH kArya viSAdo viSamuttamam / evametAni puruSA duHkhAni ca sukhAni c| mArayatyakRtaprajJaM bAlaM kruddha ivoragaH // 21 prApnuvanti mahAbuddhe notkaNThAM kartumarhasi / yaM viSAdo'bhibhavati viSame samupasthite / / duSkaraM hi kRtaM tAta jAnatA jaatimaatmnH|| 9 tejasA tasya hInasya puruSArtho na vidyate // 22 karmadoSazca vai vidvannAtmajAtikRtena vai| avazyaM kriyamANasya karmaNo dRzyate phalam / kaMcitkAlaM mRSyatAM vai tato'si bhavitA dvijaH / na hi nirvedamAgamya kiMcitprApnoti shobhnm|| 23 sAMprataM ca mato me'si brAhmaNo nAtra sNshyH|| 10 athApyupAyaM pazyeta duHkhasya primokssnne| prAhmaNaH patanIyeSu vartamAno vikarmasu / azocannArabhetaiva yuktazcAvyasanI bhavet / / 24 dAmbhiko duSkRtaprAyaH zUdreNa sadRzo bhavet // 11 / bhUteSvabhAvaM saMcintya ye tu buddheH paraM gtaaH| : -679 -
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 206. 25 ] mahAbhArate [ 3. 207. 15 na zocanti kRtaprajJAH pazyantaH paramAM gatim // 25 - naSTe'nau havyamavahadagnibhUtvA mahAnRSiH // 2 na zocAmi ca vai vidvankAlAkAGkI sthito'smyhm| agniryadA tveka eva bahutvaM cAsya karmasu / etairnidarzanairbrahmannAvasIdAmi sattama // 26 dRzyate bhagavansarvametadicchAmi veditum // 3 brAhmaNa uvAca / / kumArazca yathotpanno yathA cAgneH suto'bhavat / kRtaprajJo'si medhAvI buddhizca vipulA tava / yathA rudrAJca saMbhUto gaGgAyAM kRttikAsu ca // 4 nAhaM bhavantaM zocAmi jJAnatRpto'si dharmavit // 27 etadicchAmyahaM tvattaH zrotuM bhArgavanandana / . ApRcche tvAM svasti te'stu dharmastvA parirakSatu / kautUhalasamAviSTo yathAtathyaM mahAmune // 5 apramAdastu kartavyo dharme dharmabhRtAM vara // 28 mArkaNDeya uvAca / - mArkaNDeya uvaac| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / bADhamityeva taM vyAdhaH kRtAJjaliruvAca h| yathA kruddho hutavahastapastaptuM vanaM gataH // 6 .. pradakSiNamatho kRtvA prasthito dvijasattamaH // 29 yathA ca bhagavAnagniH svymevaanggiraabhvt|| sa tu gatvA dvijaH sarvAM zuzrUSAM kRtvaaNstdaa| saMtApayansvaprabhayA nAzayaMstimirANi ca // 7 // mAtApitRbhyAM vRddhAbhyAM yathAnyAyaM susaMzitaH // 30 Azramastho mahAbhAgo havyavAhaM vizeSayan / / etatte sarvamAkhyAtaM nikhilena yudhiSThira / tathA sa bhUtvA tu tadA jagatsarvaM prakAzayan // 8 pRSTavAnAsa yaM tAta dharmaM dharmabhRtAM vara // 31 tapazcaraMzca hutabhuksaMtaptastasya tejasA / pativratAyA mAhAtmyaM brAhmaNasya ca sattama / bhRzaM glAnazca tejasvI na sa kiNcitprjjnyivaan||1 mAtApitrozca zuzrUSA vyAdhe dharmazca kiirtitH|| 32 atha saMcintayAmAsa bhagavAnhavyavAhanaH / yudhiSThira uvAca / anyo'gniriha lokAnAM brahmaNA sNprvrtitH| atyadbhutamidaM brahmandharmAkhyAnamanuttamam / agnitvaM vipranaSTaM hi tapyamAnasya me tapaH // 10 sarvadharmabhRtAM zreSTha kathitaM dvijasattama // 33 kathamagniH punarahaM bhaveyamiti cintya saH / sukhazravyatayA vidvanmuhUrtamiva me gatam / apazyadagnivallokAMstApayantai mahAmunim / / 11 . na hi tRpto'smi bhagavazRNvAno dharmamuttamam // 34 sopAsarpacchanairbhAtastamuvAca tadAGgirAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zIghrameva bhavasvAgnistvaM punarlokabhAvanaH / / ssdddhikdvishttmo'dhyaayH|| 206 // vijJAtazcAsi lokeSu triSu sNsthaancaarissu|| 12 207 tvamagne prathamaH sRSTo brahmaNA timirApahaH / vaizaMpAyana uvaac| svasthAnaM pratipadyasva zIghrameva tamonuda // 13 zrutvemAM dharmasaMyuktAM dharmarAjaH kathAM zubhAm / agniruvAca / punaH papraccha tamRrSi mArkaNDeyaM tapasvinam // 1 naSTakIrtirahaM loke bhavAJjAto hutAzanaH / yudhiSThira uvAca / bhavantameva jJAsyanti pAvakaM na tu mAM jnaaH||11 kathamagnirvanaM yAtaH kathaM cApyaGgirAH puraa| nikSipAmyahamagnitvaM tvamagniH prathamo bhv| . -680 -
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 207. 15] AraNyakaparva [3. 209. 12 209 bhaviSyAmi dvitIyo'haM prAjApatyaka eva ca // 15 mahAmatIti vikhyAtA saptamI kathyate sutA // 7. aGgirA uvAca / yAM tu dRSTvA bhagavatIM janaH kuhukuhAyate / kuru puNyaM prajAsvayaM bhavAgnistimirApahaH / ekAnaMzeti yAmAhuH kuhUmaGgirasaH sutAm / / 8 mAM ca deva kuruSvAgne prathamaM putramaJjasA // 16 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mArkaNDeya uvAca / aSTAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 208 // : tacchrutvAGgiraso vAkyaM jAtavedAstathAkarot / rAjanbRhaspati ma tasyApyaGgirasaH sutaH // 17 mArkaNDeya uvaac| jJAtvA prathamajaM taM tu vaDherAGgirasaM sutam / / bRhaspatezcAndramasI bhAryAbhUdyA yazasvinI / upetya devAH papracchuH kAraNaM tatra bhArata // 18 agnInsAjanayatpuNyAnSaDekAM cApi putrikAm // 1 sa tu pRSTastadA devaistataH kAraNamabravIt / AhutiSveva yasyAgneha viSAjyaM vidhIyate / pratyagRhNastu devAzca tadvaco'GgirasastadA // 19 so'gnibRhaspateH putraH zaMyurnAma mahAprabhaH // 2 atra nAnAvidhAnagnInpravakSyAmi mahAprabhAn / cAturmAsyeSu yasyeSTayAmazvamedhe'grajaH pazuH / karmabhirbahubhiH khyAtAnnAnAtvaM brAhmaNeSviha // 20 dIpto jvAlairanekAbhairagnireko'tha vIryavAn // 3 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zaMyorapratimA bhAryA satyA satyA ca dhrmjaa| saptAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 207 // agnistasya suto dIptastisraH kanyAzca suvrtaaH||4 208 prathamenAjyabhAgena pUjyate yo'gniradhvare / mArkaNDeya uvAca / agnistasya bharadvAjaH prathamaH putra ucyate // 5 brahmaNo yastRtIyastu putraH kurukulodvh|. . paurNamAsyeSu sarveSu haviSAjyaM sruvodyatam / tasyApavasutA bhAryA prajAstasyApi me zRNu // 1 bharato nAmataH so'gnirdvitIyaH zaMyutaH sutaH // 6 bRhajyotibRhatkIrtibRhadbrahmA bRhanmanAH / tisraH kanyA bhavantyanyA yAsAM sa bharataH patiH / bRhanmatro bRhadbhAsastathA rAjanbRhaspatiH / / 2 bharatastu sutastasya bhavatyekA ca putrikA / / 7 prajAsu tAsu sarvAsu rUpeNApratimAbhavat / bharato bharatasyAneH pAvakastu prajApateH / devI bhAnumatI nAma prathamAGgirasaH sutA / / 3 mahAnatyarthamahitastathA bharatasattama // 8 bhUtAnAmeva sarveSAM yasyAM rAgastadAbhavat / bharadvAjasya bhAryA tu vIrA vIrazca piNDadaH / rAgAdrAgeti yAmAhurdvitIyAGgirasaH sutA / / 4 prAhurAjyena tasyejyAM somasyeva dvijAH zanaiH // 9 yAM kapardisutAmAhuddezyAdRzyeti dehinaH / haviSA yo dvitIyena somena saha yujyte| tanutvAtsA sinIvAlI tRtIyAGgirasaH sutA // 5 rathaprabhU rathadhvAnaH kumbharetAH sa ucyate // 10 pazyatyarciSmatI bhAbhihavibhizca hvissmtii| sarayvAM janayatsiddhiM bhAnu bhAbhiH samAvRNot / SaSThImaGgirasaH kanyAM puNyAmAhurhaviSmatIm // 6 AgneyamAnayannityamAhvAneSveSa kathyate // 11 bahAmakheSvAGgirasI dIptimatsu mahAmatI / / yastu na cyavate nityaM yazasA varcasA shriyaa| ma. bhA. 86 -681 -
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 209. 12] mahAbhArate [ 3. 210. 14 agnirnizcyavano nAma pRthivIM stauti kevalam // 12 210 vipApmA kaluSairmukto vizuddhazcArciSA jvalan / mArkaNDeya uvAca / vipApo'gniH sutastasya satyaH samayakarmasu // 13 / kAzyapo hyatha vAsiSThaH prANazca prANaputrakaH / AkrozatAM hi bhUtAnAM yaH karoti hi nisskRtim| agnirAGgirasazcaiva cyavanastriSuvarcakaH // 1 agniH sa niSkRti ma zobhayatyabhisevitaH // 14 acaranta tapastIvra putrArthe bahuvArSikam / anukUjanti yeneha vedanArtAH svayaM jnaaH| putraM labhema dharmiSThaM yazasA brahmaNA samam // 2 tasya putraH svano nAma pAvakaH sa rujskrH||15 mahAvyAhRtibhirdhyAtaH paJcabhistaistadA tvatha / yastu vizvasya jagato buddhimAkramya tiSThati / / jajJe tejomayo'rciSmAnpaJcavarNaH prabhAvanaH // 3 taM prAhuradhyAtmavido vizvajinnAma pAvakam / / 16 samiddho'gniH zirastasya bAhU sUryanibhau tthaa| antarAgniH zrito yo hi bhuktaM pacati dehinAm / tvanetre ca suvarNAbhe kRSNe jo ca bhArata // 4 sa yajJe vizvabhuG nAma sarvalokeSu bhArata // 17 paJcavarNaH sa tapasA kRtastaiH paJcabhirjanaiH / brahmacArI yatAtmA ca satataM vipulavrataH / pAJcajanyaH zruto vede paJcavaMzakarastu saH // 5 brAhmaNAH pUjayantyenaM pAkayajJeSu pAvakam // 18 daza varSasahasrANi tapastaptvA mahAtapAH / prathito gopatirnAma nadI yasyAbhavatpriyA / janayatpAvakaM ghoraM pitRRNAM sa prajAH sRjan // 6 tasminsarvANi karmANi kriyante karmakartRbhiH // 19 bRhadrathaMtaraM mUoM vaktrAcca tarasAharau / vaDavAmukhaH pibatyambho yo'sau paramadAruNaH / / zivaM nAbhyAM balAdindraM vAyvanI praannto'sRjt|| UrzvabhAgaprabhAGa nAma kaviH prANAzritastu sH||20 bAhubhyAmanudAttau ca vizve bhUtAni caiva ha / udagdvAraM haviryasya gRhe nityaM prdiiyte| etAnsRSTvA tataH paJca pitRRNAmasRjatsutAn // 8 tataH sviSTaM bhavedAjyaM sviSTakRtparamaH smRtaH // 21 bRhadUrjasya praNidhiH kAzyapasya bRhattaraH / yaH prazAnteSu bhUteSu manyurbhavati pAvakaH / bhAnuraGgiraso vIraH putro varcasya saubhrH||9 krodhasya tu raso jajJe manyatI cAtha putrikA / prANasya cAnudAttazca vyAkhyAtAH paJca vNshjaaH| khAheti dAruNA karA sarvabhUteSu tiSThati // 22 devAnyajJamuSazcAnyAnsRjanpaJcadazottarAn // 10 tridive yasya sadRzo nAsti rUpeNa kazcana / amImamatibhImaM ca bhImaM bhImabalAbalam / atulyatvAtkRto devairnAmnA kAmastu pAvakaH // 23 etAnyajJamuSaH paJca devAnabhyasRjattapaH // 11 saMharSAddhArayankrodhaM dhanvI lagvI rathe sthitaH / sumitraM mitravantaM ca mitrajJaM mitravardhanam / samare nAzayecchavUnamogho nAma pAvakaH // 24 mitradharmANamityetAndevAnabhyasRjattapaH // 12 uktho nAma mahAbhAga tribhirukthairbhissttutH| surapravIraM vIraM ca sukezaM ca suvarcasam / mahAvAcaM tvajanayatsakAmAzvaM hi yaM viduH // 25 surANAmapi hantAraM paJcaitAnasRjattapaH // 13 trividhaM saMsthitA hyete paJca paJca pRthakpRthak / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi navAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 209 // | muSNantyatra sthitA hyete svargato yajJayAjinaH // 14 -682 -
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 210. 15 ] bhAraNyakaparva [ 3. 211. 22 teSAmiSTaM harantyete nighnanti ca mahadbhuvi / tapasazca manuM putraM bhAnuM cApyaGgirAsRjat / spardhayA havyavAhAnAM nighnantyete haranti ca / / 15 bRhadbhAnuM tu taM prAhurbrAhmaNA vedpaargaaH|| 8 ividyAM tadAdAnaM kuzalaiH saMpravartitam / bhAnorbhAryA suprajA tu bRhadbhAsA tu somajA / tadete nopasarpanti yatra cAgniH sthito bhvet||16 asUjetAM tu SaT putrAzRNu tAsAM prjaavidhim||9 cito'gnirudvanyajJaM pakSAbhyAM taanprbaadhte| durbalAnAM tu bhUtAnAM tanuM yaH saMprayacchati / satraiH prazamitA hyete neSTaM muSNanti yajJiyam // 17 tamagni baladaM prAhaH prathamaM bhAnutaH sutam // 10 vRhadukthatapasyaiva putro bhUmimupAzritaH / yaH prazAnteSu bhUteSu manyurbhavati dAruNaH / bhagnihotre hUyamAne pRthivyAM sadbhirijyate // 18 agniH sa manyumAnnAma dvitIyo bhAnutaH sutaH / / 11 rathaMtarazca tapasaH putro'gniH paripaThyate / darza ca paurNamAse ca yasyeha havirucyate / mitravindAya vai tasya haviradhvaryavo viduH / viSNurnAmeha yo'gnistu dhRtimAnnAma so'nggiraaH||12 mude paramaprItaH saha putrairmahAyazAH // 19 indreNa sahitaM yasya havirAgrayaNaM smRtam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi agnirAmayaNo nAma bhAnorevAnvayastu saH / / 13 dshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 210 // cAturmAsyeSu nityAnAM haviSAM yo niragrahaH / caturbhiH sahitaH putrairbhAnorevAnvayastu saH // 14 mArkaNDeya uvAca / nizAM tvajanayatkanyAmagnISomAvubhau tathA / gurubhirniyamairyukto bharato nAma pAvakaH / manorevAbhavadbhAryA suSuve pazca pAvakAn // 15 agniH puSTimatirnAma tuSTaH puSTiM prayacchati / / pUjyate haviSAgryeNa cAturmAsyeSu pAvakaH / bharatyeSa prajAH sarvAstato bharata ucyate // 1 parjanyasahitaH zrImAnagnirvaizvAnarastu saH // 16 agniryastu zivo nAma zaktipUjAparazca saH / asya lokasya sarvasya yaH patiH priptthyte| duHkhArtAnAM sa sarveSAM zivakRtsatataM zivaH / / 2 so'gnirvizvapati ma dvitIyo vai manoH sutaH / tapasastu phalaM dRSTvA saMpravRddhaM tapo mahat / tataH sviSTaM bhavedAjyaM sviSTakRtparamaH smRtaH / / 17 uddhartukAmo matimAnputro jajJe puraMdaraH // 3 kanyA sA rohiNI nAma hiraNyakazipoH sutaa| USmA caivoSmaNo jajJe so'nirbhUteSu lkssyte| karmaNAsau babhau bhAryA sa vahniH sa prjaaptiH||18 agnizcApi manu ma prAjApatyamakArayat / / 4 prANamAzritya yo dehaM pravartayati dehinAm / zaMbhumagnimatha prAhurbrAhmaNA vedpaargaaH| tasya saMnihito nAma zabdarUpasya sAdhanaH // 19 AvasadhyaM dvijAH prAhurdIptamagniM mahAprabham / / 5 zuklakRSNagatirdevo yo bibharti hutAzanam / UrjaskarAnhavyavAhAnsuvarNasadRzaprabhAn / akalmaSaH kalmaSANAM kartA krodhAzritastu sH||20 agnistapo hyajanayatpazca yajJasutAniha // 6 kapilaM paramarSi ca yaM prAhuryatayaH sadA / prazAnte'gnirmahAbhAga parizrAnto gavAMpatiH / agniH sa kapilo nAma sAMkhyayogapravartakaH // 21 asurAJjanayanghorAnmatyAMzcaiva pRthagvidhAn // 7 agniryacchati bhUtAni yena bhUtAni nitydaa| - 683 -
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 211. 22] mahAbhArate [3. 212. 18 karmasviha vicitreSu so'graNIrvahnirucyate // 22 hutaM vahati yo havyamasya lokasya pAvakaH // 4 imAnanyAnsamasRjatpAvakAnprathitAnbhuvi / apAM garbho mahAbhAgaH sahaputro mahAdbhutaH / agnihotrasya duSTasya prAyazcittArthamulbaNAn // 23 bhUpatirbhuvabhartA ca mahataH patirucyate // 5 saMspRzeyuryadAnyonyaM kathaMcidvAyunAgnayaH / dahanmRtAni bhUtAni tasyAgnirbharato'bhavat / iSTiraSTAkapAlena kAryA vai zucaye'gnaye // 24 agniSTome ca niyataH kratuzreSTho bharasya tu // 6 . dakSiNAgniryadA dvAbhyAM saMsRjeta tadA kil| AyAntaM niyataM dRSTvA pravivezArNavaM bhayAt / .. iSTiraSTAkapAlena kAryA vai vItaye'gnaye // 25 devAstaM nAdhigacchanti mArgamANA yathAdizam // 5 yadyagnayo hi spRzyeyurnivezasthA dvaagninaa| dRSTvA tvagniratharvANaM tato vacanamabravIt / iSTiraSTAkapAlena kAryA tu zucaye'gnaye // 26 devAnAM vaha havyaM tvamahaM vIra sudurblH| agniM rajasvalA cetstrI saMspRzedagnihotrikam / atharvangaccha madhvakSaM priyametatkuruSva me / / 8 . iSTiraSTAkapAlena kAryA dasyumate'gnaye // 27 preSya cAgniratharvANamanyaM dezaM tato'gamat / / mRtaH zrayeta yo jIvanpareyuH pazavo yathA / matsyAstasya samAcakhyuH kruddhastAnagnirabravIt // 9 iSTiraSTAkapAlena kartavyAbhimate'gnaye // 28 bhakSyA vai vividhairbhAvairbhaviSyatha zarIriNAm / aato na juhuyAdagniM trirAtraM yastu brAhmaNaH / atharvANaM tathA cApi havyavAho'bravIdvacaH // 10 iSTiraSTAkapAlena kAryA syAduttarAgnaye // 29 anunIyamAno'pi bhRzaM devavAkyAddhi tena sH| darza ca paurNamAsaM ca yasya tiSThetpratiSThitam / naicchadvoDhuM haviH sarvaM zarIraM ca samatyajat // 11 iSTiraSTAkapAlena kAryA pathikRte'gnaye // 30 sa taccharIraM saMtyajya praviveza dharAM tadA / sUtikAgniryadA cAgniM saMspRzedagnihotrikam / bhUmiM spRSTvAsajaddhAtUnpRthakpRthagatIva hi / / 12 iSTiraSTAkapAlena kAryA cAgnimate'gnaye // 31 AsyAtsugandhi tejazca asthibhyo devadAru ca / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zleSmaNaH sphaTikaM tasya pittAnmarakataM tathA // 13 ekAdazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 211 // yakRtkRSNAyasaM tasya trimireva babhaH prjaaH| 212 nakhAstasyAbhrapaTalaM zirAjAlAni vidrumam / mArkaNDeya uvaac| zarIrAtrividhAzcAnye dhAtavo'syAbhavannapa // 14 Apasya muditA bhAryA sahasya paramA priyA / evaM tyaktvA zarIraM tu parame tapasi sthitaH / bhUpatirbhuvabhartA ca janayatpAvakaM param // 1 bhRgvagirAdibhirbhUyastapasotthApitastadA // 15 bhUtAnAM cApi sarveSAM yaM prAhuH pAvakaM patim / bhRzaM jajvAla tejasvI tapasApyAyitaH shikhii| AtmA bhuvanabharteti sAnvayeSu dvijAtiSu // 2 dRSTvA RSInbhayAccApi praviveza mahArNavam // 16 mahatAM caiva bhUtAnAM sarveSAmiha yaH patiH / tasminnaSTe jagadbhItamatharvANamathAzritam / bhagavAnsa mahAtejA nityaM carati pAvakaH // 3 arcayAmAsurevainamatharvANaM surarSayaH // 17 agnirgRhapatirnAma nityaM yajJeSu pUjyate / atharvA tvasRjallokAnAtmanAlokya pAvakam / / - 684 -
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 212. 18] AraNyakaparva [3.213. 13 miSatAM sarvabhUtAnAmunmamAtha mahArNavam // 18 213 evamagnirbhagavatA naSTaH pUrvamatharvaNA / mArkaNDeya uvAca / AhUtaH sarvabhUtAnAM havyaM vahati sarvadA // 19 agnInAM vividho vaMzaH kIrtitaste myaangh| evaM tvajanayaddhiSNyAnvedoktAnvibudhAnbahUn / zRNu janma tu kauravya kArtikeyasya dhImataH // 1 vicaranvividhAndezAnbhramamANastu tatra vai // 20 adbhutasyAdbhutaM putraM pravakSyAmyamitaujasam / / sindhuvarja paJca nadyo devikAtha srsvtii| jAtaM saptarSibhAryAbhirbrahmaNyaM kIrtivardhanam // 2 gaGgA ca zatakumbhA ca zarayUgaNDasAhvayA // 21 | devAsurAH purA yattA vinighnantaH parasparam / / carmaNvatI mahI caiva medhyA medhaatithistthaa| tatrAjayansadA devAndAnavA ghorarUpiNaH // 3 . vadhyamAnaM balaM dRSTvA bahuzastaiH purNdrH| tAmrAvatI vetravatI nadyastisro'tha kauzikI // 22 svasainyanAyakArthAya cintAmApa bhRzaM tadA // 4 tamasA narmadA caiva nadI godAvarI tthaa| devasenAM dAnavairyo bhagnAM dRSTvA mahAbalaH / veNNA praveNI bhImA ca medrathA caiva bhArata // 23 pAlayedvIryamAzritya sa jJeyaH puruSo mayA // 5 . bhAratI suprayogA ca kAverI murmurA tthaa| sa zailaM mAnasaM gatvA dhyAyannarthamimaM bhRzam / kRSNA ca kRSNaveNNAM ca kapilA zoNa eva c| zuzrAvArtasvaraM ghoramatha muktaM striyA tadA // 6 etA nadyastu dhiSNyAnAM mAtaro yAH prkiirtitaaH||24 abhidhAvatu mA kazcitpuruSastrAtu caiva ha / adbhutasya priyA bhAryA tasyAH putro vidduurthH|| patiM ca me pradizatu svayaM vA patirastu me // 7 yAvantaH pAvakAH proktAH somAstAvanta eva ca // 25 puraMdarastu tAmAha mA bharnAsti bhayaM tava / atrezcApyanvaye jAtA brahmaNo mAnasAH prjaaH| evamuktvA tato'pazyatkezinaM sthitmgrtH|| 8 atriH putrAnsraSTukAmastAnevAtmanyadhArayat / kirITinaM gadApANiM dhAtumantamivAcalam / tasya tadbrahmaNaH kAyAnnirharanti hutAzanAH // 26 haste gRhItvA tAM kanyAmathainaM vAsavo'bravIt // 9 evamete mahAtmAnaH kIrtitAste'gnayo mayA / anAryakarmankasmAttvamimAM kanyAM jihIrSasi / aprameyA yathotpannAH shriimntstimiraaphaaH||27 vaJiNaM mAM vijAnIhi viramAsyAH prbaadhnaat||10 adbhutasya tu mAhAtmyaM yathA vedeSu kIrtitam / kezyuvAca / tAdRzaM viddhi sarveSAmeko hyeSa hutAzanaH // 28 / / visRjasva tvamevainAM zakraiSA prArthitA mayA / eka evaiSa bhagavAnvijJeyaH prthmo'nggiraaH| kSamaM te jIvato gantuM svapuraM pAkazAsana // 11 bahudhA niHsRtaH kAyAjyotiSTomaH kraturyathA // 29 mArkaNDeya uvAca / ityeSa vaMzaH sumahAnagnInAM kIrtito myaa| evamuktvA gadAM kezI cikSependravadhAya vai| pAvito vividhairmantrairhavyaM vahati dehinAm // 30 tAmApatantIM ciccheda madhye vajreNa vAsavaH // 12 athAsya zailazikharaM kezI kruddho vyavAsRjat / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dvAdazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 212 // // tadApatantaM saMprekSya zailazRGga zatakratuH / -685 -
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 213. 13 ] mahAbhArate [ 3. 213. 37 bibheda rAjanvatreNa bhuvi tannipapAta ha / / 13 asyA devyAH patirnAsti yAdRzaM saMprabhASate // 25 patatA tu tadA kezI tena zRGgeNa tADitaH / athApazyatsa udaye bhAskaraM bhAskaradyutiH / hitvA kanyAM mahAbhAgAM prAdravamRzapIDitaH // 14 somaM caiva mahAbhAgaM vizamAnaM divAkaram // 26 apayAte'sure tasmiMstAM kanyAM vAsavo'bravIt / amAvAsyAM saMpravRttaM muhUtaM raudrameva ca / kAsi kasyAsi kiM ceha kuruSe tvaM zubhAnane // 15 devAsuraM ca saMgrAmaM so'pazyadudaye girau|| 27 kanyovAca / lohitaizca ghanairyuktAM pUrvA saMdhyAM zatakratuH / ahaM prajApateH kanyA devaseneti vizrutA / apazyallohitodaM ca bhagavAnvaruNAlayam / / 28 bhaginI daityasenA me sA pUrva kezinA hRtA // 16 bhRgumizvAGgirobhizca hutaM matraiH pRthgvidhaiH| sahaivAvAM bhaginyau tu sakhIbhiH saha mAnasam / havyaM gRhItvA vahiM ca pravizantaM divAkaram // 29 AgacchAveha ratyarthamanujJApya prajApatim // 17 parva caiva caturviMzaM tadA sUryamupasthitam / nityaM cAvAM prArthayate hatu kezI mhaasurH|| tathA dharmagataM raudraM somaM sUryagataM ca tam // 30 icchatyenaM daityasenA na tvahaM pAkazAsana // 18 samAlokyaikatAmeva zazino bhAskarasya ca / sA hRtA tena bhagavanmuktAhaM tvadvalena tu| samavAyaM tu taM raudraM dRSTvA zakro vyacintayat // 31 tvayA devendra nirdiSTaM patimicchAmi durjym|| 19 eSa raudrazca saMghAto mahAnyuktazca tejsaa| indra uvaac| somasya vahnisUryAbhyAmadbhuto'yaM samAgamaH / mama mAtRSvaseyA tvaM mAtA dAkSAyaNI mm| janayedyaM sutaM somaH so'syA devyAH ptirbhvet||32 AkhyAtaM tvahamicchAmi svayamAtmabalaM tvayA / / 20 agnizcaitairguNairyuktaH sarvairagnizca devtaa| kanyovAca / eSa cejanayedgarbha so'syA devyAH patirbhavet // 33 abalAhaM mahAbAho patistu balavAnmama / evaM saMcintya bhagavAnbrahmalokaM tadA gataH / varadAnAtpiturbhAvI surAsuranamaskRtaH / / 21 gRhItvA devasenAM tAmavandatsa pitAmaham / indra uvaac| uvAca cAsyA devyAstvaM sAdhu zUraM patiM dish||34 kIdRzaM vai balaM devi patyustava bhaviSyati / brahmovAca / etadicchAmyahaM zrotuM tava vAkyamanindite / / 22 yathaitaJcintitaM kArya tvayA dAnavasUdana / kanyovAca / tathA sa bhavitA garbho balavAnuruvikramaH // 35 devadAnavayakSANAM kiMnaroragarakSasAm / sa bhaviSyati senAnIstvayA saha shtkrto| jetA sa dRSTo duSTAnAM mahAvIryo mahAbalaH / / 23 / asyA devyAH patizcaiva sa bhaviSyati vIryavAn // 36 yastu sarvANi bhUtAni tvayA saha vijessyti|| mArkaNDeya uvAca / sa hi me bhavitA bhartA brahmaNyaH kiirtivrdhnH||24 / etacchrutvA namastasmai kRtvAsau saha kanyayA / ___ mArkaNDeya uvAca / tatrAbhyagacchaddevendro yatra devarSayo'bhavan / indrastasyA vacaH zrutvA duHkhito'cintayaddhRzam / / vasiSThapramukhA mukhyA viprendrAH sumahAvratAH // 37 -686 -
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 213. 38] AraNyakaparva [3. 214. 10 bhAgArtha tapasopAttaM teSAM somaM tathAdhvare / ahaM saptarSipatnInAM kRtvA rUpANi pAvakam / pipAsavo yayurdevAH zatakratupurogamAH // 38 kAmayiSyAmi kAmAta tAsAM rUpeNa mohitam / iSTiM kRtvA yathAnyAyaM susamiddhe hutAzane / evaM kRte prItirasya kAmAvAptizca me bhavet // 52 juhuvuste mahAtmAno havyaM sarvadivaukasAm // 39 __ iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi samAhUto hutavahaH so'dbhutaH sUryamaNDalAt / trayodazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 213 // viniHsatyAyayau vahnirvAgyato vidhivatprabhuH / AgamyAhavanIyaM vai tairdvijairmanato hutam // 40 mArkaNDeya uvAca / sa tatra vividhaM havyaM pratigRhya hutAzanaH / zivA bhAryA tvaGgirasaH zIlarUpaguNAnvitA / RSibhyo bharatazreSTha prAyacchata divaukasAm // 41 tasyAH sA prathamaM rUpaM kRtvA devI jnaadhip| niSkAmaMzcApyapazyatsa patnIsteSAM mahAtmanAm / jagAma pAvakAbhyAzaM taM covAca varAGganA // 1 sveSvAzrameSUpaviSTAH snAyantIzca yathAsukham // 42 mAmagne kAmasaMtaptAM tvaM kaamyitumrhsi| rukmavedinibhAstAstu candralekhA ivaamlaaH| kariSyasi na cedevaM mRtAM mAmupadhAraya // 2 hutAzanArcipratimAH sarvAstArA ivAmRtAH // 43 / / ahamaGgiraso bhAryA zivA nAma hutAzana / sa tadgatena manasA babhUva kSubhitendriyaH / sakhIbhiH sahitA prAptA matrayitvA vinizcayam // 3 patnIdRSTvA dvijendrANAM vahniH kAmavazaM yayau // 44 agniruvAca / sa bhUyazcintayAmAsa na nyAyyaM kSubhito'smi yt| kathaM mAM tvaM vijAnISe kAmArtamitarAH katham / sAdhvIH patnIrdvijendrANAmakAmAH kAmayAmyaham / / yAstvayA kIrtitAH sarvAH saptarSINAM priyAH striyH||4 naitAH zakyA mayA draSTuM spraSTuM vApyanimittataH / zivovAca / gArhapatyaM samAvizya tsmaatpshyaamybhiikssnnshH||46 asmAkaM tvaM priyo nityaM bibhImastu vayaM tava / saMspRzaniva sarvAstAH zikhAbhiH kAJcanaprabhAH / tvaJcittamiGgitaitviA preSitAsmi tavAntikam // 5 pazyamAnazca mumude gArhapatyaM samAzritaH / / 47 maithunAyeha saMprAptA kAmaM prAptaM drutaM cara / niruSya tatra suciramevaM vahirvazaM gataH / mAtaro mAM pratIkSante gamiSyAmi hutAzana // 6 manastAsu vinikSipya kAmayAno vraanggnaaH||48 mArkaNDeya uvAca / kAmasaMtaptahRdayo dehatyAge sunizcitaH / tato'gnirupayeme tAM zivAM priitimudaayutH| alAbhe brAhmaNastrINAmagnirvanamupAgataH // 49 prItyA devI ca saMyuktA zukra jagrAha paanninaa||. khAhA taM dakSaduhitA prathamaM kAmayattadA / acintayanmamedaM ye rUpaM drakSyanti kAnane / sA tasya chidramanvaicchaJcirAtprabhRti bhAminI / te brAhmaNInAmanRtaM doSaM vakSyanti pAvake / / 8 apramattasya devasya na cApazyadaninditA / / 50 tasmAdetadrakSyamANA garuDI saMbhavAmyaham / sA taM jJAtvA yathAvattu vahi~ vanamupAgatam / vanAnnirgamanaM caiva sukhaM mama bhaviSyati // 9 tattvataH kAmasaMtaptaM cintayAmAsa bhAminI // 51 / suparNI sA tadA bhUtvA nirjagAma mahAvanAt / - 687 -
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 214. 10] mahAbhArate [ 3. 214. 37 apazyatparvataM zvetaM zarastamvaiH susaMvRtam // 10 mahAkAyamupazliSTaM kukkuTaM balinAM varam / dRSTIviSaiH saptazI!guptaM bhogibhirdbhutaiH| gRhItvA vyanadadbhImaM cikrIDa ca mahAbalaH // 24 rakSobhizca pizAcaizca raudrairbhtgnnaistthaa| dvAbhyAM bhujAbhyAM balavAngRhItvA zaGkhamuttamam / rAkSasIbhizca saMpUrNamanekaizca mRgadvijaiH // 11 / prAdhmApayata bhUtAnAM trAsanaM balinAmapi // 25 sA tatra sahasA gatvA zailapRSThaM sudurgamam / dvAbhyAM bhujAbhyAmAkAzaM bahuzo nijaghAna saH / prAkSipatkAJcane kuNDe zukra sA tvaritA stii||12 krIDanbhAti mahAsenastrIllokAnvadanaiH piban / ziSTAnAmapi sA devI saptarSINAM mahAtmanAm / parvatAro'prameyAtmA razmimAnudaye yathA // 26 patnIsarUpatAM kRtvA kAmayAmAsa pAvakam // 13 sa tasya parvatasyAgre niSaNNo'dbhutavikramaH / divyarUpamarundhatyAH kartuM na zakitaM tayA / vyalokayadameyAtmA mukhairnAnAvidhairdizaH / tasyAstapaHprabhAveNa bhartRzuzrUSaNena ca / / 14 sa pazyanvividhAnbhAvAMzcakAra ninadaM punaH // 27 SaTakRtvastattu nikSiptamagne retaH kurUttama / / tasya taM ninadaM zrutvA nyapatanbahudhA janAH / tasminkuNDe pratipadi kAminyA svAhayA tadA // 15 bhItAzcodvignamanasastameva zaraNaM yayuH // 28 tatskannaM tejasA tatra saMbhRtaM janayatsutam / ye tu taM saMzritA devaM nAnAvarNAstadA janAH / RSibhiH pUjitaM skannamanayatskandatAM tataH // 16 tAnapyAhuH pAriSadAnbrAhmaNAH sumahAbalAn // 29 zirA dviguNazrotro dvAdazAkSibhujakramaH / sa tUtthAya mahAbAhurupasAntvya ca tAJjanAn / ekagrIvastvekakAyaH kumAraH samapadyata // 17 dhanurvikRSya vyasRjadvANAn zvete mahAgirau // 30 dvitIyAyAmabhivyaktastRtIyAyAM zizurbabhau / bibheda sa zaraiH zailaM krauJca himavataH sutam / anggprtynggsNbhuutshcturthyaambhvdguhH|| 18 tena haMsAzca gRdhrAzca meruM gacchanti parvatam // 31 lohitAbhreNa mahatA saMvRtaH saha vidyutA / sa vizIrNo'patacchelo bhRzamArtasvarAnruvan / lohitAbhre sumahati bhAti sUrya ivoditaH / / 19 tasminnipatite tvanye neduH zailA bhRzaM bhayAt // 32 gRhItaM tu dhanustena vipulaM lomaharSaNam / sa taM nAdaM bhazArtAnAM zrutvApi balinAM varaH / nyastaM yatripuranena surArivinikRntanam // 20 na prAvyathadameyAtmA zaktimudyamya cAnadat / / 33 tadgRhItvA dhanuHzreSThaM nanAda balavAMstadA / sA tadA vipulA zaktiH kSiptA tena mahAtmanA / saMmohayannivemAnsa bIllokAnsacarAcarAn // 21 bibheda zikharaM ghoraM zvatasya tarasA gireH / / 34 tasya taM ninadaM zrutvA mahAmeghaughanisvanam / sa tenAbhihato dIno giriH zveto'calaiH saha / utpetaturmahAnAgI citrazcarAvatazca ha // 22 utpapAta mahIM tyaktvA bhiitstsmaanmhaatmnH||35 tAvApatantau saMprekSya sa bAlArkasamadyutiH / tataH pravyathitA bhUmiLazIryata samantataH / dvAbhyAM gRhItvA pANibhyAM zaktiM cAnyena paanninaa| ArtA skandaM samAsAdya punarbalavatI babhau // 36 apareNAgnidAyAdastAmracUDaM bhujena saH // 23 parvatAzca namaskRtya tameva pRthivIM gtaaH| - 688 -
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 214. 37] AraNyakaparva [3. 215. 23 athAyamabhajallokaH skandaM zuknusya paJcamIm // 37 / vizvAmitrazcakAraitatkarma lokahitAya vai| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tasmAdRSiH kumArasya vizvAmitro'bhavatpriyaH // 11 ___cturdshaadhikdvishttmo'dhyaayH||214 // anvajAnAcca svAhAyA rUpAnyatvaM mahAmuniH / 215 abravIcca munInsarvAnnAparAdhyanti vai striyaH / mArkaNDeya uvAca / zrutvA tu tattvatastasmAtte patnIH srvto'tyjn||12 RSayastu mahAghorAndRSTvotpAtAnpRthagvidhAn / skandaM zrutvA tato devA vAsavaM sahitAbruvan / akurvazAntimudvignA lokAnAM lokabhAvanAH // 1 aviSAbalaM skandaM jahi zakrAzu mAciram // 13 nivasanti vane ye tu tasmiMzcaitrarathe janAH / yadi vA na nihaMsyenamadyendro'yaM bhaviSyati / te'bruvanneSa no'narthaH pAvakenAhRto mahAn / . trailokyaM saMnigRhyAsmAMstvAM ca zakra mahAbalaH // 14 saMgamya SaDbhiH patnIbhiH saptarSINAmiti sma h||2 sa tAnuvAca vyathito bAlo'yaM sumahAbalaH / apare gruddiimaahustvyaanrtho'ymaahRtH|| sraSTAramapi lokAnAM yudhi vikramya nAzayet // 15 paidRSTA sA tadA devI tasyA rUpeNa gcchtii| sarvAstvadyAbhigacchantu skandaM lokasya maatrH| na tu tatsvAhayA karma kRtaM. jAnAti vai janaH // 3 kAmavIryA nantu cainaM tathetyuktvA ca tA yyuH||16 suparNI tu vacaH zrutvA mamAyaM tanayastviti / / tamapratibalaM dRSTvA viSaNNavadanAstu tAH / upagamya zanaiH skandamAhAhaM jananI tava // 4 azakyo'yaM vicintyaivaM tameva zaraNaM yayuH // 17 atha saptarSayaH zrutvA jAtaM putraM mahaujasam / UcuzcApi tvamasmAkaM putro'smAbhidhRtaM jagat / tatyajuH SaT tadA patnIvinA devImarundhatIm // 5 / abhinandasva naH sarvAH prasnatAH snehviklvaaH||18 SaDbhireva tadA jAtamAhustadvanavAsinaH / tAH saMpUjya mahAsenaH kAmAMzcAsAM pradAya saH / saptarSInAha ca svAhA mama putro'ymityut| apazyadagnimAyAntaM pitaraM balinAM balI // 19 ahaM jAne naitadevamiti rAjanpunaH punaH // 6 sa tu saMpUjitastena saha mAtRgaNena h| vizvAmitrastu kRtveSTiM saptarSINAM mahAmuniH / parivArya mahAsenaM rakSamANaH sthitaH sthiram // 20 pAvakaM kAmasaMtaptamadRSTaH pRSThato'nvagAt / sarvAsAM yA tu mAtRNAM nArI krodhasamudbhavA / tattena nikhilaM sarvamavabuddhaM yathAtatham / / 7 dhAtrI sA putravatskandaM zUlahastAbhyarakSata // 21 vizvAmitrastu prathamaM kumAraM zaraNaM gataH / lohitasyodadheH kanyA krUrA lohitbhojnaa| stavaM divyaM saMpracakre mahAsenasya cApi sH|| 8 pariSvajya mahAsenaM putravatparyarakSata // 22 maGgalAni ca sarvANi kaumArANi tryodsh| agnirbhUtvA naigameyazchAgavaktro bhuprjH| jAtakarmAdikAstasya kriyAzcakre mahAmuniH // 9 ramayAmAsa zailasthaM bAlaM krIDanakairiva // 23 SaDvaktrasya tu mAhAtmya kukkuTasya ca saadhnm| / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zaktyA devyAH sAdhanaM ca tathA paarissdaampi||10 / pnycdshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 215 // - 689 - ma.bhA. 87
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 216. 1] mahAbhArate [ 3. 217. 8 bibheda ca mahArAja pArzva tasya mahAtmanaH // 12 mArkaNDeya uvAca / vanaprahArAtskandasya saMjAtaH puruSo'paraH / prahAH sopagrahAzcaiva RSayo mAtarastathA / yuvA kAzcanasaMnAhaH zaktidhRgdivyakuNDalaH / hutAzanamukhAzcApi dIptAH pAriSadAM gaNAH // 1 yadvanavizanAjjAto vizAkhastena so'bhavat // 13 ete cAnye ca bahavo ghorAstridivavAsinaH / taM jAtamaparaM dRSTvA kAlAnalasamadyutim / parivArya mahAsenaM sthitA mAtRgaNaiH saha // 2 bhayAdindrastataH skandaM prAJjaliH zaraNaM gtH|| 14 saMdigdhaM vijayaM dRSTvA vijayepsuH surezvaraH / tasyAbhayaM dadau skandaH sahasainyasya sattama / ArudairAvataskandhaM prayayau daivataiH saha / tataH prahRSTAstridazA vAditrANyabhyavAdayan // 15 vijighAMsurmahAsenamindrastUrNataraM yayau // 3 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ugraM tacca mahAvegaM devAnIkaM mahAprabham / SoDazAdhikadvizatatamo'dhyAyaH // 216 // vicitradhvajasaMnAhaM nAnAvAhanakArmukam / pravarAmbarasaMvItaM zriyA juSTamalaMkRtam // 4 mArkaNDeya uvAca / vijighAMsuM tadAyAntaM kumAraH zakramabhyayAt / skandasya pArSadAnghorAJzRNuSvAdbhutadarzanAn / vinadanpathi zakrastu drutaM yAti mahAbalaH / vanaprahArAtskandasya jajustatra kumArakAH / saMharSayandevasenAM jighAMsuH pAvakAtmajam // 5 ye haranti zizUJjAtAngarbhasthAMzcaiva daarunnaaH||1 saMpUjyamAnastridazaistathaiva paramarSibhiH / vaaprahArAtkanyAzca jajJire'sya mahAbalAH / samIpamupasaMprAptaH kArtikeyasya vAsavaH // 6 kumArAzca vizAkhaM taM pitRtve samakalpayan // 2 siMhanAdaM tatazcakre devezaH sahitaH suraiH| sa bhUtvA bhagavAnsaMkhye rakSaMzchAgamukhastadA / guho'pi zabdaM taM zrutvA vyanadatsAgaro yathA // 7 vRtaH kanyAgaNaiH sarvairAtmanInaizca putrakaiH // 3 tasya zabdena mahatA samuddhRtodadhiprabham / mAtRNAM prekSatInAM ca bhadrazAkhazca kauzalaH / babhrAma tatra tatraiva devasainyamacetanam // 8 tataH kumArapitaraM skandamAhurjanA bhuvi / / 4 jighAMsUnupasaMprAptAndevAndRSTvA sa pAvakiH / rudramanimumA svAhAM pradezeSu mahAbalAm / visasarja mukhAkruddhaH pravRddhAH pAvakArciSaH / yajanti putrakAmAzca putriNazca sadA janAH // 5 tA devasainyAnyadahanveSTamAnAni bhUtale // 9 yAstAstvajanayatkanyAstapo nAma hutAzanaH / te pradIptazirodehAH pradIptAyudhavAhanAH / kiM karomIti tAH skandaM saMprAptAH smbhaasst|| 6 pracyutAH sahasA bhAnti citrAstArAgaNA iva // 10 mAtara uucuH| dayamAnAH prapannAste zaraNaM pAvakAtmajam / bhavema sarvalokasya vayaM mAtara uttamAH / devA vanadharaM tyaktvA tataH zAntimupAgatAH // 11 / prasAdAttava pUjyAzca priyametatkuruSva naH // 7 tyakto devaistataH skande vanaM zakro'bhyavAsRjat / mArkaNDeya uvAca / tadvisRSTaM jaghAnAzu pArzva skandasya dakSiNam / / so'bravIdvADhamityevaM bhaviSyadhvaM pRthagvidhAH / -690 -
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 217. 8] AraNyakaparva [8. 218. 18 azivAzca zivAzcaiva punaH punrudaardhiiH|| 8 / abhayaM ca punardattaM tvayaivaiSAM surottama / tataH saMkalpya putratve skandaM mAtRgaNo'gamat / tasmAdindro bhavAnastu trailokyasyAbhayaMkaraH // 7 kAkI ca halimA caiva rudrAtha bRhalI tathA / skanda uvaac| AryA palAlA vai mitrA saptaitAH shishumaatrH|| 9 / | kimindraH sarvalokAnAM karotIha tpodhnaaH| etAsAM vIryasaMpannaH zizu mAtidAruNaH / / kathaM devagaNAMzcaiva pAti nityaM surezvaraH // 8 skandaprasAdajaH putro lohitAkSo bhyNkrH|| 10 RSaya uucuH| eSa vIrASTakaH proktaH skndmaatRgnnodbhvH|| indro dizati bhUtAnAM balaM tejaH prajAH sukham / chAgavaktreNa sahito navakaH prikiirtyte||11 tuSTaH prayacchati tathA sarvAndAyAnsurezvaraH // 9 SaSThaM chAgamayaM vaktraM skandasyaiveti viddhi tat / durvRttAnAM saMharati vRttasthAnAM prayacchati / pazirobhyantaraM rAjanityaM mAtRgaNArcitam / / 12 anuzAsti ca bhUtAni kAryeSu balasUdanaH // 10 paNNAM tu pravaraM tasya zIrSANAmiha zabdayate / asUrye ca bhavetsUryastathAcandre ca cndrmaaH| . zaktiM yenAsRjadivyAM bhadrazAkha iti sma ha // 13 bhavatyagnizca vAyuzca pRthivyApazca kAraNaiH // 11 ityetadvividhAkAraM vRttaM zuklasya paJcamIm / etadindreNa kartavyamindre hi vipulaM balam / / tatra yuddhaM mahAghoraM vRttaM SaSThayAM janAdhipa // 14 tvaM ca vIra balazreSThastasmAdindro bhavasva naH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi. zakra uvAca / sptdshaadhikdvishttmo'dhyaayH|| 217 // bhavasvendro mahAbAho sarveSAM naH sukhAvahaH / 218 abhiSicyasva caivAdya prAptarUpo'si sattama // 13 mArkaNDeya uvAca / upaviSTaM tataH skandaM hiraNyakavacasrajam / skanda uvAca / hiraNyacUDamukuTaM hiraNyAkSaM mahAprabham // 1 zAdhi tvameva trailokyamavyagro vijaye rataH / lohitAmbarasaMvItaM tIkSNadaMSTraM manoramam / / ahaM te kiMkaraH zakra na mamendratvamIpsitam // 14 sarvalakSaNasaMpannaM trailokyasyApi supriyam // 2 zakra uvAca / tatastaM varadaM zUraM yuvAnaM mRSTakuNDalam / balaM tavAdbhutaM vIra tvaM devAnAmarIJjahi / abhajatpadmarUpA zrIH svayameva zarIriNI // 3 avajJAsyanti mAM lokA vIryeNa tava vismitaaH||15 zriyA juSTaH pRthuyazAH sa kumAravarastadA / indratve'pi sthitaM vIra balahInaM parAjitam / niSaNNo dRzyate bhUtaiH paurNamAsyAM yathA zazI // 4 Avayozca mitho bhede prayatiSyantyatandritAH // 16 apUjayanmahAtmAno brAhmaNAstaM mahAbalam / / bhedite ca tvayi vibho loko dvaidhamupeSyati / idamAhustadA caiva skandaM tatra maharSayaH / / 5 dvidhAbhUteSu lokeSu nizciteSvAvayostathA / hiraNyavarNa bhadraM te lokAnAM zaMkaro bhava / vigrahaH saMpravarteta bhUtabhedAnmahAbala // 17 vayA SaDAtrajAtena sarve lokA vazIkRtAH // 6 tatra tvaM mAM raNe tAta yathAzraddhaM vijeSyasi / -691 -
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 218. 18] mahAbhArate [ 3. 218.5 tasmAdindro bhavAnadya bhavitA mA vicAraya // 18 araje vAsasI rakte vasAnaH pAvakAtmajaH / skanda uvaac| bhAti dIptavapuH shriimaanrktaabhraabhyaamivaaNshumaan||31 tvameva rAjA bhadraM te trailokyasya mamaiva c| kukuTazcAgninA dattastasya keturlNkRtH| karomi kiM ca te zaka zAsanaM tadbhavIhi me // 19 / rathe samucchrito bhAti kAlAgniriva lohitaH // 32 zaka uvAca / viveza kavacaM cAsya zarIraM sahajaM ttH| yadi satyamidaM vAkyaM nizcayAdbhASitaM tvayA / | yudhyamAnasya devasya prAdurbhavati tatsadA // 33 yadi vA zAsanaM skanda kartumicchasi me shRnnu||20 zaktivarma balaM tejaH kAntatvaM satyamakSatiH / abhiSicyasva devAnAM senApatye mhaabl| brahmaNyatvamasaMmoho bhaktAnAM parirakSaNam // 34 ahamindro bhaviSyAmi tava vAkyAnmahAbala / / 21 nikRntanaM ca zatrUNAM lokAnAM cAbhirakSaNam / skanda uvaac| skandena saha jAtAni sarvANyeva janAdhipa // 35 dAnavAnAM vinAzAya devAnAmarthasiddhaye / evaM devagaNaiH sarvaiH so'bhiSiktaH svalaMkRtaH / gobrAhmaNasya trANArthaM senApatye'bhiSiJca maam||22 babhau pratItaH sumanAH paripUrNendudarzanaH // 36 mArkaNDeya uvAca / iSTaiH svAdhyAyaghoSaizca devatUryaravairapi / so'bhiSikto maghavatA sarvairdevagaNaiH saha / / devagandharvagItaizca sarvairapsarasAM gaNaiH // 37 atIva zuzubhe tatra pUjyamAno maharSibhiH // 23 / etaizcAnyaizca vividhairhRSTatuSTairalaMkRtaiH / tasya tatkAJcanaM chatraM dhriyamANaM vyarocata / krIDanniva tadA devairabhiSiktaH sa pAvakiH // 38 yathaiva susamiddhasya pAvakasyAtmamaNDalam // 24 abhiSiktaM mahAsenamapazyanta divauksH| vizvakarmakRtA cAsya divyA mAlA hirnnmyii| vinihatya tamaH sUryaM yathehAbhyuditaM tathA / / 39 AbaddhA tripuranena svayameva yazasvinA / / 25 athainamabhyayuH sarvA devasenAH sahasrazaH / Agamya manujavyAghra saha devyA paraMtapa / asmAkaM tvaM patiriti bruvANAH srvtodishm||40 arcayAmAsa suprIto bhagavAngovRSadhvajaH / / 26 tAH samAsAdya bhagavAnsarvabhUtagaNairvRtaH / rudramagniM dvijAH prAhU rudrasUnustatastu saH / arcitazca stutazcaiva sAntvayAmAsa tA api // 41 rudreNa zukramutsRSTaM tacchrutaH prvto'bhvt|| zatakratuzcAbhiSicya skanda senApati tdaa| pAvakasyendriyaM zvete kRttikAbhiH kRtaM nage // 27 sasmAra tAM devasenAM yA sA tena vimokSitA // 42 pUjyamAnaM tu rudreNa dRSTvA sarve divaukasaH / ayaM tasyAH patirnUnaM vihito brahmaNA svayam / rudrasUnuM tataH prAhurguhaM guNavatAM varam // 28 iti cintyAnayAmAsa devasenAM skhalaMkRtAm // 43 anupravizya rudreNa vahni jAto hyayaM zizuH / / skandaM covAca balabhidiyaM kanyA surottama / tatra jAtastataH skando rudrasUnustato'bhavat // 29 / ajAte tvayi nirdiSTA tava patnI svayaMbhuvA // 44 rudrasya vahnaH svAhAyAH SaNNAM strINAM ca tejsaa| / tasmAttvamasyA vidhivatpANiM matrapuraskRtam / jAtaH skandaH surazreSTho rudrasanustato'bhavat / / 30 | gRhANa dakSiNaM devyAH pANinA padmavarcasam // 45 -692 -
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 218. 46 ] AraNyakaparva [ 3. 219. 19 = evamuktaH sa jagrAha tasyAH pANiM ythaavidhi| icchantI jyeSThatAM devI tapastaptuM vanaM gatA // 8 bRhaspatirmatravidhiM jajApa ca juhAva ca // 46 tatra mUDho'smi bhadraM te nakSatraM gaganAccyutam / evaM skandasya mahiSI devasenAM vidurbudhAH / kAlaM tvimaM paraM skanda brahmaNA saha cintaya // 9 SaSThI yAM brAhmaNAH prAhurlakSmImAzAM sukhapradAm / dhaniSThAdistadA kAlo brahmaNA parinirmitaH / sinIvAlI kuhUM caiva sadvRttimaparAjitAm / / 47 rohiNyAdyo'bhavatpUrvamevaM saMkhyA samAbhavat // 10 yadA skandaH patirlabdhaH zAzvato devsenyaa| evamukte tu zakreNa tridivaM kRttikA gatAH / tadA tamAzrayalakSmIH svayaM devI zarIriNI // 48 nakSatraM zakaTAkAraM bhAti tadvahnidaivatam // 11 zrIjuSTaH paJcamIM skandastasmAcchrIpaJcamI smRtA / vinatA cAbravItskandaM mama tvaM piNDadaH sutH| SaSThayAM kRtArtho'bhUdyasmAttasmAtSaSThI mahAtithiH / / 49 icchAmi nityamevAhaM tvayA putra sahAsitum // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi skanda uvAca / assttaadshaadhikdvishttmo'dhyaayH||218|| evamastu namaste'stu putrasnehAtprazAdhi mAm / - 219 snuSayA pUjyamAnA vai devi vatsyasi nityadA // 13 mArkaNDeya uvAca / mArkaNDeya uvAca / zriyA juSTaM mahAsenaM devasenApatiM kRtam / atha mAtRgaNaH sarvaH skandaM vacanamabravIt / saptarSipanyaH SaD devyastatsakAzamathAgaman // 1 / vayaM sarvasya lokasya mAtaraH kavibhiH stutAH / RSibhiH saMparityaktA dharmayuktA mahAvratAH / icchAmo mAtarastubhyaM bhavituM pUjayasva nH||14 drutamAgamya cocustA devasenApatiM prabhum // 2 skanda uvAca / vayaM putra parityaktA bhartRbhirdevasaMmitaiH / mAtarastu bhavatyo me bhavatInAmahaM sutaH / akAraNAdruSA tAta puNyasthAnAtparicyutAH / / 3 ucyatAM yanmayA kAryaM bhavatInAmathepsitam // 15 asmAbhiH kila jAtastvamiti kenApyudAhRtam / mAtara uucuH| asatyametatsaMzrutya tasmAnnastrAtumarhasi // 4 / yAstu tA mAtaraH pUrvaM lokasyAsya prakalpitAH / akSayazca bhavetsvargastvatprasAdAddhi naH prbho| asmAkaM tadbhavetsthAnaM tAsAM caiva na tadbhavet // 16 tvAM putraM cApyabhIpsAmaH kRtvaitadanRNo bhava // 5 bhavema pUjyA lokasya na tAH pUjyAH surarSabha / skanda uvAca / prajAsmAkaM hRtAstAbhistvatkRte tAH prayaccha nH||17 mAtaro hi bhavatyo me suto vo'hmninditaaH| skanda uvAca / yaJcAbhIpsatha tatsarvaM saMbhaviSyati vastathA // 6 dattAH prajA na tAH zakyA bhavatIbhiniSevitum / ____mArkaNDeya uvaac| anyAM vaH kAM prayacchAmi prajA yAM mnsecchth||18 evamukte tataH zakraM kiM kAryamiti so'bravIt / mAtara uucuH| uktaH skandena brahIti so'bravIdvAsavastataH // 7 icchAma tAsAM mAtRNAM prajA bhoktuM prayaccha naH / abhijitspardhamAnA tu rohiNyA kanyasI svsaa| | tvayA saha pRthagbhUtA ye ca taasaamtheshvraaH||19 -693 -
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 219. 20] mahAbhArate [ 3. 219.46 skanda uvAca / gavAM mAtA tu yA prAjJaiH kathyate surabhirnRpa / prajA vo dadmi kaSTaM tu bhavatIbhirudAhRtam / zakunistAmathAruhya saha bhuGkte zizUnbhuvi / / 32 parirakSata bhadraM vaH prajAH sAdhu nmskRtaaH||20 saramA nAma yA mAtA zunAM devI jnaadhip|' mAtara UcuH / sApi garbhAnsamAdatte mAnuSINAM sadaiva hi // 33 parirakSAma bhadraM te prajAH skanda yathecchasi / / pAdapAnAM ca yA mAtA karaJjanilayA hi saa| tvayA no rocate skanda sahavAsazciraM prbho||21 karale tAM namasyanti tasmAtputrArthino nraaH|| 34 skanda uvAca / ime tvaSTAdazAnye vai grahA maaNsmdhupriyaaH| yAvatSoDaza varSANi bhavanti taruNAH prjaaH|| dvipaJcarAtraM tiSThanti satataM sUtikAgRhe // 35 prabAdhata manuSyANAM tAvadrUpaiH pRthagvidhaiH / / 22 kadU : sUkSmavapurbhUtvA garbhiNI prvishedydaa| ahaM ca vaH pradAsyAmi raudramAtmAnamavyayam / bhuGkte sA tatra taM garbha sA tu nAgaM prasUyate // 36 paramaM tena sahitA sukhaM vatsyatha pUjitAH // 23 gandharvANAM tu yA mAtA sA garbha gRhya gcchti| mArkaNDeya uvaac| tato vilInagarbhA sA mAnuSI bhuvi dRzyate // 37 tataH zarIrAtskandasya puruSaH kAJcanaprabhaH / yA janitrI tvapsarasAM garbhamAste pragRhya saa| bhoktuM prajAH sa mAnAM niSpapAta mahAbalaH // 24 upaviSTaM tato garbha kathayanti manISiNaH 38 apatatsa tadA bhUmau visaMjJo'tha kssudhaanvitH| lohitasyodadheH kanyA dhAtrI skandasya sA smRtaa| skvandena so'bhyanujJAto raudrruupo'bhvdhH|| lohitAyanirityevaM kadambe sA hi pUjyate // 39 skandApasmAramityAhumrahaM taM dvijasattamAH // 25 puruSeSu yathA rudrastathAryA pramadAsvapi / vinatA tu mahAraudrA kathyate zakunigrahaH / AryA mAtA kumArasya pRthakkAmArthamijyate // 40 pUtanAM rAkSasI prAhustaM vidyAtpUtanAgraham / / 26 evamete kumArANAM mayA proktA mhaagrhaaH|| kaSTA dAruNarUpeNa ghorarUpA nishaacrii| yAvatSoDaza varSANi azivAste zivAstataH 41 pizAcI dAruNAkArA kathyate shiitpuutnaa| ye ca mAtRgaNAH proktAH puruSAzcaiva ye grahAH / garbhAnsA mAnuSINAM tu harate ghoradarzanA // 27 sarve skandagrahA nAma jJeyA nityaM zarIribhiH // 42 aditiM revatIM prAhurgrahastasyAstu raivataH / teSAM prazamanaM kArya snAnaM dhUpamathAJjanam / so'pi bAlAzizUnghoro bAdhate vai mhaagrhH||28 balikarmopahArazca skandasyejyA vizeSataH // 43 daityAnAM yA ditirmAtA taamaahurmukhmnnddikaam| evamete'rcitAH sarve prayacchanti zubhaM nRNAm / atyarthaM zizumAMsena saMprahRSTA durAsadA // 29 AyurvIyaM ca rAjendra samyakpUjAnamaskRtAH // 44 kumArAzca kumAryazca ye proktAH skandasaMbhavAH / UrdhvaM tu SoDazAdvarSAdye bhavanti grahA nRNAm / te'pi garbhabhujaH sarve kauravya sumahAgrahAH // 30 / tAnahaM saMpravakSyAmi namaskRtya mahezvaram / / 45 tAsAmeva kumArINAM patayaste prakIrtitAH / | yaH pazyati naro devAJjAgradvA zayito'pi vaa| ajJAyamAnA gRhNanti bAlakAnraudrakarmiNaH // 31 / / unmAdyati sa tu kSipraM taM tu devagrahaM viduH|| 46 -694
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 219. 47 ] AraNyakaparva [3. 220. 14 AsInazca zayAnazca yaH pazyati naraH pitRRn / icchAmyahaM tvayA dattAM prItiM paramadurlabhAm / unmAdyati sa tu kSipraM sa jJeyastu pitRgrahaH // 47 tAmabravIttataH skandaH prItimicchasi kIdRzIm // 2 avamanyati yaH siddhAnkruddhAzcApi zapanti yam / svAhovAca / unmAdyati sa tu kSipraM jJeyaH siddhagrahastu sH||48 dakSasyAhaM priyA kanyA svAhA nAma mahAbhuja / upAghrAti ca yo gandhArasAMzcApi pRthagvidhAn / bAlyAtprabhati nityaM ca jAtakAmA hutAzane // 3 unmAdyati sa tu kSipraM sa jJeyo rAkSaso grahaH // 49 na ca mAM kAminI putra samyagjAnAti pAvakaH / gandharvAzcApi yaM divyAH saMspRzanti naraM bhuvi|| icchAmi zAzvataM vAsaM vastuM putra sahAgninA // 4 unmAdyati sa tu kSipraM graho gAndharva eva sH|| 50 skanda uvAca / Avizanti ca yaM yakSAH puruSaM kaalpryye| havyaM kavyaM ca yatkiMcihijA matrapuraskRtam / unmAdyati sa tu kSipraM jJeyo yakSagrahastu sH|| 51 hoSyantyagnau sadA devi svAhetyuktvA smudytm||5 adhirohanti yaM nityaM pizAcAH puruSaM kacit / adyaprabhRti dAsyanti suvRttAH satpathe sthitAH / unmAdyati sa tu kSipraM paizAcaM taM grahaM viduH // 52 evamagnistvayA sAdhaM sadA vatsyati zobhane // 6 yasya doSaiH prakupitaM cittaM muhyati dehinaH / mArkaNDeya uvaac| unmAdyati sa tu kSipraM sAdhanaM tasya zAstrataH // 53 evamuktA tataH svAhA tuSTA skandena pUjitA / vaiklavyAJca bhayAJcaiva ghorANAM cApi darzanAt / pAvakena samAyuktA bha; skandamapUjayat // 7 unmAdyati sa tu kSipraM sattvaM tasya tu sAdhanam // 54 tato brahmA mahAsenaM prajApatirathAbravIt / kazcitkrIDitukAmo vai bhoktukaamstthaaprH| abhigaccha mahAdevaM pitaraM tripurArdanam / / 8 abhikAmastathaivAnya ityeSa trividho grahaH // 55 rudreNAgniM samAvizya svAhAmAvizya comyaa| yAvatsaptativarSANi bhavantyete grahA nRNAm / hitArthaM sarvalokAnAM jAtastvamaparAjitaH // 9 ataH paraM dehinAM tu grahatulyo bhvejvrH||56 umAyonyAM ca rudreNa zukraM siktaM mhaatmnaa| aprakIrNendriyaM dAntaM zuciM nityamatandritam / Aste girau nipatitaM miJjikAmiJjikaM ytH|| 10 AstikaM zraddadhAnaM ca varjayanti sadA grhaaH|| 57 saMbhUtaM lohitode tu zukrazeSamavApatat / ityeSa te grahodezo mAnuSANAM prkiirtitH| sUryarazmiSu cApyanyadanyaJcaivApatadbhuvi / na spRzanti grahA bhaktAnarAndevaM mahezvaram / / 58 AsaktamanyadRzleSu tadevaM paJcadhApatat // 11 . iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ta ete vividhAkArA gaNA jJeyA manISibhiH / ekonviNshtydhikdvishttmo'dhyaayH||219|| tava pAriSadA ghorA ya ete pizitAzanAH // 12 evamastviti cApyuktvA mahAseno mahezvaram / mArkaNDeya uvAca / apUjayadameyAtmA pitaraM pitRvatsalaH // 13 yadA skandena mAtRNAmevametatpriyaM kRtam / arkapuSpaistu te paJca gaNAH pUjyA dhanArthibhiH / athainamabravItsvAhA mama putrastvamaurasaH / / 1 - vyAdhiprazamanArthaM ca teSAM pUjAM samAcaret // 14 -695 -
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 220. 15 ] mahAbhArate [ 3. 221. 14 miJjikAmiJjikaM caiva mithunaM rudrasaMbhavam / 221 namaskAryaM sadaiveha bAlAnAM hitamicchatA // 15 mArkaNDeya uvAca / striyo mAnuSamAMsAdA vRddhikA nAma nAmataH / yadAbhiSikto bhagavAnsenApatyena pAvakiH / vRkSeSu jAtAstA devyo namaskAryAH prjaarthibhiH||16 tadA saMprasthitaH zrImAndRSTo bhadravaTaM haraH / evamete pizAcAnAmasaMkhyeyA gaNAH smRtaaH| rathenAdityavarNena pArvatyA sahitaH prabhuH // 1 ghaNTAyAH sapatAkAyAH zRNu me saMbhavaM nRpa // 17 sahasraM tasya siMhAnAM tasminyuktaM rathottame / airAvatasya ghaNTe dve vaijayantyAviti zrute / utpapAta divaM zubhraM kaalenaabhiprcoditH||2 guhasya te svayaM datte zakreNAnAyya dhImatA // 18 te pibanta ivAkAzaM trAsayantazcarAcarAn / ekA tatra vizAkhasya ghaNTA skandasya cAparA / siMhA nabhasyagacchanta nadantazcArukesarAH // 3 tasminrathe pazupatiH sthito bhAtyumayA sh| .. patAkA kArtikeyasya vizAkhasya ca lohitaa||19 vidyutA sahitaH sUryaH sendracApe ghane yathA // 4 yAni krIDanakAnyasya devairdattAni vai tadA / agratastasya bhagavAndhanezo guhyakaiH sh| taireva ramate devo mahAseno mahAbalaH // 20 AsthAya ruciraM yAti puSpakaM naravAhanaH // 5 sa saMvRtaH pizAcAnAM gnnairdevgnnaistthaa| airAvataM samAsthAya zakrazcApi suraiH saha / zuzubhe kAJcane zaile dIpyamAnaH zriyA vRtH||21 pRSThato'nuyayau yAntaM varadaM vRSabhadhvajam // 6 tena vIreNa zuzubhe sa zailaH zubhakAnanaH / jambhakairyakSarakSobhiH sragvibhiH samalaMkRtaH / AdityenevAMzumatA mandarazcArukandaraH / / 22 yAtyamogho mahAyakSo dakSiNaM pkssmaasthitH||7 saMtAnakavanaiH phullaiH karavIravanairapi / tasya dakSiNato devA marutazcitrayodhinaH / pArijAtavanaizcaiva jpaashokvnstthaa|| 23 gacchanti vasubhiH sArdhaM rudraizca saha sNgtaaH|| 8 kadambataruSaNDaizca divyairmRgagaNairapi / yamazca mRtyunA sArdhaM sarvataH parivAritaH / divyaiH pakSigaNaizcaiva zuzubhe zvetaparvataH // 24 ghorairvyAdhizatairyAti ghorarUpavapustathA // 9 tatra devagaNAH sarve sarve caiva maharSayaH / yamasya pRSThatazcaiva ghorakhizikharaH zitaH / vijayo nAma rudrasya yAti zUla: svalaMkRtaH // 10 meghatUryaravAzcaiva kSubdhodadhisamasvanAH // 25 tamugrapAzo varuNo bhagavAnsalilezvaraH / tatra divyAzca gandharvA nRtyantyapsarasastathA / parivArya zanairyAti yAdobhirvividhairvRtaH // 11 hRSTAnAM zrUtatra bhUtAnAM yate ninado mahAn // 26 pRSThato vijayasyApi yAti rudrasya paTTizaH / evaM sendraM jagatsarvaM zvetaparvatasaMsthitam / gadAmusalazaktyAdyavRtaH praharaNottamaiH // 12 prahRSTaM prekSate skandaM na ca glAyati darzanAt // 27 / paTTizaM tvanvagAdrAjaMchatraM raudraM mhaaprbhm| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi kamaNDaluzcApyanu taM maharSigaNasaMvRtaH // 13 viMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 220 // / tasya dakSiNato bhAti daNDo gacchazriyA vRtH| - 696 -
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 221. 14] AraNyakaparva [3. 221. 39 bhRgvaGgirobhiH sahito devazcApyabhipUjitaH // 14 skanda uvAca / eSAM tu pRSThato rudro vimale syandane sthitaH / saptamaM mArutaskandhaM pAlayiSyAmyahaM prbho| yAti saMharSayansarvAMstejasA tridivaukasaH // 15 yadanyadapi me kArya deva tadvada mAciram // 27 RSayazcaiva devAzca gandharvA bhujagAstathA / rudra uvAca / nadyo nadA drumAzcaiva tathaivApsarasAM gaNAH // 16 kAryeSvahaM tvayA putra saMdraSTavyaH sadaiva hi / nakSatrANi grahAzcaiva devAnAM zizavazca ye| darzanAnmama bhaktyA ca zreyaH paramavApsyasi // 28 striyazca vividhAkArA yAnti rudrasya pRSThataH / mArkaNDeya uvAca / sajanyaH puSpavarSANi cArurUpA varAGganAH / / 17 ityuktvA visasarjanaM pariSvajya mahezvaraH / parjanyazcApyanuyayau namaskRtya pinAkinam / visarjite tataH skande babhUvautpAtikaM mahat / chatraM tu pANDuraM somastasya muurdhnydhaaryt| . sahasaiva mahArAja devAnsarvAnpramohayat // 29 cAmare cApi vAyuzca gRhItvAgnizca viSThitau // 18 jajvAla khaM sanakSatraM pramUDhaM bhuvanaM bhRzam / zakrazca pRSThatastasya yAti rAjazriyA vRtaH / cacAla vyanadaccorvI tamobhUtaM jagatprabho // 30 saha rAjarSibhiH sarvaiH stuvAno vRSaketanam // 19 tatastaddAruNaM dRSTvA kSubhitaH zaMkarastadA / gaurI vidyAtha gAndhArI kezinI mitrasAhvayA / umA caiva mahAbhAgA devAzca samaharSayaH // 31 sAvitryA saha sarvAstAH pArvatyA yAnti pRsstthtH||20 tatasteSu pramUDheSu parvatAmbudasaMnibham / nAnApraharaNaM ghoramadRzyata mahadvalam // 32 tatra vidyAgaNAH sarve ye kecitkavibhiH kRtAH / taddhi ghoramasaMkhyeyaM garjaca vividhA giraH / yasya kurvanti vacanaM sendrA devAzcamUmukhe // 21 abhyadravadraNe devAnbhagavantaM ca zaMkaram // 33 sa gRhItvA patAkAM tu yAtyagre rAkSaso grahaH / tairvisRSTAnyanIkeSu bANajAlAnyanekazaH / vyApRtastu zmazAne yo nityaM rudrasya vai sakhA / parvatAzca zataghyazca prAsAzca parighA gadAH // 34 piGgalI nAma yakSendro lokasyAnandadAyakaH // 22 nipatadbhizca taiorairdevAnIkaM mahAyudhaiH / ebhiH sa sahitastatra yayau devo yathAsukham / kSaNena vyadravatsarva vimukhaM cApyadRzyata // 35 / aprataH pRSThatazcaiva na hi tasya gatidhuMvA // 23 nikRttayodhanAgAzvaM kRttAyudhamahAratham / rudraM satkarmabhirmAH pUjayantIha daivatam / dAnavairarditaM sainyaM devAnAM vimukhaM babhau // 36 zivamityeva yaM prAhurIzaM rudraM pinAkinam / asurairvadhyamAnaM tatpAvakairiva kAnanam / bhAvaistu vividhAkAraiH pUjayanti mahezvaram / / 24 apatahagdhabhUyiSThaM mahAdrumavanaM yathA // 37 devasenApatistvevaM devasenAbhirAvRtaH / te vibhinna zirodehAH pracyavante divaukasaH / anugacchati devezaM brahmaNyaH kRttikAsutaH // 25 / na nAthamadhyagacchanta vadhyamAnA mahAraNe // 38 athAbravInmahAsenaM mahAdevo bRhadvacaH / atha tadvidrutaM sainyaM dRSTvA devaH purNdrH| saptamaM mArutaskandhaM rakSa nityamatandritaH // 26 / AzvAsayannuvAcedaM balavadAnavAditam // 39 . ma.bhA. 88 -697
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 221. 40], mahAbhArate [ 3. 221. 68 bhayaM tyajata bhadraM vaH zUrAH zastrANi gRhnntH| bhImarUpeNa nihatamayutaM prApatadbhuvi // 54 kurudhvaM vikrame buddhiM mA vaH kAcidvyathA bhvet||40 atha tairdAnavaiH sArdhaM mahiSastrAsayansurAn / jayatainAnsudurvRttAndAnavAnghoradarzanAn / abhyadravadraNe tUrNaM siMhaH kSudramRgAniva // 55 abhidravata bhadraM vo mayA saha mahAsurAn // 41 tamApatantaM mahiSaM dRSTvA sendrA divaukasaH / zakrasya vacanaM zrutvA samAzvastA divauksH| vyadravanta raNe bhItA vishiirnnaayudhketnaaH|| 56 dAnavAnpratyayudhyanta zakraM kRtvA vyapAzrayam // 42 tataH sa mahiSaH kruddhastUrNaM rudrarathaM yyau| . tataste tridazAH sarve marutazca mahAbalAH / abhidrutya ca jagrAha rudrasya rathakUbaram // 57 pratyudyayurmahAvegAH sAdhyAzca vasubhiH saha // 43 yadA rudrarathaM kruddho mahiSaH sahasA gtH| tairvisRSTAnyanIkeSu kruddhaiH zastrANi saMyuge / resatU rodasI gADhaM mumuhuzca maharSayaH // 58 zarAzca daityakAyeSu pibanti smAsugulbaNam // 44 vyanadaMzca mahAkAyA daityA jldhropmaaH| . teSAM dehAnvinirbhidya zarAste nishitaastdaa| AsIcca nizcitaM teSAM jitamasmAbhirityuta // 59 niSpatanto adRzyanta nagebhya iva pannagAH // 45 tathAbhUte tu bhagavAnnAvadhInmahiSaM raNe / tAni daityazarIrANi nirbhinnAni sma saaykaiH| sasmAra ca tadA skandaM mRtyuM tasya duraatmnH|| 60 apatanbhUtale rAjazchinnAbhrANIva sarvazaH // 46 mahiSo'pi rathaM dRSTvA raudraM rudrasya nAnadat / tatastaddAnavaM sainyaM sarvairdevagaNairyudhi / devAnsaMtrAsayaMzcApi daityAMzcApi praharSayan // 61 trAsitaM vividhairbANaiH kRtaM caiva parAGmukham // 47 tatastasminbhaye ghore devAnAM samupasthite / athotkruSTaM tadA hRSTaiH sarvairdevairudAyudhaiH / AjagAma mahAsenaH krodhAtsUrya iva jvalan // 62 saMhatAni ca tUryANi tadA sarvANyanekazaH // 48 lohitAmbarasaMvIto lohitasragvibhUSaNaH / evamanyonyasaMyuktaM yuddhamAsItsudAruNam / lohitAsyo mahAbAhurhiraNyakavacaH prabhuH // 63 devAnAM dAnavAnAM ca mAMsazoNitakardamam // 49 / rathamAdityasaMkAzamAsthitaH kanakaprabham / anayo devalokasya sahasaiva vyadRzyata / taM dRSTvA daityasenA sA vyaMdravatsahasA raNe // 64 tathA hi dAnavA ghorA vinimnanti divauksH||50 sa cApi tAM prajvalitAM mahiSasya vidAriNIm / tatastUryapraNAdAzca bherINAM ca mahAsvanAH / mumoca zaktiM rAjendra mahAseno mahAbalaH / / 65 babhUvurdAnavendrANAM siMhanAdAzca dAruNAH // 51 sA muktAbhyahanacchaktirmahiSasya ziro mahat / atha daityabalAdvorAnniSpapAta mahAbalaH / papAta bhinne zirasi mahiSastyaktajIvitaH / / 66 dAnavo mahiSo nAma pragRhya vipulaM girim // 52 kSiptAkSiptA tu sA zaktirhatvA zatrUnsahasrazaH / te taM ghanairivAdityaM dRSTvA saMparivAritam / skandahastamanuprAptA dRzyate devadAnavaiH // 67 samudyatagiriM rAjanvyadravanta divaukasaH // 53 prAyaH zarairvinihatA mahAsenena dhImatA / athAbhidrutya mahiSo devAMzcikSepa taM girim / zeSA daityagaNA ghorA bhItAstrastA durAsadaiH / patatA tena giriNA devasainyasya pArthiva / / skandasya pArSadairha tvA bhakSitAH shtsNghshH|| 68 -698 -
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 221. 69 ] AraNyakaparva [ 3. 222. 13 dAnavAnbhakSayantaste prapibantazca zoNitam / 222 kSaNAnnirdAnavaM sarvamakArSarbhazaharSitAH // 69 vaizaMpAyana uvAca / tamAMsIva yathA sUryo vRkSAnagnirghanAnkhagaH / upAsIneSu vipreSu pANDaveSu mahAtmasu / tathA skando'jayacchatrUnsvena vIryeNa kIrtimAn 70 draupadI satyabhAmA ca vivizAte tadA samam / saMpUjyamAnastridazairabhivAdya mahezvaram / jAhasyamAne suprIte sukhaM tatra niSIdatuH // 1 zuzubhe kRttikAputraH prakIrNAMzurivAMzumAn / / 71 / / cirasya dRSTvA rAjendra te'nyonyasya priyNvde| naSTazatruryadA skandaH prayAtazca mahezvaram / kathayAmAsatuzcitrAH kathAH kuruyadukSitAm // 2 athAbravInmahAsenaM pariSvajya puraMdaraH / / 72 athAbravItsatyabhAmA kRSNasya mahiSI priyA / brahmadattavaraH skanda tvayAyaM mahiSo htH|| sAtrAjitI yAjJasenI rahasIdaM sumadhyamA // 3 devAstRNamayA yasya babhUvurjayatAM vara / kena draupadi vRttena pANDavAnupatiSThasi / so'yaM tvayA mahAbAho zamito devakaNTakaH // 73 lokapAlopamAnvIrAnyUnaH paramasaMmatAn / zataM mahiSatulyAnAM dAnavAnAM tvayA rnne| kathaM ca vazagAstubhyaM na kupyanti ca te zubhe // 4 nihataM devazatrUNAM yairvayaM pUrvatApitAH // 74 tava vazyA hi satataM pANDavAH priyadarzane / mukhaprekSAzca te sarve tattvametadbhavIhi me // 5 tAvakaikSitAzcAnye dAnavAH zatasaMghazaH / vratacaryA tapo vApi snAnamatrauSadhAni vaa| ajeyastvaM raNe'rINAmumApatiriva prabhuH // 75 vidyAvIyaM mUlavIryaM japahomastathAgadAH // 6 etatte prathamaM deva khyAtaM karma bhaviSyati / mama AcakSva pAzcAli yazasyaM bhagavedanam / triSu lokeSu kIrtizca tavAkSayyA bhaviSyati / yena kRSNe bhavennityaM mama kRSNo vazAnugaH // 7 vazagAzca bhaviSyanti surAstava surAtmaja // 76 evamuktvA satyabhAmA virarAma yazasvinI / mahAsenetyevamuktvA nivRttaH saha daivataiH / pativratA mahAbhAgA draupadI pratyuvAca tAm / / 8 anujJAto bhagavatA tryambakena zacIpatiH // 77 asatstrINAM samAcAraM satye mAmanupRcchasi / gato bhadravaTaM rudro nivRttAzca divaukasaH / asadAcarite mArge kathaM syAdanukIrtanam // 9 uktAzca devA rudreNa skandaM pazyata mAmiva / / 78 anupraznaH saMzayo vA naitattvayyupapadyate / sa hatvA dAnavagaNAnpUjyamAno maharSibhiH / / tathA hyupetA buddhyA tvaM kRSNasya mahiSI priyaa||10 ekAdvaivAjayatsarvaM trailokyaM vahninandanaH // 79 / yadaiva bhartA jAnIyAnmatramUlaparAM striyam / skandasya ya idaM janma paThate susamAhitaH / udvijeta tadaivAsyAH sarpAdvezmagatAdiva / / 11 sa puSTimiha saMprApya skndsaalokytaamiyaat||80 udvignasya kutaH zAntirazAntasya kutaH sukham / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na jAtu vazago bhartA striyAH syaanmntrkaarnnaat|| 12 ekviNshtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 221 // amitraprahitAMzcApi gadAnparamadAruNAn / ' samAptaM mArkaNDeyasamAsyAparva // . / mUlapravAdairhi viSaM prayacchanti jighAMsavaH // 13 -699 -
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 222. 24 ] mahAbhArate [ 3. 222. 42 jihvayA yAni puruSastvacA vaapyupsevte| sarvathA bhartRrahitaM na mameSTaM kathaMcana // 28 tatra cUrNAni dattAni hanyuH kSipramasaMzayam // 14 yadA pravasate bhartA kuTumbArthena kenacit / jalodarasamAyuktAH zvitriNaH plitaastthaa| sumanovarNakApetA bhavAmi vratacAriNI // 29 bhapumAMsaH kRtAH strImirjaDAndhabadhirAstathA // 15 yacca bhartA na pibati yacca bhartA na khAdati / pApAnugAstu pApAstAH patInupasRjantyuta / yaJca nAnAti me bhartA sarvaM tadvarjayAmyaham // 3. na jAtu vipriyaM bhartuH striyA kArya kathaMcana // 16 yathopadezaM niyatA vartamAnA vraanggne| .. vartAmyahaM tu yAM vRttiM pANDaveSu mahAtmasu / svalaMkRtA suprayatA bhartuH priyahite ratA / / 31 . tAM sarvAM zRNu me satyAM satyabhAme yazasvini // 17 ye ca dharmAH kuTumbeSu zvazrvA me kathitAH purA / ahaMkAraM vihAyAhaM kAmakraudhau ca sarvadA / bhikSAbalizrAddhamiti sthAlIpAkAzca parvasu / sadArAnpANDavAnnityaM prayatopacarAmyaham // 18 mAnyAnAM mAnasatkArA ye cAnye viditA mayA // 32 praNayaM pratisaMgRhya nidhAyAtmAnamAtmani / tAnsarvAnanuvAmi divArAnamatandritA / zuzrUSurnirabhImAnA patInAM cittarakSiNI // 19 vinayAnniyamAMzcApi sadA sarvAtmanA zritA // 33 durvyAhRtAcchaGkamAnA duHsthitAhuravekSitAt / mRdUnsataH satyazIlAnsatyadharmAnupAlinaH / durAsitAhuvrajitAdiGgitAdhyAsitAdapi // 20 AzIviSAniva kruddhAnpatInparicarAmyaham // 34 sUryavaizvAnaranibhAnsomakalpAnmahArathAn / patyAzrayo hi me dharmo mataH strINAM sanAtanaH / seve cakSuhaNaH pArthAnugratejaHpratApinaH // 21 sa devaH sA gatirnAnyA tasya kA vipriyaM cret||35 devo manuSyo gandharvo yuvA cApi svalaMkRtaH / ahaM patInnAtizaye nAtyane naatibhuussye| dravyavAnabhirUpo vA na me'nyaH puruSo mtH||22 nApi parivade zvazrRM sarvadA pariyantritA // 36 nAbhuktavati nAsnAte nAsaMviSTe ca bhartari / . avadhAnena subhage nityotthAnatayaiva ca / na saMvizAmi nAznAmi sadA karmakareSvapi // 23 bhartAro vazagA mahyaM guruzuzrUSaNena ca // 37 kSetrAdvanAdvA grAmAdvA bhartAraM gRhmaagtm| nityamAryAmahaM kuntIM vIratUM satyavAdinIm / pratyutthAyAminandAmi Asanenodakena ca // 24 svayaM paricarAmyekA snAnAcchAdanabhojanaiH // 38 pramRSTabhANDA mRSTAnnA kAle bhojanadAyinI / naitAmatizaye jAtu vastrabhUSaNabhojanaiH / saMyatA guptadhAnyA ca susaMmRSTanivezanA // 25 nApi parivade cAhaM tAM pRthAM pRthivIsamAm // 39 atiraskRtasaMbhASA duHstriyo nAnusevatI / aSTAvagre brAhmaNAnAM sahasrANi sma nityadA / anukUlavatI nityaM bhavAmyanalasA sadA // 26 bhuJjate rukmapAtrISu yudhiSThiranivezane // 40 anameM cApi hasanaM dvAri sthAnamabhIkSNazaH / aSTAzItisahasrANi snAtakA gRhmedhinH| avaskare cirasthAnaM niSkuTeSu ca varjaye // 27 triMzadAsIka ekaiko yAnbibharti yudhiSThiraH // 41 atihAsAtiroSau ca krodhasthAnaM ca vrjye| dazAnyAni sahasrANi yeSAmannaM susaMskRtam / niratAhaM sadA satye bhartRNAmupasevane / hriyate rukmapAtrIbhiryatInAmUrdhvaretasAm // 42 -700 - nA
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 222. 43] AraNyakaparva [ 3. 223.8; tAnsarvAnaprahAreNa brAhmaNAnbrahmavAdinaH / tacchrutvA dharmasahitaM vyAhRtaM kRSNayA tadA / yathAhaM pUjayAmi sma pAnAcchAdanabhojanaH // 13 uvAca satyA satkRtya pAJcAlIM dharmacAriNIm / / 58 zataM dAsIsahasrANi kaunteyasya mhaatmnH| abhipannAsmi pAJcAli yAjJaseni kSamasva me / kamvukeyaradhAriNyo niSkakaNThyaH skhlNkRtaaH||44 kAmakAraH sakhInAM hi sopahAsaM prabhASitum / / 59 mahArhamAlyAbharaNAH suvarNAzcandanokSitAH / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi maNInhema ca bibhratyo nRtyagItavizAradAH // 45 dvAviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 222 // tAsAM nAma ca rUpaM ca bhojanAcchAdanAni ca / 223 sarvAsAmeva vedAhaM karma caiva kRtAkRtam // 46 draupdyuvaac| zataM dAsIsahasrANi kuntIputrasya dhiimtH| . imaM tu te mArgamapetadoSaM pAtrIhastA divArAtramatithIbhojayantyuta // 47 vakSyAmi cittagrahaNAya bhrtuH| .. zatamazvasahasrANi daza nAgAyutAni c| yasminyathAvatsakhi vartamAnA yudhiSThirasyAnuyAtramindraprasthanivAsinaH // 48 __ bhartAramAcchetsyasi kAminIbhyaH // 1 etadAsIttadA rAjJo yanmahIM paryapAlayat / naitAdRzaM daivatamasti satye yeSAM saMkhyAvidhiM caiva pradizAmi zRNomi ca // 49 sarveSu lokeSu sdaivtessu| antaHpurANAM sarveSAM bhRtyAnAM caiva sarvazaH / yathA patistasya hi sarvakAmA A gopAlAvipAlebhyaH sarvaM veda kRtaakRtm||50 labhyAH prasAde kupitazca hanyAt // 2 sarva rAjJaH samudayamAyaM ca vyayameva ca / ekAhaM vedmi kalyANi pANDavAnAM yshsvinaam|| 51 tasmAdapatyaM vividhAzca bhogAH zayyAsanAnyA mayi sarva samAsajya kuTumbaM bhrtrssbhaaH||. upAsanaratAH sarve ghaTante sma zubhAnane // 52 vastrANi mAlyAni tathaiva gandhAH tamahaM bhAramAsaktamanAdhRSyaM duraatmmiH| svargazca loko viSamA ca kIrtiH // 3 sukhaM sarva parityajya rAjyahAni ghaTAmi vai // 53 sukhaM sukheneha na jAtu labhyaM adhRSyaM varuNasyeva nidhipUrNamivodadhim / duHkhena sAdhvI labhate sukhaani| . ekAhaM vedmi kozaM vai patInAM dhrmcaarinnaam||54 sA kRSNamArAdhaya sauhRdena anizAyAM nizAyAM ca sahAyAH kSutpipAsayoH / - premNA ca nityaM pratikarmaNA ca // 4. ArAdhayantyAH kauravyAMstulyA rAtrirahazca me // 55 tathAzanaizcArubhiragryamAlyaiprathamaM pratibudhyAmi caramaM saMvizAmi ca / rdAkSiNyayogairvividhaizca gndhaiH| nityakAlamahaM satye etatsaMvananaM mama / / 56 / asyAH priyo'smIti yathA viditvA etajjAnAmyahaM kartuM bhartRsaMvananaM mahat / / tvAmeva saMzliSyati sarvabhAvaiH // 5 asatstrINAM samAcAraM nAhaM kuryAM na kaamye||57 / / zrutvA svaraM dvAragatasya bhartuH -701 -
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 223. 6] mahAbhArate [ 3. 224. 14 pratyutthitA tiSTha gRhasya mdhye| 224 dRSTvA praviSTaM tvaritAsanena vaizaMpAyana uvaac| pAyena caiva pratipUjaya tvam // 6 mArkaNDeyAdibhirvipraiH pANDavaizca mhaatmbhiH| saMpreSitAyAmatha caiva dAsyA kathAbhiranukUlAbhiH sahAsitvA janArdanaH // 1 mutthAya sarvaM svayameva kuryAH / tatastaiH saMvidaM kRtvA ythaavnmdhusuudnH| jAnAtu kRSNastava bhAvametaM ArurukSa rathaM satyAmAhvayAmAsa kezavaH // 2 . sarvAtmanA mAM bhajatIti satye // 7 satyabhAmA tatastatra svajitvA drupadAtmajAm / tvatsaMnidhau yatkathayetpatiste uvAca vacanaM hRdyaM yathAbhAvasamAhitam // 3 kRSNe mA bhUttavotkaNThA mA vyathA mA prajAgaraH / yadyapyaguhyaM parirakSitavyam / bhartRbhirdevasaMkAzairjitAM prApsyasi medinIm // 4 kAcitsapatnI tava vAsudevaM na hyevaM zIlasaMpannA naivaM pUjitalakSaNAH / pratyAdizettena bhavedvirAgaH // 8 prApnuvanti ciraM klezaM yathA tvamasitekSaNe // 5 priyAMzca raktAMzca hitAMzca bhartu avazyaM ca tvayA bhUmiriyaM nihatakaNTakA / ___ stAnbhojayethA vividhairupAyaiH / bhartRbhiH saha bhoktavyA nirdvadveti zrutaM mayA // 6 dveSyairapakSairahitaizca tasya dhArtarASTravadhaM kRtvA vairANi pratiyAtya ca / midyasva nityaM kuhakoddhataizca // 9 yudhiSThirasthAM pRthivIM draSTAsi drupdaatmje||7 madaM pramAdaM puruSeSu hitvA yAstAH pravrAjamAnAM tvAM prAhasandarpamohitAH / ___ saMyaccha bhAvaM pratigRhya maunam / tAH kSipraM hatasaMkalpA drakSyasi tvaM kurustriyH||8 pradyumnasAmbAvapi te kumArI tava duHkhopapannAyA thairAcaritamapriyam / nopAsitavyau rahite kadAcit // 10 viddhi saMprasthitAnsarvAMstAnkRSNe yamasAdanam // 9 mahAkulInAbhirapApikAbhiH putraste prativindhyazca sutasomastathA vibhuH / strIbhiH satIbhistava sakhyamastu / zrutakarmArjunizcaiva zatAnIkazca nAkuliH / caNDAzca zauNDAzca mahAzanAzca sahadevAcca yo jAtaH zrutasenastavAtmajaH // 10 caurAzca duSTAzcapalAzca vaaH|| 11 sarve kuzalino vIrAH kRtAstrAzca sutAstava / etadyazasyaM bhagavedanaM ca abhimanyuriva prItA dvAravatyAM ratA bhRzam // 11 svayaM tathA zatrunibarhaNaM c| tvamivaiSAM subhadrA ca prItyA sarvAtmanA sthitA / mahArhamAlyAbharaNAGgarAgA prIyate bhAvanidvA tebhyazca vigatajvarA // 12 bhartAramArAdhaya puNyagandhA // 12 bheje sarvAtmanA caiva pradyumnajananI tthaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi bhAnuprabhRtibhizcainAnvizinaSTi ca kezavaH // 13 trayoviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 223 // | bhojanAcchAdane ceSAM nityaM me zvazuraH sthitH| -702 -
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 224. 14 ] AraNyakaparva [3. 225. 12 225 rAmaprabhRtayaH sarve bhajantyandhakavRSNayaH / athopaviSTaH pratisatkRtazca tulyo hi praNayasteSAM pradyumnasya ca bhAmini // 14 ___ vRddhena rAjJA kurusattamena / evamAdi priyaM prItyA hRdyamuktvA manonugam / pracoditaH sankathayAMbabhUva gamanAya manazcakre vAsudevarathaM prati // 15 dharmAnilendraprabhavAnyamau ca // 5 tAM kRSNAM kRSNamahiSI cakArAbhipradakSiNam / kRzAMzca vAtAtapakarzitAGgAAroha rathaM zaureH satyabhAmA ca bhaaminii||16 nduHkhasya cograsya mukhe prapannAn / smayitvA tu yaduzreSTho draupadI parisAntvya ca / tAM cApyanAthAmiva vIranAthAM upAvartya tataH zIghairhayaiH prAyAtparaMtapaH // 17 ___ kRSNAM pariklezaguNena yuktAm // 6 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tataH kathAM tasya nizamya rAjA caturviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 224 // ___ vaicitravIryaH kRpayAbhitaptaH / / samAptaM draupadIsatyabhAmAsaMvAdaparva // vane sthitAnpArthivaputrapautrA zrutvA tadA duHkhanadI prapannAn // 7 janamejaya uvAca / provAca dainyAbhihatAntarAtmA evaM vane vartamAnA narAgryAH niHzvAsabASpopahataH sa pArthAn / ___ shiitossnnvaataatpkrshitaanggaaH| vAcaM kathaMcitsthiratAmupetya sarastadAsAdya vanaM ca puNyaM - tatsarvamAtmaprabhavaM vicintya // 8 tataH paraM kimakurvanta paarthaaH||1 kathaM nu satyaH zucirAryavRtto vaizaMpAyana uvAca / jyeSThaH sutAnAM mama dharmarAjaH / sarastadAsAdya tu pANDuputrA ajAtazatruH pRthivItalasthaH ... janaM samutsRjya vidhAya caiSAm / zete purA rAGkavakUTazAyI // 9 vanAni ramyANyatha parvatAMzca prabodhyate mAgadhasUtapUgainadIpradezAMzca tadA viceruH // 2 nityaM stuvadbhiH svayamindrakalpaH / tathA vane tAnvasataH pravIrA patatrisaMdhaiH sa jaghanyarAtre svAdhyAyavantazca tpodhnaashc| prabodhyate nUnamiDAtalasthaH // 10 abhyAyayurvedavidaH purANA kathaM nu vAtAtapakarzitAGgo stAnpUjayAmAsuratho narAgryAH // 3 vRkodaraH koppriplutaanggH| tataH kadAcitkuzalaH kathAsu zete pRthivyAmatathocitAGgaH vipro'bhyagacchadbhuvi kauraveyAn / kRSNAsamakSaM vsudhaatlsthH|| 11 sa taiH sametyAtha yadRcchayaiva tathArjunaH sukumAro manasvI . vaicitravIryaM nRpamabhyagacchat / / 4 vaze sthito dharmasutasya raajnyH| -703 -
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 225. 12] mahAbhArate [ 3. 225. 27 vidUyamAnairiva sarvagAtrai gANDIvadhanvA ca vRkodarazca dhruvaM na zete vasatIramarSAt // 12 sNrmbhinnaavntkkaalklpau| yamau ca kRSNAM ca yudhiSThiraM ca na zeSayetAM yudhi zatrusenAM bhImaM ca dRSTvA sukhaviprayuktAn / . zarAnkirantAvazaniprakAzAn // 20 viniHzvasansarpa ivogratejA duryodhanaH zakuniH sUtaputro dhruvaM na zete vasatIramarSAt // 13 duHzAsanazcApi sumndcetaaH| tathA yamau cApyasukhau sukhAhau~ madhu prapazyanti na tu prapAtaM samRddharUpAvamarau divIva / vRkodaraM caiva dhanaMjayaM ca // 21 prajAgarasthau dhruvamaprazAntau zubhAzubhaM puruSaH karma kRtvA dharmeNa satyena ca vAryamANau // 14 pratIkSate tasya phalaM sma krtaa| samIraNenApi samo balena sa tena yujyatyavazaH phalena . samIraNasyaiva suto balIyAn / mokSaH kathaM syAtpuruSasya tasmAt // 22 sa dharmapAzena sitogratejA kSetre sukRSTa hyupite ca bIje dhruvaM viniHzvasya sahatyamarSam // 15 deve ca varSatyutukAlayuktam / sa cApi bhUmau parivartamAno na syAtphalaM tasya kutaH prasiddhi___ vadhaM sutAnAM mama kAmANaH / ranyatra daivAditi cintayAmi // 23 satyena dharmeNa ca vAryamANaH kRtaM matAkSeNa yathA na sAdhu kAlaM pratIkSatyadhiko raNe'nyaiH // 16 sAdhupravRttena ca pANDavena / ajAtazatrau tu jite nikRtyA mayA ca duSputravazAnugena duHzAsano yatparuSANyavocat / yathA kurUNAmayamantakAlaH // 24 tAni praviSTAni vRkodarAGgaM . bhuvaM pravAsyatyasamIrito'pi ___dahanti marmAgnirivendhanAni // 17 dhruvaM prajAsyatyuta garbhiNI yaa| na pApakaM dhyAsyati dharmaputro bhuvaM dinAdau rajanIpraNAzadhanaMjayazvApyanuvartate tm| / khayA dhapAdau ca dinapraNAzaH // 25 araNyavAsena vivardhate tu kriyeta kasmAnna pare ca kuryu___ bhImasya kopo'gnirivAnilena // 18 vittaM na dyaH puruSAH kathaMcit / sa tena kopena vidIryamANaH prApyArthakAlaM ca bhavedanarthaH karaM kareNAbhinipIjya viirH| kathaM nu tatsyAditi tatkutaH syAt // 2 // ciniHzvasatyuSNamatIva ghoraM kathaM na bhiyata na ca saveta dahannivemAnmama putrapautrAn // 19 na ca prasicyediti rakSitavyam / -704 -
