Book Title: Swopagnyashabda maharnavnyas Bruhannyasa Part 2
Author(s): Hemchandracharya, Lavanyasuri
Publisher: Jain Granth Prakashak Sabha
Catalog link: https://jainqq.org/explore/008410/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ "aho zrutajJAna" graMtha jIrNodhdhAra 33 zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsanam svopajJazabdamahArNavanyAsa (bRhanyAsa adhyAya-2) : dravya sahAyaka : parama pUjya saMghasthavira sva. sidhdhisUrijI (bApajI) ma.nA samudAyanA hAla pU. gacchAdhipati rAmacaMdrasUri ma.sA.nA AjJAnuvartini sAdhvijI zrI pUrNabhadrAzrIjI ma.sA.nI preraNAthI zA. laherIbena vanecaMdajInA upAzrayanA zrAvikA bahenonI sUtronI bolInI upajamAMthI : saMyojaka : zAha bAbulAla saremala beDAvALA zrI AzApUraNapArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra zA. vImaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, sAbaramatI, amadAvAda-380005 (mo.) 9426585904 (o.) 22132543 (rahe.) 27505720 saMvata 2065 I.sa. 2009
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ // arham // zrIvijayane misUrIzvara granthamAlAratnam - 50 AzaizavazIlazAline zrInemIzvarAya namaH // kalikAlasarvajJa zrIhemacandrasUribhagavadbhiH zrIsiddharAjAbhyarthanayA praNItaM zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsanam // [ svopajJatattvaprakAzikAbhidhAnabRhadvRtti * * * khopajJazabdamahArNavanyAsa * * * manISizrIkanakaprabhasUriracitanyAsa wwwwwwww. sArasamuddhAra *** saMvalitam ] tatra dvitIyo'dhyAyaH // vIra saM0 2483] [ sindhu-taraGgavRttidvayayukta-nyAyasamuccayAtmakapariziSTAdinA samalaGkRtaH ] bRhanyAsAnusandhAnakAraH sampAdakazca tapogacchAdhipati-zAsanasamrAT sUricakracakravarti- jagadguruzrIvijayane misUrIzvarapaTTAlaGkAro 'vyAkaraNavAcaspati-kaviratna - zAstravizArada' itipadAlaGkRtaH zrIvijayalAvaNyasUriH U2 phra LUC 5 prakAzakam - UC ga zrIvijayalAvaNya sUrIzvarajJAnamandiram [ boTAda saurASTra ] nemi saM0 8 mudraNasthalam - nirNayasAgara presa, 26 / 28 kolabhATa sTrITa, muMbaI naM0 2 Fan RK 15 = 007, R30= - [ vikrama saM0 2013
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitiiyaadhyaaysuutraanukrmnnikaa| akakhAdya-vA / 23180 // akamerukasya / 2 / 293 // aGapratista-mbhaH 2 // 3 // 41 // aJca prA-zca / 2 / 21104 // ajaadeH416|| azAne jJaH SaSThI / 2 / 2 / 80 // azvaH rAdhA aNaneye-tAm / / 4 / 20 // ataH kRkami-sya 223 // 5 // ato'hasya / / 3 / 73 // adaso daH sestu DI / 2 / 143 // adurupasargA-neH / 2 / 377 // ad vyaJjane ||35 // adhazcaturthAt tathordhaH / 2 / 179 // adhaatuudRditH|2|4|2|| adhikena bhUyasaste / / 2 / 111 // adheH shiisthaas022|20|| anak 201 // 36 // anaJo mUlAt / 2 / 458 // anAcchAdajA-vA // 4 // 47 // anArSe vRddha-SyaH 2 / 478 // ano vA 2 / 4|11 // ano'sya 12 / 1 / 108 // apaaye'vdhirpaadaa0|22|29|| apo'da me 2 // 14 // apratyAdAvasAdhunA / 2 / 2 / 101 // abhiniSThAnaH / / 3 / 24 // abhyam bhysH|2|1|28|| amA tvAmA / 2 / 1 // 24 // amau mH|2|116|| ayamiyaM puM-sau / 21 // 38 // alupi vA / / 319 // avaH svapaH / / 3 / 57 // avarNAdazno-DyoH / 115 // avAzcAzrayo-re / 2 / 3 / 42 // avizeSaNe-daH / 2 / 2 / 122 // azizoH 248 // asNbhstraajink02457|| asatkANDa-t / 24 // 56 // asatvArAda0 / / 2 / 120 // asadivA-m / 2 / 25 // asahanaJ dibhyaH / / 4 // 38 // asuko paaki|2|44|| aso-GasivU-TAm // 2 // 3 // 48 // asya yAM luka / 2 / 486 // asyA'yatta-nAm / 2 / 4 / 111 // ahnaH / 2 / 17 // | AkhyAtaryupayoge / / 2 / 73 // ADAvadhau / 22 / 70 // | At / 2 / 4 / 18 // A dvandve / 2 / 2 // 39 // A dveraH / 214 / / Apatyasya kyacyoH / / 4 / 91 // Ama Akam / / 1 // 20 // Amanaye / / 2 / 32 // ArAdarthaH / / 2 / 78 // A rAyo vyaJjane / 2115 // AryakSatriyAdvA raahaa66|| iccApuMso-re raa107|| iJa itaH / 2 / 472 // iNaH / / 1151 // ito'ktya rthAt / / 4 / 32 // idamaH / / 1 // 34 // IDau vA / 2 / 1 / 109 // uH padAnte'bhUt / 2 / 1 / 118 // uto'praannin-uu|2|4/73|| utkRSTe'nUpena / / 2 / 39 // utpAtena jJApye 2 / 2 / 59 // udaca udIc / 2 / 1103 // udanvAnabdhau ca / / 197 // upamAnasahita-roH / / 4 / 75 // upasargasyAyo / 2 / 3 / 100 // upasargAt sug-tve // 2 // 3 // 39 // upasargAddivaH 2 / 2 / 17 // upAnvadhyAGkasaH / 2 / 2 / 21 // upenAdhikini / 2 / 2 / 105 // UDhAyAm / 2 / 4 // 51 // UnaH / 2 / 47 // Rci pAdaH-de / 217 // RNAddhetoH / 2 / 276 // Rte dvitIyA ca / / 2 / 114 // Rto :-ni / 2 / 12 / / Rtviviz-gaH // 2 // 19 // RphiDAdInAM / 2 / 3 / 104 // Rra lalaM-Su 2 / 3 / 99 // etyakaH 2 / 3 / 26 // essyhnnenH12|2|24|| kapeotre 2 // 3 // 29 // kabaramaNi-deH / / 14 // karaNaM ca / 2 / 2 // 19 // kartari / / 2 / 86 // karturvyApyaM karma 222 // 3 // karmaNi / 2 / 2 / 40 // karmaNi kRtaH / / 2 / 83 // karmAbhipreyaH saMpradA0 / / 2 / 25 // kavargakasvaravati / 2 / 376 // kANDAt pramA- raa4.24|| kAlAdhvanoAptau / 2 / / 42 // kAlAdhvabhA-NAm / 2 / 2 / 23 // kAle bhAnavA''dhAre / 2 / 2 / 48 // kimaH ka-ca / 2 / 1 // 40 // kurucchuraH 2066 // kulAkhyAnAm / / 4 / 79 // kuzalAyu-yAm / / 2 / 97 // kRgaH pratiyatne / 2 / 2 / 12 / / kRtAyaiH / 2 / 2 // 47 // kityasya vA / 22 / 88 // kevalamAmaka-jAt / 2 / 29 // kaurvymaanndduukaasureH|2|470|| ktayorasadAdhAre raaraa91|| ktAcca nAmni vA 24 // 28 // ktAdalpe / / 44 // tAdezo'Si / 2 / 1161 // kaH palitAsitAt / / 437 //
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyasUtrAnukramaNikA / kriyAmadhye'dhva-ca 22110 // kriyAvizeSaNAt / / 2 / 41 // kriyAzrayasyA-Nam / / 2 / 30 // kriyAhetaH kArakam / / 2 / 1 // krItAt krnnaadeH|2|4|44|| krud-druhe-paH / / 2 / 27 // koDyAdInAm / 2 / 4 / 80 // kIye 2497 // kIbevA / / 1193 // kvasuSmatau ca / / 11105 // vivRtterasudhiyastau / / 5 / 58 // zubhnAdInAm / / 396 // gaDadabAde-ye / / 177 // gatibodhA-dAm ||5|| gate gamye'dhya-vA / 2 / 2 / 107 // gaternavA'nA / 2 / 26 / / gatau sedhaH / / 3 / 61 // gamyayapaH karmAdhAre / / 274 // gamyasyApye 2 / 2 / 621 // gaviyudheH sthirasya / 2 / 3 / 25 // girinadyAdInAm / / 3 / 08 // guNAda-navA / 2277 // gurAvekazca / / 2 / 124|| goNyA meye / / 4103 // go'mbAmba-sya / 2 / 3 / 30 // gozcAnte-ho / 2 / 4 / 96 // gauNAt sama-yA / 2 / 2 / 33 // gaurAdibhyo mukhyAn / 2 / 4 / 19 // grAmAgrAnniyaH / / 7 / / gro yaDi / 2 / 3 / 101 // ghas-vasaH / 2 / 336 // usezvAda / / 1 / 19 // GasA te me / 2 / 1 / 23 // GyAdIdUtaH ke / 2 / 41104 // yAdergauNa-cyoH / 2 / 4 / 95 // yApo bahulaM nAmni raa499|| cajaH kagam / / 186 // caturthI / 2 / 2153 // catusnehA-si 2 / 3 / 74 // carmaNvatya-t / 2 / 2 / 96 // cAhahavaivayoge // 1 // 29 // dRzyabhivadorAtmane / / 2 / 9 // japAdInAM po vaH // 2 // 3 // 105 // dRzyarthazcintAyAm / / 1 // 30 // jarAyA ja-vA / / 13 / / deze / 2 / 3 / 70 // jasvize-nye / 2 / 1 / 26 / / deze'ntaro-naH / / 319 // jAterayAnta-t / 2 / 454 // daivayazizauciva-rvA / / 482 // jAtyAkhyAyAM-vat / 2 / 2 / 121 // do maH syAdau / / 1 / 39 // jAsa-nATa-yAm / / 2 / 14 // dvigo samAhArAt / 2 / 422 // jyotirAyu-sya / 2 / 3 / 17 / / dvitIyASaSThyAve / / 2 / 117 // TAyosi yaH / 2117 // dvitrisvarI-bhyaH / / 3 / 67 // TausyanaH / 2 / 1 // 37 // dvitve'dho'dhyuparibhiH / / 2 / 34 // DityantyasvarAdeH / / 1 / 114 // dvitve'pyante-vA / 2 / 3 / 81 // NaSamasat pare syAdi0 2 / 1 / 60 // dvitve vAm nau / / 1 / 22 // NasvarAghoSA-zca |4aath dviSo vAtRzaH / 2 / 2284 // NistoreghA-Ni 2 / 3 // 37 // dviheto-bA / / 2 / 87 // NervA / / 3 / 88 // dvayeSasUta-sya / / 4 / 109 // taH sau saH raa1142|| dhavAdyogA-t 1214159 // taddhitayasvare'nAti raadhaa92|| dhAgastathozca / / 1 / 78 // tadbhadrAyuSya-Si raa2|66|| dhAtorivarNo-ye / 2 / 1 / 50 // tayukte hetau / / 2 / 100 // dhuttstRtiiyH|2|176|| tava mama GasA / / 1 / 15 // na / 2 / / 18 // tAdayeM / 2 / 2 // 54 // na kaci 24105 // tAbhyAM vA-t / / 4|15|| nakhamukhAdanAni / 24 // 30 // tArakA varNakA-tye / / 4 / 113 // na khyApug-zca / / 3 / 90 // tiraso vA // 32 // namaspuraso-saH / 2 / 3 / 1 // tiSyapuSyorbhANi / 4 / 90 // ni yi tddhiteraash65|| tubhyaM mAM GyA / / 2 / 14 // na rAjanya-ke / / 494 // tumo'rthe bhA-t / / 2 / 61 // narikA mAmikA / / 112 // thstRtiiyaass0|22|116|| na vamantasaMyogAt / 2 / 2111 // tRtIyAlpIyasaH / / 112 // navApaH raa4106|| tRnnudantA-sya RR|90 // navA shonnaadeH|2|4||31|| tyadAmena-te / 2 / 1 // 33 // navA sujathaiH kAle / 2 / 296 // |tricaturas-dau / 2 / // navA svare / / 3 / 102 // tvmh-kaa||1|12|| mazaH shaa2|378|| tvamau pra-n / 2 / 1 / 11 // nazo vA / 2 / 170 // tve raadhaa100|| nasasya / / 3 // 65 // dantapAdanA-vA 2 / 1101 // na ssaH / 2 / 3159 // dAmaH saMpradA-ca / / 2 / 52|| nihAhordhatau / 21485 // daamnHshkssaa10|| nAtha: 22 / 10 // . diva auH sau / / 1 / 117 // nAnyat / 2 / // 27 // inpunarvarSAkArairbhuvaH / / 1159 // nAmanye / 21192 //