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 225. 27 ] AraNyakaparva [3. 226. 19 arakSyamANaH zatadhA vizIryed indraprasthagate yAM tAM dIpyamAnAM yudhisstthire| . dhruvaM na nAzo'sti kRtasya loke // 27 apazyAma zriyaM rAjannaciraM shokkrshitaaH|| 5 gato hyaraNyAdapi zakralokaM sA tu buddhibaleneyaM rAjJastasmAdyudhiSThirAt / dhanaMjayaH pazyata vIryamasya / tvayAkSiptA mahAbAho dIpyamAneva dRzyate / / 6 astrANi divyAni caturvidhAni tathaiva tava rAjendra rAjAnaH paravIrahan / / jJAtvA punarlokamimaM prpnnH||28 zAsane'dhiSThitAH sarve kiM kurma iti vAdinaH // 7 // svarga hi gatvA sazarIra eva tavAdya pRthivI rAjannikhilA sAgarAmbarA / __ ko mAnuSaH punarAgantumicchet / saparvatavanA devI sgraamngraakraa| anyatra kAlopahatAnanekA nAnAvanoddezavatI pattanairupazobhitA // 8 nsamIkSamANastu kuruunmumuurssun|| 29 vandyamAno dvijai rAjanpUjyamAnazca rAjabhiH / dhanurmAhazcArjunaH savyasAcI pauruSAddivi deveSu bhrAjase razmivAniva // 9 dhanuzca tadgANDivaM lokasAram / .. rudrariva yamo rAjA marudbhiriva vAsavaH / astrANi divyAni ca vAni tasya kurubhistvaM vRto rAjanbhAsi nakSatrarADiva // 10. trayasya tejaH prasaheta ko nu // 30 ye sma te nAdriyante''jJAM nodvijante kadA ca na / nizamya tadvacanaM pArthivasya / pazyAmastAzriyA hInAnpANDavAnvanavAsinaH // 11 duryodhano rahite saublshc| zrUyante hi mahArAja saro dvaitavanaM prati / abodhayatkarNamupetya sarva vasantaH pANDavAH sArdhaM brAhmaNairvanavAsibhiH // 12 _sa cApyahRSTo'bhavadalpacetAH // 31 sa prayAhi mahArAja zriyA paramayA yutaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pratapanpANDuputrAMstvaM razmivAniva tejasA // 13 / paJcaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 225 // sthito rAjye cyutAnrAjyAcchriyA hInAzriyA vRtH| asamRddhAnsamRddhArthaH pazya pANDusutAnnRpa // 14 . vaizaMpAyana uvAca / mahAbhijanasaMpannaM bhadre mahati saMsthitam / dhRtarASTrasya tadvAkyaM nizamya sahasaubalaH / pANDavAstvAbhivIkSantAM yayAtimiva nAhuSam // 15 duryodhanamidaM kAle karNo vacanamabravIt // 1 yAM zriyaM suhRdazcaiva duhRdazca vizAM pate / pravrAjya pANDavAnvIrAnsvena vIryeNa bhArata / pazyanti puruSe dIptAM sA samarthA bhavatyuta // 16 bhukSvemAM pRthivImeko divaM zambarahA yathA // 2 samastho viSamasthAnhi duhRdo yo'bhiviiksste| prAcyAzca dAkSiNAtyAzca pratIcyodIcyavAsinaH / jagatIsthAnivAdristhaH kiM tataH paramaM sukham // 17 kRtAH karapradAH sarve rAjAnaste narAdhipa // 3 na putradhanalAbhena na rAjyenApi vindati / yA hi sA dIpyamAneva pANDavAnbhajate puraa| / prItiM nRpatizArdUla yAmamitrAghadarzanAt // 18 sAdya lakSmIstvayA rAjannavAptA bhrAtRbhiH saha // 4 / kiM nu tasya sukhaM na syAdAzrame yo dhanaMjayam / ma. bhA. 89 -705 - 226
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 226. 19] mahAbhArate [3. 227. 24 abhivIkSeta siddhArtho valkalAjinavAsasam // 19 kiM nu syAdadhikaM tasmAdyadahaM drupadAtmajAm / suvAsaso hi te bhAryA valkalAjinavAsasam / / draupadI karNa pazyeyaM kASAyavasanAM vane // 10. pazyantvasukhitAM kRSNAM sA caM nirvidyatAM punH| yadi mAM dharmarAjazva bhImasenazca pANDavaH / vinindatAM tathAtmAnaM jIvitaM ca dhanacyutA // 20 yuktaM paramayA lakSmyA pazyetAM jIvitaM bhavet // 11 na tathA hi sabhAmadhye tasyA bhavitumarhati / / upAyaM na tu pazyAmi yena gacchema tadvanam / vaimanasyaM yathA dRSTvA tava bhAryAH svalaMkRtAH // 21 yathA cAbhyanujAnIyAdgacchantaM mAM mahIpatiH // 12 evamuktvA tu rAjAnaM karNaH zakuninA saha / / sa saubalena sahitastathA duHzAsanena ca / tUSNIM babhUvaturubhau vAkyAnte janamejaya // 22 upAyaM pazya nipuNaM yena gacchema tadvanam // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ahamapyadya nizcitya gamanAyetarAya vA / SaDviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 226 // kAlyameva gamiSyAmi samIpaM pArthivasya ha // 14 rara7 mayi tatropaviSTe tu bhISme ca kurusattame / vaizaMpAyana uvaac| upAyo yo bhavedRSTastaM brUyAH sahasaubalaH // 15 karNasya vacanaM zrutvA rAjA duryodhanastadA / tano bhISmasya rAjJazca nizamya gamanaM prati / hRSTo bhUtvA punardIna idaM vacanamabravIt // 1 vyavasAyaM kariSye'hamanunIya pitAmaham // 16 bravISi yadidaM karNa sarvaM me manasi sthitam / tathetyuktvA tu te sarve janmurAvasathAnprati / : na tvabhyanujJAM lapsyAmi gamane yatra pANDavAH // 2 vyuSitAhAM rajanyAM tu karNo rAjAnamabhyayAt // 17 paridevati tAnvIrAndhRtarASTro mahIpatiH / tato duryodhanaM karNaH prahasannidamabravIna / manyate'bhyadhikAMzcApi tapoyogena pANDavAn // 3 upAyaH paridRSTo'yaM taM nibodha janezvara // 18 atha vApyanubudhyeta nRpo'smAkaM cikIrSitam / ghoSA dvaitavane sarve tvatpratIkSA narAdhipa / evamapyAyati rakSannAbhyanujJAtumarhati // 4 ghoSayAtrApadezena gamiSyAmo na saMzayaH // 19 na hi dvaitavane kiMcidvidyate'nyatprayojanam / ucitaM hi sadA gantuM ghoSayAtrAM vizAM pate / utsAdanamRte teSAM vanasthAnAM mama dviSAm // 5 jAnAsi hi yathA kSattA dyUtakAla upasthite / evaM ca tvAM pitA rAjansamanujJAtumarhati // 20 abravIdyacca mAM tvAM ca saubalaM ca vacastadA // 6 tathA kathayamAnau tau ghoSayAtrAvinizcayam / tAni pUrvANi vAkyAni yaccAnyatparidevitam / gAndhArarAjaH zakuniH pratyuvAca hasanniva // 21 vicintya nAdhigacchAmi gamanAyetarAya vaa|| 7 upAyo'yaM mayA dRSTo gamanAya nirAmayaH / mamApi hi mahAnharSo yadahaM bhImaphalgunau / | anujJAsyati no rAjA codayiSyati cApyuta // 22 kliSTAvaraNye pazyeyaM kRSNayA sahitAviti // 8 ghoSA dvaitavane sarve tvatpratIkSA narAdhipa / na tathA prApnuyAM prItimavApya vasudhAmapi / ghoSayAtrApadezena gamiSyAmo na saMzayaH // 23 dRSTvA yathA pANDusutAnvalkalAjinavAsasaH // 9 / tataH prahasitAH sarve te'nyonyasya talAndaduH / - 706 -
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 227. 24] AraNyakaparva [3. 228. 26 tadeva ca vinizcitya dadRzuH kurusattamam // 24 uSito hi mahAbAhurindraloke dhanaMjayaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi divyAnyastrANyavApyAtha tataH pratyAgato vanam // 13 saptaviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 227 // akRtAstreNa pRthivI jitA bIbhatsunA purA / 228 kiM punaH sa kRtAstro'dya na hanyAdvo mhaarthH||14 vaizaMpAyana uvaac| atha vA madvacaH zrutvA tatra yattA bhaviSyatha / dhRtarASTraM tataH sarve ddRshurjnmejy| udvignavAso vizrambhAdduHkhaM tatra bhaviSyati // 15 pRSTvA sukhamatho rAjJaH pRSTA rAjJA ca bhArata // 1 atha vA sainikAH kecidapakuryuyudhiSThire / tatastairvihitaH pUrvaM samaGgo nAma ballavaH / tabuddhikRtaM karma doSamutpAdayecca vaH // 16 samIpasthAstadA gAvo dhRtarASTra nyavedayat // 2 tasmAdgacchantu puruSAH smAraNAyAptakAriNaH / anantaraM ca rAdheyaH zakunizca vizAM pate / na svayaM tatra gamanaM rocaye tava bhArata // 17 AhatuH pArthivazreSThaM dhRtarASTraM janAdhipam // 3 zakuniruvAca / ramaNIyeSu dezeSu ghoSAH saMprati kaurava / dharmajJaH pANDavo jyeSThaH pratijJAtaM ca sNsdi| smAraNAsamayaH prApto vatsAnAmapi cAGkanam // 4 tena dvAdaza varSANi vastavyAnIti bhArata // 18 mRgayA cocitA rAjannasminkAle sutasya te / anuvRttAzca te sarve pANDavA dharmacAriNaH / duryodhanasya gamanaM tvamanujJAtumarhasi // 5 yudhiSThirazca kaunteyo na naH kopaM kariSyati // 19 dhRtarASTra uvAca / mRgayAM caiva no gantumicchA saMvardhate bhRzam / mRgayA zobhanA tAta gavAM ca samavekSaNam / smAraNaM ca cikIrSAmo na tu pANDavadarzanam // 20 vizrambhastu na gantavyo, ballavAnAmiti smare // 6 na cAnAryasamAcAraH kazcittatra bhaviSyati / te tu tatra naravyAghrAH samIpa iti naH zrutam / na ca tatra gamiSyAmo yatra teSAM pratizrayaH // 21 ato. nAbhyanujAnAmi gamanaM tatra vaH svayam // 7 vaizaMpAyana uvAca / chadmanA nirjitAste hi karzitAzca mahAvane / evamuktaH zakuninA dhRtarASTro janezvaraH / taponityAzca rAdheya samarthAzca mhaarthaaH|| 8 duryodhanaM sahAmAtyamanujajJe na kAmataH / / 22 dharmarAjo na saMkrudhyedbhImasenastvamarSaNaH / anujJAtastu gAndhAriH karNena sahitastadA / yajJasenasya duhitA teja eva tu kevalam // 9 niryayau bharatazreSTho balena mahatA vRtH|| 23 yUyaM cApyaparAdhyeyurdarpamohasamanvitAH / duHzAsanena ca tathA saubalena ca devinaa| . tato vinirdaheyuste tapasA hi samanvitAH / / 10 saMvRto bhrAtRbhizcAnyaiH strIbhizcApi sahasrazaH // 24 atha vA sAyudhA vIrA manyunAbhipariplutAH / taM niryAntaM mahAbAhuM draSTuM dvaitavanaM saraH / sahitA baddhanistriMzA daheyuH zastratejasA // 11 paurAzcAnuyayuH sarve sahadArA vanaM ca tat / / 25 atha yUyaM bahutvAttAnArabhadhvaM kathaMcana / aSTau rathasahasrANi trINi nAgAyutAni ca / / anAryaM paramaM tatsyAdazakyaM tacca me matam // 12 / pattayo bahusAhasrA hayAzca navatiH zatAH // 26 -707 -
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 228. 27] mahAbhArate [ 3. 229. 24 zakaTApaNavezyAzca vaNijo bndinstthaa| sa tAzarairvinirbhindanagajAnbadhnanmahAvane / narAzca mRgayAzIlAH zatazo'tha sahasrazaH // 27 ramaNIyeSu dezeSu grAhayAmAsa vai mRgAn // 11 tataH prayANe nRpateH sumahAnabhavatsvanaH / gorasAnupayuJjAna upabhogAMzca bhArata / prAvRSIva mahAvAyoruddhatasya vizAM pate // 28 pazyansuramaNIyAni puSpitAni vanAni ca // 12 gavyUtimAtre nyavasadrAjA duryodhnstdaa| mattabhramarajuSTAni barhiNAbhirutAni c| prayAto vAhanaiH sarvaistato dvaitavanaM saraH // 29 agacchadAnupUryeNa puNyaM dvaitavanaM srH| ... iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi RddhyA paramayA yukto mahendra iva vajrabhRt // 13 aSTAviMzatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 228 // yadRcchayA ca tadaho dharmaputro yudhiSThiraH / 229 Ije rAjarSiyajJena sadyaskena vizAM pte| vaizaMpAyana uvAca / divyena vidhinA rAjA vanyena kurusattamaH // 14 atha duryodhano rAjA tatra tatra vane vasan / kRtvA nivezamabhitaH sarasastasya kauravaH / jagAma ghoSAnabhitastatra cakre nivezanam // 1 draupadyA sahito dhImAndharmapalyA narAdhipaH // 15 ramaNIye samAjJAte sodake samahIrahe / tato duryodhanaH preSyAnAdideza sahAnujaH / deze sarvaguNopete cakrurAvasathaM narAH // 2 AkrIDAvasathAH kSipraM kriyantAmiti bhArata // 16 tathaiva tatsamIpasthAnpRthagAvasathAnbahUn / te tathetyeva kauravyamuktvA vacanakAriNaH / karNasya zakunezcaiva bhrAtRRNAM caiva sarvazaH // 3 / cikIrSantastadAkrIDAJjagmudvaitavanaM srH|| 17 / dadarza sa tadA gAvaH zatazo'tha sahasrazaH / senAgraM dhArtarASTrasya prAptaM dvaitavanaM srH| abailabaizca tAH sarvA lakSayAmAsa paarthivH|| 4 pravizantaM vanadvAri gandharvAH samavArayan // 18 aGkayAmAsa vatsAMzca jajJe copasRtAstvapi / tatra gandharvarAjo vai pUrvameva vizAM pate / bAlavatsAzca yA gAvaH kAlayAmAsa tA api // 5 kuberabhavanAdrAjannAjagAma gnnaavRtH|| 19 .. atha sa smAraNaM kRtvA lakSayitvA trihAyanAn / gaNairapsarasAM caiva tridazAnAM tathAtmajaiH / vRto gopAlakaiH prIto vyaharatkurunandanaH // 6 / vihArazIlaH krIDArthaM tena tatsaMvRtaM saraH // 20 sa ca paurajanaH sarvaH sainikAzca sahasrazaH / tena tatsaMvRtaM dRSTvA te raajpricaarkaaH| yathopajoSaM cikrIDurvane tasminyathAmarAH // 7 pratijagmustato rAjanyatra duryodhano nRpaH // 21 : tato gopAH pragAtAraH kuzalA nRttvaadite| sa tu teSAM vacaH zrutvA sainikAnyuddhadurmadAn / dhArtarASTramupAtiSThankanyAzcaiva svalaMkRtAH / / 8 preSayAmAsa kauravya utsArayata tAniti // 22 . sa strIgaNavRto rAjA prahRSTaH pradadau vsu| tasya tadvacanaM zrutvA rAjJaH senAgrayAyinaH / tebhyo yathArhamannAni pAnAni vividhAni ca // 9 / saro dvaitavanaM gatvA gandharvAnidamabruvan // 23 tataste sahitAH sarve tarakSanmahiSAnmRgAn / rAjA duryodhano nAma dhRtarASTrasuto blii| gavayarphavarAhAMzca samantAtparyakAlayan // 10 vijihIrSurihAyAti tadarthamapasarpata // 24 -708 -
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 229. 25 ] AraNyakaparva [3. 230. 22 evamuktAstu gandharvAH prahasanto vizAM pate / anAryAzAsatetyevaM citraseno'tyamarSaNaH // 8 . pratyabruvaMstAnpuruSAnidaM suparuSaM vacaH / / 25 anujJAtAstu gandharvAzcitrasenena bhArata / na cetayati vo rAjA mandabuddhiH suyodhanaH / pragRhItAyudhAH sarve dhArtarASTrAnabhidravan // 9 . yo'smAnAjJApayatyevaM vazyAniva divauksH||26 tAndRSTvA patataH zIghrAngandharvAnudyatAyudhAn / yUyaM mumUrSavazvApi mandaprajJA na saMzayaH / / sarve te prAdravansaMkhye dhArtarASTrasya pazyataH // 10: ye tasya vacanAdevamasmAnta vicetasaH // 27 tAndRSTvA dravataH sarvAndhArtarASTrAnparAGmukhAn / gacchata tvaritAH sarve yatra rAjA sa kauravaH / vaikartanastadA vIro nAsIttatra parAGmukhaH // 11 - dveSyaM mAdyaiva gacchadhvaM dharmarAjanivezanam / / 28 ApatantIM tu saMprekSya gandharvANAM mhaacmuum| evamuktAstu gandharvai rAjJaH senaagryaayinH|| mahatA zaravarSeNa rAdheyaH pratyavArayat / / 12 / saMprAdravanyato rAjA dhRtarASTrasuto'bhavat / / 29 kSuraprairvizikhaibhallairvatsadantaistathAyasaiH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi gandharvAJzatazo'bhyanalaghutvAtsUtanandanaH // 13. ekonatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 229 // pAtayannuttamAGgAni gandharvANAM mhaarthH| .. 230 kSaNena vyadhamatsarvAM citrasenasya vAhinIm // 14 vaizaMpAyana uvAca / te vadhyamAnA gandharvAH sUtaputreNa dhiimtaa| tataste sahitAH sarve duryodhanamupAgaman / bhUya evAbhyavartanta zatazo'tha sahasrazaH // 15 .. abruvaMzca mahArAja yadUcuH kauravaM prati // 1 gandharvabhUtA pRthivI kSaNena smpdyt| gandharvairvArite sainye dhArtarASTraH pratApavAn / ApatadbhirmahAvegaizcitrasenasya sainikaiH / / 16 / amarSapUrNaH sainyAni pratyabhASata bhArata // 2 atha duryodhano rAjA zakunizcApi saubalaH / / zAsatainAnadharmajJAnmama vipriyakAriNaH / duHzAsano vikarNazca ye cAnye dhRtraassttrjaaH|| yadi. prakrIDito devaiH sarvaiH saha zatakratuH // 3 nyahanaMstattadA sainyaM rathairgaruDanisvanaiH // 17 / duryodhanavacaH zrutvA dhArtarASTrA mahAbalAH / bhUyazca yodhayAmAsuH kRtvA krnnmthaagrtH| sarva evAbhisaMnaddhA yodhAzcApi shsrshH|| 4 . mahatA rathaghoSeNa hayacAreNa cApyuta / tataH pramathya gandharvAMstadvanaM vivizurbalAt / vaikartanaM parIpsanto gandharvAnsamavArayan // 18 siMhanAdena mahatA pUrayanto dizo daza // 5 tataH saMnyapatansarve gandharvAH kauravaiH saha / / tato'parairavAryanta gandharvaiH kurusainikaaH|| tadA sutumulaM yuddhamabhavallomaharSaNam / / 19 te vAryamANA gandharvaiH sAmnaiva vsudhaadhip| tataste mRdavo'bhUvangandharvAH zarapIDitAH / tAnanAdRtya gandharvAMstadvanaM vivizurmahat / 6 uccukruzuzca kauravyA gandharvAnprekSya piidditaan||20 yadA vAcA na tiSThanti dhArtarASTrAH sarAjakAH / gandhavAMstrAsitAndRSTvA citraseno'tyamarSaNaH / tataste khecarAH sarve citrasene nyavedayan // 7 utpapAtAsanAkruddho vadhe teSAM samAhitaH / / 21 . gandharvarAjastAnsarvAnabravItkauravAnprati / tato mAyAstramAsthAya yuyudhe citramArgavit / - 709
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 230. 22 ] mahAbhArate [ 3. 231. 18 tayAmuhyanta kauravyAzcitrasenasya mAyayA // 22 duryodhanaM jighAMsantaH samantAtparyavArayan // 4 ekaiko hi tadA yodho dhArtarASTrasya bhArata / yugamISAM varUthaM ca tathaiva dhvajasArathI / paryavartata gandharvairdazabhirdazabhiH saha // 23 azvAMtriveNuM talpaM ca tilazo'bhyahananratham // 5 tataH saMpIDyamAnAste balena mahatA tadA / duryodhanaM citraseno virathaM patitaM bhuvi / prAdravanta raNe bhItA yatra rAjA yudhiSThiraH // 24 abhidrutya mahAbAhurjIvagrAhamathAgrahIt // 6 . bhajyamAneSvanIkeSu dhArtarASTreSu sarvazaH / tasmingRhIte rAjendra sthitaM duHzAsanaM rthe| .. karNo vaikartano rAjastasthau giririvAcalaH // 25 paryagRhNanta gandharvAH parivArya samantataH // 7 duryodhanazca karNazca zakunizcApi saubalaH / viviMzatiM citrasenamAdAyAnye pradudruvuH / gandharvAnyodhayAMcakruH samare bhRzavikSatAH // 26 vindAnuvindAvapare rAjadArAMzca sarvazaH // 8 sarva eva tu gandharvAH zatazo'tha sahasrazaH / sainyAstu dhArtarASTrasya gandharvaiH samabhidrutAH / jighAMsamAnAH sahitAH karNamabhyadravaraNe // 27 pUrvaM prabhagnaiH sahitAH pANDavAnabhyayustadA // 9 asibhiH paTTizaiH zUlairgadAbhizca mahAbalAH / zakaTApaNavezyAzca yAnayugyaM ca srvshH| sUtaputraM jighAMsantaH samantAtparyavArayan // 28 zaraNaM pANDavAJjagmuDhiyamANe mahIpatau // 10 anye'sya yugamacchindandhvajamanye nyapAtayan / priyadarzano mahAbAhurdhArtarASTro mahAbalaH / ISAmanye hayAnanye sUtamanye nyapAtayan / / 29 gandharvaiDhiyate rAjA pArthAstamanudhAvata // 11 anye chatraM varUthaM ca vandhuraM ca tthaapre| duHzAsano durviSaho durmukho durjayastathA / gandharvo bahusAhasrAH khaNDazo'bhyahananratham // 30 baddhA hriyante gandharvai rAz2adArAzca sarvazaH // 12 tato rathAdavaplutya sUtaputro'sicarmabhRt / iti duryodhanAmAtyAH krozanto rAjagRddhinaH / vikarNarathamAsthAya mokSAyAzvAnacodayat // 31 ArtA dInasvarAH sarve yudhiSThiramupAgaman // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tAMstathA vyathitAndInAnbhikSamANAnyudhiSThiram / triNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 230 // vRddhAnduryodhanAmAtyAnbhImaseno'bhyabhASata // 14 231 anyathA vartamAnAnAmartho jaato'ymnythaa| vaizaMpAyana uvAca / asmAbhiryadanuSTheyaM gandharvaistadanuSThitam / / 15 gandharvaistu mahArAja bhagne karNe mahArathe / durmatritamidaM tAta rAjJo dutadevinaH / saMprAdravaJcamUH sarvA dhArtarASTrasya pshytH|| 1 dveSTAramanye klIbasya pAtayantIti naH zrutam // 16 tAndRSTvA dravataH sarvAndhArtarASTrAnparAGmukhAn / tadidaM kRtaM naH pratyakSaM gandharvairatimAnuSam / duryodhano mahArAja nAsIttatra parAGmukhaH // 2 diSTayA loke pumAnasti kazcidasmatpriye sthitaH / tAmApatantI saMprekSya gandharvANAM mahAcamUm / yenAsmAkaM hRto bhAra AsInAnAM sukhaavhH||17 mahatA zaravarSeNa so'bhyavarSadariMdamaH / / 3 zItavAtAtapasahAMstapasA caiva karzitAn / acintya zaravarSaM tu gandharvAstasya taM ratham / / samastho viSamasthAnhi draSTumicchati durmtiH||18 -710
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 231. 19 ] AraNyakaparva [3. 233. 1 adharmacAriNastasya kauravyasya durAtmanaH / ka ihAnyo bhavetrANamabhidhAveti coditaH / ye zIlamanuvartante te pazyanti parAbhavam // 19 prAJjaliM zaraNApannaM dRSTvA zatrumapi dhruvam // 11 adharmo hi kRtastena yenaitadupazikSitam / varapradAnaM rAjyaM ca putrajanma ca pANDava / anRzaMsAstu kaunteyAstasyAdhyakSAnbravImi vaH // 20 zatrozca mokSaNaM klezAtrINi caikaM ca ttsmm||12 evaM bruvANaM kaunteyaM bhImasenamamarSaNam / kiM hyabhyadhikametasmAdyadApannaH suyodhanaH / na kAlaH paruSasyAyamiti rAjAbhyabhASataH // 21 tvabAhubalamAzritya jIvitaM parimArgati // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi svayameva pradhAveyaM yadi na syAdvRkodara / ekatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 231 // vitato'yaM RturvIra na hi me'tra vicAraNA // 14 232 sAmnaiva tu yathA bhIma mokSayethAH suyodhanam / yudhiSThira uvaac| tathA sarvairupAyaistvaM yatethAH kurunandana // 15 asmAnabhigatAMstAta bhyaartaashrnnaissinnH|| na sAmnA pratipadyeta yadi gndhrvraaddsau| kauravAnviSamaprAptAnkathaM brUyAstvamIdRzam // 1 parAkrameNa mRdunA mokSayethAH suyodhanam // 16 bhavanti bhedA jJAtInAM kalahAzca vRkodr|| athAsau mRduyuddhena na muJcejhIma kauravAn / prasaktAni ca vairANi jJAtidharmo na nazyati // 2 sarvopAyairvimocyAste nigRhya paripanthinaH // 17 yadA tu kazcijjJAtInAM bAhyaH prArthayate kulam / etAvaddhi mayA zakyaM saMdeSTuM vai vRkodara / na marSayanti tatsanto bAhyenAbhipramarSaNam // 3 vaitAne karmaNi tate vartamAne ca bhArata // 18 jAnAti hyeSa durbuddhirasmAniha ciroSitAn / - vaizaMpAyana uvAca / sa eSa paribhUyAsmAnakArSI didamapriyam // 4 ajAtazatrorvacanaM tacchrutvA tu dhanaMjayaH / duryodhanasya grahaNAdgandharveNa balAdraNe / pratijajJe gurorvAkyaM kauravANAM vimokSaNam // 19 strINAM bAhyAbhimarzAcca hataM bhavati naH kulam // 5 arjuna uvAca / zaraNaM ca prapannAnAM trANArthaM ca kulasya nH| yadi sAnnA na mokSyanti gandharvA dhRtarASTrajAn / uttiSThadhvaM naravyAghrAH sajjIbhavata mAciram / / 6 adya gandharvarAjasya bhUmiH pAsyati zoNitam / / 20 arjunazca yamau caiva tvaM ca bhImAparAjitaH / vaizaMpAyana uvAca / mokSayadhvaM dhArtarASTra hriyamANaM suyodhanam / / 7 arjunasya tu tAM zrutvA pratijJAM satyavAdinaH / ete rathA naravyAghrAH srvshstrsmnvitaaH| kauravANAM tadA rAjanpunaH pratyAgataM manaH / / 21 indrasenAdibhiH sUtaiH saMyatAH kanakadhvajAH // 8 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi etAnAsthAya vai tAta gandharvAnyo mAhave / dvAtriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 232 // suyodhanasya mokSAya prayatadhvamatandritAH // 9 233 ya eva kazcidrAjanyaH zaraNArthamihAgatam / vaizaMpAyana uvaac| paraM zaktyAbhirakSeta kiM punastvaM vRkodara / / 10 / yudhiSThiravacaH zrutvA bhImasenapurogamAH / -711 -
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 233. 1] mahAbhArate [ 3. 234.8 prahRSTavadanAH sarve samuttasthunararSabhAH // 1 na zAstA vidyte'smaakmnystsmaatsureshvraat||16 abhedyAni tataH sarve samanahyanta bhArata / evamuktastu gandharvaiH kuntIputro dhanaMjayaH / jAmbUnadavicitrANi kavacAni mahArathAH // 2 gandharvAnpunarevedaM vacanaM pratyabhASata / / 17 te daMzitA rathaiH sarve dhvajinaH sazarAsanAH / yadi sAmnA na mokSadhvaM gandharvA dhRtarASTrajam / . pANDavAH pratyadRzyanta jvalitA iva pAvakAH // 3 mokSayiSyAmi vikramya svayameva suyodhanam // 18 tArathAnsAdhu saMpannAnsaMyuktAJjavanairhayaiH / evamuktvA tataH pArthaH savyasAcI dhnNjyH|| AsthAya rathazArdUlAH zIghrameva yayustataH / / 4 sasarja nizitAnbANAnkhacarAnkhacarAnprati // 19 tataH kauravasainyAnAM prAdurAsInmahAsvanaH / tathaiva zaravarSeNa gandharvAste balotkaTAH / prayAtAnsahitAndRSTvA pANDuputrAnmahArathAn // 5 pANDavAnabhyavartanta pANDavAzca divaukasaH // 20 jitakAzinazca khacarAstvaritAzca mahArathAH / tataH sutumulaM yuddhaM gandharvANAM tarasvinAm / kSaNenaiva vane tasminsamAjagmurabhItavat // 6 | babhUva bhImavegAnAM pANDavAnAM ca bhArata // 21 nyavartanta tataH sarve gandharvA jitakAzinaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi dRSTvA rathagatAnvIrAnpAMNDavAMzcaturo raNe // 7 trayastriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 233 // tAMstu vibhrAjato dRSTvA lokapAlAnivodyatAn / 234 vyUDhAnIkA vyatiSThanta gandhamAdanavAsinaH // 8 vaizaMpAyana uvAca / rAjJastu vacanaM zrutvA dharmarAjasya dhImataH / tato divyAstrasaMpannA gandharvA hemamAlinaH / krameNa mRdunA yuddhamupakrAmanta bhArata // 9 visRjantaH zarAndIptAsamantAtparyavArayan // 1 na tu gandharvarAjasya sainikA mandacetasaH / catvAraH pANDavA vIrA gandharvAzca sahasrazaH / zakyante mRdunA zreyaH pratipAdayituM tadA // 10 raNe saMnyapatanarAjaMstadadbhutamivAbhavat / / 2 / / tatastAnyudhi durdharSaH savyasAcI paraMtapaH / yathA karNasya ca ratho dhArtarASTrasya cobhayoH / sAntvapUrvamidaM vAkyamuvAca khacarAnraNe / / 11 gandharvaiH zatazazchinnau tathA teSAM pracakrire // 3 naitadgandharvarAjasya yuktaM karma jugupsitam / tAnsamApatato rAjangandharvAJzatazo raNe / paradArAbhimarzazca mAnuSaizca samAgamaH // 12 pratyagRhannaravyAghrAH zaravarSairanekazaH / / 4 utsRjadhvaM mahAvIryAndhRtarASTrasutAnimAna / avakIryamANAH khagamAH zaravarSaiH samantataH / dArAMzcaiSAM vimuJcadhvaM dharmarAjasya zAsanAt // 13 na zekuH pANDuputrANAM samIpe parivartitum // 5 evamuktAstu gandharvAH pANDavena yshsvinaa| abhikruddhAnabhiprekSya gndhrvaanrjunstdaa| utsmayantastadA pArthamidaM vacanamabruvan // 14 lakSayitvAtha divyAni mahAsnANyupacakrame // 6 ekasyaiva vayaM tAta kuryAma vacanaM bhuvi / sahasrANAM sahasraM sa prAhiNodyamasAdanam / yasya zAsanamAjJAya carAma vigatajvarAH // 15 AgneyenArjunaH saMkhye gandharvANAM blotkttH||" tenaikena yathAdiSTaM tathA vartAma bhArata / tathA bhImo maheSvAsaH saMyuge balinAM vrH| . - 712 - .
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 234. 8] AraNyakaparva - [3. 235.6 gandharvAJzatazo rAjaJjaghAna nizitaiH shraiH|| 8 / gandharvarAjo blvaanmaayyaantrhitstdaa| mAdrIputrAvapi tathA yudhyamAnau balotkaTau / antarhitaM samAlakSya praharantamathArjunaH / parigRhyAgrato rAjaJjaghnataH zatazaH parAn // 9 tADayAmAsa khacarairdivyAstrapratimatritaiH // 23 te vadhyamAnA gandharvA divyairasvairmahAtmabhiH / antardhAnavadhaM cAsya cakre kruddho'rjunastadA / utpetuH khamupAdAya dhRtarASTrasutAMstataH // 10 zabdavedhyamupAzritya bahurUpo dhanaMjayaH // 24 tAnutpatiSNanbuddhA tu kuntIputro dhanaMjayaH / sa vadhyamAnastairatrairarjunena mahAtmanA / - mahatA zarajAlena samantAtparyavArayat / / 11 athAsya darzayAmAsa tadAtmAnaM priyaH sakhA // 25 te baddhAH zarajAlena zakuntA iva paJjare / citrasenamathAlakSya sakhAyaM yudhi durbalam / vavarSararjunaM krodhAddAzaktyRSTivRSTibhiH // 12 saMjahArAstramatha tatprasRSTaM pANDavarSabhaH // 26 gadAzaktyasivRSTIstA nihatya sa mahAsvavit / dRSTvA tu pANDavAH sarve saMhRtAstraM dhanaMjayam / gAtrANi cAhanadbhallairgandharvANAM dhanaMjayaH // 13 saMjahvaH pradrutAnazvAzaravegAndhanUMSi ca // 27 zirobhiH prapatadbhizca crnnairbaahubhistthaa| citrasenazca bhImazca savyasAcI yamAvapi / azmavRSTirivAbhAti pareSAmabhavadbhayam // 14 pRSTvA kauzalamanyonyaM ratheSvevAvatasthire // 28 te vadhyamAnA gandharvAH pANDavena mhaatmnaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi bhUmiSThamantarikSasthAH zaravarSairavAkirana // 15 catustriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 234 // teSAM tu zaravarSANi savyasAcI paraMtapaH / 235 astraiH saMvArya tejasvI gandharvAnpratyavidhyata // 16 vaizaMpAyana uvAca / sthUNAkarNendrajAlaM ca sauraM cApi tthaarjunH| tato'rjunazcitrasenaM prahasannidamabravIt / AgneyaM cApi saumyaM ca sasarja kurunandanaH // 17 madhye gandharvasainyAnAM maheSvAso mahAdyutiH // 1 te dahyamAnA gandharvAH kuntIputrasya sAyakaiH / kiM te vyavasitaM vIra kauravANAM vinigrhe| daiteyA iva zakreNa viSAdamagamanparam // 18 kimarthaM ca sadAro'yaM nigRhItaH suyodhanaH // 2 UrdhvamAkramamANAzca zarajAlena vAritAH / citrasena uvAca / visarpamANA bhallaizca vAryante savyasAcinA // 19 / vidito'yamabhiprAyastatrasthena mahAtmanA / gandharvAMstrAsitAndRSTvA kuntIputreNa dhiimtaa| duryodhanasya pApasya karNasya ca dhanaMjaya // 3 citraseno gadAM gRhya savyasAcinamAdravat / / 20 vanasthAnbhavato jJAtvA klizyamAnAnanarhavat / tasyAbhipatatastUrNaM gadAhastasya sNyuge| ime'vahasituM prAptA draupadI ca yazasvinIm // 4 gadAM sarvAyasI pArthaH zaraizciccheda saptadhA // 21 jJAtvA cikIrSitaM caiSAM mAmuvAca surezvaraH / sa gadAM bahudhA dRSTvA kRttAM bANaistarasvinA / gaccha duryodhanaM baddhA sAmAtyaM tvamihAnaya / / 5 saMvRtya vidyayAtmAnaM yodhayAmAsa pANDavam / dhanaMjayazca te rakSyaH saha bhrAtRbhirAhave / asmANi tasya divyAni yodhayAmAsa khe sthitaH // 22 sa hi priyaH sakhA tubhyaM ziSyazca tava pANDavaH // 6 ma, bhA. 90 . -713 -
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 235.7] mahAbhArate [ 3. 236.7 vacanAddevarAjasya tato'smIhAgato drutam / yudhiSThiraH sapraNayamidaM vacanamabravIt // 20 / ayaM durAtmA baddhazca gamiSyAmi surAlayam // 7 mA sma tAta punaH kArSIrIdRzaM sAhasaM kvacit / arjuna uvaac|| na hi sAhasakartAraH sukhamedhanti bhArata // 21 utsRjyatAM citrasena bhrAtAsmAkaM suyodhanaH / svastimAnsahitaH sarvairdhAtRbhiH kurunandana / dharmarAjasya saMdezAnmama cedicchasi priyam // 8 gRhAnvraja yathAkAmaM vaimanasyaM ca mA kRthAH // 22 citrasena uvaac|| pANDavenAbhyanujJAto rAjA duryodhnstdaa| . pApo'yaM nityasaMduSTo na vimokSaNamarhati / vidIryamANo vrIDena jagAma nagaraM prati // 23 : pralabdhA dharmarAjasya kRSNAyAzca dhanaMjaya // 9 tasmingate kauraveye kuntIputro yudhiSThiraH / nedaM cikIrSitaM tasya kuntIputro mhaavrtH| / bhrAtRbhiH sahito vIraH pUjyamAno dvijaatibhiH||21 jAnAti dharmarAjo hi zrutvA kuru yathecchasi // 10 tapodhanaizca taiH sarvairvRtaH zakra ivaamraiH| . vaizaMpAyana uvAca / vane dvaitavane tasminvijahAra mudA yutaH // 25 te sarva eva rAjAnamabhijagmuryudhiSThiram / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi abhigamya ca tatsarvaM zazaMsustasya duSkRtam // 11 / paJcatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 235 // ajAtazatrustacchrutvA gandharvasya vacastadA / ____236 mokSayAmAsa tAnsarvAngandharvAnprazazaMsa ca // 12 janamejaya uvAca / diSTayA bhavadbhirbalibhiH zaktaiH sarvairna hiNsitH| zatrubhirjitabaddhasya pANDavaizca mahAtmabhiH / durvRtto dhArtarASTro'yaM sAmAnyajJAtibAndhavaH // 13 mokSitasya yudhA pazcAnmAnasthasya durAtmanaH // 1 upakAro mahAMstAta kRto'yaM mama khecraaH|| katthanasyAvaliptasya garvitasya ca nityazaH / kulaM na paribhUtaM me mokSeNAsya durAtmanaH // 14 sadA ca pauruSaudAryaiH pANDavAnavamanyataH // 2 AjJApayadhvamiSTAni prIyAmo darzanena vH| duryodhanasya pApasya nityaahNkaarvaadinH| prApya sarvAnabhiprAyAMstato vrajata mAciram // 15 pravezo hAstinapure duSkaraH pratibhAti me // 3 anujJAtAstu gandharvAH pANDuputreNa dhiimtaa| tasya lajjAnvitasyaiva zokavyAkulacetasaH / sahApsarobhiH saMhRSTAzcitrasenamukhA yyuH||16 pravezaM vistareNa tvaM vaizaMpAyana kiirty||4 devarADapi gandharvAnmRtAMstAnsamajIvayat / vaizaMpAyana uvAca / divyenAmRtavarSeNa ye hatAH kauravaiyudhi // 17. dharmarAjanisRSTastu dhArtarASTraH suyodhanaH / jhAnIstAnavamucyAtha rAjadArAMzca sarvazaH / lajjayAdhomukhaH siidnnupaasrptsuduHkhitH|| 5 kRtvA ca duSkaraM karma prItiyuktAzca paannddvaaH||18 svapuraM prayayau rAjA caturaGgabalAnugaH / sastrIkumAraiH kurubhiH pUjyamAnA mhaarthaaH| zokopahatayA buddhyA cintayAnaH parAbhavam // 6 vabhrAjire mahAtmAnaH kurumadhye yathAgnayaH // 19 / vimucya pathi yAnAni deze suyvsodke| tato duryodhanaM mucya bhrAtRbhiH sahitaM tdaa| / saMniviSTaH zubhe ramye bhUmibhAge. yathepsitam / -714.
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 236. 7] AraNyakaparva [3. 238.. hastyazvarathapAdAtaM yathAsthAnaM nyavezayat // . uccairAkAzamArgeNa hriyAmastaiH suduHkhitAH // 4 : athopaviSTaM rAjAnaM paryake jvlnprbhe| atha naH sainikAH kecidamAtyAzca mahArathAn / upapputaM yathA somaM rAhuNA raatrisNkssye| upagamyAbruvandInAH pANDavAzaraNapradAn // 5 : upagamyAbravItkarNo duryodhanamidaM tadA // 8 eSa duryodhano rAjA dhArtarASTraH shaanujH| diSTayA jIvasi gAndhAre diSTayA naH saMgamaH punH| sAmAtyadAro dviyate gandharvairdivamAsthitaiH // 6 // diSTayA tvayA jitAzcaiva gandharvAH kAmarUpiNaH / / 9 taM mokSayata bhadraM vaH sahadAraM narAdhipam / / diSTayA samagrAnpazyAmi bhrAtR'ste kurunandana / / parAmarzo mA bhaviSyatkurudAreSu sarvazaH // 7 / vijigISUnaraNAnmuktAnirjitArInmahArathAn // 10 evamukte tu dharmAtmA jyeSThaH paannddusutstdaa|| ahaM tvabhidrutaH sarvairgandharvaiH pazyatastava / prasAdya sodarAnsarvAnAjJApayata mokSaNe // 8 nAzaknuvaM sthApayituM dIryamANAM svavAhinIm // 11 athAgamya tamuddezaM pANDavAH purussrssbhaaH| zarakSatAGgazca bhRzaM vyapayAto'bhipIDitaH / sAntvapUrvamayAcanta zaktAH santo mhaarthaaH|| 9 idaM tvatyadbhutaM manye yadyuSmAniha bhArata // 12 yadA cAsmAnna mumucurgandharvAH sAntvitA api / / ariSTAnakSatAMzcApi sadAradhanavAhanAn / tato'rjunazca bhImazca yamajau ca blotkttau| vimuktAnsaMprapazyAmi tasmAdyuddhAdamAnuSAt // 13 mumucuH zaravarSANi gandharvAnpratyanekazaH // 10.. naitasya kartA loke'sminpumAnvidyeta bhaart| atha sarve raNaM muktvA prayAtAH khacarA divam / / yatkRtaM te mahArAja saha bhrAtRbhirAhave // 14 asmAnevAbhikarSanto dInAnmuditamAnasAH // 11: evamuktastu karNena rAjA duryodhanastadA / tataH samantAtpazyAmi zarajAlena veSTitam / uvAcAvAkzirA rAjanbASpagadgadayA girA // 15 amAnuSANi cAstrANi prayuJjAnaM dhanaMjayam // 12H iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi samAvRtA dizo dRSTvA pANDavena zitaiH shraiH| . sstriNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 236 // dhanaMjayasakhAtmAnaM darzayAmAsa vai tadA // 13 - 237 citrasenaH pANDavena samAzliSya paraMtapaH / / duryodhana uvAca / kuzalaM paripapraccha taiH pRSTazcApyanAmayam // 14 : ajAnataste rAdheya nAbhyasUyAmyahaM vacaH / te sametya tathAnyonyaM saMnAhAnvipramucya c| . jAnAsi tvaM jitAJzatrUngandharvAMstejasA mayA // 1 ekIbhUtAstato vIrA gandharvAH saha paannddvaiH| AyodhitAstu gandharvAH suciraM sodarairmama / / apUjayetAmanyonyaM citrasenadhanaMjayau // 15 mayA saha mahAbAho kRtazcobhayataH kssyH|| 2 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mAyAdhikAstvayudhyanta yadA zUrA viyadgatAH / saptatriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 237 // : tadA no nasamaM yuddhamabhavatsaha khecaraiH // 3 238 parAjayaM ca prAptAH sma raNe bandhanameva ca / duryodhana uvAca / sabhRtyAmAtyaputrAzca sadAradhanavAhanAH / | citrasenaM samAgamya prahasannarjunastadA / - 715 -
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 238. 1] mahAbhArate [3. 238. 29 idaM vacanamaklIbamabravItparavIrahA // 1 kiM mAM vakSyanti kiM cApi prativakSyAmi tAnaham 15 bhrAtRnarhasi no vIra moktuM gndhrvsttm| ripUNAM zirasi sthitvA tathA vikramya corasi / anarhA dharSaNaM hIme jIvamAneSu pANDuSu // 2 . AtmadoSAtparibhraSTaH kathaM vakSyAmi tAnaham // 16 evamuktastu gandharvaH pANDavena mahAtmanA / durvinItAH zriyaM prApya vidyAmaizvaryameva ca / uvAca yatkarNa vayaM mantrayanto vinirgtaaH| tiSThanti na ciraM bhadre yathAhaM madagarvitaH // 17 draSTAraH sma sukhAddhInAnsadArAnpANDavAniti // 3 aho bata yathedaM me kaSTaM duzcaritaM kRtm| . tasminnuccAryamANe tu gandharveNa vacasyatha / svayaM durbuddhinA mohAdyena prApto'smi sNshym||18 bhUmervivaramanvaicchaM praveSTuM vrIDayAnvitaH // 4 tasmAtprAyamupAsiSye na hi zakSyAmi jIvitum / yudhiSThiramathAgamya gandharvAH saha pANDavaiH / cetayAno hi ko jiivetkRcchraacchtrubhiruddhRtH||19 asmadurmatritaM tasmai baddhAMzcAsmAnnyavedayan // 5 zatrubhizcAvahasito mAnI paurupavarjitaH / strIsamakSamahaM dIno baddhaH zatruvazaM gataH / pANDavairvikramADhayaizca sAvamAnamavekSitaH // 20 yudhiSThirasyopahRtaH kiM nu duHkhamataH param // 6 vaizaMpAyana uvAca / ye me nirAkRtA nityaM ripuryeSAmahaM sadA / evaM cintAparigato duHzAsanamathAbravIt / tairmokSito'haM durbuddhirdattaM tairjIvitaM ca me // 7 duHzAsana nibodhedaM vacanaM mama bhArata / / 21 prAptaH syAM yadyahaM vIra vadhaM tasminmahAraNe / pratIccha tvaM mayA dattamabhiSekaM nRpo bhava / zreyastadbhavitA mahyamevaMbhUtaM na jIvitam // 8 prazAdhi pRthivIM sphItAM karNasaubalapAlitAm // 22 bhavedyazaH pRthivyAM me khyAtaM gandharvato vadhAt / bhrAtRnpAlaya visrabdhaM maruto vRtrahA yathA / prAptAzca lokAH puNyAH syurmhendrsdne'kssyaaH||9 bAndhavAstvopajIvantu devA iva zatakratum / / 23 yattvadya me vyavasitaM tacchRNudhvaM nrrssbhaaH|| brAhmaNeSu sadA vRttiM kurvIthAzcApramAdataH / iha prAyamupAsiSye yUyaM vrajata vai gRhAn / bandhUnAM suhRdAM caiva bhavethAstvaM gatiH sadA // 24 bhrAtarazcaiva me sarve prayAntvadya puraM prati // 10 jJAtIMzcApyanupazyethA viSNurdevagaNAniva / karNaprabhRtayazcaiva suhRdo bAndhavAzca ye / guravaH pAlanIyAste gaccha pAlaya medinIm / / 25 duHzAsanaM puraskRtya prayAntvadya puraM prati // 11 nandayansuhRdaH sarvAJzAtravAMzcAvabhartsayan / na hyahaM pratiyAsyAmi puraM shtruniraakRtH| kaNThe cainaM pariSvajya gamyatAmityuvAca ha // 26 zatrumAnApaho bhUtvA suhRdAM mAnakRttathA / / 12 tasya tadvacanaM zrutvA dIno duHzAsano'bravIt / sa suhRcchokado bhUtvA zatrUNAM harSavardhanaH / / azrukaNThaH suduHkhArtaH prAJjaliH praNipatya ca / vAraNAhvayamAsAdya kiM vakSyAmi janAdhipam / / 13 / sagadgadamidaM vAkyaM bhrAtaraM jyeSThamAtmanaH / / 27 bhISmo droNaH kRpo drauNirviduraH sNjystthaa| prasIdetyapatadbhUmo dUyamAnena cetasA / bAhrIkaH somadattazca ye cAnye vRddhsNmtaaH|| 14 duHkhitaH pAdayostasya netrajaM jalamutsRjana // 28 brAhmaNAH zreNimukhyAzca tthodaasiinvRttyH| uktavAMzca naravyAghro naitadevaM bhaviSyati / -716 -
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 238. 29] . AraNyakaparva [ 3. 239.8 vidIryetsanagA bhUmioNzcApi zakalIbhavet / taiH saMgamya nRpArthAya yatitavyaM yathAtatham // 41 ravirAtmaprabhAM jahyAtsomaH zItAMzutAM tyajet // 29 yadyevaM pANDavai rAjanbhavadviSayavAsibhiH / vAyuH zaighyamatho jahyAddhimavAMzca parivrajet / yadRcchayA mokSito'dya tatra kA paridevanA // 42 zuSyettoyaM samudreSu vahnirapyuSNatAM tyajet // 30 na caitatsAdhu yadrAjanpANDavAstvAM nRpottama / na cAhaM tvadRte rAjanprazAseyaM vasuMdharAm / svasenayA saMprayAntaM nAnuyAnti sma pRSThataH / / 43 punaH punaH prasIdeti vAkyaM cedamuvAca h| zUrAzca balavantazca saMyugeSvapalAyinaH / tvameva naH kule rAjA bhaviSyasi zataM smaaH||31 bhavataste sabhAyAM vai preSyatAM pUrvamAgatAH // 44 evamuktvA sa rAjendra sasvanaM praruroda h| pANDaveyAni ratnAni tvamadyApyupabhuJjase / / pAdau saMgRhya mAnAhI bhrAturyeSThasya bhArata // 32 sattvasthAnpANDavAnpazya na te prAyamupAvizan / tathA tau duHkhitau dRSTvA duHzAsanasuyodhanau / . uttiSTha rAjanbhadraM te na cintAM kartumarhasi // 45 abhigamya vyathAviSTaH karNastau pratyabhASata // 33 avazyameva nRpate rAjJo viSayavAsibhiH / viSIdathaH kiM kauravyau bAlizyAtprAkRtAviva / / priyANyAcaritavyAni tatra kA paridevanA // 46 na zokaH zocamAnasya vinivarteta kasyacit // 34 madvAkyametadrAjendra yadyevaM na kariSyasi / yadA ca zocataH zoko vyasanaM nApakarSati / . sthAsyAmIha bhavatpAdau zuzrUSannarimardana // 47 sAmarthya kiM tvataH zoke zocamAnau prpshythH|| notsahe jIvitumahaM tvadvihIno nararSabha / dhRtiM gRhNIta mA zatrUzocantau nndyissythH||35 / prAyopaviSTastu nRpa rAjJAM hAsyo bhaviSyasi // 48 kartavyaM hi kRtaM rAjanpANDavaistava mokSaNam / vaizaMpAyana uvAca / nityameva priyaM kArya rAjJo viSayavAsibhiH / evamuktastu karNena rAjA duryodhanastadA / pAlyamAnAstvayA te hi nivasanti gtjvraaH||36 / naivotthAtuM manazcakre svargAya kRtanizcayaH // 49 nAhasyevaMgate manyuM kartuM praakRtvdythaa| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi viSaNNAstava sodaryAstvayi prAyaM samAsthite / aSTAtriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 238 // uttiSTha vraja bhadraM te samAzvAsaya sodarAn / / 37 239 rAjannadyAvagacchAmi taveha laghusattvatAm / vaizaMpAyana uvAca / kimatra citraM yadvIra mokSitaH pANDavairasi / / prAyopaviSTaM rAjAnaM duryodhanamamarSaNam / sadyo vazaM samApannaH zatrUNAM zatrukarzana / / 38 / uvAca sAntvayanarAjazakuniH saubalastadA // 1 senAjIvaizca kauravya tathA viSayavAsibhiH / samyaguktaM hi karNena tacchrutaM kaurava tvayA / ajJAtairyadi vA jJAtaiH kartavyaM nRpateH priym||39 / mayAhRtAM zriyaM sphItAM mohAtsamapahAya kim / prAyaH pradhAnAH puruSAH kSobhayantyarivAhinIm / / tvamabuddhyA nRpavara prANAnutsraSTumicchasi // 2 / nigRhyante ca yuddheSu mokSyante ca svsainikaiH||40 | adya cApyavagacchAmi na vRddhAH sevitAstvayA / senAjIvAzca ye rAjJAM viSaye santi maanvaaH| - yaH samutpatitaM harSa dainyaM vA na niyacchati / -717 - paNa
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 239. 3] mahAbhArate [ 3. 240.1 sa nazyati zriyaM prApya pAtramAmamivAmbhasi // 3 . saMspRzyApaH zucirbhUtvA bhUtalaM samupAzritaH // 16 atibhIrumatiklIbaM dIrghasUtraM pramAdinam / kuzacIrAmbaradharaH paraM niymmaasthitH| vyasanAdviSayAkrAntaM na bhajanti nRpaM zriyaH // 4 vAgyato rAjazArdUlaH sa svargagatikAGkhyA / satkRtasya hi te zoko viparIte kathaM bhavet / manasopacitiM kRtvA nirasya ca bhisskriyaaH||15 mA kRtaM zobhanaM pArthaiH zokamAlambya nAzaya // 5 atha taM nizcayaM tasya buddhA daiteydaanvaaH| yatra harSastvayA kAryaH satkartavyAzca pANDavAH / / pAtAlavAsino raudrAH pUrva devairvinirjitAH // 18 tatra zocasi rAjendra viparItamidaM tava // 6 / te svapakSakSayaM taM tu jJAtvA duryodhanasya vai / prasIda mA tyajAtmAnaM tuSTazca sukRtaM smr|| AhvAnAya tadA cakruH karma vaitAnasaMbhavam / / 19 prayaccha rAjyaM pArthAnAM yazo dharmamavApnuhi / / 7 / / bRhaspatyuzanoktaizca matrairmatravizAradAH / kriyAmetAM samAjJAya kRtaghno na bhaviSyasi / atharvavedaproktaizca yAzcopaniSadi kriyAH / saubhrAnaM pANDavaiH kRtvA samavasthApya caiva tAn / matrajapyasamAyuktAstAstadA samavartayan / / 20 / pitryaM rAjyaM prayacchaiSAM tataH sukhamavApnahi / / 8 juhvatyagnau haviH kSIraM mtrvtsusmaahitaaH| .. zakunestu vacaH zrutvA duHzAsanamavekSya c|| brAhmaNA vedavedAGgapAragAH sadRDhavratAH // 21 pAdayoH patitaM vIraM viklavaM bhrAtRsauhRdAt // 9 karmasiddhau tadA tatra jRmbhamANA mahAdbhutA / bAhubhyAM sAdhujAtAbhyAM duHzAsanamAradamam / kRtyA samutthitA rAjankiM karomIti caabrviit|| 22 utthApya saMpariSvajya prItyAjighrata mUrdhani // 10 AhudaityAzca tAM tatra supriitenaantraatmnaa| karNasaubalayozcApi saMsmRtya vacanAnyasau / prAyopaviSTaM rAjAnaM dhArtarASTramihAnaya // 23 nirvedaM paramaM gatvA rAjA duryodhnstdaa| tatheti ca pratizrutya sA kRtyA prayayau tdaa| vIDayAmiparItAtmA nairAzyamagamatparam // 11 nimeSAdagamaccApi yatra rAjA suyodhanaH / / 24 suhRdAM caiva tacchrutvA samanyuridamabravIt / samAdAya ca rAjAnaM praviveza rasAtalam / na dharmadhanasaukhyena naizvaryeNa na cAjJayA / dAnavAnAM muhUrtAcca tamAnItaM nyavedayat // 25 naiva bhogaizca me kArya mA vihanyata gacchata // 12 tamAnItaM nRpaM dRSTvA rAtrau saMhatya dAnavAH / nizciteyaM mama matiH sthitA prAyopavezane / prahRSTamanasaH sarve kiNcidutphulllocnaaH| gacchadhvaM nagaraM sarve pUjyAzca guravo mama // 13 sAbhimAnamidaM vAkyaM duryodhanamathAbruvan // 26 ta evamuktAH pratyUcU raajaanmrimrdnm| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi . yA gatistava rAjendra sAsmAkamapi bhArata / / ekonacatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 239 // kathaM vA saMpravekSyAmaratvahihInAH puraM vayam // 14 sa suhRdbhiramAtyaizca bhrAtRbhiH svajanena ca / dAnavA uucuH| bahuprakAramapyukto nizcayAnna vyacAlyata / / 15 / | bhoH suyodhana rAjendra bharatAnAM kulodvh| darbhaprastaramAstIrya nizcayAddhRtarASTrajaH / zUraiH parivRto nityaM tathaiva ca mahAtmabhiH // 1 - 718 -
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 240. 2] AraNyakaparva [3. 240. 28 akArSIH sAhasamidaM kasmAtprAyopavezanam / te'pi zaktyA mahAtmAnaH pratiyotsyanti pANDavAH / AtmatyAgI hyavAgyAti vAcyatAM cAyazaskarIm // 2 vadhaM caiSAM kariSyanti daivayuktA mahAbalAH // 16 na hi kAryaviruddheSu bahvapAyeSu krmsu| . daityarakSogaNAzcApi saMbhUtAH ksstryonissu| mUlaghAtiSu sajjante buddhimanto bhavadvidhAH // 3 yotsyanti yudhi vikramya zatrubhistava pArthiva / : niyacchatA matiM rAjandharmArthasukhanAzinIm / gadAbhirmusalaiH khaGgaiH zastrairuccAvacaistathA // 17, yazaHpratApadhairyanIM zatrUNAM harSavardhanIm // 4 yaJca te'ntargataM vIra bhayamarjunasaMbhavam / .: zrUyatAM ca prabho tattvaM divyatAM cAtmano nRp| . tatrApi vihito'smAbhirvadhopAyo'rjunasya vai // 18 nirmANaM ca zarIrasya tato dhairyamavApnuhi // 5 / hatasya narakasyAtmA karNamUrtimupAzritaH / purA tvaM tapasAsmAbhirlabdho devAnmahezvarAt / / tadvairaM saMsmaranvIra yotsyate kezavArjunau // 19: pUrvakAyazca sarvaste nirmito vanasaMcayaiH // 6 sa te vikramazauNDIro raNe pArthaM vijessyti| astrairabhedyaH zastraizcApyadhaHkAyazca te'ngh| karNaH praharatAM zreSThaH sarvAMzvArInmahArathaH // 20 ; kRtaH puSpamayo devyA rUpataH strImanoharaH // 7 . jJAtvaitacchadmanA vajrI rakSArthaM savyasAcinaH / evamIzvarasaMyuktastava deho nRpottama / kuNDale kavacaM caiva karNasyApahariSyati // 21 : devyA ca rAjazArdUla divyastvaM hi na mAnuSaH // 8 tasmAdasmAbhirapyatra daityAH zatasahasrazaH / kSatriyAzca mahAvIryA bhagadattapurogamAH / niyuktA rAkSasAzcaiva ye te saMzaptakA iti| divyAstraviduSaH zUrAH kSapayiSyanti te ripUna // 9 prakhyAtAste'rjunaM vIraM nihaniSyanti mA shucH||22 tadalaM te viSAdena bhayaM tava na vidyte| asapatnA tvayA hIyaM bhoktavyA vasudhA nRp| sAhyArthaM ca hi te vIrAH saMbhUtA bhuvi dAnavAH / / 10 mA viSAdaM nysvaasmaannaitttvyyuppdyte| bhISmadroNakRpAdIMzca prvekssyntypre'suraaH| vinaSTe tvayi cAsmAkaM pakSo hIyeta kaurava // 23 yairAviSTA ghRNAM tyaktvA yotsyante tava vairibhiH||11 gaccha vIra na te buddhiranyA kAryA kathaMcana / naiva putrAnna ca bhrAtRnna pitRnna ca bAndhavAn / tvamasmAkaM gatirnityaM devatAnAM ca pANDavAH // 24 naiva ziSyAnna ca jJAtInna bAlAnsthavirAnna ca // 12 vaizaMpAyana uvAca / yudhi saMprahariSyanto mokSyanti kurusattama / evamuktvA pariSvajya daityAstaM rAjakuaram / niHsnehA dAnavAviSTAH samAkrAnte'ntarAtmani // 13 samAzvAsya ca durdharSa putravadAnavarSabhAH // 25 :prahariSyanti bandhubhyaH snehamutsRjya duurtH| - sthirAM kRtvA buddhimasya priyANyuktvA ca bhArata / hRSTAH puruSazArdUlAH klussiikRtmaansaaH| gamyatAmityanujJAya jayamApnuhi cetyatha // 26 .. avijJAnavimUDhAzca daivAcca vidhinirmitAt // 14 / / tairvisRSTaM mahAbAhuM kRtyA saivAnayatpunaH / vyAbhASamANAzcAnyonyaM na me jIvanvimokSyase / tameva dezaM yatrAsau tadA prAyamupAvizat // 27 : sarvazastrAstramokSeNa pauruSe smvsthitaaH| pratinikSipya taM vIraM kRtyA samabhipUjya c|| zlAghamAnAH kuruzreSTha kariSyanti janakSayam // 15 / anujJAtA ca rAjJA sA tatraivAntaradhIyata // 28 -719 -
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 240. 29 ] mahAbhArate [ 3. 241.5 gatAyAmatha tasyAM tu rAjA duryodhanastadA / rathanAgAzvakalilAM padAtijanasaMkulAm / / 41 svapnabhUtamidaM sarvamacintayata bhArata / gaGgaughapratimA rAjanprayAtA sA mahAcamUH / vijeSyAmi raNe pANDUniti tasyAbhavanmatiH // 29 / zvetacchatraiH patAkAbhizcAmaraizca supANDuraiH // 42 karNaM saMzaptakAMzcaiva paarthsyaamitrghaatinH| rathai gaiH padAtaizca zuzubhe'tIva saMkulA / amanyata vadhe yuktAnsamarthAMzca suyodhanaH // 30 vyapetAbhraghane kAle dyaurivAvyaktazAradI / / 43 evamAzA dRDhA tasya dhArtarASTrasya durmateH / jayAzIbhirdvijendraistu stUyamAno'dhirAjavat / vinirjaye pANDavAnAmabhavadbharatarSabha // 31 gRhannaJjalimAlAzca dhArtarASTro janAdhipaH // 44 karNo'pyAviSTacittAtmA nrksyaantraatmnaa| suyodhano yayAvagre zriyA paramayA jvalan / arjunasya vadhe krUrAmakarotsa matiM tadA // 32 karNena sArdhaM rAjendra saubalena ca devinA / / 45 saMzaptakAzca te vIrA rAkSasAviSTacetasaH / duHzAsanAdayazcAsya bhrAtaraH sarva eva te| . rajastamobhyAmAkrAntAH phalgunasya vadhaiSiNaH / / 33 bhUrizravAH somadatto mahArAjazca bAhnikaH // 46 bhISmadroNakRpAdyAzca dAnavAkrAntacetasaH / sthairnaanaavidhaakaarairhyairgjvraistthaa| na tathA pANDuputrANAM snehavanto vizAM pte| prayAntaM nRpasiMhaM tamanujagmuH kurUdvahAH / na cAcacakSe kasmaicidetadrAjA suyodhanaH // 34 kAlenAlpena rAjaMste vivizuH svapuraM tadA // 47 duryodhanaM nizAnte ca karNo vaikartano'bravIt / / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi smayannivAJjaliM kRtvA pArthivaM hetumadvacaH // 35 catvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 24 // na mRto jayate zatrUJjIvanbhadrANi pazyati / 241 mRtasya bhadrANi kutaH kauraveya kuto jayaH / janamejaya uvAca / na kAlo'dya viSAdasya bhayasya maraNasya vA // 36 | vasamAneSu pArtheSu vane tasminmahAtmasu / pariSvajyAbravIccainaM bhujAbhyAM sa mahAbhujaH / dhArtarASTrA maheSvAsAH kimakurvanta sattama // 1 uttiSTha rAjanki zeSe kasmAcchocasi zatruhan / karNo vaikartanazcApi zakunizca mahAbalaH / zatrUnpratApya vIryeNa sa kathaM martumicchasi // 37 bhISmadroNakRpAzcaiva tanme zaMsitumarhasi // 2 atha vA te bhayaM jAtaM dRSTvArjunaparAkramam / - vaizaMpAyana uvAca / satyaM te pratijAnAmi vadhiSyAmi raNe'rjunam // 38 | evaM gateSu pArtheSu visRSTe ca suyodhane / gate trayodaze varSe satyenAyudhamAlabhe / Agate hAstinapuraM mokSite pANDunandanaiH / AnayiSyAmyahaM pArthAnvazaM tava jnaadhip||39 bhISmo'bravInmahArAja dhArtarASTramidaM vacaH // 3 evamuktastu karNena daityAnAM vcnaattthaa| uktaM tAta mayA pUrvaM gacchataste tapovanam / praNipAtena cAnyeSAmudatiSThatsuyodhanaH / gamanaM me na rucitaM tava tanna kRtaM ca te|| 4 daityAnAM tadvacaH zrutvA hRdi kRtvA sthirAM matim // 40 tataH prAptaM tvayA vIra grahaNaM zatrubhirbalAt / tato manujazArdUlo yojayAmAsa vAhinIm / mokSitazcAsi dharmajJaiH pANDavaina ca lajase // 5 -720 -
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 241. 6] AraNyakaparva - [3. 241. 33 pratyakSaM tava gAndhAre sasainyasya vizAM pate / mama spRhA samutpannA tAM saMpAdaya sUtaja // 19 sUtaputro'payAdbhIto gandharvANAM tadA raNAt / evamuktastataH karNo rAjAnamidamabravIt / krozatastava rAjendra sasainyasya nRpAtmaja // 6 tavAdya pRthivIpAlA vazyAH sarve nRpottama // 20 dRSTaste vikramazcaiva pANDavAnAM mahAtmanAm / AhUyantAM dvijavarAH saMbhArAzca yathAvidhi / karNasya ca mahAbAho sUtaputrasya durmateH // 7 saMbhriyantAM kuruzreSTha yajJopakaraNAni ca // 21 na cApi pAdabhAkarNaH pANDavAnAM nRpottama / Rtvijazca samAhUtA yathoktaM vedapAragAH / dhanurvede ca zaurye ca dharme vA dharmavatsala // 8 kriyAM kurvantu te rAjanyathAzAstramariMdama // 22 tasya te'haM kSamaM manye pANDavaistairmahAtmabhiH / bannapAnasaMyuktaH susamRddhaguNAnvitaH / saMdhi saMdhividAM zreSTha kulasyAsya vivRddhaye // 9 pravartatAM mahAyajJastavApi bharatarSabha // 23 evamuktastu bhISmeNa dhArtarASTro janezvaraH / evamuktastu karNena dhArtarASTro vizAM pate / prahasya sahasA rAjanvipratasthe sasauMbalaH // 10 purohitaM samAnAyya idaM vacanamabravIt // 24 taM tu prasthitamAjJAya krnnduHshaasnaadyH| rAjasUyaM kratuzreSThaM samAptavaradakSiNam / anujagmurmaheSvAsA dhArtarASTra mahAbalam / / 11 Ahara tvaM mama kRte yathAnyAyaM yathAkramam // 25 tAMstu saMprasthitAndRSTvA bhISmaH kurupitaamhH|| sa evamukto nRpatimuvAca dvijapuMgavaH / lajjayA vIDito rAjaJjagAma svaM nivezanam // 12 na sa zakyaH kratuzreSTho jIvamAne yudhiSThire / gate bhISme mahArAja dhArtarASTro janAdhipaH / AhatuM kauravazreSTha kule tava nRpottama // 26 punarAgamya taM dezamamantrayata matribhiH // 13 dIrghAyurjIvati ca vai dhRtarASTraH pitA tava / kimasmAkaM bhavecchreyaH kiM kAryamavaziSyate / atazcApi viruddhaste kratureSa nRpottama // 27 kathaM nu sukRtaM ca syAnmatrayAmAsa bhArata // 14 asti tvanyanmahatsatraM rAjasUyasamaM prbho| .. karNa uvaac| tena tvaM yaja rAjendra zRNu cedaM vaco mama // 28 duryodhana nibodhedaM yattvA vakSyAmi kaurava / ya ime pRthivIpAlAH karadAstava pArthiva / zrutvA ca tattathA sarva kartumarhasyariMdama // 15 te karAnsaMprayacchantu suvarNaM ca kRtAkRtam // 29 tavAdya pRthivI vIra niHsapatnA nRpottama / tena te kriyatAmadya lAGgalaM nRpasattama / tAM pAlaya yathA zako hatazatrurmahAmanAH // 16 yajJavATasya te bhUmiH kRSyatAM tena bhArata // 30 vaizaMpAyana uvAca / tatra yajJo nRpazreSTha prabhUtAnnaH susaMskRtaH / evamuktastu karNena karNaM rAjAbravItpunaH / pravartatAM yathAnyAyaM sarvato hyanivAritaH // 31 na kiMciDurlabhaM tasya yasya tvaM puruSarSabha // 17 eSa te vaiSNavo nAma yajJaH satpuruSocitaH / sahAyazcAnuraktazca madarthaM ca samudyataH / etena neSTavAnkazcidRte viSNuM purAtanam // 32 abhiprAyastu me kazcittaM vai zRNu yathAtatham // 18 - rAjasUyaM kratuzreSThaM spardhatyeSa mahAkratuH / rAjasUyaM pANDavasya dRSTvA kratuvaraM tadA / asmAkaM rocate caiva zreyazca tava bhArata / a.bhA. 91 - 721 -
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 241. 33 ] mahAbhArate [3. 242. 22 avinazca bhavedeSa saphalA syAspRhA tava // 33 duryodhano mahArAja yajate nRpasattamaH // 8 evamuktastu tairviprairdhArtarASTro mahIpatiH / svavIryArjitamA~ghamavApya kurunandanaH / karNa ca saubalaM caiva bhrAtR'zcaivedamabravIt // 34 tatra gacchanti rAjAno brAhmaNAzca ttsttH||9 rocate me vacaH kRtsnaM brAhmaNAnAM na saMzayaH / ahaM tu preSito rAjankauraveNa mahAtmanA / rocate yadi yuSmAkaM tanmA prabrUta mAciram // 35 Amannayati vo rAjA dhArtarASTro janezvaraH / evamuktAstu te sarve tathetyUcunarAdhipam / manobhilaSitaM rAjJastaM kratuM draSTumarhatha // 10 saMdideza tato rAjA vyApArasthAnyathAkramam // 36 tato yudhiSThiro rAjA tacchrutvA dUtabhASitam / halasya karaNe cApi vyAdiSTAH sarvazilpinaH / abravInnRpazArdUlo diSTayA rAjA suyodhanaH / yathoktaM ca nRpazreSTha kRtaM sarva yathAkramam // 37 yajate Rtumukhyena pUrveSAM kIrtivardhanaH // 11 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vayamapyupayAsyAmo na tvidAnI kathaMcana / . ekctvaariNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 241 // samayaH paripAlyo no yAvadvarSa trayodazam // 12 242 zrutvaitaddharmarAjasya bhImo vcnmbrviit| vaizaMpAyana uvAca / tadA tu nRpatirgantA dharmarAjo yudhiSThiraH // 13 tatastu zilpinaH sarve amAtyapravarAzca h| astrazastrapradIpte'gnau yadA taM pAtayiSyati / vidurazca mahAprAjJo dhArtarASTre nyavedayat // 1 varSAtrayodazAdRya raNasatre narAdhipaH // 14. sajjaM kratuvaraM rAjankAlaprAptaM ca bhArata / yadA krodhahavirmoktA dhArtarASTreSu pANDavaH / sauvarNaM ca kRtaM divyaM lAgalaM sumahAdhanam // 2 AgantArastadA smeti vAcyaste sa suyodhanaH // 1 / etacchrutvA nRpazreSTho dhArtarASTro vizAM pate / zeSAstu pANDavA rAjannaivocuH kiMcidapriyam / AjJApayAmAsa nRpaH kraturAjapravartanam // 3 dUtazcApi yathAvRttaM dhArtarASTra nyavedayat // 16 tataH pravavRte yajJaH prabhUtAnnaH susaMskRtaH / athAjagmurnarazreSThA nAnAjanapadezvarAH / dIkSitazcApi gAndhAriyathAzAstraM yathAkramam // 4 brAhmaNAzca mahAbhAgA dhArtarASTrapuraM prati // 17 prahRSTo dhRtarASTro'bhUdvidurazca mahAyazAH / te tvarcitA yathAzAstraM yathAvaNaM yathAkramam / bhISmo droNaH kRpaH karNo gAndhArI ca yshsvinii||5 mudA paramayA yuktAH prItyA cApi narezvara // 18 nimazraNA) dUtAMzca preSayAmAsa zIghragAn / dhRtarASTo'pi rAjedra saMvRtaH sarvakauravaiH / pArthivAnAM ca rAjendra brAhmaNAnAM tathaiva ca / harSeNa mahatA yukto viduraM pratyabhASata // 19 te prayAtA yathoddiSTaM dUtAstvaritavAhanAH // 6 yathA sukhI janaH sarvaH kSattaH syaadnnsNyutH| tatra kaMcitprayAtaM tu dUtaM duHshaasno'brviit| tuSyecca yajJasadane tathA kSipraM vidhIyatAm // 20 gaccha dvaitavanaM zIghraM pANDavAnpApapUruSAn / vidurastvevamAjJaptaH sarvavarNAnAradama / nimantraya yathAnyAyaM viprAstasminmahAvane // 7 yathApramANato vidvAnpUjayAmAsa dharmavit // 21 sa gatvA pANDavAvAsamuvAcAbhipraNamya taan| / bhakSyabhojyAnapAnena mAlyaizcApi sugndhibhiH| -722 -
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 242. 22 ] AraNyakaparva [ 3. 243. 23 243 vAsobhirvividhaizcaiva yojayAmAsa hRSTavat // 22 / | AhRte'haM narazreSTha tvAM sabhAjayitA punaH // 10. kRtvA hyavabhRthaM vIro yathAzAstraM yathAkramam / / tamabravInmahArAjo dhArtarASTro mahAyazAH / sAntvayitvA ca rAjendro dattvA ca vividhaM vasu / satyametattvayA vIra pANDaveSu durAtmasu // 11 . visarjayAmAsa nRpAnbrAhmaNAMzca sahasrazaH // 23 nihateSu narazreSTha prApte cApi mahAkratau / visarjayitvA sa nRpAnbhrAtRbhiH parivAritaH / rAjasUye punarvIra tvaM mAM saMvardhayiSyasi // 12 viveza hAstinapuraM sahitaH karNasaubalaiH // 24 evamuktvA mahAprAjJaH karNamAzliSya bhArata / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi rAjasUyaM kratuzreSThaM cintayAmAsa kauravaH // 13 dvicatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 242 // so'bravItsuhRdazcApi pArzvasthAnnapasattamaH / kadA tu taM kratuvaraM rAjasUyaM mahAdhanam / vaizaMpAyana uvAca / nihatya pANDavAnsarvAnAhariSyAmi kauravAH // 14 pravizantaM mahArAja sUtAstuSTuvuracyutam / tamabravIttadA karNaH zRNu me rAjakuJjara / janAzcApi maheSvAsaM tuSTuvU rAjasattamam // 1 pAdau na dhAvaye tAvadyAvanna nihato'rjunaH // 15 lAjaizcandanacUrNaizcApyavakIrya janAstadA / athotkruSTaM maheSvAsairdhArtarASTramahArathaiH / UcurdiSTayA nRpAvighnAtsamApto'yaM kratustava // 2 pratijJAte phalgunasya vadhe karNena sNyuge| apare tvabruvaMstatra vAtikAstaM mahIpatim / vijitAMzcApyamanyanta pANDavAndhRtarASTrajAH // 16 yudhiSThirasya yajJena na samo hyeSa te krtuH| duryodhano'pi rAjendra visRjya narapuMgavAn / naiva tasya kratoreSa kalAmarhati SoDazIm // 3 praviveza gRhaM zrImAnyathA caitrarathaM prabhuH / evaM tatrAbruvankecidvAtikAstaM narezvaram / te'pi sarve maheSvAsA jagmurvezmAni bhArata // 17 suhRdastvabruvaMstatra ati sarvAnayaM kratuH // 4 pANDavAzca maheSvAsA dUtavAkyapracoditAH / yayAtinahuSazcApi mAndhAtA bharatastathA / cintayantastamevArthaM nAlabhanta sukhaM kvacit // 18 RtumenaM samAhRtya pUtAH sarve divaM gatAH // 5 . . bhUyazca cArai rAjendra pravRttirupapAditA / etA vAcaH zubhAH zRNvansuhRdAM bharatarSabha / pratijJA sUtaputrasya vijayasya vadhaM prati // 19 praviveza puraM hRSTaH svavezma ca narAdhipaH // 6 etacchrutvA dharmasutaH samudvigno narAdhipa / abhivAdya tataH pAdau mAtApitrorvizAM pate / abhedyakavacaM matvA karNamadbhutavikramam / bhISmaMdroNakRpANAM ca vidurasya ca dhiimtH|| 7 anusmaraMzca saMklezAnna zAntimupayAti sH||20 abhivAditaH kanIyobhirdhAtRbhirdhAtRvatsalaH / tasya cintAparItasya buddhirjajJe mahAtmanaH / niSasAdAsane mukhye bhrAtRbhiH parivAritaH // 8 bahuvyAlamRgAkINaM tyaktuM dvaitavanaM vanam // 21 tamutthAya mahArAja sUtaputro'bravIdvacaH / dhArtarASTro'pi nRpatiH prazazAsa vasuMdharAm / diSTyA te bharatazreSTha samApto'yaM mahAkratuH // 9 bhrAtRbhiH sahito vIrairbhISmadroNakRpaistathA // 22 hateSu yudhi pArtheSu rAjasUye tathA tvayA / saMgamya sUtaputreNa krnnenaahvshobhinaa| - 723,
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 243. 23 ] mahAbhArate [ 3. 245.6 duryodhanaH priye nityaM vartamAno mahIpatiH / ukto rAtrau mRgairasmi svapnAnte hatazeSitaiH / pUjayAmAsa viprendraankrtubhirbhuuridkssinnaiH|| 23 tanubhUtAH sma bhadraM te dayA naH kriyatAmiti // 11 bhrAtRNAM ca priyaM rAjansa cakAra paraMtapaH / te satyamAhuH kartavyA dayAsmAbhirvanaukasAm / nizcitya manasA vIro dattabhuktaphalaM dhanam // 24 sASTamAsaM hi no varSaM yadenAnupayumahe // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi punarbahumRgaM ramyaM kAmyakaM kAnanottamam / tricatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 243 // marubhUmeH ziraH khyAtaM tRNabindusaraH prati / // samAptaM ghoSayAtrAparva / / tatremA vasatIH ziSTA viharanto ramemahi // 13 244 tataste pANDavAH zIghraM prayayurdharmakovidAH / janamejaya uvaac| brAhmaNaiH sahitA rAjanye ca tatra shossitaaH| duryodhanaM mocayitvA pANDuputrA mahAbalAH / indrasenAdibhizcaiva preSyairanugatAstadA // 14 kimakApurvane tsmiNstnmmaakhyaatumrhsi||1 te yAtvAnusRtairmArgaH svannaiH zucijalAnvitaiH / vaizaMpAyana uvAca / dadRzuH kAmyakaM puNyamAzramaM tApasAyutam // 15 tataH zayAnaM kaunteyaM rAtrI dvaitavane mRgAH / vivizuste sma kauravyA vRtA viprrssbhaistdaa| / svapnAnte darzayAmAsurbASpakaNThA yudhiSThiram // 2 / tadvanaM bharatazreSThAH svarga sukRtino yathA // 16 tAnabravItsa rAjendro vepamAnAnkRtAJjalIn / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi brUta yadvaktukAmAH stha ke bhavantaH kimiSyate // 3 ctushctvaariNshddhikdvishttmo'dhyaayH|| 244 // evamuktAH pANDavena kaunteyena yshsvinaa| // samAptaM mRgasvapnabhayaparva // pratyabruvanmRgAstatra hatazeSA yudhiSThiram // 4 245 vayaM mRgA dvaitavane hataziSTAH sma bhArata / vaizaMpAyana uvAca / notsIdema mahArAja kriyatAM vAsaparyayaH // 5 vane nivasatAM teSAM pANDavAnAM mahAtmanAm / bhavanto bhrAtaraH zUrAH sarva evAstrakovidAH / varSANyekAdazAtIyuH kRcchreNa bharatarSabha // 1 kulAnyalpAvaziSTAni kRtavanto vanaukasAm // 6 phalamUlAzanAste hi sukhArhA du:khamuttamam / bIjabhUtA vayaM kecidavaziSTA mahAmate / prAptakAlamanudhyAntaH sehuruttamapUruSAH // 2 vivardhemahi rAjendra prasAdAtte yudhiSThira // 7 yudhiSThirastu rAjarSirAtmakarmAparAdhajam / / tAnvepamAnAnvitrastAnbIjamAtrAvazeSitAn / cintayansa mahAbAhurdhAtRRNAM duHkhamuttamam // 3 mRgAndRSTvA suduHkhArto dharmarAjo yudhiSThiraH // 8 na suSvApa sukhaM rAjA hRdi zalyairivArpitaH / tAMstathetyabravIdrAjA sarvabhUtahite rtH| daurAtmyamanupazyaMstatkAle dyUtodbhavasya hi // 4 tathyaM bhavanto bruvate kariSyAmi ca tattathA // 9 / saMsmaranparuSA vAcaH sUtaputrasya pANDavaH / ityevaM pratibuddhaH sa rAtryante rAjasattamaH / niHzvAsaparamo dIno bibhratkopaviSaM mahat // 5 abravItsahitAnbhrAtRndayApanno mRgAnprati // 10 / arjuno yamajau cobhI draupadI ca yazasvinI / -724 -
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 245. 6] AraNyakaparva [3. 245. 34 sa ca bhImo mahAtejAH sarveSAmuttamo blii| kAle pAtre ca hRSTAtmA rAjanvigatamatsaraH // 20 yudhiSThiramudIkSantaH sehurduHkhamanuttamam // 6 / satyavAdI lbhetaayurnaayaasmthaarjvii| avaziSTamalpakAlaM manvAnAH puruSarSabhAH / akrodhano'nasUyazca nirvRtiM labhate parAm // 21 vapuranyadivAkArSurutsAhAmarSaceSTitaiH // 7 dAntaH zamaparaH zazvatpariklezaM na vindati / kasyacittvatha kAlasya vyAsaH satyavatIsutaH / na ca tapyati dAntAtmA dRSTvA paragatAM zriyam // 22 AjagAma mahAyogI pANDavAnavalokakaH // 8 saMvibhaktA ca dAtA ca bhogavAnsukhavAnnaraH / tamAgatamabhiprekSya kuntIputro yudhiSThiraH / / bhavatyahiMsakazcaiva paramArogyamabhute // 23 pratyudgamya mahAtmAnaM pratyagRhNAdyathAvidhi // 9 mAnyAnmAnayitA janma kule mahati vindati / tamAsInamupAsInaH zuzrUSurniyatendriyaH / vyasanairna tu saMyogaM prApnoti vijitendriyaH // 24 toSayanpraNipAtena vyAsaM pANDavanandanaH // 10 zubhAnuzayabuddhirhi saMyuktaH kaaldhrmnnaa| tAnavekSya kRzAnpautrAnvane vanyena jIvataH / prAdurbhavati tadyogAtkalyANamatireva saH // 25 maharSiranukampArthamabravIdvASpagadgadam // 11 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira mahAbAho zRNu dharmabhRtAM vara / bhagavandAnadharmANAM tapaso vA mahAmune / nAtaptatapasaH putra prApnuvanti mahatsukham // 12 / kiM svidvahuguNaM pretya kiM vA dusskrmucyte||26 sukhaduHkhe hi puruSaH paryAyeNopasevate / vyAsa uvaac| nAtyantamasukhaM kazcitprApnoti puruSarSabha // 13 dAnAnna duSkarataraM pRthivyAmasti kiNcn| prajJAvAMstveva puruSaH saMyuktaH parayA dhiyA / arthe hi mahatI tRSNA sa ca duHkhena lbhyte||27 udayAstamayajJo hi na zocati na hRSyati // 14 parityajya priyAnprANAndhanArthaM hi mahAhavam / sukhamApatitaM sevedduHkhamApatitaM sahet / pravizanti narA vIrAH samudramaTavIM tathA // 28 kAlaprAptamupAsIta sasyAnAmiva karSakaH // 15 / kRSigorakSyamityeke pratipadyanti mAnavAH / tapaso hi paraM nAsti tapasA vindate mahat / / puruSAH preSyatAmeke nirgacchanti dhanArthinaH // 29 nAsAdhyaM tapasaH kiMciditi budhyasva bhArata // 16 tasya duHkhArjitasyaivaM parityAgaH suduSkaraH / satyamArjavamakrodhaH saMvibhAgo damaH zamaH / na duSkarataraM dAnAttasmAdAnaM mataM mama // 30 anasUyAvihiMsA ca zaucamindriyasaMyamaH / vizeSastvatra vijJeyo nyAyenopArjitaM dhanam / sAdhanAni mahArAja narANAM puNyakarmaNAm // 17 pAtre deze ca kAle ca sAdhubhyaH pratipAdayet // 31 adharmarucayo muuddhaastiryggtipraaynnaaH| anyAyasamupAttena dAnadharmo dhanena yaH / kRcchrAM yonimanuprApya na sukhaM vindate janAH // 18 kriyate na sa kartAraM trAyate mahato bhayAt // 32 iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate / pAtre dAnaM svalpamapi kAle dattaM yudhiSThira / tasmAccharIraM yuJjIta tapasA niyamena ca // 19 / manasA suvizuddhena pretyAnantaphalaM smRtam // 33 yathAzakti prayacchecca saMpUjyAbhipraNamya ca / / atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / -725 -
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 245. 34 ] mahAbhArate [3. 246: 27 vrIhidroNaparityAgAyatphalaM prApa mudgalaH // 34 abhigamyAtha taM vipramuvAca munisattamaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi annArthinamanuprAptaM viddhi mAM munisattama // 13 : patracatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH / / 245 // svAgataM te'stviti muni mudgalaH pratyabhASata / 246 pAdyamAcamanIyaM ca prativedyAnnamuttamam // 14 yudhiSThira uvAca / prAdAtsa tapasopAttaM kssudhitaayaatithivrtii|| vrIhidroNaH parityaktaH kathaM tena mhaatmnaa| unmattAya parAM zraddhAmAsthAya sa dhRtavrataH // 15 . kasmai dattazca bhagavanvidhinA kena cAttha me // 1 tatastadannaM rasavatsa eva kSudhayAnvitaH / pratyakSadharmA bhagavAnyasya tuSTo hi krmbhiH| bubhuje kRsnamunmattaH prAdAttasmai ca mudgalaH // 16 saphalaM tasya janmAhaM manye saddharmacAriNaH // 2 bhuktvA cAnnaM tataH sarvamucchiSTenAtmanastataH / / ___ vyAsa uvAca / athAnulilipe'GgAni jagAma ca. yathAgatam // 17 ziloJchavRttidharmAtmA mudgalaH saMzitavrataH / evaM dvitIye saMprApte parvakAle manISiNaH / '' AsIdrAjankurukSetre satyavAganasUyakaH // 3 Agamya bubhuje sarvamannamuJchopajIvinaH / / 18 atithivratI kriyAvAMzca kApotI vRttimAsthitaH / nirAhArastu sa muniruJchamArjayate punaH / satramiSTIkRtaM nAma samupAste mahAtapAH // 4 na cainaM vikriyAM netumazakanmudgalaM kSudhA // 19 saputradAro hi muniH pakSAhAro babhUva sH| na krodho na ca mAtsaryaM nAvamAno na sNbhrmH| . kapotavRttyA pakSeNa vrIhidroNamupArjayat // 5 saputradAramuJchantamAviveza dvijottamam / / 20 darza ca paurNamAsaM ca kurvanvigatamatsaraH / tathA tamuJchadharmANaM durvAsA munisattamam / devatAtithizeSeNa kurute dehayApanam // 6 upatasthe yathAkAlaM SaTkRtvaH kRtanizcayaH // 21 tasyendraH sahito devaiH sAkSAtribhuvanezvaraH / na cAsya mAnasaM kiMcidvikAraM dadRze muniH| . pratyagRhNAnmahArAja bhAgaM parvaNi parvaNi // 7 zuddhasattvasya zuddhaM sa dadRze nirmalaM manaH // 22 sa parvakAlaM kRtvA tu munivRttyA samanvitaH / tamuvAca tataH prItaH sa munirmudgalaM tadA / atithibhyo dadAvannaM prahRSTenAntarAtmanA // 8 tvatsamo nAsti loke'smindAtA maatsryvrjitH|| vrIhidroNasya tadaho dadato'nnaM mahAtmanaH / kSuddharmasaMjJAM praNudatyAdatte dhairyameva ca / ziSTaM mAtsaryahInasya vardhatyatithidarzanAt // 9 viSayAnusAriNI jihvA karSatyeva rasAnprati // 24 tacchatAnyapi bhuJjanti brAhmaNAnAM manISiNAm / AhAraprabhavAH prANA mano durnigrahaM calam / munestyAgavizuddhyA tu tadannaM vRddhimRcchati // 10 manasazcendriyANAM cApyaikAgryaM nizcitaM tpH||25 taM tu zuzrAva dharmiSThaM mudgalaM saMzitavratam / zrameNopArjitaM tyaktuM duHkhaM zuddhena cetasA / durvAsA nRpa digvAsAstamathAbhyAjagAma ha / / 11 / tatsarvaM bhavatA sAdho yathAvadupapAditam // 26 . bibhraJcAniyataM veSamunmatta iva pANDava / prItAH smo'nugRhItAzca sametya bhavatA saha / vikacaH paruSA vAco vyAharanvividhA muniH // 12 / indriyAbhijayo dhairya saMvibhAgo damaH zamaH // 27 -726 -
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 246. 28 ] AraNyakaparva [ 3. 247. 19 dayA satyaM ca dharmazca tvayi sarvaM pratiSThitam / tatra gacchanti karmAgryaM kRtvA zamadamAtmakam / jitAste karmabhirlokAH prApto'si paramAM gatim / / lokAnpuNyakRtAM brahmansadbhirAsevitAnnabhiH // 5 . : aho dAnaM vighuSTaM te sumahatsvargavAsibhiH / devAH sAdhyAstathA vizve marutazca mhrssibhiH| . sazarIro bhavAngantA svarga sucaritavrata // 29 yAmA dhAmAzca maudgalya gandharvApsarasastathA // 6 ityevaM vadatastasya tadA durvAsaso muneH / eSAM devanikAyAnAM pRthkpRthgnekshH| devadUto vimAnena mudgalaM pratyupasthitaH // 30 bhAsvantaH kAmasaMpannA lokAstejomayAH zubhAH // haMsasArasayuktena kingkinniijaalmaalinaa| . trayastriMzatsahasrANi yojanAnAM hiraNmayaH / kAmagena vicitreNa divyagandhavatA tathA // 31 meruH parvatarADyatra devodyAnAni mudgala // 8 . uvAca cainaM viprarSi vimAnaM karmabhirjitam / . nandanAdIni puNyAni vihArAH puNyakarmaNAm / samupAroha saMsiddhi prApto'si paramAM mune // 32 na kSutpipAse na glAnina zItoSNabhayaM tathA // 9 tamevaMvAdinamRSirdevadUtamuvAca h| bIbhatsamazubhaM vApi rogA vA tatra kecn| icchAmi bhavatA proktAnguNAnsvarganivAsinAm / manojJAH sarvato gandhAH sukhasparzAzca srvshH|| 10 ke guNAstatra vasatAM kiM tapaH kazca nizcayaH / zabdAH zrutimanogrAhyAH sarvatastatra vai mune / svarge svargasukhaM kiM ca doSo vA devadUtaka // 34 na zoko na jarA tatra nAyAsaparidevane // 11 / satAM saptapadaM mitramAhuH santaH kulocitAH / IdRzaH sa mune lokaH svakarmaphalahetukaH / mitratAM ca puraskRtya pRcchAmi tvAmahaM vibho||35 | sukRtastatra puruSAH saMbhavantyAtmakarmabhiH // 12 yadatra tathyaM pathyaM ca tdbhviihyvicaaryn| taijasAni zarIrANi bhavantyatropapadyatAm / zrutvA tathA kariSyAmi vyavasAyaM girA tava // 36 karmajAnyeva maudgalya na mAtRpitRjAnyuta // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na ca svedo na daurgandhyaM purISaM mUtrameva c| SaTcatvAriMzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 246 // teSAM na ca rajo vasaM bAdhate tatra vai mune // 14 247 devadUta uvAca na mlAyanti srajasteSAM divyagandhA mnormaaH| maharSe'kAryabuddhistvaM yaH svargasukhamuttamam / paryuhyante vimAnaizca brahmannevaMvidhAzca te // 15: saMprAptaM bahu mantavyaM vimRzasyabudho yathA // 1 IrSyAzokalamApetA mohamAtsaryavarjitAH / upariSTAdasau loko yo'yaM svariti saMjJitaH / sukhaM svargajitastatra vartayanti mahAmune // 16 UrdhvagaH satpathaH zazvadevayAnacaro mune // 2 teSAM tathAvidhAnAM tu lokAnAM munipuMgava / / nAtaptatapasaH puMso nAmahAyajJayAjinaH / uparyupari zakrasya lokA divyaguNAnvitAH // 17 nAnRtA nAstikAzcaiva tatra gacchanti mudgala // 3 purastAdbrahmaNastatra lokAstejomayAH shubhaaH| dharmAtmAno jitAtmAnaH zAntA dAntA vimtsraaH| yatra yAntyaSayo brahmanpUtAH svaiH karmabhiH zubhaiH // 18 dAnadharmaratAH puMsaH zUrAzcAhatalakSaNAH / / 4 .. / Rbhavo nAma tatrAnye devAnAmapi devtaaH| . -727 -
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 247. 19 ] mahAbhArate [ 3. 247. 47 teSAM lokAH paratare tAnyajantIha devatAH // 19 tatrApi mumahAbhAgaH sukhabhAgabhijAyate / svayaMprabhAste bhAsvanto lokAH kAmadughAH pre| na cetsaMbudhyate tatra gacchatyadhamatAM tataH // 34 na teSAM svIkRtastApo na lokaizvaryamatsaraH // 20 iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate / na vartayantyAhutibhiste nApyamRtabhojanAH / karmabhUmiriyaM brahmanphalabhUmirasau matA // 35 tathA divyazarIrAste na ca vigrahamUrtayaH // 21 etatte sarvamAkhyAtaM yanmAM pRcchasi mudgala / na sukhe sukhakAmAzca devadevAH sanAtanAH / tavAnukampayA sAdho sAdhu gacchAma mAciram // 36 na kalpaparivarteSu parivartanti te tathA / / 22 vyAsa uvAca / jarA mRtyuH kutasteSAM harSaH prItiH sukhaM na ca / etacchrutvA tu maudgalyo vAkyaM vimamRze dhiyA / na duHkhaM na sukhaM cApi rAgadveSo kuto mune / 23 vimRzya ca munizreSTho devadUtamuvAca ha // 37 devAnAmapi maudgalya kAGkitA sA gatiH praa| devadUta namaste'stu gaccha tAta yathAsukham / .' duSprApA paramA siddhiragamyA kAmagocaraiH // 24 mahAdoSeNa me kAryaM na svargeNa sukhena vA // 38 trayastriMzadime lokAH zeSA lokA manISibhiH / patanaM tanmahaduHkhaM paritApaH sudAruNaH / gamyante niyamaiH zreSThairdA nairvA vidhipUrvakaiH // 25 svargabhAjacyavantIha tasmAtsvarga na kAmaye // 39 seyaM dAnakRtA vyuTiratra prAptA sukhAvahA / yatra gatvA na zocanti na vyathanti calanti vaa| tAM bhuDkSva sukRtairlabdhAM tapasA dyotitaprabhaH // 26 tadahaM sthAnamatyantaM mArgayiSyAmi kevalam // 40 etatsvargasukhaM vipra lokA nAnAvidhAstathA / ityuktvA sa munirvAkyaM devadUtaM visRjya tam / guNAH svargasya proktAste doSAnapi nibodha me // 27 ziloJchavRttimutsRjya zamamAtiSThaduttamam // 41 kRtasya karmaNastatra bhujyate yatphalaM divi / tulyanindAstutirbhUtvA samaloSTAzmakAJcanaH na cAnyatkriyate karma mUlacchedena bhujyate // 28 jJAnayogena zuddhena dhyAnanityo babhUva ha / / 42 so'tra doSo mama matastasyAnte patanaM ca yat / dhyAnayogAdbalaM labdhvA prApya carddhimanuttamAm / sukhavyAptamanaskAnAM patanaM yacca mudgala / / 29 jagAma zAzvatIM siddhiM parAM nirvaannlkssnnaam||43 asaMtoSaH parItApo dRSTvA dIptatarAH zriyaH / tasmAttvamapi kaunteya na zokaM katumarhasi / yadbhavatyavare sthAne sthitAnAM tacca duSkaram // 30 rAjyAsphItAtparibhraSTastapasA tadavApsyasi // 44 saMjJAmohazca patatAM rajasA ca pradharSaNam / sukhasyAnantaraM duHkhaM duHkhasyAnantaraM sukham / pramlAneSu ca mAlyeSu tataH pipatiSorbhayam // 31 / paryAyeNopavartante naraM nemimarA iva // 45 A brahmabhavanAdete doSA maudgalya dAruNAH / pitRpaitAmahaM rAjyaM prApsyasyamitavikrama / nAkaloke sukRtinAM guNAstvayutazo nRNAm // 32 / varSAtrayodazAdUcaM vyetu te mAnaso jvaraH // 46 ayaM tvanyo guNaH zreSThazyutAnAM svargato mune|| vaizaMpAyana uvAca / zubhAnuzayayogena manuSyeSUpajAyate // 33 evamuktvA sa bhagavAnvyAsaH pANDavanandanam / -728 -
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 247. 47] AraNyakaparva [ 3. 249. 4 jagAma tapase dhImAnpunarevAzramaM prati // 47 vivAhArtho na me kazcidimAM dRSTvAtisundarIm / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi etAmevAhamAdAya gamiSyAmi svamAlayam // 13 sptctvaariNshddhikdvishttmo'dhyaayH||247|| gaccha jAnIhi saumyainAM kasya kA ca kuto'pi vaa| samAptaM vrIhidrauNikaparva // kimarthamAgatA subhraridaM kaNTakitaM vanam // 14 248 api nAma varArohA mAmeSA loksundrii| vaizaMpAyana uvAca / bhajedadyAyatApAGgI sudatI tanumadhyamA // 15 tasminbahumRge'raNye ramamANA mhaarthaaH| apyahaM kRtakAmaH syAmimAM prApya varastriyam / kAmyake bharatazreSThA vijahaste yathAmarAH // 1 gaccha jAnIhi ko nvasyA nAtha ityeva kottik||16 prekSamANA bahuvidhAnvanodezAnsamantataH / sa koTikAzyastacchrutvA rathAtpraskandha kunnddlii| yathartukAlaramyAzca vanarAjI: supuSpitAH // 2 upetya papraccha tadA kroSTA vyAghravadhUmiva // 17 pANDavA mRgayAzIlAzcarantastanmahAvanam / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi vijajhurindrapratimAH kaMcitkAlamariMdamAH // 3 bhssttctvaariNshddhikdvishttmo'dhyaayH||248|| tataste yogapadyena yayuH sarve caturdizam / 249 mRgayAM puruSavyAghrA brAhmaNArthe paraMtapAH // 4 koTikAzya uvAca / draupadImAzrame nyasya tRNabindoranujJayA / kA tvaM kadambasya vinamya zAkhAmahardIptatapaso dhaumyasya ca purodhasaH // 5 __ mekAzrame tiSThasi shobhmaanaa| tatastu rAjA sindhUnAM vArddhakSatrimahAyazAH / dedIpyamAnAgnizikheva naktaM vivAhakAmaH zAlveyAnprayAtaH so'bhavattadA // 6 __dodhUyamAnA pavanena subhraH // 1 mahatA paribarheNa rAjayogyena saMvRtaH / atIva rUpeNa samanvitA tvaM rAjabhirbahubhiH sArdhamupAyAtkAmyakaM ca saH // 7 na cApyaraNyeSu bibheSi kiM nu / tatrApazyatpriyAM bhAyAM pANDavAnAM yazasvinIm / devI nu yakSI yadi dAnavI vA tiSThantImAzramadvAri draupadI nirjane vane // 8 varApsarA daityavarAGganA vA // 2 vibhrAjamAnAM vapuSA bibhratI rUpamuttamam / vapuSmatI voragarAjakanyA bhAjayantIM vanoddezaM nIlAbhramiva vidyutam // 9 vanecarI vA kssnndaacrstrii| apsarA devakanyA vA mAyA vA devanirmitA / yadyeva rAjJo varuNasya patnI iti kRtvAJjaliM sarve dadRzustAmaninditAm // 10 ___ yamasya somasya dhanezvarasya // 3 tataH sa rAjA sindhUnAM vArddhakSatrirjayadrathaH / dhAturvidhAtuH saviturvibhorvA vismitastAmanindyAGgI dRSTvAsIddhRSTamAnasaH // 11 zakrasya vA tvaM sadanAtprapannA / sa koTikAzyaM raajaanmbrviitkaammohitH| na hyeva naH pRcchasi ye vayaM sma kasya tveSAnavadyAGgI yadi vApi na mAnuSI // 12 / na cApi jAnIma taveha nAtham // 4 ma.bhA. 92 -729.
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 249. 5] mahAbhArate [ 3. 250.5 vayaM hi mAnaM tava vardhayantaH __pRcchAma bhadre prabhavaM prabhuM ca / AcakSva bandhuMzca patiM kulaM ca tattvena yacceha karoSi kAryam // 5 ahaM tu rAjJaH surathasya putro yaM koTikAzyeti vidurmanuSyAH / asau tu yastiSThati kAJcanAGge rathe huto'gnizcayane yathaiva / trigartarAjaH kamalAyatAkSi kSemaMkaro nAma sa eSa viirH|| 6 asmAtparastveSa mahAdhanuSmA nputraH kuNindAdhipatervariSThaH / nirIkSate tvAM vipulAyatAMsaH ___ suvismitaH parvatavAsanityaH // 7 asau tu yaH puSkariNIsamIpe __zyAmo yuvA tiSThati darzanIyaH / ikSvAkurAjJaH subalasya putraH sa eSa hantA dviSatAM sugAtri // 8 yasyAnuyAtraM dhvajinaH prayAnti sauvIrakA dvAdaza raajputraaH| zoNAzvayukteSu ratheSu sarve ___ makheSu dIptA iva havyavAhAH // 9 aGgArakaH kuJjaraguptakazca zatrujayaH saMjayasupravRddhau / prabhaMkaro'tha bhramaro ravizva zUraH pratApaH kuharazca nAma // 10 yaM SaTsahasrA rathino'nuyAnti nAgA hayAzcaiva padAtinazca / jayadratho nAma yadi zrutaste sauvIrarAjaH subhage sa essH|| 11 tasyApare bhrAtaro'dInasattvA ___ blaahkaaniikvidaarnnaadyaaH| sauvIravIrAH pravarA yuvAno rAjAnamete balino'nuyAnti // 12 etaiH sahAyairupayAti rAjA marudgaNairindra ivaabhiguptH| ajAnatAM khyApaya naH sukezi kasyAsi bhAryA duhitA ca kasya // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ekonapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 249 // 250 vaizaMpAyana uvAca / athAbravIdraupadI rAjaputrI ___pRSTA zibInAM pravareNa tena / avekSya mandaM pravimucya zAkhAM saMgRhNatI kauzikamuttarIyam // 1 buddhyAbhijAnAmi narendraputra na mAdRzI tvAmabhibhASTumare / na tveha vaktAsti taveha vAkya manyo naro vApyatha vApi nArI // 2 ekA hyahaM saMprati tena vAcaM ___ dadAni vai bhadra nibodha cedam / ahaM hyaraNye kathamekamekA tvAmAlapeyaM niratA svadharme // 3 jAnAmi ca tvAM surathasya putraM . yaM koTikAzyeti vidurmanuSyAH / tasmAdahaM zaibya tathaiva tubhya___mAkhyAmi bandhUnprati tannibodha // 4 apatyamasmi drupadasya rAjJaH kRSNeti mAM zaibya vidurmnussyaaH| -730 --
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 250. 5 ] AraNyakaparva [3. 251. 17 sAhaM vRNe paJca janAnpatitve koTikAzya uvAca / ye khANDavaprasthagatAH zrutAste // 5 eSA vai draupadI kRSNA rAjaputrI yazasvinI / yudhiSThiro bhImasenArjunau ca paJcAnAM pANDuputrANAM mahiSI saMmatA bhRzam // 5 mAyAzca putrau puruSapravIrau / sarveSAM caiva pArthAnAM priyA bahumatA satI / te mAM nivezyeha dizazcatasro tayA sametya sauvIra suvIrAnsusukhI vraja // 6 . vibhajya pArthA mRgayAM pryaataaH||6 vaizaMpAyana uvAca / prAcI rAjA dakSiNAM bhImaseno evamuktaH pratyuvAca pazyAmo draupadImiti / jayaH pratIcI yamajAvudIcIm / patiH sauvIrasindhUnAM duSTabhAvo jayadrathaH // 7 manye tu teSAM rathasattamAnAM sa pravizyAzramaM zUnyaM siMhagoSThaM vRko yathA / kAlo'bhitaH prApta ihopayAtum // 7 AtmanA saptamaH kRSNAmidaM vacanamabravIt // 8 saMmAnitA yAsyatha tairyatheSTaM kuzalaM te varArohe bhartAraste'pyanAmayAH / vimucya vAhAnavagAhayadhvam / yeSAM kuzalakAmAsi te'pi kaccidanAmayAH // 9 priyAtithidharmasuto mahAtmA draupadyuvAca / prIto bhaviSyatyabhivIkSya yuSmAn // 8 kauravyaH kuzalI rAjA kuntIputro yudhiSThiraH / etAvaduktvA drupadAtmajA sA ahaM ca bhrAtarazcAsya yAMzcAnyAnparipRcchasi // 10 zaivyAtmajaM candramukhI prtiitaa| pAdyaM pratigRhANedamAsanaM ca nRpAtmaja / viveza tAM parNakuTI prazastAM mRgAnpazcAzataM caiva prAtarAzaM dadAni te // 11 saMcintya teSAmatithisvadharmam // 9 aiNeyAnpRSatAnnyaGkanhariNAJjharabhAzazAn / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi RzyAnrurUjhambarAMzca gavayAMzca mRgAnbahUn // 12 pnycaashddhikdvishttmo'dhyaayH||25|| varAhAnmahiSAMzcaiva yAzcAnyA mRgajAtayaH / 251 pradAsyati svayaM tubhyaM kuntIputro yudhiSThiraH // 13 vaizaMpAyana uvAca / jayadratha uvAca / athAsIneSu sarveSu teSu rAjasu bhArata / kuzalaM prAtarAzasya sarvA me'pacitiH kRtA / koTikAzyavacaH zrutvA zaibyaM sauviirko'brviit||1 ehi me rathamAroha sukhamApnuhi kevalam // 14 padA vAcaM vyAharantyAmasyAM me ramate mnH|| gtshriikaaNcyutaanraajyaatkRpnnaangtcetsH| sImantinInAM mukhyAyAM vinivRttaH kathaM bhavAn // 2 araNyavAsinaH pArthAnnAnuroddhaM tvamarhasi // 15 etAM dRSTvA striyo me'nyA yathA shaakhaamRgstriyH| na vai prAjJA gatazrIkaM bhartAramupayuJjate / pratibhAnti mahAbAho satyametadbhavImi te // 3 yuJjAnamanuyuJjIta na zriyaH saMkSaye vaset // 16 darzanAdeva hi manastayA me'pahRtaM bhRzam / zriyA vihInA rAjyAcca vinaSTAH zAzvatIH samAH / zAM samAcakSva kalyANIM yadi syAcchainya maanussii|| 4 / alaM te pANDuputrANAM bhaktyA klezamupAsitum // 17 - 731 -
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 251. 18] mahAbhArate [ 3. 252. 12 bhAryA me bhava suzroNi tyajainAnsukhamApnuhi / akhilAnsindhusauvIrAnavApnuhi mayA saha // 18 . vaizaMpAyana uvAca / ityuktA sindhurAjena vAkyaM hRdayakampanam / kRSNA tsmaadpaakraamddeshaats
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 252. 12] AraNyakaparva [ 3. 252. 26 taa| AzaMsa vA tvaM kRpaNaM vadantI mAdrIputrau saMpatantau dizazca / sauvIrarAjasya punaH prasAdam // 12 amarmajaM krodhaviSaM vamantau draupadhuvAca / dRSTvA ciraM tApamupaiSyase'dhama // 19 / mahAbalA kiM tviha durbaleva yathA cAhaM nAticare kathaMci__ sauvIrarAjasya matAhamasmi / tpatInmahAnminasApi jAtu / yAhaM pramAthAdiha saMpratItA tenAdya satyena vazIkRtaM tvAM sauvIrarAjaM kRpaNaM vayam // 13 . draSTAsmi pAthaiH parikRSyamANam // 20 yasyA hi kRSNau padavIM caretAM na saMbhramaM gantumahaM hi zakSye samAsthitAvekarathe shaayau| tvayA nRzaMsena vikRssymaannaa| indro'pi tAM nApaharetkathaMci samAgatAhaM hi kurupravIraiH nmanuSyamAtraH kRpaNaH kuto'nyH|| 14 punarvanaM kAmyakamAgatA ca // 21 yadA kirITI paravIraghAtI vaizaMpAyana uvAca / nighnarathastho dviSatAM mnaaNsi| sA tAnanuprekSya vizAlanetrA madantare tvavajinI praveSTA jighRkssmaannaanvbhyintii| kakSaM dahannagnirivoSNageSu // 15 provAca mA mA spRzateti bhItA janArdanasyAnugA vRSNivIrA dhaumyaM pracukroza purohitaM sA // 22 maheSvAsAH kekayAzcApi sarve / ete hi sarve mama rAjaputrAH jagrAha tAmuttaravastradeze prahRSTarUpAH padavIM careyuH // 16 jayadrathastaM smvaakssiptsaa| maurvIvisRSTAH stanayitnughoSA tayA samAkSiptatanuH sa pApaH ___ gANDIvamuktAstvativegavantaH / papAta zAkhIva nikRttamUlaH // 23 / hastaM samAhatya dhanaMjayasya pragRhyamANA tu mahAjavena bhImAH zabdaM ghorataraM nadanti // 17 - muhurviniHzvasya ca raajputrii| gANDIvamuktAMzca mahAzaraughA sA kRSyamANA rathamAruroha, .. pataMgasaMghAniva zIghravegAn / dhaumyasya pAdAvabhivAdya kRSNA // 24 sazaGkhaghoSaH satalatraghoSo dhaumya uvAca / ___ gANDIvadhanvA muhurudvamaMzca / neyaM zakyA tvayA netumavijitya mahArathAn / yadA zarAnarpayitA tavorasi dharma kSatrasya paurANamavekSasva jayadratha / / 25 tadA manaste kimivAbhaviSyat // 18 kSudraM kRtvA phalaM pApaM prApsyasi tvamasaMzayam / gadAhastaM bhImamabhidravantaM AsAdya pANDavAnvIrAndharmarAjapurogamAn // 26 -733: -
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 252. 27 ] mahAbhArate [ 3. 253. 18 vaizaMpAyana uvAca / stadAzramAyAbhimukhA babhUvuH // 6 ityuktvA dviyamANAM tAM rAjaputrI yazasvinIm / teSAM tu gomAyuranalpaghoSo anvagacchattadA dhaumyaH padAtigaNamadhyagaH // 27 nivartatAM vAmamupetya pArzvam / / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pravyAharattaM pravimRzya rAjA dvipnycaashddhikdvishttmo'dhyaayH|| 252 // provAca bhImaM ca dhanaMjayaM ca // 7 253 yathA vadatyeSa vihInayoniH vaizaMpAyana uvAca / zAlAvRko vAmamupetya pArzvam / tato dizaH saMpravihRtya pArthA suvyaktamasmAnavamanya pApaiH mRgAnvarAhAnmahiSAMzca htvaa| __ kRto'bhimardaH kurubhiH prasahya // 8 dhanurdharAH zreSThatamAH pRthivyAM ityeva te tadvanamAvizanto pRthakcarantaH sahitA babhUvuH // 1 mahatyaraNye mRgayAM caritvA / tato mRgavyAlagaNAnukIrNa bAlAmapazyanta tadA rudantI ___ mahAvanaM tadvihagopaghuSTam / dhAtreyikAM preSyavadhU priyAyAH // .9 bhrAtR'zca tAnabhyavaddyudhiSThiraH tAmindrasenastvarito'bhisRtya zrutvA giro vyAharatAM mRgANAm // 2 rathAdavaplutya tato'bhyadhAvat / AdityadIptAM dizamabhyupetya provAca cainAM vacanaM narendra mRgadvijAH krUramime vadanti / ___ dhAtreyikAmArtatarastadAnIm // 10 AyAsamugraM prativedayanto kiM rodiSi tvaM patitA dharaNyAM mahAhavaM zatrubhirvAvamAnam // 3 kiM te mukhaM zuSyati dInavarNam / kSipraM nivartadhvamalaM mRgoM kaJcinna pApaiH sunRzaMsakRdbhiH __ mano hi me dUyati dahyate ca / * pramAthitA draupadI raajputrii| buddhiM samAcchAdya ca me samanyu anindyarUpA suvizAlanetrA ruddhUyate prANapatiH zarIre / / 4 / zarIratulyA kurupuMgavAnAm // 11 saraH suparNena hRtoragaM yathA yadyeva devI pRthivIM praviSTA rASTraM ythaaraajkmaattlkssmi| divaM prapannApyatha vA samudram / evaMvidhaM me pratibhAti kAmyaka tasyA gamiSyanti padaM hi pArthAzauNDairyathA pItarasazca kumbhaH // 5 stathA hi saMtapyati dharmarAjaH // 12 te saindhavairatyanilaughavegai ko hIdRzAnAmarimardanAnAM mahAjavairvAjibhiruhyamAnAH / klezakSamANAmaparAjitAnAm / yuktairvRhadbhiH surathairnRvIrA prANaiH samAmiSTatamAM jihIrSe-734
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 253. 13] AraNyakapava [ 3. 253. 28 danuttamaM ratnamiva prmuuddhH| purA zRgAlo nalinI vigAhate // 19 na budhyate nAthavatImihAdya mA vaH priyAyAH sunasaM sulocanaM bahizcaraM hRdayaM pANDavAnAm // 13 candraprabhAcchaM vadanaM prasannam / kasyAdya kAyaM pratibhidya ghorA spRzyAcchubhaM kazcidakRtyakArI mahIM pravekSyanti zitAH shraagryaaH| zvA vai puroddaashmivopyukiit| mA tvaM zucastAM prati bhIru viddhi etAni vAnyanuyAta zIghraM yathAdya kRSNA punareSyatIti / mA vaH kAlaH kSipramihAtyagAvai // 20 nihatya sarvAndviSataH samagrA yudhiSThira uvAca / npArthAH sameSyantyatha yaajnysenyaa||14 bhadre tUSNImAssva niyaccha vAcaM athAbravIcArumukhaM pramRjya ___ mAsmatsakAze paruSANyavocaH / - dhAtreyikA sArathimindrasenam / rAjAno vA yadi vA rAjaputrA jayadrathenApahRtA pramathya balena mattA vazcanAM prApnuvanti // 21 pazcandrakalpAnparibhUya kRSNA // 15 vaizaMpAyana uvAca / tiSThanti vAni navAnyamUni etAvaduktvA prayayurhi zIghra : vRkSAzca na mlAnti tathaiva bhagnAH / tAnyeva vanyinuvartamAnAH / AvartayadhvaM hyanuyAta zIghra muhurmuhuAlavaducchasanto nadUrayAtaiva hi rAjaputrI // 16 jyAM vikSipantazca mahAdhanuyaH // 22 saMnayadhvaM sarva evendrakalpA tato'pazyaMstasya sainyasya reNumahAnti cArUNi ca dazanAni / mudbhUtaM vai vAjikhurapraNunnam / gRhIta cApAni mahAdhanAni padAtInAM madhyagataM ca dhaumyaM zarAMzca zIghra padavIM vrajadhvam // 17 vikrozantaM bhImamabhidraveti // 23 purA hi nirbhartsanadaNDamohitA te sAntvya dhaumyaM paridInasattvAH __ pramUDhacittA vadanena shussytaa| sukhaM bhavAnetviti raajputraaH| dadAti kasmaicidanahate tanuM zyenA yathaivAmiSasaMprayuktA varAjyapUrNAmiva bhasmani srucam // 18 javena tatsainyamathAbhyadhAvan // 24 purA tuSAnAviva hUyate haviH teSAM mahendropamavikramANAM ___purA zmazAne srgivaapvidhyte| saMrabdhAnAM dharSaNAdyAjJasenyAH / purA ca somo'dhvarago'valihyate krodhaH prajajvAla jayadrathaM ca zunA yathA viprajane prmohite| dRSTvA priyAM tasya rathe sthitAM ca // 25 mahatyaraNye mRgayAM caritvA pracukruzuzcApyatha sindhurAja -735 -
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 253. 26 ] mahAmArate [ 3. 254. 14 __ vRkodarazcaiva dhanaMjayazca / ya eSa jAmbUnadazuddhagauraH yamau ca rAjA ca mahAdhanurdharA pracaNDaghoNastanurAyatAkSaH / stato dizaH saMmumuhuH pareSAm // 26 etaM kuruzreSThatamaM vadanti iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yudhiSThiraM dharmasutaM patiM me // 7 tripaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 25 // apyeSa zatroH zaraNAgatasya 254 dadyAtprANAndharmacArI nRvIraH / / vaizaMpAyana uvaac| parailenaM mUDha javena bhUtaye tato ghorataraH zabdo vane samabhavattadA / tvamAtmanaH prAJjaliyastazastraH // 8 bhImasenArjunau dRSTvA kSatriyANAmamarSiNAm // 1 athApyenaM pazyasi yaM rathasthaM teSAM dhvajAprANyabhivIkSya rAjA mahAbhujaM zAlamiva pravRddham / .. svayaM durAtmA kurupuMgavAnAm / saMdaSToSThaM bhRkuTIsaMhatadhruvaM jayadratho yAjJasenImuvAca vRkodaro nAma patirmamaiSaH // 9 __ rathe sthitAM bhAnumatI hataujAH // 2 AjAneyA balinaH sAdhu dAntA AyAntIme paJca rathA mahAnto mahAbalAH zUramudAvahanti / manye ca kRSNe ptystvaite| etasya karmANyatimAnuSANi sA jAnatI khyApaya naH sukezi bhImeti zabdo'sya gataH pRthivyaam||10 ___ paraM paraM pANDavAnAM rathastham // 3 nAsyAparAddhAH zeSamihApnuvanti draupdyuvaac| . nApyasya vairaM vismarate kadAcit / kiM te jJAtaimUDha mahAdhanurdharai vairasyAntaM saMvidhAyopayAti ___ ranAyuSyaM karma kRtvAtighoram / pazcAMcchAnti na ca gacchatyatIva // 11 ete vIrAH patayo me sametA - mRdurvadAnyo dhRtimAnyazasvI na vaH zeSaH kazcidihAsti yuddhe / / 4 / jitendriyo vRddhasevI nRvIraH / AkhyAtavyaM tveva sarva mumUrSo bhrAtA ca ziSyazca yudhiSThirasya rmayA tubhyaM pRSTayA dharma eSaH / dhanaMjayo nAma patirmamaiSaH // 12 na me vyathA vidyate tvadbhayaM vA yo vai na kAmAnna bhayAnna lobhAsaMpazyantyAH sAnujaM dharmarAjam // 5 __ tyajeddharma na nRzaMsaM ca kuryAt / yasya dhvajAgre nadato mRdaGgo sa eSa vaizvAnaratulyatejAH nandopanandau madhurau yuktruupau| kuntIsutaH zatrusahaH pramAthI // 13 etaM svadharmArthavinizcaya yaH sarvadharmArthavinizcayajJo sadA janAH kRtyavanto'nuyAnti // 6 bhayArtAnAM bhayahartA mniissii| -736 -
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 254. 14] AraNyakaparva [ 3. 255. 12 yasyottamaM rUpamAhuH pRthivyAM styaktvA trastAnprAJjalIstAnpadAtIn / yaM pANDavAH parirakSanti sarve // 14 rathAnIkaM zaravarSAndhakAraM prANairgarIyAMsamanuvrataM vai cakruH kruddhAH sarvataH saMnigRhya // 21 ___ sa eSa vIro nakulaH patirme / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yaH khaGgayodhI laghucitrahasto catuHpaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 254 // mahAMzca dhiimaanshdevo'dvitiiyH|| 15 255 yasyAdya karma drakSyase mUDhasattva vaizaMpAyana uvAca / zatakratorvA daityasenAsu sNkhye| saMtiSThata praharata tUrNaM viparidhAvata / zUraH kRtAstro matimAnmanISI iti sma saindhavo rAjA codayAmAsa tAnnRpAn // 1 priyaMkaro dharmasutasya rAjJaH // 16 tato ghorataraH zabdo raNe samabhavattadA / ya eSa candrArkasamAnatejA bhImArjunayamAndRSTvA sainyAnAM sayudhiSThirAn // 2 jaghanyajaH pANDavAnAM priyazca / zibisindhutrigartAnAM viSAdazcApyajAyata / buddhyA samo yasya naro na vidyate tAndRSTvA puruSavyAghrAnvyAghrAniva balotkaTAn // 3 ___ vaktA tathA satsu vinizcayajJaH // 17 hemacitrasamutsedhAM sarvazaikyAyasIM gadAm / sa eSa zUro nityamamarSaNazca pragRhyAbhyadravadbhImaH saindhavaM kAlacoditam // 4 dhImAnprAjJaH sahadevaH ptirm| tadantaramathAvRtya koTikAzyo'bhyahArayat / tyajetprANAnpravizeddhavyavAha mahatA rathavaMzena parivArya vRkodaram // 5 ' na tvevaiSa vyAhareddharmabAhyam / shktitomrnaaraacairviirbaahuprcoditaiH| sadA manasvI kSatradharme niviSTaH kIryamANo'pi bahubhirna sma bhImo'bhyakampata // 6 ... kuntyAH prANairiSTatamo nRvIraH // 18 gajaM tu sagajArohaM padAtIMzca caturdaza / vizIryantIM nAvamivArNavAnte jaghAna gadayA bhImaH saindhavadhvajinImukhe // 7 ratnAbhipUrNA makarasya pRsstthe| pArthaH paJcazatAzUrAnpArvatIyAnmahArathAn / senAM tavemAM hatasarvayodhAM parIpsamAnaH sauvIraM jaghAna dhvajinImukhe / / 8 ___ vikSobhitAM drakSyasi paanndduputraiH|| 19 rAjA svayaM suvIrANAM pravarANAM prahAriNAm / ityete vai kathitAH pANDuputrA nimeSamAtreNa zataM jaghAna samare tadA // 9 yAMstvaM mohAdavamanya pravRttaH / dadRze nakulastatra rathAtpraskandya khaDgadhRk / yadyetaistvaM mucyase'riSTadehaH zirAMsi pAdarakSANAM bIjavatpravapanmuhuH // 10 punarjanma prApsyase jIva eva // 20 sahadevastu saMyAya rathena gajayodhinaH / vaizaMpAyana uvAca / pAtayAmAsa nArAcai?mebhya iva barhiNaH // 11 tataH pArthAH paJca paJcendrakalpA tatastrigartaH sadhanuravatIrya mahArathAt / ma. bhA. 93 -737 -
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 255. 12] mahAbhArate [3. 255. 41 gadayA caturo vAhAnrAjJastasya tadAvadhIt // 12 cakarta nizitairbhallairdhanUMSi ca zirAMsi ca // 27 tamabhyAzagataM rAjA padAtiM kuntinndnH| zibInikSvAkumukhyAMzca trigrtaansaindhvaanpi| ardhacandreNa bANena vivyAdhorasi dharmarAT // 13 jaghAnAtirathaH saMkhye bANagocaramAgatAn // 28 sa bhinnahRdayo vIro vaktrAcchoNitamudvaman / sAditAH pratyadRzyanta bahavaH savyasAcinA / papAtAbhimukhaH pArthaM chinnamUla iva drumaH // 14 sapatAkAzca mAtaGgAH sadhvajAzca mahArathAH / / 29 indrasenadvitIyastu rathAtpraskandha dharmarAT / pracchAdya pRthivIM tasthuH sarvamAyodhanaM prati / hatAzvaH sahadevasya pratipede mahAratham // 15 zarIrANyaziraskAni videhAni zirAMsi ca // 30 nakulaM tvabhisaMdhAya kSemaMkaramahAmukhau / zvagRdhrakaGkakAkolabhAsagomAyuvAyasAH / ubhAvubhayatastIkSNaiH zaravarSairavarSatAm // 16 atRpyaMstatra vIrANAM hatAnAM mAMsazoNitaiH // 31 tau zarairabhivarSantau jImUtAviva vaarssiko|| hateSu teSu vIreSu sindhurAjo jayadrathaH / . ekaikena vipAThena janne mAdravatIsutaH // 17 vimucya kRSNAM saMtrastaH palAyanaparo'bhavat // 32 trigartarAjaH surathastasyAtha rathadhUrgataH / sa tasminsaMkule sainye draupadImavatArya vai / rathamAkSepayAmAsa gajena gajayAnavit // 18 prANaprepsuruSAdhAvadvanaM yena narAdhamaH // 33 nakulastvapabhIstasmAdrathAccarmAsipANimAn / draupadI dharmarAjastu dRSTvA dhaumyapuraskRtAm / uddhAntaM sthAnamAsthAya tasthau giririvAcalaH // 19 / mAdrIputreNa vIreNa rathamAropayattadA // 34 surathastaM gajavaraM vadhAya nakulasya tu / tatastadvidrutaM sainyamapayAte jayadrathe / preSayAmAsa sakrodhamabhyucchritakaraM tataH // 20 AdizyAdizya nArAcairAjaghAna vRkodaraH // 35 nakulastasya nAgasya samIpaparivartinaH / savyasAcI tu taM dRSTvA palAyantaM jayadratham / saviSANaM bhujaM mUle khaGgena nirakRntata // 21 vArayAmAsa nighnantaM mImaM saindhavasainikAn // 36 sa vinadya mahAnAdaM gajaH kaGkaNabhUSaNaH / arjuna uvAca / patannavAkzirA bhUmau hastyArohAnapothayat // 22 yasyApacArAtprApto'yamasmAnklezo durAsadaH / sa tatkarma mahatkRtvA zUro mAdravatIsutaH / tamasminsamaroddeze na pazyAmi jayadratham // 37 bhImasenarathaM prApya zarma lebhe mahArathaH // 23 tamevAnviSa bhadraM te kiM te yodhairnipAtitaiH / bhImastvApatato rAjJaH koTikAzyasya saMgare / anAmiSamidaM karma kathaM vA manyate bhavAn // 38 sUtasya nudato vAhAnkSureNApAharacchiraH // 24 vaizaMpAyana uvaac| na bubodha hataM sUtaM sa rAjA baahushaalinaa| ityukto bhImasenastu guDAkezena dhiimtaa| tasyAzvA vyadravansaMkhye hatasUtAstatastataH // 25 yudhiSThiramabhiprekSya vAgmI vacanamabravIt // 39 vimukhaM hattasUtaM taM bhImaH praharatAM varaH / hatapravIrA ripavo bhUyiSThaM vidrutA dizaH / jaghAna talayuktena prAsenAbhyetya pANDavaH // 26 gRhItvA draupadI rAjannivartatu bhavAnitaH // 40 dvAdazAnAM tu sarveSAM sauvIrANAM dhanaMjayaH / yamAbhyAM saha rAjendra dhaumyena.ca mahAtmanA / -738 -
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 255. 41 ] AraNyakaparva [ 3. 256.7 256 prApyAzramapadaM rAjandraupadI parisAntvaya / / 41 / / hatAzvaM saindhavaM bhItamekaM vyAkulacetasam // 55 na hi me mokSyate jIvanmUDhaH saindhavako nRpaH / saindhavastu hatAndRSTvA tathAzvAnsvAnsuduHkhitaH / pAtAlatalasaMstho'pi yadi zakro'sya sArathiH // 42 dRSTvA vikramakarmANi kurvANaM ca dhanaMjayam / yudhiSThira uvAca / palAyanakRtotsAhaH prAdravadyena vai vanam // 56 / na hantavyo mahAbAho durAtmApi sa saindhavaH / saindhavaM tvabhisaMprekSya parAkrAntaM plaayne| duHzalAmabhisaMsmRtya gAndhArI ca yazasvinIm / / 43 anuyAya mahAbAhuH phalguno vAkyamabravIt / / 57 vaizaMpAyana uvaac| anena vIryeNa kathaM striyaM prArthayase balAt / / tacchrutvA draupadI bhImamuvAca vyAkulendriyA / / rAjaputra nivartasva na te yuktaM palAyanam / kupitA hrImatI prAjJA patI bhImArjunAvubhau // 44 kathaM cAnucarAnhitvA zatrumadhye palAyase // 58 . kartavyaM cetpriyaM mahyaM vadhyaH sa puruSAdhamaH / ityucyamAnaH pArthena saindhavo na nyavartata / saindhavApasadaH pApo durmatiH kulapAMsanaH / / 45 tiSTha tiSThati taM bhImaH shsaabhydrvdlii| . bhAryAbhihartA nivairo yazca rAjyaharo ripuH / mA vadhIriti pArthastaM dayAvAnabhyabhASata // 59 . yAcamAno'pi saMgrAme na sa jIvitumarhati // 46 | iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ityukto tau naravyAghrau yayaturyatra saindhavaH / paJcapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 255 // rAjA nivavRte kRSNAmAdAya sapurohitaH // 47 sa pravizyAzramapadaM vyapaviddhabRsIghaTam / vaizaMpAyana uvAca / mArkaNDeyAdibhirviprairanukIrNaM dadarza ha // 48 | jayadrathastu saMprekSya bhrAtarAvudyatAyudhau / draupadImanuzocadbhiAhmaNaistaiH samAgataiH / prAdravattarNamavyagro jIvitepsuH suduHkhitaH // 1 : samiyAya mahAprAjJaH sabhAryo bhrAtRmadhyagaH // 49 / taM bhImaseno dhAvantamavatIrya rathAvalI / te sma taM muditA dRSTvA punarabhyAgataM nRpam / abhidrutya nijagrAha kezapakSe'tyamarSaNaH // 2 . jitvA tAnsindhusauvIrAndraupadI cAhRtAM punH||50 samudyamya ca taM roSAniSpipeSa mhiitle| sa taiH parivRto rAjA tatraivopaviveza ha / gale gRhItvA rAjAnaM tADayAmAsa caiva ha // 3 . pravivezAzramaM kRSNA yamAbhyAM saha bhAminI // 51 punaH saMjIvamAnasya tsyotptitumicchtH| bhImArjunAvapi zrutvA krozamAtragataM ripum / padA mUrdhni mahAbAhuH praahrdvilpissytH|| 4 . . svayamazvAMstudantau tau javenaivAbhyadhAvatAm // 52 tasya jAnuM dadau bhImo janne cainmrninaa| - idamatyadbhutaM cAtra cakAra puruSo'rjunaH / sa mohamagamadrAjA prahAravarapIDitaH // 5 : krozamAtragatAnazvAnsaindhavasya jaghAna yat / / 53 / viroSa bhImasenaM tu vArayAmAsa phalgunaH / sa hi divyAstrasaMpannaH kRcchrkaale'pysNbhrmH| duHzalAyAH kRte rAjA yattadAheti kaurava // 6 akaroduSkaraM karma zarairastrAnumazritaiH // 54 bhImasena uvaac| tato'bhyadhAvatAM vIrAvubhau bhiimdhnNjyau| nAyaM pApasamAcAro matto jIvitumarhati / -739 -
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 256.7] mahAbhArate [ 3. 257.4 draupadyAstadanasyAH parikleSTA narAdhamaH // 7 gatasattvamiva jJAtvA kartAramazubhasya tam / kiM nu zakyaM mayA kartuM yadrAjA satataM ghRNI / saMprekSya bharatazreSThaH kRpAM cakre narAdhipaH // 22 tvaM ca bAlizayA buddhyA sadaivAsmAnprabAdhase / / 8 dharme te vardhatAM buddhirmA cAdharme manaH kRthaaH| evamuktvA saTAstasya paJca cakre vRkodaraH / sAzvaH sarathapAdAtaH svasti gaccha jayadratha // 23 ardhacandreNa bANena kiMcidabruvatastadA // 9 evamuktastu savrIDaM tUSNIM kiMcidavAGmukhaH / vikalpayitvA rAjAnaM tataH prAha vRkodaraH / jagAma rAjA duHkhArto gaGgAdvArAya bhArata // 24 jIvituM cecchase mUDha hetuM me gadataH zRNu // 10 sa devaM zaraNaM gatvA virUpAkSamumApatim / dAso'smIti tvayA vAcyaM saMsatsu ca sabhAsu ca / tapazcacAra vipulaM tasya prIto vRSadhvajaH // 25 evaM te jIvitaM dadyAmeSa yuddhajito vidhiH // 11 baliM svayaM pratyagRhNAtprIyamANastrilocanaH / evamastviti taM rAjA kRcchraprANo jydrthH|| varaM cAsmai dadau devaH sa ca jagrAha tacchRNu // 26 provAca puruSavyAghra bhImamAhavazobhinam // 12 samastAnsarathAnpaJca jayeyaM yudhi pANDavAn / tata enaM viceSTantaM baddhA pArtho vRkodaraH / iti rAjAbravIdevaM neti devastamabravIt // 27 rathamAropayAmAsa visaMjJaM pAMsuguNThitam // 13 ajayyAMzcApyavadhyAMzca vArayiSyasi tAnyudhi / tatastaM rathamAsthAya bhImaH paarthaanugstdaa| Rte'rjunaM mahAbAhuM devairapi durAsadam // 28 abhyetyAzramamadhyasthamabhyagacchadyudhiSThiram // 14 yamAhurajitaM devaM zaGkhacakragadAdharam / darzayAmAsa bhImastu tadavasthaM jayadratham / pradhAnaH so'straviduSAM tena kRSNena rakSyate // 29 taM rAjA prAhasadRSTvA mucyatAmiti cAbravIt // 15 evamuktastu nRpatiH svameva, bhavanaM yayau / rAjAnaM cAbravIdbhImo draupadyai kathayeti vai / pANDavAzca vane tasminnyavasankAmyake tadA // 30 dAsabhAvaM gato hyeSa pANDUnAM pApacetanaH // 16 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tamuvAca tato jyeSTho bhrAtA sapraNayaM vacaH / SaTpaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 256 // muJcainamadhamAcAraM pramANaM yadi te vayam // 17 draupadI cAbravIdbhImamabhiprekSya yudhiSThiram / janamejaya uvAca / dAso'yaM mucyatAM rAjJastvayA paJcasaTaH kRtH||18 evaM hRtAyAM kRSNAyAM prApya klezamanuttamam / sa mukto'bhyetya rAjAnamabhivAdya yudhiSThiram / / ata UrdhvaM naravyAghrAH kimakurvata pANDavAH // 1 vavande vihvalo rAjA tAMzca sarvAnmunIstadA // 19 vaizaMpAyana uvAca / ' tamuvAca ghRNI rAjA dharmaputro yudhiSThiraH / evaM kRSNAM mokSayitvA vinirjitya jayadratham / tathA jayadrathaM dRSTvA gRhItaM savyasAcinA // 20 / AsAMcakre munigaNairdharmarAjo yudhiSThiraH // 2 adAso gaccha mukto'si maivaM kArSIH punaH kcit|| teSAM madhye maharSINAM zRNvatAmanuzocatAm / strIkAmuka dhigastu tvAM kSudraH kSudrasahAyavAn / / mArkaNDeyamidaM vAkyamabravItpANDunandanaH // 3 evaMvidhaM hi kaH kuryAttvadanyaH puruSAdhamaH // 21 | manye kAlazca balavAndaivaM ca vidhinirmitam / -740 257
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 257. 4] AraNyakaparva [3. 259. 2 bhavitavyaM ca bhUtAnAM yasya nAsti vytikrmH||4 mArkaNDeya uvAca / kathaM hi patnImasmAkaM dharmajJAM dhrmcaarinniim| ajo nAmAbhavadrAjA mahAnikSvAkuvaMzajaH / saMspRzedIdRzo bhAvaH zuciM stainyamivAnRtam // 5 tasya putro dazarathaH shshvtsvaadhyaayvaanyshuciH|| 6 na hi pApaM kRtaM kiMcitkarma vA ninditaM kvacit / abhavaMstasya catvAraH putrA dharmArthakovidAH / draupadyA brAhmaNeSveva dharmaH sucarito mahAn // 6 rAmalakSmaNazatrughnA bharatazca mahAbalaH // 7 tAM jahAra balAdrAjA mUDhabuddhirjayadrathaH / rAmasya mAtA kausalyA kaikeyI bharatasya tu / tasyAH saMharaNAtprAptaH zirasaH kezavApanam / sutau lakSmaNazatrughnau sumitrAyAH paraMtapau // 8 parAjayaM ca saMgrAme sasahAyaH samAptavAn // 7 videharAjo janakaH sItA tasyAtmajA vibho / pratyAhRtA tathAsmAbhirhatvA tatsaindhavaM balam / yAM cakAra svayaM tvaSTA rAmasya mahiSIM priyAm // 9 taddAraharaNaM prAptamasmAbhiravitarkitam // 8 . etadrAmasya te janma sItAyAzca prakIrtitam / duHkhazcAyaM vane vAso mRgayAyAM ca jIvikA / rAvaNasyApi te janma vyAkhyAsyAmi jneshvr||10 hiMsA ca mRgajAtInAM vanaukobhirvanaukasAm / pitAmaho rAvaNasya sAkSAdevaH prajApatiH / jJAtibhirvipravAsazca mithyA vyavasitairayam // 9 svayaMbhUH sarvalokAnAM prabhuH sraSTA mahAtapAH // 11 asti nUnaM mayA kazcidalpabhAgyataro nrH|| pulastyo nAma tasyAsInmAnaso dayitaH sutaH / bhavatA dRSTapUrvo vA zrutapUrvo'pi vA bhavet // 10 tasya vaizravaNo nAma gavi putro'bhavatprabhuH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pitaraM sa samutsRjya pitaamhmupsthitH| saptapaJcAzadadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 257 // tasya kopAtpitA rAjansasarjAtmAnamAtmanA // 13 258 sa jajJe vizravA nAma tasyAtmArdhena vai dvijaH / mArkaNDeya uvaac| pratIkArAya sakrodhastato vaizravaNasya vai / 14 prAptamapratimaM duHkhaM rAmeNa bharatarSabha / pitAmahastu prItAtmA dadau vaizravaNasya ha / rakSasA jAnakI tasya hRtA bhAryA balIyasA // 1 amaratvaM dhanezatvaM lokapAlatvameva ca // 15 AzramAdrAkSasendreNa rAvaNena vihAyasA / IzAnena tathA sakhyaM putraM ca nalakUbaram / mAyAmAsthAya tarasA hatvA gRdhaM jaTAyuSam // 2 rAjadhAnInivezaM ca laGkA rakSogaNAnvitAm // 16 pratyAjahAra tAM rAmaH sugrIvabalamAzritaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi baddhA setuM samudrasya dagdhvA laGkAM zitaiH zaraiH / / 3 assttpnycaashddhikdvishttmo'dhyaayH|| 258 // yudhiSThira uvaac| 259 kasminrAmaH kule jAtaH kiMvIryaH kiMparAkramaH / mArkaNDeya uvaac| rAvaNaH kasya vA putraH kiM vairaM tasya tena ha // 4 pulastyasya tu yaH krodhAdardhadeho'bhavanmuniH / etanme bhagavansarvaM samyagAkhyAtumarhasi / vizravA nAma sakrodhaH sa vaizravaNamaikSata // 1 zrotumicchAmi caritaM rAmasyAkliSTakarmaNaH // 5 / bubudhe taM tu sakrodhaM pitaraM rAkSasezvaraH / -741 -
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. 259. 2] mahAbhArate [ 3. 259. 29 kuberastatprasAdArthaM yatate sma sadA nRpa // 2 vibhISaNaH zIrNaparNamekamabhyavahArayat / / 17 . sa rAjarAjo laGkAyAM nivasannaravAhanaH / upavAsarati/mAnsadA japyaparAyaNaH / rAkSasIH pradadau tisraH piturvai paricArikAH // 3 tameva kAlamAtiSThattIvra tapa udAradhIH / / 18 / tAstadA taM mahAtmAnaM saMtoSayitumudyatAH / kharaH zUrpaNakhA caiva teSAM vai tapyatAM tpH|| RSi bharatazArdUla nRttgiitvishaardaaH||4| paricaryAM ca rakSAM ca caturdRSTamAnasau // 19 // puSpotkaTA ca rAkA ca mAlinI ca vizAM pte| pUrNa varSasahasre tu zirazchittvA dshaannH| .. anyonyaspardhayA rAjazreyaskAmAH sumadhyamAH // 5 juhotyagnau durAdharSastenAtuSyajagatprabhuH // 20 tAsAM sa bhagavAMstuSTo mahAtmA pradadau varAn / tato brahmA svayaM gatvA tapasastAnnyavArayat / lokapAlopamAnputrAnekaikasyA yathepsitAn // 6 pralobhya varadAnena sarvAneva pRthakpRthak / / 21 puSpotkaTAyAM jajJAte dvau putrau rAkSasezvarau / brahmovAca / kumbhakarNadazagrIvau balenApratimau bhuvi / / 7 prIto'smi vo nivartadhvaM varAnvRNuta putrakAH / mAlinI janayAmAsa putramekaM vibhISaNam / yadyadiSTamRte tvekamamaratvaM tathAstu tat // 22 rAkAyAM mithunaM jajJe kharaH zUrpaNakhA tathA // 8 yadyadagnau hutaM sarvaM ziraste mahadIpsayA / vibhISaNastu rUpeNa sarvebhyo'bhyadhiko'bhavat / tathaiva tAni te dehe bhaviSyanti yathepsitam // 23 sa babhUva mahAbhAgo dharmagoptA kriyAratiH // 9 vairUpyaM ca na te dehe kaamruupdhrstthaa| dazagrIvastu sarveSAM jyeSTho rAkSasapuMgavaH / bhaviSyasi raNe'rINAM vijetAsi na saMzayaH // 24 mahotsAho mahAvIryo mahAsattvaparAkramaH // 10 rAvaNa uvAca / kumbhakarNo balenAsItsarvebhyo'bhyadhikastadA / gandharvadevAsurato yakSarAkSasatastathA / mAyAvI raNazauNDazca raudrazca rjniicrH|| 11 sarpakiMnarabhUtebhyo na me bhUyAtparAbhavaH / / 25 kharo dhanuSi vikrAnto brahmadviTa pizitAzanaH / brahmovAca / siddhavighnakarI cApi raudrA zUrpaNakhA tathA // 12 ya ete kIrtitAH sarve na tebhyo'sti bhayaM tava / sarve vedavidaH zUrAH sarve sacaritavratAH / USuH pitrA saha ratA gandhamAdanaparvate // 13 Rte manuSyAdbhadraM te tathA tadvihitaM mayA // 26 tato vaizravaNaM tatra dadRzurnaravAhanam / mArkaNDeya uvAca / pitrA sArdhaM samAsInamRddhyA paramayA yutam // 14 evamukto dazagrIvastuSTaH samabhavattadA / jAtaspardhAstataste tu tapase dhRtanizcayAH / avamene hi durbuddhirmanuSyAnpuruSAdakaH / / 27 brahmANaM toSayAmAsurporeNa tapasA tadA // 15 kumbhakarNamathovAca tathaiva prapitAmahaH / atiSThadekapAdena sahasraM parivatsarAn / sa vane mahatIM nidrAM tamasA grastacetanaH // 28 vAyubhakSo dazagrIvaH paJcAgniH susmaahitH||16 tathA bhaviSyatItyuktvA vibhISaNamuvAca h| adhaHzAyI kumbhakarNo yatAhAro ytvrtH| varaM vRNISva putra tvaM prIto'smIti punaH punH||29 - 742
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 259. 29 ] AraNyakaparva [3. 260. 13 vibhISaNa uvaac| | havyavAhaM puraskRtya brahmANaM zaraNaM gatAH // 1 paramApadgatasyApi nAdharme me matirbhavet / agniruvAca / azikSitaM ca bhagavanbrahmAstraM pratibhAtu me // 30 | yaH sa vizravasaH putro dazagrIvo mahAbalaH / brahmovAca / avadhyo varadAnena kRto bhagavatA purA // 2 yasmAdrAkSasayonau te jAtasyAmitrakarzana / | sa bAdhate prajAH sarvA viprakArairmahAbalaH / nAdharme ramate buddhiramaratvaM dadAmi te // 31 . tato nastrAtu bhagavannAnyastrAtA hi vidyate // 3 mArkaNDeya uvAca / brahmovAca / rAkSasastu varaM labdhvA dazagrIvo vizAM pte| na sa devAsuraiH zakyo yuddhe jetuM vibhaavso| laGkAyAcyAvayAmAsa yudhi jitvA dhanezvaram / / 32 vihitaM tatra yatkAryamabhitastasya nigrahe // 4 / hitvA sa bhagavAlaGkAmAviMzadgandhamAdanam / tadarthamavatIrNo'sau mnniyogaaccturbhujH| . . gandharvayakSAnugato rakSaHkiMpuruSaiH saha // 33 viSNuH praharatAM zreSThaH sa karmaitatkariSyati // 5 vimAnaM puSpakaM tasya jahArAkramya rAvaNaH / mArkaNDeya uvAca / zazApa taM vaizravaNo na tvAmetadvahiSyati // 34 pitAmahastatasteSAM saMnidhau vAkyamabravIt / yastu tvAM samare hantA tamevaitadvahiSyati / sarvairdevagaNaiH sAdhaM saMbhavadhvaM mahItale // 6 avamanya guruM mAM ca kSipraM tvaM na bhvissysi||35 viSNoH sahAyAnRkSISu vAnarISu ca sarvazaH / vibhISaNastu dharmAtmA satAM dharmamanusmaran / janayadhvaM sutAnvIrAnkAmarUpabalAnvitAn // 7 anvagacchanmahArAja zriyA paramayA yutH|| 36 tato bhAgAnubhAgena devagandharvadAnavAH / tasmai sa bhagavAMstuSTo bhrAtA bhrAtre dhanezvaraH / avatartuM mahIM sarve raJjayAmAsuraJjasA // 8 senApatyaM dadau dhImAnyakSarAkSasasenayoH // 37 teSAM samakSaM gandharvI dundubhI nAma nAmataH / rAkSasAH 'puruSAdAzca pizAcAzca mahAbalAH / zazAsa varado devo devakAryArthasiddhaye // 9 sarve sametya rAjAnamabhyaSizcandazAnanam / / 38 pitAmahavacaH zrutvA gandharvI dundubhI tataH / dazagrIvastu daityAnAM devAnAM ca balotkaTaH / mantharA mAnuSe loke kubjA samabhavattadA // 10 Akramya ratnAnyaharatkAmarUpI vihaMgamaH / / 39 zakraprabhRtayazcaiva sarve te sursttmaaH| rAvayAmAsa lokAnyattasmAdrAvaNa ucyate / vAnarakSavarastrISu janayAmAsurAtmajAn / dazagrIvaH kAmabalo devAnAM bhayamAdadhat // 40 te'nvavartanpitRRnsarve yazasA ca balena ca // 11 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi bhettAro girizRGgANAM shaaltaalshilaayudhaaH| ____ ekonaSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 259 // vajrasaMhananAH sarve sarve caughabalAstathA // 12 260 kAmavIryadharAzcaiva sarve yuddhavizAradAH / mArkaNDeya uvAca / nAgAyutasamaprANA vAyuvegasamA jave / tato brahmarSayaH siddhA devarAjarSayastathA / / yatrecchakanivAsAzca kecidatra vanaukasaH // 13. .. -743 -
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 260. 14 ] mahAbhArate [3. 261. 25 evaM vidhAya tatsarvaM bhagavAllokabhAvanaH / jitendriyamamitrANAmapi dRSTimanoharam // 11 mantharAM bodhayAmAsa yadyatkAryaM yathA yathA // 14 niyantAramasAdhUnAM goptAraM dharmacAriNAm / sA tadvacanamAjJAya tathA cakre manojavA / dhRtimantamanAdhRSyaM jetAramaparAjitam // 12 itazcetazca gacchantI vairasaMdhukSaNe ratA // 15 / putraM rAjA dazarathaH kausalyAnandavardhanam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi saMdRzya paramAM prItimagacchatkurunandana // 13 . paTyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 26 // cintayaMzca mahAtejA guNAnrAmasya vIryavAn / 261 abhyabhASata bhadraM te prIyamANaH purohitam // 14 yudhiSThira uvAca / adya puSyo nizi brahmanpuNyaM yogamupaiSyati / uktaM bhagavatA janma rAmAdInAM pRthakpRthak / / saMbhArAH saMbhriyantAM me rAmazcopanimatryatAm // 15 prasthAnakAraNaM brahmazrotumicchAmi kathyatAm // 1 iti tadrAjavacanaM pratizrutyAtha mnthraa| . kathaM dAzarathI vIrau bhrAtarau rAmalakSmaNau / kaikeyImabhigamyedaM kAle vacanamabravIt // 16 prasthApito vanaM brahmanmaithilI ca yazasvinI // 2 adya kaikeyi daurbhAgyaM rAjJA te khyApitaM mahat / mArkaNDeya uvAca / AzIviSastvAM saMkruddhazcaNDo dazati durbhge|| 17 jAtaputro dazarathaH prItimAnabhavannapaH / / subhagA khalu kausalyA yasyAH putro'bhiSekSyate / kriyAratidharmaparaH satataM vRddhasevitA // 3 kuto hi tava saubhAgyaM yasyAH putro na rAjyabhAk // krameNa cAsya te putrA vyavardhanta mhaujsH| sA tadvacanamAjJAya srvaabhrnnbhuussitaa| vedeSu sarahasyeSu dhanurvede ca paargaaH||4 vedIvilagnamadhyeva bibhratI rUpamuttamam // 19 caritabrahmacaryAste kRtadArAzca pArthiva / vivikte patimAsAdya hasantIva shucismitaa| yadA tadA dazarathaH prItimAnabhaksutkhI // 5 praNayaM vyaJjayantIva madhuraM vAkyamabravIt // 20 jyeSTho rAmo'bhavattaiSAM ramayAmAsa hi prajAH / satyapratijJa yanme tvaM kAmamekaM nisRSTavAn / manoharatayA dhImAnpituIdayatoSaNaH / / 6 upAkuruSva tadrAjastasmAnmucyasva saMkaTAt // 21 tataH sa rAjA matimAnmatvAtmAnaM vayodhikam / rAjovAca / mantrayAmAsa sacivairdharmajJaizca purohitaiH||7 varaM dadAni te hanta tagRhANa yadicchasi / abhiSekAya rAmasya yauvarAjyena bhArata / avadhyo vadhyatAM ko'dya vadhyaH ko'dya vimucytaam|| prAptakAlaM ca te sarve menire matrisattamAH // 8 dhanaM dadAni kasyAdya hriyatAM kasya vA punaH / lohitAkSaM mahAbAhuM mttmaatngggaaminm| brAhmaNasvAdihAnyatra yatkiMcidvittamasti me // 23 dIrghabAhuM mahorakaM nIlakuJcitamUrdhajam / / 9 mArkaNDeya uvAca / dIpyamAnaM zriyA vIraM zakrAdanavamaM bale / sA tadvacanamAjJAya parigRhya narAdhipam / pAragaM sarvadharmANAM bRhaspatisamaM matau // 10 Atmano balamAjJAya tata enamuvAca ha / / 24 sarvAnuraktaprakRtiM sarvavidyAvizAradam / | AbhiSecanikaM yatte raamaarthmupklpitm| -744
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 261. 25 ] AraNyakaparva [3. 261. 55 bharatastadavApnotu vanaM gacchatu rAghavaH // 25 nadI godAvarI ramyAmAzritya nyavasattadA // 40 sa tadrAjA vacaH zrutvA vipriyaM dAruNodayam / vasatastasya rAmasya tataH zUrpaNakhAkRtam / duHkhArto bharatazreSTha na kiMcidvyAjahAra ha // 26 khareNAsInmahadvairaM janasthAnanivAsinA // 41 tatastathoktaM pitaraM rAmo vijJAya vIryavAn / rakSArthaM tApasAnAM ca rAghavo dharmavatsalaH / vanaM pratasthe dharmAtmA rAjA satyo bhavatviti // 27 caturdaza sahasrANi jaghAna bhuvi rakSasAm // 42 tamanvagacchallakSmIvAndhanuSmAla~lakSmaNastadA / dUSaNaM ca kharaM caiva nihatya sumahAbalau / sItA ca bhAryA bhadraM te vaidehI jnkaatmjaa||28 cakre kSemaM punardhImAndharmAraNyaM sa rAghavaH // 43 tato vanaM gate rAme rAjA dazarathastadA / hateSu teSu rakSaHsu tataH zUrpaNakhA punaH / samayujyata dehasya kAlaparyAyadharmaNA // 29 . yayau nikRttanAsoSThI laGkAM bhrAturnivezanam // 44 rAmaM tu gatamAjJAya rAjAnaM ca tathAgatam / tato rAvaNamabhyetya rAkSasI duHkhmuurchitaa| AnAyya bharataM devI kaikeyI vAkyamabravIt // 30 papAta pAdayordhAtuH saMzuSkarudhirAnanA // 45 gato dazarathaH svarga vanasthau rAmalakSmaNau / / | tAM tathA vikRtAM dRSTvA rAvaNaH krodhamUrchitaH / gRhANa rAjyaM vipulaM kSemaM nihatakaNTakam // 31 utpapAtAsanAtkruddho dantairdantAnupaspRzan // 46 tAmuvAca sa dharmAtmA nRzaMsaM bata te kRtam / svAnamAtyAnvisRjyAtha vivikte tAmuvAca sH| patiM hatvA kulaM cedamutsAdya dhanalubdhayA / / 32 kenAsyevaM kRtA bhadre mAmacintyAvamanya ca // 47 ayazaH pAtayitvA me mUrdhni tvaM kulapAMsane / kaH zUlaM tIkSNamAsAdya sarvagAtrainiSevate / sakAmA bhava me mAtarityuktvA praruroda ha // 33 kaH zirasyagnimAdhAya vizvastaH svapate sukham // 48 sa cAritraM vizodhyAtha sarvaprakRtisaMnidhau / AzIviSa ghorataraM pAdena spRzatIha kaH / anvayAdbhAtaraM rAmaM vinivartanalAlasaH // 34 siMha kesariNaM kazca daMSTrAsu spRzya tiSThati // 49 kausalyAM ca sumitrAM ca kaikeyIM ca suduHkhitaH / | ityevaM bruvatastasya srotobhyastejaso'rciSaH / agre prasthApya yAnaiH sa zatrughnasahito yayau // 35 nizcerurdahyato rAtrau vRkSasyeva svarandhrataH // 50 vasiSThavAmadevAbhyAM vipraizcAnyaiH sahasrazaH / tasya tatsarvamAcakhyau bhaginI rAmavikramam / paurajAnapadaiH sArdhaM rAmAnayanakAyA // 36 kharadUSaNasaMyukta rAkSasAnAM parAbhavam // 51 dadarza citrakUTasthaM sa rAmaM sahalakSmaNam / sa nizcitya tataH kRtyaM svasAramupasAntvya ca / tApasAnAmalaMkAraM dhArayantaM dhanurdharam // 37 UrdhvamAcakrame rAjA vidhAya nagare vidhim // 52 visarjitaH sa rAmeNa piturvacanakAriNA / trikUTaM samatikramya kAlaparvatameva ca / nandiprAme'karodrAjyaM puraskRtyAsya pAduke // 38 dadarza makarAvAsaM gambhIrodaM mahodadhim // 53 rAmastu punarAzaGkaya paurajAnapadAgamam / tamatItyAtha gokarNamabhyagacchadazAnanaH / praviveza mahAraNyaM zarabhaGgAzramaM prati / / 39 dayitaM sthAnamavyagraM zUlapANermahAtmanaH // 54 . satkRtya zarabhaGga sa daNDakAraNyamAzritaH / tatrAbhyagacchanmArIcaM pUrvAmAtyaM dazAnanaH / ma.bhA. 94 -745 -
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 261. 55 ] mahAbhArate [ 3. 262. 27 purA rAmabhayAdeva tApasyaM samupAzritam // 55 bhAryAviyogAddurbuddhiretatsAhyaM kuruSva me // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ityevamukto mArIcaH kRtvodakamathAtmanaH / ekaSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 26 // tatastasyAzramaM gatvA rAmasyAkliSTakarmaNaH / 262 rAvaNaM purato yAntamanvagacchatsuduHkhitaH // 14 mArkaNDeya uvAca / cakratustattathA sarvamubhau yatpUrvamazritam // 15 mArIcastvatha saMbhrAnto dRSTvA rAvaNamAgatam / rAvaNastu yatirbhUtvA muNDaH kuNDI tridaNDadhRk / pUjayAmAsa satkAraiH phalamUlAdibhistathA // 1 mRgazca bhUtvA mArIcastaM dezamupajagmatuH // 16 vizrAntaM cainamAsInamanvAsInaH sa rAkSasaH / darzayAmAsa vaidehIM mArIco mRgarUpadhRk / uvAca prazritaM vAkyaM vAkyajJo vaakykovidm||2 codayAmAsa tasyArthe sA rAmaM vidhicoditaa|| 17 na te prakRtimAnvarNaH kaccitkSemaM pure tava / rAmastasyAH priyaM kurvandhanurAdAya satvaraH / . kaccitprakRtayaH sarvA bhajante tvAM yathA purA // 3 rakSArthe lakSmaNaM nyasya prayayau mRgalipsayA // 18 kimihAgamane cApi kArya te rAkSasezvara / sa dhanvI baddhatUNIraH khaDgagodhAGgulitravAn / kRtamityeva tadviddhi yadyapi syAtsuduSkaram // 4 anvadhAvanmRgaM rAmo rudrastArAmRgaM yathA // 19 zazaMsa rAvaNastasmai tatsarvaM rAmaceSTitam / so'ntarhitaH punastasya darzanaM rAkSaso vrajan / mArIcastvabravIcchrutvA samAsenaiva rAvaNam / / 5 cakarSa mahadadhvAnaM rAmastaM bubudhe tataH // 20 alaM te rAmamAsAdya vIryajJo hyasmi tasya vai / nizAcaraM viditvA taM rAghavaH pratibhAnavAn / bANavegaM hi kastasya zaktaH soDhuM mahAtmanaH // 6 amoghaM zaramAdAya jaghAna mRgarUpiNam / / 21 pravrajyAyAM hi me hetuH sa eva puruSarSabhaH / sa rAmabANAbhihataH kRtvA rAmasvaraM tadA / vinAzamukhametatte kenAkhyAtaM durAtmanA // 7 hA sIte lakSmaNetyevaM cukrozArtasvareNa ha // 22 tamuvAcAtha sakrodho rAvaNaH paribharsayan / zuzrAva tasya vaidehI tatastAM karuNAM giram / akurvato'smadvacanaM syAnmRtyurapi te dhruvam // 8 sA prAdravadyataH zabdastAmuvAcAtha lakSmaNaH / / 23 mArIcazcintayAmAsa viziSTAnmaraNaM varam / avazyaM maraNe prApte kariSyAmyasya yanmatam // 9 alaM te zaGkayA bhIru ko rAmaM viSahiSyati / muhUrtAdrakSyase rAmamAgataM taM zucismite // 24 tatastaM pratyuvAcAtha mArIco rAkSasezvaram / kiM te sAhyaM mayA kArya kariSyAmyavazo'pi tt||10 ityuktA sA prarudatI paryazaGkata devaram / tamabravIddazagrIvo gaccha sItAM pralobhaya / hatA vai strIsvabhAvena zuddhacAritrabhUSaNam // 25 ratnazRGgo mRgo bhUtvA ratnacitratanUruhaH // 11 sA taM paruSamArabdhA vaktuM sAdhvI pativratA / dhruvaM sItA samAlakSya tvAM rAmaM codyissyti| naiSa kAlo bhavenmUDha yaM tvaM prArthayase hRdA // 26 apakrAnte ca kAkutsthe sItA vazyA bhaviSyati // 12 / apyahaM zastramAdAya hanyAmAtmAnamAtmanA / tAmAdAyApaneSyAmi tataH sa na bhvissyti| pateyaM girizRGgAdvA vizeyaM vA hutAzanam // 27 -746 -
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 262. 28 ] AraNyakaparva [3. 263. 12 rAmaM bhartAramutsRjya na tvahaM tvAM kathaMcana / rudatIM rAma rAmeti hriyamANAM tapasvinIm // 41 nihInamupatiSTheyaM zArdUlI kroSTakaM yathA // 28 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi etAdRzaM vacaH zrutvA lakSmaNaH priyarAghavaH / dviSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 262 // pidhAya ko sadvRttaH prasthito yena rAghavaH / 263 sa rAmasya padaM gRhya prasasAra dhnurdhrH|| 29 mArkaNDeya uvaac| etasminnantare rakSo rAvaNaH pratyadRzyata / sakhA dshrthsyaasiijttaayurrunnaatmjH| abhavyo bhavyarUpeNa bhasmacchanna ivAnalaH / gRdhrarAjo mahAvIryaH saMpAtiryasya sodaraH // 1 yativeSapraticchanno jihIrSastAmaninditAm / / 30 sa dadarza tadA sItAM rAvaNAGkagatAM snuSAm / sA tamAlakSya saMprAptaM dharmajJA jnkaatmjaa| . krodhAdabhyadravatpakSI rAvaNaM rAkSasezvaram // 2 nimantrayAmAsa tadA phalamUlAzanAdibhiH // 31 athainamabravIgRdhro muJca muzceti maithiliim| avamanya sa tatsarvaM svarUpaM pratipadya ca / dhriyamANe mayi kathaM hariSyasi nizAcara / sAntvayAmAsa vaidehImiti rAkSasapuMgavaH // 32 na hi me mokSyase jIvanyadi notsRjase vdhuum||3 sIte rAkSasarAjo'haM rAvaNo nAma vizrutaH / uktvaivaM rAkSasendraM taM cakata nakharairbhRzam / mama laGkA purI nAmnA ramyA pAre mahodadheH // 33 pakSatuNDaprahAraizca bahuzo jarjarIkRtaH / / tatra tvaM varanArISu zobhiSyasi mayA saha / cakSAra rudhiraM bhUri giriH prasravaNairiva // 4 bhAryA me bhava suzroNi tApasaM tyajya rAghavam / / 34 sa vadhyamAno gRdhreNa raampriyhitaissinnaa| evamAdInI vAkyAni zrutvA sItAtha jAnakI / khagamAdAya ciccheda bhujau tasya patatriNaH // 5 pidhAya kau~ suzroNI maivamityabravIdvacaH // 35 nihatya gRdhrarAjaM sa chinnAbhrazikharopamam / / UrdhvamAcakrame sItAM gRhItvAGkena rAkSasaH // 6. prapateddayauH sanakSatrA pRthivI zakalIbhavet / zaityamagniriyAnnAhaM tyajeyaM raghunandanam // 36 yatra yatra tu vaidehI pazyatyAzramamaNDalam / saro vA saritaM vApi tatra muJcati bhUSaNam // 7 kathaM hi bhinnakaraTaM padminaM vanagocaram / sA dadarza giriprasthe paJca vAnarapuMgavAn / upasthAya mahAnAgaM kareNuH sUkaraM spRzet // 37 tatra vAso mahadivyamutsasarja mnsvinii|| 8 kathaM hi pItvA mAdhvIkaM pItvA ca mdhumaadhviim| tatteSAM vAnarendrANAM papAta pavanodbhutam / lobhaM sauvIrake kuryAnnArI kAciditi smare // 38 madhye supItaM pazcAnAM vidyunmeghAntare yathA // 9 iti sA taM samAbhASya pravivezAzramaM punH| evaM hRtAyAM vaidehyAM rAmo hatvA mahAmRgam / tAmanudrutya suzroNI rAvaNaH pratyaSedhayat // 39 / nivRtto dadRze dhImAnbhrAtaraM lakSmaNaM tadA // 10 bhartsayitvA tu rUkSeNa svareNa gatacetanAm / kathamutsRjya vaidehIM vane raakssssevite| mUrdhajeSu nijagrAha khamupAcakrame tataH // 40 ityevaM bhrAtaraM dRSTvA prApto'sIti vyagaIyat // 11 tAM dadarza tadA gRdhro jaTAyurgirigocaraH / mRgarUpadhareNAtha rakSasA so'pakarSaNam / -747 -
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 263. 12 ] mahAbhArate [3. 263.41 bhrAturAgamanaM caiva cintayanparyatapyata // 12 viSAdamagamatsadyaH saumitriratha bhArata // 26 garhayanneva rAmastu tvaritastaM samAsadat / sa rAmamabhisaMprekSya kRSyate yena tanmukham / api jIvati vaidehI neti pazyAmi lakSmaNa // 13 viSaNNazcAbravIdrAmaM pazyAvasthAmimAM mama // 27 tasya tatsarvamAcakhyau sItAyA lakSmaNo vcH| haraNaM caiva vaidehyA mama caaymupplvH| yaduktavatyasadRzaM vaidehI pazcimaM vacaH // 14 rAjyabhraMzazca bhavatastAtasya maraNaM tathA // 28 dahyamAnena tu hRdA rAmo'bhyapatadAzramam / nAhaM tvAM saha vaidehyA sametaM kosalAgatam / sa dadarza tadA gRdhaM nihataM parvatopamam // 55 drakSyAmi pRthivIrAjye pitRpaitAmahe sthitam // 29 rAkSasaM zaGkamAnastu vikRSya balavaddhanuH / drakSyantyAryasya dhanyA ye kushlaajshmiilvaiH| abhyadhAvata kAkutsthastatastaM sahalakSmaNaH // 16 abhiSiktasya vadanaM somaM sAbhralavaM yathA // 30 sa tAvuvAca tejasvI sahitau rAmalakSmaNau / evaM bahuvidhaM dhImAnvilalApa saM lakSmaNaH / . gRdhrarAjo'smi bhadraM vAM sakhA dazarathasya ha // 17 tamuvAcAtha kAkutsthaH saMbhrameSvapyasaMbhramaH // 31 tasya tadvacanaM zrutvA saMgRhya dhanuSI shubhe| mA viSIda naravyAghra naiSa kazcinmayi sthite / ko'yaM pitaramasmAkaM nAmnAhetyUcatuzca tau // 18 chindhyasya dakSiNaM bAhuM chinnaH savyo mayA bhujH|| tato dadRzatustau taM chinnapakSadvayaM tthaa| ityevaM vadatA tasya bhujo rAmeNa paatitH| tayoH zazaMsa gRdhrastu sItArthe rAvaNAdvadham / / 19 khaDgena bhRzatIkSNena nikRttastilakANDavat // 33 apRcchadrAghavo gRbhaM rAvaNaH kAM dizaM gataH / tato'sya dakSiNaM bAhuM khddgenaajnivaanblii| tasya gRdhraH ziraHkampairAcacakSe mamAra ca // 20 / saumitrirapi saMprekSya bhrAtaraM rAghavaM sthitam / / 34 dakSiNAmiti kAkutstho viditvAsya tadiGgitam / punarabhyAhanapArzve tadrakSo lakSmaNo bhRzam / saMskAraM lambhayAmAsa sakhAyaM pUjayanpituH // 21 gatAsurapatadbhUmau kabandhaH sumahAMstataH / / 35 tato dRSTvAzramapadaM vyapaviddhabRsIghaTam / tasya dehAdviniHsRtya puruSo divyadarzanaH / vidhvastakalazaM zUnyaM gomAyubalasevitam // 22 dadRze divamAsthAya divi sUrya iva jvalan // 36 duHkhazokasamAviSTau vaidehiihrnnaarditau| papraccha rAmastaM vAgmI kastvaM prabrUhi pRcchataH / jagmaturdaNDakAraNyaM dakSiNena paraMtapau // 23 kAmayA kimidaM citramAzcaryaM pratibhAti me // 37 bane mahati tasmiMstu rAmaH saumitriNA saha / tasyAcacakSe gandharvo vizvAvasurahaM nRpa / dadarza mRgayUthAni dravamANAni sarvazaH / prApto brahmAnuzApena yoni rAkSasasevitAm // 38 zabdaM ca ghoraM sattvAnAM dAvAgneriva vardhataH // 24 rAvaNena hRtA sItA rAjJA lngkaanivaasinaa| apazyetAM muhUrtAcca kabandhaM ghoradarzanam / sugrIvamabhigacchasva sa te sAhyaM kariSyati // 39 meghaparvatasaMkAzaM zAlaskandhaM mahAbhujam / eSA pampA zivajalA haMsakAraNDavAyutA / urogatavizAlAkSaM mahodaramahAmukham // 25 RzyamUkasya zailasya saMnikarSe taTAkinI // 40 yadRcchayAtha tadrakSaH kare jagrAha lakSmaNam / saMvasatyatra sugrIvazcaturbhiH sacivaiH .saha / - 748 -
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 263. 41] AraNyakaparva [ 3. 264. 26 bhrAtA vAnararAjasya vAlino hemamAlinaH // 41 sakhyaM vAnararAjena cakre rAmastato nRpa // 11 etAvacchakyamasmAbhirvaktuM draSTAsi jAnakIm / tadvAso darzayAmAsustasya kArye nivedite / dhruvaM vAnararAjasya vidito rAvaNAlayaH // 42 vAnarANAM tu yatsItA hriyamANAbhyavAsRjat // 12 ityuktvAntarhito divyaH puruSaH sa mahAprabhaH / tatpratyayakaraM labdhvA sugrIvaM plavagAdhipam / vismayaM jagmatuzcobhau tau vIrau rAmalakSmaNau // 43 pRthivyAM vAnaraizvarye svayaM rAmo'bhyaSecayat // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi pratijajJe ca kAkutsthaH samare vAlino vadham / . triSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 263 // sugrIvazcApi vaidehyAH punarAnayanaM nRpa // 14 264 ityuktvA samayaM kRtvA vizvAsya ca parasparam / mArkaNDeya uvAca / abhyetya sarve kiSkindhAM tasthuryuddhAbhikAGgiNaH // 15 tato'vidUre nalinI prabhUtaMkamalotpalAm / sugrIvaH prApya kiSkindhAM nanAdaughanibhasvanaH / sItAharaNaduHkhArtaH pampAM rAmaH samAsadat // 1 nAsya tanmamRSe vAlI taM tArA pratyaSedhayat // 16 mArutena suzItena sukhenAmRtagandhinA / yathA nadati sugrIvo balavAneSa vAnaraH / sevyamAno vane tasmiJjagmama manasA priyAm // 2 manye cAzrayavAnprApto na tvaM nirgantumarhasi // 17 vilalApa sa rAjendrastatra kAntAmanusmaran / hemamAlI tato vAlI tArAM tArAdhipAnanAm / kAmabANAbhisaMtaptaH saumitristamathAbravIt / / 3 provAca vacanaM vAgmI tAM vAnarapatiH patiH // 18 na tvAmevaMvidho bhAvaH spraSTumarhati mAnada / sarvabhUtarutajJA tvaM pazya buddhyA smnvitaa| Atmavantamiva vyAdhiH puruSaM vRddhazIlinam // 4 kenApAzrayavAnprApto mamaiSa bhrAtRgandhikaH // 19 pravRttirupalabdhA te vaidehyA rAvaNasya c| cintayitvA muhUrtaM tu tArA tArAdhipaprabhA / tAM tvaM puruSakAreNa buddhyA caivopapAdaya / / 5 patimityabravItprAjJA zRNu sarva kapIzvara / / 20 abhigacchAva sugrIvaM zailasthaM haripuMgavam / hRtadAro mahAsattvo rAmo dazarathAtmajaH / mayi ziSye ca bhRtye ca sahAye ca smaashvs||6 tulyArimitratAM prAptaH sugrIveNa dhanurdharaH // 21 evaM bahuvidhairvAkyalakSmaNena sa rAghavaH / bhrAtA cAsya mahAbAhuH saumitriraparAjitaH / uktaH prakRtimApede kArye cAnantaro'bhavat // 7 lakSmaNo nAma medhAvI sthitaH kAryArthasiddhaye // 22 niSevya vAri pampAyAstarpayitvA pitR napi / maindazca dvividazcaiva hanUmAMzcAnilAtmajaH / pratasthaturubhau vIrau bhrAtarau rAmalakSmaNau // 8 jAmbavAnRkSarAjazca sugrIvasacivAH sthitAH // 23 tAvRzyamUkamabhyetya bahumUlaphalaM girim / sarva ete mahAtmAno buddhimanto mahAbalAH / giryagre vAnarAnpaJca vIrau dadRzatustadA // 9 alaM tava vinAzAya rAmavIryavyapAzrayAt // 24 sugrIvaH preSayAmAsa sacivaM vAnaraM tayoH / tasyAstadAkSipya vaco hitamuktaM kpiishvrH| buddhimantaM hanUmantaM himavantamiva sthitam // 10 paryazaGkata tAmIrSuH sugrIvagatamAnasAm / / 25 tena saMbhASya pUrvaM tau sugrIvamabhijagmatuH / tArAM paruSamuktvA sa nirjagAma guhAmukhAt / - 749 -
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 264. 26 ] mahAbhArate [ 3. 264. 55 sthitaM mAlyavato'bhyAze sugrIvaM so'bhyabhASata // 26 sItAM nivezayAmAsa bhavane nandanopame / asakRttvaM mayA mUDha nirjito jIvitapriyaH / azokavanikAbhyAze tApasAzramasaMnibhe // 41 mukto jJAtiriti jJAtvA kA tvarA maraNe punH||27 bhartRsmaraNatanvaGgI taapsiivessdhaarinnii| ityuktaH prAha sugrIvo bhrAtaraM hetumadvacaH / upavAsatapaHzIlA tatra sA pRthulekSaNA / prAptakAlamamitraghno rAmaM saMbodhayanniva // 28 uvAsa duHkhavasatI: phalamUlakRtAzanA // 42 hRtadArasya me rAjanhRtarAjyasya ca tvayA / dideza rAkSasIstatra rakSaNe rAkSasAdhipaH / / kiM nu jIvitasAmarthyamiti viddhi samAgatam // 29 prAsAsizUlaparazumudrAlAtadhAriNIH // 43 evamuktvA bahuvidhaM tatastau sNnipettuH| vyakSI tryakSIM lalATAkSIM dIrghajihvAma jibikAm / samare vAlisugrIvau zAlatAlazilAyudhau // 30 tristanImekapAdAM ca trijaTAmekalocanAm // 44 ubhau jannaturanyonyamubhI bhUmau nipetatuH / etAzcAnyAzca dIptAkSyaH karabhotkaTamUrdhajAH / . ubhau vavalgatuzcitraM muSTibhizca nijaghnatuH / / 31 parivAryAsate sItAM divArAtramatandritAH // 45 ubhau rudhirasaMsiktau nakhadantaparikSatau / tAstu tAmAyatApAGgI pizAcyo dAruNasvanAH / zuzubhAte tadA vIrau puSpitAviva kiMzukau // 32 tarjayanti sadA raudrAH prussvynyjnaakssraaH||46 na vizeSastayoyuddhe tadA kazcana dRzyate / khAdAma pATayAmainAM tilazaH pravibhajya tAm / sugrIvasya tadA mAlAM hanUmAnkaNTha Asajat // 33 yeyaM bhartAramasmAkamavamanyeha jIvati // 47 . sa mAlayA tadA vIraH zuzubhe knntthsktyaa| ityevaM paribhartsantIstrAsyamAnA punaH punaH / zrImAniva mahAzailo malayo meghamAlayA // 34 bhartRzokasamAviSTA niHzvasyedamuvAca tAH // 48 kRtacidraM tu sugrIvaM rAmo dRSTvA mahAdhanuH / AryAH khAdata mAM zIghraM na me lobho'sti jiivite| vicakarSa dhanuHzreSThaM vAlimuddizya lakSyavat // 35 vinA taM puNDarIkAkSaM nIlakuJcitamUrdhajam / / 49 visphArastasya dhanuSo yatrasyeva tadA bbhau| AyevAhaM nirAhArA jIvitapriyavarjitA / vitatrAsa tadA vAlI zareNAbhihato hRdi // 36 / zoSayiSyAmi gAtrANi vyAlI tAlagatA ythaa||50 sa bhinnamarmAbhihato vaktrAcchoNitamudvaman / na tvanyamabhigaccheyaM pumAMsaM rAghavAdRte / dadarzAvasthitaM rAmamArAtsaumitriNA saha // 37 / / iti jAnIta satyaM me kriyatAM yadanantaram // 51 garhayitvA sa kAkutsthaM papAta bhuvi mUrchitaH / tasyAstadvacanaM zrutvA rAkSasyastAH kharasvanAH / tArA dadarza taM bhUmau tArApatimiva cyutam // 38 AkhyAtuM rAkSasendrAya jagmustatsarvamAditaH // 52 hate vAlini sugrIvaH kiSkindhAM prtypdyt| gatAsu tAsu sarvAsu trijaTA nAma raaksssii| tAM ca tArApatimukhIM tArAM nipatitezvarAm // 39 sAntvayAmAsa vaidehI dharmajJA priyavAdinI // 53 rAmastu caturo mAsAnpRSThe mAlyavataH shubhe| sIte vakSyAmi te kiMcidvizvAsaM kuru me sakhi / nivAsamakaroddhImAnsugrIveNAbhyupasthitaH // 40 bhayaM te vyetu vAmoru zRNu cedaM vaco mm|| 54 rAvaNo'pi purIM gatvA laGkAM kaamblaatkRtH| avindhyo nAma medhAvI vRddho rAkSasapuMgavaH / -750
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 264. 55] AraNyakaparva [3. 265. 10 sa rAmasya hitAnveSI tvadarthe hi sa maavdt||55 asakRttvaM mayA dRSTA gacchantI dizamuttarAm // 70 sItA bhadvacanAdvAcyA samAzvAsya prasAdya ca / / harSameSyasi vaidehi kSipraM bhartRsamanvitA / bhartA te kuzalI rAmo lakSmaNAnugato balI / / 56 rAghaveNa saha bhrAtrA sIte tvamacirAdiva // 71 sakhyaM vAnararAjena zakrapratimatejasA / iti sA mRgazAvAkSI tacchrutvA trijaTAvacaH / kRtavAnrAghavaH zrImAMstvadarthe ca samudyataH // 57 babhUvAzAvatI bAlA punarbhartRsamAgame // 72 / mA ca te'stu bhayaM bhIru rAvaNAllokagarhitAt / yAvadabhyAgatA raudrAH pizAcyastAH sudAruNAH / nalakUbarazApena rakSitA hyasyanindite // 58 dadRzustAM trijaTayA sahAsInAM yathA purA // 73 zapto hyeSa purA pApo vadhU rambhA parAmRzan / . iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na zakto vivazAM nArImupaituma jitendriyaH // 59 catuHSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 264 // kSiprameSyati te bhartA sugrIveNAbhirakSitaH / 265 saumitrisahito dhImAMstvAM ceto mokssyissyti||60 mArkaNDeya uvAca / svapnA hi sumahAghorA dRSTA me'niSTadarzanAH / tatastAM bhartRzokArtA dInAM malinavAsasam / vinAzAyAsya durbuddheH paulastyakulaghAtinaH // 61 maNizeSAbhyalaMkArAM rudatIM ca pativratAm // 1 dAruNo hyeSa duSTAtmA kSudrakarmA nizAcaraH / rAkSasIbhirupAsyantIM samAsInAM shilaatle| svabhAvAcchIladoSeNa sarveSAM bhayavardhanaH 62 rAvaNaH kAmabANA" dadarzopasasarpa ca // 2 spardhate sarvadevairyaH kaalophtcetnH| devadAnavagandharvayakSakiMpuruSaiyudhi / mayA vinAzaliGgAni svapne dRSTAni tasya vai // 63 ajito'zokavanikAM yayau kandarpamohitaH // 3 tailAbhiSikto vikaco majanpaGke dazAnanaH / / divyAmbaradharaH zrImAnsumRSTamaNikuNDalaH / asakRtkharayukte tu rathe nRtyanniva sthitaH // 64 vicitramAlyamukuTo vasanta iva mUrtimAn // 4 kumbhakarNAdayazceme nagnAH patitamUrdhajAH / sa kalpavRkSasadRzo yatnAdapi vibhUSitaH / kRSyante dakSiNAmAzAM raktamAlyAnulepanAH // 65 zmazAnacaityadrumavadbhUSito'pi bhyNkrH|| 5 zvetAtapatraH soSNISaH zuklamAlyavibhUSaNaH / sa tasyAstanumadhyAyAH samIpe rjniicrH| .. zvetaparvatamArUDha eka eva vibhISaNaH // 66 dadRze rohiNImetya zanaizcara iva grahaH // 6 sacivAzcAsya catvAraH shuklmaalyaanulepnaaH| sa tAmAmaya suzroNI puSpaketuzarAhataH / zvetaparvatamArUDhA mokSyante'smAnmahAbhayAt // 67 idamityabravIdvAlAM trastAM rauhImivAbalAm / / 7 rAmasyAstreNa pRthivI parikSiptA sasAgarA / sIte paryAptametAvatkRto bhrturnugrhH| yazasA pRthivIM kRtsnAM. pUrayiSyati te ptiH||68 prasAdaM kuru tanvani kriyatAM parikarma te // 8 asthisaMcayamArUDho bhuJjAno madhupAyasam / bhajasva mAM varArohe mahArhAbharaNAmbarA / lakSmaNazca mayA dRSTo nirIkSansarvato dizaH // 69 bhava me sarvanArINAmuttamA varavarNini // 9 rudatI rudhirArdrAGgI vyAgheNa prirkssitaa| | santi me devakanyAzca rAjarSINAM tthaanggnaaH| . -751 -
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 265. 10] mahAbhArate [ 3. 266.7 santi dAnavakanyAzca daityAnAM cApi yossitH||10 / tasyA rudatyA bhAminyA dIrghA veNI susaMyatA / caturdaza pizAcAnAM koTyo me vacane sthitAH / / dadRze svasitA snigdhA kAlI vyAlIva muurdhni|| dvistAvatpuruSAdAnAM rakSasAM bhImakarmaNAm // 11 tacchrutvA rAvaNo vAkyaM sItayoktaM suniSThuram / tato me triguNA yakSA ye madvacanakAriNaH / pratyAkhyAto'pi durmedhAH punarevAbravIdvacaH // 26 kecideva dhanAdhyakSaM bhrAtaraM me samAzritAH // 12 kAmamaGgAni me sIte dunotu makaradhvajaH / gandharvApsaraso bhadre mAmApAnagataM sadA / na tvAmakAmAM suzroNI sameSye caarhaasiniim||27 upatiSThanti vAmoru yathaiva bhrAtaraM mama // 13 kiM nu zakyaM mayA kartuM yattvamadyApi mAnuSam / putro'hamapi viprarSeH sAkSAdvizravaso muneH| AhArabhUtamasmAkaM rAmamevAnurudhyase // 28 paJcamo lokapAlAnAmiti me prathitaM yazaH // 14 ityuktvA tAmanindyAGgI sa rAkSasagaNezvaraH / divyAni bhakSyabhojyAni pAnAni vividhAni ca / tatraivAntarhito bhUtvA jagAmAbhimatAM dizam // 29 yathaiva tridazezasya tathaiva mama bhAmini // 15 rAkSasIbhiH parivRtA vaidehI zokakarzitA / kSIyatAM duSkRtaM karma vanavAsakRtaM tava / sevyamAnA trijaTayA tatraiva nyavasattadA / / 30 bhAryA me bhava suzroNi yathA mandodarI tathA / / 16 / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi ityuktA tena vaidehI parivRtya zubhAnanA / pnycssssttydhikdvishttmo'dhyaayH|| 265 // tRNamantarataH kRtvA tamuvAca nizAcaram // 17 .. 266 azivenAtivAmorUrajasraM netravAriNA / mArkaNDeya uvAca / stanAvapatitau bAlA sahitAvabhivarSatI / rAghavastu sasaumitriH sugriivennaabhipaalitH| uvAca vAkyaM taM kSudraM vaidehI patidevatA // 18 vasanmAlyavataH pRSThe dadarza vimalaM nabhaH // 1 asakRdvadato vAkyamIdRzaM rAkSasezvara / sa dRSTvA vimale vyomni nirmalaM zazalakSaNam / viSAdayuktametatte mayA zrutamabhAgyayA // 19 grahanakSatratArAbhiranuyAtamamitrahA // 2 tadbhadrasukha bhadraM te mAnasaM vinivartyatAm / kumudotpalapadmAnAM gandhamAdAya vAyunA / paradArAsmyalabhyA ca satataM ca pativratA // 20 mahIdharasthaH zItena sahasA pratibodhitaH // 3 na caivopayikI bhAryA mAnuSI kRpaNA tava / prabhAte lakSmaNaM vIramabhyabhASata durmanAH / vivazAM dharSayitvA ca kAM vaM prItimavApsyasi // 21 / sItAM saMsmRtya dharmAtmA ruddhAM rAkSasavezmani // 4 prajApatisamo vipro brahmayoniH pitA tv| gaccha lakSmaNa jAnIhi kiSkindhAyAM kapIzvaram / na ca pAlayase dharma lokapAlasamaH katham // 22 pramattaM grAmyadharmeSu kRtaghnaM svArthapaNDitam // 5 bhrAtaraM rAjarAjAnaM mahezvarasakhaM prabhum / yo'sau kulAdhamo mUDho mayA rAjye'bhiSecitaH / dhanezvaraM vyapadizankathaM tviha na lajjase // 23 sarvavAnaragopucchA yamRkSAzca bhajanti vai // 6 ityuktvA prArudatsItA kampayantI payodharau / yadartha nihato vAlI mayA raghukuloDhaha / zirodharAM ca tanvaGgI mukhaM pracchAdya vAsasA // 24 / tvayA saha mahAbAho kiSkindhopavane tadA // 7 -752 -
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 266.8] AraNyakaparva [3. 266. 36 kRtaghnaM tamahaM manye vAnarApasadaM bhuvi / ityevaM vAnarendrAste samAjagmuH sahasrazaH / yo mAmevaMgato mUDho na jAnIte'dya lakSmaNa // 8 dizastisro vicityAtha na tu ye dakSiNAM gtaaH|| asau manye na jAnIte samayapratipAdanam / Acakhyuste tu rAmAya mahIM sAgaramekhalAm / kRtopakAraM mAM nUnamavamanyAlpayA dhiyA // 9 vicitAM na tu vaidehyA darzanaM rAvaNasya vA // 23 yadi tAvadanuyuktaH zete kAmasukhAtmakaH / gatAstu dakSiNAmAzAM ye vai vAnarapuMgavAH / netavyo vAlimArgeNa sarvabhUtagatiM tvayA // 10 / AzAvAMsteSu kAkutsthaH prANAnArto'pyadhArayat // 24 athApi ghaTate'smAkamarthe vAnarapuMgavaH / dvimAsoparame kAle vyatIte plavagAstataH / tamAdAyaihi kAkutstha tvarAvAnbhava mAciram // 11 sugrIvamabhigamyedaM tvaritA vAkyamabruvan // 25 ityukto lakSmaNo bhrAtrA guruvAkyahite rtH| . rakSitaM vAlinA yattatsphItaM madhuvanaM mahat / pratasthe ruciraM gRhya samArgaNaguNeM dhanuH / tvayA ca plavagazreSTha tadbhute pavanAtmajaH // 26 kiSkindhAdvAramAsAdya prviveshaanivaaritH|| 12 vAliputro'Ggadazcaiva ye cAnye plavagarSabhAH / sakrodha iti taM matvA rAjA pratyudyayau hriH| vicetuM dakSiNAmAzAM rAjanprasthApitAstvayA // 27 taM sadAro vinItAtmA sugrIvaH plavagAdhipaH / teSAM taM praNayaM zrutvA mene sa kRtakRtyatAm / pUjayA pratijagrAha prIyamANastadarhayA // 13 kRtArthAnAM hi bhRtyAnAmetadbhavati ceSTitam // 28 tamabravIdrAmavacaH saumitrirakutobhayaH / sa tadrAmAya medhAvI zazaMsa plavagarSabhaH / sa tatsarvamazeSeNa zrutvA prahvaH kRtAJjaliH // 14 rAmazcApyanumAnena mene dRSTAM tu maithilIm / / 29 sabhRtyadAro rAjendra sugrIvo vAnarAdhipaH / hanUmatpramukhAzcApi vizrAntAste plavaMgamAH / idamAha vacaH prIto lakSmaNaM narakuJjaram // 15 abhijagmurharIndraM taM rAmalakSmaNasaMnidhau // 30 nAsmi lakSmaNa durmedhA na kRtaghno na nighRNaH / gatiM ca mukhavarNaM ca dRSTvA rAmo hanUmataH / zrayatAM yaH prayatno me sItAparyeSaNe kRtaH // 16 agamatpratyayaM bhUyo dRSTA sIteti bhArata // 31 dizaH prasthApitAH sarve vinItA harayo myaa| hanUmatpramukhAste tu vAnarAH pUrNamAnasAH / sarveSAM ca kRtaH kAlo mAsenAgamanaM punH|| 17 praNemurvidhivadrAmaM sugrIvaM lakSmaNaM tathA // 32 yairiyaM savanA sAdriH sapurA sAgarAmbarA / tAnuvAcAgatAnrAmaH pragRhya sazaraM dhanuH / vicetavyA mahI vIra sagrAmanagarAkarA // 18 api mAM jIvayiSyadhvamapi vaH kRtakRtyatA // 33 sa mAsaH paJcarAtreNa pUrNo bhavitumarhati / api rAjyamayodhyAyAM kArayiSyAmyahaM punH| tataH zroSyasi rAmeNa sahitaH sumahatpriyam / / 19 nihatya samare zatrUnAhRtya janakAtmajAm // 34 ityukto lakSmaNastena vAnarendreNa dhiimtaa| amokSayitvA vaidehImahatvA ca ripUraNe / tyaktvA roSamadInAtmA sugrIvaM pratyapUjayat // 20 / hRtadAro'vadhUtazca nAhaM jIvitumutsahe // 35 sa rAmaM sahasugrIvo mAlyavatpRSThamAsthitam / ityuktavacanaM rAmaM prtyuvaacaanilaatmjH| abhigamyodayaM tasya kAryasya pratyavedayat // 21 / priyamAkhyAmi te rAma dRSTA sA jAnakI mayA // 36 ma. bhA. 95 -753 -
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 266. 37] mahAbhArate [ 3. 266.65 vicitya dakSiNAmAzAM saparvatavanAkarAm / viSaNNacetAH papraccha punarasmAnariMdama // 51 zrAntAH kAle vyatIte sma dRSTavanto mhaaguhaam|| 37 kaH sa rAmaH kathaM sItA jaTAyuzca kathaM hataH / pravizAmo vayaM tAM tu bahuyojanamAyatAm / icchAmi sarvamevaitacchrotuM plavagasattamAH // 52 andhakArAM suvipinAM gahanAM kITasevitAm // 38 tasyAhaM sarvamevaitaM bhavato vyasanAgamam / gatvA sumahadadhvAnamAdityasya prabhAM tataH / / prAyopavezane caiva hetuM vistarato'bruvam // 53 . dRSTavantaH sma tatraiva bhavanaM divyamantarA // 39 so'smAnutthApayAmAsa vAkyenAnena pakSirAT / mayasya kila daityasya tadAsIdvezma rAghava / rAvaNo vidito mahyaM laGkA cAsya mahApurI // 54 tatra prabhAvatI nAma tapo'tapyata tApasI // 40 dRSTA pAre samudrasya trikuuttgirikndre| tayA dattAni bhojyAni pAnAni vividhAni ca / bhavitrI tatra vaidehI na me'styatra vicAraNA // 55 bhuktvA labdhabalAH santastayoktena pathA tataH / / 41 iti tasya vacaH zrutvA vayamutthAya satvarAH / niryAya tasmAduddezAtpazyAmo lvnnaambhsH| sAgaraplavane mantraM mantrayAmaH paraMtapa // 56 samIpe sahyamalayau durduraM ca mahAgirim // 42 nAdhyavasyadyadA kazcitsAgarasya vilaGghane / tato malayamAruhya pazyanto varuNAlayam / tataH pitaramAvizya puplave'haM mahArNavam / viSaNNA vyathitAH khinnA nirAzA jIvite bhRzam / / zatayojanavistIrNaM nihatya jalarAkSasIm // 57 anekazatavistIrNaM yojanAnAM mahodadhim / tatra sItA mayA dRSTA rAvaNAntaHpure stii| timinakrajhaSAvAsaM cintayantaH suduHkhitAH // 44 upavAsatapaHzIlA bhartRdarzanalAlasA / tatrAnazanasaMkalpaM kRtvAsInA vayaM tadA / jaTilA maladigdhAGgI kRzA dInA tapasvinI // 58 tataH kathAnte gRdhrasya jaTAyorabhavatkathA // 45 nimittaistAmahaM sItAmupalabhya pRthagvidhaiH / tataH parvatazRGgAbhaM ghorarUpaM bhayAvaham / upasRtyAbruvaM cAryAmabhigamya rahogatAm // 59 pakSiNaM dRSTavantaH sma vainateyamivAparam // 46 sIte rAmasya dUto'haM vAnaro mArutAtmajaH / so'smAnatarkayadbhoktumathAbhyetya vaco'bravIt / tvadarzanamabhiprepsuriha prApto vihAyasA // 60 bhoH ka eSa mama bhrAturjaTAyoH kurute kathAm // 47 rAjaputrau kuzalinau bhrAtarau rAmalakSmaNau / saMpAtirnAma tasyAhaM jyeSTho bhrAtA khagAdhipaH / sarvazAkhAmRgendreNa sugrIveNAbhipAlitau // 61 anyonyaspardhayArUDhAvAvAmAdityasaMsadam // 48 kuzalaM tvAbravIdrAmaH sIte saumitriNA saha / tato dagdhAvimau pakSau na dagdhau tu jaTAyuSaH / sakhibhAvAcca sugrIvaH kuzalaM tvAnupRcchati // 62 tadA me ciradRSTaH sa bhrAtA gRdhrapatiH priyH| kSiprameSyati te bhartA sarvazAkhAmRgaiH saha / nirdagdhapakSaH patito hyahamasminmahAgirau // 49 pratyayaM kuru me devi vAnaro'smi na raaksssH|| 63 tasyaivaM vadato'smAbhirhato bhrAtA niveditH| muhUrtamiva ca dhyAtvA sItA mAM pratyuvAca ha / vyasanaM bhavatazcedaM saMkSepAvai niveditam // 50 avaimi tvAM hanUmantamavindhyavacanAdaham / / 64 sa saMpAtistadA rAjazrutvA sumahadapriyam / / avindhyo hi mahAbAho rAkSaso vRddhasaMmataH / - 754 -
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 266. 65] AraNyakaparva [3. 267. 24 kathitastena sugrIvastvadvidhaiH sacivairvRtaH // 65 zirISakusumAbhAnAM siMhAnAmiva nardatAm / gamyatAmiti coktvA mAM sItA prAdAdimaM maNim / / zrUyate tumulaH zabdastatra tatra pradhAvatAm // 10 dhAritA yena vaidehI kAlametamaninditA // 66 / girikUTanibhAH kecitkecinmhisssNnibhaaH| pratyayArthaM kathAM cemAM kathayAmAsa jAnakI / zaradabhrapratIkAzAH pisstthinggulkaannaaH|| 11 kSiptAmiSIkAM kAkasya citrakUTe mahAgirau / utpatantaH patantazca plavamAnAzca vAnarAH / bhavatA puruSavyAghra pratyabhijJAnakAraNAt / / 67 uddhanvanto'pare reNUnsamAjagmuH samantataH / / 12 zrAvayitvA tadAtmAnaM tato dagdhvA ca tAM purIm / . sa vAnaramahAlokaH pUrNasAgarasaMnibhaH / saMprApta iti taM rAmaH priyavAdinamarcayat // 68 . nivezamakarottatra sugrIvAnumate tadA // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tatasteSu harIndreSu samAvRtteSu sarvazaH / SaSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 266 // tithau prazaste nakSatre muhUrte cAbhipUjite // 14 267 tena vyUDhena sainyena lokAnudvartayanniva / mAkaNDeya uvAca / prayayau rAghavaH zrImAnsugrIvasahitastadA // 15 tatastatraiva rAmasya samAsInasya taiH saha / mukhamAsIttu sainyasya hanUmAnmArutAtmajaH / samAjagmuH kapizreSThAH sugrIvavacanAttadA // 1 jaghanaM pAlayAmAsa saumitrirakutobhayaH // 16 vRtaH koTisahasreNa vAnarANAM tarasvinAm / baddhagodhAGgulitrANau rAghavau tatra rejatuH / zvazuro vAlinaH zrImAnsuSeNo rAmamabhyayAt / / 2 vRtau harimahAmAtraizcandrasUryau grahairiva // 17 koTIzatavRtA cApi gajo gavaya eva c| prababhau harisainyaM tacchAlatAlazilAyudham / vAnarendrau mahAvIroM pRthakpRthagadRzyatAm // 3 sumahacchAlibhavanaM yathA sUryodayaM prati / / 18 SaSTikoTisahasrANi prakarSanpratyadRzyata / nlniilaanggdkaathmainddvividpaalitaa| golAGkalo mahArAja gavAkSo bhImadarzanaH // 4 yayau sumahatI senA rAghavasyArthasiddhaye // 19 gandhamAdanavAsI tu prathito gandhamAdanaH / vidhivatsuprazasteSu bahumUlaphaleSu ca / koTIsahasramugrANAM harINAM samakarSata // 5 prabhUtamadhumAseSu vArimatsu ziveSu ca // 20 panaso nAma medhAvI vAnaraH sumahAbalaH / nivasantI nirAbAdhA tathaiva girisAnuSu / koTIrdaza dvAdaza ca triMzatpaJca prakarSati // 6 upAyAddharisenA sA kSArodamatha sAgaram // 21 zrImAndadhimukho nAma harivRddho'pi vIryavAn / dvitIyasAgaranibhaM tadbalaM bahuladhvajam / pracakarSa mahatsainyaM harINAM bhImatejasAm / / 7 velAvanaM samAsAdya nivAsamakarottadA // 22 kRSNAnAM mukhapuNDrANAmRkSANAM bhImakarmaNAm / tato dAzarathiH zrImAnsugrIvaM pratyabhASata / koTIzatasahasreNa jaambvaanprtydRshyt|| 8 madhye vAnaramukhyAnAM prAptakAlamidaM vacaH // 23 ete cAnye ca bahavo hariyUthapayUthapAH / upAyaH ko nu bhavatAM mataH sAgaralaGghane / asaMkhyeyA mahArAja samIyU rAmakAraNAt // 9 / iyaM ca mahatI senA sAgarazcApi dustrH||24 - 755 -