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyasUtrAnukramaNikA / - - - nAminastayoH vaH / / 3 // 8 // nAmna prathamai-hau / / 2 / 31 // nAnni / / 1 // 25 // nAmni 412 // nAmno no'nahnaH / / 1 / 91 // nAmyantasthA-pi // 2 // 3 // 15 // nAmyAdereva ne 12 / 3 / 86|| nArI sakhI-zrU raa476|| nAsikodarI-paThAt / / 4 // 39 // nisanikSa- vaaraa384|| nityamanvAdeze 31 // ninadyAH -le 12 // 3 // 20 // nipuNena cAmyAm / / 2 / 103 // niprebhyo naH / / 2 / 15 // nirabhyanozva-ni / 2 / 3 / 50 // nirduHsuveH-teH||356|| nirbahi-rAm / 2 / 39 // nirduHsoH-nAm / 2 / 3 // 31 // nirneH sphurasphuloH / 2 / 353 // nirvipaNaH / 2 / 3 / 89 // nissnnaa-nsyaaraa||66|| nisstpe'naasevaakaaraa3335|| nIlAtprANyoSadhyoH / / 4 / 27 // nurjaateraa472|| nRteryaGi 2395 // neImAdApata gdhau // 2 // 3 // 79 // naikArthe'kriye / / 3 / 12 / / nopasargAt-hA raaraa28|| nopAntyavataH / / 4 / 13 // nomayohatoH shraa8|| noyAdibhyaH / / 199 // pakSAccopamAnAdeH / / 443 // paJcamyapAdAne 222269 // pativanyanta-NyoH / / 453 // patyunaH raa|48|| padasya / 2 / 1189 // padAdhuga-tve / 2 / 1 / 21 // padAnte / / 164 // pade'ntare'nA-te 3193 // paddhateH / / 4 // 33 // parikrayaNe / / 2 / 67 // pariniveH sevaH // 46 // parimANA-lyAt / / 4 // 23 // pareH / / 52 // pareDiyoge / / 3 / 103 // paryapAbhyAM vaye raaraa71|| pAkakarNaparNa-t raahaa55|| pAThe dhAtvAdeo naH 2397 // pANigRhItIti / 2 / 452 // pAdAdyoH / 1 / 28 // pAnasya bhaavkrnne/23169|| puNsH|33|| pucchAt / 2 / 4 / 41 // puruSAdvA shaa25|| puutkrtuvRssaa-caaraa460|| pUrvapadasthA -gaH 12 / 3 / 64 // pRthag nAnA-va / / 2 / 113 // prateH snAtasya sUtre / 2 / 321 // pratyanorguNA-ri raa2157|| pratyaye 2 // 3 // 6 // pratyAGaH zru-ni / 2 / 2 / 5 / / prabhUtyanyArtha-raiH / 2 / 75|| praSTho'grage / 213132 // prasitotsu-ddhaiH / / 2 / 49 // prAginAt / 2 / 1 // 48 // prAdurupasargA-steH / / 3 / 58 // phalgunIpro-bhe / / 2 / 12 / / bandhau bahuvIhau / 2 / 484 // bahuSverIH / 2 / 1149 // bAhvantaka-ni rAdhA74|| bilvakIyAderIyasya zA9zA bhakSehi~sAyAm raaraa|| bhAginica-bhiH / / 2 / 37 // bhAjagoNa-ze 30 // bhAdito vA // 2 // 27 // bhiirusstthaanaadyH||23||33|| bhojasUtayoH-tyoH / / 4aa81 // bhrAtuputra-yaH / 2314|| bhruvo'cca-TyoH / / 101 // bhrUznoH / / 1253 // bhvAderdAderghaH / 2 / 1 / 83 // bhvAdernAmino-ne / 1263 // matsyasya yaH / / 48 // minaH // 24 // 14 // manorau ca vA raa||31|| mantasya yuvA-yoH / 1 / 10 // manyasyAnAvA-ne 2 / 2164|| mAtamAtRmAtRke vaaraa4/85|| mAtulAcAryoM-dvA 2 / 4363 // mAtRpituH svsuH|2|3|18|| mAduvarNo'nu / 2 / 1147 // . mAlepIke-te / 2 / / 102 // mAvarNAnto-vaH / / 1194 // mAsanizA-vA / 1100 // muhadruhaSNuhaSNiho vA 2 / 1184 // mo nombozca / 2 / 1167 // morvA / 2 / 19 // mo'vrnnsyaa2|145|| yajasRja-ba: 2187 // yatro DAyan ca vA 24/67 // yataH pratini-nA |72 // yadbhAvo bhAvalakSaNam / 2 / 2 / 106 // yadbhedaistadvadAkhyA / 2 / 2 / 46 // yadvIkSye raadhiikssii||58|| yvyvnaar-khe||4/65|| ysvrepaa-tti|2|1102|| yujaJcakuJco no GaH raash72|| yussmdsmdoraash6|| yUnastiH 2477 // yUyaM vayaM jasA / 2 / 1 // 13 // yo'nekasvarasya 2056 // ravarNAnno-re / / 3 / 63 // rAjanvAn surAjJi raash98|| rAt saH ||90 // ririSThAt-tA / / 2 / 82 // rucikRpya-Su / / 2 / 55 // rajArthasyA-ri / 2213 // revatarohiNAd bhe raahaa26|| roH kAmye 2 / 37 // ro lupyari / 2 / 1675 //
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyasUtrAnukramaNikA / rnAmyantAt-DhaH / / 1 / 80 // ziro'dhasaH-kye 2 // 34 // lakSaNavIpsye-nA / / 2 / 36 // zeSe raash8|| lugasyAdetyapade / 211113 / / zeSe luk / / 18 // lugAto'nApaH / 2 / 12107 // zyazavaH / / 1 / 116 // lohitAdiza-t / / 4aa68 // zyetaitaharita nazca raa436|| vami vA / / 3 / 83 // zlAghagusthA-jye 2 / 260 // vayasyanantye raahaa21|| shvnyuvnm-uH2212106|| varuNendra-ntaH shaa2|| SaH so'STyai-ekaH / 2 / 398 // vaheH praveyaH / / 27 // SaDhoH kassi / / 1162 // vA'karmaNA-Nau / / 2 / 4 // vA klIbe raa2|92|| SaSThI vAnAdare / 2 / 2 / 108 // pAtpade / 2 / 292 // vAdrI 21 // 46 // yA paadH|2|4||6|| SAdihan-Ni / 2 / 1 / 110 // vA bahuvrIherA45|| pAvaTAdvA raakss69|| vAbhinivizaH 2 / 2 / 22 // pyA putrapatyoH -Se 2 / 483 // vAmazasi shsh55|| saMkhyAderhAya-si raahaa|| vAhyAdvAhanasya / / 3 / 72 // saMyogasthA-k / 2 / 1188 // vikuzamipareH-sya / 2 / 328 // saMyogAt / 2 / 1152 // vinA te tRtIyA ca / 2 / 2 / 115 // sajuSaH / 2 / 73 // vinimeydyuutpnnN-hro||2|16 saJjA 2 / 338 // vaaraa3354|| sado'prateH-deH / 2 / 3 / 44 // veH skando'ktayoH / / 3 // 51 // sapatyAdau |raasaa50|| veH straH // 2 // 23 // sapUrvAt-dvA / 2 / 1 // 32 // vedUto'navya-de / / 4 / 98 // saptamI cA-Ne 2 / 2 / 109 // vesuso'pekSAyAm / 2 / 3 // 11 // saptamyadhikaraNe raash95|| vaikatra dvayoH 2 / 2 / 85 // samAse'gneH stutaH / / 3 / 16 // vottarapada-hnaH 2 / 375 // samAse'samastasya 2 / 313|| vau vartikA raadhaa110|| samo gamR-zaH / / 3 / 84|| vyaJjanAttaddhitasya |raal88|| samo jhos-vA raa251|| vyaJjanAde myupA0 2 / 3 / 87 // |sayasitasya / 2 / 3147 // vyavAtsvano'zane / 23 / 43 // sarvAdeH sarvAH / / 2 / 119 // vyApye ktanaH / / 2 / 99 // savAbhayA-sA 2 / 2 / 35 // vyApye dvidro-yAm / 22 / 50 // sahArthe / 2245 // zaktArtha-vaSaInamaH-bhiH / / 2 / 68 // sAdeH / / 4 / 49 // zakteH zastre / / 434 // sAdhakatamaM karaNam / / 2 / 24 // zaso naH / / 1 // 17 // sAdhunA / / 2 / 102 // sico yaGi 2 / 3 / 60 // siddhau tRtIyA / 2 / 2 / 43 // sugaH syasani 22262 // suco vA / 2 / 3 / 10 // sUryAgastyayo-ca raa4189|| sUryAddevatAyAM vA / / 4 / 64 // so ruH / 2 / 1172 // skannaH 2 / 355 // stusvaJjazcA-vA 1|349 // stokAlpa-Ne / 2 / 2 / 79 // striyaaH21||5|| striyAM nRto-OM // 2 // 41 // sthAsenisedha-pi / / 3 / 40 // snAnasya nAmni 2 / 3 // 22 // spRheyApyaM vA / 2 / 2 / 26|| smRtyartha-dayezaH / / 2 / 11 // syAdau 2 / 57 // sraMsU-dhvaMsU-daH / 2 // 1 // 38 // svAzca / / 345 // svajJA'jama-kAt / 2 / 108 // svatantra kartAH / 22 // 2 // kharAt / 2 / 3 / 85 // svayaduto-roH |raadhaa35|| svAGgAderakRta-heH / / 4 / 4 // svAmIzvarA-taiH raaraa98|| sveze'dhinA / / 2 / 104 // hanaH / 2 / 382 // hano ghi / / 3 / 94 // hano ho naH / 2 / 21112 // hitasukhAbhyAm / 2 / 2 // 65 // hakonavA / 228 // hetukartRkaraNe-Ne / 2 / 2 / 4 // hetusahArthe'nunA / / 2 / 38 // hetvathaistR-dyAH / / 2 / 118 // dAnte / 2 / 1 / 82 // hakhAnAmnasti / 2 / 3 / 34 //