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 267. 25] mahAbhArate [3. 267.54 tatrAnye vyAharanti sma vAnarAH paTamAninaH / yadi dAsyAmi te mArga sainyasya vrajato''jJayA / samarthA laGghane sindhorna tu kRtsnasya vaanraaH||25 anye'pyAjJApayiSyanti mAmevaM dhanuSo blaat||40 kecinnaubhirvyavasyanti kecicca vividhaiH plavaiH / asti tvatra nalo nAma vAnaraH zilpisaMmataH / neti rAmazca tAnsarvAnsAntvayanpratyabhASata / / 26 tvaSTurdevasya tanayo balavAnvizvakarmaNaH // 41 zatayojanavistAraM na zaktAH sarvavAnarAH / sa yatkASThaM tRNaM vApi zilAM vA kSepsyate mayi / krAntuM toyanidhiM vIrA naiSA vo naiSThikI mtiH||27 sarvaM taddhArayiSyAmi sa te seturbhaviSyati // 42 nAvo na santi senAyA bayastArayituM tthaa| ityuktvAntarhite tasminrAmo nalamuvAca h| . vaNijAmapaghAtaM ca kathamasmadvidhazcareta // 28 kuru setuM samudre tvaM zakto hyasi mato mama // 43 vistIrNaM caiva naH sainyaM hanyAcchidreSu vai paraH / tenopAyena kAkutsthaH setubandhamakArayat / plavoDupapratArazca naivAtra mama rocte||29 dazayojanavistAramAyataM zatayojanam // 44 . ahaM tvimaM jalanidhiM samArapsyAmyupAyataH / nalaseturiti khyAto yo'dyApi prathito bhuvi / pratizeSyAmyupavasandarzayiSyati mAM tataH // 30 rAmasyAjJAM puraskRtya dhAryate girisaMnibhaH // 45 na ceddarzayitA mArga dhakSyAmyenamahaM tataH / tatrasthaM sa tu dharmAtmA samAgacchadvibhISaNaH / mahAstrairapratihatairatyagnipavanojvalaiH // 31 bhrAtA vai rAkSasendrasya caturbhiH sacivaiH saha / / 46 ityuktvA sahasaumitrirupaspRzyAtha rAghavaH / pratijagrAha rAmastaM svAgatena mahAmanAH / pratizizye jalanidhiM vidhivatkuzasaMstare // 32 sugrIvasya tu zaGkAbhUtpraNidhiH syAditi sma ha // 47 sAgarastu tataH svapne darzayAmAsa rAghavam / rAghavastasya ceSTAbhiH samyakca cariteGgitaiH / devo nadanadIbhartA zrImAnyAdogaNairvRtaH // 33 yadA tattvena tuSTo'bhUttata enamapUjayat / / 48 kausalyAmAtarityevamAbhASya madhuraM vcH|| sarvarAkSasarAjye cApyabhyapiJcadvibhISaNam / idamityAha ratnAnAmAkaraiH zatazo vRtaH // 34 cakre ca mantrAnucaraM suhRdaM lakSmaNasya ca // 49 brUhi kiM te karomyatra sAhAyyaM puruSarSabha / vibhISaNamate caiva so'tyakAmanmahArNavam / ikSvAkurasmi te jJAtiriti rAmastamabravIt // 35 sasainyaH setunA tena mAsenaiva narAdhipa / 50 mArgamicchAmi sainyasya dattaM nadanadIpate / yena gatvA dazagrIvaM hanyAM paulastyapAMsanam // 36 tato gatvA samAsAdya laGkodyAnAnyanekazaH / yadyevaM yAcato mArga na pradAsyati me bhavAn / bhedayAmAsa kapibhirmahAnti ca bahUni ca // 51 zaraistvAM zoSayiSyAmi divyAstrapratimatritaiH // 37 tatrAstAM rAvaNAmAtyA rAkSasau zukasAraNau / ityevaM bravataH zrutvA rAmasya varuNAlayaH / cArau vAnararUpeNa to jagrAha vibhISaNaH // 52 uvAca vyathito vAkyamiti baddhAJjaliH sthitH||38 / pratipannau yadA rUpaM rAkSasaM tau nizAcarau / necchAmi pratighAtaM te nAsmi vighnakarastava / darzayitvA tataH sainyaM rAmaH pazcAdavAsRjat // 53 zRNu cedaM vaco rAma zrutvA kartavyamAcara // 39 / nivezyopavane sainyaM tacchUraH prAjJavAnaram / -756 -
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 267. 54 ] AraNyakaparva [3. 268. 28 yathAhatAH striyaH / preSayAmAsa dautyena rAvaNasya tato'Ggadam // 54 RSayo hiMsitAH pUrvaM devAzcApyavamAnitAH // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi rAjarSayazca nihatA rudantyazcAhRtAH saptaSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 267 // tadidaM samanuprAptaM phalaM tasyAnayasya te // 14 268 hantAsmi tvAM sahAmAtyaM yudhyasva puruSo bhava / / mArkaNDeya uvAca / pazya me dhanuSo vIrya mAnuSasya nizAcara // 15 . prabhUtAnnodake tasminbahumUlaphale vne| mucyatAM jAnakI sItA na me mokSyasi karhicit / senAM nivezya kAkutstho vidhivatparyarakSata // 1 arAkSasamimaM lokaM kartAsmi nizitaiH zaraiH // 16 rAvaNazca vidhiM cakre laGkAyAM zAstranirmitam / iti tasya bruvANasya dUtasya paruSaM vacaH / prakRtyaiva durAdharSA dRDhaprAkAratoraNA // 2 . zrutvA na mamRSe rAjA rAvaNaH krodhamUrchitaH // 17 agAdhatoyAH parikhA mInanakrasamAkulAH / iGgitajJAstato bhartuzcatvAro rjniicraaH| babhUvuH sapta durdharSAH khAdiraiH zaGkabhizcitAH / / 3 caturvaGgeSu jagRhuH zArdUlamiva pakSiNaH // 18 karNATTayantradurdharSA babhUvuH sahuDopalAH / tAMstathAGgeSu saMsaktAnaGgado rajanIcarAn / sAzIviSaghaTAyodhAH sasarjarasapAMsavaH // 4 AdAyaiva khamutpatya prAsAdatalamAvizat / / 19 musalAlAtanArAcatomarAsiparazvadhaiH / vegenotpatatastasya petuste rjniicraaH| anvitAzca zataghnIbhiH samadhUcchiSTamudgarAH // 5 bhuvi saMbhinnahRdayAH prahAraparipIDitAH // 20 puradvAreSu sarveSu gulmAH sthAvarajaGgamAH / sa mukto harmyazikharAttasmAtpunaravApatat / babhUvuH pattibahulAH prabhUtagajavAjinaH / / 6 lavayitvA purIM laGkA svabalasya samIpataH // 21 . aGgadastvatha laGkAyA dvAradezamupAgataH / kosalendramathAbhyetya sarvamAvedya caanggdH| . vidito rAkSasendrasya praviveza gatavyathaH / / 7 vizazrAma sa tejasvI rAghaveNAbhinanditaH // 22 madhye rAkSasakoTInAM bahvInAM sumhaablH| tataH sarvAbhisAreNa harINAM vAtaraMhasAm / zuzubhe meghamAlAbhirAditya iva saMvRtaH // 8 bhedayAmAsa laGkAyAH prAkAraM raghunandanaH // 23 // sa samAsAdya paulastyamamAtyairabhisaMvRtam / vibhISaNAdhipatI puraskRtyAtha lakSmaNaH / rAmasaMdezamAmaya vAgmI vaktuM pracakrame // 9 dakSiNaM nagaradvAramavAmRdgAddurAsadam // 24 Aha tvAM rAghavo rAjankosalendro mahAyazAH / karabhAruNagAtrANAM harINAM yuddhazAlinAm / prAptakAlamidaM vAkyaM tadAdatsva kuruSva ca // 10 koTIzatasahasreNa laGkAmabhyapatattadA // 25 akRtAtmAnamAsAdya rAjAnamanaye ratam / utpatadbhiH patadbhizca nipatadbhizca vAnaraiH / vinazyantyanayAviSTA dezAzva nagarANi ca // 11 nAdRzyata tadA sUryo rajasA nAzitaprabhaH / / 26 tvayaikenAparAddhaM me sItAmAharatA balAt / zAliprasUnasadRzaiH zirISakusumaprabhaiH / / vadhAyAnaparAddhAnAmanyeSAM tadbhaviSyati / / 12 taruNAdityasadRzaiH zaragauraizca vAnaraiH / / 27 ye tvayA baladarpAbhyAmAviSTena vnecraaH| / prAkAraM dadRzuste tu samantAtkapilIkRtam / - 757 -
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 268. 28 ] mahAbhArate [3. 269. 14 rAkSasA vismitA rAjansastrIvRddhAH smnttH||28 abhijagmurgaNAneke pizAcakSudrarakSasAm // 1 bibhiduste maNistambhAnkarNATTazikharANi ca / / parvaNaH pUtano jambhaH kharaH krodhavazo hriH| bhagnonmathitavegAni yatrANi ca vicikSipuH // 29 prarujazcArujazcaiva praghasazcaivamAdayaH // 2 parigRhya zataghnIzca sacakrAH shuddoplaaH| tato'bhipatatAM teSAmadRzyAnAM durAtmanAm / cikSipurbhujavegena laGkAmadhye mahAbalAH // 30 antardhAnavadhaM tajjJazcakAra sa vibhISaNaH // 3 prAkArasthAzca ye kecinnizAcaragaNAstadA / te dRzyamAnA haribhirbalibhirdUrapAtibhiH / ' pradudruvuste zatazaH kapibhiH samabhidrutAH // 31 nihatAH sarvazo rAjanmahI jagmurgatAsavaH // 4 tatastu rAjavacanAdrAkSasAH kAmarUpiNaH / amRSyamANaH sabalo rAvaNo niryayAvatha / niryayurvikRtAkArAH sahasrazatasaMghazaH // 32 vyUhya cauzanasaM vyUhaM harInsarvAnahArayat // 5 zastravarSANi varSanto drAvayanto vanaukasaH / rAghavastvabhiniryAya vyUDhAnIkaM dazAnanam / prAkAraM zodhayantaste paraM vikramamAsthitAH // 33 bArhaspatyaM vidhiM kRtvA prtyvyuuhnnishaacrm|| 6 sa mASarAzisadRzairbabhUva kSaNadAcaraiH / sametya yuyudhe tatra tato rAmeNa rAvaNaH / kRto nirvAnaro bhUyaH prAkAro bhImadarzanaiH // 34 yuyudhe lakSmaNazcaiva tathaivendrajitA saha // 7 petuH zUlavibhinnAGgA bahavo vAnararSabhAH / virUpAkSeNa sugrIvastAreNa ca nikharvaTaH / stambhatoraNabhagnAzca petustatra nizAcarAH // 35 tuNDena ca nalastatra paTuzaH panasena ca // 8 kezAkezyabhavadyuddhaM rakSasAM vAnaraiH saha / viSahyaM yaM hi yo mene sa sa tena sameyivAn / nakhairdantaizca vIrANAM khAdatAM vai parasparam // 36 yuyudhe yuddhavelAyAM svabAhubalamAzritaH / / 9 niSTananto yubhayatastatra vAnararAkSasAH / hatA nipatitA bhUmau na muJcanti parasparam // 37 sa saMprahAro vavRdhe bhIrUNAM bhayavardhanaH / rAmastu zarajAlAni vavarSa jalado yathA / lomasaMharSaNo ghoraH purA devAsure yathA // 10 tAni laGkA samAsAdya jannustAnrajanIcarAn // 38 rAvaNo rAmamAnarchacchaktizalAsivRSTibhiH / saumitrirapi nArAcairdRDhadhanvA jitaklamaH / nizitairAyasaistIkSNai rAvaNaM cApi rAghavaH // 11 AdizyAdizya durgasthAnpAtayAmAsa rAkSasAn / tathaivendrajitaM yattaM lakSmaNo marmabhedibhiH / tataH pratyavahAro'bhUtsainyAnAM rAghavAjJayA / indrajiccApi saumitriM bibheda bahubhiH zaraiH // 12 kRte vimarde laGkAyAM labdhalakSo jayottaraH // 40 vibhISaNaH prahastaM ca prahastazca vibhISaNam / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi khagapatraiH zaraistIkSNairabhyavarSadgatavyathaH // 13 bhaSTaSaSTayadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 268 // teSAM balavatAmAsInmahAstrANAM samAgamaH / vivyathuH sakalA yena trayo lokAzvarAcarAH // 14 mArkaNDeya uvaac| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tato nivizamAnAMstAnsainikAnrAvaNAnugAH / ekonasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 269 // -758
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 270. 1] AraNyakaparva [3. 270. 29 270 tatastaM nihataM dRSTvA dhUmrAkSaM rAkSasottamam / mArkaNDeya uvaac| harayo jAtavisrambhA jarabhyetya sainikAn // 15 tataH prahastaH sahasA samabhyetya vibhISaNam / te vadhyamAnA balibhirharibhirjitakAzibhiH / gadayA tADayAmAsa vinadya raNakarvazaH // 1 rAkSasA bhanasaMkalpA laGkAmabhyapatanbhayAt // 16 sa tayAbhihato dhImAngadayA bhiimvegyaa| te'bhipatya puraM bhagnA hatazeSA nizAcarAH / nAkampata mahAbAhurhimavAniva susthiraH // 2 sarva rAjJe yathAvRttaM rAvaNAya nyavedayan // 17 tataH pragRhya vipulAM zataghaNTAM vibhISaNaH / zrutvA tu rAvaNastebhyaH prahastaM nihataM yudhi / abhimatrya mahAzaktiM cikSepAsya ziraH prati // 3 dhUmrAkSaM ca maheSvAsaM sasainyaM vAnararSabhaiH // 18 patantyA sa tayA vegaadraakssso'shninaadyaa| . sudIrghamiva niHzvasya samutpatya varAsanAt / hRtottamAGgo dadRze vAtarugNa iva drumaH // 4 uvAca kumbhakarNasya karmakAlo'yamAgataH // 19 taM dRSTvA nihataM saMkhye prahastaM kSaNadAcaram / ityevamuktvA vividhairvAditraiH sumahAsvanaiH / abhidudrAva dhUmrAkSo vegena mahatA kapIn / 5 zayAnamatinidrAluM kumbhakarNamabodhayat // 20 tasya meghopamaM sainyamApatadbhImadarzanam / prabodhya mahatA cainaM yatnenAgatasAdhvasaH / dRSTvaiva sahasA dIrNA raNe vaanrpuNgvaaH||6 svasthamAsInamavyagraM vinidraM raaksssaadhipH| tatastAnsahasA dIrNAndRSTvA vAnarapuMgavAn / tato'bravIdazagrIvaH kumbhakarNa mahAbalam // 21 niryAya kapizArdUlo hnuumaanpryvsthitH|| 7 dhanyo'si yasya te nidrA kumbhkrnneymiidRshii| taM dRSTvAvasthitaM saMkhye harayaH pavanAtmajam / ya imaM dAruNaM kAlaM na jAnISe mahAbhayam // 22 vegena mahatA rAjansaMnyavartanta srvshH|| 8 eSa tIrvArNavaM rAmaH setunA haribhiH saha / tataH zabdo mahAnAsIttumulo lomaharSaNaH / avamanyeha naH sarvAnkaroti kadanaM mahat / / 23 rAmarAvaNasainyAnAmanyonyamabhidhAvatAm // 9 mayA hyapahRtA bhAryA sItA nAmAsya jAnakI / tasminpravRtte saMgrAme ghore rudhirakardame / tAM mokSayiSurAyAto baddhavA setuM mahArNave // 24 dhUmrAkSaH kapisainyaM tadrAvayAmAsa patribhiH // 10 tena caiva prahastAdimahAnnaH svajano htH| taM rAkSasamahAmAtramApatantaM sapatnajit / tasya nAnyo nihantAsti tvadRte zatrukarzana // 25 tarasA pratijagrAha hanUmAnpavanAtmajaH // 11 sa daMzito'bhiniryAya tvamadya balinAM vara / tayoryuddhamabhUdvoraM harirAkSasavIrayoH / rAmAdInsamare sarvAJjahi zatrUnariMdama // 26 jigISatoyudhAnyonyamindraprahlAdayoriva // 12 dUSaNAvarajau caiva vajravegapramAthinau / gadAbhiH paridhaizcaiva rAkSaso jannivAnkapim / tau tvAM balena mahatA shitaavnuyaasytH|| 27 kapizca janivArakSaH saskandhaviTapairdumaiH // 13 ityuktvA rAkSasapatiH kumbhakarNaM tarasvinam / tatastamatikAyena sAzvaM sarathasArathim / saMdidezetikartavye vajravegapramAthinau / / 28 dhUmrAkSamavadhIddhImAnhanUmAnmArutAtmajaH / / 14 tathetyuktvA tu tau vIrau rAvaNaM dUSaNAnujau / -759 -
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 270. 29 ] mahAbhArate [3. 271. 27 kumbhakarNaM puraskRtya tUrNaM niryayatuH purAt // 29 tathA sa bhinnahRdayaH samutsRjya kapIzvaram / - iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi kumbhakarNo maheSvAsaH pragRhItazilAyudhaH / saptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 27 // abhidrudrAva saumitrimudyamya mahatIM zilAm // 13 tasyAbhidravatastUrNaM kSurAbhyAmucchrito karau / mArkaNDeya uvAca / ciccheda nizitAgrAbhyAM sa babhUva cturbhujH||14 tato viniryAya purAtkumbhakarNaH sahAnugaH / tAnapyasya bhujAnsarvAnpragRhItazilAyudhAn / apazyatkapisainyaM tajjitakAzyagrataH sthitam // 1 kSaraizciccheda ladhvastraM saumitriH pratidarzayan / / 15 tamabhyetyAzu harayaH parivArya samantataH / sa babhUvAtikAyazca bahupAdazirobhujaH / abhyanaMzca mahAkAyairbahubhirjagatIruhaiH / taM brahmAstreNa saumitrirdadAhAdicayopamam / / 16 karajairatudaMzcAnye vihAya bhayamuttamam // 2 sa papAta mahAvIryo divyAstrAbhihato raNe / bahudhA yudhyamAnAste yuddhamArgaH plavaMgamAH / mahAzanivinirdagdhaH pAdapo'GkuravAniva // 17 nAnApraharaNairbhImaM rAkSasendramatADayan // 3 taM dRSTvA vRtrasaMkAzaM kumbhakarNaM tarasvinam / sa tADyamAnaH prahasanbhakSayAmAsa vAnarAn / gatAsuM patitaM bhUmau rAkSasAH prAdravanbhayAt // 18 panasaM ca gavAkSaM ca vajrabAhuM ca vAnaram / / 4 tathA tAndravato yodhAndRSTvA to dUSaNAnujau / tadRSTvA vyathanaM karma kumbhakarNasya rakSasaH / avasthApyAtha saumitriM saMkruddhAvabhyadhAvatAm / / 19 udakozanparitrastAstAraprabhRtayastadA // 5 tAvAdravantau saMkruddho vajravegapramAthinau / taM tAramuccaiH krozantamanyAMzca hariyUthapAn / pratijagrAha saumitrivinadyobhau patatribhiH // 20 abhidudrAva sugrIvaH kumbhakarNamapetabhIH // 6 tataH sutumulaM yuddhamabhavallomaharSaNam / tato'bhipatya vegena kumbhakarNaM mahAmanAH / dRSaNAnujayoH pArtha lakSmaNasya ca dhImataH // 21 zAlena janivAnmUrdhni calena kapikuJjaraH // 7 mahatA zaravarSeNa rAkSasau so'bhyavarSata / sa mahAtmA mahAvegaH kumbhakarNasya mUrdhani / tau cApi vIrau saMkruddhAvubhau tau samavarSatAm / / 22 bibheda zAlaM sugrIvo na caivaavythytkpiH|| 8 . muhUrtamevamabhavadvajravegapramAthinoH / tato vinadya prahasazAlasparzavibodhitaH / saumitrezca mahAbAhoH saMprahAraH sudAruNaH // 23 dordhyAmAdAya sugrIvaM kumbhakarNo'haradvalAt // 9 athAdrizRGgamAdAya hanUmAnmArutAtmajaH / hriyamANaM tu sugrIvaM kumbhakarNena rksssaa| abhidrutyAdade prANAnvajravegasya rakSasaH // 24 avekSyAbhyadravadvIraH saumitrimitranandanaH // 10 nIlazca mahatA grAvNA dUSaNAvarajaM hariH / so'bhipatya mahAvegaM rukmapuGkha mahAzaram / pramAthinamabhidrutya pramamAtha mahAbalaH // 25 prAhiNotkumbhakarNAya lakSmaNaH paravIrahA // 11 . tataH prAvartata punaH saMgrAmaH kaTukodayaH / sa tasya dehAvaraNaM bhittvA dehaM ca sAyakaH / rAmarAvaNasainyAnAmanyonyamabhidhAvatAm / / 26 jagAma dArayanbhUmiM rudhireNa samukSitaH // 12 zatazo nairRtAnvanyA janurvanyAMzca nairRtAH / - 760 -
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 271. 27 ] AraNyakaparva [3. 272. 26 naiRtAstatra vadhyante prAyazo na tu vAnarAH // 27 tAnAgatAnsa ciccheda saumitrinizitaiH zaraiH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi te nikRttAH zaraistIkSNairyapatanvasudhAtale // 13 ekasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 271 // tamaGgado vAlisutaH zrImAnudyamya pAdapam / 272 abhidrutya mahAvegastADayAmAsa mUrdhani // 14 mArkaNDeya uvaac| tasyendrajidasaMbhrAntaH prAsenorasi vIryavAn / tataH zrutvA hataM saMkhye kumbhakarNaM sahAnugam / prahartumaicchattaM cAsya prAsaM ciccheda lakSmaNaH / / 15 prahastaM ca maheSvAsaM dhUmrAkSaM cAtitejasam // 1 tamabhyAzagataM vIramaGgadaM rAvaNAtmajaH / putramindrajitaM zUraM rAvaNaH pratyabhASata / gadayAtADayatsavye pArzva vAnarapuMgavam // 16 jahi rAmamamitraghna sugrIvaM ca salakSmaNam // 2 tamacintya prahAraM sa balavAnvAlinaH sutaH / tvayA hi mama satputra yazo dIptamupArjitam / sasarjendrajitaH krodhAcchAlaskandhamamitrajit / / 17 jitvA vajradharaM saMkhye sahasrAkSaM zacIpatim // 3 so'Ggadena ruSotsRSTo vadhAyendrajitastaruH / antarhitaH prakAzo vA divyairdattavaraiH shraiH| jaghAnendrajitaH pArtha rathaM sAzvaM sasArathim // 18 jahi zatrUnamitraghna mama zastrabhRtAM vara / 4 tato hatAzvAtpraskandya rathAtsa hatasArathiH / rAmalakSmaNasugrIvAH zarasparza na te'ngh| tatraivAntardadhe rAjanmAyayA rAvaNAtmajaH // 19 samarthAH pratisaMsoDhuM kutastadanuyAyinaH // 5 antarhitaM viditvA taM bahumAyaM ca rAkSasam / akRtA yA prahastena kumbhakarNena cAnagha / rAmastaM dezamAgamya tatsainyaM paryarakSata // 20 kharasyApacitiH saMkhye tAM gacchasva mahAbhuja // 6 sa rAmamuddizya zaraistato dattavaraistadA / tvamadya nizitairbANairha tvA zatrUnsasainikAn / vivyAdha sarvagAtreSu lakSmaNaM ca mahAratham // 21 pratinandaya mAM putra purA baveva vAsavam // 7 tamadRzyaM zaraiH zUrau mAyayAntarhitaM tadA / ityuktaH sa tathetyuktvA rathamAsthAya dNshitH| yodhayAmAsaturubhau rAvaNiM rAmalakSmaNau // 22 prayayAvindrajidrAjastUrNamAyodhanaM prati / / 8 sa ruSA sarvagAtreSu tayoH puruSasiMhayoH / tatra vizrAvya vispaSTaM nAma rAkSasapuMgavaH / vyasRjatsAyakAnbhUyaH zatazo'tha sahasrazaH // 23 AhvayAmAsa samare lakSmaNaM zubhalakSaNam // 9 tamadRzyaM vicinvantaH sRjantamanizaM zarAn / taM lakSmaNo'pyabhyadhAvatpragRhya sazaraM dhanuH / harayo vivizuAma pragRhya mahatI: zilAH // 24 trAsayaMstalaghoSeNa siMhaH kSudramRgaM yathA // 10 tAMzca tau cApyadRzyaH sa zarairvivyAdha rAkSasaH / tayoH samabhavadyuddhaM sumahajjayagRddhinoH / sa bhRzaM tADayanvIro rAvaNirmAyayA vRtaH // 25 divyAstraviduSostItramanyonyaspardhinostadA // 11 tau zarairAcitau vIrau bhrAtarau rAmalakSmaNau / rAvaNistu yadA nainaM vizeSayati saaykaiH| petaturgaganAdbhUmi sUryAcandramasAviva // 26 tato gurutaraM yatnamAtiSTaddhalinAM varaH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tata enaM mahAvegairardayAmAsa tomaraiH / . dvispttydhikdvishttmo'dhyaayH||272|| ma. bhA. 96 -761 -
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 273. 1] mahAbhArate [3. 273. 29 mArkaNDeya uvaac| 273 indrajitkRtakarmA tu pitre karma tadAtmanaH / nivedya punarAgacchattvarayAjiziraH prati // 15 tAvubhau patitau dRSTvA bhraatraavmitaujsau| tamApatantaM saMkruddhaM punareva yuyutsayA / babandha rAvaNirbhUyaH zarairdattavaraistadA // 1 abhidudrAva saumitrirvibhISaNamate sthitaH // 16 tau vIrau zarajAlena baddhAvindrajitA rnne| akRtAhikamevainaM jighAMsurjitakAzinam / rejatuH puruSavyAghrau zakuntAviva paJjare // 2 zarairjaghAna saMkruddhaH kRtasaMjJo'tha lakSmaNaH / / 17 tau dRSTvA patitau bhUmau zatazaH sAyakaizcitau / tayoH samabhavadyuddhaM tadAnyonyaM jigISatoH / sugrIvaH kapibhiH sArdhaM parivArya tataH sthitaH // 3 atIva citramAzcaryaM zakraprahlAdayoriva / / 18 suSeNamaindadvividaiH kumudenAGgadena c| avidhyadindrajittIkSNaiH saumitriM marmabhedibhiH / hanUmannIlatAraizca nalena ca kpiishvrH|| 4 saumitrizcAnalasparzaravidhyadrAvaNiM zaraiH // 19 tatastaM dezamAgamya kRtakarmA vibhISaNaH / saumitrizarasaMmparzAdrAvaNiH krodhamUrchitaH / bodhayAmAsa tau vIrau prajJAstreNa prabodhitau // 5 asRjallakSmaNAyASTau zarAnAzIviSopamAn // 20 vizalyau cApi sugrIvaH kSaNenobhau cakAra tau / tasyAsUnpAvakasparzaH saumitriH patribhitribhiH / vizalyayA mahauSadhyA divymshrpryuktyaa||6 yathA niraharadvIrastanme nigadataH zRNu / / 21 tau labdhasaMjJau nRvarau vizalyAvudatiSThatAm / ekenAsya dhanuSmantaM bAhuM dehAdapAtayat / gatatandrIklamau cAstAM kSaNenobhI mahArathau // 7 dvitIyena sanArAcaM bhujaM bhUmau nyapAtayat // 22 tato vibhISaNaH pArtha rAmamikSvAkunandanam / tRtIyena tu bANena pRthudhAreNa bhaasvtaa| uvAca vijvaraM dRSTvA kRtAJjaliridaM vcH|| 8 jahAra sunasaM cAru ziro bhrAjiSNukuNDalama // 23 ayamambho gRhItvA tu rAjarAjasya zAsanAt / vinikRttabhujaskandhaM kabandhaM bhImadarzanam / guhyako'bhyAgataH zvetAttvatsakAzamariMdama // 9 taM hatvA sUtamapyasyairjaghAna balinAM varaH // 24 idamambhaH kuberaste mahArAjaH prayacchati / laGkAM pravezayAmAsujinastaM rathaM tadA / antarhitAnAM bhUtAnAM darzanArthaM paraMtapa // 10 dadarza rAvaNastaM ca rathaM putravinAkRtam // 25 anena spRSTanayano bhUtAnyantarhitAnyuta / 'sa putraM nihataM dRSTvA trAsAtsaMbhrAntalocanaH / bhavAndrakSyati yasmai ca bhavAnetatpradAsyati // 11 rAvaNaH shokmohaato vaidehIM hantumudyataH / / 26 tatheti rAmastadvAri pratigRhyAtha satkRtam / azokavanikAsthAM tAM rAmadarzanalAlasAm / cakAra netrayoH zaucaM lakSmaNazca mahAmanAH // 12 khaDgamAdAya duSTAtmA javenAbhipapAta ha // 27 sugrIvajAmbavantau ca hnuumaannggdstthaa| taM dRSTvA tasya durbuddheravindhyaH pApanizcayam / maindadvividanIlAzca prAyaH plavagasattamAH // 13 zamayAmAsa saMkruddhaM zrUyatAM yena hetunA // 28 tathA samabhavaccApi yaduvAca vibhISaNaH / mahArAjye sthito dIpte na striyaM hantumarhasi / kSaNenAtIndriyANyeSAM caDhUMSyAsanyudhiSThira // 14 hataivaiSA yadA strI ca bandhanasthA ca te gRhe // 29 - 762 -
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 273. 30] AraNyakaparva [3. 274. 23 na caiSA dehabhedena hatA syAditi me mtiH| tAM dRSTvA rAkSasendrasya mAyAmikSvAkunandanaH / jahi bhartAramevAsyA hate tasminhatA bhavet // 30 | uvAca rAmaM saumitrirasaMbhrAnto bRhadvacaH // 10 na hi te vikrame tulyaH sAkSAdapi zatakratuH / / jahImAnrAkSasAnpApAnAtmanaH pratirUpakAn / asakRddhi tvayA sendrAstrAsitAstridazA yudhi // 31 jaghAna rAmastAMzcAnyAnAtmanaH pratirUpakAn // 11 evaM bahuvidhairvAkyairavindhyo rAvaNaM tdaa| tato haryazvayuktena rathenAdityavarcasA / kruddhaM saMzamayAmAsa jagRhe ca sa tadvacaH / / 32 upatasthe raNe rAmaM mAtaliH zakrasArathiH // 12 niryANe sa matiM kRtvA nidhAyAsiM kSapAcaraH / mAtaliruvAca / AjJApayAmAsa tadA ratho me kalpyatAmiti // 33 ayaM haryazvayugjaitro maghonaH syandanottamaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi anena zakraH kAkutstha samare daityadAnavAn / trisaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 273 // zatazaH puruSavyAghra rathodAreNa janivAn // 13 : 274 tadanena naravyAghra mayA yattena sNyuge| mArkaNDeya uvAca / syandanena jahi kSipraM rAvaNaM mA ciraM kRthaaH|| 14 tataH kruddho dazagrIvaH priye putre nipAtite / ityukto rAghavastathyaM vaco'zaGkata mAtaleH / niryayau rathamAsthAya hemaratnavibhUSitam // 1 / / mAyeyaM rAkSasasyeti tamuvAca vibhISaNaH // 15 saMvRto rAkSasaiorai vividhAyudhapANibhiH / , neyaM mAyA naravyAghra rAvaNasya durAtmanaH / abhidudrAva rAmaM sa pothayanhariyUthapAn // 2 tadAtiSTha rathaM zIghramimamaindraM mahAdyute // 16 tamAdravantaM saMkruddhaM maindniilnlaanggdaaH| .. tataH prahRSTaH kAkutsthastathetyuktvA vibhISaNam / hanUmAJjAmbavAMzcaiva sasainyAH paryavArayan // 3 rathenAbhipapAtAzu dazagrIvaM ruSAnvitaH // 17 te dazagrIvasainyaM tadRkSavAnarayUthapAH / hAhAkRtAni bhUtAni rAvaNe samabhidrute / drumairvidhvaMsayAMcakrurdazagrIvasya pshytH||4 siMhanAdAH sapaTahA divi divyAzca nAnadan // 18 tataH svasainyamAlokya vadhyamAnamarAtibhiH / sa rAmAya mahAghoraM visasarja nizAcaraH / mAyAvI vyadadhAnmAyAM rAvaNo rAkSasezvaraH // 5 zUlamindrAzaniprakhyaM brahmadaNDamivodyatam // 19 tasya dehAdviniSkrAntAH zatazo'tha sahasrazaH / tacchUlamantarA rAmazciccheda nizitaiH zaraiH / rAkSasAH pratyadRzyanta zarazaktyaSTipANayaH // 6 tadRSTvA duSkaraM karma rAvaNaM bhayamAvizat // 20 tAnrAmo janivAnsarvAndivyenAstreNa rAkSasAn / tataH kruddhaH sasarjAzu dazagrIvaH zitAzarAn / atha bhUyo'pi mAyAM sa vyddhaadraaksssaadhipH||7 sahasrAyutazo rAme zastrANi vividhAni ca // 21 kRtvA rAmasya rUpANi lakSmaNasya ca bhArata / tato bhuzuNDIH zUlAMzca musalAni parazvadhAn / abhidudrAva rAmaM ca lakSmaNaM ca dazAnanaH / / 8 / zaktIzca vividhAkArAH zataghnIzca shitkssuraaH||22 tataste rAmamarchanto lakSmaNaM ca kSapAcarAH / tAM mAyAM vikRtAM dRSTvA dazagrIvasya rksssH| abhipetustadA raajnprgRhiitocckaarmukaaH|| 9 | bhayAtpradudruvuH sarve vAnarAH sarvatodizam // 23 / - 763 -
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 274. 24 ] mahAbhArate [ 3. 275. 20 tataH supatraM sumukhaM hemapujhaM zarottamam / tataH sItAM puraskRtya vibhISaNapuraskRtAm / tUNAdAdAya kAkutstho brahmAstreNa yuyoja h||24 avindhyo nAma suprajJo vRddhAmAtyo vinirthayau // 6 taM bANavayaM rAmeNa brahmAstreNAbhimatritam / uvAca ca mahAtmAnaM kAkusthaM dainyamAsthitam / jahaSurdevagandharvA dRSTvA zakrapurogamAH // 25 pratIccha devIM sadvRttAM mahAtmaJjAnakImiti // 7 alpAvazeSamAyuzca tato'manyanta rakSasaH / etacchrutvA vacastasmAdavatIrya rathottamAt / brahmAstrodIraNAcchanordevagandharvakiMnarAH // 26 bASpeNApihitAM sItAM dadarzekSvAkunandanaH // 8 tataH sasarja taM rAmaH zaramapratimaujasam / tAM dRSTvA cArasarvAGgI yAnasthAM zokakarzitAm / rAvaNAntakaraM ghoraM brahmadaNDamivodyatam / / 27 malopacitasarvAGgI jaTilAM kRSNavAsasam // 9 sa tena rAkSasazreSThaH sarathaH sAzvasArathiH / uvAca rAmo vaidehI parAmarzavizaGkitaH / prajajvAla mahAjvAlenAgninAbhipariSkRtaH // 28 gaccha vaidehi muktA tvaM yatkAryaM tanmayA kRtam // 10 tataH prahRSTAstridazAH sagandharvAH sacAraNAH / mAmAsAdya patiM bhadre na tvaM rAkSasavezmani / nihataM rAvaNaM dRSTvA rAmeNAkliSTakarmaNA / / 29 jarAM vrajethA iti me nihato'sau nishaacrH|| 11 tatyajustaM mahAbhAgaM paJca bhUtAni rAvaNam / kathaM hyasmadvidho jAtu jAnandharmavinizcayam / bhraMzitaH sarvalokeSu sa hi brahmAstratejasA // 30 parahastagatAM nArI muhUrtamapi dhArayet // 12 zarIradhAtavo hyasya mAMsaM rudhirameva ca / suvRttAmasuvRttAM vApyahaM tvAmadya maithili / nezubrahmAstranirdagdhA na ca bhasmApyadRzyata // 31 notsahe paribhogAya zvAvalIDhaM haviryathA // 13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tataH sA sahasA bAlA tacchrutvA dAruNaM vcH| catuHsaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 274 // papAta devI vyathitA nikRttA kadalI yathA // 14 275 yo hyasyA harSasaMbhUto mukharAgastadAbhavat / mArkaNDeya uvAca / kSaNena sa punardhaSTo niHzvAsAdiva darpaNe // 15 sa hatvA rAvaNaM kSudraM rAkSasendraM suradviSam / tataste harayaH sarve tacchrutvA rAmabhASitam / babhUva hRSTaH sasuhRdrAmaH saumitriNA saha // 1 gatAsukalpA nizceSTA babhUvuH sahalakSmaNAH // 16 tato hate dazagrIve devAH sarSipurogamAH / / tato devo vizuddhAtmA vimAnena caturmukhaH / AzIrbhirjayayuktAbhirAnacustaM mahAbhujam // 2 pitAmaho jagatsraSTA darzayAmAsa rAghavam // 17 rAmaM kamalapatrAkSaM tuSTuvuH sarvadevatAH / zakrazcAgnizca vAyuzca yamo varuNa eva ca / gandharvAH puSpavarSezca vAgbhizca tridazAlayAH // 3 yakSAdhipazca bhagavAMstathA saptarSayo'malAH // 18 pUjayitvA yathA rAmaM pratijagmuryathAgatam / rAjA dazarathazcaiva divyabhAsvaramUrtimAn / tanmahotsavasaMkAzamAsIdAkAzamacyuta // 4 vimAnena mahArheNa haMsayuktena bhAsvatA // 19 tato hatvA dazagrIvaM laGkA rAmo mahAyazAH / tato'ntarikSaM tatsarvaM devagandharvasaMkulam / vibhISaNAya pradadau prabhuH parapuraMjayaH // 5 zuzubhe tArakAcitraM zaradIva nabhastalam // 20 - 764
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 275. 21] AraNyakaparva [3. 275. 47 tata utthAya vaidehI teSAM madhye yazasvinI / nAtra zaGkA tvayA kAryA pratIcchemAM mahAgute / uvAca vAkyaM kalyANI rAmaM pRthulavakSasam // 21 kRtaM tvayA mahatkAryaM devAnAmamaraprabha // 34 rAjaputra na te kopaM karomi viditA hi me| dazaratha uvaac| gatiH strINAM narANAM ca zRNu cedaM vaco mama // 22 prIto'smi vatsa bhadraM te pitA dazaratho'smi te / antazcarati bhUtAnAM mAtarizvA sadAgatiH / anujAnAmi rAjyaM ca prazAdhi puruSottama // 35 sa me vimuzcatu prANAnyadi pApaM carAmyaham // 23 rAma uvAca / agnirApastathAkAzaM pRthivI vAyureva ca / abhivAdaye tvAM rAjendra yadi tvaM janako mama / vimuzcantu mama prANAnyadi pApaM carAmyaham // 24 gamiSyAmi purIM ramyAmayodhyAM zAsanAttava // 36 tato'ntarikSe vAgAsItsarvA vizrAvayandizaH / / mArkaNDeya uvAca / puNyA saMharSaNI teSAM vAnarANAM mahAtmanAm // 25 . tamuvAca pitA bhUyaH prahRSTo manujAdhipa / vaayuruvaac|| gacchAyodhyAM prazAdhi tvaM rAma raktAntalocana // 37 bho bho rAghava satyaM vai vAyurasmi sadAgatiH / tato devAnnamaskRtya suhRdbhirabhinanditaH / apApA maithilI rAjansaMgaccha saha bhAryayA // 26 mahendra iva paulomyA bhAryayA sa sameyivAn // 38 ___ agniruvAca / tato varaM dadau tasmai avindhyAya paraMtapaH / ahamantaHzarIrastho bhUtAnAM raghunandana / trijaTAM cArthamAnAbhyAM yojayAmAsa raaksssiim||39 susUkSmamapi kAkutstha maithilI nAparAdhyati // 27 tamuvAca tato brahmA devaiH zakramukhairvRtaH / . varuNa uvaac| kausalyAmAtariSTAMste varAnadya dadAni kAn // 40 rasA vai matprasUtA hi bhUtadeheSu rAghava / vatre rAmaH sthitiM dharme zatrubhizcAparAjayam / ahaM vai tvAM prabravImi maithilI pratigRhyatAm // 28 rAkSasainihatAnAM ca vAnarANAM samudbhavam // 41. ... brahmovAca / tataste brahmaNA prokte tatheti vacane tadA / putra naitadihAzcaryaM tvayi rAjarSidharmiNi / samuttasthumahArAja vAnarA labdhacetasaH // 42 sAdho sadvRttamArgasthe zRNu cedaM vaco mama // 29 sItA cApi mahAbhAgA varaM hanumate dadau / zatrureSa tvayA vIra devagandharvabhoginAm / rAmakI, samaM putra jIvitaM te bhaviSyati // 43 yakSANAM dAnavAnAM ca maharSINAM ca pAtitaH // 30 divyAstvAmupabhogAzca matprasAdakRtAH sdaa| avadhyaH sarvabhUtAnAM matprasAdAtpurAbhavat / upasthAsyanti hanumanniti sma harilocana // 44 kasmAccitkAraNAtpApaH kaMcitkAlamupekSitaH // 31 tataste prekSamANAnAM teSAmakliSTakarmaNAm / vadhArthamAtmanastena hRtA sItA duraatmnaa| antardhAnaM yayurdevAH sarve zakrapurogamAH // 45 nalakUbarazApena rakSA cAsyAH kRtA mayA // 32 dRSTvA tu rAmaM jAnakyA sametaM zakrasArathiH / yadi hyakAmAmAsevetstriyamanyAmapi dhruvam / uvAca paramaprItaH suhRnmadhya idaM vacaH // 46 zatadhAsya phaledeha ityuktaH so'bhavatpurA / / 33 / devagandharvayakSANAM mAnuSAsurabhoginAm / -765 -
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 275. 47] mahAbhArate [3. 276.6 apanItaM tvayA duHkhamidaM satyaparAkrama // 47 rAghavaH sahasaumitriMmude bharatarSabha / / 62 sadevAsuragandharvA yakSarAkSasapannagAH / tathA bharatazatrughnau sametau guruNA tadA / kathayiSyanti lokAstvAM yAvadbhamirdhariSyati // 48 vaidehyA darzanenobhau praharSaM samavApatuH // 63 ityevamuktvAnujJApya rAmaM zastrabhRtAM varam / tasmai tadbharato rAjyamAgatAyAbhisatkRtam / saMpUjyApAkramattena rathenAdityavarcasA // 49 nyAsaM niryAtayAmAsa yuktaH paramayA mudA // 64 tataH sItAM puraskRtya rAmaH saumitriNA saha / tatastaM vaiSNave zUraM nakSatre'bhimate'hani / .. sugrIvapramukhaizcaiva sahitaH sarvavAnaraiH // 50 vasiSTho vAmadevazca sahitAvabhyapiJcatAm // 65 vidhAya rakSAM laGkAyAM vibhISaNapuraskRtaH / so'bhiSiktaH kapizreSThaM sugrIvaM sasuhRjjanam / saMtatAra punastena setunA makarAlayam / / 51 vibhISaNaM ca paulastyamanvajAnAdgRhAnprati // 66 puSpakeNa vimAnena khecareNa virAjatA / abhyarcya vividhai ratnaiH prItiyuktau mudA yutau / kAmagena yathAmukhyairamAtyaiH saMvRto vazI // 52 samAdhAyetikartavyaM duHkhena visasarja ha // 67 tatastIre samudrasya yatra zizye sa paarthivH| puSpakaM ca vimAnaM tatpUjayitvA sa rAghavaH / tatraivovAsa dharmAtmA sahitaH sarvavAnaraiH // 53 prAdAdvaizravaNAyaiva prItyA sa raghunandanaH / / 68 athainArAghavaH kAle samAnIyAbhipUjya ca / / tato devarSisahitaH saritaM gomatImanu / visarjayAmAsa tadA ratnaiH saMtoSya sarvazaH // 54 dazAzvamedhAnAjaDhe jArUthyAnsa nirargalAn // 69 gateSu vAnarendreSu gopuccharteSu teSu ca / ___ iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi sugrIvasahito rAmaH kiSkindhAM punarAgamat // 55 pnycspttydhikdvishttmo'dhyaayH|| 275 // vibhISaNenAnugataH sugrIvasahitastadA / 276 puSpakeNa vimAnena vaidehyA darzayanvanam // 56 mArkaNDeya uvAca / kiSkindhAM tu samAsAdya rAmaH praharatAM varaH / evametanmahAbAho rAmeNAmitatejasA / aGgadaM kRtakarmANaM yauvarAjye'bhyaSecayat // 57 prAptaM vyasanamatyugraM vanavAsakRtaM purA // 1 tatastaireva sahito rAmaH saumitriNA saha / mA zucaH puruSavyAghra kSatriyo'si paraMtapa / yathAgatena mArgeNa prayayau svapuraM prati // 58 bahuvIryAzraye mArge vartase dIptanirNaye // 2 ayodhyAM sa samAsAdya purIM rASTrapatistataH / na hi te vRjinaM kiMcidRzyate paramaNvapi / bharatAya hanUmantaM dUtaM prasthApayattadA // 59 asminmArge viSIdeyuH sendrA api surAsurAH // 3 lakSayitveGgitaM sarvaM priyaM tasmai nivedya ca / saMhatya nihato vRtro marudbhirvajrapANinA / vAyuputre punaH prApte nandigrAmamupAgamat // 60 namucizcaiva durdharSA dIrghajihvA ca rAkSasI // 4 sa tatra maladigdhAGgaM bharataM cIravAsasam / sahAyavati sarvArthAH saMtiSThantIha srvshH| agrataH pAduke kRtvA dadarzAsInamAsane // 61 kiM nu tasyAjitaM saMkhye bhrAtA yasya dhanaMjayaH // 5 sametya bharatenAtha zatrughnena ca vIryavAn / ayaM ca balinAM zreSTho bhImo bhImaparAkramaH / -766 -
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 276. 6 ] AraNyakaparva [3. 277. 17 yuvAnau ca maheSvAsau yamau mAdravatIsutau / sarvametadyathA prAptaM sAvitryA rAjakanyayA // 4 . ebhiH sahAyaiH kasmAttvaM viSIdasi paraMtapa // 6 AsInmadreSu dharmAtmA rAjA paramadhArmikaH / ya ime vajriNaH senAM jayeyuH samarudgaNAm / brahmaNyazca zaraNyazca satyasaMdho jitendriyaH // 5 tvamapyebhirmaheSvAsaiH sahAyairdevarUpibhiH / yajvA dAnapatirdakSaH paurajAnapadapriyaH / vijeSyasi raNe sarvAnamitrAnbharatarSabha // 7 pArthivo'zvapati ma sarvabhUtahite rataH // 6 itazca tvamimAM pazya saindhavena durAtmanA / kSamAvAnanapatyazca styvaagvijitendriyH| balinA vIryamattena hRtaamebhirmhaatmbhiH|| 8 atikrAntena vayasA saMtApamupajagmivAn // 7 AnItAM draupadI kRSNAM kRtvA karma suduSkaram / apatyotpAdanArthaM sa tIvra niyamamAsthitaH / jayadrathaM ca rAjAnaM vijitaM vazamAgatam // 9 . kAle parimitAhAro brahmacArI jitendriyaH // 8 asahAyena rAmeNa vaidehI punraahRtaa| hutvA zatasahasraM sa sAvitryA rAjasattama / hatvA saMkhye dazagrIvaM rAkSasaM bhImavikramam // 10 SaSThe SaSThe tadA kAle babhUva mitabhojanaH // 9 yasya zAkhAmRgA mitrA RkSAH kaalmukhaastthaa| etena niyamenAsIdvarSANyaSTAdazaiva tu / jAtyantaragatA rAjannetadbuddhyAnucintaya // 11 . pUrNe tvaSTAdaze varSe sAvitrI tuSTimabhyagAt / . tasmAttvaM kuruzArdUla mA zuco bhrtrssbh| svarUpiNI tadA rAjandarzayAmAsa taM nRpam / / 10 tvadvidhA hi mahAtmAno na zocanti paraMtapa // 12 agnihotrAtsamutthAya harSeNa mahatAnvitA / vaizaMpAyana uvAca / uvAca cainaM varadA vacanaM pArthivaM tadA // 11 evamAzvAsito rAjA mArkaNDeyena dhImatA / brahmacaryeNa zuddhena damena niyamena ca / tyaktvA duHkhamadInAtmA punarevedamabravIt // 13 sarvAtmanA ca madbhaktyA tuSTAsmi tava pArthiva // 12 * iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi varaM vRNISvAzvapate madrArAja yathepsitam / SaTsaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 276 // na pramAdazca dharmeSu kartavyaste kathaMcana // 13 - 277 ashvptiruvaac| yudhiSThira uvaac| apatyArthaH samArambhaH kRto dharmepsayA mayA / nAtmAnamanuzocAmi nemaanbhraatRnmhaamune| putrA me bahavo devi bhaveyuH kulabhAvanAH // 14 haraNaM cApi rAjyasya yathemAM drupadAtmajAm // 1 tuSTAsi yadi me devi kAmametaM vRNomyaham / dyUte durAtmabhiH kliSTAH kRSNayA tAritA vayam / saMtAnaM hi paro dharma ityAhurmA dvijAtayaH // 15 jayadrathena ca punarvanAdapahRtA balAt // 2 saavitryuvaac| asti sImantinI kAcidRSTapUrvAtha vA shrutaa| pUrvameva mayA rAjannabhiprAyamimaM tava / pativratA mahAbhAgA yatheyaM drupadAtmajA // 3 jJAtvA putrArthamukto vai tava hetoH pitAmahaH // 16 mArkaNDeya uvaac|| prasAdAccaiva tasmAtte svayaMbhuvihitAdbhuvi / zRNu rAjankulastrINAM mahAbhAgyaM yudhisstthir| kanyA tejasvinI saumya kSiprameva bhaviSyati // 17 - 767 -
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 277. 18] mahAbhArate [ 3. 278.2 uttaraM ca na te kiMcidvyAhartavyaM kathaMcana / rAjovAca / pitAmahanisargeNa tuSTA hyetadbhavImi te // 18 putri pradAnakAlaste na ca kazcidvaNoti maam| mArkaNDeya uvaac| svayamanviccha bhartAraM guNaiH sadRzamAtmanaH // 32 sa tatheti pratijJAya sAvitryA vacanaM nRpaH / prArthitaH puruSo yazca sa nivedyastvayA mama / prasAdayAmAsa punaH kSiprameva bhavediti // 19 vimRzyAhaM pradAsyAmi varaya tvaM ythepsitm||33 antarhitAyAM sAvitryAM jagAma svagRhaM nRpaH / / zrutaM hi dharmazAstre me paThyamAnaM dvijaatibhiH| svarAjye cAvasatprItaH prajA dharmeNa pAlayan // 20 tathA tvamapi kalyANi gadato me vacaH zRNu // 34 kasmiMzcittu gate kAle sa rAjA niyatavrataH / apradAtA pitA vAcyo vAcyazcAnupayanpatiH / jyeSThAyAM dharmacAriNyAM mahiSyAM garbhamAdadhe / / 21 / mRte bhartari putrazca vAcyo mAturarakSitA // 35 rAjaputryAM tu garbhaH sa mAlavyAM bharatarSabha / idaM me vacanaM zrutvA bharturanveSaNe tvr| .. vyavardhata yathA zukle tArApatirivAmbare // 22 devatAnAM yathA vAcyo na bhaveyaM tathA kuru // 36 prApte kAle tu suSuve kanyAM rAjIvalocanAm / mArkaNDeya uvAca / kriyAzca tasyA muditazcakre sa nRpatistadA // 23 evamuktvA duhitaraM tathA vRddhAMzca matriNaH / sAvitryA prItayA dattA sAvitryA hutayA hyapi / vyAdidezAnuyAtraM ca gamyatAmityacodayat // 37 sAvitrItyeva nAmAsyAzcakrurviprAstathA pitA // 24 sAbhivAdya pituH pAdau vIDiteva manasvinI / sA vigrahavatIva zrIyaMvardhata nRpaatmjaa| piturvacanamAjJAya nirjagAmAvicAritam / / 38 kAlena cApi sA kanyA yauvanasthA babhUva h||25 sA haimaM rathamAsthAya sthaviraiH sacivairvRtA / tAM sumadhyAM pRthuzroNI pratimAM kAJcanImiva / tapovanAni ramyANi rAjarSINAM jagAma ha // 39 mAnyAnAM tatra vRddhAnAM kRtvA pAdAbhivandanam / prApteyaM devakanyeti dRSTvA saMmenire janAH // 26 vanAni kramazastAta sarvANyevAbhyagacchata / / 40 tAM tu padmapalAzAkSI jvalantImiva tejasA / evaM sarveSu tIrtheSu dhanotsarga nRpaatmjaa| na kazcidvarayAmAsa tejasA prativAritaH / / 27 kurvatI dvijamukhyAnAM taM taM dezaM jagAma ha // 41 athopoSya ziraHsnAtA daivatAnyabhigamya saa| iMti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi hutvAgniM vidhivadviprAnvAcayAmAsa parvaNi // 28 saptasaptatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 277 // tataH sumanasaH zeSAH pratigRhya mahAtmanaH / 278 pituH sakAzamagamaddevI zrIriva rUpiNI // 29 mArkaNDeya uvAca / sAbhivAdya pituH pAdau zeSAH pUrvaM nivedya c|| atha madrAdhipo rAjA nAradena samAgataH / kRtAJjalirvarArohA nRpateH pArzvataH sthitA // 30 upavidhaH sabhAmadhye kathAyogena bhArata // 1 yauvanasthAM tu tAM dRSTvA svAM sutAM devarUpiNIm / / | tato'bhigamya tIrthAni sarvANyevAzramAMstathA / ayAcyamAnAM ca varairnRpatirduHkhito'bhavat / / 31 / AjagAma piturvezma sAvitrI saha matribhiH // 2 -768 -
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 278. 3] AraNyakaparva [3. 278. 26 nAradena sahAsInaM dRSTvA sA pitaraM shubhaa| nArada uvAca / ubhayoreva zirasA cakre pAdAbhivandanam // 3 vivasvAniva tejasvI bRhaspatisamo mtau| nArada uvAca / mahendra iva zUrazca vasudheva kSamAnvitaH // 15 ka gatAbhUtsuteyaM te kutazcaivAg2atA nRpa / , azvapatiruvAca / kimarthaM yuvatI bhatre na cainAM sNprycchsi||4 api rAjAtmajo dAtA brahmaNyo vApi satyavAn / azvapatiruvAca / rUpavAnapyudAro vApyatha vA priyadarzanaH // 16 kAryeNa khalvanenaiva preSitAdyaiva caagtaa| nArada uvAca / tadasyAH zRNu devarSe bhartAraM yo'nayA vRtH|| 5 sAGkate rantidevasya sa zaktyA dAnataH samaH / mArkaNDeya uvAca / brahmaNyaH satyavAdI ca zibirauzInaro ythaa|| 17 yayAtiriva codAraH somavatpriyadarzanaH / sA hi vistareNeti pitrA saMcoditA shubhaa| . rUpeNAnyatamo'zvibhyAM dyumatsenasuto balI // 18 daivatasyeva vacanaM pratigRhyedamabravIt // 6 sa dAntaH sa mRduH zUraH sa satyaH sa jitendriyaH / AsIcchAlveSu dharmAtmA kSatriyaH pRthivIpatiH / sa maitraH so'nasUyazca sa hrImAndhRtimAMzca sH||19 dyumatsena iti khyAtaH pazcAdandho babhUva ha / / 7 nityazazcArjavaM tasminsthitistasyaiva ca dhruvA / vinaSTacakSuSastasya bAlaputrasya dhImataH / saMkSepatastapovRddhaiH zIlavRddhaizca kathyate // 20 sAmIpyena hRtaM rAjyaM chidre'sminpuurvvairinnaa|| 8 sa bAlavatsayA sArdhaM bhAryayA prasthito vanam / - ashvptiruvaac| guNairupetaM sarvaistaM bhagavanprabravISi me / mahAraNyagatazcApi tapastepe mahAvrataH // 9 tasya putraH pure jAtaH saMvRddhazca tapovane / / doSAnapyasya me brUhi yadi santIha kecana // 21 satyavAnanurUpo me bharteti manasA vRtaH / / 10 nArada uvAca / eko doSo'sya nAnyo'sti so'dyaprabhRti satyavAn / nArada uvAca / saMvatsareNa kSINAyurdehanyAsaM kariSyati // 22 aho bata mahatpApaM sAvitryA nRpate kRtam / rAjovAca / ajAnantyA yadanayA gunnvaanstyvaanvRtH|| 11 ehi sAvitri gaccha tvamanyaM varaya zobhane / satyaM vadatyasya pitA satyaM mAtA prabhASate / tasya doSo mahAneko guNAnAkramya tiSThati // 23 tato'sya brAhmaNAzcakrurnAmaitatsatyavAniti / / 12 yathA me bhagavAnAha nArado devasatkRtaH / bAlasyAzvAH priyAzcAsya karotyazvAMzca mRnmayAn / saMvatsareNa so'lpAyurdehanyAsaM kariSyati // 24 citre'pi ca likhatyazvAMzcitrAzva iti cocyte||13 sAvitryuvAca / rAjovAca / sakRdaMzo nipatati sakRtkanyA pradIyate / apIdAnI sa tejasvI buddhimAnvA nRpaatmjH|| sakRdAha dadAnIti trINyetAni sakRtsakRt // 25 kSamAvAnapi vA zUraH satyavAnpitRnandanaH // 14 / dIrghAyuratha vAlpAyuH saguNo nirguNo'pi vaa| ma. bhA. 97 -769 -
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 278. 26 ] mahAbhArate [ 3. 279. 15 sakRddhRto mayA bhartA na dvitIyaM vRnnomyhm||26 vAcA suniyato bhUtvA cakArAtmanivedanam // 5 manasA nizcayaM kRtvA tato vAcAbhidhIyate / tasyAya'mAsanaM caiva gAM cAvedya sa dharmavit / kriyate karmaNA pazcAtpramANaM me manastataH // 27 kimAgamanamityevaM rAjA rAjAnamabravIt // 6 nArada uvAca / tasya sarvamabhiprAyamitikartavyatAM ca tAm / sthirA buddhirnarazreSTha sAvitryA duhitustava / / satyavantaM samuddizya sarvameva nyavedayat // 7 naiSA cAlayituM zakyA dharmAdasmAtkathaMcana / / 28 azvapatiruvAca / nAnyasminpuruSe santi ye satyavati vai guNAH / sAvitrI nAma rAjarSe kanyeyaM mama zobhanA / pradAnameva tasmAnme rocate duhitustava // 29 tAM svadharmeNa dharmajJa snuSArthe tvaM gRhANa me // 8 rAjovAca / dhumatsena uvAca / avicAryametaduktaM hi tathyaM bhagavatA vacaH / cyutAH sma rAjyAhanavAsamAzritA- . kariSyAmyetadevaM ca gururhi bhagavAnmama // 30 zvarAma dharma niyatAstapasvinaH / nArada uvAca / kathaM tvanardA vanavAsamAzrame avighnamastu sAvitryAH pradAne duhitustava / sahiSyate klezamimaM sutA tava / / 9 sAdhayiSyAmahe tAvatsarveSAM bhadramastu vaH // 31 azvapatiruvAca / ___ mArkaNDeya uvaac| sukhaM ca duHkhaM ca bhavAbhavAtmakaM evamuktvA khamutpatya nAradastridivaM gataH / yadA vijAnAti sutAhameva c| rAjApi duhituH sarvaM vaivAhikamakArayat // 32 na madvidhe yujyati- vAkyamIdRzaM iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi vinizcayenAbhigato'smi te nRpa // 10 assttspttydhikdvishttmo'dhyaayH|| 278 // AzAM nArhasi me hantuM sauhRdAtpraNayena ca / 279 abhitazcAgataM premNA pratyAkhyAtuM na mArhasi // 11 mArkaNDeya uvAca / anurUpo hi saMyoge tvaM mamAhaM tavApi ca / atha kanyApradAne sa tamevArthaM vicintayan / snuSAM pratIccha me kanyAM bhAryAM satyavataH sutaam||12 samAninye ca tatsarvaM bhANDaM vaivAhikaM nRpaH // 1 dhumatsena uvAca / tato vRddhAndvijAnsarvAnRtvijaH sapurohitAn / . pUrvamevAbhilaSitaH saMbandho me tvayA saha / samAhUya tithau puNye prayayau saha kanyayA // 2 bhraSTarAjyastvahamiti tata etadvicAritam // 13 medhyAraNyaM sa gatvA ca dyumatsenAzramaM nRpH|| abhiprAyastvayaM yo me pUrvamevAbhikAzitaH / padbhyAmeva dvijaiH sAdhaM rAjarSi tamupAgamat // 3 sa nirvartatu me'dyaiva kAGkito hyasi me'tithiH // tatrApazyanmahAbhAgaM zAlavRkSamupAzritam / mArkaNDeya uvAca / kauzyAM bRsyAM samAsInaM cakSu-naM nRpaM tadA // 4 tataH sarvAnsamAnIya dvijAnAzramavAsinaH / sa rAjA tasya rAjarSeH kRtvA pUjAM ythaarhtH| yathAvidhi samudvAhaM kArayAmAsatunRpau // 15 - 770 -
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 279. 16] AraNyakaparva [3. 280. 17 dattvA tvazvapatiH kanyAM yathAhaM ca paricchadam / sAvitryuvAca / yayau svameva bhavanaM yuktaH paramayA mudA // 16 na kAryastAta saMtApaH pArayiSyAmyahaM vratam / satyavAnapi bhAyA~ tAM labdhvA sarvaguNAnvitAm / vyavasAyakRtaM hIdaM vyavasAyazca kAraNam // 6 mumude sA ca taM labdhvA bhartAraM manasepsitam // 17 dhumatsena uvAca / gate pitari sarvANi saMnyasyAbharaNAni saa| vrataM bhindhIti vaktuM tvAM nAsmi zaktaH kathaMcana / jagRhe valkalAnyeva vastraM kASAyameva ca // 18 pArayasveti vacanaM yuktamasmadvidho vadet // 7 paricArairguNaizcaiva prazrayeNa damena ca / mArkaNDeya uvAca / sarvakAmakriyAbhizca sarveSAM tuSTimAvahat // 19 evamuktvA dyumatseno virarAma mahAmanAH / zvazraM zarIrasatkAraiH sarvairAcchAdanAdibhiH / tiSThantI cApi sAvitrI kASThabhUteva lakSyate // 8 zvazuraM devakAryaizca vAcaH saMyamanena ca // 20 zvobhUte bhartRmaraNe sAvitryA bharatarSabha / tathaiva priyavAdena naipuNena zamena ca / duHkhAnvitAyAstiSThantyAH sA rAtrirvyatyavartata // 9 rahazcaivopacAreNa bhartAraM paryatoSayat // 21 adya taddivasaM ceti hutvA dIptaM hutAzanam / evaM tatrAzrame teSAM tadA nivasatAM satAm / yugamAtrodite. sUrye kRtvA paurvAhnikIH kriyaaH||10 kAlastapasyatAM kazcidaticakrAma bhArata // 22 tataH sarvAndvijAnvRddhAzvazrU zvazurameva ca / sAvitryAstu zayAnAyAstiSThantyAzca divAnizam / abhivAdyAnupUryeNa prAJjalirniyatA sthitA // 11 nAradena yaduktaM tadvAkyaM manasi vartate // 23 avaidhavyAziSaste tu sAvitryarthaM hitAH zubhAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi UcustapakhinaH sarve tapovananivAsinaH // 12 --- ekonaashiitydhikdvishttmo'dhyaayH||279|| evamastviti sAvitrI dhyAnayogaparAyaNA / 280 manasA tA giraH sarvAH pratyagRhAttapasvinAm // 13 ___mArkaNDeya uvAca / taM kAlaM ca muhUrtaM ca pratIkSantI nRpaatmjaa| tataH kAle bahutithe vyatikrAnte kadAcana / yathoktaM nAradavacazcintayantI suduHkhitA // 14 prAptaH sa kAlo martavyaM yatra satyavatA nRp||1 gaNayantyAzca sAvitryA divase divase gate / tatastu zvazrUzvazurAvUcatustAM nRpAtmajAm / ekAntasthAmidaM vAkyaM prItyA bhrtsttm|| 15 tadvAkyaM nAradenoktaM vartate hRdi nityazaH // 2 caturthe'hani martavyamiti saMcintya bhAminI / shvshuraavuuctuH| vrataM trirAtramuddizya divArAnaM sthitAbhavat / / 3 vrato yathopadiSTo'yaM yathAvatpAritastvayA / taM zrutvA niyamaM duHkhaM vadhvA duHkhAnvito nRpH|| AhArakAlaH saMprAptaH kriyatAM yadanantaram // 16 utthAya vAkyaM sAvitrImabravItparisAntvayan // 4 sAvitryuvAca / atitIvro'yamArambhastvayArabdho nRpaatmje| astaM gate mayAditye bhoktavyaM kRtakAmayA / tisRNAM vasatInAM hi sthAnaM paramaduSkaram // 5 / eSa me hRdi saMkalpaH samayazca kRto mayA // 17 -771 -
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 280. 18] mahAbhArate [3. 281.9 sAvitryuvAca / mArkaNDeya uvAca / saha bharnA hasantIva hRdayena vidUyatA / / 29 evaM saMbhASamANAyAH sAvitryA bhojanaM prati / sA vanAni vicitrANi ramaNIyAni sarvazaH / skandhe parazumAdAya satyavAnprasthito vanam // 18 mayUraravaghuSTAni dadarza vipulekSaNA / / 30 sAvitrI tvAha bhartAraM naikastvaM gantumarhasi / nadIH puNyavahAzcaiva puSpitAMzca nagottamAn / saha tvayAgamiSyAmi na hi tvAM hAtumutsahe // 19 satyavAnAha pazyeti sAvitrI madhurAkSaram / / 31 satyavAnuvAca / nirIkSamANA bhartAraM srvaavsthmninditaa| . vanaM na gatapUrvaM te duHkhaH panthAzca bhAmini / / mRtameva hi taM mene kAle munivacaH smaran // 32 vratopavAsakSAmA ca kathaM padbhyAM gamiSyasi // 20 anuvartatI tu bhartAraM jagAma mRdugAminI / dvidheva hRdayaM kRtvA taM ca kAlamavekSatI // 33 upavAsAnna me glAnirnAsti cApi parizramaH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi gamane ca kRtotsAhAM pratiSeddhaM na mArhasi // 21 azItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 280 // styvaanuvaac| 281 yadi te gamanotsAhaH kariSyAmi tava priyam / mArkaNDeya uvAca / / mama tvAmantraya gurUnna mAM doSaH spRzedayam / / 22 atha bhAryAsahAyaH sa phalAnyAdAya vIryavAn / ___ mArkaNDeya uvaac| kaThinaM pUrayAmAsa tataH kASThAnyapATayat // 1 sAbhigamyAbravIcchazrRM zvazuraM ca mahAvratA / tasya pATayataH kASThaM svedo vai smjaayt| ayaM gacchati me bhartA phalAhAro mahAvanam // 23 vyAyAmena ca tenAsya jajJe zirasi vedanA / / 2 iccheyamabhyanujJAtumAryayA zvazureNa ca / so'bhigamya priyAM bhAryAmuvAca zramapIDitaH / anena saha nirgantuM na hi me virahaH kSamaH // 24 vyAyAmena mamAnena jAtA zirasi vedanA // 3 gurvagnihotrArthakRte prasthitazca sutastava / aGgAni caiva sAvitri hRdayaM dUyatIva ca / na nivAryo nivAryaH syAdanyathA prasthito vanam // 25 asvasthamiva cAtmAnaM lakSaye mitabhASiNi // 4 . saMvatsaraH kiMcidUno na niSkrAntAhamAzramAt / zUlairiva ziro viddhamidaM saMlakSayAmyaham / vanaM kusumitaM draSTuM paraM kautUhalaM hi me // 26 / tatsvaptumicche kalyANi na sthAtuM zaktirasti me // 5 dhumatsena uvaac| samAsAdyAtha sAvitrI bhartAramupagRhya ca / yataHprabhRti sAvitrI pitrA dattA snuSA mama / utsaGge'sya ziraH kRtvA niSasAda mahItale // 6 nAnayAbhyarthanAyuktamuktapUrvaM smarAmyaham // 27 tataH sA nAradavaco vimRzantI tapasvinI / tadeSA labhatAM kAmaM yathAbhilaSitaM vadhUH / / taM muhUrta kSaNaM velAM divasaM ca yuyoja ha // 7 apramAdazca kartavyaH putri satyavataH pathi // 28 muhUrtAdiva cApazyatpuruSaM pItavAsasam / mArkaNDeya uvAca / baddhamauliM vapuSmantamAdityasamatejasam // 8 ubhAbhyAmabhyanujJAtA sA jagAma yshsvinii| zyAmAvadAtaM raktAkSaM pAzahastaM bhayAvaham / - 772 -
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 281. 9] .. AraNyakaparva [ 3. 281. 28 sthitaM satyavataH pArzve nirIkSantaM tameva ca // 9 prAhuH saptapadaM mitraM budhAstattvArthadarzinaH / taM dRSTvA sahasotthAya bharturyasya zanaiH ziraH / mitratAM ca puraskRtya kiMcidvakSyAmi tacchRNu // 22 kRtAJjaliruvAcArtA hRdayena pravepatA // 10 nAnAtmavantastu vane caranti daivataM tvAbhijAnAmi vapuretaddhayamAnuSam / - dharma ca vAsaM ca parizramaM ca / kAmayA brUhi me deva kastvaM kiM ca cikiirsssi||11 vijJAnato dharmamudAharanti - yama uvAca / tasmAtsanto dharmamAhuH pradhAnam / / 23 pativratAsi sAvitrI tathaiva ca tponvitaa| ekasya dharmeNa satAM matena atastvAmabhibhASAmi viddhi mAM tvaM zubhe ymm||12 sarve sma taM maargmnuprpnnaaH| ayaM te satyavAnbhartA kSINAyuH pArthivAtmajaH / mA vai dvitIyaM mA tRtIyaM ca vAJche neSyAmyenamahaM bavA viddhyetanme cikIrSitam // 13 tasmAtsanto dharmamAhuH pradhAnam // 24 mArkaNDeya uvAca / yama uvAca / ityuktvA pitRrAjastAM bhagavAnvaM cikIrSitam / nivarta tuSTo'smi tavAnayA girA yathAvatsarvamAkhyAtuM tatpriyArtha pracakrame // 14 svraakssrvynyjnhetuyuktyaa| ayaM hi dharmasaMyukto ruupvaangunnsaagrH| varaM vRNISveha vinAsya jIvitaM nAhoM matpuruSairnetumato'smi svayamAgataH / / 15 dadAni te sarvamanindite varam // 25 tataH satyavataH kAyAtpAzabaddhaM vazaM gatam / . sAvitryuvAca / aGguSThamAtraM puruSaM nizcakarSa yamo balAt // 16 cyutaH svarAjyAdvanavAsamAzrito / tataH samuddhRtaprANaM gatazvAsaM hataprabham / vinaSTacakSuH zvazuro mamAzrame / nirviceSTaM zarIraM tadabhavApriyadarzanama // 17 sa labdhacakSurbalavAnbhavennRpayamastu taM. tathA bavA prayAto dakSiNAmukhaH / stava prasAdAjvalanArkasaMnibhaH / / 26 sAvitrI cApi duHkhArtA yamamevAnvagacchata / yama uvAca / niyamavratasaMsiddhA mahAbhAgA pativratA // 18 dadAni te sarvamanindite varaM .. yama uvAca / / yathA tvayoktaM bhavitA ca tattathA / nivarta gaccha sAvitri kuruSvAsyaudehikam / tavAdhvanA glAnimivopalakSaye kRtaM bhartustvayAnRNyaM yAvadgamyaM gataM tvayA // 19 nivarta gacchasva na te zramo bhavet / / 27 sAvitryuvAca / saavitryuvaac| yatra me nIyate bhartA svayaM vA yatra gacchati / kutaH zramo bhartRsamIpato hi me mayApi tatra gantavyameSa dharmaH sanAtanaH // 20 yato hi bhartA mama sA gatirbuvA / tapasA guruvRttyA ca bhartuH snehAgatena c| yataH patiM neSyasi tatra me gatiH tava caiva prasAdena na me pratihatA gatiH // 21 sureza bhUyazca vaco nibodha me // 28 -773 - // 17 . sala
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 281. 29 ] mahAbhArate [ 3. 281. 43 satAM sakRtsaMgatamIpsitaM paraM stathA tvayA vAkyamidaM samIritam / - tataH paraM mitramiti prcksste| vinA punaH satyavato'sya jIvitaM na cAphalaM satpuruSeNa saMgataM varaM vRNISveha zubhe yadicchasi // 36 tataH satAM saMnivasetsamAgame // 29 sAvitryuvAca / yama uvaac| mamAnapatyaH pRthivIpatiH pitA manonukUlaM budhabuddhivardhanaM bhavetpituH putrazataM mmaursm| ... __ tvayAhamukto vacanaM hitAzrayam / kulasya saMtAnakaraM ca yadbhavevinA punaH satyavato'sya jIvitaM ttRtIyametaM varayAmi te varam / / 37 varaM dvitIyaM varayasva bhAmini // 30 yama uvaac| sAvitryuvAca / kulasya saMtAnakaraM suvarcasaM hRtaM purA me zvazurasya dhImataH ___ zataM sutAnAM piturastu te shubhe| __ svameva rAjyaM sa labheta pArthivaH / kRtena kAmena narAdhipAtmaje jahyAtsvadharmaM na ca me gururyathA nivarta dUraM hi pathastvamAgatA // 38 dvitIyametaM varayAmi te varam // 31 sAvitryuvAca / yama uvaac| na dUrametanmama bhartRsaMnidhau svameva rAjyaM pratipatsyate'cirA ___ mano hi me dUrataraM pradhAvati / na ca svadharmAtparihAsyate nRpaH / tathA vrajanneva giraM.samudyatAM kRtena kAmena mayA nRpAtmaje mayocyamAnAM zRNu bhUya eva ca // 39 nivarta gacchasva na te zramo bhavet // 32 vivasvatastvaM tanayaH pratApavAMsAvitryuvAca / stato hi vaivasvata ucyase budhaiH / prajAstvayemA niyamena saMyatA zamena dharmeNa ca raJjitAH prajA__ niyamya caitA nayase na kaamyaa| statastavehezvara dharmarAjatA // 40 ato yamatvaM tava deva vizrutaM Atmanyapi na vizvAsastAvAnbhavati satsu yaH / nibodha cemAM giramIritAM mayA // 33 tasmAtsatsu vizeSeNa sarvaH praNayamicchati // 46 adrohaH sarvabhUteSu karmaNA manasA giraa| sauhRdAtsarvabhUtAnAM vizvAso nAma jAyate / anugrahazca dAnaM ca satAM dharmaH sanAtanaH // 34 tasmAtsatsu vizeSeNa vizvAsaM kurute janaH // 4 evaMprAyazca loko'yaM manuSyAH zaktipezalAH / yama uvAca / santastvevApyamitreSu dayAM prApteSu kurvate / / 35 udAhRtaM te vacanaM yadaGgane yama uvAca / ___ zubhe na tAdRktvadRte mayA zrutam / pipAsitasyeva yathA bhavetpaya anena tuSTo'smi vinAsya jIvitaM -774 -
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 281. 43] AraNyakaparva [3. 281. 60 varaM caturthaM varayasva gaccha ca // 43 varaM vRNISvApratimaM yatavrate // 50 sAvitryuvAca / sAvitryuvAca / mamAtmajaM satyavatastathaurasaM na te'pavargaH sukRtAdvinAkRta___ bhavedubhAbhyAmiha yatkulodvaham / ___ stathA yathAnyeSu vareSu mAnada / zataM sutAnAM balavIryazAlinA varaM vRNe jIvatu satyavAnayaM midaM caturthaM varayAmi te varam // 44 ___ yathA mRtA hyevamahaM vinA patim // 51 yama uvAca / na kAmaye bhartRvinAkRtA sukhaM zataM sutAnAM balavIryazAlinAM ___ na kAmaye bhartRvinAkRtA divam / bhaviSyati prItikaraM tvaable| . na kAmaye bhartRvinAkRtA zriyaM parizramaste na bhavennapAtmaje na bhartRhInA vyavasAmi jIvitum // 52 nivarta dUraM hi pathastvamAgatA // 45 varAtisargaH zataputratA mama sAvitryuvAca / tvayaiva datto hriyate ca me ptiH| satAM sadA zAzvatI dharmavRttiH varaM vRNe jIvatu satyavAnayaM ____ santo na sIdanti na ca vyathanti / tavaiva satyaM vacanaM bhaviSyati // 53 satAM sadbhirnAphalaH saMgamo'sti mArkaNDeya uvAca / ___ sadbhayo bhayaM nAnuvartanti santaH // 46 tathetyuktvA tu tAnpAzAnmuktvA vaivasvato yamaH / santo hi satyena nayanti sUrya dharmarAjaH prahRSTAtmA sAvitrImidamabravIt / / 54 - santo bhUmiM tapasA dhArayanti / eSa bhadre mayA mukto bhartA te kulanandini / santo gatirbhUtabhavyasya rAja- .. arogastava neyazca siddhArthazca bhaviSyati // 55 . nsatAM madhye nAvasIdanti santaH // 47 caturvarSazataM cAyustvayA sArdhamavApsyati / AryajuSTamidaM vRttamiti vijJAya zAzvatam / iSTvA yajJaizca dharmeNa khyAti loke gmissyti||56 santaH parArthaM kurvANA nAvekSante prtikriyaam||48 tvayi putrazataM caiva satyavAJjanayiSyati / na ca prasAdaH satpuruSeSu mogho te cApi sarve rAjAnaH kSatriyAH putrapautriNaH / ____ na cApyartho nazyati nApi mAnaH / khyAtAstvannAmadheyAzca bhaviSyantIha shaashvtaaH||57 yasmAdetanniyataM satsu nityaM pituzca te putrazataM bhavitA tava mAtari / - tasmAtsanto rakSitAro bhavanti // 49 mAlavyAM mAlavA nAma zAzvatAH putrapautriNaH / yama uvAca / bhrAtaraste bhaviSyanti kSatriyAstridazopamAH // 58 .. yathA yathA bhASasi dharmasaMhitaM evaM tasyai varaM dattvA dharmarAjaH pratApavAn / ___ manonukUlaM supadaM mahArthavat / nivartayitvA sAvitrI svameva bhavanaM yyau|| 59 tathA tathA me tvayi bhaktiruttamA sAvitryapi yame yAte bhartAraM pratilabhya ca / -775 -
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 281. 60] mahAbhArate [ 3. 281. 87 jagAma tatra yatrAsyA bhartuH zAvaM kalevaram // 60 etAH zivA ghoranAdA dizaM dakSiNapazcimAm / sA bhUmau prekSya bhartAramupasRtyopagRhya ca / AsthAya viruvantyugrAH kampayantyo mano mama / / 74 utsaGge zira Aropya bhUmAvupaviveza ha // 61 satyavAnuvAca / saMjJAM ca satyavAlalabdhvA sAvitrImabhyabhASata / vanaM pratibhayAkAraM ghanena tamasA vRtam / proSyAgata iva premNA punaH punarudIkSya vai // 62 na vijJAsyasi panthAnaM gantuM caiva na zakSyasi // 75 satyavAnuvAca / sAvitryuvAca / suciraM bata supto'smi kimarthaM nAvabodhitaH / / asminnadya vane dagdhe zuSkavRkSaH sthito jvalan / ka cAsau puruSaH zyAmo yo'sau mAM saMcakarSa h||63 vAyunA dhamyamAno'gnidRzyate'tra kvcittcit||76 sAvitryuvAca / tato'gnimAnayitveha jvAlayiSyAmi sarvataH / suciraM bata supto'si mamAGke puruSarSabha / kASThAnImAni santIha jahi saMtApamAtmanaH / / 77 gataH sa bhagavAndevaH prajAsaMyamano ymH|| 64 yadi notsahase gantuM sarujaM tvAbhilakSaye / vizrAnto'si mahAbhAga vinidrazca nRpAtmaja / na ca jJAsyasi panthAnaM tamasA saMvRte vane // 78 yadi zakyaM samuttiSTha vigADhAM pazya zarvarIm // 65 zvaH prabhAte vane dRzye yAsyAvo'numate tava / mArkaNDeya uvAca / vasAveha kSapAmetAM rucitaM yadi te'nagha / 79 upalabhya tataH saMjJAM sukhasupta ivotthitaH / satyavAnuvAca / dizaH sarvA vanAntAMzca nirIkSyovAca styvaan||66 zirorujA nivRttA me svasthAnyaGgAni lakSaye / phalAhAro'smi niSkrAntastvayA saha sumadhyame / mAtApitRbhyAmicchAmi saMgamaM tvatprasAdajam // 80 tataH pATayataH kASThaM ziraso me rujaabhvt|| 67 na kadAcidvikAle hi gatapUrvo mayAzramaH / zirobhitApasaMtaptaH sthAtuM ciramazaknuvan / anAgatAyAM saMdhyAyAM mAtA me praruNaddhi mAm // 81 tavotsaGge prasupto'hamiti sarvaM smare zubhe // 68 divApi mayi niSkrAnte saMtapyate gurU mama / tvayopagaDhasya ca me nidrayApahRtaM manaH / vicinoti ca mAM tAtaH shaivaashrmvaasibhiH|| 82 tato'pazyaM tamo ghoraM puruSaM ca mahaujasam // 69 mAtrA pitrA ca subhRzaM duHkhitAbhyAmahaM puraa| tadyadi tvaM vijAnAsi kiM tabrUhi sumadhyame / upAlabdhaH subahuzazcireNAgacchasIti ha // 83 svapno me yadi vA dRSTo yadi vA satyameva tt||70 kA tvavasthA tayoradya madarthamiti cintaye / tamuvAcAtha sAvitrI rajanI vyavagAhate / tayoradRzye mayi ca mahadduHkhaM bhaviSyati // 84 zvaste sarvaM yathAvRttamAkhyAsyAmi nRpAtmaja // 71 purA mAmUcatuzcaiva rAtrAvasrAyamANakau / uttiSThottiSTha bhadraM te pitarau pazya suvrata / bhRzaM suduHkhitau vRddhau bahuzaH prItisaMyutau // 85 vigADhA rajanI ceyaM nivRttazca divAkaraH / / 72 tvayA hInau na jIvAva muhUrtamapi putraka / naktaMcarAzcarantyete hRSTAH krUrAbhibhASiNaH / yAvaddhariSyase putra tAvannau jIvitaM dhruvam // 86 zrayante parNazabdAzca mRgANAM caratAM vane // 73 vRddhayorandhayoryaSTistvayi vaMzaH pratiSThitaH / -776 -
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 281. 87] AraNyakaparva [3. 282.3 tvayi piNDazca kIrtizca saMtAnaM cAvayoriti // 87 mArkaNDeya uvAca / mAtA vRddhA pitA vRddhastayoryaSTirahaM kila / sAvitrI tata utthAya kezAnsaMyamya bhAminI / tau rAtrau mAmapazyantau kAmavasthAM gmissytH||88 patimutthApayAmAsa bAhubhyAM parigRhya vai|| 100 nidrAyAzcAbhyasUyAmi yasyA hetoH pitA mama / utthAya satyavAMzcApi pramRjyAGgAni paanninaa| mAtA ca saMzayaM prAptA matkRte'napakAriNI // 89 dizaH sarvAH samAlokya kaThine dRSTimAdadhe // 101 ahaM ca saMzayaM prAptaH kRcchrAmApadamAsthitaH / tamuvAcAtha sAvitrI zvaH phalAnIha neSyasi / mAtApitRbhyAM hi vinA nAhaM jiivitumutshe|| 90 yogakSemArthametatte neSyAmi parazuM tvaham // 102 vyaktamAkulayA buddhyA prajJAcakSuH pitA mama / / kRtvA kaThinabhAraM sA vRkSazAkhAvalambinam / ekaikamasyAM velAyAM pRcchatyAzramavAsinam // 91 | gRhItvA parazuM bhartuH sakAzaM punarAgamat // 103 nAtmAnamanuzocAmi yathAhaM pitaraM shubhe| vAme skandhe tu vAmorUrbharturbAhuM nivezya sA / bhartAraM cApyanugatAM mAtaraM paridurbalAm // 92 dakSiNena pariSvajya jagAma mRdugAminI // 104 matkRtena hi tAvadya saMtApaM parameSyataH / . ___ satyavAnuvAca / jIvantAvanujIvAmi bhartavyo. tau mayeti ha / abhyAsagamanAdbhIru panthAno viditA mama / tayoH priyaM me kartavyamiti jIvAmi caapyhm||93 vRkSAntarAlokitayA jyotsnayA cApi lkssye||105 - mArkaNDeya uvAca / Agatau svaH pathA yena phalAnyavacitAni ca / evamuktvA sa dharmAtmA guruvartI gurupriyaH / yathAgataM zubhe gaccha panthAnaM mA vicAraya // 106 ucchritya bAhU duHkhArtaH sasvaraM praruroda ha // 94 palAzapaNDe caitasminpanthA vyAvartate dvidhA / tato'bravIttathA dRSTvA bhartAraM zokakarzitam / tasyottareNa yaH panthAstena gaccha tvarasva ca / pramRjyANi netrAbhyAM sAvitrI dharmacAriNI // 95 svastho'smi balavAnasmi dikSuH pitarAvubhau 107 yadi me'sti tapastaptaM yadi dattaM hutaM yadi / mArkaNDeya uvAca / bruvannevaM tvarAyuktaH sa prAyAdAzramaM prati // 108 zvazrazvazurabhartRNAM mama puNyAstu zarvarI // 96 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi na smarAmyuktapUrvAM vai svaireSvapyanRtAM giram / ekAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 281 // tena satyena tAvadya dhriyetAM zvazurau mama // 97 - satyavAnuvAca / mArkaNDeya uvaac| kAmaye darzanaM pitroryAhi sAvitri mAciram / etasminneva kAle tu dyumatseno mahAvane / purA mAtuH piturvApi yadi pazyAmi vipriyam / labdhacakSuH prasannAtmA dRSTyA sarvaM dadarza ha // 1 na jIviSye varArohe satyenAtmAnamAlabhe // 98 sa sarvAnAzramAngatvA zaibyayA saha bhaaryyaa| . yadi dharme ca te buddhirmA cejiivntmicchsi| putrahetoH parAmArtiM jagAma manujarSabha // 2 mama priyaM vA kartavyaM gacchasvAzramamantikAt / / 99 , tAvAzramAnnadIzcaiva vanAni ca sarAMsi ca / -777 - ma. bhA. 98
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 282. 3] mahAbhArate [ 3. 282. 27 tAMstAndezAnvicinvantau daMpatI parijagmatuH // 3 bhAradvAja uvAca / zrutvA zabdaM tu yatkiMcidunmukhau sutshngkyaa| yathAsya bhAryA sAvitrI tapasA ca damena ca / sAvitrIsahito'bhyeti satyavAnityadhAvatAm // 4 AcAreNa ca saMyuktA tathA jIvati satyavAn // 16 bhinnaizca paruSaiH pAdaiH savraNaiH zoNitokSitaiH / dAlbhya uvAca / kuzakaNTakaviddhAGgAvunmattAviva dhAvataH // 5 yathA dRSTiH pravRttA te sAvitryAzca yathA vratam / tato'bhisRtya tairviraiH sarvairAzramavAsibhiH / gatAhAramakRtvA ca tathA jIvati satyavAn // 17 parivArya samAzvAsya samAnItau svamAzramam // 6 mANDavya uvaac| tatra bhAryAsahAyaH sa vRto vRddhastapodhanaiH / yathA vadanti zAntAyAM dizi vai mRgapakSiNaH / AzvAsito vicitrArthaiH pUrvarAjJAM kathAzrayaiH // 7 pArthivI ca pravRttiste tathA jIvati satyavAn // 18 tatastau punarAzvastau vRddhau putrdidRkssyaa| dhaumya uvAca / .. bAlye vRttAni putrasya smarantau bhRzaduHkhitau // 8 sarvairguNairupetaste yathA putro janapriyaH / punaruktvA ca karuNAM vAcaM tau shokkrshitau| dIrghAyurlakSaNopetastathA jIvati satyavAn // 19 hA putra hA sAdhvi vadhUH kvAsi kkAsItyarodatAm // mArkaNDeya uvaac| suvarcA uvAca / evamAzvAsitastaistu satyavAgbhistapasvibhiH / yathAsya bhAryA sAvitrI tapasA ca damena c| tAMstAnvigaNayannarthAnavasthita ivAbhavat // 20 AcAreNa ca saMyuktA tathA jIvati satyavAn // 10 tato muhUrtAtsAvitrI bharnA satyavatA saha / gautama uvaac| AjagAmAzramaM rAtrau prahRSTA praviveza ha // 21 brAhmaNA uucuH| vedAH sAGgA mayAdhItAstapo me saMcitaM mahat / putreNa saMgataM tvAdya cakSuSmantaM nirIkSya ca / kaumAraM brahmacaryaM me guravo'gnizca toSitAH // 11 sarve vayaM vai pRcchAmo vRddhiM te pRthivIpate // 22 samAhitena cIrNAni sarvANyeva vratAni me| samAgamena putrasya sAvitryA darzanena ca / vAyubhakSopavAsazca kuzalAni ca yAni me // 12 cakSuSazcAtmano lAbhAtribhirdiSTyA vivardhase // 23 anena tapasA vedmi sarvaM paricikIrSitam / sarvairasmAbhiruktaM yattathA tannAtra sNshyH| satyametannibodha tvaM dhriyate satyavAniti // 13 bhUyo bhUyazca vRddhiste kSiprameva bhaviSyati // 24 ziSya uvAca / mArkaNDeya uvaac| upAdhyAyasya me vaktrAdyathA vAkyaM viniHsRtam / / tato'gniM tatra saMjvAlya dvijAste sarva eva hi / naitajjAtu bhavenmithyA tathA jIvati satyavAn // 14 upAsAMcakrire pArtha dyumatsenaM mahIpatim // 25 RSaya uucuH| zaibyA ca satyavAMzcaiva sAvitrI caikataH sthitaaH| yathAsya bhAryA sAvitrI sarvaireva sulkssnnaiH|| sarvaistairabhyanujJAtA vizokAH samupAvizan // 26 avaidhavyakarairyuktA tathA jIvati satyavAn // 15 tato rAjJA sahAsInAH sarve te vanavAsinaH / -778 - HTHHTHHHHHHE
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 282. 27 ] AraNyakaparva [ 3. 283.6 jAtakautUhalAH pArtha papracchanRpateH sutam // 27 / caturvarSazatAyurme bhartA labdhazca satyavAn / prAgeva nAgataM kasmAtsabhAryeNa tvayA vibho / bharturhi jIvitArthaM tu mayA cIrNaM sthiraM vratam // 41 virAtre cAgataM kasmAtko'nubandhazca te'bhavat // 28 etatsatyaM mayAkhyAtaM kAraNaM vistareNa vaH / saMtApitaH pitA mAtA vayaM caiva nRpAtmaja / yathA vRttaM sukhodakamidaM duHkhaM mahanmama // 42 nAkasmAditi jAnImastatsarvaM vaktumarhasi // 29 RSaya uucuH| satyavAnuvAca / nimajjamAnaM vyasanairabhidrutaM pitrAhamabhyanujJAtaH sAvitrIsahito gataH / __ kulaM narendrasya tamomaye hRde| atha me'bhUcchiroduHkhaM vane kASThAni bhindtH||30 tvayA suzIle dhRtadharmapuNyayA suptazcAhaM vedanayA ciramityupalakSaye / samuddhRtaM sAdhvi punaH kulInayA // 43 tAvatkAlaM ca na mayA suptapUrvaM kadAcana // 31 mArkaNDeya uvaac| sarveSAmeva bhavatAM saMtApo mA bhavediti / / tathA prazasya hyabhipUjya caiva te ato virAtrAgamanaM nAnyadastIha kAraNam // 32 ___ varastriyaM tAmRSayaH samAgatAH / . gautama uvAca / narendramAmaya saputramaJjasA akasmAccakSuSaH prAptiryumatsenasya te pituH| zivena jagmurmuditAH svamAlayam // 44 nAsya tvaM kAraNaM vettha sAvitrI vaktumarhati // 33 / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi zrotumicchAmi sAvitri tvaM hi vettha parAvaram / dvayazItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 282 // tvAM hi jAnAmi sAvitri sAvitrImiva tejsaa||34 283 tvamatra hetuM jAnISe tasmAtsatyaM nirucyatAm / / mArkaNDeya uvAca / rahasyaM yadi te nAsti kiMcidatra vadasva naH / / 35 | tasyAM rAtryAM vyatItAyAmudite sUryamaNDale / ... sAvitryuvAca / kRtapUrvAhikAH sarve sameyuste tapodhanAH // 1 evametadyathA vettha saMkalpo nAnyathA hi vaH / / tadeva sarva sAvitryA mahAbhAgyaM maharSayaH / na ca kiMcidrahasyaM me zrUyatAM tathyamatra yat // 36 dyumatsenAya nAtRpyankathayantaH punaH punaH // 2 mRtyurme bharturAkhyAto nAradena mahAtmanA / tataH prakRtayaH sarvAH zAlvebhyo'bhyAgatA nRpa / sa cAdya divasaH prAptastato nainaM jahAmyaham // 37 AcakhyunihataM caiva svenAmAtyena taM nRpam // 3 suptaM cainaM yamaH sAkSAdupAgacchatsakiMkaraH / taM matriNA hataM zrutvA sasahAyaM sabAndhavam / sa enamanayadbaddhvA dizaM pitRniSevitAm // 38 nyavedayanyathAtattvaM vidrutaM ca dviSadbalam // 4 astauSaM tamahaM devaM satyena vacasA vibhum / aikamatyaM ca sarvasya janasyAtha nRpaM prati / paJca vai tena me dattA varAH zRNuta tAnmama // 39 / sacakSurvApyacakSurvA sa no rAjA bhavatviti // 5 cakSuSI ca svarAjyaM ca dvau varau zvazurasya me| __ anena nizcayeneha vayaM prasthApitA nRpa / labdhaM pituH putrazataM putrANAmAtmanaH zatam // 40 | prAptAnImAni yAnAni caturaGgaM ca te balam // 6 -779 -
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 283.7] mahAbhArate [3. 284.17 prayAhi rAjanbhadraM te ghuSTaste nagare jayaH / kiM nu tadviduSAM zreSTha karNaM prati mhdbhym| adhyAssva cirarAtrAya pitRpaitAmahaM padam // 7 AsInna ca sa dharmAtmA kathayAmAsa kasyacit // 3 cakSuSmantaM ca taM dRSTvA rAjAnaM vapuSAnvitam / vaizaMpAyana uvAca / mUrdhabhiH patitAH sarve vismayotphullalocanAH // 8 ahaM te rAjazArdUla kathayAmi kathAmimAm / tato'bhivAdya taanvRddhaandvijaanaashrmvaasinH| pRcchate bharatazreSTha zuzrUSasva giraM mama // 4 . taizcAbhipUjitaH sarvaiH prayayau nagaraM prati / / 9 dvAdaze samatikrAnte varSe prApte tryodshe| . zaibyAca saha sAvicyA svAstIrNena savarcasA / pANDUnAM hitakRcchakraH karNa bhikSitumudyataH // 5 narayuktena yAnena prayayau senayA vRtA / / 10 abhiprAyamatho jJAtvA mahendrasya vibhAvasuH / tato'bhiSiSicuH prItyA hyumatsenaM purohitaaH| kuNDalArthe mahArAja sUryaH karNamupAgamat // 6 putraM cAsya mahAtmAnaM yauvarAjye'bhyaSecayan // 11 mahArhe zayane vIraM spAstaraNasaMvRte / tataH kAlena mahatA sAvitryAH kIrtivardhanam / zayAnamabhivizvastaM brahmaNyaM satyavAdinam // 7 tadvai putrazataM jajJe zUrANAmanivartinAm // 12 svapnAnte nizi rAjendra darzayAmAsa razmivAn / bhrAtRNAM sodarANAM ca tathaivAsyAbhavacchatam / kRpayA parayAviSTaH putrasnehAcca bhArata // 8 madrAdhipasyAzvapatermAlavyAM sumahAbalam / / 13 brAhmaNo vedavidbhUtvA sUryo yogAddhi rUpavAn / evamAtmA pitA mAtA zvazrUH zvazura eva ca / hitArthamabravItkarNa sAntvapUrvamidaM vcH|| 9 bhartuH kulaM ca sAvitryA sarvaM kRcchraatsmuddhRtm||14 karNa madvacanaM tAta zRNu satyabhRtAM vr| tathaivaiSApi kalyANI draupadI zIlasaMmatA / bruvato'dya mahAbAho sauhRdAtparamaM hitam / / 10 tArayiSyati vaH sarvAnsAvitrIva kulAGganA // 15 upAyAsyati zakrastvAM pANDavAnAM hitepsayA / vaizaMpAyana uvAca / brAhmaNacchadmanA karNa kuNDalApajihIrSayA // 11 evaM sa pANDavastena anunIto mahAtmanA / viditaM tena zIlaM te sarvasya jagatastathA / vizoko vijvaro rAjankAmyake nyavasattadA // 16 yathA tvaM bhikSitaH sadbhirdadAsyeva na yAcase // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tvaM hi tAta dadAsyeva brAhmaNebhyaH pryaacitH| dhyazItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 283 // vittaM yaccAnyadapyAhuna pratyAkhyAsi karhi cit // 13 // samAptaM draupadIharaNaparva // taM tvAmevaMvidhaM jJAtvA svayaM vai pAkazAsanaH / 284 AgantA kuNDalArthAya kavacaM caiva bhikssitum||14 janamejaya uvAca / tasmai prayAcamAnAya na deye kuNDale tvyaa| yattattadA mahAbrahmalomazo vAkyamabravIt / anuneyaH paraM zaktyA zreya etaddhi te param // 15 indrasya vacanAdetya pANDuputraM yudhiSThiram // 1 kuNDalArthe bruvaMstAta kAraNairbahubhistvayA / yaccApi te bhayaM tIvra na ca kIrtayase kvacit / anyairbahuvidhairvittaiH sa nivAryaH punaH punH|| 16 taccApyapahariSyAmi savyasAcAvihAgate // 2 . ratnaiH strIbhistathA bhogairdhanairbahuvidhairapi / -780 -
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 284. 17 ] AraNyakaparva [3. 285.4 nidarzanaizca bahubhiH kuNDalepsuH puraMdaraH // 17 vRNomi kIrti loke hi jIvitenApi bhAnuman / yadi dAsyasi karNa tvaM sahaje kuNDale shubhe| kIrtimAnabhute svarga hInakIrtistu nazyati // 31 AyuSaH prakSayaM gatvA mRtyorvazamupeSyasi // 18 kIrtirhi puruSaM loke saMjIvayati mAtRvat / kavacena ca saMyuktaH kuNDalAbhyAM ca mAnada / akIrtirjIvitaM hanti jIvato'pi zarIriNaH // 32 avadhyastvaM raNe'rINAmiti viddhi vaco mama / / 19 ayaM purANaH zloko hi svayaM gIto vibhAvaso / amRtAdutthitaM hyetadubhayaM ratnasaMbhavam / dhAtrA lokezvara yathA kIrtirAyunarasya vai||33 tasmAdrakSyaM tvayA karNa jIvitaM cetpriyaM tava // 20 puruSasya pare loke kIrtireva parAyaNam / karNa uvAca / iha loke vizuddhA ca kIrtirAyurvivardhanI // 34 ko mAmevaM bhavAnprAha darzayansauhRdaM param / so'haM zarIraje dattvA kIrti prApsyAmi zAzvatIm / kAmayA bhagavanbrUhi ko bhavAndvija veSadhRk // 21 dattvA ca vidhivaddAnaM brAhmaNebhyo yathAvidhi // 35 brAhmaNa uvAca / hutvA zarIraM saMgrAme kRtvA karma suduSkaram / ahaM tAta sahasrAMzuH sauhRdAttvAM nidrshye| vijitya vA parAnAjau yazaH prApsyAmi kevalam // 36 kuruSvaitadvaco me tvametacchreyaH paraM hi te / / 22 bhItAnAmabhayaM dattvA saMgrAme jIvitArthinAm / ___karNa uvAca / vRddhAnbAlAndvijAtIMzca mokSayitvA mahAbhayAt // 37 zreya eva mamAtyantaM yasya me gopatiH prbhuH|| prApsyAmi paramaM loke yazaH svarbhAnusUdana / pravaktAdya hitAnveSI zRNu cedaM vaco mama // 23 jIvitenApi me rakSyA kIrtistadviddhi me vratam // 38 prasAdaye tvAM varadaM praNayAcca bravImyaham / so'haM dattvA maghavate bhikSAmetAmanuttamAm / na nivAryo vratAdasmAdahaM yadyasmi te priyaH / / 24 / brAhmaNacchadmine deva loke gantA parAM gatim // 39 vrataM vai mama loko'yaM vetti kRtsno vibhaavso| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi yathAhaM dvijamukhyebhyo dadyAM prANAnapi dhruvam // 25 cturshiitydhikdvishttmo'dhyaayH|| 284 // yadyAgacchati zakro mAM braahmnncchdmnaavRtH| 285 hitArthaM pANDuputrANAM khecarottama bhikSitum // 26 sUrya uvAca / dAsyAmi vibudhazreSTha kuNDale varma cottamam / mAhitaM karNa kArbastvamAtmanaH suhRdAM tthaa| na me kIrtiH praNazyeta triSu lokeSu vishrutaa||27 putrANAmatha bhAryANAmatho mAturatho pituH // 1 madvidhasyAyazasyaM hi na yuktaM prANarakSaNam / zarIrasyAvirodhena prANinAM prANabhRdvara / yuktaM hi yazasA yuktaM maraNaM lokasaMmatam // 28 iSyate yazasaH prAptiH kIrtizca tridive sthiraa||2 so'hamindrAya dAsyAmi kuNDale saha varmaNA / yastvaM prANavirodhena kIrtimicchasi zAzvatIm / yadi mAM balavRtraghno bhikSArthamupayAsyati // 29 / sA te prANAnsamAdAya gamiSyati na saMzayaH / / 3 hitArthaM pANDuputrANAM kuNDale me prayAcitum / / jIvatAM kurute kAryaM pitA mAtA sutaastthaa| tanme kIrtikaraM loke tasyAkIrtirbhaviSyati // 30 / ye cAnye bAndhavAH kecilloke'sminpurussrssbh| -781 -
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 285. 4] mahAbhArate [ 3. 286. 11 rAjAnazca naravyAghra pauruSeNa nibodha tat / / 4 / / saMgrAme yadi nirjetuM karNa kAmayase'rjunam // 17 kIrtizca jIvataH sAdhvI puruSasya mahAdyute / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi paJcAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 285 // mRtasya kI kiM kAryaM bhasmIbhUtasya dehinaH / mRtaH kIrtiM na jAnAti jIvankIti samaznute // 5 286 karNa uvAca / mRtasya kIrtimartyasya yathA mAlA gatAyuSaH / | bhagavantamahaM bhakto yathA mAM vettha gopte| ahaM tu tvAM bravImyetadbhakto'sIti hitepsayA // 6 tathA paramatigmAMzo nAnyaM devaM kathaMcana // 1 bhaktimanto hi me rakSyA ityetenApi hetunA / na me dArA na me putrA na cAtmA suhRdo na ca / bhakto'yaM parayA bhaktyA mAmityeva mahAbhuja / tatheSTA vai sadA bhaktyA yathA tvaM gopate mama // 2 mamApi bhaktirutpannA sa tvaM kuru vaco mama // 7 iSTAnAM ca mahAtmAno bhaktAnAM ca na saMzayaH / asti cAtra paraM kiMcidadhyAtmaM devanirmitam / kurvanti bhaktimiSTAM ca jAnISe tvaM ca bhaaskr||3 atazca tvAM bravImyetakriyatAmavizaGkayA // 8 iSTo bhaktazca me karNo na cAnyadaivataM divi / devaguhyaM tvayA jJAtuM na zakyaM puruSarSabha / jAnIta iti vai kRtvA bhagavAnAha maddhitam // 4 tasmAnnAkhyAmi te guhyaM kAle vetsyati tadbhavAn // 9 - bhUyazca zirasA yAce prasAdya ca punaH punaH / punaruktaM ca vakSyAmi tvaM rAdheya nibodha tat / / iti bravImi tigmAMzo tvaM tu me kSantumarhasi // 5 mAsmai te kuNDale dadyA bhikSave vajrapANaye // 10 bibhemi na tathA mRtyoryathA bibhye'nRtAdaham / zobhase kuNDalAbhyAM hi rucirAbhyAM mhaayute| vizeSeNa dvijAtInAM sarveSAM sarvadA satAm / vizAkhayormadhyagataH zazIva vimalo divi // 11 pradAne jIvitasyApi na me'trAsti vicAraNA // 6 kIrtizca jIvataH sAdhvI puruSasyeti viddhi tat / yacca mAmAttha deva tvaM pANDavaM phalgunaM prti| . pratyAkhyeyastvayA tAta kuNDalArthe puraMdaraH / / 12 vyetu saMtApajaM duHkhaM tava bhAskara mAnasam / zakyA bahuvidhairvAkyaiH kuNDalepsA tvayAnagha / arjunaM prati mAM caiva vijeSyAmi raNe'rjunam // 7 tavApi viditaM deva mamApyatrabalaM mahat / vihantuM devarAjasya hetuyuktaiH punaH punaH // 13 jAmadagnyAdupAttaM yattathA droNAnmahAtmanaH // 8 upapattyupapannArthairmAdhuryakRtabhUSaNaiH / idaM tvamanujAnIhi surazreSTha vrataM mama / puraMdarasya karNa tvaM buddhimetAmapAnuda // 14 bhikSate vajriNe dadyAmapi jIvitamAtmanaH // 9 tvaM hi nityaM naravyAghra spardhase svysaacinaa| sUrya uvAca / savyasAcI tvayA caiva yudhi zUraH sameSyati // 15 yadi tAta dadAsyete vajriNe kuNDale zubhe / na tu tvAmarjunaH zaktaH kuNDalAbhyAM samanvitam / / tvamapyenamatho brUyA vijayArthaM mahAbala // 10 vijetuM yudhi yadyasya svayamindraH zaro bhavet // 16 / niyamena pradadyAstvaM kuNDale vai shtkrtoH| tasmAnna deye zakrAya tvayaite kuNDale shubhe| avadhyo hyasi bhUtAnAM kuNDalAbhyAM smnvitH||11 -782 -
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 286. 12] AraNyakaparva [3. 287. 18 arjunena vinAzaM hi tava dAnavasUdanaH / kuntibhoja purA rAjanbrAhmaNaH samupasthitaH / prArthayAno raNe vatsa kuNDale te jihIrSati // 12 tigmatejA mahAprAMzuH zmazrudaNDajaTAdharaH // 4 sa tvamapyenamArAdhya sUnRtAbhiH punaH punaH / . darzanIyo'navadyAGgastejasA prajvalanniva / / abhyarthayethA devezamamoghArthaM puraMdaram // 13 madhupiGgo madhuravAktapaHsvAdhyAyabhUSaNaH // 5 amoghAM dehi me zaktimamitravinibarhiNIm / sa rAjAnaM kuntibhojamabravItsumahAtapAH / dAsyAmi te sahasrAkSa kuNDale varma cottamam // 14 / bhikSAmicchAmyahaM bhoktuM tava gehe vimatsara // 6 ityevaM niyamena tvaM dadyAH zakrAya kunnddle|| na me vyalIkaM kartavyaM tvayA vA tava cAnugaiH / tayA tvaM karNa saMgrAme haniSyasi raNe ripUna // 15 evaM vatsyAmi te gehe yadi te rocate'nagha / 7 nAhatvA hi mahAbAho zatrUneti karaM punaH / yathAkAmaM ca gaccheyamAgaccheyaM tathaiva ca / sA zaktirdevarAjasya zatazo'tha sahasrazaH // 16 zayyAsane ca me rAjannAparAdhyeta kazcana // 8 vaizaMpAyana uvaac| tamabravItkuntibhojaH prItiyuktapidaM vacaH / evamuktvA sahasrAMzuH sahasAntaradhIyata / evamastu paraM ceti punazcainamathAbravIt // 9 tataH sUryAya japyAnte karNaH svapnaM nyvedyt||17 / mama kanyA mahAbrahmanpRthA nAma yazasvinI / yathAdRSTaM yathAtattvaM yathoktamubhayornizi / zIlavRttAnvitA sAdhvI niyatA na ca mAninI // 10 tatsarvamAnupUryeNa zazaMsAsmai vRSastadA // 18 upasthAsyati sA tvAM vai pUjayAnavamanya ca / tacchrutvA bhagavAndevo bhAnuH svarbhAnusUdanaH / tasyAzca zIlavRttena tuSTiM samupayAsyasi // 11 uvAca taM tathetyeva karNaM sUryaH smayanniva // 19 evamuktvA tu taM vipramabhipUjya yathAvidhi / tatastattvamiti jJAtvA rAdheyaH prviirhaa| uvAca kanyAmabhyetya pRthAM pRthulalocanAm // 12 zaktimevAbhikAGkanvai vAsavaM pratyapAlayat // 20 ayaM vatse mahAbhAgo brAhmaNo vastumicchati / iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi mama gehe mayA cAsya tathetyevaM pratizrutam // 13 SaDazItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 286 // tvayi vatse parAzvasya brAhmaNasyAbhirAdhanam / 287 tanme vAkyaM na mithyA tvaM kartumarhasi krhicit||14 janamejaya uvAca / ayaM tapasvI bhagavAnsvAdhyAyaniyato dvijaH / kiM tadguhyaM na cAkhyAtaM karNAyehoSNarazminA / yadyadbhUyAnmahAtejAstattaddeyamamatsarAt / / 15 kIdRze kuNDale te ca kavacaM caiva kIdRzam / / 1 brAhmaNA hi paraM tejo brAhmaNA hi paraM tapaH / kutazca kavacaM tasya kuNDale caiva sattama / brAhmaNAnAM namaskAraiH sUryo divi virAjate // 16 etadicchAmyahaM zrotuM tanme brUhi tapodhana // 2 amAnayanhi mAnAnviAtApizca mahAsuraH / . vaizaMpAyana uvAca / nihato brahmadaNDena tAlajaGghastathaiva ca // 17 ayaM rAjanbravImyetadyattadguhyaM vibhAvasoH / so'yaM vatse mahAbhAra Ahitastvayi sAMpratam / yAdRze kuNDale caiva kavacaM caiva yAdRzam // 3 / tvaM sadA niyatA kuryA brAhmaNasyAbhirAdhanam // 18 -783 -
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 287. 19 ] mahAbhArate [ 3. 288. 16 jAnAmi praNidhAnaM te bAlyAtprabhRti nndini| yadyevaiSyati sAyAhne yadi prAtaratho nizi / brAhmaNeSviha sarveSu gurubandhuSu caiva ha // 19 yadyardharAtre bhagavAnna me kopaM kariSyati // 3 tathA preSyeSu sarveSu mitrasaMbandhimAtRSu / lAbho mamaiSa rAjendra yadvai pUjayatI dvijAn / mayi caiva yathAvattvaM sarvamAdRtya vartase // 20 Adeze tava tiSThantI hitaM kuryAM narottama // 4 na hyatuSTo jano'stIha pure cAntaHpure ca te| visrabdho bhava rAjendra na vyalIkaM dvijottamaH / samyagvRttyAnavadyAGgi tava bhRtyajaneSvapi // 21 vasanprApsyati te gehe satyametadbhavImi te // 5 . saMdeSTavyAM tu manye tvAM dvijAti kopanaM prati / yatpriyaM ca dvijasyAsya hitaM caiva tavAnagha / pRthe bAleti kRtvA vai sutA cAsi mameti ca / / 22 yatiSyAmi tathA rAjanvyetu te mAnaso jvaraH // 6 vRSNInAM tvaM kule jAtA zUrasya dayitA sutaa| brAhmaNA hi mahAbhAgAH pUjitAH pRthivIpate / dattA prItimatA mahyaM pitrA bAlA purA svayam / / 23 tAraNAya samarthAH syurviparIte vadhAya ca // 7. vasudevasya bhaginI sutAnAM pravarA mama / sAhametadvijAnantI toSayiSye dvijottamam / agryamagre pratijJAya tenAsi duhitA mama / / 24 na matkRte vyathAM rAjanprApsyasi dvijasattamAt // 8 tAdRze hi kule jAtA kule caiva vivrdhitaa|| aparAdhe hi rAjendra rAjJAmazreyase dvijAH / sukhAtsukhamanuprAptA hradAdamivAgatA // 25 bhavanti cyavano yadvatsukanyAyAH kRte purA // 9 dauSkuleyA vizeSeNa kathaMcitpragrahaM gatAH / niyamena pareNAhamupasthAsya dvijottamam / bAlabhAvAdvikurvanti prAyazaH pramadAH zubhe // 26 yathA tvayA narendredaM bhASitaM brAhmaNaM prati // 10 pRthe rAjakule janma rUpaM cAdbhutadarzanam / rAjovAca / tena tenAsi saMpannA samupetA ca bhAminI // 27 evametattvayA bhadre krtvymvishngkyaa| sA tvaM darpa parityajya dambhaM mAnaM ca bhAmini / maddhitArthaM kulArthaM ca tathAtmArthaM ca nandini // 11 ArAdhya varadaM vipraM zreyasA yokSyase pRthe / / 28 vaizaMpAyana uvaac| evaM prApsyasi kalyANi kalyANamanaghe dhruvam / evamuktvA tu tAM kanyAM kuntibhojo mahAyazAH / kopite tu dvijazreSThe kRtsnaM dahyeta me kulam // 29 pRthAM paridadau tasmai dvijAya sutavatsalaH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi iyaM brahmanmama sutA bAlA sukhavivardhitA / saptAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 287 // aparAdhyeta yatkiMcinna tatkArya hRdi tvayA // 13 dvijAtayo mahAbhAgA vRddhabAlatapasviSu / kuntyuvAca / bhavantyakodhanAH prAyo viruddheSvapi nityadA // 14 brAhmaNaM yantritA rAjannupasthAsyAmi pUjayA / sumahatyaparAdhe'pi kSAntiH kAryA dvijAtibhiH / yathApratijJaM rAjendra na ca mithyA bravImyaham / / 1 yathAzakti yathotsAhaM pUjA grAhyA dvijottm||15 eSa caiva svabhAvo me pUjayeyaM dvijAniti / tatheti brAhmaNenokte sa rAjA prItamAnasaH / tava caiva priyaM kAryaM zreyazcaitatparaM mama // 2 haMsacandrAMzusaMkAzaM gRhamasya nyavedayat // 16 -784 - 288
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 288. 17 ] AraNyakaparva [3. 289. 23 tatrAgnizaraNe kluptamAsanaM tasya bhAnumat / / api tuSyati te putri brAhmaNaH paricaryayA // 10 AhArAdi ca sarvaM tattathaiva pratyavedayat // 17 taM sA paramamityeva pratyuvAca yazasvinI / nikSipya rAjaputrI tu tandrIM mAnaM tathaiva c| tataH prItimavApAtryAM kuntibhojo mhaamnaaH||11 Atasthe paramaM yatnaM brAhmaNasyAbhirAdhane // 18 tataH saMvatsare pUrNe yadAsau japatAM varaH / tatra sA brAhmaNaM gatvA pRthA zaucaparA stii| nApazyaduSkRtaM kiMcitpRthAyAH sauhRde rataH // 12 vidhivatparicArArha devavatparyatoSayat // 19 tataH prItamanA bhUtvA sa enAM brAhmaNo'bravIt / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi prIto'smi paramaM bhadre paricAreNa te zubhe // 13 aSTAzItyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 288 // varAnvRNISva kalyANi durApAnmAnuSairiha / 289 yaistvaM sImantinIH sarvA yazasAbhibhaviSyasi // 14 vaizaMpAyana uvAca / kuntyuvAca / sA tu kanyA mahArAja brAhmaNaM saMzitavratam / / kRtAni mama sarvANi yasyA me vedavittama / toSayAmAsa zaddhena manasA saMzitavratA // 1 tvaM prasannaH pitA caiva kRtaM vipra varairmama // 15 prAtarAyAsya ityuktvA kadAcihijasattamaH / . brAhmaNa uvAca / tata AyAti rAjendra sAye rAtrAvatho punaH / / 2 yadi necchasi bhadre tvaM varaM mattaH zucismite / taM ca sarvAsu velAsu bhakSyabhojyapratizrayaiH / imaM matraM gRhANa tvamAhvAnAya divaukasAm // 16 pUjayAmAsa sA kanyA vardhamAnaistu sarvadA // 3 yaM yaM devaM tvametena matreNAvAhayiSyasi / annAdisamudAcAraH shyyaasnkRtstthaa| tena tena vaze bhadre sthAtavyaM te bhaviSyati // 17 divase divase tasya vardhate na tu hIyate // 4 akAmo vA sakAmo vA na sa naiSyati te vazam / nirbhartsanApavAdaizca tathaivApriyayA giraa| vibudho matrasaMzAnto vAkye bhRtya ivAnataH // 18 brAhmaNasya pRthA rAjanna. cakArApriyaM tadA // 5 vaizaMpAyana uvAca / vyaste kAle punazcaiti na caiti bahuzo dvijaH / na zazAka dvitIyaM sA pratyAkhyAtumaninditA / durlabhyamapi caivAnnaM dIyatAmiti so'bravIt // 6 taM vai dvijAtipravaraM tadA zApabhayAnnRpa // 19 kRtameva ca tatsarvaM pRthA tasmai nyavedayat / tatastAmanavadyAGgI grAhayAmAsa vai dvijaH / ziSyavatputravaJcaiva svasRvacca susaMyatA / / 7 matragrAma tadA rAjannatharvazirasi zrutam // 20 yathopajoSa rAjendra dvijAtipravarasya saa| taM pradAya tu rAjendra kuntibhojamuvAca h| prItimutpAdayAmAsa kanyA yatnairaninditA // 8 uSito'smi sukhaM rAjankanyayA paritoSitaH // 21 tasyAstu zIlavRttena tutoSa dvijasattamaH / tava gehe suvihitaH sadA supratipUjitaH / avadhAnena bhUyo'sya paraM yatnamathAkarot / / 9 / / sAdhayiSyAmahe tAvadityuktvAntaradhIyata // 22 tAM prabhAte ca sAye ca pitA papraccha bhArata / | sa tu rAjA dvijaM dRSTvA tatraivAntarhitaM tadA / ma. bhA. 99 -785 -
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 289. 23 ] mahAbhArate [ 3. 290. 23 babhUva vismayAviSTaH pRthAM ca samapUjayat // 23 na tu devaM samAhUya nyAyyaM preSayituM vRthA // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tavAbhisaMdhiH subhage sUryAtputro bhavediti / ekonanavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 289 // vIryeNApratimo loke kavacI kuNDalIti ca // 13 290 sA tvamAtmapradAnaM vai kuruSva gajagAmini / vaizaMpAyana uvAca / utpatsyati hi putraste yathAsaMkalpamaGgane // 14 gate tasmindvijazreSThe kasmiMzcitkAlaparyaye / atha gacchAmyahaM bhadre tvayAsaMgamya susmite / cintayAmAsa sA kanyA matragrAmabalAbalam // 1 zapsyAmi tvAmahaM kruddho brAhmaNaM pitaraM ca te||15 ayaM vai kIdRzastena mama datto mhaatmnaa| tvatkRte tAnpradhakSyAmi sarvAnapi na saMzayaH / matragrAmo balaM tasya jJAsye nAticirAdiva // 2 pitaraM caiva te mUDhaM yo na vetti tavAnayam // 16 evaM saMcintayantI sA dadarzartuM yadRcchayA / tasya ca brAhmaNasyAdya yo'sau matramadAttava / vIDitA sAbhavadbAlA kanyAbhAve rajasvalA // 3 zIlavRttamavijJAya dhAsyAmi vinayaM param // 17 athodyantaM sahasrAMzuM pRthA dIptaM dadarza ha / ete hi vibudhAH sarve puraMdaramukhA divi / na tatarpa ca rUpeNa bhAnoH saMdhyAgatasya saa||4 tvayA pralabdhaM pazyanti smayanta iva bhAmini // 18 tasyA dRSTirabhUdivyA sApazyaddivyadarzanam / pazya cainAnsuragaNAndivyaM cakSuridaM hi te / AmuktakavacaM devaM kuNDalAbhyAM vibhUSitam // 5 pUrvameva mayA dattaM dRSTavatyasi yena mAm // 19 tasyAH kautUhalaM tvAsInmatraM prati narAdhipa / vaizaMpAyana uvAca / AhvAnamakarotsAtha tasya devasya bhAminI // 6 tato'pazyatridazAnrAjaputrI prANAnupaspRzya tadA AjuhAva divAkaram / sarvAneva sveSu dhiSNyeSu khasthAn / AjagAma tato rAjaMstvaramANo divAkaraH // 7 prabhAsantaM bhAnumantaM mahAntaM madhupiGgo mahAbAhuH kambugrIvo hasanniva / yathAdityaM rocamAnaM tathaiva // 20 aGgadI baddhamukuTo dizaH prajvAlayanniva // 8 sA tAndRSTvA brIDamAneva bAlA yogAtkRtvA dvidhAtmAnamAjagAma tatApa ca / sUrya devI vacanaM prAha bhiitaa| AbabhASe tataH kuntIM sAmnA paramavalgunA // 9 gaccha tvaM vai gopate svaM vimAnaM Agato'smi vazaM bhadre tava matrabalAtkRtaH / ___kanyAbhAvAdduHkha essopcaarH||21 kiM karomyavazo rAjJi brUhi kartA tadasmi te||10 pitA mAtA guravazcaiva ye'nye kuntyuvAca / dehasyAsya prabhavanti pradAne / gamyatAM bhagavaMstatra yato'si samupAgataH / nAhaM dharma lopayiSyAmi loke kautUhalAtsamAhUtaH prasIda bhagavanniti // 11 strINAM vRttaM pUjyate deharakSA // 22 sUrya uvAca / mayA mantrabalaM jJAtumAhUtastvaM vibhaavso| gamiSye'haM yathA mAM tvaM bravISi tanumadhyame / bAlyAdvAleti kRtvA tatkSantumarhasi me vibho|| 23 -786 -
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 290. 24 ] AraNyakaparva [3. 201. 20 sUrya uvAca / na teSu dhriyamANeSu vidhilopo bhavedayam // 8 bAleti kRtvAnunayaM tavAha tvayA me saMgamo deva yadi syAdvidhivarjitaH / __ dadAni nAnyAnunayaM labheta / mannimittaM kulasyAsya loke kIrtinazettataH // 9 AtmapradAnaM kuru kuntikanye atha vA dharmametaM tvaM manyase tapatAM vara / zAntistavaivaM hi bhavecca bhIru // 24 Rte pradAnAdvandhubhyastava kAmaM karomyaham // 10 na cApi yuktaM gantuM hi mayA mithyAkRtena vai / AtmapradAnaM durdharSa tava kRtvA satI tvaham / / gamiSyAmyanavadyAGgi loke samavahAsyatAm / tvayi dharmo yazazcaiva kIrtirAyuzca dehinAm // 11 sarveSAM vibudhAnAM ca vaktavyaH syAmahaM zubhe // 25 sUrya uvAca / sA tvaM mayA samAgaccha putraM lapsyasi mAdRzam / na te pitA na te mAtA guravo vA shucismite| viziSTA sarvalokeSu bhaviSyasi ca bhaamini||26 prabhavanti varArohe bhadraM te zRNu me vacaH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi sarvAnkAmayate yasmAtkanerdhAtozca bhAmini / navatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 29 // tasmAtkanyeha suzroNi svatatrA varavarNini // 13 291 nAdharmazcaritaH kazcittvayA bhavati bhAmini / vaizaMpAyana uvAca / adharmaM kuta evAhaM careyaM lokakAmyayA // 14 sA tu kanyA bahuvidhaM bruvantI madhuraM vacaH / anAvRtAH striyaH sarvA narAzca varavarNini / anunetuM sahasrAMzuM na zazAka manasvinI // 1 svabhAva eSa lokAnAM vikAro'nya iti smRtaH // 15 na zazAka yadA bAlA pratyAkhyAtuM tamonudam / sA mayA saha saMgamya punaH kanyA bhaviSyasi / bhItA zApAttato rAjandadhyau dIrghamathAntaram // 2 putrazca te mahAbAhurbhaviSyati mahAyazAH // 16 anAgasaH pituH zApo brAhmaNasya tathaiva ca / kuntyuvAca / mannimittaH kathaM na syAtkruddhAdasmAdvibhAvasoH // 3 yadi putro mama bhavettvattaH sarvatamopaha / bAlenApi satA mohAdRzaM sApahnavAnyapi / .. nAtyAsAdayitavyAni tejAMsi ca tapAMsi ca // 4 kuNDalI kavacI zUro mahAbAhurmahAbalaH // 17 sAhamadya bhRzaM bhItA gRhItA ca kare bhRzam / / sUrya uvAca / kathaM tvakAryaM kuryAM vai pradAnaM hyAtmanaH svayam // 5 bhaviSyati mahAbAhuH kuNDalI divyavarmabhRt / saivaM zApaparitrastA bahu cintayatI tadA / ubhayaM cAmRtamayaM tasya bhadre bhaviSyati // 18 mohenAbhiparItAGgI smayamAnA punaH punH||6 kuntyuvAca / taM devamabravIdbhItA bandhUnAM rAjasattama / yadyetadamRtAdasti kuNDale varma cottamam / vrIDAvihvalayA vAcA zApatrastA vizAM pate // 7 mama putrasya yaM vai tvaM matta utpAdayiSyasi // 19 kuntyuvAca / astu me saMgamo deva yathoktaM bhagavaMstvayA / / pitA me dhriyate deva mAtA cAnye ca bAndhavAH / / tvadvIryarUpasattvaujA dharmayukto bhavetsa ca // 20 -787 -
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 291. 21] mahAbhArate [3. 292. 16 sUrya uvAca / zukle dazottare pakSe taaraaptirivaambre||1 adityA kuNDale rAjJi datte me mattakAzini / sA bAndhavabhayAdvAlA taM garbha vinigRhtii| te'sya dAsyAmi vai bhIru varma caivedmuttmm||21 dhArayAmAsa suzroNI na cainAM bubudhe janaH // 2 pRthovAca / / na hi tAM veda nAryanyA kAciddhAtreyikAmRte / paramaM bhagavandeva saMgamiSye tvayA saha / kanyApuragatAM bAlAM nipuNAM parirakSaNe // 3 yadi putro bhavedevaM yathA vadasi gopate // 22 tataH kAlena sA garbhaM suSuve vrvrnninii| . vaizaMpAyana uvaac| kanyaiva tasya devasya prasAdAdamaraprabham // 4 tathetyuktvA tu tAM kuntImAviveza vihNgmH| tathaiva baddhakavacaM kanakojjvalakuNDalam / svarbhAnuzatruryogAtmA nAbhyAM pasparza caiva taam|| 23 / haryakSaM vRSabhaskandhaM yathAsya pitaraM tathA // 5 tataH sA vihvalevAsItkanyA sUryasya tejsaa| jAtamAtraM ca taM garbha dhAtryA saMmatrya bhaaminii| papAtAtha ca sA devI zayane mUDhacetanA // 24 maJjUSAyAmavadadhe svAstIrNAyAM samantataH // 6 sUrya uvAca / madhUcchiSTasthitAyAM sA sukhAyAM rudatI tthaa| sAdhayiSyAmi suzroNi putraM vai janayiSyasi / zlakSNAyAM supidhAnAyAmazvanadyAmavAsRjat / / 7 sarvazastrabhRtAM zreSThaM kanyA caiva bhaviSyasi / / 25 jAnatI cApyakartavyaM kanyAyA garbhadhAraNam / vaizaMpAyana uvAca / putrasnehena rAjendra karuNaM paryadevayat // 8 / tataH sA vIDitA bAlA tadA sUryamathAbravIt / samutsRjantI maJjUSAmazvanadyAstadA jle| evamastviti rAjendra prasthitaM bhUrivarcasam / / 26 uvAca rudatI kuntI yAni vAkyAni tacchRNu // 9 iti smoktA kuntirAjAtmajA sA svasti te'stvAntarikSebhyaH pArthivebhyazca putraka / vivasvantaM yAcamAnA sljjaa| divyebhyazcaiva bhUtebhyastathA toyacarAzca ye // 10. tasminpuNye zayanIye papAta zivAste santu panthAno mA ca te paripanthinaH / mohAviSTA bhajyamAnA lateva / / 27 AgamAzca tathA putra bhavantvadrohacetasaH // 11 tAM tigmAMzustejasA mohayitvA pAtu tvAM varuNo rAjA salile salilezvaraH / yogenAvizyAtmasaMsthAM cakAra / antarikSe'ntarikSasthaH pavanaH sarvagastathA // 12 na caivainAM dUSayAmAsa bhAnuH pitA tvAM pAtu sarvatra tapanastapatAM varaH / saMjJAM lebhe bhUya evAtha bAlA // 28 yena datto'si me putra divyena vidhinA kil||13 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi AdityA vasavo rudrAH sAdhyA vizve ca devtaaH| eknvtydhikdvishttmo'dhyaayH|| 291 // marutazca sahendreNa dizazca sadigIzvarAH // 14 292 rakSantu tvAM surAH sarve sameSu viSameSu ca / / vaizaMpAyana uvaac| vetsyAmi tvAM videze'pi kavacenopasUcitam // 15 tato garbhaH samabhavatpRthAyAH pRthivIpate / dhanyaste putra janako devo bhAnurvibhAvasuH / -788 -
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 292. 16 ] AraNyakaparva [ 3. 293. 16 yastvAM drakSyati divyena cakSuSA vAhinIgatam // 16 / rAdhA nAma mahAbhAgA na sA putramavindata / dhanyA sA pramadA yA tvAM putratve kalpayiSyati / apatyArthe paraM yatnamakarocca vizeSataH // 2 yasyAstvaM tRSitaH putra stanaM pAsyasi devaja // 17 . sA dadarzAtha maJjUSAmuhyamAnAM yadRcchayA / ko nu svapnastayA dRSTo yA tvAmAdityavarcasam / dattarakSApratisarAmanvAlabhanazobhitAm / divyavarmasamAyuktaM divyakuNDalabhUSitam / / 18 UrmItaraGgairjAhnavyAH samAnItAmupahvaram // 3 padmAyatavizAlAkSaM pdmtaamrtlojvlm| sA tAM kautUhalAprAptAM grAhayAmAsa bhAminI / sulalATaM sukezAntaM putratve kalpayiSyati // 19 tato nivedayAmAsa sUtasyAdhirathasya vai // 4 dhanyA drakSyanti putra tvAM bhUmau saMsarpamANakam / sa tAmuddhRtya maJjUSAmutsArya jalamantikAt / avyaktakalavAkyAni vadantaM reNuguNThitam // 20 yatrairuddhATayAmAsa so'pazyattatra bAlakam // 5 dhanyA drakSyanti putra tvAM punayauvanage mukhe / taruNAdityasaMkAzaM hemavarmadharaM tthaa| himavadvanasaMbhUtaM siMha kesariNaM yathA // 21 mRSTakuNDalayuktena vadanena virAjitA // 6 evaM bahuvidhaM rAjanvilapya karuNaM pRthA / sa sUto bhAryayA sArdhaM vismayotphullalocanaH / avAsRjata maJjUSAmazvanadyAstadA jale / / 22 aGkamAropya taM bAlaM bhAyAM vacanamabravIt // 7 rudatI putrazokArtA nizIthe kamalekSaNA / idamatyadbhutaM bhIru yato jAto'smi bhAmini / dhAcyA saha pRthA rAjanputradarzanalAlasA / / 23 dRSTavAndevagarbho'yaM manye'smAnsamupAgataH // 8 visarjayitvA maJjUSAM saMbodhanabhayApituH / anapatyasya putro'yaM devairdatto dhruvaM mm| viveza rAjabhavanaM punaH zokAturA tataH // 24 ityuktvA taM dadau putraM rAdhAyai sa mahIpate // 9 maJjUSA tvazvanadyAH sA yayau carmaNvatI nadIm / pratijagrAha taM rAdhA vidhivadivyarUpiNam / carmaNvatyAzca yamunAM tato gaGgAM jagAma ha / / 25 putraM kamalagarbhAbhaM devagarbha zriyA vRtam // 10 gaGgAyAH sUtaviSayaM campAmabhyAyayau purIm / pupoSa cainaM vidhivadvavRdhe sa ca vIryavAn / sa maJjuSAgato garbhastaraGgairuhyamAnakaH / / 26 tataHprabhRti cApyanye prAbhavannaurasAH sutAH // 11 amRtAdutthitaM divyaM tattu varma sakuNDalam / vasuvarmadharaM dRSTvA taM bAlaM hemakuNDalam / dhArayAmAsa taM garbhaM daivaM ca vidhinirmitam // 27 nAmAsya vasuSeNeti tatazcakrurdvijAtayaH // 12 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi evaM sa sUtaputratvaM jagAmAmitavikramaH / dvinavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 292 // vasuSeNa iti khyAto vRSa ityeva ca prabhuH // 13 293 sa jyeSThaputraH sUtasya vavRdhe'GgeSu vIryavAn / vaizaMpAyana uvAca / cAreNa viditazcAsItpRthAyA divyavarmabhRt // 14 etasminneva kAle tu dhRtarASTrasya vai sakhA / sUtastvadhirathaH putraM vivRddhaM samaye tataH / sUto'dhiratha ityeva sadAro jAhnavIM yayau // 1 dRSTvA prasthApayAmAsa puraM vAraNasAhvayam // 15 tasya bhAryAbhavadrAjanrUpeNAsadRzI bhuvi / tatropasadanaM cakre dronnsyessvstrkrmnni| . -789 -
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 293. 16 ] mahAbhArate [ 3. 294. 18 sakhyaM duryodhanenaivamagacchatsa ca vIryavAn // 16 karNa uvaac| droNAtkRpAcca rAmAcca so'sragrAmaM caturvidham / avaniM pramadA gAzca nirvApaM bahuvArSikam / labdhvA loke'bhavatkhyAtaH parameSvAsatAM gtH|| 17 tatte vipra pradAsyAmi na tu varma na kuNDale // 6 saMdhAya dhArtarASTreNa pArthAnAM vipriye sthitaH / vaizaMpAyana uvAca / yoddhamAzaMsate nityaM phalgunena mahAtmanA / / 18 evaM bahuvidhairvAkyairyAcyamAnaH sa tu dvijaH / sadA hi tasya spardhAsIdarjunena vizAM pate / karNena bharatazreSTha nAnyaM varamayAcata // 7 . arjunasya ca karNena yato dRSTo babhUva saH // 19 sAntvitazca yathAzakti pUjitazca yathAvidhi / taM tu kuNDalinaM dRSTvA varmaNA ca samanvitam / naivAnyaM sa dvijazreSThaH kAmayAmAsa vai varam / / 8 avadhyaM samare matvA paryatapyAdhiSThiraH / 20 yadA nAnyaM pravRNute varaM vai dvijasattamaH / yadA tu karNo rAjendra bhAnumantaM divAkaram / tadainamabravIdbhUyo rAdheyaH prahasanniva // 9. stauti madhyaMdine prApte prAJjaliH salile sthitaH // 21 sahajaM varma me vipra kuNDale cAmRtodbhave / tatrainamupatiSThanti brAhmaNA dhanahetavaH / tenAvadhyo'smi lokeSu tato naitaddadAmyaham // 10 nAdeyaM tasya tatkAle kiMcidasti dvijAtiSu // 22 vizAlaM pRthivIrAjyaM kSemaM nihatakaNTakam / tamindro brAhmaNo bhUtvA bhikSAM dehItyupasthitaH / pratigRhNISva mattastvaM sAdhu brAhmaNapuMgava / / 11 svAgataM ceti rAdheyastamatha pratyabhASata // 23 kuNDalAbhyAM vimukto'haM varmaNA sahajena ca / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi gamanIyo bhaviSyAmi zatrUNAM dvijasattama / / 12 binavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 293 // / uvAca / 294 yadA nAnyaM varaM vane bhagavAnpAkazAsanaH / vazaMpAyana uvAca / tataH prahasya karNastaM punritybrviidvcH|| 13 devarAjamanuprAptaM brAhmaNacchadmanA vRSaH / vidito devadeveza prAgevAsi mama prbho| dRSTvA svAgatamityAha na bubodhAsya mAnasam // 1 na tu nyAyyaM mayA dAtuM tava zakra vRthA varam // 14 hiraNyakaNThI: pramadA grAmAnvA bahugokulAn / tvaM hi devezvaraH sAkSAttvayA deyo varo mama / kiM dadAnIti taM vipramuvAcAdhirathistataH // 2 anyeSAM caiva bhUtAnAmIzvaro hyasi bhUtakRt // 15 brAhmaNa uvAca / yadi dAsyAmi te deva kuNDale kavacaM tathA / hiraNyakaNThayaH pramadA yaccAnyatprItivardhanam / vadhyatAmupayAsyAmi tvaM ca zakrAvahAsyatAm / / 16 nAhaM dattamihecchAmi tadarthabhyaH pradIyatAm / / 3 tasmAdvinimayaM kRtvA kuNDale varma cottamam / yadetatsahaja varma kuNDale ca tavAnagha / harasva zakra kAmaM me na dadyAmahamanyathA // 17 etadutkRtya me dehi yadi satyavrato bhavAn // 4 zakra uvAca / etadicchAmyahaM kSipraM tvayA dattaM paraMtapa / vidito'haM raveH pUrvamAyanneva tavAntikam / eSa me sarvalAbhAnA lAbhaH paramako mtH|| 5 tena te sarvamAkhyAtamevametanna saMzayaH // 18 -790 -
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 294. 19 ] AraNyakaparva [ 3. 294. 40 kAmamastu tathA tAta tava karNa ythecchsi| indra uvaac| varjayitvA tu me vajraM pravRNISva yadicchasi // 19 na te bIbhatsatA karNa bhaviSyati kathaMcana / vaizaMpAyana uvAca / vraNazcApi na gAtreSu yastvaM nAnRtamicchasi // 31 tataH karNaH prahRSTastu upasaMgamya vAsavam / yAdRzaste piturvarNastejazca vadatAM vara / amoghAM zaktimabhyetya vatre saMpUrNamAnasaH // 20 tAdRzenaiva varNena tvaM karNa bhavitA punaH // 32 karNa uvAca / vidyamAneSu zastreSu yadyamoghAmasaMzaye / varmaNA kuNDalAbhyAM ca zaktiM me dehi vAsava / pramatto mokSyase cApi tvayyevaiSA patiSyati // 33 amoghAM zatrusaMghAnAM ghAtanI pRtanAmukhe // 21 karNa uvAca / tataH saMcintya manasA muhUrtamiva vAsavaH / . saMzayaM paramaM prApya vimokSye vAsavImimAm / zaktyarthaM pRthivIpAla karNaM vaakymthaabrviit||22 yathA mAmAttha zakra tvaM satyametadbhavImi te // 34 kuNDale me prayacchasva varma caiva zarIrajam / . vaizaMpAyana uvAca / gRhANa karNa zaktiM tvamanena samayena me // 23 tataH zaktiM prajvalitAM pratigRhya vizAM pte| amoghA hanti zatazaH zatrUnmama krcyutaa| zastraM gRhItvA nizitaM sarvagAtrANyakRntata // 35 punazca pANimabhyeti mama daityAnvinighnataH // 24 tato devA mAnavA dAnavAzca seyaM tava karaM prApya hatvaikaM ripumUrjitam / ___nikRntantaM karNamAtmAnamevam / garjantaM pratapantaM ca mAmevaiSyati sUtaja // 25 dRSTvA sarve siddhasaMghAzca nedu- karNa uvAca / na hyasyAsIDhuHkhajo vai vikaarH|| 36 ekamevAhamicchAmi ripuM hantuM mhaahve| tato divyA dundubhayaH praNeduH garjantaM pratapantaM ca yato mama bhayaM bhavet / / 26 papAtoccaiH puSpavarSaM ca divyam / indra uvAca / dRSTvA karNaM zastrasaMkRttagAtraM eka haniSyasi ripuM garjantaM balinaM rnne| __muhuzcApi smayamAnaM nRvIram / / 37 tatazchitvA kavacaM divyamaGgAtvaM tu yaM prArthayasyekaM rakSyate sa mahAtmanA // 27 .. ttathaivAI pradadau vAsavAya / yamAhurvedavidvAMso varAhama jitaM harim / tathotkRtya pradadau kuNDale te nArAyaNamacintyaM ca tena kRSNena rakSyate // 28 vaikartanaH karmaNA tena karNaH // 38 .. karNa uvaac| tataH zakraH prahasanvaJcayitvA evamapyastu bhagavannekavIravadhe mama / karNaM loke yazasA yojayitvA / amoghA pravarA zaktiryena hanyAM pratApinam / / 29 kRtaM kArya pANDavAnAM hi mene utkRtya tu pradAsyAmi kuNDale kavacaM ca te| tataH pazcAddivamevotpapAta // 39 nikRtteSu ca gAtreSu na me bIbhatsatA bhavet // 30 / zrutvA karNaM muSitaM dhArtarASTrA -791 -
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 294. 40] - mahAbhArate [ 3. 295. 17 dInAH sarve bhagnadarpA ivAsan / anuguptaphalAhArAH sarva eva mitAzanAH / tAM cAvasthAM gamitaM sUtaputraM nyavasanpANDavAstatra kRSNayA saha bhArata // 4 zrutvA pArthA jahaSuH kaannsthaaH||40 vasandvaitavane rAjA kuntIputro yudhiSThiraH / janamejaya uvaac| bhImaseno'rjunazcaiva mAdrIputrau ca pANDavau // 5 kasthA vIrAH pANDavAste babhUvuH brAhmaNArthe parAkrAntA dharmAtmAno ytvrtaaH| .. __kutazcaitacchrutavantaH priyaM te / klezamArchanta vipulaM sukhodakaM paraMtapAH // 6 . kiM vAkAryuAdaze'bde vyatIte ajAtazatrumAsInaM bhrAtRbhiH sahitaM vane / tanme sarvaM bhagavAnvyAkarotu // 41 Agamya brAhmaNastUrNaM saMtapta idamabravIt // 7 vaizaMpAyana uvAca / araNIsahitaM mahyaM samAsaktaM vanaspatau / labdhvA kRSNAM saindhavaM drAvayitvA mRgasya gharSamANasya viSANe samasajjata / / 8 vipraiH sArdhaM kAmyakAdAzramAtte / tadAdAya gato rAjaMstvaramANo mhaamRgH| mArkaNDeyAcchrutavantaH purANaM AzramAttvaritaH zIghraM plavamAno mahAjavaH // 9 devarSINAM caritaM vistareNa // 42 tasya gatvA padaM zIghramAsAdya ca mahAmRgam / pratyAjagmuH sarathAH sAnuyAtrAH agnihotraM na lupyeta tadAnayata pANDavAH // 10 sarvaiH sArdhaM sUdapaurogavaizca / brAhmaNasya vacaH zrutvA saMtapto'tha yudhiSThiraH / tataH puNyaM dvaitavanaM nRvIrA dhanurAdAya kaunteyaH prAdravaddhAtRbhiH saha / / 11 nistIryograM vanavAsaM samagram // 43 sannaddhA dhanvinaH sarve prAdravannarapuMgavAH / iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi brAhmaNArthe yatantaste zIghramanvagamanmRgam / / 12 caturnavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 294 // karNinAlIkanArAcAnutsRjanto mahArathAH / samAptaM kuNDalAharaNaparva // nAvidhyanpANDavAstatra pazyanto mRgmntikaat||13 295 teSAM prayatamAnAnAM nAdRzyata mahAmRgaH / janamejaya uvAca / apazyanto mRgaM zrAntA duHkhaM prAptA manasvinaH // 14 evaM hRtAyAM kRSNAyAM prApya klezamanuttamam / zItalacchAyamAsAdya nyagrodhaM gahane bne| pratilabhya tataH kRSNAM kimakurvata pANDavAH // 1 kSutpipAsAparItAGgAH pANDavAH samupAvizan // 15 vaizaMpAyana uvAca / teSAM samupaviSTAnAM nakulo duHkhitastadA / evaM hRtAyAM kRSNAyAM prApya kezamanuttamam / abravIddhAtaraM jyeSThamamarSAtkurusattama // 16 vihAya kAmyakaM rAjA saha bhrAtRbhiracyutaH // 2 nAsminkule jAtu mamajja dharmo punadvaitavanaM ramyamAjagAma yudhiSThiraH / ___ na cAlasyAdarthalopo babhUva / svAdumUlaphalaM ramyaM mArkaNDeyAzramaM prati // 3 anuttarAH sarvabhUteSu bhUyaH -792
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 295. 17 ] AraNyakaparva [3. 296. 25 saMprAptAH smaH saMzayaM kena raajn|| 17 pAtukAmastato vAcamantarikSAtsa zuzruve // 11 iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi mA tAta sAhasaM kArSIrmama puurvprigrhH| paJcanavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 295 // praznAnuktvA tu mAdreya tataH piba harasva ca // 12 296 anAdRtya tu tadvAkyaM nakulaH supipAsitaH / yudhiSThira uvAca / apibacchItalaM toyaM pItvA ca nipapAta ha // 13 nApadAmasti maryAdA na nimittaM na kAraNam / cirAyamANe nakule kuntIputro yudhisstthirH| dharmastu vibhajatyatra ubhayoH puNyapApayoH // 1 abravIddhAtaraM vIraM sahadevamariMdamam // 14 bhIma uvAca / bhrAtA cirAyate tAta sahadeva tavAgrajaH / prAtikAmyanayatkRSNAM sabhAyAM preSyavattadA / .. taM caivAnaya sodayaM pAnIyaM ca tvamAnaya // 15 na mayA nihatastatra tena prAptAH sma saMzayam // 2 sahadevastathetyuktvA tAM dizaM pratyapadyata / ___arjuna uvaac| dadarza ca hataM bhUmau bhrAtaraM nakulaM tadA // 16 vAcastIkSNAsthibhedinyaH sUtaputreNa bhaassitaaH| bhrAtRzokAbhisaMtaptastRSayA ca prapIDitaH / atitIkSNA mayA kSAntAstena prAptAH sma sNshym||3 abhidudrAva pAnIyaM tato vAgabhyabhASata // 17 sahadeva uvAca / mA tAta sAhasaM kArSIrmama pUrvaparigrahaH / zakunistvAM yadAjaiSIdakSadyUtena bhArata / praznAnuktvA yathAkAmaM tataH piba harasva ca // 18 sa mayA na hatastatra tena prAptAH sma saMzayam // 4 anAdRtya tu tadvAkyaM sahadevaH pipAsitaH / - vaizaMpAyana uvAca / apibacchItalaM toyaM pItvA ca nipapAta ha // 19 tato yudhiSThiro rAjA nakulaM vAkyamabravIt / / athAbravItsa vijayaM kuntIputro yudhisstthirH| Aruhya vRkSaM mAdreya nirIkSasva dizo daza // 5 bhrAtarau te ciragatau bIbhatso zatrukarzana / pAnIyamantike pazya vRkSAnvApyudakAzrayAn / tau caivAnaya bhadraM te pAnIyaM ca tvamAnaya / / 20 ime hi bhrAtaraH zrAntAstava tAta pipaasitaaH||6 evamukto guDAkezaH pragRhya sazaraM dhanuH / nakulastu tathetyuktvA zIghramAruhya pAdapam / AmuktakhaDgo medhAvI tatsaraH pratyapadyata // 21 abravIddhAtaraM jyeSThamabhivIkSya smnttH|| 7 yataH puruSazArdUlau pAnIyaharaNe gatau / pazyAmi bahulAnrAjanvRkSAnudakasaMzrayAn / tau dadarza hatau tatra bhrAtarau zvetavAhanaH // 22 sArasAnAM ca nirvAdamatrodakamasaMzayam // 8 prasuptAviva tau dRSTvA narasiMhaH suduHkhitaH / tato'bravItsatyadhRtiH kuntIputro yudhiSThiraH / dhanurudyamya kaunteyo vyalokayata tadvanam // 23 gaccha saumya tataH zIghraM tUrNaM pAnIyamAnaya // 9 nApazyattatra kiMcitsa bhUtaM tasminmahAvane / nakulastu tathetyuktvA bhrAturyeSThasya zAsanAt / / savyasAcI tataH zrAntaH pAnIyaM so'bhyadhAvata // 24 prAdravadyatra pAnIyaM zIghraM caivAnvapadyata // 10 abhidhAvaMstato vAcamantarikSAtsa shushruve| sa dRSTvA vimalaM toyaM sArasaiH parivAritam / kimAsIdasi pAnIyaM naitacchakyaM balAttvayA // 25 ma. bhA. 10. . . -793 -
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 296. 26 ] mahAbhArate [ 3. 297.7 kaunteya yadi vai prshnaanmyoktaanprtiptsyse| avijJAyaiva tAnpraznAnpItvaiva nipapAta ha // 38 tataH pAsyasi pAnIyaM hariSyasi ca bhArata // 26 | tataH kuntIsuto rAjA vicintya puruSarSabhaH / vAritastvabravItpArtho dRzyamAno nivAraya / samutthAya mahAbAhurdahyamAnena cetasA // 39 yAvadvANairvinirbhinnaH punarnaivaM vadiSyasi // 27 apetajananirghoSaM praviveza mahAvanam / evamuktvA tataH pArthaH zarairastrAnumatritaiH / rurubhizca varAhaizca pakSibhizca niSevitam // 4. vavarSa tAM dizaM kRtsnA zabdavedhaM ca darzayan // 28 nIlabhAsvaravarNaizca pAdapairupazobhitam / karNinAlIkanArAcAnutsRjanbharatarSabha / bhramarairupagItaM ca pakSibhizca mahAyazAH // 41 anekairiSusaMghAtairantarikSaM vavarSa ha // 29 sa gacchankAnane tsminhemjaalprisskRtm| yakSa uvAca / dadarza tatsaraH zrImAnvizvakarmakRtaM yathA // 42 kiM vighAtena te pArtha praznAnuktvA tataH pib| upetaM nalinIjAlaiH sindhuvAraizca vetsaiH| . anuktvA tu tataH praznAnpItvaiva na bhaviSyasi // 30 ketakaiH karavIraizca pippalaizcaiva saMvRtam / vaizaMpAyana uvAca / zramArtastadupAgamya saro dRSTvAtha vismitaH // 43 sa tvamoghAniSUnmuktvA tRssnnyaabhiprpiidditH| iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi avijJAyaiva tAnpraznAnpItvaiva nipapAta ha // 31 _SaNNavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 296 // athAbravIdbhImasenaM kuntIputro yudhisstthirH| . 297 nakulaH sahadevazca bIbhatsuzcAparAjitaH // 32 vaizaMpAyana uvaac| ciraM gatAstoyahetorna cAgacchanti bhArata / sa dadarza hatAnbhrAtRllokapAlAniva cyutAn / tAMzcaivAnaya bhadraM te pAnIyaM ca tvamAnaya // 33 yugAnte samanuprApte zakrapratimagauravAn // 1 bhImasenastathetyuktvA tAM dizaM prtypdyt| viprakIrNadhanurbANaM dRSTvA nihatamarjunam / yatra te puruSavyAghrA bhrAtaro'sya nipaatitaaH|| 34 bhImasenaM yamau cobhau nirviceSTAngatAyuSaH // 2 tAndRSTvA duHkhito bhImastRSayA ca prapIDitaH / sa dIrghamuSNaM niHzvasya zokabASpapariplutaH / amanyata mahAbAhuH karma tadyakSarakSasAm / buddhyA vicintayAmAsa vIrAH kena nipaatitaaH||3 sa cintayAmAsa tadA yoddhavyaM dhruvamadya me // 35 naiSAM zastraprahAro'sti padaM nehAsti kasyacit / pAsyAmi tAvatpAnIyamiti pArtho vRkodrH| bhUtaM mahadidaM manye bhrAtaro yena me htaaH| tato'bhyadhAvatpAnIyaM pipAsuH puruSarSabhaH // 36 ekAgraM cintayiSyAmi pItvA vetsyAmi vA jalam // 4 yakSa uvAca / syAttu duryodhanenedamupAMzuvihitaM kRtam / mA tAta sAhasaM kArSIrmama pUrvaparigrahaH / gAndhArarAjaracitaM satataM jihmabuddhinA // 5 praznAnuktvA tu kaunteya tataH piba harasva ca // 37 / yasya kAryamakArya vA samameva bhvtyut| vaizaMpAyana uvAca / kastasya vizvasedvIro durmaterakRtAtmanaH // 6 / atha vA puruSaiguDaiH prayogo'yaM durAtmanaH / -794 - kIyo rANAmitatejasA / evamuktasta
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 297.7] AraNyakaparva [3. 297. 29 bhavediti mahAbAhurbahudhA samacintayat // 7 vaizaMpAyana uvaac| tasyAsInna viSeNedamudakaM dUSitaM ythaa| tatastAmazivAM zrutvA vAcaM sa paruSAkSarAm / mukhavarNAH prasannA me bhrAtRNAmityacintayat // 8 yakSasya avato rAjannupakramya tadA sthitaH // 19 ekaikazazcaughabalAnimAnpuruSasattamAna / virUpAkSaM mahAkAyaM yakSaM tAlasamucchrayam / ko'nyaH pratisamAseta kaalaantkymaadRte||9 jvalanArkapratIkAzamadhRSyaM parvatopamam // 20 etenAdhyavasAyena tattoyamavagADhavAn / setumAzritya tiSThantaM dadarza bharatarSabhaH / gAhamAnazca tattoyamantarikSAtsa zuzruve // 10 meghagambhIrayA vAcA tarjayantaM mahAbalam // 21 yakSa. uvAca / yakSa uvAca / ahaM bakaH zaivalamatsyabhakSo ime te bhrAtaro rAjanvAryamANA mayAsakRt / ___ mayA nItAH pretavaMzaM tvaanujaaH| balAttoyaM jihIrSantastato vai sUditA mayA // 22 tvaM paJcamo bhavitA rAjaputra na peyamudakaM rAjanprANAniha parIpsatA / na cetpraznAnpRcchato vyAkaroSi // 11 pArtha mA sAhasaM kArmima puurvprigrhH| mA tAta sAhasaM kADhurmama pUrvaparigrahaH / praznAnuktvA tu kaunteya tataH piba harasva ca // 23 praznAnuktvA tu kaunteya tataH piba harasva ca // 12 yudhiSThira uvaac| naivAhaM kAmaye yakSa tava pUrvaparigraham / yudhiSThira uvaac| kAmaM naitatprazaMsanti santo hi puruSAH sadA // 24 rudrANAM vA vasUnAM vA marutAM vA pradhAnabhAk / yadAtmanA svamAtmAnaM prazaMsetpuruSaH prbho| pRcchAmi ko bhavAndevo naitacchakuninA kRtam // 13 yathAprajJaM tu te praznAnprativakSyAmi pRccha mAm // 25 himavAnpAriyAtrazca vindhyo malaya eva ca / yakSa uvAca / catvAraH parvatAH kena pAtitA bhuvi tejasA // 14 kiM svidAditya munnayati ke ca tsyaabhitshcraaH| atIva te mahatkarma kRtaM balavatAM vara / kazcainamastaM nayati kasmiMzca pratitiSThati // 26. yanna devA na gandharvA nAsurA na ca rAkSasAH / yudhiSThira uvAca / viSaheranmahAyuddhe kRtaM te tanmahAdbhutam // 15 . brahmAdityamunnayati devAstasyAbhitazcarAH / na te jAnAmi yatkAryaM nAbhijAnAmi kAGkitam / dharmazcAstaM nayati ca satye ca pratitiSThati // 27 kautUhalaM mahajjAtaM sAdhvasaM cAgataM mama // 16 ___ yakSa uvAca / yenAsmyudvignahRdayaH samutpannazirojvaraH / kena svicchrotriyo bhavati kena vidvindate mahat / pRcchAmi bhagavaMstasmAtko bhavAniha tiSThati // 17 / kena dvitIyavAnbhavati rAjankena ca buddhimaan||28 yakSa uvaac| yudhiSThira uvaac| yakSo'hamasmi bhadraM te nAsmi pakSI jlecrH| / zrutena zrotriyo bhavati tapasA vindate mahat / mayaite nihatAH sarve bhrAtaraste mahaujasaH // 18 dhRtyA dvitIyavAnbhavati buddhimaanvRddhsevyaa||29 -795 -
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 297. 30] mahAbhArate [ 3. 297. 49 yakSa uvAca / yakSa uvAca / kiM brAhmaNAnAM devatvaM kazca dharmaH satAmiva / kiM svidgurutaraM bhUmeH kiM sviduccataraM ca khAt / kazcaiSAM mAnuSo bhAvaH kimeSAmasatAmiva // 30 kiM svicchIghrataraM vAyoH kiM svidvahutaraM nRNAm // 40 yudhiSThira uvAca / __ yudhiSThira uvAca / svAdhyAya eSAM devatvaM tapa eSAM satAmiva / mAtA gurutarA bhUmeH pitA uccatarazca khAt / / maraNaM mAnuSo bhAvaH parivAdo'satAmiva // 31 manaH zIghrataraM vAyozcintA bahutarI nRNAm / / 41 yakSa uvaac| yakSa uvAca / kiM kSatriyANAM devatvaM kazca dharmaH satAmiva / kiM svitsuptaM na nimiSati kiM svijjAtaM na copati / kazcaiSAM mAnuSo bhAvaH kimeSAmasatAmiva // 32 kasya sviddhRdayaM nAsti kiM svidvagena vardhate // 42 yudhiSThira uvAca / / yudhiSThira uvAca / iSvastrameSAM devatvaM yajJa eSAM staamiv| matsyaH supto na nimiSatyaNDaM jAtaM na copati / bhayaM vai mAnuSo bhAvaH parityAgo'satAmiva // 33 azmano hRdayaM nAsti nadI vegena vardhate // 43 yakSa uvAca / yakSa uvAca / kimekaM yajJiyaM sAma kimekaM yajJiyaM yjuH|| kiM svitpravasato mitraM kiM svinmitraM gRhe sataH / kA caikA vRzcate yajJaM kAM yajJo nAtivartate // 34 Aturasya ca kiM mitraM kiM svinmitraM mrissytH||44 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvAca / prANo vai yajJiyaM sAma mano vai yajJiyaM yajuH / sArthaH pravasato mitraM bhAryA mitraM gRhe stH| vAgekA vRzcate yajJaM tAM yajJo nAtivartate // 35 | Aturasya bhiSaG mitraM dAnaM mitraM mrissytH||45 . yakSa uvAca / yakSa uvAca / kiM svidApatatAM zreSThaM kiM svinnipatatAM varam / kiM svideko vicarati jAtaH ko jAyate punaH / kiM svitpratiSThamAnAnAM kiM svitpravadatAM varam / / 36 kiM sviddhimasya bhaiSajyaM kiM svidAvapanaM mht||46 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvAca / varSamApatatAM zreSThaM bIjaM nipatatAM varam / sUrya eko vicarati candramA jAyate punaH / gAvaH pratiSThamAnAnAM putraH pravadatAM varaH // 37 agnirhimasya bhaiSajyaM bhUmirAvapanaM mahat // 47 ___ yakSa uvAca / ___yakSa uvAca / indriyArthAnanubhavanbuddhimAlalokapUjitaH / kiM svidekapadaM dhayaM kiM svidekapadaM yazaH / saMmataH sarvabhUtAnAmucchrasanko na jIvati // 38 kiM svidekapadaM svayaM kiM svidekapadaM sukham // 48 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvaac| devatAtithibhRtyAnAM pitRRNAmAtmanazca yaH / / dAkSyamekapadaM dhayaM dAnamekapadaM yazaH / na nirvapati paJcAnAmucchrasanna sa jIvati // 39 satyamekapadaM svayaM zIlamekapadaM sukham // 49 -796 -
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 297. 50] AraNyakaparva [3. 297. 70 yakSa uvAca / yakSa uvAca / kiM sviMdAtmA manuSyasya kiM svidaivakRtaH sakhA / kA dikimudakaM proktaM kimannaM pArtha kiM viSam / upajIvanaM kiM svidasya kiM svidasya parAyaNam / / 50 zrAddhasya kAlamAkhyAhi tataH piba harasva ca // 60 yudhiSThira uvAca / yudhiSThira uvAca / putra AtmA manuSyasya bhAryA daivakRtaH sakhA / / santo digjalamAkAzaM gaurannaM prArthanA vissm| upajIvanaM ca parjanyo dAnamasya parAyaNam / / 51 zrAddhasya brAhmaNaH kAlaH kathaM vA yakSa mnyse||61 yakSa uvaac| yakSa uvAca / dhanyAnAmuttamaM kiM sviddhanAnAM kiM viduttamam / vyAkhyAtA me tvayA praznA yAthAtathyaM paraMtapa / lAbhAnAmuttamaM kiM vitkiM sukhAnAM tathottamam // puruSaM tvidAnImAkhyAhi yazca sarvadhanI nrH||62 yudhiSThira uvAca / __ yudhiSThira uvaac| dhanyAnAmuttamaM dAkSyaM dhanAnAmuttamaM zrutam / / divaM spRzati bhUmiM ca zabdaH puNyasya karmaNaH / lAbhAnAM zreSThamArogyaM sukhAnAM tuSTiruttamA // 53 yAvatsa zabdo bhavati tAvatpuruSa ucyate // 63 yakSa uvaac| tulye priyApriye yasya sukhaduHkhe tathaiva ca / kazca dharmaH paro loke kazca dharmaH sadAphalaH / atItAnAgate cobhe sa vai sarvadhanI nrH|| 64 . kiM niyamya na zocanti kaizca saMdhirna jIryate // yakSa uvAca / yudhiSThira uvAca / vyAkhyAtaH puruSo rAjanyazca sarvadhanI naraH / AnRzaMsyaM paro dharmastrayIdharmaH sadAphalaH / mano yamya na zocanti sadbhiH saMdhirna jIryate // tasmAttavaiko bhrAtRRNAM yamicchasi sa jIvatu // 65 yakSa uvaac| yudhiSThira uvaac| kiM nu hitvA priyo bhavati kiM nu hitvA na zocati / zyAmo ya eSa raktAkSo bRhacchAla ivodgtH| / kiM nu hitvArthavAnbhavati kiM nu hitvA sukhI bhvet|| vyUDhorasko mahAbAhunakulo yakSa jIvatu // 66 : yudhiSThira uvAca / - yakSa uvAca / mAnaM hitvA priyo bhavati krodhaM hitvA na zocati / priyaste bhImaseno'yamarjuno vaH parAyaNam / . kAmaM hitvArthavAnbhavati lobhaM hitvA sukhI bhavet // sa kasmAnnakulaM rAjansApatnaM jIvamicchasi // 67 yakSa uvaac| yasya nAgasahasreNa dazasaMkhyena vai balam / mRtaM kathaM syAtpuruSaH kathaM rASTraM mRtaM bhavet / tulyaM taM bhImamutsRjya nakulaM jIvamicchasi // 68 zrAddhaM mRtaM kathaM ca syAtkathaM yajJo mRto bhvet||58 tathainaM manujAH prAhurbhImasenaM priyaM tv|| yudhiSThira uvaac| atha kenAnubhAvena sApatnaM jIvamicchasi // 69 * mRto daridraH puruSo mRtaM rASTramarAjakam / / yasya bAhubalaM sarve pANDavAH smupaashritaaH| . mRtamazrotriyaM zrAddhaM mRto yajJastvadakSiNaH // 59 arjunaM tamapAhAya nakulaM jIvamicchasi // 70 : - 797
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 297. 71] mahAbhArate [3. 298. 20 yudhiSThira uvaac| ahiMsA samatA zAntistapaH zaucamamatsaraH / AnRzaMsyaM paro dharmaH paramArthAcca me matam / dvArANyetAni me viddhi priyo hyasi sadA mama // 8 AnRzaMsyaM cikIrSAmi nakulo yakSa jIvatu // 71 / diSTayA paJcasu rakto'si diSTyA te SaTpadI jitA / dharmazIlaH sadA rAjA iti mAM mAnavA viduH| dve pUrva madhyame dve ca dve cAnte sAMparAyike // 9 svadharmAnna caliSyAmi nakulo yakSa jIvatu // 72 dharmo'hamasmi bhadraM te jijnyaasustvaamihaagtH| . yathA kuntI tathA mAdrI vizeSo nAsti me tayoH / AnRzaMsyena tuSTo'smi varaM dAsyAmi te'nagha // 10 mAtRbhyAM samamicchAmi nakulo yakSa jIvatu // 73 / varaM vRNISva rAjendra dAtA hyasmi tavAnagha / yakSa uvAca / ye hi me puruSA bhaktA na teSAmasti durgtiH||11 yasya te'rthAcca kAmAca AnRzaMsyaM paraM matam / yudhiSThira uvAca / tasmAtte bhrAtaraH sarve jIvantu bharatarSabha // 74 araNIsahitaM yasya mRga AdAya gcchti| . iti zrImahAbhArate AraNyakaparvaNi tasyAgnayo na lupyeranprathamo'stu varo mama // 12 saptanavatyadhikadvizatatamo'dhyAyaH // 297 // . dharma uvAca / 298 araNIsahitaM tasya brAhmaNasya hRtaM myaa| vaizaMpAyana uvAca / mRgaveSeNa kaunteya jijJAsArthaM tava prabho // 13 tataste yakSavacanAdudatiSThanta pANDavAH / vaizaMpAyana uvAca / kSutpipAse ca sarveSAM kSaNe tasminvyagacchatAm // 1 dadAnItyeva bhagavAnuttaraM pratyapadyata / yudhiSThira uvAca / anyaM varaya bhadraM te varaM tvamamaropama // 14 sarasyekena pAdena tiSThantamaparAjitam / . yudhiSThira uvAca / pRcchAmi ko bhavAndevo na me yakSo mato bhvaan||2 | varSANi dvAdazAraNye trayodazamupasthitam / vasUnAM vA bhavAneko rudrANAmatha vA bhavAn / tatra no nAbhijAnIyurvasato manujAH kvacit // 15 atha vA marutAM zreSTho vajrI vA tridazezvaraH // 3 . vaizaMpAyana uvAca / mama hi bhrAtara ime sahasrazatayodhinaH / dadAnItyeva bhagavAnuttaraM pratyapadyata / na taM yogaM prapazyAmi yena syurvinipaatitaaH|| 4 bhUyazcAzvAsayAmAsa kaunteyaM satyavikramam // 16 sukhaM prtivibuddhaanaamindriyaannyuplkssye| yadyapi svena rUpeNa cariSyatha mahImimAm / sa bhavAnsuhRdasmAkamatha vA naH pitA bhavAn // 5 na vo vijJAsyate kazcitriSu lokeSu bhArata // 17 yakSa uvAca / varSa trayodazaM cedaM matprasAdAtkurUdvahAH / ahaM te janakastAta dharmo mRduparAkrama / virATanagare gUDhA avijJAtAzcariSyatha // 18 tvAM didRkSuranuprApto viddhi mAM bharatarSabha // 6 yadvaH saMkalpitaM rUpaM manasA yasya yaadshm| yazaH satyaM damaH zaucamArjavaM hIracApalam / tAdRzaM tAdRzaM sarve chandato dhArayiSyatha // 19 dAnaM tapo brahmacaryamityetAstanavo mama // 7 araNIsahitaM cedaM brAhmaNAya prayacchata / -798 -
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 298. 20] AraNyakaparva [3. 299. 14 jijJAsAtha mayA hyetadAhRtaM mRgarUpiNA // 20 upopavizya vidvAMsaH sahitAH sNshitvrtaaH|| 1 tRtIyaM gRhyatAM putra varamapratimaM mahat / ye tadbhaktA vasanti sma vanavAse tpsvinH| tvaM hi matprabhavo rAjanvidurazca mamAMzabhAk // 21 tAnabruvanmahAtmAnaH ziSTAH praanyjlystdaa| yudhiSThira uvAca / abhyanujJApayiSyantastaM nivAsaM dhRtvrtaaH||2 devadevo mayA dRSTo bhavAnsAkSAtsanAtanaH / viditaM bhavatAM sarvaM dhArtarASTrairyathA vayam / yaM dadAsi varaM tuSTastaM grahISyAmyahaM pitaH / / 22 chadmanA hRtarAjyAzca niHsvAzca bahuzaH kRtaaH||3 jayeyaM lobhamohau ca krodhaM cAhaM sadA vibho| uSitAzca vane kRcchaM yatra dvAdaza vatsarAn / dAne tapasi satye ca mano me satataM bhavet // 23 ajJAtavAsasamayaM zeSaM varSa trayodazam / __ dharma uvaac| tadvatsyAmo vayaM channAstadanujJAtumarhatha / / 4 upapanno guNaiH sarvaiH svabhAvenAsi pANDava / suyodhanazca duSTAtmA karNazca sahasaubalaH / bhavAndharmaH punazcaiva yathoktaM te bhaviSyati // 24 jAnanto viSamaM kuryurasmAsvatyantavairiNaH / vaizaMpAyana uvAca / yuktAcArAzca yuktAzca paurasya svajanasya ca // 5 ityuktvAntardadhe dharmo bhagavAllokabhAvanaH / api nastadbhavedbhayo yadvayaM brAhmaNaiH saha / sametAH pANDavAzcaiva sukhasuptA manasvinaH // 25 samastAH sveSu rASTreSu svarAjyasthA bhavemahi // 6 abhyetya cAzramaM vIrAH sarva eva gataklamAH / ityuktvA duHkhazokArtaH zucirdharmasutastadA / AraNeyaM dadustasmai brAhmaNAya tpsvine||26 saMmUrchito'bhavadrAjA sAzrukaNTho yudhisstthirH|| 7 idaM samutthAnasamAgamaM maha tamathAzvAsayansarve brAhmaNA bhrAtRbhiH saha / pituzca putrasya ca kIrtivardhanam / atha dhaumyo'bravIdvAkyaM mahArthaM nRpatiM tadA // 8 paThannaraH syAdvijitendriyo vazI rAjanvidvAnbhavAndAntaH satyasaMdho jitendriyaH / - saputrapautraH zatavarSabhAgbhavet // 27 naivaMvidhAH pramuhyanti narAH kasyAMcidApadi // 9 na cApyadharme na suhRdvibhedane devairapyApadaH prAptAzchannaizca bahuzastathA / parasvahAre paradAramarzane / tatra tatra sapatnAnAM nigrahArthaM mhaatmbhiH|| 10 kadaryabhAve na ramenmanaH sadA indreNa niSadhAnprApya giriprasthAzrame tadA / . nRNAM sadAkhyAnamidaM vijAnatAm // 28 channenoSya kRtaM karma dviSatAM balanigrahe // 11 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi viSNunAzvaziraH prApya tathAdityAM nivtsytaa| assttnvtydhikdvishttmo'dhyaayH||298|| garbhe vadhArthaM daityAnAmajJAtenoSitaM ciram // 12 299 prApya vAmanarUpeNa pracchannaM brahmarUpiNA / vaizaMpAyana uvaac| baleryathA hRtaM rAjyaM vikramaistacca te zrutam // 13 dharmeNa te'bhyanujJAtAH pANDavAH styvikrmaaH| aurveNa vasatA channamUrau brahmarSiNA tdaa| ajJAtavAsaM vatsyantazchannA varSa trayodazam / yatkRtaM tAta lokeSu tacca sarvaM zrutaM tvayA // 14 -799 -
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. 299. 15 ] mahAbhArate [3. 299. 29 pracchannaM cApi dharmajJa hariNA vRtrnigrhe| vajaM pravizya zakrasya yatkRtaM tacca te zrutam // 15 hutAzanena yaccApaH pravizya channamAsatA / vibudhAnAM kRtaM karma tacca sarva zrutaM tvayA // 16 evaM vivasvatA tAta channenottamatejasA / nirdagdhAH zatravaH sarve vasatA bhuvi sarvazaH // 17 viSNunA vasatA cApi gRhe dazarathasya vai / dazagrIvo hatazchannaM saMyuge bhImakarmaNA // 18 evamete mahAtmAnaH pracchannAstatra tatra ha / ajayaJzAtravAnyuddhe tathA tvamapi jeSyasi // 19 tathA dhaumyena dharmajJo vAkyaiH saMparitoSitaH / zAstrabuddhyA svabuddhyA ca na cacAla yudhisstthirH||20 athAbravInmahAbAhurbhImaseno mahAbalaH / rAjAnaM balinAM zreSTho girA saMpariharSayan // 21 avekSayA mahArAja tava gANDIvadhanvanA / dharmAnugatayA buddhyA na kiMcitsAhasaM kRtam // 22 zaktau vidhvaMsane teSAM zatrughnau bhImavikramau // 23 na vayaM tatprahAsyAmo yasminyokSyati no bhavAn / bhavAnvidhattAM tatsarvaM kSipraM jeSyAmahe parAn // 24 ityukte bhImasenena brAhmaNAH paramAziSaH / prayujyApRcchaya bharatAnyathAsvAnsvAnyapa'hAn // 25 sarve vedavido mukhyA yatayo munayastathA / AzIruktvA yathAnyAyaM punardarzanakAGgiNaH // 26 saha dhaumyena vidvAMsastathA te paJca paannddvaaH| . utthAya prayayurvIrAH kRSNAmAdAya bhArata // 27 krozamAtramatikramya tsmaaddeshaannimitttH| ' zvobhUte manujavyAghrAzchannavAsArthamudyatAH // 28 pRthakzAstravidaH sarve sarve matravizAradAH / saMdhivigrahakAlajJA matrAya samupAvizan // 29 iti zrImahAbhArate bhAraNyakaparvaNi ekonatrizatatamo'dhyAyaH // 299 // ||smaaptmaarnneyprv // // samAptamAraNyakaparva //
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ virATaparva vatsyAmo yatra rAjendra saMvatsaramimaM vayam // 10 janamejaya uvaac| yudhiSThira uvAca / kathaM virATanagare mama puurvpitaamhaaH| evametanmahAbAho yathA sa bhagavAnprabhuH / ajJAtavAsamuSitA duryodhanabhayArditAH // 1 / abravItsarvabhUtezastattathA na tadanyathA // 11 vaizaMpAyana uvaac| avazyaM tveva vAsArtha ramaNIyaM zivaM sukham / tathA tu sa varAllabdhvA dharmAddharmabhRtAM varaH / / saMmanya sahitaiH sarvairdraSTavyamakutobhayam // 12 gatvAzramaM brAhmaNebhya Acakhyau sarvameva tat // 2 matsyo virATo balavAnabhirakSetsa pANDavAn / kathayitvA tu tatsarvaM brAhmaNebhyo yudhiSThiraH / dharmazIlo vadAnyazca vRddhazca sumahAdhanaH / / 13 araNIsahitaM tasmai brAhmaNAya nyavedayat // 3 virATanagare tAta saMvatsaramimaM vayam / tato yudhiSThiro rAjA dharmaputro mahAmanAH / kurvantastasya karmANi vihariSyAma bhArata // 14 saMnivAnujAnsarvAniti hovAca bhArata // 4 yAni yAni ca karmANi tasya zakSyAmahe vayam / dvAdazemAni varSANi rASTrAdviproSitA vayam / kartuM yo yatsa tatkarma bravItu kurunandanAH / / 15 trayodazo'yaM saMprAptaH kRcchraH paramadurvasaH // 5 arjuna uvaac|| sa sAdhu kaunteya ito vAsamarjuna rocy| . naradeva kathaM karma rASTre tasya kariSyasi / yatremA vasatIH sarvA vasemAviditAH paraiH // 6 virATanRpateH sAdho raMsyase kena karmaNA // 16 . arjuna uvAca / mRdurvadAnyo hrImAMzca dhArmikaH satyavikramaH / tasyaiva varadAnena dharmasya manujAdhipa / rAjaMstvamApadA kliSTaH kiM kariSyasi paannddv||17 ajJAtA vicariSyAmo narANAM bharatarSabha // 7 na duHkhamucitaM kiMcidrAjanveda yathA janaH / kiM tu vAsAya rASTrANi kIrtayiSyAmi kAnicit / sa imAmApadaM prApya kathaM ghorAM tariSyasi // 18 . ramaNIyAni guptAni teSAM kiMcitsma rocaya // 8 yudhiSThira uvAca / santi ramyA janapadA bannAH paritaH kurUn / zRNudhvaM yatkariSyAmi karma vai kurunandanAH / pAJcAlAzcedimatsyAzca zUrasenAH pttccraaH| virATamanusaMprApya rAjAnaM puruSarSabham // 19 dazArNA navarASTraM ca mallAH zAlvA yugNdhraaH|| 9 / sabhAstAro bhaviSyAmi tasya rAjJo mahAtmanaH / eteSAM katamo rAjanivAsastava rocate / kaGko nAma dvijo bhUtvA matAkSaH priyadevitA // 20 ma. bhA. 101 - 801 -
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 1. 21] mahAbhArate [ 4. 2. 23 vaiDUryAnkAJcanAndAntAnphalairyotIrasaiH sh| so'yaM kiM karma kaunteyaH kariSyati dhnNjyH||10 kRSNAkSAlalohitAkSAMzca nirvAmi manoramAna / yo'yamAsAdya taM dAvaM tarpayAmAsa pAvakam / AsaM yudhiSThirasyAhaM purA prANasamaH sakhA / vijityaikarathenendraM hatvA pannagarAkSasAn / iti vakSyAmi rAjAnaM yadi mAmanuyokSyate // 22 zreSThaH pratiyudhAM nAma so'rjunaH kiM kariSyati // 11 ityetadvo mayAkhyAtaM vihariSyAmyahaM ythaa| sUryaH pratapatAM zreSTho dvipadAM brAhmaNo vrH| vRkodara virATe tvaM raMsyase kena karmaNA // 23 AzIviSazca sarpANAmagnistejasvinAM varaH // 12 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi prthmo'dhyaayH||1|| AyudhAnAM varo vajraH kakudmI ca gavAM varaH / hradAnAmudadhiH zreSThaH parjanyo varSatAM varaH // 13 bhIma uvAca / dhRtarASTrazca nAgAnAM hastiSvairAvato varaH / paurogavo bruvANo'haM ballavo nAma nAmataH / putraH priyANAmadhiko bhAryA ca suhRdAM varA // 14 upasthAsyAmi rAjAnaM virATamiti me matiH // 1 yathaitAni viziSTAni jAtyAM jAtyAM vRkodara / sUpAnasya kariSyAmi kuzalo'smi mahAnase / evaM yuvA guDAkezaH zreSThaH sarvadhanuSmatAm // 15 kRtapUrvANi yairasya vyaJjanAni sushikssitaiH| so'yamindrAdanavaro vAsudevAcca bhArata / tAnapyabhibhaviSyAmi prItiM saMjanayannaham / / 2 / gANDIvadhanvA zvetAzvo bIbhatsuH kiM krissyti||16 AhariSyAmi dArUNAM nicayAnmahato'pi ca / uSitvA paJca varSANi sahasrAkSasya vezmani / tatprekSya vipulaM karma rAjA prIto bhaviSyati / / 3 divyAnyastrANyavAptAni devarUpeNa bhAsvatA // 17 dvipA vA balino rAjanvRSabhA vA mahAbalAH / yaM manye dvAdazaM rudramAdityAnAM trayodazam / / vinigrAhyA yadi mayA nigrahISyAmi tAnapi // 4 yasya bAhU samau dIghau jyAghAtakaThinatvacau / ye ca kecinniyotsyanti samAjeSu niyodhkaaH| dakSiNe caiva savye ca gavAmiva vahaH kRtaH // 18 tAnahaM nihaniSyAmi prItiM tasya vivardhayan // 5 himavAniva zailAnAM samudraH saritAmiva / na tvetAnyudhyamAnAnvai haniSyAmi kathaMcana / tridazAnAM yathA zakro vasUnAmiva havyavAT // 19 tathaitAnpAtayiSyAmi yathA yAsyanti na kSayam // 6 mRgANAnAmiva zArdUlo garuDaH patatAmiva / ArAliko govikartA sUpakartA niyodhkH|| varaH saMnayamAnAnAmarjunaH kiM kariSyati / / 20 AsaM yudhiSThirasyAhamiti vakSyAmi pRcchataH // 7 arjuna uvAca / AtmAnamAtmanA rakSaMzcariSyAmi vizAM pate / pratijJAM SaNDhako'smIti kariSyAmi mahIpate / ityetatpratijAnAmi vihariSyAmyahaM yathA // 8 jyAghAtau hi mahAntau me saMvartuM nRpa duSkarau // 21 yudhiSThira uvAca / karNayoH pratimucyAhaM kuNDale jvlnopme| yamagnirbrAhmaNo bhUtvA samAgacchannRNAM vrm| veNIkRtazirA rAjannAmnA caiva bRhannaDA // 22 didhakSuH khANDavaM dAvaM dAzArhasahitaM purA // 9 paThannAkhyAyikAM nAma strIbhAvena punaH punaH / mahAbalaM mahAbAhumajitaM kurunandanam / ramayiSye mahIpAlamanyAMzcAntaHpure janAn / / 23 -802 -
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 2. 24 ] virATaparva [4. 4. 1 gItaM nRttaM vicitraM ca vAditraM vividhaM tathA / lakSaNaM caritaM cApi gavAM yaccApi maGgalam / zikSayiSyAmyahaM rAjavirATabhavane striyH|| 24 tatsarvaM me suviditamanyaccApi mahIpate // 9 prajAnAM samudAcAraM bahu karmakRtaM vadan / vRSabhAnapi jAnAmi rAjanpUjitalakSaNAn / chAdayiSyAmi kaunteya mAyayAtmAnamAtmanA // 25 yeSAM mUtramupAghrAya api vandhyA prasUyate // 10 yudhiSThirasya gehe'smi draupadyAH pricaarikaa| . so'hamevaM cariSyAmi prItiratra hi me sdaa| .. uSitAsmIti vakSyAmi pRSTo rAjJA ca bhArata // 26 / na ca mAM vetsyati parastatte rocatu pArthiva // 11 etena vidhinA channaH kRtakena yathA nalaH / yudhiSThira uvaac|| vihariSyAmi rAjendra virATabhavane sukham / / 27 | iyaM tu naH priyA bhAryA prANebhyo'pi garIyasI / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi dvitIyo'dhyAyaH // 2 // mAteva paripAlyA ca pUjyA jyeSTheva ca svasA / / 12 kena sma karmaNA kRSNA draupadI vicariSyati / yudhiSThira uvAca / na hi kiMcidvijAnAti karma kartuM yathA striyaH // 13 kiM tvaM nakula kurvANastatra tAta cariSyasi / sukumArI ca bAlA ca rAjaputrI yazasvinI / sukumArazca zUrazca darzanIyaH sukhocitaH // 1 pativratA mahAbhAgA kathaM nu vicariSyati // 14 nakula uvAca / mAlyagandhAnalaMkArAnvastrANi vividhAni ca / azvabandho bhaviSyAmi virATanRpateraham / etAnyevAbhijAnAti yato jAtA hi bhaaminii||15 pranthiko nAma nAmnAhaM karmaitatsupriyaM mama // 2 draupadyuvAca / kuzalo'smyazvazikSAyAM tathaivAzvacikitsite / sairandhyo'rakSitA loke bhujiSyAH santi bhArata / priyAzca satataM me'zvAH kururAja yathA tava / / 3 naivamanyAH striyo yAnti iti lokasya nishcyH||16 ye mAmAmatrayiSyanti virATanagare jnaaH| . sAhaM bruvANA sairandhrI kuzalA kezakarmaNi / tebhya evaM pravakSyAmi vihariSyAmyahaM yathA // 4 AtmaguptA cariSyAmi yanmAM tvamanupRcchasi // 17 yudhiSThira uvAca / sudeSNAM pratyupasthAsye rAjabhAyAM yazasvinIm / sahadeva kathaM tasya samIpe vihariSyasi / sArakSiSyati mAM prAptAM mA te bhuuduHkhmiidRshm||18 kiM vA tvaM tAta kurvANaH pracchanno vicariSyasi // 5 yudhiSThira uvAca / sahadeva uvAca / kalyANaM bhASase kRSNe kule jAtA yathA vadet / gosaMkhyAtA bhaviSyAmi virATasya mhiipteH| na pApamabhijAnAsi sAdhu sAdhvIvrate sthitA // 19 pratiSeddhA ca dogdhA ca saMkhyAne kuzalo gavAm // 6 / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi tRtIyo'dhyAyaH // 3 // tantipAla iti khyAto nAmnA viditamastu te / nipuNaM ca cariSyAmi vyetu te mAnaso jvaraH // 7 yudhiSThira uvAca / ahaM hi bhavatA goSu satataM prakRtaH puraa| karmANyuktAni yuSmAbhiryAni tAni kariSyatha / tatra me kauzalaM karma avabuddhaM vizAM pate // 8 mama cApi yathAbuddhi rucitAni vinizcayAt // 1 - 803 -
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 4. 2] mahAbhArate [4. 4. 30 purohito'yamasmAkamagnihotrANi rakSatu / anRtenopacIrNo hi hiMsyAdenamasaMzayam // 16 sUdapaurogavaiH sArdhaM drupadasya nivezane // 2 yacca bhartAnuyuJjIta tadevAbhyanuvartayet / indrasenamukhAzceme rathAnAdAya kevalAn / pramAdamavahelAM ca kopaM ca parivarjayet // 17 yAntu dvAravatIM zIghramiti me vartate matiH // 3 samarthanAsu sarvAsu hitaM ca priyameva ca / imAzca nAryo draupadyAH sarvazaH paricArikAH / saMvarNayettadevAsya priyAdapi hitaM vadet // 18 pAJcAlAneva gacchantu sUdapaurogavaiH saha // 4 anukUlo bhaveccAsya sarvArtheSu kathAsu ca / / sarvairapi ca vaktavyaM na prajJAyanta pANDavAH / apriyaM cAhitaM yatsyAttadasmai nAnuvarNayet // 19 gatA hyasmAnapAkIrya sarve dvaitavanAditi / / 5 nAhamasya priyo'smIti matvA seveta paNDitaH / dhaumya uvAca / apramattazca yattazca hitaM kuryAtriyaM ca yat // 20 vidite cApi vaktavyaM suhRdbhiranurAgataH / nAsyAniSTAni seveta nAhitaiH saha saMvaset / ato'hamapi vakSyAmi hetumAnaM nibodhata // 6 svasthAnAnna vikampeta sa rAjavasatiM vaset / / 21 hantemAM rAjavasatiM rAjaputrA bravImi vaH / dakSiNaM vAtha vAmaM vA pArthamAsIta paNDitaH / yathA rAjakulaM prApya caranpreSyo na riSyati // 7 rakSiNAM hyAttazastrANAM sthAnaM pazcAdvidhIyate / durvasaM tveva kauravyA jAnatA rAjavezmani / / nityaM vipratiSiddhaM tu purastAdAsanaM mahat / / 22 amAnitaiH sumAnArhA ajJAtaiH parivatsaram // 8 na ca saMdarzane kiMcitpravRddhamapi saMjapet / diSTadvAro labhehAraM na ca rAjasu vizvaset / api hyetaddaridrANAM vyalIkasthAnamuttamam / / 23 tadevAsanamanvicchedyatra naabhissjetprH||9 na mRSAbhihitaM rAjJo manuSyeSu prakAzayet / nAsya yAnaM na paryata na pIThaM na gajaM ratham / / yaM cAsUyanti rAjAnaH puruSaM na vadeca tam // 24 ArohetsaMmato'smIti sa rAjavasatiM vaset / / 10 zUro'smIti na dRptaH syAdbuddhimAniti vA punaH / atha yatrainamAsInaM zaGkaranduSTacAriNaH / priyamevAcaranrAjJaH priyo bhavati bhogavAn // 25 na tatropavizejjAtu sa rAjavasatiM vaset // 11 aizvaryaM prApya duSprApaM priyaM prApya ca rAjataH / na cAnuziSyedrAjAnamapRcchantaM kadAcana / apramatto bhavedrAjJaH priyeSu ca hiteSu ca // 26 tUSNIM tvenamupAsIta kAle samabhipUjayan // 12 yasya kopo mahAbAdhaH prasAdazca mahAphalaH / asUyanti hi rAjAno janAnanRtavAdinaH / kastasya manasApIcchedanarthaM prAjJasaMmataH // 27 tathaiva cAvamanyante matriNaM vAdinaM mRSA // 13 na coSTI nirbhujejjAtu na ca vAkyaM samAkSipet / naiSAM dAreSu kurvIta maitrI prAjJaH kathaMcana / sadA kSutaM ca vAtaM ca SThIvanaM caacrecchnaiH||28 antaHpuracarA ye ca dveSTi yAnahitAzca ye|| 14 hAsyavastuSu cApyasya vartamAneSu keSucit / vidite cAsya kurvIta kAryANi sulaghUnyapi / nAtigADhaM prahRSyeta na cApyunmattavaddhaset // 29 evaM vicarato rAjJo na kSatirjAyate kvacit // 15 na cAtidhairyeNa caredgurutAM hi vrajettathA / yatnAccopacaredenamagnivaddevavaJca h| smitaM tu mRdupUrveNa darzayeta prasAdajam // 30 -804 -
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 4. 31] virATaparva . [4. 5.8 lAbhe na harSayedyastu na vyathedyo'vamAnitaH / kuntImRte mAtaraM no viduraM ca mahAmatim // 45 asaMmUDhazca yo nityaM sa rAjavasatiM vaset // 31 yadevAnantaraM kAryaM tadbhavAnkartumarhati / rAjAnaM rAjaputraM vA saMvartayati yaH sdaa|| tAraNAyAsya duHkhasya prasthAnAya jayAya ca 46 amAtyaH paNDito bhUtvA sa ciraM tiSThati zriyam // 32 vaizaMpAyana uvAca / pragRhItazca yo'mAtyo nigRhItazca kAraNaiH / / evamuktastato rAjJA dhaumyo'tha dvijsttmH| na nirbadhnAti rAjAnaM labhate pragrahaM punaH // 33 / akarodvidhivatsarvaM prasthAne yadvidhIyate // 47 : pratyakSaM ca parokSaM ca guNavAdI vicakSaNaH / teSAM samidhya tAnagnInmatravacca juhAva sH|| upajIvI bhavedrAjJo viSaye cApi yo vaset / / 34 samRddhivRddhilAbhAya pRthivIvijayAya ca // 48 amAtyo hi balAdbhoktuM rAjAnaM prArthayettu yH| agniM pradakSiNaM kRtvA brAhmaNAMzca tapodhanAn / na sa tiSThecciraM sthAnaM gacchecca prANasaMzayam // 35 / yAjJasenI puraskRtya SaDevAtha pravavrajuH // 49 . zreyaH sadAtmano dRSTvA paraM rAjJA na saMvadet / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi caturtho'dhyAyaH // 4 // vizeSayanna rAjAnaM yogyAbhUmiSu srvdaa.|| 36 amlAno balavAzUrazchAyevAnapagaH sadA / vaizaMpAyana uvAca / satyavAdI mRdurdAntaH sa rAjavasatiM vaset // 37 te vIrA baddhanistriMzAstatAyudhakalApinaH / anyasminpreSyamANe tu purastAdyaH samutpatet / / baddhagodhAGgulitrANAH kAlindImabhito yayuH // 1 ahaM kiM karavANIti sa rAjavasatiM vaset / / 38 / tataste dakSiNaM tiirmnvgcchnpdaatyH| uSNe vA yadi vA zIte rAtrau vA yadi vA diyaa| vasanto giridurgeSu vanadurgeSu dhanvinaH // 2 AdiSTo na vikalpeta sa rAjavasatiM vaset / / 39 | vidhyanto mRgajAtAni maheSvAsA mhaablaaH| yo vai gRhebhyaH pravasanpriyANAM nAnusaMsmaret / / uttareNa dazArNAste pAzcAlAndakSiNena tu // 3 : duHkhena. sukhamanvicchetsa rAjavasatiM vaset // 40 antareNa yakRllomAzUrasenAMzca pANDavAH / / samaveSaM na kurvIta nAtyuccaiH saMnidhau hset| lubdhA bruvANA matsyasya viSayaM prAvizanvanAt // 4 mantraM na bahudhA kuryAdevaM rAjJaH priyo bhavet // 41 / tato janapadaM prApya kRSNA raajaanmbrviit|| na karmaNi niyuktaH sandhanaM kiMcidupaspRzet / pazyaikapadyo dRzyante kSetrANi vividhAni ca // 5: prApnoti hi harandravyaM bandhanaM yadi vA vadham // 42 vyaktaM dUre virATasya rAjadhAnI bhvissyti| yAnaM vastramalaMkAraM yaccAnyatsaMprayacchati / vasAmeha parAM rAtriM balavAnme prishrmH|| 6 : tadeva dhArayennityamevaM priyataro bhavet // 43 yudhiSThira uvAca / saMvatsaramimaM tAta tathAzIlA bubhUSavaH / dhanaMjaya samudyamya pAJcAlIM vaha bhArata / atha svaviSayaM prApya yathAkAmaM cariSyatha // 44 / rAjadhAnyAM nivatsyAmo vimuktAzca vnaaditH|| 7. yudhiSThira uvAca / vaizaMpAyana uvAca / anuziSTAH sma bhadraM te naitadvaktAsti kshcn| tAmAdAyArjunastUrNaM draupadIM gajarADiva / - 805 -