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ arham AzaizavazIlazAline zrInemIzvarAya namo namaH / kalikAlasarvajJazrI hemacandrasUribhagavatpraNItaM zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsanam / [ svopajJatattvaprakAzikAbhidhabRhadvRtti-tattvaprakAzikA prakAzazabdamahArNavanyAsa-manISikanakaprabhaviracitanyAsa sArasamuddhAra saMvalitam ] tatra [ dvitIyo'dhyAyaH ] tricaturasti catasra syAdau / 2 / 1 / 1 // sUtrAditi zeSaH, tacca zrutatvAt ' tri- caturaH' ityasyaiva vizeSagam, try vibhatyAzrayatvena bahiraGgalakSaNasya tisR-catatrAdezasyA lub yatastricatu - yuSmadasmadrahaNeSvarthagrahagameSAmeva vizeSagam - striyAm, 25 0 pra0 - striyAmityanuvartate, 'tri catur' ityetayoH strI-| liGge vartamAnayostatsaMbandhinyanyasaMbandhini vA syAdau vibhaktau dvayoH, ekasmin ' iti yathA nirdiSTAste zrayamAgAnAmeva zabdAnAM [parataH ] 'tisR catasR' ityetAvAdezau yathAsaMkhyaM bhavataH / vizeSagAni, na tu samudAyasyetyAha- 'tri catur ' ityetayori5tikhasticanti, tisraH pazyaH catasrastiSThanti catasraH pazyaH vizeSyate, tenAtra nAmAghikAre tasya ca grahaNaM bhavati | tyAdi / prAptavizeSa sambandhaikhi-caturAdibhizva syAdyAkSiptaM nAma tisRbhiH, catasRbhiH; tisRbhyaH, catasRbhyaH tisRNAm, cata| ttarapadasya ceti kevalayostadantasya cAdezAnAM pravRttiH, te ca80 sRNIm tisRSu catasRSu / priyAstisro'spreti priyatisA / * nirdizyamAvasyAdezA bhavanti iti trizabdAdInAM bhavantIti, puruSaH, priyatisrau, priyatisraH evam priyacatasA, priya- 1 catastrI, priyacatasraH; priyAstisro'sya kulasya priyatisR kulam, tricaturI striyAm [ iti ] bhavatyeva tadAdeza ityudAharatitatazca yadyapi samAsaH puMsi napuMsake vA vartate [ tathApi ] 10 priyatisRNI, priyatisRNi; evam - priyacasRNI, priyacatasRNiH priyAstisro'syaityAdi-atra * antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgA siddhatvAt samAsAntaH kaj na bhavati, parasvAcca tisrAdeze "aikArthya" [ 3.2.8.] iti lupi ' priyatri, priyacatur bAdhate ityAdezAt prathamameva samAsAvayavasya syAde: 35 kRte pazcAnnAgamaH / syAdAviti kim ? priyatrikaH, priyacatu- iti sthitAbhyAM paratvamAtravijJAnAdanyapadArthasambandhinyapi syAdau kaH, tisRNAM priyastripriyaH, catuSpriyaH priyatri kulam, priya" tri- catura0 " [2. 1. 1.] iti tikhAyAdeze " Rduzanas15 tukulam / kathaM tarhi priyatisa kulam ? " nAbhino lug vA " [1. 4. 61.] iti luki sati sthAnivadbhAvAd pururdazo 0 " [ 1. 4. 84. ] iti serDAdeze "Rto raH0 " atheha " RnityaditaH " [7. 3. 171.] iti tisrAyAdeze [2. 12.] iti yathAsambhavaM ratve ca ' priyatisA ' ityAdi 140 ca bahuvrIheracyamAnaH samAsAntaH kac kasmAnna bhavatItyata Aha- eSvityAdi- samAsAntastAvat samAsAd bhavan samAsAdeva bhavati, na vibhaktimapekSata ityantaraGgaH, AdezaH punarvibhaktimapekSamAgo bahiraGgaH, tatrAntara kaci kartavye bahiraGgastisa - 45 catastrAdezo 'siddha iti RdantatvAbhAvAd RkSmaNA [RlakSaNaH ] bhaviSyati, yathA-he trayo ! / striyAmityeva trayaH, catvAraH; zrINi catvAri priyAstrayaH zrINi vA yasyAH sA priyatriH, riest, priyatrayaH evam priyacatvAH, priyacatvArau, priya20 catvAraH atra tricaturAvastriyAm, samAsa eva tu striyAmityAdezau na bhavataH / kathaM tisakA nAma grAmaH ? saMjJAzabdo'yam // 1 // za0 myA0 - arham / zri catu0 / striyAmiti - pUrva- kac na bhavatItyarthaH / atha priyatisRNI ityAdiSu syAdau svare
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvAtti-bRhanyAsa-laghumyAsasaMghalite pA0 1. sU0 2.] AAAnana * kRtAkRtaprasaGgitvena * nityatvAd " anAmvare no'ntaH " sAd DIpratyaye priyavyeva, " zeSAd vA" [8. 3. 175.40 1.4.64.] iti pUrva nAgame kRte pazcAt tena vyavadhAnAt iti kavi priyatrikaiva, Adezo na bhavati, prathamaM DIpratyaye kathaM tilAdeza iti ? naivam-tinAdeze kRte *sabhipAta pari- pazcAda bahuvrIhisamAse nityaditaH" [7. 3. 171.1 bhASayA nAgamasyApravRtteH; zabdAntarapravRttervA anityatvAd dvayo- iti kaceva, yadA tu kevalAt trizabdAd DIstadA tu ekadeza5ranyatra sAvakAzatvAt paratvAt pUrve tisrAdeze kRta evetyAha- vikRtatvenAdezo bhavati / kathaM tisRkA nAmeti-trizabdAt saMjJAyAM paratvAdityAdi-kiJca, " Rto raH khare'ni " [2. 1. 2.] ke Api bahuvacane ca syAdervyavadhAnAt / kathaM tisRbhAva iti45 ityatrAnIti vacanamanarthaka syAt, svarAdau pUrve nakAre tisrAdyA- praSTuH saMzayaH / samAdhatte-strIliGgo bahuvacanaviSayaH saMjJAdezAbhAvAd ratvaprasaGga eva nAstItyanIti vacanAnAgamAdeH pUrvamapi | zabdo'yamiti-tasyanti parabalAnyAsu " niSka-turuSka0 " tilAdeza iti vijJAyata iti / priyAstisro yasyetyAdivigrahe | uNA. 26 ] iti nipAtyate // 1 // 10* antarajAnapi vidhIn bahiraGgA lub bAdhate * iti " aikAyeM " [3. 2. 8.] iti samAsAvayavavibhakta pi "zeSAd vA Rto ra: khare'ni / 2 / 1 / 2 // [7. 3. 175.] iti kaci tena syAdevyavadhAnAt tisrAdyA- ta0pra0-tila-catasasambandhina RkArasya sthAne tatsa-50 dezAbhAve-priyatrika ityAdi / kathamiti-priyatisa kula-mbandhinyanyasambandhini vA svarAdau syAdau parato rAdezo mityAdau priyatrizabdAd " anato lup" [1. 4. 59] iti bhavati, ani-nakAraviSayAdanyatra; samAnadIrghatvA-'rddharAmapa15antaraGgamapi tisrAdeza bAdhitvA lupi kRtAyAM "lupyaybale nat" vaadH| tinaH, catastiSThanti pazya vA; priyatikhau, priya[7. 4. 112.] iti sthAnivadbhAvapratiSedhAt sthAderabhAvAt catasro, priyastrim , priyacatastram ; priyatisraH priyacatastra AkathaM tisrAdeza iti praznArthaH / samAdhatte-"nAminaH0" gAM vaM vA; priyatisni priyacatani nidhehi| svara itiha ityAdi-lukpakSe " lupyambulenat" [7. 4. 112.] ityanupa- kim ? tisRbhiH, ctsRbhiH| anIti kim ? priytisthaanaadityrthH| yadA tu samAsa eva striyAM vartate, tri-caturI tu sRNI, priyacatasRNI; priyatisaNi, piyacatamaNi tisRNAm , puM-napuMsakayostadAdezAbhAvaH, striyAmiti vizeSa gasya tri-caturoreva catasRNAm / rata iti tisa-catasroH pratipattyartham , itarathA "nirmAtatvAdilyAha-atretyAdi / kathamiti-trizabdAt saMjJAyAM | hi tadapavAdastricaturorevAyamAdezo vijJAyeta / anye tUpake Api bahavacane ca syAdevyavadhAnAt kathaM tisRbhAva iti sarjanayostisa-catamazabdayoDauM ghaTi cAni svarAdI rakhavilI prssttrbhipraayH| samAdhatta-saMjJAzabdo'yamiti-strIlija bahu-kalpazisti tama-niyati viyata vacanaviSayaM cedaM nAmocyate, mAtra trizabdArtho'stItya[vyutpanna- priyacatasariH priyatisau. priyatisarau; priyacatasro, priyacatamevedam , pRSodarAdidarzanAd vA'tra trizabdasya tisRbhAvaH // sarau; priyatisraH, priyatisaraH; priyacatasraH, priyacatasaraH; 2. 1. 1. // | priyatisram, priyatisaram; priyacatasam, priyacatasaram; pradhAnasya tu nityameva ratvam-tisraH, paramatitraH; catasaH,85 nyA0 sa0-tri-catura iti| striyAmityanuvartata iti ta- prmctsH| apare tvani svare sarvatra vikalpaM jaz-zasostu pUrvasUtrAditi zeSaH, tacca zrutatvAt 'tri-caturaH' ityasyaiva vizeSa-12 nityaM manyante, tanmo-priyatisro, priyatisarau; priyacatasro, Nam / 'timraH' ityAdau vidhAnasAmAnna patvam / paratvAditei-10 | priyacatasarI priyatisraH, priyatisuH, priyacatasraH, priyacatasuH 30nanu kRtAkRtaprasaGginena nityatvAt + *AdezAdAgamaH iti ca AgataM svaM vA, ityaadi| jas-zasostu-tisraH, catasraH, nyAyAt pUrva nAgama eva prApnoti, naivam- zabdAntaraprAptyA nAga paramatisraH, paramacatasraH, priyatisraH, priyacatasrastiSThanti pazya70 mo'pyanityaH, yadvA paratvAditi ko'rthaH ? prakRSTatvAdityarthaH, prakRSTa ' pra veti nityameva ratvam // 2 // tvaM ca * AgamAt sarvAdezaH * iti nyAyAt ; kiJca, "Rto raH]. svare'ni" [2.1. 2.] ityatrAnIti vacanamanarthakaM syAt, za0 nyA0 Rto r0| ra iti vidheyam, svara iti svarAdau pUrva nakAre tisrAthAdezAbhAvAd ratvaprasaGga eva nAstIti | nimittam , anIti ca tasya vizeSa gam , RAta iti SaSThyaanIti vacanAt pUrva nAgamAdestisrAbAdeza iti priyatisR kula-ntena sthAnI RkAraH pratinirdizyate, sa ca tri-catura ityanena miti / "nAmino luga vA" [1. 4. 61.] ityatra catura- vizeSyate, tatra tri-caturokra kArAbhAvAt tadAdezapratipattirityAha-75 zabdasyApi lugavikalpamicchantyeke, tanmate- priya catasa kulam , tisR-catasRzabdasambandhina ityAdi / atha svarAdau tipriyacaturvA kulamiti / priyaviretyAdi- trIliGgavivakSAyAmapi samA- sAyAdeze paratvAnnAgamAdezAcAnena (dezAt prAgevAnena) ratva
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 3.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / pravRttaH kAnItyupayujyate ? ucyate-anIti viSayasaptamIyam , tena atijarasam, atijaram; atijarasaH, atijarAn ; atinakAraviSaye ratvasya vyAvRttirityAha-nakAraviSayAdanyatra / jarasA, atijareNa; atijarasaiH, atijaraiH; atijarase, atisvarAdau tisrAdyAdeze "ivargAde:." [1. 2. 21.] iti ratvaM jarAya; atijarasaH, atijarAt; atijarasaH, atijarasya;40 bAdhitvA paratvAt " zaso'tA sazca naH puMsi"[1.4. 49.] atijarasoH, atijarayoH 2; atijarasAm , atijarANAm / 5iti samAnadIrghatve " aGauM ca" [1. 4. 39.] ityari atijarasi, atijare; napuMsake syamorambhAve-atijarasam , "Rto dur" [1. 4. 37.] iti Duri ca prApte ratvaM atijaram, "jaraso vA" [1. 4. 6..] iti lupividhIyata iti teSAmapavAdo bhavatItyAha-samAnetyAdi / nanu atijaraH; atijarasI, atijare tiSThataH pazya vA; zau Rta iti kimartham ? yAvatA pUrvasUtrAt ' tisa-catam' ityetayo- paratvAjarasAdezasta to nA''gamaH- atijarAMsi, atijarANi45 ranuvRttau tayozca SaSTyantatayA viparigAmena kAryapratipattI "SaSTyA tiSThanti pazya vaa| striyAM tu vibhaktarApA vyavadhAnAna 10antasya" [7. 4. 106.] iti tadantasya vidhirbhavan R- bhavati / svara ityeva- jarA, jarAbhyAm , jarAbhiH / syAdAkArasyaiva bhaviSyatItyAha-Rta ityAdi.- ayamarthaH-" tisa-| vityeva-jarAgram , jAraH, jAreyaH // 3 // catasU0" iti prAg vidheyatayA pratipannam , na kAryayogitayA, kAryayoge tu tri-catura ityasyaiva kAryayogitayA pratipannasya kArya- zanyA -jraayaa| "jaSa jhuSaca jarasi " ityataH yogAyehAnuvRttirvijJAyeta, tatrAyaM vidhistisa-catasroH prAptayo- " Sito'" [5. 3. 107.) ityachi "RvarNadRzo'chi "50 15 tri-caturorArabhyamAgastadapavAdaH syAt, na tadantasya, Rta! [ 4. 3. 7.] iti guNe "At" [2. 4. 18.] i. ityucyamAne tu tisa-catasrAvantarega tri-caturokreTakArAbhAvAt tyApi jarA, tataH syAdau kharAdAvanekavarNatvAt sarvasya pakSa tayorevAyamAdezo vijJAyata iti tadapavAdo repho mA bhUditi jrsaadeshH| atha jarAmatikAntAvityAdivigrahe "gozvAnte." RkAra sya] ityucyte| tistrAdhAdezasya Tho ghuTi cAni sva-2. 4. 96.] iti haskhatve jarAzabdasyAbhAvAt kathaM jara rAdau zakaTasarvikalpamicchatItyAha-anye tvityAdi / lalita-sAdeza ityAha ekadezavikRtasyetyAdi / nanu 'jarasA55 20svabhAvastu pradhAne'pradhAne ca jas-zasoreva nityaM manyate, a-dantAH zIryante, jarase cApari(re) dadyuH' iti tRtIyA-caturthaMkanyatra tu vikalpamityAha-apare viti / vArtikakArasta vacanayoreva bAhulyena jarasAdezasya prayogadarzanAt kathaM sarvatro dAhRtam ? ucyate-kharAdau sAmAnyena vidhAnAd viziSThasvarajasa-zasoreva rephamiti // 2.1.2. // mmmmmmm..............grahaNe prmaagaabhaavaaditi| atra ca syAdyAkSiptanAmAdhikAre tasya nyA0 sa0-Rto ra ityAdi / anIti nakAraH pratyayarUpa ca tadantasya ca grahaNAd yathA kevalasya bhavati tathA tadanta-60 bhAgamarUpo vaa| samAnadIrghatveti-" zaso'tA." [ 1. 4. syApi, tatra yadA napuMsakaM jarAzabdAntanAmAbhidheyam-" ati2549.] iti "aDauM ca" [1. 4. 39.] iti "Rto jarAMsi bAhma gakulAni' iti tadA napuMsakAzraye hakhatve kRte Dura" 1.4. 37.] iti prAptAnAm / tadapavAda iti-vya-* ekadezavikRtasyAnanyatvena * jarAzabdAntaM nAma bhavati, tato bhAnAdau syAdau pUrvayogaH sAvakAzaH, svarAdI tu ayameva syAt / jasa-zasoH zyAdeze kRte jarasAdezazca prApnoti svarAntalakSaNo anye tu iti-zAkaTAyanAdayaH / apare tu iti-vizrAntavidyA- nAgamazca, tatra 'jarasA, kuNDAni' ityatra dvayoH sAvakAza-65 gharAdayaH // 2 // tvAt paratvAjarasAdeza evetyAha-zau prtvaadityaadi| nanu pUrvamapi nAgame kRte sanAgamasyAdeze punadhuDantalakSaNe nAgame 80 jarAyA jarasa vA / 2 / 1 / 3 // ca rUpasya siddhatvAt kiM paratvacintayeti ? ucyate-yadi pUrva ta0 pra0-jarAzabdasya svasambandhimyanyasambandhini vA nAgamaH syAt, saca pUrvaprakRtibhaktaH prakRtimeva na vyavadasvarAdau syAdI parato 'jaras' ityayamAdezo vA bhavati / dhyAt, avayavasya tu jarazabdasya vyavadhAyaka iti * nirdi-70 .jarasau, jarasaH, jarasam, jarasau, jarasaH, jarasA, jarase, zyamAnasyAdezA bhavanti * iti nAmAdhikAre satyapi taduttara jarasaH, jarasaH, jarasoH, jarasAm , jarasi, jarasoH; pajhe- padagrahaNe jarAntAyAH prakRteryo'vayavo jarazabdastasya vibhaktI 35jare, jarAH, jarAm , jare, jarAH; jarayA, jarAya, jarAyAH jarasAdezo vidhIyamAno na prApnoti, athApi [yadi syAt 2, jarayoH 2, jarANAm , jarAyAm ; ekadezavikRtasyA- tadA sakArAt parasya nAgamasya zravaNaM syAt, tasmAt manyasvAt bhatijarasau, bhatijarI 2; atijarasaH, atijarAH paratvAt pUrve jarasAdeza eveSTavyaH, tatra kRte dhuDantalakSaNo75 mawat
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvAtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 5.] naagmH| ata evAtijarAH striya ityAdau " gozcAnte." atyap' iti sthitAd bhyAmi satyapi tadantagrahaNe * nirdi[2. 4. 96.J iti isvatve " At" [2. 4. 18.1 ityApi zyamAnasyAdezA bhavanti * iti apa evAdeze-svadabhyAm tena vibhaktisvarasya vyavadhAnAjarasAdezo na bhavatItyAha-striyAM atyadabhyAm / syAdau bhakArasthAkArAntasyAvidyamAnatvAd40 tvityAdi / [jarAmrAmiti-7 jarAyA agramiti samAsaH, bha ityakAra uccAraNArthaH // 2. 1. 4. // 5asamAso vA / jarAyA ayaM "tasyedama" [6.3.160. mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm itynni-jaarH| jarAyA apatyamiti " dvikharAdanadyAH" [6. nyA0 sa0-apo'dbhe iti / svabhyAm-zobhanA ati pUjAsvateH prAka TAt" 1. 71.] ityeyaNi-jAreyaH, atra sthAdAvityanuvartamAnAna zayitA vA Apo yayoriti vigrahe bhavati // 2. 1. 3. // 7. 3. 72.] iti samAsAntapratiSethe bhyAmi satyapi tadanta grahaNe * nirdeizyamAnasyAdezA bhavanti * ityapa ekAdezaH / a-45 nyA0 sa0-jarAyA ityAdi / 'jarasA, kuNDAni' ityatra dvayoH bbhakSa iti-" zIli-kAmi0" [6.1.73.] iti nnH||4|||| 10sAvakAzatvAt paratvAjjarasAdeza evetyAha-zau paratvAditi / nanu | pUrvamapi nAgame ko sanAgamasyAdeze puna DantalakSaNanAgame ca rUpasya A rAyo vyaJjane / 2 / 1 / 5 // siddhatvAt kiM paratvacintayeti ? ucyate-yadi pUrva nAgamaH syAt na0pra0-svasambandhinyanyasambandhini vA vyaanAdau sa ca pUrvabhaktaH prakRtimevAnanyava didadhyAt, avayavasya tu jara- syAdI pareraizabdasyA''kAro'stAdezo bhavatirA:. he rAH!, zabdasya vibhaktI jarasAdezo vidhIyamAno na prApnoti; athavA pUrva atirAH, rAbhyAm 3, rAbhiH, rAbhyaH3, rAsu ekadezavikRta-50 nAgamastataH * Agamo'nupaghAtI * ityanena nyAyena jarasA deze kRte sthAnanyatvAda atirAbhyAM kulAbhyAm , atirAsu kuleSu / sakArAt parasya nAgamasya zrava syAt, yathA-' atijaraman ' vyaJjana iti kim ? rAyo, rAyaH / syAdAvityeva-resUtram , iti tasmAt paratvAjjarasAdeza iti / triyAM viti-- ati- bhayama / smItyeva siddha vyaJjanagrahaNamuttarArtham // 5 // jarayA' ityatra hi atijarazabdAt pravRttenAp pratyayena jarAzabdo nya-|ommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm vadhIyate / jAraH, jAreyaH, jarAyA ayam " tasyedam" [6. za0yA0-A rAyo.1 AkArasyaikavarNatvAt "SaSThyA 203. 104.] ityam , jarAyA apatyam "dvisvarAdanathA." [6. antasya" [7. 4. 106] iti raizabdAntasyaiva bhavatItyAha-55 1. 71. ] iti eyaNa // 3 // AkAro'ntAdeza iti / atha satyapi tadantagrahaNe raizabdA mmmmmmmm |ntasya napuMsakavRttau "klIbe" [2. 4. 93.] iti isvatve apo'd bhe|2|1||4|| tato bhyAmAdau raizabdasyocyamAnamAtvaM raizabdAbhAvAnna syAdita0 pra0-apa' ityetasya svasambadhinyanyasambadhini vA Syate cetyAha-ekadezavikRtetyAdi / atha sakAra-bhakArAvabhakArAdI syAdau parataH 'bhad' ityayamAdezo bhavati / maddhiH, ntarega raizabdAt syAderanyasya vyaJjanasyAsambhavAlAghavArthe ca sbhI-60. 25 adbhayaH, svadyAm , atyadyAm / bha iti kim ? Apa- tyevocyatAM ki vyajanagrahaNenetyAha-sbhItyAdi-yadyevaM tatraiva kistiSThanti, apaH pazya, apAm, aps| syAdAvityeva-yatA kimatrAnena saMdehAspadena ? navam-apradhAnatvAda rezabdAabbhakSaH // 4 // dAmo nAmAdezo'pyasti tatrApi yadi prayogastadA tasminnapi bhavitavyamityetadarthamihopAdAnam // 2. 1. 5. // za0bhyA0-apo0 / atra nAmAdhikArAt tasya ca tadantasya ca grahaNe'pyekavarNatvAt "SaSThayA antasya" [ 7. 4. nyA0sa0-A rAyo ityaadi| AkArasyaikavarNatvAt "pa-65 30106.] iti pakArasyAyaM dekAra AdezaH, athavA " ad"SThayA antyasya" [7. 4. 106.] iti raizabdAntasyaiva bhavati / ityayamAdezaH, tatrApi prAgapyakArasya vidyamAnatvAdanuvAdaka- smItyeva siddhe iti-Ami tu rAyamatikrAntAni yAni teSAM tvAd dakAramAtrasyAtrAdezatvam , athavA samudAya upAdeyasta-" kIbe" [2. 4. 97.] ityanena haskhale sati * sannipAta-12 darthamavayavopAdAnam, tatra yadarthaH prayAsaH sa eva sAkSAdupA- lakSaNa* ityAdinyAyAn ikArarUpaM havamAbhitya samutpanno nAm dIyata iti vidyamAnasyApyakArasya punarupAdAnam / apazabdasya tadvidhAtAya notsahate, tarhi " dIyoM nAmi0" [1. 4. 47.] 35kevalasya baharthaviSayatvAd bhuvcnenodaahrti-adrirityaadi| ityAdinA dIgho'pi na prApnoti, satyam--tadA anityatvAdasya nyAya zobhanA atizayitA vA Apo yayoriti vigraha "pUjAkhateH sya bhavatyeva dIrghaH, yato nyAyA hi sthavirayaSTinyAyena pravartante / - prAk TAt" [7. 3. 71.] iti samAsAntapratiSedhe 'svap, uttarArthamiti-yayevaM tatraiva kriyatAm , kimatrAnena sandehAspadena ?