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 5. 8] mahAbhArate [4. 6.2 saMprApya nagarAbhyAzamavatArayadarjunaH // 8 tasya maurvImapAkarSacchUraH saMkrandano yudhi // 22 sa rAjadhAnI saMprApya kaunteyo'rjunamabravIt / dakSiNAM dakSiNAcAro dizaM yenAjayatprabhuH / kvAyudhAni samAsajya pravekSyAmaH puraM vayam // 9 apajyamakarodvIraH sahadevastadAyudham // 23 sAyudhAzca vayaM tAta pravekSyAmaH puraM ydi| khagAMzca pItAndIrghAzca kalApAMzca mahAdhanAn / samudvegaM janasyAsya kariSyAmo na saMzayaH / / 10 vipAThAnkSuradhArAMzca dhanurbhinidadhuH saha // 24 tato dvAdaza varSANi praveSTavyaM vanaM punaH / tAmupAruhya nakulo dhanaSi nidadhatsvayam / .. ekasminnapi vijJAte pratijJAtaM hi nastathA // 11 yAni tasyAvakAzAni dRDharUpANyamanyata // 25 arjuna uvAca / yatra cApazyata sa vai tiro varSANi varSati / iyaM kUTe manuSyendra gahanA mahatI zamI / tatra tAni dRDhaiH pAzaiH sugADhaM paryabandhata // 26 bhImazAkhA durArohA zmazAnasya samIpataH // 12 zarIraM ca mRtasyaikaM samabadhnanta pANDavAH / na cApi vidyate kazcinmanuSya iha pArthiva / vivarjayiSyanti narA dUrAdeva zamImimAm / utpathe hi vane jAtA mRgavyAlaniSevite // 13 AbaddhaM zavamatreti gandhamAghrAya pUtikam / / 27 samAsajyAyudhAnyasyAM gacchAmo nagaraM prati / azItizatavarSeyaM mAtA na iti vAdinaH / evamatra yathAjoSaM vihariSyAma bhArata // 14 kuladharmo'yamasmAkaM pUrvairAcarito'pi ca / vaizaMpAyana uvAca / samAsajAnA vRkSe'sminniti vai vyAharanti te // 28 evamuktvA sa rAjAnaM dharmAtmAnaM yudhiSThiram / A gopAlAvipAlebhya AcakSANAH paraMtapAH / pracakrame nidhAnAya zastrANAM bharatarSabha // 15 AjagmurnagarAbhyAzaM pArthAH zatrunibarhaNAH // 29 yena devAnmanuSyAMzca sAMzcaikaratho'jayat / jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaH / sphiitaanyjnpdaaNshcaanyaanjytkurunndnH|| 16 iti guhyAni nAmAni cakre teSAM yudhiSThiraH // 30 tadudAraM mahAghoSaM sapatnagaNasUdanam / tato yathApratijJAbhiH prAvizannagaraM mahat / apajyamakarotpArtho gANDIvamabhayaMkaram // 17 ajJAtacaryAM vatsyanto rASTra varSaM trayodazam // 31 yena vIraH kurukSetramabhyarakSatparaMtapaH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi paJcamo'dhyAyaH // 5 // amuzcaddhanuSastasya jyAmakSayyAM yudhiSThiraH // 18 pAJcAlAnyena saMgrAme bhImaseno'jayatprabhuH / vaizaMpAyana uvAca / pratyaSedhadahUnekaH sapatnAMzcaiva digjaye // 19 tato virATaM prathamaM yudhiSThiro nizamya yasya visphAraM vyadravanta raNe pre| ___ rAjA sabhAyAmupaviSTamAvrajat / parvatasyeva dIrNasya visphoTamazaneriva // 20 vaiDUryarUpAnpratimucya kAJcanAsaindhavaM yena rAjAnaM parAmRSata cAnagha / nakSAnsa kakSe parigRhya vAsasA // 1 jyApAzaM dhanuSastasya bhImaseno'vatArayat // 21 narAdhipo rASTrapatiM yazasvinaM ajayatpazcimAmAzAM dhanuSA yena pANDavaH / mahAyazAH kauravavaMzavardhanaH / -806 -
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 6. 2] virATaparva [4. 6. 15 mahAnubhAvo nararAjasatkRto gotraM ca nAmApi ca zaMsa tattvataH durAsadastIkSNaviSo yathoragaH // 2 kiM cApi zilpaM tava vidyate kRtam // 9 balena rUpeNa nararSabho mahA yudhiSThira uvAca / nathArcirUpeNa ythaamrstthaa| yudhiSThirasyAsamahaM purA sakhA mahAbhrajAlairiva saMvRto ravi vaiyAghrapadyaH punarasmi brAhmaNaH / yathAnalo bhasmavRtazca vIryavAn // 3 akSAnpravaptuM kuzalo'smi devitA tamApatantaM prasamIkSya pANDavaM kaGketi nAmnAsmi virATa vizrutaH // 10 viraattraaddindumivaabhrsNvRtm| virATa uvaac| mabridvijAnsatamukhAnvizastathA dadAmi te hanta varaM yamicchasi ye cApi kecitprisstsmaaste| . prazAdhi matsyAnvazago hyahaM tava / papraccha ko'yaM prathamaM sameyivA priyA hi dhUrtA mama devinaH sadA __nanena yo'yaM prasamIkSate sabhAm // 4 bhavAMzca devopama rAjyamarhati // 11 na tu dvijo'yaM bhavitA narottamaH yudhiSThira uvAca / ___ patiH pRthivyA iti me manogatam / Apto vivAdaH paramo vizAM pate na cAsya dAso na ratho na kuNDale na vidyate kiMcana matsya hInataH / samIpato bhrAjati cAyamindravat // 5 na me jitaH kazcana dhArayeddhanaM zarIraliGgairupasUcito hyayaM varo mamaiSo'stu tava prasAdataH // 12 ___ mUrdhAbhiSikto'yamitIva mAnasam / virATa uvaac| samIpamAyAti ca me gatavyatho hanyAmavadhyaM yadi te'priyaM care'yathA gajastAmarasIM mdotkttH|| 6 pravrAjayeyaM viSayAhijAstathA / vitarkayantaM tu nararSabhastadA zRNvantu me jAnapadAH samAgatAH yudhiSThiro'bhyetya virATamabravIt / kako yathAhaM viSaye prabhustathA // 13 samrADijAnAtviha jIvitArthinaM samAnayAno bhavitAsi me sakhA .. vinaSTasarvasvamupAgataM dvijam // 7 __ prabhUtavasro bhupaanbhojnH| ihAhamicchAmi tavAnaghAntike pazyestvamantazca bahizca sarvadA vastuM yathA kAmacarastathA vibho / ___ kRtaM ca te dvAramapAvRtaM mayA // 14 tamabravItsvAgatamityanantaraM ye tvAnuvAdeyuravRttikarzitA rAjA prahRSTaH pratisaMgRhANa ca // 8 brayAzca teSAM vacanena me sadA / / kAmena tAtAbhivadAmyahaM tvAM dAsyAmi sarvaM tadahaM na saMzayo .. kasyAsi rAjJo viSayAdihAgataH / na te bhayaM vidyati saMnidhau mama // 15 -807 -
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 6. 16 ] mahAbhArate [4. 8. 1 vaizaMpAyana uvAca / sahasranetrapratimo hi dRshyse| evaM sa labdhvA tu varaM samAgamaM zriyA ca rUpeNa ca vikrameNa ca virATarAjena nrrssbhstdaa| prabhAsi tAtAnavaro nareSviha // 6 uvAsa vIraH paramArcitaH sukhI bhIma uvAca / na cApi kazciJcaritaM bubodha tat // 16 narendra sUdaH paricArako'smi te iti zrImahAbhArate virATaparvaNi SaSTho'dhyAyaH // 6 // jAnAmi sapAnprathamena kevalAn / AsvAditA ye nRpate purAbhavavaizaMpAyana uvAca / nyudhiSThireNApi nRpeNa sarvazaH // 7 athAparo bhImabalaH zriyA jvala balena tulyazca na vidyate mayA nupAyayau siMhavilAsavikramaH / niyuddhazIlazca sadaiva pArthiva / . khajaM ca darvI ca kareNa dhAraya gajaizca siMhaizca sameyivAnahaM nasiM ca kAlAGgamakozamavraNam / / 1 sadA kariSyAmi tavAnagha priyam // 8 sa sUdarUpaH parameNa varcasA virATa uvAca / __ raviryathA lokamimaM prabhAsayan / dadAmi te hanta varaM mahAnase sukRSNavAsA girirAjasAravA tathA ca kuryAH kuzalaM hi bhASase / ___ sa matsyarAjaM samupetya tasthivAn // 2 na caiva manye tava karma tatsamaM taM prekSya rAjA varayannupAgataM samudranemi pRthivIM tvamarhasi // 9 ___ tato'bravIjjAnapadAnsamAgatAn / yathA hi kAmastava tattathA kRtaM siMhonnatAMso'yamatIva rUpavA ___mahAnase tvaM bhava me puraskRtaH / pradRzyate ko nu nararSabho yuvA // 3 narAzca ye tatra mamocitAH purA adRSTapUrvaH puruSo raviryathA .. bhavasva teSAmadhipo mayA kRtaH // 10 vitarkayannAsya labhAmi saMpadam / vaizaMpAyana uvAca / tathAsya cittaM hyapi saMvitarkaya tathA sa bhImo vihito mahAnase nararSabhasyAdya na yAmi tattvataH // 4 __virATarAjJo dayito'bhavadRDham / tato virATaM samupetya pANDavaH uvAsa rAjanna ca taM pRthagjano sudInarUpo vacanaM mahAmanAH / bubodha tatrAnucarazca kazcana // 11 uvAca sUdo'smi narendra ballavo iti zrImahAbhArate virATaparvaNi saptamo'dhyAyaH // 7 // - bhajasva mAM vyaJjanakAramuttamam // 5 virATa uvAca / vaizaMpAyana uvAca / na sUdatAM mAnada zraddadhAmi te tataH kezAnsamutkSipya vellitAnAnaninditAn / -808 -
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 8. 1] . virATaparva [4. 8. 28 jugUha dakSiNe pArzve mRdUnasitalocanA // 1 / draupadyuvAca / vAsazca paridhAyaikaM kRSNaM sumalinaM mahat / nAsmi devI na gandharvI nAsurI na ca raaksssii| kRtvA veSaM ca sairandhyAH kRSNA vyacaradArtavat // 2 sairandhrI tu bhujiSyAsmi satyametadbhavImi te // 15 tAM narAH paridhAvantI striyazca samupAdravan / kezAJjAnAmyahaM kartuM piMSe sAdhu vilepanam / . apRcchaMzcaiva tAM dRSTvA kA tvaM kiM ca cikIrSasi // 3 prathayiSye vicitrAzca srajaH paramazobhanAH // 16 sA tAnuvAca rAjendra sairndhryhmupaagtaa| ArAdhayaM satyabhAmA kRSNasya mahiSIM priyAm / / karma cecchAmi vai kartuM tasya yo mAM pupukSati // 4 kRSNAM ca bhAryAM pANDUnAM kuruunnaameksundriim||17 tasyA rUpeNa veSeNa zlakSNayA ca tathA girA / tatra tatra carAmyevaM labhamAnA suzobhanam / nAzraddadhata tAM dAsImannahetorupasthitAm // 5 . vAsAMsi yAvacca labhe tAvattAvadrame tathA // 18 virATasya tu kaikeyI bhAryA paramasaMmatA / mAlinItyeva me nAma svayaM devI cakAra saa| avalokayantI dadRze prAsAdAmupadAtmajAm // 6 sAhamabhyAgatA devi sudeSNe tvannivezanam / / 19 sA samIkSya tathArUpAmanAthAmekavAsasam / sudeSNovAca / / samAhUyAbravIdbhadre kA tvaM kiM ca cikIrSasi // 7 mUrdhni tvAM vAsayeyaM vai saMzayo me na vidyate / sA tAmuvAca rAjendra sairandhyahamupAgatA / no cediha tu rAjA tvAM gacchetsarveNa cetsaa||20 karma cecchAmyahaM kartuM tasya yo mAM pupukSati // 8 striyo rAjakule pazya yAzcemA mama vezmani / sudessnnovaac| prasaktAstvAM nirIkSante pumAMsaM kaM na mohyeH||21 naivaMrUpA bhavantyevaM yathA vadasi bhAmini / vRkSAMzcAvasthitAnpazya ya ime mama vezmani / preSayanti ca vai dAsIrdAsAMzcaivaMvidhAnbahUn // 9 te'pi tvAM saMnamantIva pumAMsaM kaM na mohayeH // 22 rAjA virATaH suzroNi dRSTvA vapuramAnuSam / gUDhagulphA saMhatorustrigambhIrA ssddunntaa| vihAya mAM varArohe tvAM gacchetsarvacetasA // 23 raktA paJcasu rakteSu haMsagadgadabhASiNI // 10 yaM hi tvamanavadyAGgi naramAyatalocane / sukezI sustanI zyAmA pInazroNipayodharA / prasaktamabhivIkSethAH sa kAmavazago bhavet // 24 tena tenaiva saMpannA kAzmIrIva turaMgamA // 11 yazca tvAM satataM pazyetpuruSazcAruhAsini / svarAlapakSmanayanA bimboSThI tnumdhymaa| evaM sarvAnavadyAGgi sa cAnaGgavazo bhavet // 25 kambugrIvA gUDhasirA pUrNacandranibhAnanA // 12 yathA karkaTakI garbhamAdhatte mRtyumaatmnH| kA tvaM brUhi yathA bhadre nAsi dAsI kathaMcana / tathAvidhamahaM manye vAsaM tava zucismite // 26 yakSI vA yadi vA devI gandharvI yadi vaapsraaH||13 draupdyuvaac| alambusA mizrakezI puNDarIkAtha maalinii| | nAsmi labhyA virATena na cAnyena kathaMcana / indrANI vAruNI vA tvaM tvaSTurdhAtuH prjaapteH| / gandharvAH patayo mahyaM yuvAnaH paJca bhAmini // 27 devyo deveSu vikhyAtAstAsAM tvaM katamA zubhe // 14 . putrA gandharvarAjasya mahAsattvasya kasyacit / ma. bhA. 102 - 809 -
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 8. 28 ] mahAbhArate [4. 9. 14 rakSanti te ca mAM nityaM duHkhAcArA tathA nvaham // 28 virATa uvaac| yo me na dadyAducchiSTaM na ca pAdau pradhAvayet / tvaM brAhmaNo yadi vA kSatriyo'si prIyeyustena vAsena gandharvAH patayo mama // 29 smudrnemiishvrruupvaansi| yo hi mAM puruSo gRdhyedyathAnyAH prAkRtastriyaH / AcakSva me tattvamamitrakarzana tAmeva sa tato rAtriM pravizedaparAM tanum // 30 ___ na vaizyakarma tvayi vidyate samam // 6 na cApyahaM cAlayituM zakyA kenacidaGgane / kasyAsi rAjJo viSayAdihAgataH | duHkhazIlA hi gandharvAste ca me blvttraaH||31 kiM cApi zilpaM tava vidyate kRtam / sudeSNovAca / kathaM tvamasmAsu nivatsyase sadA evaM tvAM vAsayiSyAmi yathA tvaM nandinIcchasi / vadasva kiM cApi taveha vetanam // 7 na ca pAdau na cocchiSTaM sprakSyasi tvaM kathaMcana // 32 sahadeva uvAca / vaizaMpAyana uvAca / pazcAnAM pANDuputrANAM jyeSTho rAjA yudhiSThiraH / evaM kRSNA virATasya bhAryayA prisaantvitaa| tasyASTazatasAhasrA gavAM vargAH zataM zatAH // 8 na cainAM veda tatrAnyastattvena janamejaya / / 33 apare dazasAhasrA dvistAvantastathApare / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi aSTamo'dhyAyaH // 4 // teSAM gosaMkhya AsaM vai tantipAleti mAM viduH||9 bhUtaM bhavyaM bhaviSyacca yacca saMkhyAgataM kacit / vaizaMpAyana uvaac| na me'styaviditaM kiMcitsamantAddazayojanam // 10 sahadevo'pi gopAnAM kRtvA veSamanuttamam / guNAH suviditA hyAsanmama tasya mahAtmanaH / bhASAM caiSAM samAsthAya virATamupayAdatha // 1 AsIcca sa mayA tuSTaH kururAjo yudhiSThiraH // 11 tamAyAntamabhiprekSya bhrAjamAnaM nararSabham / samupasthAya vai rAjA papraccha kurunandanam // 2 kSipraM hi gAvo bahulA bhavanti kasya vA tvaM kuto vA tvaM kiM vA tAta cikIrSasi / . na tAsu rogo bhavatIha kazcit / na hi me dRSTapUrvastvaM tattvaM brUhi nararSabha // 3 taistairupAyairviditaM mayaitasa prApya rAjAnamamitratApana * detAni zilpAni mayi sthitAni // 12 ____stto'brviinmeghmhaughniHsvnH| vRSabhAMzcApi jAnAmi rAjanpUjitalakSaNAn / vaizyo'smi nAmnAhamariSTanemi yeSAM mUtramupAghrAya api vandhyA prasUyate // 13 \saMkhya AsaM kurupuMgavAnAm // 4 virATa uvaac| vastuM tvayIcchAmi vizAM variSTha zataM sahasrANi samAhitAni tAnrAjasiMhAnna hi vedmi pArthAn / varNasya varNasya vinizcitA guNaiH / na zakyate jIvitumanyakarmaNA pazUnsapAlAnbhavate dadAmyahaM na ca tvadanyo mama rocate nRpH|| 5 / tvadAzrayA me pazavo bhavantviha // 14 -810 -
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 9. 15] virATaparva [4. 10. 18 vaizaMpAyana uvAca / Aruhya yAnaM paridhAvatAM bhavAtathA sa rAjJo'vidito vizAM pate ___ nsutaiH samo me bhava vA mayA smH||6 uvAsa tatraiva sukhaM narezvaraH / vRddho hyahaM vai parihArakAmaH na cainamanye'pi viduH kathaMcana ___ sarvAnmatsyAMstarasA pAlayasva / prAdAcca tasmai bharaNaM yathepsitam // 15 naivaMvidhAH klIbarUpA bhavanti iti zrImahAbhArate virATaparvaNi navamo'dhyAyaH // 9 // kathaMcaneti pratibhAti me manaH // 7 ___ arjuna uvaac| vaizaMpAyana uvaac| gAyAmi nRtyAmyatha vAdayAmi athAparo'dRzyata rUpasaMpadA bhadro'smi nRtte kuzalo'smi gIte / strINAmalaMkAradharo bRhatpumAn / tvamuttarAyAH paridatsva mAM svayaM prAkAravapre pratimucya kuNDale __ bhavAmi devyA naradeva nrtkH||8. __ dIrgha ca kambU parihATake shubhe||1 * idaM tu rUpaM mama yena kiM nu tabahUMzca dIrghAzca vikIrya mUrdhajA prakIrtayitvA bhRzazokavardhanam / nmahAbhujo vAraNamattavikramaH / bRhannaDAM vai naradeva viddhi mAM gatena bhUmimabhikampayaMstadA sutaM sutAM vA pitRmAtRvarjitAm // 9 virATamAsAdya sbhaasmiiptH||2 virATa uvaac| taM prekSya rAjopagataM sabhAtale dadAmi te hanta varaM bRhannaDe satrapraticchannamaripramAthinam / sutAM ca me nartaya yAzca tAdRzIH / virAjamAnaM parameNa varcasA idaM tu te karma samaM na me mataM . . sutaM mahendrasya gajendravikramam // 3 samudranemi pRthivIM tvamarhasi // 10 sarvAnapRcchaMccaM samIpacAriNaH . vaizaMpAyana uvAca / . kuto'yamAyAti na me purA zrutaH / bRhannaDAM tAmabhivIkSya matsyarATa na cainamUcurviditaM tadA narAH ___ kalAsu nRtte ca tathaiva vAdite / savismitaM vAkyamidaM nRpo'bravIt // 4 apuMstvamapyasya nizamya ca sthiraM sarvopapannaH puruSo manoramaH ___ tataH kumArIpuramutsasarja tam // 11 zyAmo yuvA vaarnnyuuthpopmH| sa zikSayAmAsa ca gItavAditaM vimucya kambU parihATake zubhe sutAM virATasya dhanaMjayaH prabhuH / . vimucya veNImapinahya kuNDale // 5 sakhIzca tasyAH paricArikAstathA zikhI sukezaH paridhAya cAnyathA priyazca tAsAM sa babhUva pANDavaH // 12 ___ . bhavasva dhanvI kavacI zarI tathA / tathA sa satreNa dhanaMjayo'vasa- 811 -
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 10. 13] mahAbhArate [4. 11. 13 priyANi kurvansaha tAbhirAtmavAn / azvAnAM prakRtiM vedmi vinayaM cApi sarvazaH / - tathAgataM tatra na jajJire janA duSTAnAM pratipattiM ca kRtsnaM caiva cikitsitam // 7 bahizvarA vApyathavAntarecarAH // 13 na kAtaraM syAnmama jAtu vAhanaM iti zrImahAbhArate virATaparvaNi dshmo'dhyaayH|| 10 // ___ na me'sti duSTA vaDavA kuto hayAH / janastu mAmAha sa cApi pANDavo vaizaMpAyana uvAca / yudhiSThiro granthikameva nAmataH // 8. athAparo'dRzyata pANDavaH prabhu virATa uvAca / viraattraajnysturgaansmiiksstH| yadasti kiMcinmama vAjivAhanaM tamApatantaM dadRze pRthagjano ___ tadastu sarvaM tvadadhInamadya vai / vimuktamabhrAdiva sUryamaNDalam // 1 ye cApi kecinmama vAjiyojakA- ... sa vai hayAnaikSata tAMstatastataH ___ stvadAzrayAH sArathayazca santu me // 9 samIkSamANaM ca dadarza matsyarAT / idaM taveSTaM yadi vai suropama tato'bravIttAnanugAnamitrahA __ bravIhi yatte prasamIkSitaM vasu / .. ___ kuto'yamAyAti naro'maraprabhaH // 2 na te'nurUpaM hayakarma vidyate ayaM hayAnvIkSati mAmakAnhaDhaM prabhAsi rAjeva hi saMmato mama // 10 dhruvaM yajJo bhavitA vicakSaNaH / yudhiSThirasyeva hi darzanena me pravezyatAmeSa samIpamAzu me ___ samaM tavedaM priyadarza darzanam / vibhAti vIro hi yathAmarastathA // 3 kathaM tu bhRtyaiH sa vinAkRto vane abhyetya rAjAnamamitrahAbravI vasatyanindyo ramate ca pANDavaH // 11 jayo'stu te pArthiva bhadramastu ca / vaizaMpAyana uvaac| hayeSu yukto nRpa saMmataH sadA tavAzvasUto nipuNo bhavAmyaham // 4 tathA sa gandharvavaropamo yuvA virATa uvaac| . virATarAjJA muditena pUjitaH / dadAmi yAnAni dhanaM nivezanaM na cainamanye'pi viduH kathaMcana mamAzvasUto bhavituM tvamarhasi / priyAbhirAmaM vicarantamantarA // 12 kuto'si kasyAsi kathaM tvamAgataH evaM hi matsye nyavasanta pANDavA prabrUhi zilpaM tava vidyate ca yat / / 5 yathApratijJAbhiramoghadarzanAH / nakula uvAca / ajJAtacaryAM vyacaransamAhitAH paJcAnAM pANDuputrANAM jyeSTho rAjA yudhiSThiraH / samudranemIpatayo'tiduHkhitAH // 13 tenAhamazveSu purA prakRtaH zatrukarzana // 6 | iti zrImahAbhArate virATaparvaNi ekAdazo'dhyAyaH // 11 // -812
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 12. 1] virATaparva [4. 12. 28 siMhaskandhakaTigrIvAH svavadAtA manasvinaH / janamejaya uvAca / asakRllabdhalakSAste raGge pArthivasaMnidhau // 14 evaM matsyasya nagare vasantastatra paannddvaaH| teSAmeko mahAnAsItsarvamallAnsamAhvayat / ata UrdhvaM mahAvIryAH kimakurvanta vai dvija // 1 / AvalagamAnaM taM raGge nopatiSThati kazcana // 15 vaizaMpAyana uvAca / yadA sarve vimanasaste mallA htcetsH| evaM te nyavasaMstatra pracchannAH kurunandanAH / atha sUdena taM mallaM yodhayAmAsa matsyarAT // 16 ArAdhayanto rAjAnaM yadakurvanta tacchRNu // 2 codyamAnastato bhImo duHkhenaivAkaronmatim / yudhiSThiraH sabhAstAraH sabhyAnAmabhavatpriyaH / na hi zaknoti vivRte pratyAkhyAtuM narAdhipam // 17 tathaiva ca virATasya saputrasya vizAM pate // 3 tataH sa puruSavyAghraH zArdUlazithilaM caran / sa hyakSahRdayajJastAnkrIDayAmAsa pANDavaH / praviveza mahAraGgaM virATamabhiharSayan // 18 akSavatyAM yathAkAmaM sUtrabaddhAniva dvijAn // 4 babandha kakSyAM kaunteyastatastaM harSayaJjanam / ajJAtaM ca virATasya vijitya vasu dharmarAT / tatastaM vRtrasaMkAzaM bhImo mallaM samAhvayat // 19 bhrAtRbhyaH puruSavyAghro yathArha sma prayacchati // 5 tAvubhau sumahotsAhAvubhau tIvraparAkramau / bhImaseno'pi mAMsAni bhakSyANi vividhAni ca / mattAviva mahAkAyA vAraNau SaSTihAyanau // 20 atisRSTAni matsyena vikrINAti yudhiSThire // 6 cakarSa dobhyA'mutpATya bhImo mllmmitrhaa| . vAsAMsi parijIrNAni lbdhaanyntHpure'rjunH| vinadantamabhikrozazArdUla iva vAraNam // 21 vikrINAnazca sarvebhyaH pANDavebhyaH prayacchati / / 7 tamudyamya mahAbAhurdhAmayAmAsa vIryavAn / sahadevo'pi gopAnAM veSamAsthAya pANDavaH / tato mallAzca matsyAzca vismayaM cakrire param // 22 dadhi kSIraM ghRtaM caiva pANDavebhyaH prayacchati // 8 bhrAmayitvA zataguNaM gatasattvamacetanam / nakulo'pi dhanaM labdhvA kRte karmaNi vAjinAm / pratyApiMSanmahAbAhurmalaM bhuvi vRkodaraH // 23 tuSTe tasminnarapatau pANDavebhyaH prayacchati // 9 tasminvinihate malle jImUte lokavizrute / kRSNApi sarvAnbhrAtUMstAnnirIkSantI tapasvinI / virATaH paramaM harSamagacchadvAndhavaiH saha // 24 yathA punaravijJAtA tathA carati bhAminI // 10 saMharSAtpradadau vittaM bahu rAjA mahAmanAH / evaM saMpAdayantaste tathAnyonyaM mhaarthaaH| ballavAya mahAraGge yathA vaizravaNastathA // 25. prekSamANAstadA kRSNAmUSuzchannA narAdhipa // 11 evaM sa subahUnmallAnpuruSAMzca mahAbalAn / atha mAse caturthe tu brahmaNaH sumhotsvH|| vinighnanmatsyarAjasya prItimAvahaduttamAm // 26 AsItsamRddho matsyeSu puruSANAM susaMmataH // 12 yadAsya tulyaH puruSo na kazcittatra vidyate / tatra mallAH samApeturdigbhyo rAjansahasrazaH / / tato vyApraizca siMhaizca dviradaizcApyayodhayat // 27 mahAkAyA mahAvIryAH kAlakhaJjA ivAsurAH // 13 / punarantaHpuragataH strINAM madhye vRkodaraH / vIryonnaddhA balodagrA rAjJA smbhipuujitaaH| yodhyate sma virATena siMhairmattairmahAbalaiH // 28 - 818 -
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 12. 29 ] mahAbhArate [ 4. 13. 17 bIbhatsurapi gItena sunRttena ca pANDavaH / virATaM toSayAmAsa sarvAzcAntaHpurastriyaH // 29 azvairvinItairjavanastatra tatra smaagtaiH| toSayAmAsa nakulo rAjAnaM rAjasattama // 30 tasmai pradeyaM prAyacchatprIto rAjA dhanaM bahu / vinItAnvRSabhAndRSTvA sahadevasya caabhibho||31 evaM te nyavasaMstatra pracchannAH purussrssbhaaH| karmANi tasya kurvANA virATanRpatestadA / / 32 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi dvAdazo'dhyAyaH // 12 // // samAptaM vairATaparva // 13 vaizaMpAyana uvAca / vasamAneSu pArtheSu matsyasya nagare tadA / mahAratheSu channeSu mAsA daza samatyayuH / / 1 yAjJasenI sudeSNAM tu zuzrUSantI vizAM pte| avasatparicArArhA suduHkhaM janamejaya // 2 tathA carantIM pAJcAlI sudeSNAyA nivezane / senApativirATasya dadarza jalajAnanAm // 3 tAM dRSTvA devagarbhAbhAM carantI devatAmiva / kIcakaH kAmayAmAsa kaambaannprpiidditH||4 sa tu kAmAgnisaMtaptaH sudeSNAmabhigamya vai| prahasanniva senAnIridaM vacanamabravIt // 5 neyaM purA jAtu mayeha dRSTA rAjJo virATasya nivezane shubhaa| rUpeNa conmAdayatIva mAM bhRzaM gandhena jAtA madireva bhAminI / / 6 kA devarUpA hRdayaMgamA zubhe AcakSva me kA ca kutazca shobhnaa| cittaM hi nirmathya karoti mAM vaze na cAnyadatrauSadhamadya me matam // 7 aho taveyaM paricArikA zubhA pratyagrarUpA pratibhAti mAmiyam / ayuktarUpaM hi karoti karma te ___ prazAstu mAM yacca mamAsti kiMcana // 8 prabhUtanAgAzvarathaM mahAdhanaM samRddhiyuktaM bhupaanbhojnm| . manoharaM kAzcanacitrabhUSaNaM gRhaM mahacchobhayatAmiyaM mama // 9 tataH sudeSNAmanumatrya kIcaka stataH samabhyetya narAdhipAtmajAma / uvAca kRSNAmabhisAntvayaMstadA / ___ mRgendrakanyAmiva jambuko vane // 10 idaM ca rUpaM prathamaM ca te vayo nirarthakaM kevalamadya bhAmini / adhAryamANA sragivottamA yathA ___ na zobhase sundari zobhanA stii|| 11 tyajAmi dArAnmama ye purAtanA bhavantu dAsyastava cAruhAsini / ahaM ca te sundari dAsavasthitaH sadA bhaviSye vazago varAnane // 12 draupadyuvAca / aprArthanIyAmiha mAM sataputrAbhimanyase / vihInavarNAM sairandhrIM bIbhatsAM kezakArikAm // 13 paradArAsmi bhadraM te na yuktaM tvayi sAMpratam / dayitAH prANinAM dArA dharmaM samanucintaya // 14 paradAre na te buddhirjAtu kAryA kathaMcana / vivarjanaM hyakAryANAmetatsatpuruSavratam // 15 mithyAbhigRdhno hi naraH pApAtmA mohamAsthitaH / ayazaH prApnuyAddhoraM sumahatprApnuyAdbhayam // 16 mA sUtaputra hRSyasva mAdya tyakSyasi jIvitam /
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 13. 17 ] virATaparva [4. 14. 19 durlabhAmabhimanvAno mAM vIraibhirakSitAm // 17 surAmAhArayAmAsa rAjAhA~ suparisrutAm // 7 na cApyahaM tvayA zakyA gandharvAH patayo mama / / AjaurabhraM ca subhRzaM bahUMzcoccAvacAnmRgAn / te tvAM nihanyuH kupitAH sAdhvalaM mA vyniinshH||18 kArayAmAsa kuzalairannapAnaM suzobhanam // 8 azakyarUpaiH puruSairadhvAnaM gantumicchasi / tasminkRte tadA devI kIcakenopamazritA / yathA nizcetano bAlaH kUlasthaH kUlamuttaram / sudeSNA preSayAmAsa sairandhrIM kIcakAlayam // 9 tartumicchati mandAtmA tathA tvaM kartumicchasi // 19 sudeSNovAca / antarmahIM vA yadi vordhvamutpateH uttiSTha gaccha sairandhri kIcakasya nivezanam / samudrapAraM yadi vA pradhAvasi / pAnamAnaya kalyANi pipAsA mAM prabAdhate // 10 tathApi teSAM na vimokSamarhasi draupadhuvAca / pramAthino devasutA hi me varAH // 20 na gaccheyamahaM tasya rAjaputri nivezanam / tvaM kAlarAtrImiva kazcidAturaH tvameva rAjJi jAnAsi yathA sa nirptrpH|| 11 kiM mAM dRDhaM prArthayase'dya kIcaka / na cAhamanavadyAGgi tava vezmani bhAmini / kiM mAturake zayito yathA zizu kAmavRttA bhaviSyAmi patInAM vyabhicAriNI // 12 zcandraM jighRkSuriva manyase hi mAm // 21 tvaM caiva devi jAnAsi yathA sa samayaH kRtaH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi trayodazo'dhyAyaH // 13 // pravizantyA mayA pUrvaM tava vezmani bhAmini // 13 kIcakazca sukezAnte mUDho madanadarpitaH / . vaizaMpAyana uvAca / so'vamaMsyati mAM dRSTvA na yAsye tatra zobhane // 14 pratyAkhyAto rAjaputryA sudeSNAM kIcako'bravIt / santi bahvathastava preSyA rAjaputri vazAnugAH / amaryAdena kAmena ghoreNAbhipariplutaH / / 1 / / anyAM preSaya bhadraM te sa hi mAmavamasyate // 15 yathA kaikeyi sairandhyA sameyAM tadvidhIyatAm / - sudeSNovAca / tAM sudeSNe parIpsasva mAhaM prANAnprahAsiSam // 2 naiva tvAM jAtu hiMsyAtsa itaH saMpreSitAM mayA // 16 tasya tAM bahuzaH zrutvA vAcaM vilapatastadA / vaizaMpAyana uvaac| virATamahiSI devI kRpAM cakre manasvinI // 3 ityasyAH pradadau kAMsyaM sapidhAnaM hiraNmayam / svamarthamabhisaMdhAya tasyArthamanucintya ca / sA zaGkamAnA rudatI daivaM shrnnmiiyussii| udvegaM caiva kRSNAyAH sudeSNA sUtamabravIt // 4 prAtiSThata surAhArI kIcakasya nivezanam // 17 parviNIM tvaM samuddizya surAmannaM ca kAraya / draupadyuvAca / tatrainAM preSayiSyAmi surAhArI tavAntikam // 5 yathAhamanyaM pANDubhyo nAbhijAnAmi kaMcana / tatra saMpreSitAmenAM vijane niravagrahAm / tena satyena mAM prAptAM kIcako mA vaze kRthaaH|| sAntvayethA yathAkAmaM sAntvyamAnA ramedyadi / / 6 vaizaMpAyana uvaac| kIcakastu gRhaM gatvA bhaginyA vcnaattdaa| upAtiSThata sA sUrya muhUrtamabalA tataH / - 815 -
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 14. 19 ] mahAbhArate [4. 15. 24 sa tasyAstanumadhyAyAH sarvaM sUryo'vabuddhavAn // 19 / amRSyamANau kRSNAyAH kIcakena padA vadham // 10 antarhitaM tatastasyA rakSo rakSArthamAdizat / tasya bhImo vadhaprepsuH kIcakasya duraatmnH| taccainAM nAjahAttatra sarvAvasthAsvaninditAm // 20 / dantairdantAMstadA roSAniSpipeSa mahAmanAH // 11 tAM mRgImiva vitrastAM dRSTvA kRSNAM samIpagAm / athAGguSThenAvamRdgAdaGguSThaM tasya dharmarAT / udatiSThanmudA sUto nAvaM labdhveva pAragaH // 21 prabodhanabhayAdrAjanbhImasya pratyaSedhayat // 12 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi caturdazo'dhyAyaH // 14 // sA sabhAdvAramAsAdya rudatI matsyamabravIt / avekSamANA suzroNI patIstAndInacetasaH // 13 kIcaka uvAca / AkAramabhirakSantI pratijJAM dharmasaMhitAm / svAgataM te sukezAnte suvyuSTA rajanI mm| dahyamAneva raudreNa cakSuSA drupadAtmajA // 14 svAminI tvamanuprAptA prakuruSva mama priyam // 1 draupdyuvaac| suvarNamAlAH kambUzca kuNDale prihaattke| yeSAM vairI na svapiti padA bhUmimupaspRzan / Aharantu ca vastrANi kauzikAnyajinAni ca // 2 teSAM mAM mAninI bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt // 15 asti me zayanaM zubhraM tvadarthamupakalpitam / ye dAnaM ca yAceyubrahmaNyAH satyavAdinaH / ehi tatra mayA sArdhaM pibasva madhumAdhavIm // 3 teSAM mAM mAninIM bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt // 16 draupadyuvAca / yeSAM dundubhinirghoSo jyAghoSaH zrUyate'nizam / apraiSIdrAjaputrI mAM surAhArI tvaantikm| teSAM mAM mAninI bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt // 17 pAnamAnaya me kSipraM pipAsA meti cAbravIt // 4 ye te tejasvino dAntA balavanto'bhimAninaH / kIcaka uvaac| teSAM mAM mAninI bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt // 18 anyA bhadre nayiSyanti rAjaputryAH parisrutam // 5 sarvalokamimaM hanyurdharmapAzasitAstu ye / vaizaMpAyana uvAca / teSAM mAM mAninI bhAryAM sUtaputraH padAvadhIt // 19 ityenAM dakSiNe pANau sUtaputraH parAmRzat / zaraNaM ye prapannAnAM bhavanti zaraNArthinAm / sA gRhItA vidhunvAnA bhUmAvAkSipya kIcakam / caranti loke pracchannAH ka nu te'dya mahArathAH // 20 sabhAM zaraNamAdhAvadyatra rAjA yudhiSThiraH / / 6 kathaM te sUtaputreNa vadhyamAnAM priyAM satIm / tAM kIcakaH pradhAvantI kezapakSe parAmRzat / marSayanti yathA klIbA balavanto'mitaujasaH // 21 athainAM pazyato rAjJaH pAtayitvA padAvadhIt / / 7 ka nu teSAmamarSazca vIryaM tejazca vartate / tato yo'sau tadArkeNa rAkSasaH saMniyojitaH / na parIpsanti ye bhAryAM vadhyamAnAM durAtmanA // 22 sa kIcakamapovAha vAtavegena bhArata // 8 mayAtra zakyaM kiM kartuM virATe dharmadUSaNam / sa papAta tato bhUmau rakSobalasamAhataH / yaH pazyanmAM marSayati vadhyamAnAmanAgasam // 23 vighUrNamAno nizcaSTazchinnamUla iva drumaH / / 9 na rAjanarAjavatkiMcitsamAcarasi kIcake / tAM cAsInI ddRshturbhiimsenyudhisstthirau| / dasyUnAmiva dharmaste na hi saMsadi zobhate // 24 -816 -
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 15. 25 ] virATaparva [4. 16.5 na kIcakaH svadharmastho na ca matsyaH kathaMcana / vaizaMpAyana uvAca / sabhAsado'pyadharmajJA ya imaM paryupAsate / / 25 ityuktvA prAdravatkRSNA sudeSNAyA nivezanam / nopAlabhe tvAM nRpate virATa janasaMsadi / kezAnmuktvA tu suzroNI saMrambhAlohitekSaNA // 36 nAhametena yuktA vai hantuM matsya tvaantike| zuzubhe vadanaM tasyA rudantyAvirataM tadA / sabhAsadastu pazyantu kIcakasya vyatikramam // 26 meghalekhAvinirmuktaM divIva zazimaNDalam // 37 virATa uvaac| sudeSNovAca / parokSaM nAbhijAnAmi vigrahaM yuvayoraham / . kastvAvadhIdvarArohe kasmAdrodiSi zobhane / arthatattvamavijJAya kiM nu syAtkuzalaM mama // 27 kasyAdya na sukhaM bhadre kena te vipriyaM kRtam // 38 vaizaMpAyana uvAca / draupadyuvAca / tatastu sabhyA vijJAya kRSNAM bhUyo'bhyapUjayan / kIcako mAvadhIttatra surAhArIM gatAM tava / sAdhu sAdhviti cApyAhuH kIcakaM ca vyagarhayan // sabhAyAM pazyato rAjJo yathaiva vijane tathA // 39 sudeSNovAca / - sabhyA uucuH| ghAtayAmi sukezAnte kIcakaM yadi mnyse| yasyeyaM cArusarvAGgI bhAryA syAdAyatekSaNA / yo'sau tvAM kAmasaMmatto durlabhAmabhimanyate // 40 paro lAbhazca tasya syAnna sa zocetkadAcana // 29 draupadyuvAca / vaizaMpAyana uvAca / anye vai taM vadhiSyanti yeSAmAgaH karoti saH / evaM saMpUjayaMstatra kRSNAM prekSya sbhaasdH| manye cAdyaiva suvyaktaM paralokaM gamiSyati // 41 yudhiSThirasya kopAttu lalATe sveda Asajat / / 30 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi pnycdsho'dhyaayH|| 15 // athAbravIdrAjaputrI kauravyo mahiSIM priyAm / gaccha sairandhri mAtra sthAH sudeSNAyA nivezanam / / vaizaMpAyana uvAca / bhartAramanurudhyantyaH klizyante vIrapatnayaH / sA hatA sUtaputreNa rAjaputrI samajvalat / zuzrUSayA klizyamAnAH patilokaM jayantyuta / / 32 vadhaM kRSNA parIpsantI senAvAhasya bhaaminii| manye na kAlaM krodhasya pazyanti patayastava / jagAmAvAsamevAtha tadA sA drupadAtmajA // 1 . tena tvAM nAbhidhAvanti gandharvAH suuryvrcsH||33 kRtvA zaucaM yathAnyAyaM kRSNA vai tnumdhymaa| akAlajJAsi sairandhri zailUSIva vidhaavsi| gAtrANi vAsasI caiva prakSAlya salilena sA // 2 vighnaM karoSi matsyAnAM dIvyatAM raajsNsdi| cintayAmAsa rudatI tasya duHkhasya nirNayam / gaccha sairandhra gandharvAH kariSyanti tava priyam // 34 kiM karomi ka gacchAmi kathaM kAryaM bhavenmama // 3 . draupadyuvAca / ityevaM cintayitvA sA bhImaM vai manasAgamat / atIva teSAM ghRNinAmarthe'haM dharmacAriNI / nAnyaH kartA Rte bhImAnmamAdya manasaH priyam // tasya tasyeha te vadhyA yeSAM jyeSTho'kSadevitA / / 35 / tata utthAya rAtrI sA vihAya zayanaM svakam / ma.bhA. 103 - 817 -
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 16.5] mahAbhArate [4. 17. 15 prAdravannAthamicchantI kRSNA nAthavatI stii| jAnansarvANi duHkhAni kiM mAM tvaM paripRcchasi // duHkhena mahatA yuktA mAnasena manasvinI // 5 yanmAM dAsIpravAdena prAtikAmI tadAnayat / sA vai mahAnase prApya bhImasenaM shucismitaa| sabhAyAM pArSado madhye tanmAM dahati bhArata // 2 sarvazveteva mAheyI vane jAtA trihAyanI / pArthivasya sutA nAma kA nu jIveta mAdRzI / upAtiSThata pAJcAlI vAziteva mahAgajam // 6 anubhUyA bhRzaM duHkhamanyatra draupadI prabho // 3 sA lateva mahAzAlaM phullaM gomatitIrajam / vanavAsagatAyAzca saindhavena duraatmnaa| . bAhubhyAM parirabhyainaM praabodhydninditaa| parAmarza dvitIyaM ca soDhumutsahate nu kaa|| 4 siMhaM suptaM vane durge mRgarAjavadhUriva // 7 matsyarAjJaH samakSaM ca tasya dhUrtasya pazyataH / vINeva madhurAbhASA gAndhAraM sAdhu muurcchitaa| kIcakena padA spRSTA kA nu jIveta mAdRzI // 5 abhyabhASata pAzcAlI bhImasenamaninditA // 8 evaM bahuvidhaiH klezaiH klizyamAnAM ca bhArata / uttiSThottiSTha kiM zeSe bhImasena yathA mRtH| na mAM jAnAsi kaunteya kiM phalaM jIvitena me||6 nAmRtasya hi pApIyAnbhAryAmAlabhya jIvati // 9 yo'yaM rAjJo virATasya kIcako nAma bhArata / tasmiJjIvati pApiSThe senAvAhe mama dvissi| senAnIH puruSavyAghra syAlaH paramadurmatiH // 7 tatkarma kRtavatyadya kathaM nidrAM niSevase // 10 sa mAM sairandhraveSeNa vasantI rAjavezmani / sa saMprahAya zayanaM rAjapucyA prabodhitaH / nityamevAha duSTAtmA bhAryA mama bhaveti vai // 8 upAtiSThata meghAbhaH paryake sopasaMgrahe // 11 tenopamatryamANAyA vadhArheNa sapatnahan / athAbravIdrAjaputrIM kauravyo mahiSIM priyAm / kAleneva phalaM pakkaM hRdayaM me vidIryate // 9 kenAsyarthena saMprAptA tvariteva mamAntikam // 12 bhrAtaraM ca vigarhasva jyeSThaM durbhutdevinm| na te prakRtimAnvarNaH kRzA pANDuzca lakSyase / yasyAsmi karmaNA prAptA duHkhametadanantakam // 10 AcakSva parizeSeNa sarva vidyAmahaM yathA // 13 ko hi rAjyaM parityajya sarvasvaM cAtmanA saha / sukhaM vA yadi vA duHkhaM dveSyaM vA yadi vA priyam / pravrajyAyaiva dIvyeta vinA du tadevinam // 11 yathAvatsarvamAcakSva zrutvA jJAsyAmi yatparam // 14 ahameva hi te kRSNe vizvAsyaH sarvakarmasu / yadi niSkasahasreNa yaccAnyatsAravaddhanam / ahamApatsu cApi tvAM mokSayAmi punaH punaH // 15 sAyaMprAtaradeviSyadapi saMvatsarAnbahUna // 12 zIghramuktvA yathAkAmaM yatte kArya vivakSitam / rukmaM hiraNyaM vAsAMsi yAnaM yugyamajAvikam / gaccha vai zayanAyaiva purA nAnyo'vabudhyate // 16 azvAzvatarasaMghAMzca na jAtu kSayamAvahet // 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi SoDazo'dhyAyaH // 16 // so'yaM dyUtapravAdena zriyA pratyavaropitaH / 17 tUSNImAste yathA mUDhaH svAni karmANi cintayan // draupadyuvAca / daza nAgasahasrANi padminAM hemamAlinAm / azocyaM nu kutastasyA yasyA bhartA yudhisstthirH| | yaM yAntamanuyAntIha so'yaM dyUtena jIvati // 15 -818 -
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 17. 16 ] virATaparva [4. 18. 14 18 tathA zatasahasrANi nRNAmamitatejasAm / upAsate mahArAjamindraprasthe yudhiSThiram // 16 draupdyuvaac| zataM dAsIsahasrANi yasya nityaM mahAnase / idaM tu me mahadduHkhaM yatpravakSyAmi bhArata / pAtrIhastaM divArAtramatithInbhojayantyuta // 17 na me'bhyasUyA kartavyA duHkhAdetadbhavImyaham // 1 eSa niSkasahasrANi pradAya dadatAM varaH / zArdUlairmahiSaiH siMhairAgAre yudhyase ydaa| dyUtajena hyanarthena mahatA samupAvRtaH // 18 kaikeyyAH prekSamANAyAstadA me kazmalo bhavet // 2 enaM hi svarasaMpannA bahavaH suutmaagdhaaH| prekSAsamutthitA cApi kaikeyI tAH striyo vadet / sAyaMprAtarupAtiSThansumRSTamaNikuNDalAH / / 19 / prekSya mAmanavadyAgI kazmalopahatAmiva // 3 sahasramRSayo yasya nitymaasnsbhaasdH| . snehAtsaMvAsajAnmanye sUdameSA zucismitA / tapaHzrutopasaMpannAH sarvakAmairupasthitAH // 20 yodhyamAnaM mahAvIryairimaM samanuzocati // 4 andhAnvRddhAMstathAnAthAnsarvAnrASTeSu durgatAn / kalyANarUpA sairandhrI ballavazvAtisundaraH / bibhartyavimanA nityamAnRzaMsyAdyudhiSThiraH // 21 strINAM ca cittaM dujJeyaM yuktarUpau ca me matau // 5 sa eSa nirayaM prApto matsyasya paricArakaH / sairandhrI priyasaMvAsAnnityaM krunnvedinii| sabhAyAM devitA rAjJaH kaGko brUte yudhiSThiraH // 22 asminrAjakule cemau tulyakAlanivAsinau // 6 . indraprasthe nivasataH samaye yasya pArthivAH / iti bruvANA vAkyAni sA mAM nityamavedayat / AsanbalibhRtaH sarve so'dyAnyai timicchati // krudhyantIM mAM ca saMprekSya samazaGkata mAM tvayi / / 7 pArthivAH pRthivIpAlA yasyAsanvazavartinaH / tasyAM tathA bruvatyAM tu duHkhaM mAM mahadAvizat / sa vaze vivazo rAjA pareSAmadya vartate / / 24 zoke yaudhiSThire magnA nAhaM jiivitumutshe|| 8 yaH sadevAnmanuSyAMzca sAMzcaikaratho'jayat / pratApya pRthivIM sA razmivAniva tejsaa| so'yaM rAjJo virATasya kanyAnAM nartako yuvA // 9 so'yaM rAjJo virATasya sabhAstAro yudhiSThiraH // 25 yo'tarpayadameyAtmA khANDave jAtavedasam / yamupAsanta rAjAnaH sabhAyAmRSibhiH sh| so'ntaHpuragataH pArthaH kUpe'gniriva sNvRtH|| 10 tamupAsInamadyAnyaM pazya pANDava pANDavam // 26 yasmAdbhayamamitrANAM sadaiva puruSarSabhAt / / atadaha~ mahAprAjJaM jIvitArthe'bhisaMzritam / sa lokaparibhUtena veSeNAste dhanaMjayaH // 11 / dRSTvA kasya na duHkhaM syAddharmAtmAnaM yudhiSThiram / / yasya jyAtalani?SAtsamakampanta zatravaH / / upAste sma sabhAyAM yaM kRtsnA vIra vasuMdharA / striyo gItasvanaM tasya muditAH paryupAsate // 12 tamupAsInamadyAnyaM pazya bhArata bhAratam // 28 | kirITaM sUryasaMkAzaM yasya mUrdhani shobhte| evaM bahuvidhairduHkhaiH pIDyamAnAmanAthavat / veNIvikRtakezAntaH so'yamadya dhanaMjayaH // 13 zokasAgaramadhyasthAM kiM mAM bhIma na pazyasi // 29 / yasminnastrANi divyAni samastAni mhaatmni| iti zrImahAbhArate virATaparvaNi saptadazo'dhyAyaH // 17 // | AdhAraH sarvavidyAnAM sa dhArayati kuNDale // 14 - 819 -
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 18. 15] mahAbhArate [ 4. 19.6 yaM sma rAjasahasrANi tejasApratimAni vai / sa te'raNyeSu boddhavyo yAjJaseni kSapAsvapi / / 29 samare nAtivartante velAmiva mahArNavaH // 15 taM dRSTvA vyApRtaM goSu vatsacarmakSapAzayam / so'yaM rAjJo virATasya kanyAnAM nartako yuvA / sahadevaM yudhAM zreSThaM kiM nu jIvAmi pANDava // 30 Aste veSapraticchannaH kanyAnAM paricArakaH / / 16 yastribhinityasaMpanno rUpeNAstreNa medhyaa| yasya sma rathaghoSeNa samakampata medinI / so'zvabandho virATasya pazya kAlasya paryayam // 31 saparvatavanA bhIma sahasthAvarajaGgamA // 17 abhyakIryanta vRndAni dAmagranthimudIkSatAm / . yasmiJjAte mahAbhAge kuntyAH zoko vyanazyata / vinayantaM javenAzvAnmahArAjasya pazyataH // 32 sa zocayati mAmadya bhImasena tavAnujaH // 18 apazyamenaM zrImantaM matsyaM bhrAjiSNumuttamam / bhUSitaM tamalaMkAraiH kuNDalaiH parihATakaiH / virATamupatiSThantaM darzayantaM ca vAjinaH // 33 kambupANinamAyAntaM dRSTvA sIdati me manaH // 19 kiM nu mAM manyase pArtha sukhiteti paraMtapa / taM veNIkRtakezAntaM bhImadhanvAnamarjunam / evaM duHkhazatAviSTA yudhiSThiranimittataH // 34 kanyAparivRtaM dRSTvA bhIma sIdati me manaH // 20 ataH prativiziSTAni duHkhAnyanyAni bhArata / yadA hyenaM parivRtaM kanyAbhirdevarUpiNam / vartante mayi kaunteya vakSyAmi zRNu tAnyapi // 35 prabhinnamiva mAtaGgaM parikINaM kareNubhiH / / 21 yuSmAsu dhriyamANeSu duHkhAni vividhAnyuta / matsyamarthapatiM pArthaM virATaM samupasthitam / zoSayanti zarIraM me kiM nu duHkhamataH param // 36 pazyAmi tUryamadhyasthaM dizo nazyanti me tadA // 22 / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // nUnamAryA na jAnAti kRcchre prAptaM dhanaMjayam / ajAtazatru kauravyaM magnaM dUdhUtadevinam / / 23 draupadyuvAca / tathA dRSTvA yavIyAMsaM sahadevaM yudhAM patim / ahaM sairandhraveSeNa carantI rAjavezmani / goSu goveSamAyAntaM pANDubhUtAsmi bhArata // 24 zaucadAsmi sudeSNAyA akSadhUrtasya kAraNAt // 1 sahadevasya vRttAni cintayantI punaH punaH / vikriyAM pazya me tIvrAM rAjaputryAH paraMtapa / na vindAmi mahAbAho sahadevasya duSkRtam / Ase kAlamupAsInA sarvaM duHkhaM kilArtavat // 2 yasminnevaMvidhaM duHkhaM prApnuyAtsatyavikramaH // 25 anityA kila mAnAmarthasiddhirjayAjayau / dUyAmi bharatazreSTha dRSTvA te bhrAtaraM priyam / iti kRtvA pratIkSAmi bhartRNAmudayaM punaH // 3 goSu govRSasaMkAzaM matsyenAbhinivezitam // 26 ya eva heturbhavati puruSasya jayAvahaH / saMrabdhaM raktanepathyaM gopAlAnAM purogamam / / parAjaye ca hetuH sa iti ca pratipAlaye // 4 virATamabhinandantamatha me bhavati jvrH|| 27 dattvA yAcanti puruSA hatvA vadhyanti cApare / sahadevaM hi me vIraM nityamAryA prazaMsati / pAtayitvA ca pAtyante parairiti ca me zrutam // 5 mahAbhijanasaMpanno vRttavAzIlavAniti / / 28 na daivasyAtibhAro'sti na daivasyAtivartanam / hIniSedho madhuravAgdhArmikazca priyazca me / iti cApyAgamaM bhUyo devasya pratipAlaye // 6 - 820 -
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 19. 1] virATaparva [4. 20.2 sthitaM pUrvaM jalaM yatra punastatraiva tiSThati / / idaM tu duHkhaM kaunteya mamAsA nibodha tat // 21 iti paryAyamicchantI pratIkSAmyudayaM punH|| 7 yA na jAtu svayaM piMpe gAtrodvartanamAtmanaH / daivena kila yasyArthaH sunIto'pi vipadyate / anyatra kuntyA bhadraM te sAdya piMSAmi candanam / daivasya cAgame yatnastena kAryo vijAnatA // 8 . pazya kaunteya pANI me naivaM yau bhavataH puraa||22 yattu me vacanasyAsya kathitasya prayojanam / vaizaMpAyana uvAca / pRccha mAM duHkhitAM tattvamapRSTA vA bravImi te // 9 ityasya darzayAmAsa kiNabaddhau karAvubhau / / 23 mahiSI pANDuputrANAM duhitA drupadasya ca / draupadyuvAca / imAmavasthAM saMprAptA kA madanyA jijIviSet // 10 bibhemi kuntyA yA nAhaM yuSmAkaM vA kadAcana / kurUnparibhavansarvAnpAJcAlAnapi bhArata / . sAdhAgrato virATasya bhItA tiSThAmi kiMkarI // 24 pANDaveyAMzca saMprApto mama klezo hyariMdama // 11 kiM nu vakSyati samrANmAM varNakaH sukRto na vaa| bhrAtRbhiH zvazuraiH putrairbahubhiH paravIrahan / nAnyapiSTaM hi matsyasya candanaM kila rocate // 25 evaM samuditA nArI kA nvanyA duHkhitA bhavet / / vaizaMpAyana uvAca / nUnaM hi bAlayA dhAturmayA vai vipriyaM kRtam / sA kIrtayantI duHkhAni bhImasenasya bhAminI / yasya prasAdAhurnItaM prAptAsmi bharatarSabha // 13 saroda zanakaiH kRSNA bhImasenamudIkSatI // 26 varNAvakAzamapi me pazya pANDava yAdRzam / sA bASpakalayA vAcA niHzvasantI punaH punaH / yAdRzo me na tatrAsIduHkhe paramake tadA // 14 hRdayaM bhImasenasya ghaTTayantIdamabravIt // 27 tvameva bhIma jAnISe yanme pArtha sukhaM purA / nAlpaM kRtaM mayA bhIma devAnAM kilbiSaM purA / sAhaM dAsatvamApannA na zAntimavazA labhe // 15 abhAgyA yattu jIvAmi martavye sati pANDava // 28 nAdaivikamidaM manye yatra pArtho dhanaMjayaH / tatastasyAH karau zUnau kiNabaddhau vRkodaraH / bhImadhanvA mahAbAhurAste zAnta ivAnalaH // 16 mukhamAnIya vepanyA saroda paravIrahA // 29 azakyA vedituM pArtha prANinAM vai gatinaraiH / tau gRhItvA ca kaunteyo bASpamutsRjya vIryavAn / vinipAtamimaM manye yuSmAkamavicintitam // 17 tataH paramaduHkhAta idaM vacanamabravIt // 30 yasyA mama mukhaprekSA yUyamindrasamAH sadA / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi sA prekSe mukhamanyAsAmavarANAM varA satI // 18 ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // pazya pANDava me'vasthAM yathA nArhAmi vai tathA / 20 yuSmAsu dhriyamANeSu pazya kAlasya paryayam // 19 bhImasena uvAca / yasyAH sAgaraparyantA pRthivI vazavartinI / dhigastu me bAhubalaM gANDIvaM phalgunasya ca / AsItsAdya sudeSNAyA bhItAhaM vazavartinI // 20 / yatte raktau purA bhUtvA pANI kRtakiNAvubhau // 1 yasyAH puraHsarA AsanpRSThatazcAnugAminaH / sabhAyAM sma virATasya karomi kadanaM mahat / sAhamadya sudeSNAyAH puraH pazcAca gaaminii| tatra mAM dharmarAjastu kaTAkSeNa nyavArayat / - 821 -
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 20. 2] mahAbhArate [4. 20. 30 tadahaM tasya vijJAya sthita evAsmi bhAmini // 2 nityamudvijate rAjA kathaM neyAdimAmiti // 16 yacca rASTrAtpracyavanaM kurUNAmavadhazca yaH / tasyA viditvA taM bhAvaM svayaM cAnRtadarzanaH / suyodhanasya karNasya zakuneH saubalasya ca // 3 | kIcako'yaM suduSTAtmA sadA prArthayate hi mAm / / duHzAsanasya pApasya yanmayA na hRtaM ziraH / tamahaM kupitA bhIma punaH kopaM niyamya c| tanme dahati kalyANi hRdi zalyamivArpitam / abruvaM kAmasaMmUDhamAtmAnaM rakSa kIcaka // 18 . mA dharmaM jahi suzroNi krodhaM jahi mahAmate // 4 / gandharvANAmahaM bhAryA pazcAnAM mahiSI priyaa| imaM ca samupAlambhaM tvatto rAjA yudhisstthirH| te tvAM nihanyurdurdharSAH zUrAH sAhasakAriNaH // 19 zRNuyAdyadi kalyANi kRtsnaM jahyAtsa jIvitam // 5 evamuktaH sa duSTAtmA kIcakaH pratyuvAca h| dhanaMjayo vA suzroNi yamau vA tanumadhyame / nAhaM bibhemi sairandhra gandharvANAM zucismite // 20 lokAntaragateSveSu nAhaM zakSyAmi jIvitum / / 6 / / zataM sahasramapi vA gandharvANAmahaM rnne| . sukanyA nAma zAryAtI bhArgavaM cyavanaM vne| samAgataM haniSyAmi tvaM bhIru kuru me kSaNam // 21 valmIkabhUtaM zAmyantamanvapadyata bhAminI / / 7 ityukte cAbruvaM sUtaM kAmAturamahaM punaH / nADAyanI cendrasenA rUpeNa yadi te zrutA / na tvaM pratibalasteSAM gandharvANAM yazasvinAm // 22 patimanvacaradvRddhaM purA varSasahasriNam // 8 dharme sthitAsmi satataM kulshiilsmnvitaa| duhitA janakasyApi vaidehI yadi te shrutaa| necchAmi kaMcidvadhyantaM tena jIvasi kIcaka // 23 patimanvacaratsItA mahAraNyanivAsinam // 9 evamuktaH sa duSTAtmA prahasya svnvttdaa| rakSasA nigrahaM prApya rAmasya mahiSI priyA / na tiSThati sma sanmArge na. ca dharmaM bubhUSati / / 24 klizyamAnApi suzroNI rAmamevAnvapadyata / / 10 pApAtmA pApabhAvazca kAmarAgavazAnugaH / lopAmudrA tathA bhIru vayorUpasamanvitA / avinItazca duSTAtmA pratyAkhyAtaH punaH punH| agastyamanvayAddhitvA kAmAnsarvAnamAnuSAn // 11 darzane darzane hanyAttathA jahyAM ca jIvitam / / 25 yathaitAH kIrtitA nAryo rUpavatyaH pativratAH / taddharme yatamAnAnAM mahAndharmo naziSyati / tathA tvamapi kalyANi sarvaiH samuditA guNaiH // 12 samayaM rakSamANAnAM bhAryA vo na bhaviSyati // 26 mAdIrgha kSama kAlaM tvaM mAsamadhyardhasaMmitam / / bhAryAyAM rakSyamANAyAM prajA bhavati rkssitaa| pUrNa trayodaze varSe rAjJo rAjJI bhaviSyasi // 13 prajAyAM rakSyamANAyAmAtmA bhavati rakSitaH // 27 draupadyuvAca / vadatAM varNadharmAMzca brAhmaNAnAM hi me zrutam / ArtayaitanmayA bhIma kRtaM bASpavimokSaNam / kSatriyasya sadA dharmo nAnyaH zatrunibarhaNAt // 28 apArayantyA duHkhAni na rAjAnamupAlabhe // 14 pazyato dharmarAjasya kIcako mAM padAvadhIt / vimuktena vyatItena bhImasena mahAbala / tava caiva samakSaM vai bhImasena mahAbala // 29 pratyupasthitakAlasya kAryasyAnantaro bhava // 15 / tvayA hyahaM paritrAtA tasmAdborAjaTAsurAt / mameha bhIma kaikeyI ruupaabhibhvshngkyaa| | jayadrathaM tathaiva tvamajaiSIrdhAtRbhiH saha // 30 -822
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 20. 31] virATaparva [4. 21. 21 jahImamapi pApaM tvaM yo'yaM mAmavamanyate / na caivAlabhathAstrANamabhipannA balIyasA // 8 : kIcako rAjavAllabhyAcchokakRnmama bhArata / / 31 pravAdena hi matsyAnAM rAjA nAmnAyamucyate / tamevaM kAmasaMmattaM bhindhi kumbhamivAzmani / ahameva hi matsyAnAM rAjA vai vAhinIpatiH // 9 yo nimittamanarthAnAM bahUnAM mama bhArata // 32 sA sukha pratipadyasva dAso bhIru bhavAmi te / taM cejjIvantamAdityaH prAtarabhyudayiSyati / ahnAya tava suzroNi zataM niSkAndadAmyaham // 10 viSamAloDya pAsyAmi mA kIcakavazaM gmm| .. dAsIzataM ca te dadyAM dAsAnAmapi cAparam / zreyo hi maraNaM mahyaM bhImasena tavAgrataH // 33 rathaM cAzvatarIyuktamastu nau bhIru saMgamaH // 11 vaizaMpAyana uvAca / draupadyavAca / ityuktvA prArudatkRSNA bhImasyoraH smaashritaa| ekaM me samayaM tvadya pratipadyasva kIcaka / bhImazca tAM pariSvajya mahatsAntvaM prayujya c| na tvAM sakhA vA bhrAtA vA jAnIyAtsaMgataM mayA // kIcakaM manasAgacchatsRkkiNI parisaMlihan // 34 avabodhAddhi bhItAsmi gandharvANAM yazasvinAm / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi viMzo'dhyAyaH // 20 // evaM me pratijAnIhi tato'haM vazagA tava // 13 kIcaka uvAca / bhImasena uvAca / evametankariSyAmi yathA suzroNi bhaassse| tathA bhadre kariSyAmi yathA tvaM bhIru bhaassse| eko bhadre gamiSyAmi zUnyamAvasathaM tava // 14 adya taM sUdayiSyAmi kIcakaM sahabAndhavam // 1 . samAgamArthaM rambhoru tvayA madanamohitaH / asyAH pradoSe zarvaryAH kuruSvAnena saMgamam / yathA tvAM nAvabhotsyanti gandharvAH sUryavarcasaH // 15 duHkhaM zokaM ca nidhUya yAjJaseni zucismite // 2 draupadyuvAca / yaiSA nartanazAlA vai matsyarAjena kAritA / yadidaM nartanAgAraM matsyarAjena kAritam / divAtra kanyA nRtyanti rAtrau yAnti yathAgRham // 3 divAtra kanyA nRtyanti rAtrau yAnti yathAgRham // 16 tatrAsti zayanaM bhIru dRDhAGgaM supratiSThitam / tamisra tatra gacchethA gandharvAstanna jAnate / tatrAsya darzayiSyAmi pUrvapretAnpitAmahAn // 4 tatra doSaH parihRto bhaviSyati na saMzayaH // 17 yathA ca tvAM na pazyeyuH kurvANAM tena saMvidam / . vaizaMpAyana uvAca / kuryAstathA tvaM kalyANi yathA saMnihito bhavet // 5 tamarthaM pratijalpantyAH kRSNAyAH kIcakena ha / vaizaMpAyana uvAca / divasAdhaM samabhavanmAsenaiva samaM nRpa // 18 tathA tau kathayitvA tu bASpamutsRjya duHkhitau| kIcako'tha gRhaM gatvA bhRzaM harSapariplutaH / rAtrizeSaM tadatyugraM dhArayAmAsatuhRdA // 6 / sairandhrIrUpiNaM mUDho mRtyuM taM nAvabuddhavAn // 19 tasyAM rAtryAM vyatItAyAM prAtarutthAya kIcakaH / gandhAbharaNamAlyeSu vyAsaktaH sa vishesstH| gatvA rAjakulAyaiva draupadImidamabravIt // 7. alaMcakAra so''tmAnaM satvaraH kAmamohitaH // 20 sabhAyAM pazyato rAjJaH pAtayitvA padAhanam / / tasya tatkurvataH karma kAlo dIrgha ivAbhavat / =823 -
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 21. 21] mahAbhArate [4. 21. 47 anucintayatazcApi tAmevAyatalocanAm // 21 nigUDhastvaM tathA vIra kIcaka vinipAtaya // 35 AsIdabhyadhikA cAsya zrIH zriyaM pramumukSataH / bhImasena uvAca / nirvANakAle dIpasya vartImiva didhakSataH / / 22 evametatkariSyAmi yathA tvaM bhIru bhASase / kRtasaMpratyayastatra kIcakaH kAmamohitaH / adRzyamAnastasyAdya tamasvinyAmanindite // 36 nAjAnAddivasaM yAntaM cintayAnaH samAgamam / / 23 nAgo bilvamivAkramya pothayiSyAmyahaM ziraH / tatastu draupadI gatvA tadA bhImaM mahAnase / alabhyAmicchatastasya kIcakasya duraatmnH|| 37 upAtiSThata kalyANI kauravyaM patimantikAt // 24 vaizaMpAyana uvAca / tamuvAca sukezAntA kIcakasya mayA kRtaH / bhImo'tha prathamaM gatvA rAtrau channa upAvizat / saMgamo nartanAgAre yathAvocaH paraMtapa / / 25 mRgaM haririvAdRzyaH pratyAkAvatsa kIcakam // 38 zUnyaM sa nartanAgAramAgamiSyati kiickH|| kIcakazcApyalaMkRtya yathAkAmamupAvajat / .. eko nizi mahAbAho kIcakaM taM niSUdaya // 26 tAM velAM nartanAgAre pAJcAlIsaMgamAzayA // 39 taM sUtaputraM kaunteya kIcakaM madadarpitam / manyamAnaH sa saMketamAgAraM prAvizaJca tam / gatvA tvaM nartanAgAraM nirjIvaM kuru pANDava // 27 pravizya ca sa tadvezma tamasA saMvRtaM mahat // 40 darpAcca sUtaputro'so gandharvAnavamanyate / pUrvAgataM tatastatra bhImamapratimaujasam / taM tvaM praharatAM zreSTha naDaM nAga ivoddhara // 28 ekAntamAsthitaM cainamAsasAda sudurmatiH // 41 azru duHkhAbhibhUtAyA mama mArjasva bhArata / | zayAnaM zayane tatra mRtyu sUtaH parAmRzat / Atmanazcaiva bhadraM te kuru mAnaM kulasya ca // 29 jAjvalyamAnaM kopena kRSNAdharSaNajena ha // 42 bhImasena uvAca / upasaMgamya caivainaM kIcakaH kaammohitH| svAgataM te varArohe yanmA vedayase priyam / harSonmathitacittAtmA smayamAno'bhyabhASata // 43 na hyasya kaMcidicchAmi sahAyaM varavarNini // 30 prApitaM te mayA vittaM bahurUpamanantakam / yA me prItistvayAkhyAtA kIcakasya smaagme|| tatsarvaM tvAM samuddizya sahasA samupAgataH / / 44 hatvA hiDimbaM sA prItirmamAsIdvaravarNini // 31 nAkasmAnmAM prazaMsanti sadA gRhagatAH striyH| satyaM bhrAtR'zca dharmaM ca puraskRtya bravImi te|| suvAsA darzanIyazca nAnyo'sti tvAdRzaH pumAn // kIcakaM nihaniSyAmi vRtraM devapatiryathA // 32 bhImasena uvAca / taM gahare prakAze vA pothayiSyAmi kIcakam / diSTayA tvaM darzanIyo'si diSTayAtmAnaM prazaMsasi / atha cedavabhotsyanti hasye matsyAnapi dhruvam // 33 IdRzastu tvayA sparzaH spRSTapUrvo na karhicit // 46 tato duryodhanaM hatvA pratipatsye vasuMdharAm / vaizaMpAyana uvAca / kAmaM matsyamupAstAM hi kuntIputro yudhisstthirH||34 / ityuktvA taM mahAbAhurbhImo bhImaparAkramaH / draupadyuvAca / samutpatya ca kaunteyaH prahasya ca narAdhamam / yathA na saMtyajethAstvaM satyaM vai matkRte vibho| | bhImo jagrAha kezeSu mAlyavatsu. sugandhiSu // 47 - 824 -
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 21. 48 ] virATaparva [4. 22.9 sa kezeSu parAmRSTo balena balinAM varaH / kIcakaM ghAtayitvA tu draupadI yoSitAM varA / AkSipya kezAnvegena bAhvorjagrAha pANDavam // 48 prahRSTA gatasaMtApA sabhApAlAnuvAca ha // 63 bAhuyuddhaM tayorAsItkruddhayonarasiMhayoH / kIcako'yaM hataH zete gandharvaiH patibhirmama / vasante vAzitAhetorbalavadgajayoriva / / 49 / / parastrIkAmasaMmattaH samAgacchata pazyata // 64 ISadAgalitaM cApi krodhAccalapadaM sthitam / tacchrutvA bhASitaM tasyA nartanAgArarakSiNaH / kIcako balavAnbhImaM jAnubhyAmAkSipadbhuvi // 50 sahasaiva samAjagmurAdAyolkAH sahasrazaH // 65 pAtito bhuvi bhImastu kIcakena bliiysaa| tato gatvAtha tadvezma kIcakaM vinipAtitam / utpapAtAtha vegena daNDAhata ivoragaH / / 51 gatAsuM dadRzurbhUmau rudhireNa samukSitam // 66 spardhayA ca balonmattau tAvubhau sUtapANDavau / kAsya grIvA ka caraNau va pANI va zirastathA / nizIthe paryakarpatA balinI nizi nirjane // 52 iti sma taM parIkSante gandharveNa hataM tadA // 67 tatastadbhavanazreSThaM prAkampata muhurmuhuH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // balavaccApi saMkruddhAvanyonyaM tAvagarjatAm // 53 22 talAbhyAM tu sa bhImena vakSasyabhihato balI / vaizaMpAyana uvAca / kIcako roSasaMtaptaH padAnna calitaH padam // 54 tasminkAle samAgamya sarve tatrAsya bAndhavAH / muhUrta tu sa taM vegaM sahitvA bhuvi duHsaham / ruruduH kIcakaM dRSTvA parivArya samantataH // 1 / balAdahIyata tadA sUto bhImabalArditaH // 55 sarve saMhRSTaromANaH saMtrastAH prekSya kIcakam / taM hIyamAnaM vijJAya bhImaseno mahAbalaH / tathA sarvAGgasaMbhugnaM kUrma sthala ivoddhRtam // 2 vakSasyAnIya vegena mamanthainaM vicetasam / / 56 pothitaM bhImasenena tamindreNeva dAnavam / krodhAviSTo viniHzvasya punazcainaM vRkodaraH / saMskArayitumicchanto bahirnetuM pracakramuH // 3 jagrAha jayatAM zreSThaH kezeSveva tadA bhRzam // 57 dadRzuste tataH kRSNAM sUtaputrAH samAgatAH / gRhItvA kIcakaM bhImo virurAva mhaablH| adUrAdanavadyAGgI stambhamAliGgaya tiSThatIm // 4 zArdUlaH pizitAkAGkSI gRhItveva mahAmRgam // 58 samaveteSu sUteSu tAnuvAcopakIcakaH / tasya pAdau ca pANI ca ziro grIvAM ca sarvazaH / hanyatAM zIghramasatI yatkRte kIcako htH|| 5 kAye pravezayAmAsa pazoriva pinAkadhRk // 59. atha vA neha hantavyA dahyatAM kAminA saha / taM saMmathitasarvAGga mAMsapiNDopamaM kRtam / mRtasyApi priyaM kArya sUtaputrasya sarvathA // 6 kRSNAyai darzayAmAsa bhImaseno mahAbalaH / / 60 tato virATamUcuste kIcako'syAH kRte hataH / uvAca ca mahAtejA draupadI pANDunandanaH / sahAdyAnena dahyeta tadanujJAtumarhasi // 7 pazyainamehi pAJcAli kAmuko'yaM yathA kRtH||61 / parAkramaM tu sUtAnAM matvA rAjAnvamodata / tathA sa kIcakaM hatvA gatvA roSasya vai zamam / / sairandhyAH sUtaputreNa saha dAhaM vizAM pate // 8 Amaya dropadI kRSNAM kSipramAyAnmahAnasam // 62 / tAM samAsAdya vitrastAM kRSNAM kamalalocanAm / ma.bhA. 104 - 825 -
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 22.9] mahAbhArate [4. 23.3 momuhyamAnAM te tatra jagRhuH kIcakA bhRzam // 9 / tamantakamivAyAntaM gandharva prekSya te tadA / tatastu tAM samAropya nibadhya ca sumadhyamAm / / didhakSantastadA jyeSThaM bhrAtaraM hyupakIcakAH / jagmurudyamya te sarve zmazAnamabhitastadA // 10 parasparamathocuste viSAdabhayakampitAH // 22 hriyamANA tu sA raajnsuutputrairninditaa| gandharvo balavAneti kruddha udyamya pAdapam / prAkrozannAthamicchantI kRSNA nAthavatI satI // 11 sairandhrI mucyatAM zIghraM mahanno bhayamAgatam // 23 draupadyuvAca / te tu dRSTvA tamAviddhaM bhImasenena paadpm| . jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaH / vimucya draupadI tatra prAdravannagaraM prati // 24 te me vAcaM vijAnantu sUtaputrA nayanti mAm // 12 dravatastAMstu saMprekSya sa vajrI dAnavAniva / yeSAM jyAtalanirghoSo visphUrjitamivAzaneH / zataM paJcAdhikaM bhImaH prAhiNodyamasAdanam // 25 vyazrUyata mahAyuddhe bhImaghoSastarasvinAm // 13 / tata AzvAsayatkRSNAM pravimucya vizAM pate / rathaghoSazca balavAngandharvANAM yazasvinAm / / uvAca ca mahAbAhuH pAJcAlIM tatra draupadIm / te me vAcaM vijAnantu sUtaputrA nayanti mAm // 14 azrupUrNamukhIM dInAM durdharSaH sa vRkodaraH // 26 vaizaMpAyana uvaac| evaM te bhIru vadhyante ye tvAM klizyantyanAgasam / tasyAstAH kRpaNA vAcaH kRSNAyAH pridevitaaH| praihi tvaM nagaraM kRSNe na bhayaM vidyate tava / zrutvaivAbhyapatadbhImaH zayanAdavicArayan // 15 anyenAhaM gamiSyAmi virATasya mahAnasam // 27 bhImasena uvAca / pazcAdhikaM zataM tacca nihataM tatra bhArata / ahaM zRNomi te vAcaM tvayA sairandhra bhASitAm / mahAvanamiva chinnaM zizye vigalitadrumam // 28 tasmAtte sUtaputrebhyo na bhayaM bhIru vidyate // 16 evaM te nihatA rAjazataM paJca ca kIcakAH / vaizaMpAyana uvAca / sa ca senApatiH pUrvamityetatsUtaSaTzatam // 29 ityuktvA sa mahAbAhurvijajRmbhe jighAMsayA / tadRSTvA mahadAzcaryaM narA nAryazca saMgatAH / tataH sa vyAyataM kRtvA veSaM viparivartya ca / vismayaM paramaM gatvA nocuH kiMcana bhArata // 30 advAreNAbhyavaskandha nirjagAma bahistadA // 17 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // sa bhImasenaH prAkArAdArujya tarasA drumam / zmazAnAbhimukhaH prAyAdyatra te kIcakA gtaaH||18 vaizaMpAyana uvaac| sa taM vRkSaM dazavyAmaM saskandhaviTapaM balI / te dRSTvA nihatAnsUtAnrAjJe gatvA nyavedayan / pragRhyAbhyadravatsatAndaNDapANirivAntakaH // 19 gandharvanihatA rAjansUtaputrAH paraHzatAH // 1 Uruvegena tasyAtha nygrodhaashvtthkiNshukaaH|| yathA vajreNa vai dIrNaM parvatasya mahacchiraH / bhUmau nipatitA vRkSAH saMghazastatra zerate / / 20 vinikIrNaM pradRzyeta tathA satA mahItale // 2 taM siMhamiva saMkruddhaM dRSTvA gandharvamAgatam / sairandhrI ca vimuktAsau punarAyAti te gRham / vitresuH sarvataH sUtA viSAdabhayakampitAH // 21 / sarva saMzayitaM rAjannagaraM te bhaviSyati // 3 - 826 -
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 23. 4 ] virATaparva [4. 23. 28 tathArUpA hi sairandhrI gandharvAzca mahAbalAH / tatastA nartanAgArAdviniSkramya sahArjunAH / puMsAmiSTazca viSayo maithunAya na sNshyH|| 4 / kanyA dadRzurAyAntI kRSNAM kliSTAmanAgasam // 18 yathA sairandhriveSeNa na te rAjannidaM puram / . kanyA uucuH| vinAzameti vai kSipraM tathA nItirvidhIyatAm // 5 diSTayA sairandhri muktAsi diSTayAsi punarAgatA / teSAM tadvacanaM zrutvA virATo vaahiniiptiH| diSTayA vinihatAH satA ye tvAM klishyntynaagsm|| abravIkriyatAmeSAM sUtAnAM paramakriyA // 6 bRhannaDovAca / ekasminneva te sarve susamiddhe hutaashne| kathaM sairandhra muktAsi kathaM pApAzca te htaaH| dahyantAM kIcakAH zIghraM ratnairgandhaizca sarvazaH / / 7 icchAmi vai tava zrotuM sarvameva yathAtatham // 20 sudeSNAM cAbravIdrAjA mahiSIM jAtasAdhvasaH / sairandhyuvAca / sairandhrImAgatAM brayA mamaiva vacanAdidama // 8 bRhannaDe kiM nu tava sairandhyA kAryamadya vai / gaccha sairandhra bhadraM te yathAkAmaM craable| yA tvaM vasasi kalyANi sadA kanyApure sukhm||21 bibheti rAjA suzroNi gandharvebhyaH parAbhavAt // 9 na hi duHkhaM samApnoSi sairandhrI yadupAbhute / na hi tAmutsahe vaktuM svayaM gandharvarakSitAm / tena mAM duHkhitAmevaM pRcchase prahasanniva // 22 striyastvadoSAstAM vaktumatastvAM prabravImyaham // 10 bRhannaDovAca / atha muktA bhayAtkRSNA sUtaputrAnnirasya ca / bRhannaDApi kalyANi duHkhamApnotyanuttamam / mokSitA bhImasenena jagAma nagaraM prati // 11 / tiryagyonigatA bAle na cainAmavabudhyase // 23 trAsiteva mRgI bAlA zArdUlena manasvinI / vaizaMpAyana uvAca / gAtrANi vAsasI caiva prakSAlya salilena saa||12 tataH sahaiva kanyAbhidraupadI rAjavezma tat / tAM dRSTvA puruSA rAjanprAdravanta dizo daza / praviveza sudeSNAyAH samIpamapalAyinI // 24 gandharvANAM bhayatrastAH kecidRSTIya'mIlayan // 13 tAmabravIdrAjaputrI virATavacanAdidam / tato mahAnasadvAri bhImasenamavasthitam / sairandhri gamyatAM zIghraM yatra kAmayase gatim // 25 dadarza rAjanpAJcAlI yathA mattaM mahAdvipam / / 14 rAjA bibheti bhadraM te gandharvebhyaH parAbhavAt / taM vismayantI zanakaiH sNjnyaabhiridmbrviit| tvaM cApi taruNI subhra rUpeNApratimA bhuvi // 26 gandharvarAjAya namo yenAsmi parimocitA // 15 sairandhyuvAca / bhImasena uvAca / trayodazAhamAnaM me rAjA kSamatu bhaamini| . ye yasyA vicarantIha puruSA vazavartinaH / kRtakRtyA bhaviSyanti gandharvAste na saMzayaH // 27 tasyAste vacanaM zrutvA anRNA vicarantyuta // 16 tato mAM te'paneSyanti kariSyanti ca te priyam / . vaizaMpAyana uvAca / dhruvaM ca zreyasA rAjA yokSyate saha bAndhavaiH / / 28 tataH sA nartanAgAre dhanaMjayamapazyata / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // rAjJaH kanyA virATasya nartayAnaM mahAbhujam / / 17 / // samAptaM kIcakavadhaparva // - 827 -
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 24. 1] mahAbhArate [4. 25.6 ___ 24 mRgayitvA yathAnyAyaM viditArthAH sma tattvataH / vaizaMpAyana uvAca / prAptA dvAravatIM sUtA Rte pAthaiH paraMtapa / / 55 kIcakasya tu ghAtena sAnujasya vizAM pate / na tatra pANDavA rAjannApi kRSNA ptivrtaa| atyAhitaM cintayitvA vyasmayanta pRthagjanAH // 1 sarvathA vipranaSTAste namaste bharatarSabha // 16 tasminpure janapade saMjalpo'bhUcca srvshH| na hi vijho gatiM teSAM vAsaM vApi mahAtmanAm / zauryAddhi vallabho rAjJo mahAsattvazca kIcakaH // 2 pANDavAnAM pravRttiM vA vidmaH karmApi vA kRtam / AsItprahartA ca nRNAM dArAmarzI ca durmatiH / sa naH zAdhi manuSyendra ata UrdhvaM vizAM pate // 17 sa hataH khalu pApAtmA gandharvairduSTapUruSaH // 3 anveSaNe pANDavAnAM bhUyaH kiM karavAmahe / ityajalpanmahArAja parAnIkavizAtanam / imAM ca naH priyAmIkSa vAcaM bhadravatIM zubhAm // 18 deze deze manuSyAzca kIcakaM duSpradharSaNam // 4 yena trigartA nikRtA balena mahatA nRp| atha vai dhArtarASTreNa prayuktA ye bahizcarAH / / sUtena rAjJo matsyasya kIcakena mahAtmanA // 19 mRgayitvA bahUnyAmAnrASTrANi nagarANi ca // 5 sa hataH patitaH zete gandharvairnizi bhArata / saMvidhAya yathAdiSTaM ythaadeshprdrshnm| adRzyamAnaiduSTAtmA saha bhrAtRbhiracyuta // 20 kRtacintA nyavartanta te ca nAgapuraM prati // 6 priyametadupazrutya zatrUNAM tu parAbhavam / tatra dRSTvA tu rAjAnaM kauravyaM dhRtarASTrajam / kRtakRtyazca kauravya vidhatsva yadanantaram // 21 droNakarNakRpaiH sArdhaM bhISmeNa ca mahAtmanA // 7 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi saMgataM bhrAtRbhizcApi trigataizca mahArathaiH / caturvizo'dhyAyaH // 24 // duryodhanaM sabhAmadhye AsInamidamabruvan // 8 kRto'smAbhiH paro yatnasteSAmanveSaNe sadA / vaizaMpAyana uvAca / pANDavAnAM manuSyendra tasminmahati kAnane // 9 tato duryodhano rAjA zrutvA teSAM vcstdaa| nirjane mRgasaMkIrNe nAnAdrumalatAvRte / ciramantarmanA bhUtvA pratyuvAca sabhAsadaH // 1 latApratAnabahule nAnAgulmasamAvRte // 10 suduHkhA khalu kAryANAM gatirvijJAtumantataH / na ca vidmo gatA yena pArthAH syuIDhavikramAH / tasmAtsarve udIkSadhvaM ka nu syuH pANDavA gatAH // 2 mArgamANAH padanyAsaM teSu teSu tathA tathA // 11 alpAvaziSTaM kAlasya gatabhUyiSThamantataH / girikUTeSu tuGgeSu nAnAjanapadeSu ca / teSAmajJAtacaryAyAmasminvarSe trayodaze // 3 janAkIrNeSu dezeSu kharvaTeSu pureSu ca // 12 asya varSasya zeSaM cedvyatIyuriha paannddvaaH| narendra bahuzo'nviSTA naiva vidmazca pANDavAn / nivRttasamayAste hi satyavrataparAyaNAH // 4 atyantabhAvaM naSTAste bhadraM tubhyaM nararSabha / / 13 kSaranta iva nAgendrAH sarva aashiivissopmaaH| vAnyanviSyamANAstu rathAnAM rathasattama / duHkhA bhaveyuH saMrabdhAH kauravAnprati te dhruvam / / 5 kaMcitkAlaM manuSyendra sUtAnAmanugA vayam // 14 / arvAkkAlasya vijJAtAH kRcchrarUpadharAH punaH / - 828 -
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 25. 6] virATaparva [4. 27.5 pravizeyurjitakrodhAstAvadeva punarvanam // 6 dharmajJAzca kRtajJAzca dharmarAjamanuvratAH // 2 tasmArikSapraM bubhutsadhaM yathA no'tyantamavyayam / nItidharmArthatattvajJaM pitRvacca samAhitam / rAjyaM nirdvandvamavyagraM niHsapatnaM ciraM bhavet // 7 dharme sthitaM satyadhRtiM jyeSThaM jyeSThApacAyinam // 3 athAbravIttataH karNaH kSipraM gacchantu bhArata / anuvratA mahAtmAnaM bhrAtaraM bhrAtaro nRpa / anye dhUrtatarA dakSA nibhRtAH sAdhukAriNaH // 8 ajAtazatru hrImantaM taM ca bhrAtRnanuvratam // 4 . carantu dezAnsaMvItAH sphItAJjanapadAkulAn / teSAM tathA vidheyAnAM nibhRtAnAM mahAtmanAm / tatra goSThISvathAnyAsu siddhapravrajiteSu ca // 9 kimarthaM nItimAnpArthaH zreyo naiSAM kariSyati // 5 paricAreSu tIrtheSu vividheSvAkareSu ca / . tasmAdyatnAtpratIkSante kAlasyodayamAgatam / vijJAtavyA manuSyastaistarkayA suvinItayA // 10 na hi te nAzamRccheyuriti pazyAmyahaM dhiyA // 6 vividhaistatparaiH samyakta nipuNasaMvRtaiH / sAMprataM caiva yatkAryaM tacca kSipramakAlikam / anveSTavyAzca nipuNaM pANDavAzchannavAsinaH // 11 kriyatAM sAdhu saMcintya vAsazcaiSAM pracintyatAm // 7 nadIkuleSu tIrtheSu grAmeSu nagareSu ca / yathAvatpANDuputrANAM sarvArtheSu dhRtAtmanAm / AzrameSu ca ramyeSu parvateSu guhAsu ca // 12 durjeyAH khalu zUrAste apApAstapasA vRtAH // 8 athAgrajAnantarajaH pApabhAvAnurAgiNam / zuddhAtmA guNavAnpArthaH styvaanniitimaanyshuciH| jyeSThaM duHzAsanastatra bhrAtA bhrAtaramabravIt // 13 tejorAzirasaMkhyeyo gRhNIyAdapi cakSuSI // 9 etacca karNo yatprAha sarvamIkSAmahe tathA / vijJAya kriyatAM tasmAdbhUyazca mRgayAmahe / yathoddiSTaM carAH sarve mRgayantu ttsttH| brAhmaNaizcArakaiH siddhairye cAnye tadvido janAH // 10 ete cAnye ca bhUyAMso dezAdezaM yathAvidhi // 14 | iti zrImahAbhArate virATaparvaNi SaDDizo'dhyAyaH // 26 // na tu teSAM gatirvAsaH pravRttizcopalabhyate / 27 atyAhitaM vA gUDhAste pAraM vormimato gatAH // 15 . vaizaMpAyana uvAca / vyAlairvApi mahAraNye bhakSitAH zUramAninaH / tataH zAMtanavo bhISmo bharatAnAM pitAmahaH / atha vA viSamaM prApya vinaSTAH zAzvatIH smaaH||16 zrutavAndezakAlajJastattvajJaH sarvadharmavit / / 1 tasmAnmAnasamavyagraM kRtvA tvaM kurunandana / AcAryavAkyoparame tadvAkyamabhisaMdadhat / kuru kAryaM yathotsAhaM manyase yannarAdhipa // 17 hitArthaM sa uvAcemA bhAratI bhAratAnprati // 2 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // yudhiSThire samAsaktAM dharmajJe dharmasaMzritAm / asatsu durlabhAM nityaM satAM cAbhimatAM sadA / vaizaMpAyana uvaac| bhISmaH samavadattatra giraM sAdhubhirarcitAm // 3 athAbravInmahAvIryo droNastattvArthadarzivAn / yathaiSa brAhmaNaH prAha droNaH sarvArthatattvavit / na tAdRzA vinazyanti nApi yAnti parAbhavam // 1 sarvalakSaNasaMpannA nAzaM nArhanti pANDavAH // 4 zUrAzca kRtavidyAzca buddhimanto jitendriyaaH| zrutavRttopasaMpannAH sAdhuvratasamanvitAH / -829 -
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 27.5] mahAbhArate [4. 28.4 vRddhAnuzAsane magnAH satyavrataparAyaNAH // 5 dRzyAni ca prasannAni yatra rAjA yudhiSThiraH // 20 samayaM samayajJAste pAlayantaH zucivratAH / / svaiH svairguNaiH susaMyuktAstasminvarSe tryodshe| nAvasIditumarhanti udvahantaH satAM dhuram // 6 deze tasminbhaviSyanti tAta pANDavasaMyute // 21 dharmatazcaiva guptAste svavIryeNa ca paannddvaaH| saMprItimAJjanastatra saMtuSTaH zuciravyayaH / na nAzamadhigaccheyuriti me dhIyate matiH // 7 / devatAtithipUjAsu sarvabhUtAnurAgavAn // 22 tatra buddhiM praNeSyAmi pANDavAnprati bhArata / iSTadAno mahotsAhaH zazvaddharmaparAyaNaH / na tu nItiH sunItasya zakyate'nveSituM paraiH // 8 / azubhadviT zubhaprepsurnityayajJaH zubhavataH / yattu zakyamihAsmAbhistAnvai saMcintya pANDavAn / bhaviSyati janastatra yatra rAjA yudhiSThiraH // 23 buddhayA pravaktuM na drohAtpravakSyAmi nibodha tat // 9 tyaktavAkyAnRtastAta zubhakalyANamaGgalaH / sA tviyaM sAdhu vaktavyA na tvanItiH kathaMcana / / zubhArthepsuH zubhamatiryatra rAjA yudhisstthirH| ..' vRddhAnuzAsane tAta tiSThataH satyazIlinaH // 10 bhaviSyati janastatra nityaM ceSTapriyantaH // 24 avazyaM tviha dhIreNa satAM madhye vivakSatA / / dharmAtmA sa tadAdRzyaH so'pi tAta dvijaatibhiH| yathAmati vivaktavyaM sarvazo dharmalipsayA // 11 kiM punaH prAkRtaiH pArthaH zakyo vijJAtumantataH // 25 tatra nAhaM tathA manye yathAyamitaro janaH / yasminsatyaM dhRtirdAnaM parA zAntirbuvA kSamA / pure janapade vApi yatra rAjA yudhiSThiraH // 12 hIH zrIH kIrtiH paraM teja AnRzaMsyamathArjavam // 26 nAsUyako na cApIrSurnAtivAdI na matsarI / tasmAttatra nivAsaM tu channaM satreNa dhImataH / bhaviSyati janastatra svaM skhaM dharmamanuvrataH // 13 gatiM vA paramAM tasya notsahe vaktumanyathA / / 27 brahmaghoSAzca bhUyAMsaH pUrNAhutyastathaiva ca / evametattu saMcintya yatkRtaM manyase hitam / Rtavazva bhaviSyanti bhUyAMso bhUridakSiNAH // 14 / tatkSipraM kuru kauravya yadyevaM zraddadhAsi me // 28 sadA ca tatra parjanyaH samyagvarSI na saMzayaH / / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi sptviNsho'dhyaayH||27|| saMpannasasyA ca mahI nirItIkA bhaviSyati / / 15 . 28 rasavanti ca dhAnyAni guNavanti phalAni ca / vaizaMpAyana uvAca / gandhavanti ca mAlyAni zubhazabdA ca bhaartii||16 tataH zAradvato vAkyamityuvAca kRpastadA / vAyuzca sukhasaMsparzo niSpratIpaM ca darzanam / yuktaM prAptaM ca vRddhena pANDavAnprati bhASitam // 1 bhayaM nAbhyAvizettatra yatra rAjA yudhiSThiraH // 17 dharmArthasahitaM zlakSNaM tattvatazca sahetumat / gAvazca bahulAstatra na kRzA na ca durduhAH / tatrAnurUpaM bhISmeNa mamApyatra giraM zRNu / / 2 payAMsi dadhisapISi rasavanti hitAni ca // 18 teSAM caiva gatistIrthairvAsazcaipAM pracintyatAm / guNavanti ca pAnAni bhojyAni rasavanti c|| nItirvidhIyatAM cApi sAMprataM yA hitA bhavet // 3 tatra deze bhaviSyanti yatra rAjA yudhiSThiraH // 19 / nAvajJeyo ripustAta prAkRto'pi bubhuusstaa| rasAH sparzAzca gandhAzca zabdAzcApi gunnaanvitaaH|| kiM punaH pANDavAstAta sarvAstrakuzalA raNe // 4 - 830 -
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 28. 5] virATaparva [4. 29. 18 tasmAtsatraM praviSTeSu pANDaveSu mahAtmasu / asakRnmatsyarAjJA me rASTraM baadhitmojsaa| gUDhabhAveSu channeSu kAle codayamAgate // 5 praNetA kIcakazcAsya balavAnabhavatpurA // 4 svarASTrapararASTreSu jJAtavyaM balamAtmanaH / krUro'marSI sa duSTAtmA bhuvi prkhyaatvikrmH| udaye pANDavAnAM ca prApte kAle na saMzayaH // 6 nihatastatra gandharvaiH pApakarmA nRzaMsavAn // 5 nivRttasamayAH pArthA mahAtmAno mhaablaaH| tasmiMzca nihate rAjanhInadarpo nirAzrayaH / mahotsAhA bhaviSyanti pANDavA hyatitejasaH // 7 bhaviSyati nirutsAho virATa iti me matiH // 6 tasmAdbalaM ca kozaM ca nItizcApi vidhIyatAm / tatra yAtrA mama matA yadi te rocate'nagha / yathA kAlodaye prApte samyaktaiH saMdadhAmahe // 8 kauravANAM ca sarveSAM karNasya ca mahAtmanaH // 7 tAta manyAmi tatsarvaM budhyasva balamAtmanaH / etatprAptamahaM manye kAryamAtyayikaM hitam / niyataM sarvamitreSu balavatsvabaleSu ca // 9 / rASTraM tasyAbhiyAtvAzu bahudhAnyasamAkulam // 8 uccAvacaM balaM jJAtvA madhyasthaM cApi bhArata / AdadAmo'sya ratnAni vividhAni vasUni ca / prahRSTamaprahRSTaM ca saMdadhAma tathA paraiH // 10 / prAmAnrASTrANi vA tasya hariSyAmo vibhAgazaH // 9 sAmnA bhedena dAnena daNDena balikarmaNA / atha vA gosahasrANi bahUni ca zubhAni ca / nyAyenAnamya ca parAnbalAccAnamya durbalAn / / 11 vividhAni hariSyAmaH pratipIDya puraM balAt // 10 sAntvayitvA ca mitrANi balaM cAbhASyatAM sukham / kauravaiH saha saMgamya trigartezca vizAM pate / sakozabalasaMvRddhaH samyaksiddhimavApsyasi // 12 / gAstasyApaharAmAzu saha sarvaiH susaMhatAH // 11 yotsyase cApi balibhiraribhiH pratyupasthitaiH / saMdhiM vA tena kRtvA tu nibadhnImo'sya pauruSam / anyastvaM pANDavairvApi hInasvabalavAhanaiH / / 13 hatvA cAsya camU kRtsnAM vazamanvAnayAmahe // 12 evaM sarvaM vinizcitya vyavasAyaM svadharmataH / taM vaze nyAyataH kRtvA sukhaM vatsyAmahe vayam / yathAkAlaM manuSyendra ciraM sukhamavApsyasi // 14 bhavato balavRddhizca bhaviSyati na sNshyH|| 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi tacchrutvA vacanaM tasya karNo rAjAnamabravIt / aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // sUktaM suzarmaNA vAkyaM prAptakAlaM hitaM ca naH // 14 tasmArikSapraM viniryAmo yojayitvA varUthinIm / vaizaMpAyana uvaac| vibhAjya cApyanIkAni yathA vA mnyse'ngh||15 atha rAjA trigartAnAM suzarmA rathayUthapaH / prajJAvAnkuruvRddho'yaM sarveSAM naH pitAmahaH / prAptakAlamidaM vAkyamuvAca tvarito bhRzam // 1 AcAryazca tathA droNaH kRpaH zAradvatastathA // 16 . . asakRnnikRtaH pUrvaM matsyaiH sAlveyakaiH saha / manyante te yathA sarve tathA yAtrA vidhIyatAm / sUtena caiva matsyasya kIcakena punaH punaH / / 2 saMmatrya cAzu gacchAmaH sAdhanArthaM mahIpateH // 17 bAdhito bandhubhiH sArdhaM balAdvalavatA vibho| kiM ca naH pANDavaiH kArya hiinaarthblpaurussaiH| sa karNamabhyudIkSyAtha duryodhanamabhASata / / 3.... atyarthaM vA pranaSTAste prAptA vApi yamakSayam // 18 - 831 -