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 7.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / naivam-kecit * sannipAta. * nyAyamanityamAzritya * atirANAm | yupmayaterityAdi-yuvAM yuSmAn veti vidheyam , na tu tvAM mAmiti ityAkAramapIcchanti, tanmatasaMgrahArtha cyAnagrahaNamihAmapi, tena Nici sati tva-mau syAtAm / amaubhyAMsviti-ayamarthaH-dvayoranyatra svamate'pi sammatam // 5 // |sAvakAzatvAt zabdAntaraprAptyA cAnityatvAt paratvAt pUrva tva-40 | mAdyAdeza iti, prathamamAtve tu sati mantatvAbhAvAt tva-mAdayo na - yussmdsmdoH|2|1|6|| ! syuH, NijvAkyAvasthAyi yad bahuvacanaM [tat ] kivRttI. gauNaM babhUveti 5 ta0pra0--'yuSmada asmada' ityetayoH zabdayoH svasamba- tvamau bhavataH / vyaJjana ityeveti-nanu vyajanaprahaNa vinApi 'yuSmadhinyanyasambandhini vA vyaJjanAdau syAdau pare kAro'ntA- bhyam ' ityAdayaH prayogA anenAtve kRte " lugAto'nApaH" [2. dezo bhavati / tvAm , mAm ; atitvAm , atimAm ; yuvAm .. 1. 107.] ityAkAralope sidhyanti, kiM vyaanAdhikAreNa 145 AvAm; atiyuvAm, atyAvAm ; yuSmAn , asmAna: ati-satyam -- sUtrasya vyaktyA pravartenAd Atve kRte lubAdikaM na pravartata yuSmAn , atyasmAn ; yuvAbhyAm , AvAbhyAm ; atiyuvA- iti vyaJjanagrahaNam , tathA vyajanAbhAve 'yuSmAkam , yuSAkam , 10bhyAm , atyAvAbhyAm ; yuSmAbhiH, asmAbhiH; atiyammAbhiH, ityAdAvanena sUtreNa AkAra eva syAt, na tu "morvA" [2. bhatyasmAbhiH, yuSmAsu, bhasmAsu, bhatiyuSmAsu, atyasmAsu / !1.. |1. 9.] iti makAralopaH / yuSmabhyamiti- nanu " lugasya." yuSmayaterasmayatezca vip-yuSm, asm / anayoramaubhyAMsa para-[2. 1. 113.] ityalope "morvA" [2.1. 9.] kathaM na ?50 tvAt tva-mAdyAdeze kRte pazcAdAtvam- svAm , mAm / yuvAm,' ucyate-svarasya sthAnivatvAt , tarhi yuSmzabdAd bhyaso'bhyamAdeze AvAm ; yuvAbhyAm, AvAbhyAm / vyaJjana ityeva- yuSma-19 luga na prAmoti ? naivam- prattyAsattyA yasmin pratyaye lug bhavati "tasminneva pratyaye pUrvasya yadi kArya bhavati tadA sthAnivattvam , atra abhyam, asmabhyam // 6 // wwmummtu pratyayAntare luk , ataH sthAnivattvAbhAvaH, "morvA" [2. za0 nyA0-yuSmad / avivakSitArthayoraprAyogikayoretA-1. 9.] iti sUtrasyAnavakAzatvAd vA sthAnivattvAbhAvaH // 6 // 55 vanukaraNe iti tyadAdikArya zeSo yuSmadasmadAdikArya ca yatvAdi|-rrrrry na pravartate / 'yuSmadasmad 'zabdAdamaH paratvAd " amau maH" TAGayosi yaH / 2 / 1 / 7 // [2. 1. 16.] iti mAdeze " tvamau pratyayottarapade." [2. ta0 pra0--'yumad asmad' ityetayoH svasambandhivva201. 11.] iti tva-mAdeze "yuSmadasmadoH" [2. 1. 6.1 nyasambandhiSu vA 'TA Di os' ityeteSu syAdiSu pareSu ityantasyA''tve "samAnAnAm0" [1. 2. 1.] iti dI- yakAro'ntAdezo bhavati / (TA-) vayA, mayA; atitvayA, catve tvAm, mAm, evaM nAmAdhikAre tasya ca taduttarapadasya atimayA; atiyuvayA, atyAvayA; atiyuSmayA, atyasmayA;60 ca grahagAt tadantapratipattau-atitvAm, atimAma / ya-(Di-) tvayi, mayi; atitvayi, atimayi; priyayuvayi, pri vAma. AvAma, iti-aukArayoH "amau maH" [2.1.yAvayiH priyayamayi, priyAsmayiH (osa-) yavayoH, A2516.] iti mAdeze "mantasya." [2. 1. 10.1 iti yuvA- kyoH; atiyuvayoH, atyAvayoH; atitvayoH, atimayoH; a vAdeze pUrvavad dIrghAdi / tvAmAcaSTe "Nija bahulaM nAnaH" tiyuSmayoH, atysmyoH| TADayosIti kim ? svat, mat / [3. 4. 42.] iti Nici " tryantya kharAdeH" [ 7. 4. 43.) lugapavAdau yogI // 7 // 65 ityantalope kvipi amIbhyAMsu paratvAdama aukArayozca mA za0 nyA0-TAyosi0 / atra samAhAradvandvAt sptmii| deze vyaanAditvAnnityatvAt prakRtimakArasyA''tve mAntatvA tvayetyAdi-atra 'yuSmadasmad 'zabdADAdau paratvAt "svamau pratya80bhAvAt tva-mAdyAdezAbhAve tvAm, mAm , yuvAm, AvAmyottarapade." 12.1.11.1 iti mantasya tva-mAdeze "zeSe ityAdayo na siddhayeyuriSyante cetyAha-anayorityAdi-aya-laga-2.1.8.] ityasyApavAdo'nena yatvam / atiyumarthaH-dvayoranyatra sAvakAzatvAcchabdAntarapravRttyA cA'nityatvAt vayetyAdi-atra yuSmadasmadordvivacana-bahuvacanavRttitvAt tva-mAde-70 pUrva tvamAdyAdeza iti // 2. 1. 6. // shaabhaavH| atha osi yatvavacanaM kimartham ? osagrahaNamantareNApi jyA0 sa0-yuSmadasmadoriti--atrAvivakSitArthayoryuSmadasma-" zeSe luga" | 2. 1. 8.] ityantasya lope " ed bahu35doretAvanukaraNe iti tyadAdikAryamekazeSaH " TADa ghosi." [2. sbhosi" [1. 4. 4.] ityetve yAdeze ca yuvayorityAdau yatvaM 1. 7.] ityanena yuSmadasmadAdikArya ca yatvAdi na pravartane / siddhayati, satyam-NinyantyasvarAdilope'kArasyAbhAvAd yuvyo... bhatitvAmiti nAmAdhikArarat tadantapratipattau tadantamudAharati / rityAdau yatvaM na siddhayatIti osi yatvavacanam // 2. 1. 7. // 75 HumanmawaamanamanmannamannAma..nagaramA
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti -bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite pA0 1. sU0 9. ] ammarrinnyA0 sa0-TAyo0 ityAdi-ozca ozca-osau " syA- ityadhikAro'gretane'pi sUtre gacchedityA zaGkAyAM zeSagrahaNam / striyAdAvasaMkhyeyaH" [3. 1. 119. ] ityekazeSaH, tataH TAzca Dizva mApa na bhavatIti- kevalayoryuSmadasmado: " nantA saGkhyA0" [ li. osau ca iti kAryam , tena SaSThI-saptamyorapi grahaH, anyathA GinA parali04 ] iti lakSaNenAliGgatva bhaNanAt / atha bahuvrIhau tatpuruSe40 sAhacaryAt saptamyA eva oso grahaNaM syAt / nanvatra osgrahaNA-ca anyapadArthAdipradhAnatvena yuSmadasmadantasya strIce Ap kathaM 5 bhAve'pi " zeSe luk" [2. 1. 8.] iti dalope " ed na bhavati ? ucyate- * sannipAta. * lakSaNanyAyAd dalopo'bhyamaH bahusmosi" [1. 4. 4.] ityanena etve " edaito'yAya" sannidhAnavyavadhAne na nimittam , tA 'yuSmabhyam' ityAdiSu ke[1. 2. 23.] ityayAdeze ca ' atiyukyoH ' ityAdi sidhyati, valeSvapi ata eva nyAyAda Apa na bhaviSyati, kiM liGgAnuzAsatyam-NicyantyasvarAdilope yuvA-''vAdeze " zeSe luka" [2. sane tayorjanena ? satyam-nyAyAnAM * sthavirayaSTi0 * nyAyena pravRtte-45 1. 8.] ityakAralope akArasyAbhAvAd 'yuvyoH' ityAdau yatvaM vizvAsaH kartumazakyaH // 8 // 10na sidhyatIti osgrahaNam // 7 // movA / 2 / 1 / 9 // zeSe luk / 2 / 1 / 8 // ta0 pra0-yuSmad asmad' ityetayormakArAntayoH sva sambandhinyanyasambandhini vA zeSe syAdau pare makArasya luga ta0pra0-yasmin pratyaye mAsva-yakArI vihitau tato'nyaH vA bhavati / yuvAM yuSmAn vA AvAmasmAn vA''caSTe-Nici50 zeSaH, tasmin syAdau pare yuSmadasmadorantasya luga bhavati / / kvipi talluki ca-'yum, asm' iti mAntatvam / yuSmayuSmabhyam , asmabhyam ; atiyuSmabhyam , atyasmabhyam ; tvad, a bhyam , asmabhyam / yuSabhyam , asabhyam ; yumad ,yuSad a15 mad ; atitvad , atimad ; yupmad , asmad ; atiyuSman , smad , asad ; yuSmAkam , yuSAkam / asmAkam , asAkam / atyasmad ; yuSmAkam , asmAkam ; atiyuSmAkam , bhatyasmA "|zeSa ityeva-yuSAn , masAn ; yuSAbhiH, asAbhiH; yuSAsu, kam / "aliGge yuSmadasmadI" iti antalope striyAmApa na 5" asAsu; eSu pUrveNa makArasyA''tvam / TAiyoli nityatvAt55 bhavati / zeSa iti kim ? tvayi, mayi // 8 // "..........tva-mAdikAryebhyaH prathamameva pUrveNa makArasya yatve-yuSyA, aza0 nyA0-zeSe0 1 upayuktAdanyaH zeSaH, kazcopayuktaH ? syA; yudhyi, asyi; yuSyoH, asyoH| atha zabdAntaraprAptyA 20yasminnAtva-yakArau sa upayukta ityaah-ysminnityaadi| yuSma- yatvamapyanityamityAzrIyate tadA parasvAt pUrva tva-mAdyAdeze a dasmadbhyAM bhyasi paratvAd " abhyaM bhyasaH" [2. 1. 18.] kArasya yatve- vyA, myA; diya, myi; yuvyoH, aagyoH| ityabhyamAdeze " zeSe lug" [2. 1. 8.] ityantasya da-atha 8 sakRdte spa? yaddhAdhitaM tadAdhitameva OM ityAzrIyate60 kArasya lope "lugasyAdetyapade" [2. 1. 113.] itya- tadA yatvAbhAve-svena, mena; yuvayoH, AvayoH; sve, me; akaarlope-yussmbhym,asmbhym| tvada, ityAdi-atra uso trAsa disambandhitvAd De: smitAdezo na bhvti| atha kibhyasazca "sezcAd" [2. 1. 19.] ityadAdeze maparya-vartha prakRtirevAha iti sarvAdisambandhitvaM tadA bhavatyeva ntasya ekatve vartamAnasya tva-mAdeze ca pUrvavadantalopAdiH / atha sminnAdezaH; si-jasa-De-impratyaye tu paratvAt tvamahamAdaya tvaM brAhmaNItyAdisAmAnAdhikaraNyAt sattvavRttitvAt saMbhAvya- eva AdezA bhavanti- tvam , aham ; yUyam, vayam ; tubhyam ,65 mAnaliGgayogitvAt 'yuSbhyam' ityAdau "SaSTyA antasya " mahyam ; tava, mama / eke tu mantayoryuSmadasmadorAdezAn ne 7. 4. 106.] iti dakAramAtralope'kArAntatvAt striyA- cchanti // 9 // 80mApa prApnoti, tatazcAniSTarUpatApattiratastannivatyarthamantasvarATe-/mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm / za0 nyA0-morvA |......naasti yuSmadasmadbhyAM sAmAnAriti vaktavyam, na ca vaktavyamityAha-aliGge ityAdi-na vidyate ghikaraNyaM tena tatrAmantayorapi yuSmasmadormaparyantasya rUpasya kArya strItvaM puMstvaM napuMsakatvaM vA bhede upAdeyamanayoraparAmRSTaliGgabhedasya bhaviSyatIti sAmAnAdhikaraNyenAha-'yuSmad asmad' itye-70 linggsaamaanyyuktsyaarth......|| 2. 1. 8. // tayormakArAntayoriti / tadantatvaM " vizeSagamantaH" [7. nyA0 sa-zeSe ityAdi-zeSagrahaNAbhAne TAGayosItyadhikAra 4. 113.] iti bhavati, mantayozca yuSmadasmadoH "SaSTyA Agacchet , na ca vAcyam-TAGayosItyadhikAro yadyabhipretaH syAt antasya" [7. 4. 106. J iti nyAyAd makArasyaiva kArya tadA " TADayosi ya-luko" ityekameba kuryAt , yato luga' bhaviSyatItyAha-makArasya laga veti / yathA ca mAntatvaM iti uttarArdhe pRthakkaraNaM karttavyameva, anyathA "TAiyosi ya-luko" tathodAharati-yavAmityAdi-atra prakriyoktA, yuSmabhyam.75
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0.1. sU0.10. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / yuSabhyam, ityAyudAharaNam , tatra 'yudham , asm' iti pare yathAsaMkhya 'yuva Ava' ityetAvAdezau bhavataH / yusthitAcaturthIbahuvacanasyA'bhyamAdeze pakSe makAralope ca-vAm , AvAm 20 yuvAbhyAm, AvAbhyAm 3; yuvayoH,40 yuSmabhyam, yuSabhyamityAdi, tathA paJcamyA bhyaso baservA AvayoH2;atikrAntau yuvAm AvAM vA-atiyuvAm , atyA"usezcAd" [2. 1. 19.] ityadAdeze-yuSmad , ityAdi / vAm ; atikrAntaM yuvAm [AvAM vA]-atiyuvAm ,atyAvAM pazya; 5zasi misi supi tu " zeSe "iti vacanAt pUrvegAtvamevetyAha-atikrAntau yuvAmAvAM vA- atiyuvAm , atyAvAM pazya; evameSvityAdi / atha 'yuSm , asm' iti sthitasya TAyAM atiyuvAn , atyAvAn ; atiyuvayA, atyAvayA; atiyuvADAvosi ca yatvaM ca prApnoti tva-mAdyAdezazca, tato nityatvAnma- bhyAm , atyAvAbhyAm ; atiyuvAbhiH, atyAvAbhiH; ati-45 kArasya yatve maparyantatvAbhAvAt pazcAt tva-mAdyAdezAbhAva i- yuvAbhyAm , atyAvAbhyAm ; atiyuvat , atyAvat ; atiyuvAtyAha-TADyosItyAdi / atha zabdAntarapravRttyA yatvasyAni-bhyAm . atyAvAbhyAmAgatam ; atiyuvat , atyAvat ; ati10tyatve dvayoranyatra sAvakAzatvAt paratvAt tva-mAdyAdezaH, tadApi yuvayoH. atyAvayoH svam ; atiyuvAkam , atyAvAkam ; ati * punaH prasaGgavijJAnAd * akArasya yatvaM prApnotItyAha-athe- yuvayi, atyAvayi; atiyuvayoH, atyAvayoH; atiyuvAsu, tyAdi / atha sAmAnyAzrayatvAt punaH prasaGgavijJAnAbhAvAt atyAvAsu; 'si jas De Das' ityeteSu punaH paratvAt tva-30 * sakRdgate0* ityAzrayagAt [f] tadA yatvAbhAva evetyAha-athe- mhmaadyH| mantasyeti kim ? makArAvadheryathA syAt, na tyAdi / atha tve, me' ityatrA'kArAntatvAt sminnAdezaH tu sarvasya, tena 'yuvakAbhyAm , AvakAbhyAm ' ityatrAzrutiH, 16kathaM na bhavatItyAha-atretyAdi / atheti-dadhyAdizabdasya 'yuvayoH, AvayoH' ityatra tu dakArasya yatvaM siddham, syamolope'pi tadarthAbhidhAyikatvavat prakRtereva kivarthAbhidhA-anyathA 'yunyoH, AvyoH' ityaniSTaM syAt / dvayoriti kima? yikatvam , anvaya-vyatirekAbhyAmavasthitasyaiva tadarthAbhidhAyaka- yusmAn , asmAn; yuSmAbhiH, asmAbhiH; yumabhyam, asma-55 tvAt sarvAdisambandhitvAd bhavati sminnAdeza ityarthaH / si- bhyam ; yu mat, asmat; yugmAkam , asmAkam ; yujmAsu, jas-De-DamsapratyayeSu viti-paratvAd dvayoranyatra sAvakAza- asmAsu dviyoriti yuSmadasmadvizeSaNaM kim ? yuSmAnasmAnatiDotveneti zeSaH / aike viti-tanmate makArasya lug bhavatyeva | krAntI- atiyuSmAm , atyasmAm 2; atiyuSmAbhyAm , aty|| 2. 1. 9. // smAbhyAm 3; atiyujmayoH, atyasmayoH 2, atra samAsa eva dvitvaviziSTe'rthe vartate na yuSmadasmadI iti yuvAbAdezau na60 nyA0 s0-moti| nanu 'yuvAmAcaSTe' iti vAkye Nici !bhavataH / syAdAvityeva-yuvayoH putraH-yuSmasutraH, AvayoH kipi syAdau yuvAdezaH kathaM na bhavati ? satyam yadA yuSmada putraH- asmatputraH; yuvayorida-yugmadIyam , AvayoridamsadI dvitve tadA syAdina, yadA tu syAdistadA na dvitve iti na asmadIyam // 10 // 26yavAdezaH / zabdAntareti-prAg makArasya pazcAd akAraraya yaprAptiH,/ athavA parva yamiti prakoH pazcAt kheti prkoH| a- za0 nyA0-mantasya0 / dvayoriti-dravyapradhAnatvAt sAmAnAsarvAdisambandhitvAditi-yuSmadasmadI tvamahaMvA cake sarvAdi-nyabAcinApi yuSmadasmadartha eva dvitvaviziSTo nirdizyate'rthAntare65 gaNamadhye dRzyate, atra tu tvAM mAM vakti yastadvArake iti na tayovRttyabhAvAt tayoreva vizeSaNam , syAdivizeSagatve tu guNA svaadinii| atha vivarthamiti- vivantayoryaSmadasmadIyo'dhastamartha bhidhAyitvAt syAdemuapradhAnatayA 'dvitva' iti nirdizyeta, yathA30kipasahitA yuSmadasmadpA prakRtirevAha, nahi prakRti vinA ki " dvitve vAma-nau" [2. 1. 22.] ityAha-dvisvaviziSTa bhavati / sminAdeza iti- tena tvasmin , masmin , * sanni- ityAdi / artha iti-svAbhidheya ityrthH| "morvA" [2. pAta0 * nyAyasyA'nityatve- tvAsmin , mAsmin , ityapi / / 1. 9. ] iti yuSmadasmattulyasaGkhayAnirdezAt sAmAnAdhikaraNyA-70 si-jasiti-etena prakriyAgauravaM nirastaM bhavati, anyathA anena kAsagAdiha vaiyadhikaraNyena yuSmadasmadbhyAM mantasyeti vizeSyata makAralope'pi sipratyayAdinA saha tvamahamAdhAdeze sarve'pi prayogAH ityAha-yuSmadasmadormantasyetyAdi-yadi mantayoryuSmadasmado35sidhyanti ! // 9 // riti sAmAnAdhikaraNyaM vijJAyeta tadA NijantAt kipyeva vidhiH syAna dakArAntayoriti / nanu" zeSe luk"[2. 1. 8.] ityAdI mantasya yuvA-''vI dvayoH / 2 / 1 / 10 // svayaM kAryayogitvena vijJAtayoyuSmadasmadoH kathamiha mantasyetye-75 ta0 pra0. dvitvaviziSTe'rthe vartamAnayoryugmadasmadormantasya tadvizeSa gatvam ? satyam - bhavatu tatra kAryayogitvena vizeSyatvamakArAvasAnasyAvayavasya tatsambandhinyanyasambandhini vA syAdau mihAnuvRttayostu vizeSagataiva vijJAyate, zabdo hi yatra sanni pArarAH / zabdAntarAta-AgamakArakapancA5 janAramAtiimmunmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ hasti-vRhalyAsa laghunyAsasaMlite pA0 1. sU0 11.] dhIyate tatra tadupakArayogyatayA pariNatimAsAdayati, yadi thA- yayetvaM labhyeta, tadeva na " TAGayosi yaH" [ 2. 