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 29. 19 ] mahAbhArate [4. 30. 18 yAmo rAjannanudvignA virATaviSayaM vayam / tato javena mahatA gopAH puramathAvrajat / AdAsyAmo hi gAstasya vividhAni vasUni ca // 19 apazyanmatsyarAjaM ca rathAtpraskandha kuNDalI // 4 tato duryodhano rAjA vAkyamAdAya tasya tt| .. zUraiH parivRtaM yodhaiH kuNDalAGgadadhAribhiH / vaikartanasya karNasya kSipramAjJApayatsvayam // 20 sadbhizca mantribhiH sArdhaM pANDavaizca nararSabhaiH // 5 zAsane nityasaMyuktaM duHzAsanamanantaram / taM sabhAyAM mahArAjamAsInaM rASTavardhanam / saha vRddhastu saMmatya kSipraM yojaya vAhinIm // 21 so'bravIdupasaMgamya virATaM praNatastadA // 6 . . yathoddezaM ca gacchAmaH sahitAH sarvakauravaiH / asmAnyudhi vinirjitya paribhUya sabAndhavAn / suzarmA tu yathoddiSTaM dezaM yAtu mahArathaH // 22 gavAM zatasahasrANi trigartAH kAlayanti te / trigataiH sahito rAjA samagrabalavAhanaH / tAnparIpsa manuSyendra mA nezuH pazavastava // 7 prAgeva hi susaMvIto matsyasya viSayaM prati // 23 tacchrutvA nRpatiH senAM matsyAnAM samayojayat / jaghanyato vayaM tatra yAsyAmo divasAntaram / rathanAgAzvakalilAM pattidhvajasamAkulAm // 8 viSayaM matsyarAjasya susamRddhaM susaMhatAH // 24 rAjAno rAjaputrAzca tanutrANyatra bhejire / te yAtvA sahasA tatra virATanagaraM prati / bhAnumanti vicitrANi sUpasevyAni bhAgazaH // 9 kSipraM gopAnsamAsAdya gRhNantu vipulaM dhanam / / 25 savajrAyasagarbha tu kavacaM taptakAJcanam / gavAM zatasahasrANi zrImanti guNavanti c| virATasya priyo bhrAtA shtaaniiko'bhyhaaryt||10 vayamapi nigRhNImo dvidhA kRtvA varUthinIm // 26 sarvapArasavaM varma kalyANapaTalaM dRDham / sa sma gatvA yathoddiSTAM dizaM vahnarmahIpatiH / zatAnIkAdavarajo madirAzvo'bhyahArayat / / 11 Adatta gAH suzarmAtha dharmapakSasya saptamIm / / 27 zatasUryaM zatAvataM zatabindu zatAkSimat / aparaM divasaM sarve rAjansaMbhUya kauravAH / abhedyakalpaM matsyAnAM rAjA kavacamAharat / / 12 aSTamyAM tAnyagRhNanta gokulAni sahasrazaH / / 28 utsedhe yasya padmAni zataM saugandhikAni ca / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi suvarNapRSThaM sUryAbhaM sUryadatto'bhyahArayat / / 13 ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 // dRDhamAyasagarbha tu zvetaM varma zatAkSimat / virATasya suto jyeSTho vIraH zaGkho'bhyahArayat // 14 vaizaMpAyana uvAca / zatazazca tanutrANi yathAsvAni mhaarthaaH| tatasteSAM mahArAja tatraivAmitatejasAm / yotsyamAnAbhyanahyanta devarUpAH prahAriNaH // 15 chadmaliGgapraviSTAnAM pANDavAnAM mahAtmanAm // 1 sUpaskareSu zubhreSu mahatsu ca mahArathAH / vyatItaH samayaH samyagvasatAM vai purottme| pRthakkAJcanasaMnAhAnratheSvazvAnayojayan // 16 kurvatAM tasya karmANi virATasya mahIpateH // 2 saryacandrapratIkAzo rathe divye hiraNmayaH / tatastrayodazasyAnte tasya varSasya bhaart| mahAnubhAvo matsyasya dhvaja ucchizriye tadA // 17 suzarmaNA gRhItaM tu godhanaM tarasA bahu // 3 athAnyAnvividhAkArAndhvajAnhemavibhUSitAn / -832
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 30. 18] virATaparva [4. 31. 13 yathAsvaM kSatriyAH zUrA ratheSu samayojayan // 18 dRDhAyudhajanAkIrNaM gajAzvarathasaMkulam / / 30 atha matsyo'bravIdrAjA zatAnIkaM jaghanyajam / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi triMzo'dhyAyaH // 30 // kaGkaballavagopAlA dAmagranthizca vIryavAn / yudhyeyuriti me budbhirvartate nAtra saMzayaH // 19 vaizaMpAyana uvAca / eteSAmapi dIyantAM rathA dhvajapatAkinaH / niryAya nagarAcchUrA vyUDhAnIkAH prahAriNaH / kavacAni vicitrANi dRDhAni ca mRdUni ca / trigartAnaspRzanmatsyAH sUrye pariNate sati // 1 pratimuzcantu gAtreSu dIyantAmAyudhAni ca // 20 te trigartAzca matsyAzca saMrabdhA yuddhdurmdaaH|| vIrAGgarUpAH puruSA naagraajkropmaaH| anyonyamabhigarjanto goSu gRddhA mahAbalAH // 2 neme jAtu na yudhyeranniti me dhIyate matiH // 21 bhImAzca mattamAtaGgAstomarAGkuzacoditAH / etacchrutvA tu nRpatervAkyaM tvaritamAnasaH / grAmaNIyaiH samArUDhAH kuzalairhastisAdibhiH // 3 zatAnIkastu pArthebhyo rathAnrAjansamAdizat / .. teSAM samAgamo ghorastumulo lomaharSaNaH / sahadevAya rAjJe ca bhImAya nakulAya ca // 22 devAsurasamo rAjannAsItsUrye vilambati // 4 tAnprahRSTAstataH sUtA raajbhktipurskRtaaH| udatiSThadrajo bhaumaM na prajJAyata kiMcana / nirdiSTAnnaradevena rathAzIghramayojayan // 23 pakSiNazcApatanbhUmau sainyena rajasAvRtAH // 5 kavacAni vicitrANi dRDhAni ca mRdUni ca / iSubhirvyatisaMyadbhirAdityo'ntaradhIyata / virATaH prAdizadyAni teSAmakliSTakarmaNAm / khadyotairiva saMyuktamantarikSaM vyarAjata // 6 tAnyAmucya zarIreSu daMzitAste paraMtapAH / / 24 rukmapRSThAni cApAni vyatiSaktAni dhanvinAm / taravinazchannarUpAH sarve yuddhavizAradAH / patatAM lokavIrANAM savyadakSiNamasyatAm // 7 virATamanvayuH pazcAtsahitAH kurupuMgavAH / rathA rathaiH samAjagmuH pAdAtaizca padAtayaH / catvAro bhrAtaraH zUrAH pANDavAH styvikrmaaH||25 sAdibhiH sAdinazcaiva gajaizcApi mahAgajAH // 8 bhImAzca mattamAtaGgAH prabhinnakaraTAmukhAH / asibhiH paTTizaiH prAsaiH zaktibhistomarairapi / kSaranta iva jImUtAH sudantAH SaSTihAyanAH // 26 saMrabdhAH samare rAjannijanuritaretaram // 9 svArUDhA yuddhakuzalaiH zikSitairha stisAdibhiH / nighnantaH samare'nyonyaM zUrAH parighabAhavaH / rAjAnamanvayuH pazcAccalanta iva parvatAH // 27 na zekurabhisaMrabdhAH zUrAnkartuM parAGmukhAn // 10 vizAradAnAM vazyAnAM hRSTAnAM cAnuyAyinAm / klaptottaroSThaM sunasaM klRptakezamalaMkRtam / aSTau rathasahasrANi daza nAgazatAni ca / adRzyata zirazchinnaM rajodhvastaM sakuNDalam // 11 SaSTizcAzvasahasrANi matsyAnAmabhiniryayuH // 28 adRzyaMstatra gAtrANi zaraizchinnAni bhAgazaH / tadanIkaM virATasya zuzubhe bharatarSabha / zAlaskandhanikAzAni kSatriyANAM mahAmRdhe // 12 saMprayAtaM mahArAja ninISantaM gavAM padam // 29 nAgabhoganikAzaizca bAhubhizcandanokSitaiH / tadvalAyyaM virATasya saMprasthitamazobhata / AkIrNA vasudhA tatra zirobhizca skunnddlaiH||13 ma. bhA. 105 - 833 -
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 31. 14 ] mahAbhArate [4. 32. 15 upazAmyadrajo bhaumaM rudhireNa prsrptaa| tataH prakAzamAsAdya punayuddhamavartata / kazmalaM prAvizaddhoraM nirmaryAdamavartata // 14 ghorarUpaM tataste sma nAvekSanta parasparam // 3 zatAnIkaH zataM hatvA vizAlAkSazcatuHzatam / tataH suzarmA traigartaH saha bhrAtrA yviiysaa| praviSTau mahatIM senAM trigartAnAM mhaarthau| . abhyadravanmatsyarAja rathabAtena sarvazaH // 4 ArchatAM bahusaMrabdhau kezAkezi nakhAnakhi // 15 tato rathAbhyAM praskandha bhrAtarau kSatriyarSabhau / lakSayitvA trigartAnAM tau praviSTau rathavrajam / gadApANI susaMrabdhau samabhyadravatAM hayAn // 5 jagmatuH sUryadattazca madirAzvazca pRSThataH // 16 tathaiva teSAM tu balAni tAni virATastatra saMgrAme hatvA paJcazatAnrathAn / ___ kruddhAnyathAnyonyamabhidravanti / hayAnAM ca zatAnyatra hatvA paJca mahArathAn // 17 gadAsikhaGgaizca parazvadhaizca caransa vividhAnmArgAnratheSu rathayUthapaH / prAsaizca tIkSNAgrasupItadhAraiH // 6 . trigartAnAM suzarmANamA drukmarathaM raNe // 18 balaM tu matsyasya balena rAjA tau vyAvaharatAM tatra mahAtmAnau mahAbalau / sarvaM trigartAdhipatiH suzarmA / anyonyamabhigarjantau goSThe govRSabhAviva // 19 pramathya jitvA ca prasahya matsyaM tato rathAbhyAM rathinau vyatiyAya samantataH / virATamojasvinamabhyadhAvat // 7 zarAnvyasRjatAM zIghraM toyadhArA ghanAviva // 20 / tau nihatya pRthagdhuryAvubhau ca pANisArathI / anyonyaM cAtisaMrabdhau vicerturmrssnnau| virathaM matsyarAjAnaM jIvagrAhamagRhRtAm // 8 kRtAstrau nizitairbANairasizaktigadAbhRtau // 21 tamunmathya suzarmA tu rudatIM vadhukAmiva / tato rAjA suzarmANaM vivyAdha dazabhiH shraiH| syandanaM svaM samAropya prayayau zIghravAhanaH // 9 paJcabhiH paJcabhizcAsya vivyAdha caturo hayAna // 22 tasmingRhIte virathe virATe balavattare / tathaiva matsyarAjAnaM suzarmA yuddhdurmdH| prAdravanta bhayAnmatsyAstrigarterarditA bhRzam // 10 paJcAzatA zitairbANairvivyAdha paramAstravit // 23 teSu saMtrAsyamAneSu kuntIputro yudhiSThiraH / tataH sainyaM samAvRtya matsyarAjasuzarmaNoH / abhyabhASanmahAbAhuM bhImasenamariMdamam // 11 nAbhyajAnaMstadAnyonyaM pradoSe rajasAvRte // 24 matsyarAjaH parAmRSTastrigartena suzarmaNA / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi ekaastriNsho'dhyaayH||31|| taM mokSaya mahAbAho na gacchedviSatAM vazam // 12 32 uSitAH smaH sukhaM sarve sarvakAmaiH supUjitAH / vaizaMpAyana uvAca / bhImasena tvayA kAryA tasya vAsasya nisskRtiH||13 tamasAbhiplute loke rajasA caiva bhArata / bhImasena uvAca / vyatiSThanvai muhUrtaM tu vyUDhAnIkAH prahAriNaH // 1 ahamenaM paritrAsye zAsanAttava pArthiva / tato'ndhakAraM praNudannudatiSThata candramAH / pazya me sumahatkarma yudhyataH saha zatrubhiH // 14 kurvANo vimalAM rAtri nandayankSatriyAnyudhi // 2 / svabAhubalamAzritya tiSTha tvaM bhrAtRbhiH saha / -834 -
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 32. 15] virATaparva [4. 32. 41 ekAntamAzrito rAjanpazya me'dya parAkramam // 15 samAsAdya suzarmANamazvAnasya vyapothayat // 28 suskandho'yaM mahAvRkSo gadArUpa iva sthitH| pRSThagopau ca tasyAtha hatvA paramasAyakaiH / enameva samArujya drAvayiSyAmi zAtravAn // 16 athAsya sArathiM kruddho rathopasthAdapAharat // 29 - vaizaMpAyana uvAca / cakrarakSazca zUrazca zoNAzvo nAma vishrutH|| taM mattamiva mAtaGgaM vIkSamANaM vanaspatim / sa bhayAdvairathaM dRSTvA traigartaM prAjahattadA // 30 abravIddhAtaraM vIraM dharmarAjo yudhiSThiraH // 17 tato virATaH praskandha rathAdatha suzarmaNaH / mA bhIma sAhasaM kA stiSThatveSa vanaspatiH / gadAmasya parAmRzya tamevAjanivAnbalI / mA tvA vRkSeNa karmANi kurvANamatimAnuSam / / sa cacAra gadApANivRddho'pi taruNo yathA // 31 janAH samavabudhyeranbhImo'yamiti bhArata // 18 bhImastu bhImasaMkAzo rathAtpraskandha kuNDalI / anyadevAyudhaM kiMcitpratipadyasva mAnuSam / trigartarAjamAdatta siMhaH kSudramRgaM yathA // 32 cApaM vA yadi vA zaktiM nistriMzaM vA parazvadham // 19 tasmingRhIte virathe trigartAnAM mahArathe / yadeva mAnuSaM bhIma bhavedanyairalakSitam / abhajyata balaM sarvaM gataM tadbhayAturam // 33 tadevAyudhamAdAya mokSayAzu mahIpatim / / 20 nivartya gAstataH sarvAH pANDuputrA mahAbalAH / yamau ca cakrarakSau te bhavitArau mahAbalau / avajitya suzarmANaM dhanaM cAdAya sarvazaH // 34 vyUhataH samare tAta matsyarAja parIpsataH // 21 svabAhubalasaMpannA hrIniSedhA yatavratAH / tataH samastAste sarve turagAnabhyacodayan / saMgrAmaziraso madhye tAM rAtri sukhino'vasan // 35 divyamastraM vikurvANAstrigartAnpratyamarSaNAH // 22 tato virATaH kaunteyAnatimAnuSavikramAn / tAnnivRttarathAndRSTvA pANDavAnsA mhaacmuuH| . arcayAmAsa vittena mAnena ca mahArathAn // 36 vairATI paramakruddhA yuyudhe paramAdbhutam // 23 virATa uvAca / sahasraM nyavadhIttatra kuntIputro yudhisstthirH| yathaiva mama ratnAni yuSmAkaM tAni vai tthaa| bhImaH saptazatAnyodhAnparalokamadarzayat / kAryaM kuruta taiH sarve yathAkAmaM yathAsukham // 37 nakulazcApi saptaiva zatAni prAhiNoccharaiH // 24 dadAnyalaMkRtAH kanyA vasUni vividhAni ca / zatAni trINi zUrANAM sahadevaH pratApavAn / / manasazcApyabhipretaM yadvaH zatrunibarhaNAH // 38 yudhiSThirasamAdiSTo nijanne purussrssbhH| yuSmAkaM vikramAdadya mukto'haM svastimAniha / bhittvA tAM mahatIM senAM trigartAnAM nararSabha // 25 tasmAdbhavanto matsyAnAmIzvarAH sarva eva hi // 39 tato yudhiSThiro rAjA tvaramANo mahArathaH / vaizaMpAyana uvAca / abhidrutya suzarmANaM zarairabhyatudadbhuzam / 26 tathAbhivAdinaM matsyaM kauraveyAH pRthakpRthak / suzarmApi susaMkruddhastvaramANo yudhiSThiram / UcuH prAJjalayaH sarve yudhiSThirapurogamAH // 40 avidhyannavabhirvANaizcaturbhizcaturo hayAn // 27 pratinandAma te vAkyaM sarvaM caiva vizAM pte| tato rAjannAzukArI kuntIputro vRkodrH|| etenaiva pratItAH smo yattvaM mukto'dya shtrubhiH||41 - 835 -
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 32. 42] mahAbhArata [ 4. 38. 19 athAbravItprItamanA matsyarAjo yudhisstthirm| ghoSAnvidrAvya tarasA godhanaM jahurojasA // 4 punareva mahAbAhuvirATo rAjasattamaH / SaSTiM gavAM sahasrANi kuravaH kAlayanti te| ehi tvAmabhiSekSyAmi matsyarAjo'stu no bhavAn // mahatA rathavaMzena parivArya samantataH // 5 manasazcApyabhipretaM yatte zatrunibarhaNa / gopAlAnAM tu ghoSeSu hanyatAM tairmhaarthaiH| tatte'haM saMpradAsyAmi sarvamarhati no bhavAn // 43 ArAvaH sumahAnAsItsaMprahAre bhayaMkare // 6 ratnAni gAH suvarNaM ca maNimuktamathApi vaa|| gavAdhyakSastu saMtrasto rathamAsthAya satvaraH / vaiyAghrapadya viprendra sarvathaiva namo'stu te // 44 jagAma nagarAyaiva parikrozaMstadAtavat // 7 tvatkRte hyadya pazyAmi rAjyamAtmAnameva c|| sa pravizya puraM rAjJo nRpavezmAbhyayAttataH / yatazca jAtaH saMrambhaH sa ca zatrurvazaM gataH // 45 avatIrya rathAttarNamAkhyAtuM praviveza ha // 8 tato yudhiSThiro matsyaM punarevAbhyabhASata / dRSTvA bhUmiMjayaM nAma putraM matsyasya mAninam / pratinandAmi te vAkyaM manojhaM matsya bhASase / / 46 tasmai tatsarvamAcaSTa rASTrasya pazukarSaNam // 9 AnRzaMsyaparo nityaM susukhaH satataM bhava / SaSTiM gavAM sahasrANi kuravaH kAlayanti te / gacchantu dUtAstvaritaM nagaraM tava pArthiva / tadvijetuM samuttiSTha godhanaM rASTravardhanam // 10 suhRdAM priyamAkhyAtuM ghoSayantu ca te jayam // 47 rAjaputra hitaprepsuH kSipraM niryAhi vai svayam / tatastadvacanAnmatsyo dUtAnrAjA samAdizat / tvAM hi matsyo mahIpAlaH zUnyapAlamihAkarot // 11 AcakSadhvaM puraM gatvA saMgrAme vijayaM mama // 48 tvayA pariSado madhye zlAghate sa narAdhipaH / kumArAH samalaMkRtya paryAgacchantu me purAt / / putro mamAnurUpazca zUrazceti kulodvahaH // 12 vAditrANi ca sarvANi gaNikAzca svalaMkRtAH // 49 , iSvastre nipuNo yodhaH sadA vIrazca me sutaH / te gatvA kevalAM rAtrimatha sUryodayaM prati / tasya tatsatyamevAstu manuSyendrasya bhASitam // 13 virATasya purAbhyAze dUtA jayamaghoSayan // 50 / Avartaya kurUJjitvA pazUnpazumatAM vara / / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi dvAtriMzo'dhyAyaH // 32 // nirdahaiSAmanIkAni bhImena zaratejasA // 14 dhanubhyutai rukmapuGkhaiH zaraiH saMnataparvabhiH / vaizaMpAyana uvaac| dviSatAM bhindhyanIkAni gajAnAmiva yUthapaH // 15 yAte trigarta matsye tu pazUstAnsvAnparIpsati / pAzopadhAnAM jyAtatrI cApadaNDAM mahAsvanAm / duryodhanaH sahAmAtyo virATamupayAdatha / / 1 zaravarNAM dhanurvINAM zatrumadhye pravAdaya // 16 bhISmo droNazca karNazca kRpazca paramAstravit / zvetA rajatasaMkAzA rathe yujyantu te hayAH / drauNizca saubalazcaiva tathA duHzAsanaH prabhuH // 2 dhvajaM ca siMhaM sauvarNamucchrayantu tavAbhibhoH // 17 viviMzatirvikarNazca citrasenazca vIryavAn / rukmapuGkhAH prasannAyA muktA hastavatA tvayA / durmukho duHsahazcaiva ye caivAnye mahArathAH // 3 chAdayantu zarAH sUryaM rAjJAmAyurnirodhinaH // 18 ete matsyAnupAgamya virATasya mahIpateH / raNe jitvA kurUnsarvAnvajrapANirivAsurAn / -836 -
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 33. 19] virATaparva [4. 35. yazo mahadavApya tvaM pravizedaM puraM punaH // 19 vrIDamAneva zanakairidaM vacanamabravIt // 11 tvaM hi rASTrasya paramA gatirmatsyapateH sutH| yo'sau bRhadvAraNAbho yuvA supriyadarzanaH / gatimanto bhavantvadya sarve viSayavAsinaH // 20 / bRhannaDeti vikhyAtaH pArthasyAsItsa saarthiH||12 strImadhya uktastenAsau tadvAkyamabhayaMkaram / / dhanuSyanavarazvAsIttasya ziSyo mahAtmanaH / antaHpure zlAghamAna idaM vacanamabravIt // 21 / / dRSTapUrvo mayA vIra carantyA pANDavAnprati // 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi trayastriMzo'dhyAyaH // 33 // yadA tatpAvako dAvamadahatkhANDavaM mahat / arjunasya tadAnena saMgRhItA hyottmaaH|| 14 uttara uvAca / tena sArathinA pArthaH sarvabhUtAni sarvazaH / adyAhamanugaccheyaM dRDhadhanvA gavAM padam / .. ajayatkhANDavaprasthe na hi yantAsti tAdRzaH // 15 yadi me sArathiH kazcidbhavedazveSu kovidaH // 1 yeyaM kumArI suzroNI bhaginI te yviiysii| tameva nAdhigacchAmi yo me yantA bhavennaraH / asyAH sa vacanaM vIra kariSyati na saMzayaH // 16 pazyadhvaM sArathiM kSipraM mama yuktaM prayAsyataH // 2 yadi vai sArathiH sa syAtkurUnsarvAnasaMzayam / . aSTAviMzatirAtraM vA mAsaM pA nUnamantataH / jitvA gAzca samAdAya dhruvamAgamanaM bhavet // 17 yattadAsInmahAddhaM tatra me sArathirhataH // 3 evamuktaH sa sairandhyA bhaginIM pratyabhASata / sa labheyaM yadi tvanyaM hayayAnavidaM naram / gaccha tvamanavadyAGgi tAmAnaya bRhannaDAm // 18 tvarAvAnadya yAtvAhaM samucchritamahAdhvajam // 4 sA bhrAtrA preSitA zIghramagacchannartanAgRham / vigAhya tatparAnIkaM gajavAjirathAkulam / yatrAste sa mahAbAhuzchannaH satreNa pANDavaH // 19 zastrapratApanirvIryAnkurUJjitvAnaye pazUna // 5 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi ctustriNsho'dhyaayH||34|| duryodhanaM zAMtanavaM karNaM vaikartanaM kRpam / droNaM ca saha putreNa maheSvAsAnsamAgatAn // 6 vaizaMpAyana uvAca / vitrAsayitvA saMgrAme dAnavAniva vajrabhRt / sa tAM dRSTvA vizAlAkSI rAjaputrI sakhI skhaa| anenaiva muhUrtena punaH pratyAnaye pazUn // 7 prahasannabravIdrAjankutrAgamanamityuta // 1 zUnyamAsAdya kuravaH prayAntyAdAya godhanam / tamabravIdrAjaputrI samupetya nararSabham / kiM nu zakyaM mayA kartuM yadahaM tatra nAbhavam // 8 praNayaM bhAvayantI sma sakhImadhya idaM vacaH // 2 pazyeyuradya me vIryaM kuravaste smaagtaaH| gAvo rASTrasya kurubhiH kAlyante no bRhannaDe / kiM nu pArtho'rjunaH sAkSAdayamasmAnprabAdhate // 9 . tAnvijetuM mama bhrAtA prayAsyati dhanurdharaH // 3 . vaizaMpAyana uvAca / naciraM ca hatastasya saMgrAme rathasArathiH / tasya tadvacanaM strISu bhASataH sma punaH punaH / tena nAsti samaH sUto yo'sya saarthymaacret||4 nAmarSayata pAJcAlI bIbhatsoH parikIrtanam // 10 tasmai prayatamAnAya sArathyarthaM bRhannaDe / athainamupasaMgamya strImadhyAtsA tapasvinI / AcacakSe yajJAne sairandhrI kauzalaM tava / / 5 - 887 -
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 35. 6] mahAbhArata [4. 36.6 sA sArathyaM mama bhrAtuH kuru sAdhu bRhannaDe / sa bibhratkavacaM cAyaM svayamapyaMzumatprabham / purA dUrataraM gAvo hriyante kurubhirhi naH / / 6 dhvajaM ca siMhamucchritya sArathye samakalpayat // 20 athaitadvacanaM me'dya niyuktA na kariSyasi / dhanUMSi ca mahArhANi bANAMzca rucirAnbahUn / praNayAducyamAnA tvaM parityakSyAmi jIvitam // 7 AdAya prayayau vIraH sa bRhannaDasArathiH // 21 evamuktastu suzroNyA tayA sakhyA paraMtapaH / athottarA ca kanyAzca sakhyastAmabruvaMstadA / jagAma rAjaputrasya sakAzamamitaujasaH // 8 . bRhannaDe AnayethA vAsAMsi rucirANi naH // 22 taM sA vrajantaM tvaritaM prabhinnamiva kuJjaram / pAzcAlikArthaM sUkSmANi citrANi vividhAni ca / anvagacchadvizAlAkSI zizurgajavadhUriva // 9 vijitya saMgrAmagatAnbhISmadroNamukhAnkurUn // 23 dUrAdeva tu taM prekSya rAjaputro'bhyabhASata / atha tA bruvatIH kanyAH sahitAH paannddunndnH| tvayA sArathinA pArthaH khANDave'gnimatarpayat // 10 pratyuvAca hasanpArtho meghadundubhiniHsvanaH // 24. . pRthivImajayatkRtranAM kuntIputro dhanaMjayaH / yadyuttaro'yaM saMgrAme vijeSyati mahArathAn / sairandhrI tvAM samAcaSTa sA hi jAnAti pANDavAn / / athAhariSye vAsAMsi divyAni rucirANi ca // 25 saMyaccha mAmakAnazvAMstathaiva tvaM bRhannaDe / evamuktvA tu bIbhatsustataH prAcodayaddhayAn / . kurubhiryotsyamAnasya godhanAni parIpsataH // 12 kurUnabhimukhAzUro nAnAdhvajapatAkinaH // 26 arjunasya kilAsIstvaM sArathirdayitaH purA / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi paJcatriMzo'dhyAyaH // 35 // : tvayAjayatsahAyena pRthivIM pANDavarSabhaH // 13 evamuktA pratyuvAca rAjaputraM bRhnnddaa| vaizaMpAyana uvaac| kA zaktirmama sArathyaM kartuM saMgrAmamUrdhani // 14 sa rAjadhAnyA niryAya vairATiH pRthivIMjayaH / gItaM vA yadi vA nRttaM vAditraM vA pRthagvidham / prayAhItyabravItsataM yatra te kuravo gatAH // 1 / tatkariSyAmi bhadraM te sArathyaM tu kuto mayi // 15 samavetAnkurUnyAvajigISUnavajitya vai / uttara uvAca / gAzcaiSAM kSipramAdAya punarAyAmi khaM puram // 2 bRhannaDe gAyano vA nartano vA punarbhava / tatastAMzcodayAmAsa sadazvAnpANDunandanaH / kSipraM me rathamAsthAya nigRhNISva hayottamAn // 16 te hayA narasiMhena coditA vAtaraMhasaH / vaizaMpAyana uvaac| Alikhanta ivAkAzamUhuH kAJcanamAlinaH // 3 sa tatra narmasaMyuktamakarotpANDavo bahu / nAtidUramatho yAtvA matsyaputradhanaMjayau / uttarAyAH pramukhataH sarvaM jAnanariMdama / / 17 avekSetAmamitranI kurUNAM balinAM balam / UrdhvamutkSipya kavacaM zarIre pratyamuzcata / zmazAnamabhito gatvA AsasAda kurUnatha // 4 kumAryastatra taM dRSTvA prAhasanpRthulocanAH // 18 tadanIkaM mahatteSAM vibabhau sAgarasvanam / sa tu dRSTvA vimuhyantaM svayamevottarastataH / sarpamANamivAkAze vanaM bahulapAdapam // 5 kavacena mahAheNa samanahyagRhannaDAm // 19 dadRze pArthivo reNujanitastena sarpatA / -838 -
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 36. 6] virATaparva [4. 36. 31 dRSTipraNAzo bhUtAnAM divaspRGarasattama // 6. neSyAmi tvAM mahAbAho pRthivyAmapi yudhyatAs // tadanIkaM mahadRSTvA gajAzvarathasaMkulam / tathA strISu pratizrutya pauruSaM puruSeSu ca / / karNaduryodhanakRpaiguptaM zAMtanavena ca // 7 katthamAno'bhiniryAya kimarthaM na yuyutsase // 20 droNena ca saputreNa maheSvAsena dhiimtaa| na cedvijitya gAstAstvaM gRhAnvai prtiyaasysi| : hRSTaromA bhayodvignaH pArthaM vairATirabravIt // 8 prahasiSyanti vIra tvAM narA nAryazca sNgtaaH||21 notsahe kurubhiryoddhaM romaharSaM hi pazya me|| ahamapyatra sairandhyA stutaH sArathyakarmaNi / / bahupravIramatyugraM devairapi duraasdm| na hi zakSyAmyanirjitya gAH prayAtuM puraM prati // 22 pratiyoDhuM na zakSyAmi kurasainyamanantakam // 9 stotreNa caiva sairandhyAstava vAkyena tena c|| nAzaMse bhAratI senAM praveSTuM bhImakArmukAm / kathaM na yudhyeyamahaM kurUnsarvAnsthiro bhava // 23 rathanAgAzvakalilAM pattidhvajasamAkulAm / uttara uvAca / dRSTvaiva hi parAnAjAvAtmA pravyathatIva me // 10 kAmaM harantu matsyAnAM bhUyAMsaM kuravo dhanam / yatra droNazca bhISmazca kRpaH karNo viviMzatiH / prahasantu ca mAM nAryo narA vApi bRhannaDe // 24 azvatthAmA vikarNazca somadatto'tha baahnikH||11 - vaizaMpAyana uvAca / duryodhanastathA vIro rAjA ca rathinAM varaH / ityuktvA prAdravadbhIto rathAtpraskandha kuNDalI / / dhulimanto maheSvAsAH sarve yuddhavizAradAH // 12 tyaktvA mAnaM sa mandAtmA visRjya sazaraM dhanuH // dRSTvaiva hi kurUnetAnvyUDhAnIkAnprahAriNaH / bRhannaDovAca / hRSitAni ca romANi kazmalaM cAgataM mama // 13 naiSa pUrvaiH smRto dharmaH kSatriyasya palAyanam / . vaizaMpAyana uvAca / zreyaste maraNaM yuddhe na bhItasya palAyanam // 26 aviyAto viyAtasya mAdhUrtasya pazyataH / vaizaMpAyana uvAca paridevayate mandaH sakAze savyasAcinaH // 14 evamuktvA tu kaunteyaH so'vaplutya rathottamAt / trigartAnme pitA yAtaH zUnye saMpraNidhAya mAm / tamanvadhAvaddhAvantaM rAjaputraM dhanaMjayaH / sarvAM senAmupAdAya na me santIha sainikAH // 15 dIrghA veNIM vidhunvAnaH sAdhu rakte ca vAsasI // 27 so'hameko bahUnbAlaH kRtaastraankRtshrmH| vidhUya veNI dhAvantamajAnanto'rjunaM tadA / pratiyoDhuM na zakSyAmi nivartasva bRhannaDe // 16 sainikAH prAhasankecittathArUpamavekSya tam // 28 arjuna uvAca / taM zIghramabhidhAvantaM saMprekSya kuravo'bruvan / bhayena dInarUpo'si dviSatAM harSavardhanaH / ka eSa veSapracchanno bhasmaneva hutAzanaH // 29 na ca tAvatkRtaM kiMcitparaiH karma raNAjire // 17 / kiMcidasya yathA puMsaH kiMcidasya yathA striyH| svayameva ca mAmAttha vaha mAM kauravAnprati / sArUpyamarjunasyeva klIbarUpaM bibharti ca // 30 so'haM tvAM tatra neSyAmi yatraite bahulA dhvjaaH||18 | tadevaitacchirogrIvaM tau bAhU parighopamau / madhyamAmiSagRdhrANAM kurUNAmAtatAyinAm / | tadvadevAsya vikrAntaM nAyamanyo dhanaMjayAt // 31 - 839 -
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 36. 32] mahAbhArate 14. 37. 11 amareSviva devendro mAnuSeSu dhanaMjayaH / yantA bhUstvaM narazreSTha yotsye'haM kurubhiH saha // 45 ekaH ko'smAnupAyAyAdanyo loke dhnNjyaat||32 evaM bruvANo bIbhatsurvairATimaparAjitaH / ekaH putro virATasya zUnye saMnihitaH pure / samAzvAsya muhUrtaM tamuttaraM bharatarSabha / / 46 sa eSa kila niryAto bAlabhAvAnna pauruSAt // 33 tata enaM viceSTantamakAmaM bhayapIDitam / satreNa nUnaM channaM hi carantaM pArthamarjunam / rathamAropayAmAsa pArthaH praharatAM varaH // 47 uttaraH sArathiM kRtvA niryAto nagarAbahiH // 34 / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi ptriNsho'dhyaayH||36|| sa no manye dhvajAndRSTvA bhIta eSa palAyati / 37 taM nUnameSa dhAvantaM jighRkSati dhnNjyH|| 35 vaizaMpAyana uvAca / iti sma kuravaH sarve vimRzanta pRthakpRthak / taM dRSTvA klIbaveSeNa rathasthaM narapuMgavam / na ca vyavasituM kiMciduttaraM zaknuvanti te / zamImabhimukhaM yAntaM rathamAropya cottaram // 1. . channaM tathA taM satreNa pANDavaM prekSya bhArata // 36 bhISmadroNamukhAstatra kurUNAM rthsttmaaH| uttaraM tu pradhAvantamanudrutya dhanaMjayaH / vitrastamanasaH sarve dhanaMjayakRtAdbhayAt // 2 gatvA padazataM tUrNaM kezapakSe parAmRzat // 37 tAnavekSya hatotsAhAnutpAtAnapi cAdbhutAn / so'rjunena parAmRSTaH paryadevayadArtavat / / guruH zastrabhRtAM zreSTho bhAradvAjo'bhyabhASata // 3 bahulaM kRpaNaM caiva virATasya sutastadA // 38 calAzca vAtAH saMvAnti rUkSAH paruSaniHsvanAH / zAtakumbhasya zuddhasya zataM niSkAndadAmi te bhasmavarNaprakAzena tamasA saMvRtaM nabhaH // 4 maNInaSTau ca vaiDUryAnhemabaddhAnmahAprabhAna // 39 rUkSavarNAzca jaladA dRzyante'dbhutadarzanAH / hemadaNDapraticchannaM rathaM yuktaM ca suvrajaiH / niHsaranti ca kozebhyaH zastrANi vividhAni c||5 mattAMzca daza mAtaGgAnmuJca mAM tvaM bRhannaDe // 40 zivAzca vinadantyetA dIptAyAM dizi dAruNAH / vaizaMpAyana uvaac| hayAzcAzrUNi muJcanti dhvajAH kmpntykmpitaaH||6 evamAdIni vAkyAni vilapantamacetasam / yAdRzAnyatra rUpANi saMdRzyante bahUnyapi / prahasya puruSavyAghro rathasyAntikamAnayat // 41 yattA bhavantastiSThantu syAdyuddhaM samupasthitam // 7 athainamabravItpArtho bhayAtaM naSTacetasam / rakSadhvamapiM cAtmAnaM vyUhadhvaM vAhinImapi / yadi notsahase yoddhaM zatrubhiH zatrukarzana / vaizasaM ca pratIkSadhvaM rakSadhvaM cApi godhanam // 8 ehi me tvaM hayAnyaccha yudhyamAnasya zatrubhiH // 42 eSa vIro maheSvAsaH sarvazastrabhRtAM vrH| prayAhyetadrathAnIkaM mabAhubalarakSitaH / AgataH klIbaveSeNa pArtho nAstyatra saMzayaH // 9 apradhRSyatamaM ghoraM guptaM vIrairmahArathaiH // 43 sa eSa pArtho vikrAntaH savyasAcI paraMtapaH / mA bhaistyaM rAjaputrAyya kSatriyo'si paraMtapa / nAyuddhena nivarteta sarvairapi marudgaNaiH // 10 ahaM vai kurubhiryotsyAmyavajeSyAmi te pazUna // 44 / klezitazca vane zUro vAsavena ca zikSitaH / pravizyaitadrathAnIkamapradhRSyaM duraasdm| amarSavazamApanno yotsyate nAtra saMzayaH // 11 - 840 -
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 37. 12] virATaparva [4. 38. 19 nehAsya pratiyoddhAramahaM pazyAmi kauravAH / sarvAyudhamahAmAtraM zatrusaMbAdhakArakam // 7 mahAdevo'pi pArthena zrUyate yudhi toSitaH // 12 suvarNavikRtaM divyaM zlakSNamAyatamavraNam / karNa uvAca / alaM bhAraM guruM voDhuM dAruNaM cArudarzanam / sadA bhavAnphalgunasya guNairasmAnvikatthase / tAdRzAnyeva sarvANi balavanti dRDhAni ca // 8 na cArjunaH kalA pUrNA mama duryodhanasya vA // 13 uttara uvaac| duryodhana uvAca / asminvRkSe kilodbaddhaM zarIramiti naH zrutam / yadyeSa pArtho rAdheya kRtaM kArya bhavenmama / . tadahaM rAjaputraH sanspRzeyaM pANinA katham // 9 jJAtAH punazcariSyanti dvAdazAnyAnhi vatsarAn / / 14 naivaMvidhaM mayA yuktamAlabdhuM ksstryoninaa| athaiSa kazcidevAnyaH klIbaveSeNa mAnavaH / mahatA rAjaputreNa mantrayajJavidA staa|| 10 zarairenaM sunizitaiH pAtayiSyAmi bhUtale // 15 spRSTavantaM zarIraM mAM zavavAhamivAzucim / vaizaMpAyana uvAca / kathaM vA vyavahArya vai kurvIthAstvaM bRhannaDe // 11 tasminbruvati tadvAkyaM dhArtarASTra paraMtape / bRhannaDovAca / bhISmo droNaH kRpo drauNiH pauruSaM tadapUjayan // 16 vyavahArthazca rAjendra zucizcaiva bhaviSyasi / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi saptatriMzo'dhyAyaH // 37 // dhanUMSyetAni mA bhaistvaM zarIraM nAtra vidyate // 12 38 dAyAdaM matsyarAjasya kule jAtaM manasvinam / vaizaMpAyana uvAca / kathaM tvA ninditaM karma kArayeyaM nRpAtmaja // 13 tAM zamImupasaMgamya pArtho vairATimabravIt / vaizaMpAyana uvAca / sukumAraM samAjJAtaM saMgrAme nAtikovidam // 1 evamuktaH sa pArthena rathAtpraskandha kuNDalI / samAdiSTo mayA kSipraM dhanUMSyavaharottara / Aruroha zamIvRkSaM vairATiravazastadA // 14 nemAni hi tvadIyAni soDhuM zakSyanti me balam // 2 tamanvazAsacchatruno rathe tiSThandhanaMjayaH / bhAraM vApi guruM hartuM kuJjaraM vA pramarditum / pariveSTanameteSAM kSipraM caiva vyapAnuda // 15 mama vA bAhuvikSepaM zatrUniha vijeSyataH // 3 tathA saMnahanAnyeSAM parimucya samantataH / tasmAdbhamiMjayAroha zamImetAM plaashiniim| apazyadgANDivaM tatra caturbhiraparaiH saha // 16 asyAM hi pANDuputrANAM dhanUMSi nihitAnyuta // 4 teSAM vimucyamAnAnAM dhanuSAmarkavarcasAm / yudhiSThirasya bhImasya biibhtsorymyostthaa| vinizceruH prabhA divyA grahANAmudayeSviva // 17 dhvajAH zarAzca zUrANAM divyAni kavacAni ca // 5 sa teSAM rUpamAlokya bhoginAmiva jambhatAm / atra caitanmahAvIrya dhanuH pArthasya gANDivam / hRSTaromA bhayodvimaH kSaNena samapadyata // 18 ekaM zatasahasreNa saMmitaM rASTravardhanam // 6 saMspRzya tAni cApAni bhAnumanti bRhanti ca / vyAyAmasahamatyarthaM tRNarAjasamaM mahat / / vairATirarjunaM rAjannidaM vacanamabravIt // 19 ma. bhA. 106 - 841 -
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 38. 20 ] mahAbhArate [4. 38. 48 uttara uvAca / nistriMzo'yaM guruH pItaH saikyaH paramanirbaNaH // 34 bindavo jAtarUpasya zataM yasminnipAtitAH / nirdizasva yathAtattvaM mayA pRSTA bRhannaDe / sahasrakoTisauvarNAH kasyaitaddhanuruttamam / / 20 vismayo me paro jAto dRSTvA sarvamidaM mahat // 35 vAraNA yasya sauvarNAH pRSThe bhAsanti daMzitAH / bRhannaDovAca / supArzva sugrahaM caiva kasyaitaddhanuruttamam // 21 yanmAM pUrvamihApRcchaH zatrusenAnibarhaNam / tapanIyasya zuddhasya SaSTiryasyendragopakAH / gANDIvametatpArthasya lokeSu viditaM dhanuH // 36 pRSThe vibhaktAH zobhante kasyaitaddhanuruttamam / / 22 sarvAyudhamahAmAtraM zAtakumbhapariSkRtam / sUryA yatra ca sauvarNAstrayo bhAsanti daMzitAH / etattadarjunasyAsIdgANDIvaM paramAyudham // 37 tejasA prajvalanto hi kasyaitaddhanuruttamam // 23 yattacchatasahasreNa saMmitaM rASTravardhanam / zAlabhA yatra sauvarNAstapanIyavicitritAH / yena devAnmanuSyAMzca pArtho viSahate mRdhe // 38. suvarNamaNicitraM ca kasyaitadvanuruttamam // 24 devadAnavagandharvaiH pUjitaM zAzvatIH samAH / ime ca kasya nArAcAH sahasrA lomavAhinaH / etadvarSasahasraM tu brahmA pUrvamadhArayat / / 39 samantAtkaladhautAyA upAsaGge hiraNmaye // 25 tato'nantaramevAtha prajApatiradhArayat / vipAThAH pRthavaH kasya gArdhapatrAH zilAzitAH / trINi paJcazataM caiva zakro'zIti ca pazca ca // 40 hAridravarNAH sunasAH pItAH sarvAyasAH shraaH||26 somaH paJcazataM rAjA tathaiva varuNaH zatam / / kasyAyamasitAvApaH paJcazArdUlalakSaNaH / pArthaH paJca ca SaSTiM ca varSANi zvetavAhanaH / / 41 varAhakarNavyAmizraH zarAndhArayate daza // 27 mahAvIrya mahaddivyametattaddhanuruttamam / kasyeme pRthavo dIrghAH sarvapArazavAH shraaH| pUjitaM suramaryeSu bibharti paramaM vapuH / / 42 zatAni sapta tiSThanti nArAcA rudhirAzanAH // 28 supArzva bhImasenasya jAtarUpagrahaM dhanuH / kasyeme zukapatrAbhaiH pUrvairardheH suvAsasaH / yena pArtho'jayatkRtsnAM dizaM prAcI paraMtapaH // 43 uttarairAyasaiH pItairhemaputraiH zilAzitaiH // 29 / indragopakacitraM ca yadetaccAruvigraham / kasyAyaM sAyako dIrghaH zilIpRSThaH zilImukhaH / rAjJo yudhiSThirasyaitadvairATe dhanuruttamam // 44 vaiyAghrakoze nihito hemacitratsarurmahAn // 30 sUryA yasmiMstu sauvarNAH prabhAsante prabhAsinaH / suphalacitrakozazca kiGkiNIsAyako mahAn / tejasA prajvalanto vai nakulasyaitadAyudham / / 45 kasya hematsarurdivyaH khaDgaH paramanivraNaH // 31 zalabhA yatra sauvarNAstapanIyavicitritAH / kasyAyaM vimalaH khaDgo gavye koze samarpitaH / etanmAdrIsutasyApi sahadevasya kArmukam // 46 hematsaruranAdhRSyo naiSadhyo bhArasAdhanaH // 32 ye tvime kSurasaMkAzAH sahasrA lomavAhinaH / kaskha pAzcanakhe koze sAyako hemavigrahaH / ete'rjunasya vairATe zarAH sarpaviSopamAH // 47 pramANarUpasaMpannaH pIta AkAzasaMnibhaH // 33 / / ete jvalantaH saMgrAme tejasA zIghragAminaH / kasya hemamaye koze sutapte paavkprbhe| | bhavanti vIrasyAkSayyA byUhataH samare ripUna // 48 -842 -
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 38. 49] virATaparva [4. 39. 15 ye ceme pRthavo dIrghAzcandrabimbArdhadarzanAH / jitAnakSaistadA kRSNA tAnevAnvagamadvanam // 4 / ete bhImasya nizitA ripukSayakarAH zarAH // 49 arjuna uvAca / hAridravarNA ye tvete hemapuGkhAH zilAzitAH / ahamasmyarjunaH pArthaH sabhAstAro yudhiSThiraH / nakulasya kalApo'yaM paJcazArdUlalakSaNaH // 50 ballavo bhImasenastu pituste rasapAcakaH // 5 yenAsau vyajayatkRtsnA pratIcI dizamAhave / azvabandho'tha nakulaH sahadevastu gokule / kalApo hyeSa tasyAsInmAdrIputrasya dhImataH // 51 / sairandhrIM draupadIM viddhi yatkRte kIcakA hatAH // 6 ye tvime bhAskarAkArAH sarvapArazavAH zarAH / uttara uvAca / ete citrAH kriyopetAH sahadevasya dhImataH / / 52 daza pArthasya nAmAni yAni pUrva zrutAni me / ye tvime nizitAH pItAH pRthavo dIrghavAsasaH / prabrUyAstAni yadi me zraddadhyAM sarvameva te // 7 hemapuGkhAstriparvANo rAjJa ete mahAzarAH // 53 yastvayaM sAyako dIrghaH zilIpRSThaH zilImukhaH / arjuna uvAca / arjunasyaiSa saMgrAme gurubhArasaho dRDhaH // 54 hanta te'haM samAcakSe daza nAmAni yAni me / vaiyAghrakozastu mahAnbhImasenasya sAyakaH / arjunaH phalguno jiSNuH kirITI zvetavAhanaH / gurubhArasaho divyaH zAtravANAM bhayaMkaraH // 55 bIbhatsurvijayaH kRSNaH savyasAcI dhanaMjayaH // 8 suphalazcitrakozazca hematsaruranuttamaH / uttara uvAca / nistriMzaH kauravasyaiSa dharmarAjasya dhiimtH|| 56 kenAsi vijayo nAma kenAsi zvetavAhanaH / yastu pAzcanakhe koze nihitazcitrasevane / kirITI nAma kenAsi savyasAcI kathaM bhavAn // 9 nakulasyaiSa nistriMzo gurubhArasaho dRDhaH // 57 arjunaH phalguno jiSNuH kRSNo bIbhatsureva ca / yastvayaM vimalaH khaDgo gavye koze smrpitH| dhanaMjayazca kenAsi prabrUhi mama tattvataH / sahadevasya viddhyenaM sarvabhArasahaM dRDham / / 58 / zrutA me tasya vIrasya kevalA nAmahetavaH // 10 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi aSTatriMzo'dhyAyaH // 38 // . arjuna uvAca / sarvAJjanapadAJjitvA vittamAcchidya kevalam / uttara uvAca / madhye dhanasya tiSThAmi tenAhuA~ dhanaMjayam // 11 suvarNavikRtAnImAnyAyudhAni mahAtmanAm / abhiprayAmi saMgrAme yadahaM yuddhadurmadAn / rucirANi prakAzante pAnAmAzukAriNAm // 1 nAjitvA vinivAmi tena mAM vijayaM viduH // 12 ka nu svidarjunaH pArthaH kauravyo vA yudhiSThiraH / zvetAH kAJcanasaMnAhA rathe yujyanti me hayAH / nakulaH sahadevazca bhImasenazca pANDavaH // 2 saMgrAme yudhyamAnasya tenAhaM zvetavAhanaH // 13 sarva eva mahAtmAnaH sarvAmitravinAzanAH / uttarAbhyAM ca pUrvAbhyAM phalgunIbhyAmahaM divaa| . rAjyamakSaiH parAkIrya na zrUyante kadAcana // 3 jAto himavataH pRSThe tena mAM phalgunaM viduH // 14 draupadI ka ca pAJcAlI strIratnamiti vishrutaa| / purA zakreNa me dattaM yudhyato dAnavarSabhaiH / -843 -
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 39. 15 ] mahAbhArata [ 4. 40. 18 kirITaM mUrdhni sUryAbhaM tena mAhuH kirITinam // 15 etAnsarvAnupAsaGgAnkSipraM badhnIhi me rthe| na kuryA karma bIbhatsaM yudhyamAnaH kathaMcana / / etaM cAhara nistriMzaM jAtarUpapariSkRtam / tena devamanuSyeSu bIbhatsuriti mAM viduH // 16 ahaM vai kurubhiyotsyAmyavajeSyAmi te pazUn // 4 ubhau me dakSiNI pANI gANDIvasya vikarSaNe / saMkalpapakSavikSepaM bAhuprAkAratoraNam / tena devamanuSyeSu savyasAcIti mAM viduH // 17 tridaNDatUNasaMbAdhamanekadhvajasaMkulam // 5 . pRthivyAM caturantAyAM varNo me durlabhaH smH|| jyAkSepaNaM krodhakRtaM nemIninadadundubhi / karomi karma zuklaM ca tena mAmarjunaM viduH // 18 nagaraM te mayA guptaM rathopasthaM bhaviSyati // 6 ahaM durApo durdharSo damanaH pAkazAsaniH / adhiSThito mayA saMkhye ratho gANDIvadhanvanA / tena devamanuSyeSu jiSNunAmAsmi vizrutaH // 19 ajeyaH zatrusainyAnAM vairATe vyetu te bhayam // 7 kRSNa ityeva dazamaM nAma cakre pitA mama / uttara uvAca / kRSNAvadAtasya sataH priyatvAdvAlakasya vai // 20 bibhemi nAhameteSAM jAnAmi tvAM sthiraM yudhi / vaizaMpAyana uvAca / kezavenApi saMgrAme sAkSAdindreNa vA samam // 8 tataH pArthaM sa vairATirabhyavAdayadantikAt / idaM tu cintayanneva parimuhyAmi kevalam / ahaM bhUmijayo nAma nAmnAhamapi cottaraH // 21 nizcayaM cApi durmedhA na gacchAmi kathaMcana // 9 diSTyA tvAM pArtha pazyAmi svAgataM te dhanaMjaya / evaM vIrAGgarUpasya lakSaNairucitasya ca / lohitAkSa mahAbAho nAgarAjakaropama / kena karmavipAkena klIbatvamidamAgatam // 10 yadajJAnAdavocaM tvAM kSantumarhasi tanmama // 22 manye tvA klIbaveSeNa carantaM, zUlapANinam / yatastvayA kRtaM pUrvaM vicitraM karma duSkaram / gandharvarAjapratimaM devaM vApi zatakratum // 11 ato bhayaM vyatItaM me prItizca paramA tvayi // 23 arjuna uvaac| iti zrImahAbhArate virATaparvaNi bhrAturniyogAjyeSThasya saMvatsaramidaM vratam / ekonacatvAriMzo'dhyAyaH // 39 // carAmi brahmacaryaM vai satyametadravImi te // 12 40 nAsmi klIbo mahAbAho paravAndharmasaMyutaH / uttara uvAca / samAptavratamuttIrNaM viddhi mAM tvaM nRpAtmaja // 13 AsthAya vipulaM vIra rathaM sArathinA mayA / uttara uvAca / katamaM yAsyase'nIkamukto yAsyAmyahaM tvayA // 1 paramo'nugraho me'dya yatpratoM na me vRthaa| arjuna uvAca / na hIdRzAH klIbarUpA bhavantIha narottamAH // 14 prIto'smi puruSavyAghra na bhayaM vidyate tava / sahAyavAnasmi raNe yudhyeyamamarairapi / sarvAnudAmi te zatrUraNe raNavizArada // 2 sAdhvasaM tatpranaSTaM me kiM karomi bravIhi me // 15 svastho bhava mahAbuddhe pazya mAM zatrubhiH sh| / ahaM te saMgrahISyAmi hayAJzatrurathArujaH / yudhyamAnaM vimarde'sminkurvANaM bhairavaM mahat // 3 zikSito hyasmi sArathye tIrthataH puruSarSabha // 16 -844 -
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 40. 17] virATaparva [4. 41. 16 dAruko vAsudevasya yathA zakrasya mAtaliH / daivIM mAyAM rathe yuktvA vihitAM vizvakarmaNA / tathA mAM viddhi sArathye zikSitaM narapuMgava // 17 | kAJcanaM siMhalAGgUlaM dhvajaM vAnaralakSaNam // 3 yasya yAte na pazyanti bhUmau prAptaM padaM padam / manasA cintayAmAsa prasAdaM pAvakasya ca / dakSiNaM yo dhuraM yuktaH sugrIvasadRzo hayaH // 18 sa ca taJcintitaM jJAtvA dhvaje bhuutaanycodyt||4 yo'yaM dhuraM dhuryavaro vAmaM vahati shobhnH| sapatAkaM vicitrAGgaM sopAsaGgaM mahArathaH / taM manye meghapuSpasya javena sadRzaM hayam // 19 rathamAsthAya bIbhatsuH kaunteyaH zvetavAhanaH // 5 yo'yaM kAzcanasaMnAhaH pANiM vahati zobhanaH / baddhAsiH satanutrANaH pragRhItazarAsanaH / vAmaM sainyasya manye taM javena balavattaram // 20 tataH prAyAdudIcI sa kapipravaraketanaH // 6 yo'yaM vahati te pANi dakSiNAmazcitodyataH / svanavantaM mahAzaGkha balavAnarimardanaH / balAhakApi mataH sa javeM vIryavattaraH // 21 prAdhamalamAsthAya dviSatAM lomaharSaNam // 7 tvAmevAyaM ratho vo saMgrAme'rhati dhanvinam / tataste javanA dhuryA jAnubhyAmagamanmahIm / tvaM cemaM rathamAsthAya yoddhuma) mato mama / / 22 uttarazcApi saMtrasto rathopastha upAvizat // 8 vaizaMpAyana uvAca / saMsthApya cAzvAnkaunteyaH samudyamya ca razmibhiH / tato nirmucya bAhubhyAM valayAni sa vIryavAn / uttaraM ca pariSvajya samAzvAsayadarjunaH // 9 citre dundubhisaMnAde pratyamuzcattale zubhe // 23 mA bhaistvaM rAjaputrAya kSatriyo'si paraMtapa / kRSNAnbhaGgImataH kezAzvetenodthya vaassaa| kathaM puruSazArdUla zatrumadhye viSIdasi // 10 adhijyaM tarasA kRtvA gANDIvaM vyaakssipddhnuH||24 zrutAste zaGkhazabdAzca bherIzabdAzca puSkalAH / tasya vikSipyamANasya dhanuSo'bhUnmahAsvanaH / kuJjarANAM ca nadatAM vyUDhAnIkeSu tiSThatAm // 11 yathA zailasya mahataH zailenaivAbhijanuSaH // 25 sa tvaM kathamihAnena zaGkhazabdena bhISitaH / sanirghAtAbhavadbhamirdinu vAyurvavau bhRzam / viSaSNarUpo vitrastaH puruSaH prAkRto yathA // 12 bhrAntadvijaM khaM tadAsItprakampitamahAdrumam // 26 uttara uvAca / taM zabdaM kuravo'jAnanvisphoTamazaneriva / zrutA me zaGkhazabdAzca bherIzabdAzca puSkalAH / yadarjuno dhanuHzreSThaM bAhubhyAmAkSipadrathe // 27 kuJjarANAM ca ninadA vyUDhAnIkeSu tiSThatAm // 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi catvAriMzo'dhyAyaH // 40 // naivaMvidhaH zaGkhazabdaH purA jAtu mayA shrutH| 41 dhvajasya cApi rUpa me dRSTapUrva na hIdRzam / - vaizaMpAyana uvAca / dhanuSazcaiva nirghoSaH zrutapUrvo na me kvacit / / 14 uttaraM sArathiM kRtvA zamI kRtvA pradakSiNam / asya zaGkhasya zabdena dhanuSo nisvanena c| . AyudhaM sarvamAdAya tataH prAyAddhanaMjayaH // 1 rathasya ca ninAdena mano muhyati me bhRzam // 15 dhvaja siMhaM rathAttasmAdapanIya mahArathaH / vyAkulAzca dizaH sarvA hRdayaM vyathatIva me| praNidhAya zamImUle prAyAduttarasArathiH // 2 dhvajena pihitAH sarvA dizo na pratibhAnti me / - 845 -
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 41. 16 ] mahAbhArate [4. 42. 18 gANDIvasya ca zabdena karNau me badhirIkRtau // 16 vane janapade'jJAtaireSa eva paNo hi naH // 3 arjuna uvAca / teSAM na tAvannirvRttaM vartate tu trayodazam / ekAnte rathamAsthAya padbhyAM tvamavapIDaya / / ajJAtavAsaM bIbhatsurathAsmAbhiH samAgataH // 4 dRDhaM ca razmInsaMyaccha zaGkha dhmAsyAmyahaM punH||17 anivRtte tu nirvAse yadi bIbhatsurAgataH / vaizaMpAyana uvAca / punarvAdaza varSANi vane vatsyanti pANDavAH // 5 tasya zaGkhasya zabdena rathanemisvanena ca / lobhAdvA te na jAnIyurasmAnvA moha Avizat / gANDIvasya ca ghoSeNa pRthivI samakampata // 18 hInAtiriktameteSAM bhISmo veditumarhati / / 6 droNa uvAca / arthAnAM tu punadvaidhe nityaM bhavati saMzayaH / yathA rathasya nirghoSo yathA zaGkha udIryate / anyathA cintito hyarthaH punarbhavati cAnyathA // 7 kampate ca yathA bhUmi So'nyaH savyasAcinaH // 19 uttaraM mArgamANAnAM matsyasenAM yuyutsatAm / . zastrANi na prakAzante na prahRSyanti vAjinaH / yadi bIbhatsurAyAtasteSAM kaH syAtparAGmukhaH / / 8 agnayazca na bhAsante samiddhAstanna zobhanam // 20 trigartAnAM vayaM hetormatsyAnyodbhumihAgatAH / pratyAdityaM ca naH sarve mRgA ghorapravAdinaH / matsyAnAM viprakArAMste bahUnasmAnakIrtayan // 9 dhvajeSu ca nilIyante vAyasAstanna zobhanam / teSAM bhayAbhipannAnAM tadasmAbhiH pratizrutam / zakunAzcApasavyA no vedayanti mahadbhayam / / 21 prathamaM tairgrahItavyaM matsyAnAM godhanaM mahat // 10 gomAyureSa senAyA ruvanmadhye'nudhAvati / saptamImaparAhne vai tathA nastaiH samAhitam / / anAhatazca niSkrAnto mahadvedayate bhayam / aSTamyAM punarasmAbhirAdityasyodayaM prati // 11 bhavatAM romakUpANi prahRSTAnyupalakSaye // 22 te vA gAvo na pazyanti yadi vA syuH parAjitAH / parAbhUtA ca vaH senA na kazcidyodbhumicchati / asmAnvApyatisaMdhAya kuryumatsyena saMgatam // 12 vivarNamukhabhUyiSThAH sarve yodhA vicetasaH / atha vA tAnupAyAto matsyo jAnapadaiH saha / gAH saMprasthApya tiSThAmo vyUDhAnIkAH prahAriNaH // 23 sarvayA senayA sArdhamasmAnyoddhamupAgataH // 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi teSAmeva mahAvIryaH kazcideva puraHsaraH / ekacatvAriMzo'dhyAyaH // 4 // asmAotumihAyAto matsyo vApi svayaM bhvet||14 42 yadyeSa rAjA matsyAnAM yadi bIbhatsurAgataH / vaizaMpAyana uvAca / sarvairyoddhavyamasmAbhiriti naH samayaH kRtaH // 15 atha duryodhano rAjA samare bhISmamabravIt / atha kasmAtsthitA hyete ratheSu rathasattamAH / droNaM ca rathazArdUlaM kRpaM ca sumahAratham // 1 bhISmo droNaH kRpazcaiva vikarNo drauNireva ca // 16 ukto'yamartha AcAryo mayA karNena cAsakRt / / saMbhrAntamanasaH sarve kAle hyasminmahArathAH / punareva ca vakSyAmi na hi tRpyAmi taM bruvan // 2 / nAnyatra yuddhAcchrayo'sti tathAtmA praNidhIyatAm // parAjitairhi vastavyaM taizca dvAdaza vatsarAn / | Acchinne godhane'smAkamapi devena vatriNA / -846 -
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 42. 18] virATaparva [ 4. 43. 14 yamena vApi saMgrAme ko hAstinapuraM vrajet / / 18 zarairabhipraNunnAnAM bhagnAnAM gahane vane / karNa uvAca / ko hi jIvetpadAtInAM bhavedazveSu saMzayaH / sarvAnAyuSmato bhItAnsaMtrastAniva lakSaye / AcArya pRSThataH kRtvA tathA nItirvidhIyatAm // 19 / ayuddhamanasazcaiva sarvAMzcaivAnavasthitAn // 1 jAnAti hi mataM teSAmatastrAsayatIva naH / yadyeSa rAjA matsyAnAM yadi bIbhatsurAgataH / arjunenAsya saMprItimadhikAmupalakSaye // 20 ahamAvArayiSyAmi veleva makarAlayam // 2 tathA hi dRSTvA bIbhatsumupAyAntaM prazaMsati / mama cApapramuktAnAM zarANAM nataparvaNAm / yathA senA na bhajyeta tathA nItirvidhIyatAm // 21 nAvRttirgacchatAmasti sarpANAmiva sarpatAm // 3 adezikA mahAraNye grISme zatruvazaM gatA / . rukmapuGkhAH sutIkSNAgrA muktA hastavatA mayA / yathA na vibhrametsenA tathA nItirvidhIyatAm / / 22 chAdayantu zarAH pArtha zalabhA iva pAdapam // 4 azvAnAM heSitaM zrutvA kA prazaMsA bhavetpare / zarANAM puGkhasaktAnAM mauAbhihatayA dRDham / sthAne vApi vrajanto vA sadA heSanti vAjinaH // zrUyatAM talayoH zabdo bheryorAhatayoriva // 5 sadA ca vAyavo vAnti nityaM varSati vAsavaH / samAhito hi bIbhatsuvarSANyaSTau ca pazca ca / stanayitnozca nirghoSaH zrUyate bahuzastathA // 24 jAtasnehazca yuddhasya mayi saMprahariSyati // 6 kimatra kArya pArthasya kathaM vA sa prazasyate / pAtrIbhUtazca kaunteyo brAhmaNo guNavAniva / anyatra kAmAheSAdvA roSAdvAsmAsu kevalAt // 25 zaraughAnpratigRhNAtu mayA muktAnsahasrazaH // 7 AcAryA vai kAruNikAH prAjJAzcApAyadarzinaH / eSa caiva maheSvAsastriSu lokeSu vizrutaH / naite mahAbhaye prApte saMpraSTavyAH kathaMcana // 26 ahaM cApi kuruzreSThA arjunAnnAvaraH kvacit // 8 prAsAdeSu vicitreSu goSThISvAvasatheSu ca / itazcetazca nirmuktaiH kAJcanairgArdhavAjitaiH / kathA vicitrAH kurvANAH paNDitAstatra zobhanAH // dRzyatAmadya vai vyoma khadyotairiva saMvRtam // 9 bahUnyAzcaryarUpANi kurvanto jnsNsdi| adyAhamRNamakSayyaM purA vAcA pratizrutam / iSvastre cArusaMdhAne paNDitAstatra zobhanAH // 28 dhArtarASTrasya dAsyAmi nihatya samare'rjunam // 10 pareSAM vivarajJAne manuSyAcariteSu ca / antarA chidyamAnAnAM puGkhAnAM vyatizIryatAm / annasaMskAradoSeSu paNDitAstatra zobhanAH // 29 zalabhAnAmivAkAze pracAraH saMpradRzyatAm // 11 paNDitAnpRSThataH kRtvA pareSAM guNavAdinaH / / indrAzanisamasparza mahendrasamatejasam / vidhIyatAM tathA nItiryathA vadhyeta vai paraH // 30 ardayiSyAmyahaM pArthamulkAbhiriva kuJjaram // 12 gAvazcaiva pratiSThantAM senAM vyUhantu mAciram / tamagnimiva durdharSamasizaktizarendhanam / ArakSAzca vidhIyantAM yatra yotsyAmahe parAn // 31 pANDavAgnimahaM dIptaM pradahantamivAhitAn / / 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi azvavegapurovAto rathaughastanayitnumAn / dvictvaariNsho'dhyaayH||42|| | zaradhAro mahAmeghaH zamayiSyAmi pANDavam // 14 - 847 -
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 43. 15 ] mahAbhArate [4. 44. 20 matkArmukavinirmuktAH paarthmaashiivissopmaaH|| ekaH subhadrAmAropya dvairathe kRSNamAhvayat / zarAH samabhisarpantu valmIkamiva pannagAH // 15 asminneva vane kRSNo hRtAM kRSNAmavAjayat // 6 jAmadagnyAnmayA hyastraM yatprAptamRSisattamAt / ekazca paJca varSANi zakrAdatrANyazikSata / tadupAzritya vIryaM ca yudhyeyamapi vAsavam // 16 ekaH sAMyaminI jitvA kurUNAmakarodyazaH // 7 dhvajAgre vAnarastiSThanbhallena nihato myaa| eko gandharvarAjAnaM citrsenmriNdmH| adyaiva patatAM bhUmau vinadanbhairavAnravAn // 17 / vijigye tarasA saMkhye senAM cAsya sudurjayAm // 8 zatrormayAbhipannAnAM bhUtAnAM dhvajavAsinAm / tathA nivAtakavacAH kAlakhaJjAzca daanvaaH| dizaH pratiSThamAnAnAmastu zabdo divaM gataH // 18 daivatairapyavadhyAste ekena yudhi pAtitAH // 9 adya duryodhanasyAhaM zalyaM hRdi cirasthitam / / ekena hi tvayA karNa kiM nAmeha kRtaM puraa| samUlamuddhariSyAmi bIbhatsuM pAtayanrathAt / / 19 ekaikena yathA teSAM bhUmipAlA vazIkRtAH // 10 hatAzvaM virathaM pArthaM pauruSe paryavasthitam / indro'pi hi na pArthena saMyuge yoddhumarhati / niHzvasantaM yathA nAgamadya pazyantu kaurvaaH||20 yastenAzaMsate yoddhaM kartavyaM tasya bheSajam // 11 kAmaM gacchantu kuravo dhanamAdAya kevalam / AzIviSasya kruddhasya pANimudyamya dakSiNam / ratheSu vApi tiSThanto yuddhaM pazyantu mAmakam // 21 avimRzya pradezinyA daMSTrAmAdAtumicchasi // 12 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi atha vA kuJjaraM mattameka eva caranvane / tricatvAriMzo'dhyAyaH // 43 // anaGkuzaM samAruhya nagaraM gantumicchasi // 13 samiddhaM pAvakaM vApi ghRtamedovasAhutam / kRpa uvAca / ghRtAktazvIravAsAstvaM madhyenottartumicchasi / / 14 sadaiva tava rAdheya yuddhe krUratarA matiH / AtmAnaM yaH samudvadhya kaNThe baddhA mahAzilAm / nArthAnAM prakRti vettha nAnubandhamavekSase // 1 samudraM pratarehobhyAM tatra kiM nAma pauruSam // 15 nayA hi bahavaH santi zAstrANyAzritya cintitaaH| akRtAstraH kRtAstraM vai balavantaM sudurbalaH / teSAM yuddhaM tu pApiSThaM vedayanti purAvidaH // 2 tAdRzaM karNa yaH pArtha yoddhamicchetsa durmatiH // 16 dezakAlena saMyuktaM yuddhaM vijayadaM bhavet / asmAbhireSa nikRto varSANIha trayodaza / hInakAlaM tadeveha phalavanna bhavatyuta / siMhaH pAzavinirmukto na naH zeSaM kariSyati // 17 deze kAle ca vikrAntaM kalyANAya vidhIyate // 3 ekAnte pArthamAsInaM kUpe'gnimiva saMvRtam / AnukUlyena kAryANAmantaraM saMvidhIyatAm / ajJAnAdabhyavaskandha prAptAH smo bhymuttmm||18 bhAraM hi rathakArasya na vyavasyanti paNDitAH // 4 saha yudhyAmahe pArthamAgataM yuddhadurmadam / paricintya tu pArthena saMnipAto na naH kssmH| sainyAstiSThantu saMnaddhA vyUDhAnIkA prahAriNaH / / 19 ekaH kurUnabhyarakSadekazcAgnimatarpayat // 5 droNo duryodhano bhISmo bhavAndrauNistathA vayam / ekazca paJca varSANi brahmacaryamadhArayat / sarve yudhyAmahe pArtha karNa mA sAhasaM kRthaaH||20 -848 -
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 44. 21] virATaparva [4. 45. 26 vayaM vyavasitaM pArthaM vajrapANimivodyatam / ekavastrA sabhAM nItA duSTakarmanrajasvalA // 11 SaDthAH pratiyudhyema tiSThema yadi saMhatAH // 21 mUlameSAM mahatkRttaM sArArthI candanaM yathA / vyUDhAnIkAni sainyAni yattAH paramadhanvinaH / karma kArayithAH zUra tatra kiM viduro'bravIt // 12 yudhyAmahe'rjunaM saMkhye dAnavA vAsavaM yathA // 22 yathAzakti manuSyANAM zamamAlakSayAmahe / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi anyeSAM caiva sattvAnAmapi kITapipIlike // 13 catuzcatvAriMzo'dhyAyaH // 44 // draupadyAstaM pariklezaM na kSantuM pANDavo'rhati / duHkhAya dhArtarASTrANAM prAdurbhUto dhanaMjayaH // 14 azvatthAmovAca / tvaM punaH paNDito bhUtvA vAcaM vaktumihecchasi / na ca tAvajjitA gAvo na ca sImAntaraM gatAH / vairAntakaraNo jiSNurna naH zeSaM kariSyati // 15 na hAstinapuraM prAptAstvaM ca karNa vikatthase // 1 naiSa devAnna gandharvAnnAsurAnna ca rAkSasAn / saMprAmAnsubahUJjitvA labdhvA ca vipulaM dhanam / / bhayAdiha na yudhyeta kuntIputro dhanaMjayaH // 16 vijitya ca parAM bhUmiM nAhuH kiMcana pauruSam // 2 / yaM yameSo'bhisaMkruddhaH saMgrAme'bhipatiSyati / pacatyagniravAkyastu tUSNIM bhAti divaakrH| vRkSaM garuDavegena vinihatya tameSyati // 17 tUSNIM dhArayate lokAnvasudhA sacarAcarAn // 3 tvatto viziSTaM vIryeNa dhanuSyamararATsamam / cAturvarNyasya karmANi vihitAni manISibhiH / vAsudevasamaM yuddhe taM pArthaM ko na pUjayet // 18 dhanaM yairadhigantavyaM yacca kurvanna duSyati // 4 daivaM daivena yudhyeta mAnuSeNa ca mAnuSam / adhItya brAhmaNo vedAnyAjayeta yajeta ca / astreNAstraM samAhanyAtko'rjunena samaH pumAn // 19 kSatriyo dhanurAzritya yajetaiva na yAjayet / putrAdanantaraH ziSya iti dharmavido viduH / vaizyo'dhigamya dravyANi brahmakarmANi kArayet // 5 / etenApi nimittena priyo droNasya pANDavaH // 20 vartamAnA yathAzAstraM prApya cApi mahImimAm / yathA tvamakaro tamindraprasthaM yathAharaH / satkurvanti mahAbhAgA gurUnsuviguNAnapi // 6 yathAnaiSIH sabhI kRSNAM tathA yudhyasva pANDavam // 21 prApya dyUtena ko rAjyaM kSatriyastoSTumarhati / ayaM te mAtulaH prAjJaH kSatradharmasya kovidaH / tathA nRzaMsarUpeNa yathAnyaH prAkRto janaH // 7 durvRtadevI gAndhAraH zakuniyudhyatAmiha // 22 tathAvApteSu vitteSu ko vikatthedvicakSaNaH / / nAkSAnkSipati gANDIvaM na kRtaM dvAparaM na ca / nikRtyA vaJcanAyogaizcaranvaitaMsiko yathA // 8 jvalato nizitAnbANAMstIkSNAnkSipati gANDivam // katamaDherathaM yuddhaM yatrAjaiSIrdhanaMjayam / na hi gANDIvanirmuktA gArdhapatrAH sutejanAH / nakulaM sahadevaM ca dhanaM yeSAM tvayA hRtam // 9 antareSvavatiSThanti girINAmapi dAraNAH // 24 yudhiSThiro jitaH kasminbhImazca balinAM vrH| antakaH zamano mRtyustathAgnirvaDavAmukhaH / indraprasthaM tvayA kasminsaMgrAme nirjitaM purA / / 10 / kuryurete kaciccheSaM na tu kruddho dhanaMjayaH // 25 tathaiva katamaM yuddhaM yasminkRSNA jitA tvayA / yudhyatAM kAmamAcAryoM nAhaM yotsye dhanaMjayam / ma.bhA. 107 -849 -
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 45. 26 ] mahAbhArate [4. 47.6 matsyo hyasmAbhirAyodhyo yadyAgacchedgavAM padam // abhiSajyamAne hi gurau tadvRttaM roSakAritam // 12 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi vaizaMpAyana uvAca / paJcacatvAriMzo'dhyAyaH // 45 // tato duryodhano droNaM kSamayAmAsa bhArata / saha karNena bhISmeNa kRpeNa ca mahAtmanA // 13 bhISma uvAca / droNa uvAca / sAdhu pazyati vai droNaH kRpaH saadhvnupshyti| yadeva prathamaM vAkyaM bhISmaH zAMtanavo'bravIt / / karNastu kSatradharmeNa yathAvadyodbhumicchati // 1 tenaivAhaM prasanno vai paramatra vidhIyatAm // 14 AcAryo nAbhiSaktavyaH puruSeNa vijaantaa| yathA duryodhane'yatte nAgaH spRzati sainikAn / dezakAlau tu saMprekSya yoddhavyamiti me matiH // 2 sAhasAdyadi vA mohAttathA nItirvidhIyatAm // 15 yasya sUryasamAH pazca sapatnAH syuH prahAriNaH / vanavAse hyanivRtte darzayenna dhanaMjayaH / kathamabhyudaye teSAM na pramuhyeta paNDitaH // 3 dhanaM vAlabhamAno'tra nAdya naH kSantumarhati // 16 svArthe sarve vimuhyanti ye'pi dharmavido janAH / yathA nAyaM samAyujyAddhArtarASTrAnkathaMcana / tasmAdrAjanbravImyeSa vAkyaM te yadi rocate // 4 yathA ca na parAjayyAttathA niitirvidhiiytaam||17 karNo yadabhyavocannastejaHsaMjananAya tat / ' uktaM duryodhanenApi purastAdvAkyamIdRzam / AcAryaputraH kSamatAM mahatkAryamupasthitam // 5 tadanusmRtya gAGgeya yathAvadvaktumarhasi // 18 nAyaM kAlo virodhasya kaunteye samupasthite / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi kSantavyaM bhavatA sarvamAcAryeNa kRpeNa ca // 6 SaTcatvAriMzo'dhyAyaH // 46 // bhavatAM hi kRtAstratvaM yathAditye prabhA tthaa| yathA candramaso lakSma sarvathA nApakRSyate / bhISma uvAca / evaM bhavatsu brAhmaNyaM brahmAstraM ca pratiSThitam // 7 kalAMzAstAta yujyante muhUrtAzca dinAni ca / catvAra ekato vedAH kSAtramekatra dRzyate / ardhamAsAzca mAsAzca nakSatrANi grahAstathA // 1 naitatsamastamubhayaM kasmiMzcidanuzuzrumaH // 8 RtavazvApi yujyante tathA saMvatsarA api / anyatra bhAratAcAryAtsaputrAditi me matiH / evaM kAlavibhAgena kAlacakra pravartate // 2 brahmAstraM caiva vedAzca naitadanyatra dRzyate // 9 teSAM kAlAtirekeNa jyotiSAM ca vyatikramAt / AcAryaputraH kSamatAM nAyaM kAlaH svabhedane / paJcame paJcame varSe dvau mAsAvupajAyataH // 3 sarve saMhatya yudhyAmaH pAkazAsanimAgatam // 10 teSAmabhyadhikA mAsAH paJca dvAdaza ca kSapAH / balasya vyasanAnIha yAnyuktAni manISibhiH / / trayodazAnAM varSANAmiti me vartate matiH // 4 mukhyo bhedo hi teSAM vai pApiSTho viduSAM mtH||11 / sarvaM yathAvaJcaritaM yadyadebhiH parizratama / azvatthAmovAca / evametaddhavaM jJAtvA tato bIbhatsurAgataH / / 5 AcArya eva kSamatAM zAntiratra vidhIyatAm / / sarve caiva mahAtmAnaH sarve dharmArthakovidAH / - 850 -
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 47. 6] virATaparva [4. 48. 12 yeSAM yudhiSThiro rAjA kasmAddharme'parAnayuH // 6 / ahaM sarvasya sainyasya pazcAtsthAsyAmi pAlayan // 19 alubdhAzcaiva kaunteyAH kRtavantazca duSkaram / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi na cApi kevalaM rAjyamiccheyuste'nupAyataH // 7 saptacatvAriMzo'dhyAyaH // 47 // tadaiva te hi vikrAntumISuH kaurvnndnaaH| dharmapAzanibaddhAstu na celuH kSatriyavratAt // 8 vaizaMpAyana uvAca / / yaccAnRta iti khyAyedyacca gacchetparAbhavam / tathA vyUDheSvanIkeSu kauraveyairmahArathaiH / vRNuyurmaraNaM pArthA nAnRtatvaM kathaMcana // 9 . upAyAdarjunastUrNaM rathaghoSeNa nAdayan // 1 prApte tu kAle prAptavyaM notsRjeyurnrrssbhaaH| dadRzuste dhvajAgraM vai zuzruvuzca rathasvanam / api vajrabhRtA guptaM tathAvIryA hi pANDavAH // 10 dodhUyamAnasya bhRzaM gANDIvasya ca nisvanam // 2 pratiyudhyAma samare sarvazastrabhRtAM varam / tatastatsarvamAlokya droNo vacanamabravIt / tasmAdyadatra kalyANaM loke sadbhiranuSThitam / mahArathamanuprAptaM dRSTvA gANDIvadhanvinam // 3. tatsaMvidhIyatAM kSipraM mA no hyartho'tigAtparAn // 11 etaddhavajAgaM pArthasya dUrataH saMprakAzate / na hi pazyAmi saMgrAme kadAcidapi kaurava / eSa ghoSaH sajalado roravIti ca vAnaraH // 4 / ekAntasiddhiM rAjendra saMprAptazca dhanaMjayaH // 12 / eSa tiSThanrathazreSTho rathe rathavarapraNut / / saMpravRtte tu saMgrAme bhAvAbhAvI jayAjayau / utkarSati dhanuHzreSThaM gANDIvamazanisvanam // 5 : avazyamekaM spRzato dRSTametadasaMzayam // 13 imo hi bANau sahitau pAdayorme vyavasthitau / / tasmAdyuddhAvacarikaM karma vA dharmasaMhitam / aparau cApyatikrAntau karNau saMspRzya me zarau // 6 kriyatAmAzu rAjendra saMprApto hi dhanaMjayaH // 14 / niruSya hi vane vAsaM kRtvA karmAtimAnuSam / duryodhana uvAca / abhivAdayate pArthaH zrotre ca paripRcchati // 7 nAhaM rAjyaM pradAsyAmi pANDavAnAM pitAmaha / / __ arjuna uvAca / yuddhAvacArikaM yattu tacchIghraM saMvidhIyatAm // 15 iSupAte ca senAyA hayAnsaMyaccha sArathe / bhISma uvAca / yAvatsamIkSe sainye'sminkAsau kurukulAdhamaH // 8 atra yA mAmakI buddhiH zrUyatAM yadi rocate / sarvAnanyAnanAdRtya dRSTvA tamatimAninam / kSipraM balacaturbhAgaM gRhya gaccha puraM prati / tasya mUrdhni patiSyAmi tata ete parAjitAH // 9H tato'parazcaturbhAgo gAH samAdAya gacchatu // 16 eSa vyavasthito droNo drauNizca tadanantaram / vayaM vardhena sainyena pratiyotsyAma pANDavam / bhISmaH kRpazca karNazca maheSvAsA vyvsthitaaH||10 matsyaM vA punarAyAtamatha vApi zatakratum // 17 rAjAnaM nAtra pazyAmi gAH samAdAya gacchati / AcAryo madhyatastiSThatvazvatthAmA tu savyataH / dakSiNaM mArgamAsthAya zaGke jIvaparAyaNaH // 11 kRpaH zAradvato dhImAnpArzva rakSatu dakSiNam / / 18 / utsRjyaitadrathAnIkaM gaccha yatra suyodhanaH / agrataH sUtaputrastu karNastiSThatu daMzitaH / tatraiva yotsye vairATe nAsti yuddhaM nirAmiSam / -851 - c|
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 48. 12] mahAbhArate [4. 49.8 taM jitvA vinivartidhye gAH samAdAya vai punH||12 gAstA vijityAtha dhanurdharAtryaH / vaizaMpAyana uvaac| duryodhanAyAbhimukhaM prayAto evamuktaH sa vairATihayAnsaMyamya yatnataH / bhUyo'rjunaH priyamAjau cikIrSan // 1 niyamya ca tato razmInyatra te kurupuMgavAH / goSu prayAtAsu javena matsyAacodayattato vAhAnyato duryodhanastataH // 13 __kirITinaM kRtakArya ca matvA / utsRjya rathavaMzaM tu prayAte shvetvaahne| duryodhanAyAbhimukhaM prayAntaM abhiprAyaM viditvAsya droNo vacanamabravIt // 14 ___ kurupravIrAH sahasAbhipetuH // 2 naiSo'ntareNa rAjAnaM bIbhatsuH sthaatumicchti| teSAmanIkAni bahUni gADhaM tasya pANiM grahISyAmo javenAbhiprayAsyataH // 15 vyUDhAni dRSTvA bahuladhvajAni / na hyenamabhisaMkruddhameko yudhyeta sNyuge| matsyasya putraM dviSatAM nihantA anyo devAtsahasrAkSAtkRSNAdvA devakIsutAt // 16 __ vairATimAmatrya tato'bhyuvAca // 3 kiM no gAvaH kariSyanti dhanaM vA vipulaM tathA / etena tUrNa pratipAdayemAduryodhanaH pArthajale purA nauriva majati // 17 ___ zvetAnhayAnkAJcanarazmiyoktrAn / tathaiva gatvA bIbhatsurnAma vizrAvya cAtmanaH / javena sarveNa kuru prayatnazalabhairiva tAM senAM zaraiH zIghramavAkirat // 18 mAsAdayaitadrathasiMhavRndam // 4 kIryamANAH zaraughaistu yodhAste pArthacoditaiH / gajo gajeneva mayA durAtmA nApazyannAvRtAM bhUmimantarikSaM ca patribhiH // 19 ___ yo yoddhamAkAGkSati sUtaputraH / teSAM nAtmanino yuddhe nApayAne'bhavanmatiH / tameva mAM prApaya rAjaputra zIghratvameva pArthasya pUjayanti sma cetasA // 20 duryodhanApAzrayajAtadarpam // 5 tataH zaGkha pradadhmau sa dviSatAM lomaharSaNam / sa tairhayairvAtajavaibRMhadbhiH visphArya ca dhanuHzreSThaM dhvaje bhUtAnyacodayat / / 21 putro virATasya suvarNakakSyaiH / tasya zaGkhasya zabdena rathanemisvanena ca / vidhvaMsayaMstadrathinAmanIkaM amAnuSANAM teSAM ca bhUtAnAM dhvajavAsinAm // 22 tato'vahatpANDavamAjimadhye // 6 UrdhvaM pucchAnvidhunvAnA rebhamANAH samantataH / taM citraseno vizikhairvipAThaiH gAvaH pratinyavartanta dizamAsthAya dakSiNAm / / 23 saMgrAmajicchatrusaho jayazca / / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi pratyudyayurbhAratamApatantaM aSTacatvAriMzo'dhyAyaH // 48 // ___ mahArathAH karNamabhIpsamAnAH // 7 tataH sa teSAM puruSapravIraH vaizaMpAyana uvAca / zarAsanArciH zaravegatApaH / sa zatrusenAM tarasA praNudya vrAtArathAnAmadatsamanyu- . -852. 49
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 49. 8] virATaparva [4. 49. 28 rvanaM yathAgniH kurupuMgavAnAm // 8 nAgA yathA haimavatAH pravRddhAH // 15 tasmiMstu yuddhe tumule pravRtte tathA sa zatrUnsamare vinimnapArtha vikarNo'tirathaM rathena / ngANDIvadhanvA purussprviirH| vipAThavarSeNa kurupravIro cacAra saMkhye pradizo dizazca bhImena bhImAnujamAsasAda // 9 - dahannivAgnirvanamAtapAnte // 16 tato vikarNasya dhanurvikRSya .. prakIrNaparNAni yathA vasante jAmbUnadAgryopacitaM dRDhajyam / vizAtayitvAtyanilo nudankhe / apAtayavajamasya pramathya tathA sapatnAnvikirankirITI chinnadhvajaH so'pyapayAjavena // 10 . cacAra saMkhye'tiratho rathena // 17 taM zAtravANAM gaNabAdhitAraM zoNAzvavAhasya hayAnnihatya karmANi kurvANamamAnuSANi / __ vaikartanabhrAturadInasattvaH / zava'tapaH kopamamRSyamANaH ekena saMgrAmajitaH zareNa ____samarpayatkUrmanakhena pArtham // 11 ziro jahArAtha kirITamAlI // 18 sa tena rAjJAtirathena viddho tasminhate bhrAtari sUtaputro . vigAhamAno dhvajinI kurUNAm / vaikartano viirymthaaddaanH| . zatrutapaM paJcabhirAzu viddhA pragRhya dantAviva nAgarAjo tato'sya sUtaM dazabhirjaghAna // 12 __ maharSabhaM vyAghra ivAbhyadhAvat / / 19 tataH sa viddho bharatarSabhaiNa sa pANDavaM dvAdazabhiH pRSatkaibANena gAtrAvaraNAtigena / (kartanaH shiighrmupaajghaan| gatAsurAjau nipapAta bhUmau vivyAdha gAtreSu hayAMzca sarvAnago nagAgrAdiva vAtarugNaH // 13 virATaputraM ca zarairnijaghne / 20 ratharSabhAste tu ratharSabheNa sa hastinevAbhihato gajendraH - vIrA raNe vIratareNa bhagnAH / pragRhya bhallAnnizitAnniSaGgAt / cakampire vAtavazena kAle AkarNapUrNaM ca dhanurvikRSya . prakampitAnIva mahAvanAni // 14 vivyAdha bANairatha sUtaputram // 21. hatAstu pArthena narapravIrA athAsya bAhUruzirolalATa bhUmau yuvAnaH suSupuH suveSAH / grIvAM rathAGgAni praavmrdii| vasupradA vAsavatulyavIryAH sthitasya bANaiyudhi nirbibheda parAjitA vAsavajena sNkhye| ___ gANDIvamuktairazaniprakAzaiH // 22 suvarNakArNAyasavarmanaddhA sa pArthamuktairvizikhaiH praNuno -853
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 49. 23 ] mahAbhArate [4. 51.1 pavANa gajo gajeneva jitstrsvii| yasya nAgo dhvajAgre vai hemaketanasaMzritaH / vihAya saMgrAmaziraH prayAto dhRtarASTrAtmajaH zrImAneSa rAjA suyodhanaH // 12 vaikartanaH pANDavabANataptaH // 23 etasyAbhimukhaM vIra rathaM prrthaarujH| iti zrImahAbhArate virATaparvaNi prApayasvaiSa tejobhipramAthI yuddhadurmadaH // 13 ekonapaJcAzo'dhyAyaH // 49 // eSa droNasya ziSyANAM zIghrAstraH prathamo mataH / 50 etasya darzayiSyAmi zIghrAstraM vipulaM zaraiH // 14 vaizaMpAyana uvAca / nAgakakSyA tu rucirA dhvajAgre yasya tiSThati / . apayAte tu rAdheye duryodhanapurogamAH / eSa vaikartanaH karNo viditaH pUrvameva te // 15 anIkena yathAsvena zarairArchanta pANDavam // 1 etasya rathamAsthAya rAdheyasya durAtmanaH / bahudhA tasya sainyasya vyUDhasyApatataH zaraiH / yatto bhavethAH saMgrAme spardhatyeSa mayA sadA // 16 abhiyAnIyamAjJAya vairATiridamabravIt // 2 yastu nIlAnusAreNa paJcatAreNa ketunA / AsthAya ruciraM jiSNo rathaM sArathinA myaa| hastAvApI bRhaddhanvA rathe tiSThati vIryavAn // 17 katamadyAsyase'nIkamukto yAsyAmyahaM tvayA // 3 yasya tArArkacitro'sau rathe dhvajavaraH sthitaH / arjuna uvAca / yasyaitatpANDuraM chatraM vimalaM mUrdhni tiSThati // 18 lohitAkSamariSTaM yaM vaiyAghramanupazyasi / mahato rathavaMzasya nAnAdhvajapatAkinaH / nIlAM patAkAmAzritya rathe tiSThantamuttara // 4 balAhakAgre sUryo vA ya eSa pramukhe sthitaH // 19 kRpasyaitadrathAnIkaM prApayasvaitadeva mAm / haimaM candrArkasaMkAzaM kavacaM yasya dRzyate / etasya darzayiSyAmi zIghrAstraM dRDhadhanvinaH // 5 jAtarUpazirastrANastrAsayanniva me manaH / / 20 kamaNDaluddhaje yasya zAtakumbhamayaH zubhaH / eSa zAMtanavo bhISmaH sarveSAM naH pitAmahaH / AcArya eSa vai droNaH sarvazastrabhRtAM varaH // 6 rAjazriyAvabaddhastu duryodhanavazAnugaH / / 21 suprasannamanA vIra kuruSvainaM pradakSiNam / pazcAdeSa prayAtavyo na me vighnakaro bhavet / atraiva cAvirodhena eSa dharmaH sanAtanaH // 7 etena yudhyamAnasya yattaH saMyaccha me hayAn // 22 yadi me prathamaM droNaH zarIre prahariSyati / / tato'bhyavahadavyagro vairATiH savyasAcinam / tato'sya prahariSyAmi nAsya kopo bhaviSyati // 8 yatrAtiSThatkRpo rAjanyotsyamAno dhanaMjayam // 23 asyAvidUre tu dhanurdhvajAgre yasya dRzyate / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi AcAryasyaiSa putro vai azvatthAmA mahArathaH // 9 paJcAzo'dhyAyaH // 50 // sadA mamaiSa mAnyazca sarvazastrabhRtAmapi / etasya tvaM rathaM prApya nivartethAH punaH punaH // 10 vaizaMpAyana uvAca / ya eSa tu sthAnIke suvarNakavacAvRtaH / tAnyanIkAnyadRzyanta kurUNAmugradhanvinAm / senAgryeNa tRtIyena vyavahAryeNa tiSThati // 11 saMsarpanto yathA meghA gharmAnte mandamArutAH // 1 -854
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 51. 2] virATaparva [4. 52. 10 abhyAze vAjinastasthuH samArUDhAH prhaaribhiH| / prabhAsitamivAkAzaM citrarUpamalaMkRtam / bhImarUpAzca mAtaGgAstomarAGkuzacoditAH // 2 . saMpatadbhiH sthitaizcaiva nAnAratnAvabhAsitaiH / tataH zakraH suragaNaiH samAruhya sudarzanam / vimAnairvividhaizcitrairupAnItaiH surottmaiH|| 17 sahopAyAttadA rAjanvizvAzvimarutAM gaNaiH // 3 ___ iti zrImahAbhArate virATaparvaNi taddevayakSagandharvamahoragasamAkulam / ekapaJcAzo'dhyAyaH // 51 // zuzubhe'bhravinirmuktaM grahairiva nabhastalam // 4 52 atrANAM ca balaM teSAM mAnuSeSu prayujyatAm / vaizaMpAyana uvAca / taJca ghoraM mahAddhaM bhISmArjunasamAgame // 5 . etasminnantare tatra mahAvIryaparAkramaH / zataM zatasahasrANAM yatra sthUNA hirnnmyaaH| . AjagAma mahAsattvaH kRpaH zastrabhRtAM vrH| maNiratnamayAzcAnyAH prAsAdamupadhArayan // 6 arjunaM prati saMyoddhaM yuddhArthI sa mahArathaH // 1 . tatra kAmagamaM divyaM sarvaratnavibhUSitam / tau rathau sUryasaMkAzau yotsyamAnau mhaablau| vimAnaM devarAjasya zuzubhe khecaraM tadA // 7 zAradAviva jImUtau vyarocetAM vyavasthitau // 2 : tatra devAtrayastriMzattiSThanti sahavAsavAH / ... pArtho'pi vizrutaM loke gANDIvaM paramAyudham / / gandharvA rAkSasAH sarpAH pitarazca maharSibhiH // 8 vikRSya cikSepa bahUnnArAcAnmarmabhedinaH // 3 ; tathA rAjA vasumanA balAkSaH supratardanaH / tAnaprAptAzitairbANai rAcAraktabhojanAn / aSTakazca zibizcaiva yayAtinahuSo gayaH // 9 kRpazcicheda pArthasya zatazo'tha sahasrazaH // 4 manuH kSupo raghurbhAnuH kRzAzvaH sagaraH zalaH / tataH pArthazca saMkruddhazcitrAnmArgAnpradarzayan / / vimAne devarAjasya samadRzyanta suprabhAH // 10 | dizaH saMchAdayanbANaiH pradizazca mahArathaH // 5 agnerIzasya somasya varuNasya prjaapteH| ekacchAyamivAkAzaM prakurvansarvataH prbhuH| . tathA dhAturvidhAtuzca kuberasya yamasya ca // 11 pracchAdayadameyAtmA pArthaH zarazataiH kRpam // 6 alambusograsenasya gandharvasya ca tumburoH / sa zarairarSitaH kruddhaH shitairgnishikhopmaiH| - yathAbhAgaM yathoddezaM vimAnAni cakAzire // 12 tUrNaM zarasahasreNa pArthamapratimaujasam / sarvadevanikAyAzca siddhAzca paramarSayaH / arpayitvA mahAtmAnaM nanAda samare kRpaH // 7 arjunasya kurUNAM ca draSTuM yuddhamupAgatAH // 13 tataH kanakapuGkhAprairvIraH saMnataparvabhiH / divyAnAM tatra mAlyAnAM gandhaH puNyo'tha sarvazaH / tvarangANDIvanirmuktairarjunastasya vaajinH| prasasAra vasantAgre vanAnAmiva puSpatAm // 14 / caturbhizcaturastIkSNairavidhyatparameSubhiH // 8 : raktAraktAni devAnAM samadRzyanta tiSThatAm / te hayA nizitairviddhA jvaladbhiriva pnngaiH| .. AtapatrANi vAsAMsi srajazva vyajanAni ca // 15 / utpetuH sahasA sarve kRpaH sthAnAdathAcyavat // 9 upazAmyadrajo bhaumaM sarvaM vyAptaM marIcibhiH / cyutaM tu gautamaM sthAnAtsamIkSya kurunandanaH / divyAngandhAnupAdAya vAyuryodhAnasevata // 16 nAvidhyatparavIrano rakSamANo'sya gauravam // 10 -855.