1. 7.]40 trApi yuSmadasmadAtra kAryayogigau tadA'ntagrahagamanarthaka mori- iti tadapavAdasya yatvasya pravRttarato yuvyorAvyorityaniSTaM syAt ] tyevocyate(syesa), pUrvasUtroktaM cAmuvartayediti, vaiyadhikaraNye tu yuSmAnityAdi-atra bahvarthe : yuSmadasmadI na yarthe iMti dvayo_ 'ma' ityucyamAne makArasyaiva kAryayogitvaM syAditi tadantasya | riti vacanAd yuvA-''vo na bhvtH| dvayoritIti-yadi dUkAryayogitvArthamantagrahagamanartha( martha )vditi| nanvatrAntabhUtAnnA- yoriti yuSmadasmadI na vizeSyetAm, kintu syAdivizeSyeta tarthapariprahArthaM parigrahaNaM vidheyam , anyathA -- yuS , am' itye- dA'trApi samAsasya dvayarthavRttitvAt tatsambandhini dvitvAmidhA-45 tayoreva AdezAH syuna 'yuSm, asm' ityetayoH, naiSa doSaH- yini svAdAvAdezau sthAtAmiti dvayoriti yuSmadasmadovizeSagAt antazabdasyAvayavavAcitvAdazyavena vigRhyamA gatvAt samudAyasya tayozca bahvarthavRttitvAd yuvA-''vau na bhavata iti / yuSmatputra samAsArthatvAdanyapadArthe'vazyamantarbhAvAditi / na ca nadyantaM kSetrami- ityAdi-atra pratyayasya sthAdeH "aikAyeM" {3. 2. 8.] 10tyatrAntazabdasadbhAve'pi nadyAH kSetre'nanupravezAt kathametramucyata iti lupi yuSmadasmadovyathatvAt svAdAvityadhikAramantaregApi iti / tatrAvayavArthAsambhavAdantarAbdasya samIpavacanatvAt , yatra yuvA-''ko prApnutaH, syAdAvityadhikriyamANe " lupyAlenaTa 50 tvavayavatvaM sAmIpyaM ca sambhavati tatrAvayavatvamevAzrIyate'nta-[7. 4. 112.] iti sthAnivattvapratiSedhAt syAdyabhAvAna zabdasyAvayavavAcitvena prasiddhataratvAt . tatazca maparyantasyA''bhavata iti // 2.1.10. // dezalAbhAnnArthaH parigrahaNena, evaM tayavadhidyotanAtha parigrahaNaM ka-mmmm 15 tevyam, yadi yuSmadasmadI mante. athA'jyamante sarvasthApyA- myA0 sa0-mantasyetyAdi / dvitveti vRtyazaH-dvayori dezAH syuriti, anyathA mantasyetyucyamAne yatraiva mante yuSma- tyanena dravyapradhAnatvAt sAmAnyabAcinApi yuSmadasmadartha eva dvitvadasmadI tatraivA''dezAH svaH, tathA ca sati sAmAnAdhikaraNyena viziSTo nirdizya ne''ntare tayovRttyabhAvAt / syAdivizeSaNatve tu65 vizeSagavizeSyabhAvaH sthAt ; athApi tasya prayokturAyattatvAd guNAbhidhAyitvAt syAderguNapradhAnatayA dvitve iti bhAvapratyayAntena vaiyadhikaraNyamAzrIyate yuSmadasmadoravayavastha mantasyeti, tathApi nidizyata, moti nAma nirdizveta, yathA "dvitve vAnoM" [2.1.22.] iti / yuvA-5520yatra mAnte yuSmadasmadI tatra bhedAbhAvAdAdezA na syaH na ca vAdezayoH sasvarale Nigi vipi tallope ca "yavyoH, AnyoH' vyapadezivabhAvo'sti, anAmneti pratiSedhAt, parigrahaNe tulA ityAdiSu phalaM dRzyam / evam - uttAsUtre ribhya, myi| parasvAt yuSmadasmadavayave'pi yuSmadasmacchabdo vartata iti sarvatrAdezasiddhiH, tvamahamAdaya iti - yadi paratvena tvamahamAdayaH kariSyante ta6i0 vaiyadhikaraNyena vA saMbandhe parigrahagopAdAnasAmarthyAnAmneti * parAdantara vakIyaH * iti nyAyAt yuvA-''vAdaya evAdezAH pratidhApravRttantiyorapi tayorAdezaH siddhayati, na karttavyam / prApsyanti na svamahamAdayaH, satyam - paratvAd -- vizeSavihitatvena 25" vizeSa gamantaH" | 7. 4. 113.] ityantatve labdhe punaranta prakRSTatvAdityarthaH // 10 // grahagAt tadarthalAmAditi ! [ upasarjanayoyuSmadasmadodvayarthavAcitve tva-mau pratyayottarapade caikasmin / vigRhya udAharati-] atikrAntI yuvAmiti- evam atyAvAm ityatrApi dravyam, uktavigrahAnusArega tu jJAyata 21 / 11 // 65 iti noktam / atikrAntaM yuvAmiti-samAsArthe'mekavacanam , ta0pra0 --ekatyaviziSTe'rthe vartamAnayoryu-madasmadormakArA30atyAvAmityAdAvuktAnusAre ga vigrahaH sujJAna iti bRttau na prada- tasyAvayavasya strasambandhinyanyasambandhini vA syAdau pare rshitH| si-jas-De-Gaso'tikramyodAhRtam, kimetau yuvA''vau pratyayottarapadayozca parayoryathAsaMkhya vima' ityetAvAdezI tatra na bhavataH ? omityAha-sItyAdi / atha mantasyeti ki- bhavataH / vyAm , mAm / tvayA, mayA; tvad , mad; tvayi, martha yAvat sarvAde ze'pi na kAcidiSTakSatirityAha-mantasye-mayi; atikrAntI tvAm- [mAM vA-] atitvAm , atimA70 tyAdi-" yuSmadasmadorasaubhAdisyAdeH" [7. 3. 30 / itya- tiSThataH; atikrAntaM tvAM mAM vA- atitvAm , atimAM pazya; antasvarAt pUrvamaki kRte * tanmadhyapatitasya tadgrahaNena graha- atitvAn , atimAn ; atitvayA, atimayA; atitvAbhyAm , chAt * mantasyetyantarega sarvasyAdeze'ra na syAt , tathA atimAbhyAm ; anitvAbhiH, atimAbhiH; atitvAbhyAm , ayuvayorAvayorityatra sadizAbhAve dakAratma yatvam , yadi sarvAdezaH timAbhyAM dehi; atitvabhyam , atimabhyam ; atisvat , atisyAt kimatrAniSTaM syAt ? [ yatastatrApi " ed bahusbhosi"mat ; atitvAbhyAm , atimAbhyAmAgatam ; atitvad , atimad [1. 4. 4.] ityetve siddhayatyeva yuvayorAyoriti satyam - atitvayoH, atimayoH svam / atisthAkam, aptimAkam ;
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 11.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / atitvayi, atimayi; atitvayoH, atimayoH; atitvAsu, a-naH, matpradhAnaH / eSu " aikAye " [ 3. 2. 8.] iti timAsu / si-jas-De-ussu punaH paratvAt tvamahamAdayo bhava- syAdelRpyapi pratyayottarapadagrahaNAd yuSmadasmadormakArAntAvayavasya nti / pratyayottarapadayoH khalvapi- tavAyaM- [mamAyaM vA-] tva- yathAsaGghayaM tva-mAdezau / atha tvadyati madyatItyatra dvayoranyatra40 dIyaH, madIyaH; tvanmayam , manmayam ; tvAmicchati- [mAmi- sAvakAzatvAdantyasvarAdilopaH karamAnna bhavatItyAha-atra niicchati vA-] tvadyati, madyati; tvamivAcarati- [ahamivAca- tyatvAdityAdi-* kRtAkRtaprasaGgitvAd * iti shessH| kazcirati vA-] tvadyate, mahAte; tvayA kRtaM mayA kRtaM- tvatkRtam ,t sviti-zabdAntarapravRttyA dvayoranityatvAdanyatra sAvakAzatvAt matkRtam ; tvatputra;, matputraH; tvaddhitam , madvitam ; tvatpradhAnaH, paratvAdantyasvarAdilopa ityrthH| yussmaakmityaadi-ydytraikmtprdhaanH| 'tvAmAcaSTe-mAmAcaSTe vA-tvadayati, madayati' sminniti na syAt [tadA] dvayobahuSu ca vartamAnayorapi yu-45 ityatra nityatvAdantyasvarAdilopAt prAgeva tva-mAdezau / kazcit padasmadostvamAdezo [prasajyetAm / atiyuSmAmityAdisamA10tu 'pUrvamantyasvarAdilope tva-mAdeze akArasya vRddhau pvAgame sArthasyaikatve'pi yuSmadasmadorekatvAbhAvAt tva-mAdezau ] na bhatvApayati, mApayati; vipi tu-'tvAp , mAp' ityAha / vataH, prakaragAdivazAdupasarjanapadArthaniSThasya bahutvasyApyavagatiriti ekasminniti kim ? yuSmAkam , asmAkam / ekatvena yuSma- bahuvacanAntAnAmapyupasarjanapadAnAM samAsaH / adhiyuSmad, dasmadorvizeNAdiha na bhavati-atikrAntaM yuSmAna-[asmAn adhyasmaditi- tvayi adhi, [iti] mayi adhIti vi-50 vA-] atiyuSmAm , atyasmAm ; atiyuSmayA, atyasmayA; gRhya " vibhakti-samIpa0" [ 3. 1. 39.] ityavyayIbhAvaH, 15atiyuSmad , atyasmad ; atiyuSmayi, atyasmayi, / pratyayo-"anato lup" [3.2.6.] iti selapi "lupyamvRllenat" ttarapade ceti kim ? tvayyadhi, mayyadhi- adhiyuSmad , adhya- [7. 4. 