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 52. 11] . mahAbhArate [4. 53.8 sa tu labdhvA punaH sthAnaM gautamaH savyasAcinam / / sA tu muktA gadA gurvI kRpeNa suprisskRtaa| vivyAdha dazabhirbANaistvaritaH kaGkapatribhiH // 11 / arjunena zarairnunnA pratimArgamathAgamat // 25 tataH pArtho dhanustasya bhallena nizitena c|| tato yodhAH parIpsantaH zAradvatamamarSaNam / cicchedaikena bhUyazca hastAccApamathAharat // 12 sarvataH samare pArthaM zaravarSairavAkiran // 26 athAsya kavacaM bANairnizitairmarmabhedibhiH / tato virATasya sutaH savyamAvRtya vAjinaH / vyadhamanna ca pArtho'sya zarIramavapIDayat // 13 / yamakaM maNDalaM kRtvA tAnyodhAnpratyavArayat // 27 tasya nirmucyamAnasya kavacAtkAya Ababhau / tataH kRpamupAdAya virathaM te nararSabhAH / samaye mucyamAnasya sarpasyeva tanuryathA // 14 apAjahurmahAvegAH kuntIputrAddhanaMjayAt // 28 chinne dhanuSi pArthena so'nyadAdAya kArmukam / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi cakAra gautamaH sajyaM tadadbhutamivAbhavat / / 15 dvipaJcAzo'dhyAyaH // 52 // sa tadapyasya kaunteyazciccheda ntprvnnaa| 53 evamanyAni cApAni bahUni kRtahastavat / arjuna uvAca / zAradvatasya ciccheda pANDavaH paravIrahA // 16 yatraiSA kAzcanI vedI pradIptAgnizikhopamA / sa chinnadhanurAdAya atha zaktiM pratApavAn / ucchritA kAzcane daNDe ptaakaabhirlNkRtaa| prAhiNotpANDuputrAya pradIptAmazanImiva // 17 tatra mAM vaha bhadraM te droNAnIkAya mAriSa // 1. tAmarjunastadAyAntIM zaktiM hemavibhUSitAm / / azvAH zoNAH prakAzante bRhantazcAruvAhinaH / viyadgatAM maholkAbhAM ciccheda dazabhiH zaraiH / snigdhavidrumasaMkAzAstAmrAsyAH priyadarzanAH / sApataddazadhA chinnA bhUmau pArthena dhImatA // 18 yuktA rathavare yasya sarvazikSAvizAradAH // 2 yugamadhye tu bhallaistu tataH sa sadhanuH kRpH| dIrghabAhurmahAtejA balarUpasamanvitaH / tamAzu nizitaiH pArthaM bibheda dazabhiH zaraiH // 19 / sarvalokeSu vikhyAto bhAradvAjaH pratApavAn // 3 tataH pArtho mahAtejA vishikhaangnitejsH| buddhyA tulyo hyuzanasA bRhaspatisamo naye / cikSepa samare kruddhastrayodaza zilAzitAn // 20 / vedAstathaiva catvAro brahmacaryaM tathaiva ca // 4 athAsya yugamekena caturbhizcaturo hayAn / sasaMhArANi divyAni sarvANyatrANi mAriSa / SaSThena ca ziraH kAyAcchareNa rathasAratheH // 21 / dhanurvedazca kAryena yasminnityaM pratiSThitaH // 5 tribhitriveNuM samare dvAbhyAmakSau mahAbalaH / kSamA damazca satyaM ca AnRzaMsyamathArjavam / dvAdazena tu bhallena cakartAsya dhvajaM tathA // 22 ete cAnye ca bahavo guNA yasmindvijottame // 6 tato vajranikAzena phalgunaH prahasanniva / tenAhaM yoddhumicchAmi mahAbhAgena sNyuge| trayodazenendrasamaH kRpaM vakSasyatADayat // 23 tasmAttvaM prApayAcArya kSipramuttara vAhaya // 7 sa chinnadhanvA viratho hatAzvo hatasArathiH / vaizaMpAyana uvAca / gadApANiravaplutya tUrNaM cikSepa tAM gadAm // 24 / arjunenaivamuktastu vairATihemabhUSitAn / -856 -
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 53. 8] virATaparva [4. 53. 36 codayAmAsa tAnazvAnbhAradvAjarathaM prati // 8 / droNaM hi samare ko'nyo yoddhamarhati phalgunAt / tamApatantaM vegena pANDavaM rathinAM varam / raudraH kSatriyadharmo'yaM guruNA yadayudhyata / droNaH pratyudyayau pArthaM matto mattamiva dvipam // 9 ityabruvaJjanAstatra saMgrAmazirasi sthitAH // 23 tataH prAdhmApayacchaGkha bherIzataninAditam / vIrau tAvapi saMrabdhau saMnikRSTau mahArathau / pracukSubhe balaM sarvamudbhUta iva sAgaraH // 10 chAdayetAM zaravrAtairanyonyamaparAjitau // 24 . atha zoNAnsadazvAMstAnhaMsavarNairmanojavaiH / visphArya sumahaccApaM hemapRSThaM durAsadam / mizritAnsamare dRSTvA vyasmayanta raNe janAH // 11 saMrabdho'tha bharadvAjaH phalgunaM pratyayudhyata // 25 tau rathau vIryasaMpannau dRSTvA saMgrAmamUrdhani / sa sAyakamayairjAlairarjunasya rathaM prati / AcAryaziSyAvajitau kRtavidyau manasvinau // 12 bhAnumadbhiH zilAdhautairbhAnoH prcchaadytprbhaam||26 samAzliSTau tadAnyonyaM droNapArtho mahAbalau / pArthaM ca sa mahAbAhurmahAvegairmahArathaH / dRSTvA prAkampata muhurbharatAnAM mahadbalam // 13 vivyAdha nizitairbANairmegho vRSTyeva parvatam // 27 harSayuktastathA pArthaH prahasanniva vIryavAn / tathaiva divyaM gANDIvaM dhanurAdAya pANDavaH / rathaM rathena droNasya samAsAdya mahArathaH // 14 zatrughnaM vegavaddhRSTo bhArasAdhanamuttamam / abhivAdya mahAbAhuH sAntvapUrvamidaM vacaH / visasarja zarAMzcitrAnsuvarNavikRtAnbahUn // 28 uvAca zlakSNayA vAcA kaunteyaH paravIrahA // 15 nAzayazaravarSANi bhAradvAjasya vIryavAn / uSitAH sma vane vAsaM pratikarma cikIrSavaH / tUrNaM cApavinirmuktaistadadbhutamivAbhavat // 29 kopaM nArhasi naH kartuM sadA samaradurjaya // 16 / sa rathena caranpArthaH prekSaNIyo dhanaMjayaH / ahaM tu prahRte pUrva prahariSyAmi te'nagha / yugapadikSu sarvAsu sarvazastrANyadarzayat // 30 iti me vartate buddhistadbhavAnkartumarhati // 17 ekacchAyamivAkAzaM bANaizcakre samantataH / tato'smai prAhiNodroNaH zarAnadhikaviMzatim / nAdRzyata tadA droNo nIhAreNeva saMvRtaH // 31 aprAptAMzcaiva tAnpArthazciccheda kRtahastavat // 18 tasyAbhavattadA rUpaM saMvRtasya zarottamaiH / tataH zarasahasreNa rathaM pArthasya vIryavAn / jAjvalyamAnasya yathA parvatasyeva sarvataH // 32 avAkirattato droNaH zIghramasraM vidarzayan // 19 dRSTvA tu pArthasya raNe zaraiH svarathamAvRtam / evaM pravavRte yuddhaM bhAradvAjakirITinoH / sa visphArya dhanuzcitraM meghastanitanisvanam // 33 samaM vimuzcatoH saMkhye vishikhaandiipttejsH||20 agnicakropamaM ghoraM vikarSanparamAyudham / tAvubhau khyAtakarmANAvubhau vAyusamau jave / vyazAtayaccharAMstAMstu droNaH samitizobhanaH / ubhau divyaastrvidussaavubhaavuttmtejsau| mahAnabhUttataH zabdo vaMzAnAmiva dahyatAm // 34 kSipantau zarajAlAni mohayAmAsatupAn // 21 / jAmbUnadamayaiH puDhezcitracApavarAtigaiH / vyasmayanta tato yodhAH sarve tatra samAgatAH / prAcchAdayadameyAtmA dizaH sUryasya ca prabhAm // 35 zarAnvisRjatostUrNaM sAdhu sAdhviti pUjayan / / 22 / tataH kanakapuGkhAnAM zarANAM nataparvaNAm / ma.bhA. 108 - 857,
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 53. 36] mahAbhArate [4. 53. 65 viyaJcarANAM viyati dRzyante bahuzaH prjaaH|| 36 tato nAgA rathAzcaiva sAdinazca vizAM pate / droNasya pukhasaktAzca prabhavantaH shraasnaat| zoNitAktA vyadRzyanta puSpitA iva kiNshukaaH||51 eko dIrgha ivAdRzyadAkAze saMhataH zaraH // 37 bAhubhizca sakeyUrairvicitraizca mahArathaiH / evaM tau svarNavikRtAnvimuzcantau mahAzarAn / suvarNacitraiH kavacairdhvajaizca vinipAtitaiH // 52 AkAzaM saMvRtaM vIrAvulkAbhiriva cakratuH // 38 yodhaizca nihataistatra pArthabANaprapIDitaiH / ' zarAstayozca vibabhuH kaGkabarhiNavAsasaH / balamAsItsamuddhAntaM droNArjunasamAgame // 53 paGktyaH zaradi khasthAnAM haMsAnAM crtaamiv||39 vidhunvAnI tu tau vIrau dhanuSI bhArasAdhane / yuddhaM samabhavattatra susaMrabdhaM mahAtmanoH / AcchAdayetAmanyonyaM titakSantau raNeSubhiH // 54 droNapANDavayo|raM vRtravAsavayoriva // 40 athAntarikSe nAdo'bhUdroNaM tatra prazaMsatAm / tau gajAviva cAsAdya viSANApraiH parasparam / duSkaraM kRtavAndroNo yadarjunamayodhayat // 55 zaraiH pUrNAyatotsRSTairanyonyamabhijaghnatuH / / / 41 pramAthinaM mahAvIryaM dRDhamuSTiM duraasdm| tau vyavAharatAM zUrau saMrabdhau raNazobhinau / jetAraM devadaityAnAM sarpANAM ca mahAratham // 56 udIrayantau samare divyAnyastrANi bhAgazaH // 42 avizramaM ca zikSAM ca lAghavaM duurpaatitaam| atha tvAcAryamukhyena zarAnsRSTAzilAzitAn / pArthasya samare dRSTvA droNasyAbhUJca vismayaH // 57 nyavArayacchitairbANairarjuno jayatAM varaH // 43 atha gANDIvamudyamya divyaM dhanuramarSaNaH / darzayannaindrirAtmAnamugramugraparAkramaH / vicakarSa raNe pArtho bAhubhyAM bharatarSabha // 58 iSubhistUrNamAkAzaM bahubhizca samAvRNot // 44 tasya bANamayaM varSa zalabhAnAmivAyatam / jighAMsantaM naravyAghramarjunaM tigmatejasam / na ca bANAntare vAyurasya zaknoti sarpitum // 59 AcAryamukhyaH samare droNaH zastrabhRtAM varaH / anizaM saMdadhAnasya zarAnutsRjatastadA / arjunena sahAkrIDaccharaiH saMnataparvabhiH // 45 dadRze nAntaraM kiMcitpArthasyAdadato'pi ca // 60 divyAnyastrANi muJcantaM bhAradvAjaM mahAraNe / tathA zIghrAstrayuddhe tu vartamAne sudaarunne| astrairastrANi saMvArya phalgunaH samayodhayat // 46 zIghrAcchIghrataraM pArthaH zarAnanyAnudIrayat // 61 tayorAsItsaMprahAraH kruddhayornarasiMhayoH / tataH zatasahasrANi zarANAM nataparvaNAm / amarSiNostadAnyonyaM devadAnavayoriva // 47 yugapatprApatastatra droNasya rathamantikAt / / 62 aindraM vAyavyamAgneyamastramastreNa paannddvH| avakIryamANe droNe tu zarairgANDIvadhanvanA / droNena muktaM muktaM tu grasate sma punaH punaH // 48 hAhAkAro mahAnAsItsainyAnAM bharatarSabha // 63 evaM zUrau maheSvAsau visRjantau zitAzarAn / pANDavasya tu zIghrAstraM maghavAnsamapUjayat / ekacchAyaM cakratustAvAkAzaM zaravRSTibhiH // 49 gandharvApsarasazcaiva ye ca tatra samAgatAH // 64 tato'rjunena muktAnAM patatAM ca zarIriSu / tato vRndena mahatA rathAnAM rathayUthapaH / parvateSviva vajrANAM zarANAM zrUyate svanaH // 50 / AcAryaputraH sahasA pANDavaM pratyavArayat // 65 -858 -
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 53. 66 ] virATaparva [4. 55.2 azvatthAmA tu tatkarma hRdayena mahAtmanaH / vAraNeneva mattena matto vAraNayUthapaH // 9 pUjayAmAsa pArthasya kopaM cAsyAkarodbhazam // 66 / tataH pravavRte yuddhaM pRthivyAmekavIrayoH / sa manyuvazamApannaH pArthamabhyadravadraNe / raNamadhye dvayoreva sumahallomaharSaNam // 10 kira zarasahasrANi parjanya iva vRSTimAn // 67 tau vIrau kuravaH sarve ddRshurvismyaanvitaaH| AvRtya tu mahAbAhuryato drauNistato hayAn / yudhyamAnau mahAtmAnau yUthapAviva saMgatau // 11 antaraM pradadau pArtho droNasya vyapasarpitum / / 68 tau samAjaghnaturvIrAvanyonyaM purussrssbhau| sa tu labdhvAntaraM tUrNamapAyAjavanairhayaiH / zarairAzIviSAkArairbaladbhiriva pannagaiH // 12 chinnavarmadhvajaH zUro nikRttaH parameSubhiH // 69 akSayyAviSudhI divyau pANDavasya mahAtmanaH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi tena pArtho raNe zUrastasthau giririvAcalaH // 13 tripaJcAzo'dhyAyaH // 53 // azvatthAmnaH punarbANAH kSipramabhyasyato rnne| jagmuH parikSayaM zIghramabhUttenAdhiko'rjunaH // 14 vaizaMpAyana uvaac| tataH karNo mahaccApaM vikRSyAbhyadhikaM russaa| taM pArthaH pratijagrAha vAyuvegamivoddhatam / avAkSipattataH zabdo hAhAkAro mahAnabhUt // 15 zarajAlena mahatA varSamANamivAmbudam // 1 tatra cakSurdadhe pArtho yatra visphAryate dhanuH / tayordevAsurasamaH saMnipAto mahAnabhUt / dadarza tatra rAdheyaM tasya kopo'tyavIvRdhat // 16 kiratoH zarajAlAni vRtravAsavayoriva // 2 sa roSavazamApannaH karNameva jighaaNsyaa| na sma sUryastadA bhAti na ca vAti samIraNaH / avaikSata vivRttAbhyAM netrAbhyAM kurupuMgavaH // 17 zaragADhe kRte vyomni chAyAbhUte samantataH // 3 tathA tu vimukhe pArthe droNaputrasya saaykaan| mahAMzcaTacaTAzabdo yodhayorhanyamAnayoH / tvaritAH puruSA rAjannupAjaguH sahasrazaH / / 18 dahyatAmiva veNUnAmAsItparapuraMjaya / / 4 utsRjya ca mahAbAhuTTaiNaputraM dhnNjyH| hayAnasyArjunaH sarvAnkRtavAnalpajIvitAn / abhidudrAva sahasA karNameva sapatnajit // 19 sa rAjanna prajAnAti dizaM kAMcana mohitaH // 5 tamabhidrutya kaunteyaH krodhasaMraktalocanaH / tato drauNirmahAvIryaH pArthasya vicrissytH| kAmayandvairathe yuddhamidaM vacanamabravIt // 20 vivaraM sUkSmamAlokya jyAM ciccheda kSureNa h| iti zrImahAbhArate virATaparvaNi tadasyApUjayandevAH karma dRSTvAtimAnuSam // 6 catuHpaJcAzo'dhyAyaH // 54 // tato drauNirdhanUMSyaSTau vyapakramya nararSabham / punarabhyAhanatpArthaM hRdaye kaGkapatribhiH // 7 ___ arjuna uvaac| tataH pArtho mahAbAhuH prahasya svnvttdaa| karNa yatte sabhAmadhye bahu vAcA vikatthitam / yojayAmAsa navayA mauLa gANDIvamojasA // 8 / na me yudhi samo'stIti tadidaM pratyupasthitam // 1 tato'rdhacandramAvRtya tena pArthaH samAgamat / / avocaH paruSA vAco dharmamutsRjya kevalam / - 859 -
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 55. 2] mahAbhArate [ 4. 56. idaM tu duSkaraM manye yadidaM te cikIrSitam // 2 pratijagrAha tAnkarNaH zarAnagnizikhopamAna / yattvayA kathitaM pUrva mAmanAsAdya kiMcana / zaravarSeNa mahatA varSamANa ivAmbudaH / / 16 tadadya kuru rAdheya kurumadhye mayA saha // 3 utpetuH zarajAlAni ghorarUpANi srvshH| yatsabhAyAM sma pAJcAlIM klizyamAnAM durAtmabhiH / avidhyadazvAnbAhvozca hastAvApaM pRthakpRthak // 17 dRSTavAnasi tasyAdya phalamApnuhi kevalam // 4 so'mRSyamANaH karNasya niSaGgasyAvalambanam / dharmapAzanibaddhana yanmayA marSitaM puraa| ciccheda nizitAgreNa zareNa nataparvaNA // 18 / tasya rAdheya kopasya vijayaM pazya me mRdhe // 5 upAsaGgAdupAdAya karNo bANAnathAparAn / ehi karNa mayA sArdhaM pratipadyasva saMgaram / vivyAdha pANDavaM haste tasya muSTirazIryata / / 19 prekSakAH kuravaH sarve bhavantu sahasainikAH // 6 .. tataH pArtho mahAbAhuH karNasya dhanuracchinat / karNa uvaac| sa zaktiM prAhiNottasmai tAM pArtho vyadhamaccharaiH // 20 pravISi vAcA yatpArtha karmaNA tatsamAcara / tato'bhipeturbahavo rAdheyasya padAnugAH / atizete hi vai vAcaM karmeti prathitaM bhuvi // 7 tAMzca gANDIvanirmuktaiH prAhiNodyamasAdanam // 21 yattvayA marSitaM pUrvaM tadazaktena marSitam / tato'syAzvAzaraistIkSNaibhitsu rasAdhanaiH / : iti gRhNAmi tatpArtha tava dRSTvAparAkramam / / 8 AkarNamuktairabhyannaMste hatAH prApatanbhuvi // 22 dharmapAzanibaddhana yadi te marSitaM purA / athApareNa bANena jvalitena mhaabhujH| tathaiva baddhamAtmAnamabaddhamiva manyase // 9 vivyAdha karNaM kaunteyastIkSNenorasi vIryavAn // 23 yadi tAvadvane vAso ythoktshcritstvyaa| tasya bhittvA tanutrANaM kAyamabhyapataccharaH / tattvaM dharmArthavikliSTaH samayaM bhettumicchasi // 10 / tataH sa tamasAviSTo na sma kiMcitprajajJivAn // 24 yadi zakraH svayaM pArtha yudhyate tava kAraNAt / sa gADhavedano hitvA raNaM prAyAdudaGmukhaH / tathApi na vyathA kAcinmama syaadvikrmissytH||11 tato'rjuna upAkrozaduttarazca mahArathaH // 25 ayaM kaunteya kAmaste nacirAtsamupasthitaH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi yotsyase tvaM mayA sArdhamadya drakSyasi me blm||12 .. paJcapaJcAzo'dhyAyaH // 55 // arjuna uvAca / idAnImeva tAvattvamapayAto raNAnmama / vaizaMpAyana uvAca / tena jIvasi rAdheya nihatastvanujastava // 13 tato vaikartanaM jitvA pArtho vairATimabravIt / bhrAtaraM ghAtayitvA ca tyaktvA raNazirazca kH| etanmAM prApayAnIkaM yatra tAlo hiraNmayaH // 1 tvadanyaH puruSaH satsu brUyAdevaM vyavasthitaH // 14 / atra zAMtanavo bhISmo rathe'smAkaM pitAmahaH / vaizaMpAyana uvAca / kAGkamANo mayA yuddhaM tiSThatyamaradarzanaH / iti karNa bruvanneva biibhtsurpraajitH| AdAsyAmyahametasya dhanurdhyAmapi cAhave // 2 abhyayAdvisRjanbANAnkAyAvaraNabhedinaH // 15 / asyantaM divyamastraM vAM citramadya nizAmaya / -860 -
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 56. 3] virATaparva [4. 57.1 zatahadAmivAyAntIM stanayitnorivAmbare // 3 tamAyAntaM mahAbAhu jigISantaM raNe parAn / suvarNapRSThaM gANDIvaM drakSyanti kuravo mm| abhyavArayadavyagraH krUrakarmA dhanaMjayam // 17 dakSiNenAtha vAmena katareNa svidasyati / taM citramAlyAbharaNAH kRtavidyA manasvinaH / iti mAM saMgatAH sarve tarkayiSyanti zatravaH // 4 AgacchanbhImadhanvAnaM maurvI paryasya bAhubhiH // 18 zoNitodAM rathAvartI nAganakrAM duratyayAm / duHzAsano vikarNazca duHsaho'tha viviNshtiH| nadI prasyandayiSyAmi paralokapravAhinIm // 5 Agatya bhImadhanvAnaM bIbhatsuM paryavArayan // 19 pANipAdaziraHpRSThabAhuzAkhAnirantaram / duHzAsanastu bhallena viddhA vairATimuttaram / vanaM kurUNAM chetsyAmi bhallaiH saMnataparvabhiH // 6 dvitIyenArjunaM vIraH pratyavidhyatstanAntare // 20 / jayataH kauravIM senAmekasya mama dhanvinaH / .. tasya jiSNurupAvRtya pRthudhAreNa kArmukam / zataM mArgA bhaviSyanti pAMvakasyeva kaanne| cakarta gArdhapatreNa jAtarUpapariSkRtam // 21 mayA cakramivAviddhaM sainyaM drakSyasi kevalam // 7 athainaM paJcabhiH pshcaatprtyvidhytstnaantre| asaMbhrAnto rathe tiSTha sameSu viSameSu ca / so'payAto raNaM hitvA pArthabANaprapIDitaH // 22 divamAvRtya tiSThantaM giri bhetsyAmi dhAribhiH // 8 // taM vikarNaH shraistiikssnnairgaadhptrairjihmgaiH| ahamindrasya vacanAtsaMgrAme'bhyahanaM puraa| vivyAdha paravIranamarjunaM dhRtarASTrajaH // 23 . paulomAnkAlakhaJjAMzca sahasrANi zatAni ca // 9 tatastamapi kaunteyaH zareNAnataparvaNA / ahamindrAdRDhAM muSTiM brahmaNaH kRtahastatAm / lalATe'bhyahanattUrNaM sa viddhaH prApatadrathAt // 24 pragADhaM tumulaM citramatividdhaM prajApateH / / 10 tataH pArthamabhidrutya duHsahaH sviviNshtiH| ahaM pAre samudrasya hiraNyapuramArujam / avAkiraccharaistIkSNaiH parIpsanbhrAtaraM raNe // 25 jitvA SaSTisahasrANi rathinAmugradhanvinAm // 11 tAvubhau gArdhapatrAbhyAM nizitAbhyAM dhanaMjayaH / dhvajavRkSaM pattitRNaM rathasiMhagaNAyutam / viddhA yugapadavyagrastayorvAhAnasUdayat // 26 vanamAdIpayiSyAmi kurUNAmasvatejasA // 12 tau hatAzvau vividdhAGgau dhRtarASTrAtmajAvubhau / tAnahaM rathanIDebhyaH zaraiH saMnataparvabhiH / abhipatya rathairanyairapanItau padAnugaiH // 27 ekaH saMkAlayiSyAmi vajrapANirivAsurAn // 13 sarvA dizazcAbhyapatadvIbhatsuraparAjitaH / raudraM rudrAdahaM yastraM vAruNaM varuNAdapi / kirITamAlI kaunteyo labdhalakSo mahAbalaH // 28 astramAneyamagnezca vAyavyaM mAtarizvanaH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi vajrAdIni tathAstrANi zakrAdahamavAptavAn // 14 SaTpaJcAzo'dhyAyaH // 56 // dhArtarASTravanaM ghoraM narasiMhAbhirakSitam / . 57 ahamutpATayiSyAmi vairATe vyetu te bhayam // 15 vaizaMpAyana uvAca / evamAzvAsitastena vairATiH svysaacinaa| | atha saMgamya sarve tu kauravANAM mhaarthaaH| vyagAhata rathAnIkaM bhImaM bhISmasya dhImataH / / 16 / arjunaM sahitA yattAH pratyayudhyanta bhArata // 1 -861 - miraaksstm|
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 57.2] mahAbhArate [4. 58.9 sa sAyakamayairjAlaiH sarvatastAnmahArathAn / arjuno jayatAM zreSThaH paryavartata bhArata // 16 prAcchAdayadameyAtmA nIhAra iva parvatAn // 2 / prAvartayannadI ghorAM zoNitaughataraGgiNIm / nadadbhizca mahAnAgairheSamANaizca vAjibhiH / asthizaivalasaMbAdhAM yugAnte kAlanirmitAm / / 17 bherIzaGkhaninAdaizca sa zabdastumulo'bhavat // 3 zaracApaplavAM ghorAM mAMsazoNitakardamAm / narAzvakAyAnnirbhidya lohAni kavacAni ca / mahArathamahAdvIpAM zaGkhadundubhinisvanAm / pArthasya zarajAlAni viniSpetuH sahasrazaH // 4 cakAra mahatIM pArtho nadImuttarazoNitAm // 18 tvaramANaH zarAnasyanpANDavaH sa babhau rnne| AdadAnasya hi zarAnsaMdhAya ca vimuJcataH / madhyaMdinagato'rciSmAzaradIva divAkaraH // 5 vikarSatazca gANDIvaM na kiMcidRzyate'ntaram // 19 upaplavanta vitrastA rathebhyo rathinastadA / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi sAdinazcAzvapRSTabhyo bhUmau cApi padAtayaH // 6 saptapaJcAzo'dhyAyaH // 57 // . zaraiH saMtADyamAnAnAM kavacAnAM mahAtmanAm / tAmrarAjatalohAnAM prAdurAsInmahAsvanaH // 7 vaizaMpAyana uvAca / channamAyodhanaM sarvaM zarIrairgatacetasAm / atha duryodhanaH karNo duHshaasnviviNshtii| gajAzvasAdibhistatra zitabANAttajIvitaiH // 8 droNazca saha putreNa kRpazcAtiratho raNe // 1 rathopasthAbhipatiterAstRtA mAnavairmahI / punarIyuH susaMrabdhA dhanaMjayajighAMsayA / pranRtyadiva saMgrAme cApahasto dhanaMjayaH // 9 visphArayantazcApAni balavanti dRDhAni ca // 2 zrutvA gANDIvanirghoSaM visphUrjitamivAzaneH / tAnprakIrNapatAkena rthenaadityvrcsaa| trastAni sarvabhUtAni vyagacchanta mahAhavAt // 10 pratyudyayau mahArAja smstaanvaanrdhvjH|| 3 kuNDaloSNISadhArINi jAtarUpasrajAni ca / tataH kRpazca karNazca droNazca rathinAM varaH / patitAni sma dRzyante zirAMsi raNamUrdhani // 11 / taM mahAstrairmahAvIryaM parivArya dhanaMjayam // 4 vizikhonmathitairgAtrairbAhubhizca sakArmukaiH / zaraughAnsamyagasyanto jImUtA iva vArSikAH / sahastAbharaNaizcAnyaiH pracchannA bhAti medinI // 12 vavarSaH zaravarSANi prapatantaM kirITinam / / 5 zirasAM pAtyamAnAnAmantarA nizitaiH zaraiH / iSubhirbahubhistUrNaM samare lomavAhibhiH / azmavRSTirivAkAzAdabhavadbharatarSabha // 13 adUrAtparyavasthAya puuryaamaasuraadRtaaH|| 6 darzayitvA tathAtmAnaM raudaM rudaparAkramaH / tathAvakIrNasya hi tairdivyairastraiH samantataH / avaruddhazvaranpArtho daza varSANi trINi ca / na tasya vyaGgulamapi vivRtaM samadRzyata // 7 krodhAgnimutsRjadvoraM dhArtarASTreSu pANDavaH // 14 tataH prahasya bIbhatsurdivyamaindraM mahArathaH / sasya taddahataH sainyaM dRSTvA caiva parAkramam / astramAdityasaMkAzaM gANDIve samayojayat // 8 sarve zAntiparA yodhA dhArtarASTrasya pazyataH // 15 / sa razmibhirivAdityaH pratapansamare blii| vitrAsayitvA tatsainyaM drAvayitvA mahArathAn / kirITamAlI kaunteyaH sarvAnprAcchAdayatkurUn // 9 - 862 -
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 58. 10] virATaparva [4. 59. 23 yathA balAhake vidyutpAvako vA shiloccye| zIghrakRdrathavAhAMzca tathobhau pANisArathI // 9 tathA gANDIvamabhavadindrAyudhamivAtatam // 10 tayostadabhavadyuddhaM tumulaM lomaharSaNam / yathA varSati parjanye vidyudvibhrAjate divi / bhISmasya saha pArthena balivAsavayoriva // 10 tathA daza dizaH sarvAH patadgANDIvamAvRNot // 11 bhallabhallAH samAgamya bhiissmpaannddvyoyudhi| . trastAzca rathinaH sarve babhUvustatra sarvazaH / antarikSe vyarAjanta khadyotAH prAvRSIva hi // 11 sarve zAntiparA bhUtvA khacittAni na lebhire / agnicakramivAviddhaM savyadakSiNamasyataH / saMgrAmavimukhAH sarve yodhAste hatacetasaH / / 12 gANDIvamabhavadrAjanpArthasya sRjataH zarAn // 12 evaM sarvANi sainyAni bhagnAni bharatarSabha / sa taiH saMchAdayAmAsa bhISmaM zarazataiH zitaiH / prAdravanta dizaH sarvA nirAzAni svajIvite // 13 parvataM vAridhArAbhizchAdayanniva toyadaH // 13 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi tAM sa velAmivoddhRtAM zaravRSTiM samutthitAm / aSTapaJcAzo'dhyAyaH // 58 // vyadhamatsAyakairbhISmo arjunaM saMnivArayat // 14 59 tatastAni nikRttAni zarajAlAni bhAgazaH / vaizaMpAyana uvAca / samare'bhivyazIyanta phalgunasya rathaM prati // 15 tataH zAMtanavo bhISmo durAdharSaH pratApavAn / tataH kanakapuGkhAnAM zaravRSTiM samutthitAm / vadhyamAneSu yodheSu dhanaMjayamupAdravat // 1 pANDavasya rathAttUrNaM zalabhAnAmivAyatim / pragRhya kArmukazreSThaM jAtarUpapariSkRtam / vyadhamattAM punastasya bhISmaH zarazataiH shitaiH||16 zarAnAdAya tIkSNAgrAnmarmabhedapramAthinaH // 2 tataste kuravaH sarve sAdhu sAdhviti cAbruvan / pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani / duSkaraM kRtavAnbhISmo yadarjunamayodhayat // 17 zuzubhe sa naravyAghro giriH sUryodaye yathA // 3 balavAMstaruNo dakSaH kSiprakArI ca pANDavaH / pradhmAya zaGkha gAGgeyo dhArtarASTrAnpraharSayan / ko'nyaH samarthaH pArthasya vegaM dhArayituM raNe // 18 pradakSiNamupAvRtya bIbhatsuM samavArayat // 4 Rte zAMtanavAdbhISmAtkRSNAdvA devakIsutAt / tamuvIkSya tathAyAntaM kaunteyaH prviirhaa| AcAryapravarAdvApi bhAradvAjAnmahAbalAt // 19 pratyagRhNAtprahRSTAtmA dhArAdharamivAcalaH // 5 aaurastrANi saMvArya krIDataH puruSarSabhau / tato bhISmaH zarAnaSTau dhvaje pArthasya vIryavAn / caDhUMSi sarvabhUtAnAM mohayantau mahAbalau // 20 samaparyanmahAvegAJzvasamAnAnivoragAn // 6 prAjApatyaM tathaivaindramAmeyaM ca sudAruNam / te dhvajaM pANDuputrasya samAsAdya patatriNaH / kauberaM vAruNaM caiva yAmyaM vAyavyameva ca / jvalantaH kapimAjaghnurdhvajAgranilayAMzca tAn // 7 / prayuJjAnau mahAtmAnau samare to viceratuH // 21 tato bhallena mahatA pRthudhAreNa paannddvH| vismitAnyatha bhUtAni tau dRSTvA saMyuge tdaa| chatraM ciccheda bhISmasya tUrNaM tadapatadbhuvi // 8 sAdhu pArtha mahAbAho sAdhu bhISmeti cAbruvan // 22 dhvajaM caivAsya kaunteyaH zarairabhyahanadRDham / / nedaM yuktaM manuSyeSu yo'yaM saMdRzyate mahAn / -863 -
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 59. 23 ] mahAbhArate [4. 60.3 mahAstrANAM saMprayogaH samare bhISmapArthayoH // 23 na zaknuvanti sainyAni pANDavaM prativIkSitum // 37 evaM sarvAstraviduSoravayuddhamavartata / ubhau vizrutakarmANAvubhau yuddhavizAradau / atha jiSNurupAvRtya pRthudhAreNa kArmukam / . ubhau sadRzakarmANAvubhau yudhi durAsadau // 38. cakarta bhISmasya tadA jAtarUpapariSkRtam // 24 ityukto devarAjastu pArthabhISmasamAgamam / nimeSAntaramAtreNa bhISmo'nyatkArmukaM raNe / pUjayAmAsa divyena puSpavarSeNa bhArata // 39 samAdAya mahAbAhuH sajyaM cakre mahAbalaH / tato bhISmaH zAMtanavo vAme pArzve samaparyat / zarAMzca subahUnkruddho mumocAzu dhanaMjaye // 25 asyataH pratisaMdhAya vivRtaM savyasAcinaH // 40 arjuno'pi zarAMzcitrAnbhISmAya nizitAnbahUn / tataH prahasya bIbhatsuH pRthudhAreNa kArmukam / cikSepa sumahAtejAstathA bhISmazca pANDave // 26 nyakRntadgArdhapatreNa bhISmasyAmitatejasaH // 41 tayordivyAstraviduSorasyatoranizaM zarAn / athainaM dazabhirbANaiH pratyavidhyatstanAntare / na vizeSastadA rAjalakSyate sma mahAtmanoH // 27 yatamAnaM parAkrAntaM kuntIputro dhanaMjayaH // 42 athAvRNoddaza dizaH zarairatirathastadA / sa pIDito mahAbAhurgRhItvA rathakUbaram / kirITamAlI kaunteyaH zUraH zAMtanavastathA / / 28 gAGgeyo yudhi durdharSastasthau dIrghamivAturaH // 43 atIva pANDavo bhISmaM bhISmazcAtIva pANDavam / taM visaMjJamapovAha saMyantA rathavAjinAm / babhUva tasminsaMgrAme rAjalloke tadadbhutam / / 29 upadezamanusmRtya rakSamANo mahAratham // 44 pANDavena hatAH zUrA bhISmasya ratharakSiNaH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi zerate sma tadA rAjankaunteyasyAbhito ratham / / 30 ekonaSaSTitamo'dhyAyaH // 59 // tato gANDIvanirmuktA niramitraM cikIrSavaH / AgacchanpuGkhasaMzliSTAH zvetavAhanapatriNaH // 31 vaizaMpAyana uvAca / niSpatanto rathAttasya dhautA hairaNyavAsasaH / bhISme tu saMgrAmaziro vihAya AkAze samadRzyanta haMsAnAmiva patayaH // 32 ___ palAyamAne dhRtraassttrputrH| tasya tadivyamatraM hi pragADhaM citramasyataH / ucchritya ketuM vinadanmahAtmA prekSante smAntarikSasthAH sarve devAH savAsavAH // 33 svayaM vigRhyArjunamAsasAda // 1 tadRSTvA paramaprIto gandharvazcitramadbhutam / sa bhImadhanvAnamudagravIrya zazaMsa devarAjAya citrasenaH pratApavAn // 34 dhanaMjayaM zatrugaNe crntm| pazyemAnarinirdArAnsaMsaktAniva gacchataH / AkarNapUrNAyatacoditena citrarUpamidaM jiSNordivyamastramudIryataH // 35 bhallena vivyAdha lalATamadhye // 2 nedaM manuSyAH zraddadhyuna hIdaM teSu vidyate / sa tena bANena samarpitena paurANAnAM mahAstrANAM vicitro'yaM samAgamaH / / 36 . jAmbUnadAbhena susaMzitena / madhyaMdinagataM sUrya prtpntmivaambre| rarAja rAjanmahanIyakarmA -864 -
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 60. 3] virATaparva [4. 60. 18 yathaikaparvA ruciraikazRGgaH // 3 trAsAdvikarNaH sahasAvatIrya / athAsya bANena vidAritasya tUrNaM padAnyaSTazatAni gatvA prAdurbabhUvAsRgajasramuSNam / viviMzateH syandanamAruroha // 11 sA tasya jAmbUnadapuSpacitrA nihatya nAgaM tu zareNa tena mAleva citrAbhivirAjate sma // 4 vanopamenAdrivarAmbudAbham / sa tena bANAbhihatastarasvI tathAvidhenaiva zareNa pArtho duryodhnenoddhtmnyuvegH| ___duryodhanaM vakSasi nirbibheda // 12 zarAnupAdAya viSAgnikalpA tato gaje rAjani caiva bhinne vivyAdha rAjAnamadInasattvaH // 5 . bhanne vikaNe ca spaadrksse| duryodhanazcApi tamugratejAH gANDIvamuktairvizikhaiH praNunnApArthazca duryodhnmekviirH| ste yodhamukhyAH sahasApajagmuH // 13 anyonyamAjau puruSapravIrau dRSTvaiva bANena hataM tu nAgaM ___ samaM samAjaghnaturAjamIDhau // 6. yodhAMzca sarvAndravato nizamya / tataH prabhinnena mahAgajena rathaM samAvRtya kurupravIro mahIdharAbhena punrvikrnnH| raNAtpradudrAva yato na pArthaH // 14 rathaizcaturbhirgajapAdarakSaiH taM bhImarUpaM tvaritaM dravantaM kuntIsutaM jiSNumathAbhyadhAvat // 7 duryodhanaM zatrusaho nissnggii| tamApatantaM tvaritaM gajendra prAkSveDayadyo manAH kirITI dhanaMjayaH kumbhavibhAgamadhye / bANena viddhaM rudhiraM vamantam // 15 AkarNapUrNena dRDhAyasena arjuna uvAca / bANena vivyAdha mahAjavena // 8 vihAya kIrtiM vipulaM yazazca pArthena sRSTaH sa tu gArdhapatra __yuddhAtparAvRtya palAyase kim / A puGadezAtpraviveza nAgam / na te'dya tUryANi samAhatAni vidArya zailapravaraprakAzaM __ yathAvadudyAnti gatasya yuddhe // 16 .. yathAzaniH parvatamindrasRSTaH // 9 yudhiSThirasyAsmi nidezakArI zaraprataptaH sa tu nAgarAjaH pArthastRtIyo yudhi ca sthiro'smi / pravepitAGgo vythitaantraatmaa| tadarthamAvRtya mukhaM prayaccha saMsIdamAno nipapAta mahyAM narendravRttaM smara dhArtarASTra // 17 vajrAhataM zRGgamivAcalasya // 10 moghaM tavedaM bhuvi nAmadheyaM nipAtite dantivare pRthivyAM duryodhanetIha kRtaM purastAt / ma. bhA. 109 -865 -
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 60. 18 ] mahAbhArate [4. 61. 18 na hIha duryodhanatA tavAsti palAyamAnasya raNaM vihAya // 18 / na te purastAdatha pRSThato vA pazyAmi duryodhana rakSitAram / paraihi yuddhena kurupravIra prANAnpriyAnpANDavato'dya rakSa // 19 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi SaSTitamo'dhyAyaH // 6 // vaizaMpAyana uvAca / AhUyamAnastu sa tena saMkhye mahAmanA dhRtarASTrasya putraH / nivartitastasya girAGkazena ___ gajo yathA matta ivAGkuzena // 1 so'mRSyamANo vacasAbhimRSTo mhaarthenaatirthstrsvii| paryAvavartAtha rathena vIro bhogI yathA pAdatalAbhimRSTaH // 2 taM prekSya karNaH parivartamAnaM nivartya saMstabhya ca viddhgaatrH| duryodhanaM dakSiNato'bhyagaccha___tpArthaM nRvIro yudhi hemamAlI // 3 bhISmastataH zAMtanavo nivRtya __ hiraNyakakSyAMstvarayaMsturaMgAn / duryodhanaM pazcimato'bhyarakSa__pArthAnmahAbAhuradhijyadhanvA // 4 droNaH kRpazcaiva viviMzatizca duHzAsanazcaiva nivRtya zIghram / sarve purastAdvitateSucApA duryodhanArthaM tvaritAbhyupeyuH // 5 sa tAnyanIkAni nivartamAnA nyAlokya pUrNaughanibhAni pArthaH / haMso yathA meghamivApatantaM / dhanaMjayaH pratyapatattarasvI // 6 te sarvataH saMparivArya pArtha mastrANi divyAni samAdadAnAH / vavarSurabhyetya zaraiH samantA nmeghA yathA bhUdharamambuvegaiH // 7 tato'stramastreNa nivArya teSAM __gANDIvadhanvA kurupuMgavAnAm / saMmohanaM zatrusaho'nyadastraM prAduzcakAndrirapAraNIyam // 8 tato dizazcAnudizo vivRtya zaraiH sudhArairnizitaiH supuGkhaiH / / gANDIvaghoSeNa manAMsi teSAM mahAbalaH pravyathayAMcakAra // 9 tataH punarbhImaravaM pragRhya dobhyA' mahAzaGkhamudAraghoSam / vyanAdayatsa pradizo dizaH khaM bhuvaM ca pArtho dviSatAM nihantA // 10 te zaGkhanAdena kurupravIrAH saMmohitAH paarthsmiiriten| utsRjya cApAni durAsadAni __ sarve tadA zAntiparA babhUvuH // 11 tathA visaMjJeSu pareSu pArthaH ___ smRtvA tu vAkyAni tathottarAyAH / niryAhi madhyAditi matsyaputra muvAca yAvatkuravo visaMjJAH // 12 AcAryazAradvatayoH suzukle karNasya pItaM ruciraM ca vastram / -866
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 61. 13] virATaparva [4. 61. 28 drauNezca rAjJazca tathaiva nIle zAntiM parAzvasya yathA sthito'bhUvastre samAdatsva narapravIra // 13 rutsRjya bANAMzca dhanuzca citram / bhISmasya saMjJAM tu tathaiva manye na tveva bIbhatsuralaM nRzaMsaM ___jAnAti me'strapratighAtameSaH / katu na pApe'sya mano niviSTam // 21 etasya vAhAnkuru savyatastva trailokyahetorna jahetsvadharma mevaM hi yAtavyamamUDhasaMjJaiH // 14 tasmAnna sarve nihatA raNe'smin / razmInsamutsRjya tato mahAtmA kSipraM kurUnyAhi kurupravIra ___ rathAdavaplutya viraattputrH| vijitya gAzca pratiyAtu pArthaH // 22 vastrANyupAdAya mahArathAnAM duryodhanastasya tu tannizamya __tUrNaM punaH svaM rathamAruroha // 15 _ pitAmahasyAtmahitaM vaco'tha / . tato'nvazAsaccaturaH sadazvA atItakAmo yudhi so'tyamarSI - nputro virATasya hiraNyakakSyAn / rAjA viniHzvasya babhUva tUSNIm // 23 te tadvayatIyuddhajinAmanIkaM tadbhISmavAkyaM hitamIkSya sarve .. zvetA vahanto'rjunamAjimadhyAt // 16 dhanaMjayAgniM ca vivardhamAnam / tathA tu yAntaM puruSapravIraM / nivartanAyaiva mano nidadhyu- bhISmaH zarairabhyahanattarasvI / duryodhanaM te parirakSamANAH // 24 sa cApi bhISmasya hayAnnihatya tAnprasthitAnprItamanAH sa pArtho vivyAdha pArzve dazabhiH pRSatkaiH // 17 dhanaMjayaH prekSya kurupravIrAn / tato'rjuno bhISmamapAsya yuddhe AbhASamANo'nuyayau muhUrta viddhAsya yantAramariSTadhanvA / saMpUjayaMstatra gurUnmahAtmA // 25 tasthau vimukto rathavRndamadhyA pitAmahaM zAMtanavaM sa vRddhaM ___ drAhuM vidAryeva sahasrarazmiH // 18 droNaM guruM ca pratipUjya mUrdhA / labdhvA tu saMjJAM ca kurupravIraH drauNiM kRpaM caiva gurUMzca sarvA..pArtha samIkSyAtha mahendrakalpam / zarairvicitrairabhivAdya caiva // 26 raNAdvimuktaM sthitamekamAjau duryodhanasyottamaratnacitraM ____ sa dhArtarASTrastvarito babhASe // 19 ciccheda pArtho mukuTaM zareNa / ayaM kathaMsvidbhavatAM vimukta Amatrya vIrAMzca tathaiva mAnyA____ staM vai prabanIta yathA na mucyet / ngANDIvaghoSeNa vinAdya lokAn // 27 tamabravIcchAMtanavaH prahasya sa devadattaM sahasA vinAdya kaM te gatA buddhirabhUtva vIryam // 20 vidArya vIro dviSatAM manAMsi / -867 -
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 61. 28 ] mahAbhArate [ 4. 63.9 dhvajena sarvAnabhibhUya zatrU nsa hemajAlena virAjamAnaH // 28 dRSTvA prayAtAMstu kurUnkirITI hRSTo'bravIttatra sa matsyaputram / AvartayAzvAnpazavo jitAste yAtAH pare yAhi puraM prahRSTaH // 29 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi ekssssttitmo'dhyaayH||61|| gacchantu tvaritAzcaiva gopAlAH preSitAstvayA / nagare priyamAkhyAtuM ghoSayantu ca te jayam // 10 __ vaizaMpAyana uvAca / uttarastvaramANo'tha dUtAnAjJApayattataH / vacanAdarjunasyaiva AcakSadhvaM jayaM mama // 11 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi dviSaSTitamo'dhyAyaH // 2 // // samAptaM gograhaNaparva // 62 arjuna uvaac| vaizaMpAyana uvAca / vaizaMpAyana uvAca / tato vijitya saMgrAme kurUngovRSabhekSaNaH / avajitya dhanaM cApi virATo vAhinIpatiH / samAnayAmAsa tadA virATasya dhanaM mahat / / 1 / / prAvizannagaraM hRSTazcaturbhiH saha pANDavaiH // 1 gateSu ca prabhagneSu dhArtarASTreSu srvshH| jitvA trigansiMgrAme gAzcaivAdAya kevalAH / vanAnniSkramya gahanAdbahavaH kurusainikaaH||2 azobhata mahArAjaH saha pAthaiH zriyA vRtaH // 2 bhayAtsaMtrastamanasaH samAjagmustatastataH / tamAsanagataM vIraM suhRdAM priitivrdhnm| muktakezA vyadRzyanta sthitAH prAJjalayastadA // 3 upatasthuH prakRtayaH samastA brAhmaNaiH saha // 3 kSutpipAsAparizrAntA videzasthA vicetsH| sabhAjitaH sasainyastu pratinandyAtha matsyarAT / UcuH praNamya saMbhrAntAH pArtha kiM karavAma te // 4 / visarjayAmAsa tadA dvijAMzca prakRtIstathA // 4 tataH sa rAjA matsyAnAM virATo vAhinIpatiH / svasti vrajata bhadraM vo na bhetavyaM kathaMcana / uttaraM paripapraccha ka yAta iti cAbravIt // 5 nAhamArtAJjighAMsAmi bhRzamAzvAsayAmi vaH // 5 Acakhyustasya saMhRSTAH striyaH kanyAzca vezmani / vaizaMpAyana uvaac| antaHpuracarAzcaiva kurubhirgodhanaM hRtam // 6 tasya tAmabhayAM vAcaM zrutvA yodhAH smaagtaaH| vijetumabhisaMrabdha eka evAtisAhasAt / AyuHkIrtiyazodAbhistamAzIrbhiranandayan // 6 bRhannaDAsahAyazca niryAtaH pRthivIMjayaH // 7 tato nivRttAH kuravaH prabhagnA vazamAsthitAH / upayAtAnatirathAndroNaM zAMtanavaM kRpam / panthAnamupasaMgamya phalguno vAkyamabravIt // 7 karNaM duryodhanaM caiva droNaputraM ca SaDthAna // 8 rAjaputra pratyavekSa samAnItAni sarvazaH / rAjA virATo'tha bhRzaM prataptaH gokulAni mahAbAho vIra gopAlakaiH saha // 8 zrutvA sutaM hyekarathena yAtam / tato'parAhe yAsyAmo virATanagaraM prti| bRhannaDAsArathimAjivardhanaM AzvAsya pAyayitvA ca pariplAvya ca vaajinH||9 / / provAca sarvAnatha matrimukhyAna // 9 - 868 -
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 68. 10] virATaparva [4. 63. 32 sarvathA kuravaste hi ye cAnye vsudhaadhipaaH| . dhruva eva jayastasya yasya yantA bRhannaDA // 21 . trigartAnirjitAzrutvA na sthAsyanti kadAcana // 10 vaizaMpAyana uvAca / tasmAdgacchantu me yodhA balena mahatA vRtaaH| tato virATo nRpatiH saMprahRSTatanUruhaH / uttarasya parIpsAtha ye trigarteravikSatAH // 11 zrutvA tu vijayaM tasya kumaarsyaamitaujsH|.. hayAMzca nAgAMzca rathAMzca zIghraM AcchAdayitvA dUtAMstAnmatriNaH so'bhycodyt|| padAtisaMghAMzca tataH pravIrAn / rAjamArgAH kriyantAM me patAkAbhiralaMkRtAH / prasthApayAmAsa sutasya heto puSpopahArairarcyantAM devatAzcApi sarvazaH // 23 vicitrazastrAbharaNopapannAn // 12 kumArA yodhamukhyAzca gaNikAzca skhalaMkRtAH / evaM sa rAjA matsyAnAM virATo'kSauhiNIpatiH / vAditrANi ca sarvANi pratyudyAntu sutaM mm.|| 24 vyAdidezAtha tAM kSipraM vAhinIM caturaGgiNIm // 13 ghaNTApaNavakaH zIghraM mattamAruhya vAraNam / kumAramAzu jAnIta yadi jIvati vA na vaa| zRGgATakeSu sarveSu AkhyAtu vijayaM mama // 25 yasya yantA gataH SaNDho manye'haM na sa jiivti||14 uttarA ca kumaariibhirbhviibhirbhisNvRtaa| tamabravIddharmarAjaH prahasya zRGgAraveSAbharaNA pratyudyAtu bRhannaDAm // 26 virATamAtaM kurubhiH prataptam / zrutvA tu tadvacanaM pArthivasya bRhannaDA sArathizcennarendra sarve punaH svastikapANayazca / pare na neSyanti tavAdya gAstAH // 15 bheryazca tUryANi ca vArijAzca sarvAnmahIpAnsahitAnkurUMzca veSaiH parAdhyaiH pramadAH zubhAzca // 27 tathaiva devAsurayakSanAgAn / tathaiva sUtAH saha mAgadhaizca alaM vijetuM samare sutaste nandIvAdyAH paNavAstUryavAdyAH / svanuSThitaH sArathinA hi tena // 16 purAdvirATasya mahAbalasya athottareNa prahitA dUtAste zIghragAminaH / pratyudyayuH putramanantavIryam // 28 virATanagaraM prApya jayamAvedayaMstadA // 17 prasthApya senAM kanyAzca gaNikAzca svalaMkRtAH / rAjJastataH samAcakhyau mantrI vijayamuttamam / matsyarAjo mahAprAjJaH prahRSTa idamabravIt / parAjayaM kurUNAM cApyupAyAntaM tathottaram // 18 akSAnAhara sairandhra kaGka dyUtaM pravartatAm // 29 sarvA vinirjitA gAvaH kuravazva parAjitAH / taM tathAvAdinaM dRSTvA pANDavaH pratyabhASata / uttaraH saha sUtena kuzalI ca paraMtapa // 19 na devitavyaM hRSTena kitaveneti naH zrutam // 30 kaGka uvAca / na tvAmadya mudA yuktamahaM devitumutshe| diSTyA te nirjitA gAvaH kuravazca praajitaaH| priyaM tu te cikIrSAmi vartatAM yadi manyase // 31 diSTyA te jIvitaH putraH zrUyate pArthivarSabha / 20 virATa uvAca / nAdbhutaM tveva manyehaM yatte putro'jayatkurUn / striyo gAvo hiraNyaM ca yaccAnyadvasu kiNcn| . - 869 -
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 63. 32] mahAbhArate [ 4. 64.3 na me kiMcittvayA rakSyamantareNApi devitum // 32 balavatpratividdhasya nastaH zoNitamAgamat / kaGka uvAca / tadaprAptaM mahIM pArthaH pANibhyAM pratyagRhRta / / 45 kiM te dyUtena rAjendra bahudoSeNa mAnada / avaikSata ca dharmAtmA draupadI pArzvataH sthitAm / devane bahavo doSAstasmAttatparivarjayet // 33 sA veda tamabhiprAyaM bhartuzcittavazAnugA // 46 zrutaste yadi vA dRSTaH pANDavo vai yudhiSThiraH / pUrayitvA ca sauvarNaM pAtraM kaaNsymninditaa| sa rAjyaM sumahatsphItaM bhrAtR'zca tridshopmaan||34 tacchoNitaM pratyagRhNAdyatprasusrAva pANDavAt 47 dyUte hAritavAnsarvaM tasmAddyUtaM na rocaye / athottaraH zubhairgandhairmAlyaizca vividhaistathA / atha vA manyase rAjandIvyAva yadi rocate // 35 avakIryamANaH saMhRSTo nagaraM svairamAgamat // 48 vaizaMpAyana uvAca / sabhAjyamAnaH pauraizca strIbhirjAnapadaistathA / pravartamAne dyUte tu matsyaH pANDavamabravIt AsAdya bhavanadvAraM pitre sa pratyahArayat // 49. ' pazya putreNa me yuddhe tAdRzAH kuravo jitAH // 36 tato dvAHsthaH pravizyaiva virATamidabravIt / tato'bravInmatsyarAjaM dharmaputro yudhiSThiraH / bRhannaDAsahAyaste putro dvAryuttaraH sthitaH // 50 bRhannaDA yasya yantA kathaM sa na vijeSyati // 37 tato hRSTo matsyarAjaH kSattAramidamabravIt / . ityuktaH kupito rAjA matsyaH pANDavamabravIt / pravezyatAmubhI tUrNaM darzanepsurahaM tayoH // 51 samaM putreNa me SaNDaM brahmabandho prazaMsasi // 38 kSattAraM kururAjastu zanaiH karNa upaajpt| vAcyAvAcyaM na jAnISe nUnaM mAmavamanyase / uttaraH pravizatveko na pravezyA bRhannaDA // 52 bhISmadroNamukhAnsankismAnna sa vijeSyati // 39 etasya hi mahAbAho vratametatsamAhitam / vayasyatvAttu te brahmannaparAdhamimaM kSame / yo mamAGge vraNaM kuryAcchoNitaM vApi darzayet / nedRzaM te punarvAcyaM yadi jIvitumicchasi // 40 anyatra saMgrAmagatAnna sa jIvedasaMzayam / / 53 yudhiSThira uvAca / na mRSyAzasaMkruddho mAM dRSTvaiva sazoNitam / yatra droNastathA bhISmo drauNirvaikartanaH kRpaH / virATamiha sAmAtyaM hanyAtsabalavAhanam // 54 duryodhanazca rAjendra tathAnye ca mahArathAH // 41 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi marudgaNaiH parivRtaH sAkSAdapi zatakratuH / triSaSTitamo'dhyAyaH // 63 // ko'nyo bRhannaDAyAstAnpratiyudhyeta sNgtaan|| 42 64 virATa uvaac| vaizaMpAyana uvAca / bahuzaH pratiSiddho'si na ca vAcaM niyacchasi / tato rAjJaH suto jyeSThaH prAvizatpRthivIMjayaH / niyantA cenna vidyeta na kazciddharmamAcaret // 43 so'bhivAdya pituH pAdau dharmarAjamapazyata // 1 vaizaMpAyana uvAca / sa taM rudhirasaMsiktamanekAgramanAgasam / tataH prakupito rAjA tamakSeNAhanabhRzam / bhUmAvAsInamekAnte sairandhyA samupasthitam // 2 mukhe yudhiSThiraM kopAnnaivamityeva bhartsayan // 44 / tataH papraccha pitaraM tvaramANa ivottaraH / -870
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 64. 3] virATaparva [4. 64. 29 kenAyaM tADito rAjankena pApamidaM kRtam // 3 AcAryaputro yaH zUraH sarvazastrabhRtAmapi / virATa uvAca / azvatthAmeti vikhyAtaH kathaM tena samAgamaH // 16 mayAyaM tADito jihmo na cApyetAvadarhati / / raNe yaM prekSya sIdanti hRtasvA vaNijo ythaa| prazasyamAne yaH zUre tvayi SaNDhaM prazaMsati // 4 kRpeNa tena te tAta kathamAsItsamAgamaH // 17 . uttara uvaac| parvataM yo'bhividhyeta rAjaputro maheSubhiH / akArya te kRtaM rAjankSiprameva prasAdyatAm / duryodhanena te tAta kathamAsItsamAgamaH // 18 mA tvA brahmaviSaM ghoraM samUlamapi nirdahet // 5 uttara uvAca / vaizaMpAyana uvaac| na mayA nirjitA gAvo na mayA nirjitAH pare / sa putrasya vacaH zrutvA virATo rASTravardhanaH / kRtaM tu karma tatsarvaM devaputreNa kenacit // 19 kSamayAmAsa kaunteyaM bhasmacchannamivAnalam // 6 sa hi bhItaM dravantaM mAM devaputro nyavArayat / kSamayantaM tu rAjAnaM pANDavaH pratyabhASata / sa cAtiSThadrathopasthe vajrahastanibho yuvA // 20 ciraM kSAntamidaM rAjanna manyurvidyate mama // 7 tena tA nirjitA gAvastena te kuravo jitAH / yadi hyetatpatedbhUmau rudhiraM mama nastataH / tasya tatkarma vIrasya na mayA tAta tatkRtam // 21 sarASTrastvaM mahArAja vinazyethA na saMzayaH // 8 sa hi zAradvataM droNaM droNaputraM ca vIryavAn / na dUSayAmi te rAjanyacca hanyAdadUSakam / sUtaputraM ca bhISmaM ca cakAra vimukhAzaraiH // 22 balavantaM mahArAja kSipraM dAruNamApnuyAt // 9 duryodhanaM ca samare sanAgamiva yUthapam / zoNite tu vyatikrAnte praviveza bRhannaDA / prabhanamabravIdbhItaM rAjaputraM mahAbalam // 23 abhivAdya virATaM ca kathaM cApyupatiSThata // 10 na hAstinapure trANaM tava pazyAmi kiMcana / kSamayitvA tu kauravyaM raNAduttaramAgatam / vyAyAmena parIpsasva jIvitaM kauravAtmaja // 24 prazazaMsaM tato matsyaH zRNvataH savyasAcinaH // 11 na mokSyase palAyaMstvaM rAjanyuddhe manaH kuru / tvayA dAyAdavAnasmi kaikeyInandivardhana / pRthivIM bhokSyase jitvA hato vA svargamApsyasi // 25 tvayA me sadRzaH putro na bhUto na bhaviSyati // 12 padaM padasahasreNa yazcarannAparAnuyAt / sa nivRtto naravyAghro muJcanvajranibhAzarAn / tena karNena te tAta kathamAsItsamAgamaH // 13 sacivaiH saMvRto rAjA rathe nAga iva zvasan // 26 manuSyaloke sakale yasya tulyo na vidyate / tatra me romaharSo'bhUdUrustambhazca mAriSa / yaH samudra ivAkSobhyaH kAlAgniriva duHsahaH / yabhraghanasaMkAzamanIkaM vyadhamaccharaiH // 27 tena bhISmeNa te tAta kathamAsItsamAgamaH // 14 tatpraNudya rathAnIkaM siMhasaMhanano yuvaa| AcAryo vRSNivIrANAM pANDavAnAM ca yo dvijaH / kurUMstAnprahasanrAjanvAsAMsyapaharadalI // 28 sarvakSatrasya cAcAryaH sarvazastrabhRtAM varaH / ekena tena vIreNa SaDthAH privaaritaaH| tena droNena te tAta kathamAsItsamAgamaH // 15 / zArdUleneva mattena mRgAstRNacarA vane // 29 -871 -
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 64. 30] mahAbhArate [ 4. 65. 18 virATa uvAca / AjagAma sabhAM kartuM rAjakAryANi sarvazaH // 4 ka sa vIro mahAbAhurdevaputro mahAyazAH / zrImataH pANDavAndRSTvA jvalataH pAvakAniva / yo me dhanamavAjaiSItkurubhirghastamAhave // 30 atha matsyo'bravItkavaM devarUpamavasthitam / icchAmi tamahaM draSTumarcituM ca mahAbalam / / marudgaNairupAsInaM tridazAnAmivezvaram // 5 yena me tvaM ca gAvazca rakSitA devasUnunA // 31 sa kilAkSAtivApastvaM sabhAstAro mayA kRtH| uttara uvAca / atha rAjAsane kasmAdupaviSTo'syalaMkRtaH // 6 . antardhAnaM gatastAta devaputraH pratApavAn / parihAsepsayA vAkyaM virATasya nizamya tat / sa tu zvo vA parazvo vA manye praadurbhvissyti||32 smayamAno'rjuno rAjannidaM vacanamabravIt // 7 vaizaMpAyana uvAca / indrasyApyAsanaM rAjannayamAroDhumarhati / evamAkhyAyamAnaM tu channaM satreNa pANDavam / brahmaNyaH zrutavAMstyAgI yajJazIlo dRDhavrataH / / 8. . vasantaM tatra nAjJAsIdvirATaH pArthamarjunam // 33 ayaM kurUNAmRSabhaH kuntIputro yudhiSThiraH / tataH pArtho'bhyanujJAto virATena mhaatmnaa| asya kIrtiH sthitA loke sUryasyevodyataH prabhA // 9 pradadau tAni vAsAMsi virATaduhituH svayam // 34 saMsaranti dizaH sarvA yazaso'sya gabhastayaH / uttarA tu mahArhANi vividhAni tanUni ca / uditasyeva sUryasya tejaso'nu gabhastayaH // 10 pratigRhyAbhavatprItA tAni vAsAMsi bhAminI / / 35 enaM daza sahasrANi kuJjarANAM taravinAm / matrayitvA tu kaunteya uttareNa rhstdaa| anvayuH pRSThato rAjanyAvadadhyAvasatkurUn // 11 itikartavyatAM sarvAM rAjanyatha yudhiSThire // 36 triMzadenaM sahasrANi rathAH kAJcanamAlinaH / tatastathA tadvyadadhAdyathAvatpuruSarSabha / sadazvairupasaMpannAH pRSThato'nuyayuH sadA // 12 saha putreNa matsyasya prahRSTo bharatarSabhaH // 37 enamaSTazatAH sUtAH sumRSTamaNikuNDalAH / iti zrImahAbhArate virATaparvaNi astuvanmAgadhaiH sArdhaM purA zakramivarSayaH // 13 catuHSaSTitamo'dhyAyaH // 6 // enaM nityamupAsanta kuravaH kiMkarA ythaa| sarve ca rAjanarAjAno dhanezvaramivAmarAH // 14 vaizaMpAyana uvAca / eSa sarvAnmahIpAlAnkaramAhArayattadA / satastRtIye divase bhrAtaraH paJca pANDavAH / vaizyAniva mahArAja vivazAnsvavazAnapi // 15 snAtAH zuklAmbaradharAH samaye caritavratAH // 1 aSTAzItisahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm / yadhiSThiraM puraskRtya sarvAbharaNabhUSitAH / upajIvanti rAjAnamenaM sucaritavratam // 16 abhipanA yathA nAgA bhrAjamAnA mhaarthaaH|| 2 eSa vRddhAnanAthAMzca vyaGgAnpaDUMzva mAnavAn / virATasya sabhAM gatvA bhUmipAlAsaneSvatha / putravatpAlayAbhAsa prajA dharmeNa cAbhibho // 17 niSeduH pAvakaprakhyAH sarve dhiSNyeSvivAgnayaH // 3 eSa dharme dame caiva krodhe cApi yatavrataH / teSu tatropaviSTeSu virATaH pRthivIpatiH / mahAprasAdo brahmaNyaH satyavAdI ca pArthivaH // 18 -872 -
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 65. 19] virATaparva [4. 66.21 zrIpratApena caitasya tapyate sa suyodhanaH / ajJAtavAsamuSitA garbhavAsa iva prajAH // 10 sagaNaH saha karNena saubalenApi vA vibhuH // 19 vaizaMpAyana uvaac| na zakyante hyasya guNAH prasaMkhyAtuM narezvara / yadArjunena te vIrAH kathitAH paJca paannddvaaH| eSa dharmaparo nityamAnRzaMsyazca pANDavaH // 20 tadArjunasya vairATiH kathayAmAsa vikramam // 11 evaMyukto mahArAjaH pANDavaH pArthivarSabhaH / ayaM sa dviSatAM madhye mRgANAmiva kesrii| kathaM nArhati rAjAhamAsanaM pRthivIpatiH // 21 acaradrathavRndeSu nighnaMsteSAM varAnvarAn // 12 iti zrImahAbhArate virATaparvaNi anena viddho mAtaGgo mahAnekeSuNA htH| paJcaSaSTitamo'dhyAyaH // 65 // hiraNyakakSyaH saMgrAme dantAbhyAmagamanmahIm // 13 anena vijitA gAvo jitAzca kuravo yudhi / virATa uvaac| asya zaGkhapraNAdena karNau me badhirIkRtau // 14 // yadyeSa rAjA kauravyaH kuntIputroM yudhiSThiraH / tasya tadvacanaM zrutvA matsyarAjaH pratApavAn / katamo'syArjuno bhrAtA bhImazca katamo balI // 1 uttaraM pratyuvAcedamabhipanno yudhiSThire // 15 nakulaH sahadevo vA draupadI vA yshsvinii| prasAdanaM pANDavasya prAptakAlaM hi rocaye / yadA dyUte jitAH pArthA na prAjJAyanta te kvacit // 2 uttarAM ca prayacchAmi pArthAya yadi te matam // 16 arjuna uvAca / uttara uvaac| ya eSa ballavo brUte sUdastava narAdhipa / aAH pUjyAzca mAnyAzca prAptakAlaM ca me matam / eSa bhImo mahAbAhurbhImavegaparAkramaH // 3 pUjyantAM pUjanArdAzca mahAbhAgAzca pANDavAH // 17 eSa krodhavazAnhatvA parvate gandhamAdane / virATa uvAca / saugandhikAni divyAni kRSNArthe samupAharat // 4 ahaM khalvapi saMgrAme zatrUNAM vazamAgataH / gandharva eSa vai hantA kIcakAnAM durAtmanAm / mokSito bhImasenena gAvazca vijitAstathA // 18 vyAghrAnRkSAnvarAhAMzca hatavAnstrIpure tava // 5 eteSAM bAhuvIryeNa yadasmAkaM jayo mRdhe| yazvAsIdazvabandhaste nakulo'yaM paraMtapaH / vayaM sarve sahAmAtyAH kuntIputraM yudhiSThiram / . gosaMkhyaH sahadevazca mAdrIputrau mahArathau // 6 prasAdayAmo bhadraM te sAnujaM pANDavarSabham // 19 zRGgAraveSAbharaNau rUpavantau yshsvinau| yadasmAbhirajAnadbhiH kiMcidukto narAdhipaH / / nAnArathasahasrANAM samarthoM puruSarSabhau // 7 kSantumarhati tatsarva dharmAtmA hyeSa pANDavaH // 20 eSA padmapalAzAkSI sumadhyA cAruhAsinI / vaizaMpAyana uvAca / sairandhrI draupadI rAjanyatkRte kIcakA hatAH // 8 tato virATaH paramAbhituSTaH arjuno'haM mahArAja vyaktaM te shrotrmaagtH| __ sametya rAjJA samayaM cakAra / bhImAdavarajaH pArtho yamAbhyAM cApi pUrvajaH // 9 rAjyaM ca sarva visasarja tasmai uSitAH sma mahArAja sukhaM tava nivezane / sadaNDakozaM sapuraM mahAtmA // 21 . ma.bhA. 110 -873 -
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 66. 22 ] mahAbhArate [4. 67. 18 pANDavAMzca tataH sarvAnmatsyarAjaH pratApavAn / / zuddho jitendriyo dAntastasyAH zuddhiH kRtA mayA // 5 dhanaMjayaM puraskRtya diSTyA diSTyeti cAbravIt // 22 snuSAyA duhiturvApi putre cAtmani vA punaH / samupAghrAya mUrdhAnaM saMzliSya ca punaH punaH / / atra zaGkAM na pazyAmi tena zuddhirbhaviSyati // 6 yudhiSThiraM ca bhImaM ca mAdrIputrau ca pANDavau // 23 abhiSaGgAdahaM bhIto mithyAcArAtparaMtapa / nAtRpyaddarzane teSAM virATo vAhinIpatiH / snuSArthamuttarAM rAjanpratigRhNAmi te sutAm / / 7 saMprIyamANo rAjAnaM yudhiSThiramathAbravIt // 24 svasrIyo vAsudevasya sAkSAdevazizuryathA / diSTayA bhavantaH saMprAptAH sarve kuzalino vanAt / dayitazcakrahastasya bAla evAstrakovidaH // 8 diSTayA ca pAritaM kRcchramajJAtaM vai durAtmabhiH // 25 abhimanyurmahAbAhuH putro mama vizAM pate / idaM ca rAjyaM naH pArthA yaccAnyadvasu kiMcana / jAmAtA tava yukto vai bhartA ca duhitustava // 9 pratigRhNantu tatsarvaM kaunteyA avizaGkayA // 26 virATa uvAca / uttarAM pratigRhNAtu savyasAcI dhanaMjayaH / upapannaM kuruzreSThe kuntIputre dhanaMjaye / ayaM hyaupayiko bhartA tasyAH puruSasattamaH / / 27 ya evaM dharmanityazca jAtajJAnazca pANDavaH // 10 evamukto dharmarAjaH pArthamaikSaddhanaMjayam / yatkRtyaM manyase pArtha kriyatAM tadanantaram / ... IkSitazcArjuno bhrAtrA matsyaM vacanamabravIt // 28 sarve kAmAH samRddhA me saMbandhI yasya me'rjunH||11 pratigRhNAmyahaM rAjansnuSAM duhitaraM tava / vaizaMpAyana uvAca / yuktazcAvAM hi saMbandho matsyabhAratasattamau // 29 evaM bruvati rAjendre kuntIputro yudhisstthirH| iti zrImahAbhArate virATaparvaNi anvajAnAtsa saMyogaM samaye matsyapArthayoH // 12 SaTSaSTitamo'dhyAyaH // 66 // tato mitreSu sarveSu vAsudeve ca bhArata / 67 preSayAmAsa kaunteyo virATazca mahIpatiH // 13 virATa uvAca / tatastrayodaze varSe nivRtte paJca pANDavAH / kimarthaM pANDavazreSTha bhAryAM duhitaraM mama / upaplavye virATasya samapadyanta sarvazaH // 14 pratigrahItuM nemAM tvaM mayA dattAmihecchasi // 1 tasminvasaMzca bIbhatsurAninAya janArdanam / arjuna uvaac| Anartebhyo'pi dAzArhAnabhimanyuM ca paannddvH||15 antaHpure'hamuSitaH sadA pazyansutAM tava / kAzirAjazca zaibyazca prIyamANo yudhiSThire / rahasyaM ca prakAzaM ca vizvastA pitRvanmayi // 2 akSauhiNIbhyAM sahitAvAgatau pRthivIpate // 16 priyo bahumatazcAhaM nartako gItakovidaH / akSauhiNyA ca tejasvI yajJaseno mahAbalaH / AcAryavaca mAM nityaM manyate duhitA tava // 3 / draupadyAzca sutA vIrAH zikhaNDI cAparAjitaH // 17 vayaHsthayA tayA rAjansaha saMvatsaroSitaH / dhRSTadyumnazca durdharSaH sarvazastrabhRtAM varaH / atizaGkA bhavetsthAne tava lokasya cAbhibho // 4 samastAkSauhiNIpAlA yajvAno bhUridakSiNAH / tasmAnnimatraye tvAhaM duhituH pRthivIpate / sarve zastrAstrasaMpannAH sarve zUrAstanutyajaH // 18 - 874 -
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. 67. 19] virATaparva . [4. 67. 38 tAnAgatAnabhiprekSya matsyo dharmabhRtAM varaH / AjagmuzcArusarvAGgathaH sumRSTamaNikuNDalAH // 29 prIto'bhavahuhitaraM dattvA tAmabhimanyave // 19 varNopapannAstA nAryo rUpavatyaH svalaMkRtAH / tataH pratyupayAteSu pArthiveSu tatastataH / sarvAzcAbhyabhavatkRSNA rUpeNa yazasA zriyA // 30 tatrAgamadvAsudevo vanamAlI halAyudhaH / parivAryottarAM tAstu rAjaputrImalaMkRtAm / kRtavarmA ca hArdikyo yuyudhAnazca sAtyakiH // 20 sutAmiva mahendrasya puraskRsyopatasthire // 31 anAdhRSTistathAkrUraH sAmbo nizaTha eva c| tAM pratyagRhNAtkaunteyaH sutasyArthe dhanaMjayaH / abhimanyumupAdAya saha mAtrA paraMtapAH // 21. saubhadrasyAnavadyAGgI virATatanayAM tadA // 32 indrasenAdayazcaiva rathaistaiH susamAhitaiH / tatrAtiSThanmahArAjo rUpamindrasya dhArayan / AyayuH sahitAH sarve parisaMvatsaroSitAH // 22 snuSAM tAM pratijagrAha kuntIputro yudhiSThiraH // 33 dazanAgasahasrANi hayAnAM ca zatAyutam / rathAnAmadhaMdaM pUrNa nikharvaM ca padAtinAm // 23 pratigRhya ca tAM pArthaH puraskRtya janArdanam / vRSNyandhakAzca bahavo bhojAzca prmaujsH| vivAhaM kArayAmAsa saubhadrasya mahAtmanaH // 34 anvayurvRSNizArdUlaM vAsudevaM mahAdyutim // 24 tasmai sapta sahasrANi hayAnAM vAtaraMhasAm / pAribaha~ dadau kRSNaH pANDavAnAM mahAtmanAm / dve ca nAgazate mukhye prAdAbahu dhanaM tadA // 35 striyo ratnAni vAsAMsi pRthakpRthaganekazaH / kRte vivAhe tu tadA dharmaputro yudhisstthirH|| tato vivAho vidhivadvavRte matsyapArthayoH // 25 brAhmaNebhyo dadau vittaM yadupAharadacyutaH // 36 tataH zaGkhAzca bheryazca gomukhaaddmbraastthaa| gosahasrANi ratnAni vastrANi vividhAni ca / pAthaiH saMyujyamAnasya nedurmatsyasya vezmani // 26 | bhUSaNAni ca mukhyAni yAnAni zayanAni ca // 37 uccAvacAnmRgAJjaghnurmedhyAMzca zatazaH pazUn / tanmahotsavasaMkAzaM hRSTapuSTajanAvRtam / surAmaireyapAnAni prabhUtAnyabhyahArayan // 27 / nagaraM matsyarAjasya zuzubhe bharatarSabha / 38 gAyanAkhyAnazIlAzca naTA vaitaalikaastthaa| iti zrImahAbhArate virATaparvaNi stuvantastAnupAtiSThansUtAzca saha mAgadhaiH // 28 .. . sptssssttitmo'dhyaayH|| 67 // sudeSNAM ca puraskRtya matsyAnAM ca varastriyaH / // samAptaM vaivAhikaparva // // samAptaM virATaparva // - 875 -
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
_