112.] iti sthAnivattvapratiSedhena pratyayottarapade smad / antaraGgatvAt syAdidvAreNaiva tva-mAdeze siddhe pratyayo- ceti vacanAta sva-mau na bhvtH| pratyayottarapadagrahaNamatiricyate ttarapadagrahaNaM bahiraGgA'pi lupa antaraGgAn vidhIna bAdhate syAdAvityeva siddhatvAt , paratvAnnityatvAd vA "aikAyeM" [3.55 iti nyAyajJApanArtham , tena- 'yad , tad' ityAdAvantaraGga-2. 8.] iti sthAdekheMpi pratyayalakSaNapratiSedhAt syAderabhAvA20mapi tyadAdyatyAdi na bhavati / eke tu nimittanirapekSamekatva-diti [va iti] na vAcyam, 'aikAyeM' lup paThyate, viziSTe'rthe vartamAnayostva-mAdezAvicchanti, tanmate-adhitvat , ekAthya ca prakRtipratyayAvApritya ziva aikAkSaM ca prakRtipratyayAvAzritya pUrvottarapadApekSa samAsa cAssadhimat / mantasyetyeva-tvakaM pitA'sya tvakapitRkaH, atrA-' |zritya bhavatIti tasya bahiraGgatvAt tadAzrayA lubapi bahikasahitasya mA bhUt / pratyayagrahaNenaiva siddha syAdAvityattarArtha-rahA, vibhaktimAtramAzrityAdazayovidhAnAdantarajatvam , * asiddha manuvartate // 11 // bahiraGgamantarale * iti nyAyAnnityAdapyantaraGgasya balIyastvam , tayoH kattecyayolupo'siddhatvAt tAbhyAmeva pUrva pravartitavyam, 25 za0 nyA0-tva-mau0 / uttara ca tat padaM ceti digadhikaM tato lubiti na kiJcidaniSTamiti, tathA coktam-* para-nityA saMjJA." [3. 1.98.] iti karmadhArayastadgarbhaH pratyayena samAhAra-'ntaraGgapratipadavidhayo virodhisannipAte teSAM mithaH prasane dvandvaH / tvadIyaH, madIya iti-tavAyaM mamAyamiti " dorIyaH" paravalIyastvam * iti, ucyate-evaM siddhe sati pratyayottarapada-65 [6. 3. 32.] itIyapratyayaH / tvanmayama, manmayamiti-grahaNaM jJApayati * antaraGgAnapi vidhIn bahiramA lub bAdhate * "dora prANinaH" [6. 2. 49.] iti mayaTa / tvadyati. madya- ityAha-antaraGgAdityAdi-prayojanaM ca yat, tad' ityA30tIti-"amAvyayAd" [ 3.4.23.] iti kyan / tvadyate.dAvantaraGgamApa tyadAdyatvAAdaka ba 423 iti kyana vAdAvantaraGgamapi tyadAdyatvAdikaM bAdhitvA bahiraGgApi lupa pravamadyata iti "kyaGa" [3. 4. 26.1 iti kych| tvatka-tate iti / eke tviti-pratyayottarapadasyAdilakSaNanimittaniratam, matkRtamiti-tvayA kRtamityAdi.[vigrahe ] 'kAraka pekSamekatvaviziSTe'rthe vartamAnayoyuSmadormAntAvayavasya 'adhitva'10 kRtA" [3. 1.68.] iti tRtIyAtatpuruSaH / tava putro mama ityAdau tva-mAdezAviti kazcinmanyate, tadatyantA'pAsyatvAt putra iti vigRhya SaSThIsamAse-tvatputraH, matpatra iti, bahuvrI-pramANatvena nAdaraNIyamiti / mantasyetyeveti-sarvAdeze hi 35hirvA / tvaddhitam, maddhitamiti- tubhyaM hitaM mahyaM hita-tvakapitRka ityAdAvakA sahitayorapi syAdityarthaH / atha miti "hitA''dibhiH" [3. 1. 71.] iti caturthItatpu-cakAraH kimarthaH ? syAdyanuvartanArthaH, nanu syAderapi pratyayatvAt ruSaH / tvaM pradhAnamasya ahaM pradhAnamasyeti bahuvrIhau-tvatpradhA- pratyayagrahaNenaiva tatrApi bhaviSyatItyata Aha-pratyayagrahaNe-75
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhatyAsa - laghunyAsa saMvalite [ pA0 1 sU0 12. ] 1. 11. // naivetyAdi - syAdAvityanuvartanamuttarasUtre prayojanavadityarthaH // 2. asmAbhiH silupica 'lupyalenat " [ 7.2. 112. ] | iti niSedhAna bhavati-tvaM putro'sya tvatputraH, masputraH evamuttareSvapi / prAk cAka iti kim ? ' svakam ' ' ahakam ' nyA0 sa0--tva- mau0 ityAdi / svadayatIti -- atra nityatvA ityatrAkaH zrutiryathA syAt, anyathA pUrvamaki sati tanmadhya-40 dantyasvarAdilopAt prAgeva tva-mAdezau pazcAdapi antyasvarAdilopo na patitastadvahaNena gRhyate iti nyAyAt sAkorapyAdezaH 5*lopAt svarAdezaH* iti nyAyAt " lugasye 0" [ 2.1.113. ] | syAt / kecit tu 'svAM mAM cA''caSTe' iti Nau tva-mAdeze ityeva pravarttate tasminnapi kRte na bhavati "naikasvarasya" [ 7. 4. vRddhau kvipi mantayoreva svA'hAdezavidhAnAt sau- tvAm mAm, 44.] iti niSedhAt ; " Niti " [4.3.50.] ityAdinA vRddhirapi iti dhAtoreva vRddhiriti mate- tvam mam ityeva ca na adhAtutvAt / kazcit tviti - utpalaH / zabdAntarapravRttyA dvayo bhavatIti manyante, te hi prakRtimAtrasyA''dezAn De-jas-sI-45 ramya nityatvAdanyatra sAvakAzatvAt paratvAdantyasvarAdilopa ityarthaH / nAmamAdezaM isastvakAraM cecchanti // 12 // , 10 ** 10 akArasya vRddhAviti ato " Niti " [ 4. 3. 50.] ityanena za0 myA0 tvAmaham / yuSmadasmadorityeva vartate, na mantasUtreNa / nanu pratyayottarapadagrahaNaM kimartham ? syAdAvityeva siddhatvAt, syeti vA naikasminniti vA lakSyAnanuguNatvAdityAha - yuSmada na ca paratvAt "aikArthye" [3.2.8.] iti svAderlapi pratyaya- smadorityAdi / tvam, ahamityAdi - atra "tvamau pratya lopa0* iti nyAyasya '"lupyayvRllenat" [7.4.112.] iti niSe- yottarapade0 " [2. 1. 11.] iti " mantasya yuvAssvI0 " 50 dhAt syAderabhAva iti vAcyam, yata "aikA" [3.2.8.] iti / [2.1.10] iti ca tvamAdyAdeza prApnoti tvamahamA15 lubucyate, aikArthaM ca prakRtipratyayau pUrvottarapade cAzritya bhavatIti dezazca tatra tyAM yuvAmityAdau tva-mAyAdezaH sAvakAzaH, atitasya bahiraGgatvAt tadAzrayA subapi vahiraGgA, vibhaktipAtramAzritya krAnto yuSmAnasmAn vA atitvamityAdau mahamAdezazca tatrAvidhAnAt tva-mAdezayorantaraGgatvam, tataH * asiddhaM bahiraGgamanyatra dvayoH sAvakAzatvAdayobhayaprAptau paratvAt tvamahamAdeza eventaraGge * iti nyAyAnnityAdapi antaraGgatya balIyaratvAt khamAdezayoH tyAha-eSvityAdi / ......... 55 kartavyayoH lupo'siddhatvAt tAbhyAmeva pUrvaM pravattitatryaM tato biti kasmAnna atha ' tvaM putro'sya - tvatputraH' ityAdI antarajJAnapi 20na kiJciraniSTamityAha - antaraGgatvAditi / nanu yadA svAdigrahaNa- vidhIn bAdhitvA bahiraGgA lup pravartate * iti nyAyAt meva kriyate na pratyayottarapadagrahaNaM tadA 'tvadIyaH, tvatputraH' ityAzai " aikArthe " [ 3. 2. 8. ] iti serlupyapi pratyayalopalakSaNena prAgeva paratvAt GasA saha tava mamAdezau prApnutaH, tatkathamantarana| sthAnitvAt tvamahamAdezaH tyAt syAdidvAreNaiva sidhyatIti ? satyam - svamI bhavatastAva- vetyAdi / evaM tarhi kathamahaMkAraH, AhaGkArikANIndriyAgi, 60 bhavatItyAha - silupi pAzritoM, yataH prakRtimevAzrayataH yau tu tava mamau tau prakRteH 25pratyayasya ca sthAne bhavata iti mAM ahaMmanaH apratyayazrAhya AtmA' iti ? serlupA luptatvA[se| luptatvA ] ibhAvAdAdezAbhAvAduttarapade ca tva-mayorvidhAnAditi, karttagye ucyate-" UrjA-'haM-zubhamo yus " [ 7.2.17. ] iti vacasthiti - nAdanya evAyamahaM zabdastato na doSaH / na cAtrApyayamevAstviti tAvat prApnuta iti syAdidvAreNaiva sidhyatIti; tava mamAdeze ekasthAnitvenAntaraGgatvAt paratvAcca Gaso lubeveti / eke tu candrAdayaH // 11 // vAcyam, asmadyoganivRttyarthatvAdasya, samudAya eva vA'yama- 65 | smadarthaH, prakRti-pratyayau sAdRzyAt bhramamAtram, sarva evAdezo loke'rthagatyarthaH, sa viSayavizeSe sthAnisthitinirRttyarthamAdizyate, 30 tvamahaM sinaH prAk cAkaH |2| 1|12|| ta0 pra0 - yuSmadasmadoH svasambandhinAnyasambandhinA vA asau niyato'nyatra dRTaH, tatrArtho'bhivAnasAmarthyAdanivArito sinA saha yathAsaMkhyaM ' svam aham' ityetAvAdezau bhavataH, [bhavati ] yathA'syAdInAM svAdayaH, evaM mamatA, mamakAraH, tau cAtyaprasaGgekaH prAgeva bhavataH / svam, aham, nirmamaH, nirahaMkAra ityAdyanusandheyam, ahamahamikAdayastu sAdhavo70 atikrAntastvAm - atitvam atyaham ; atikrAnto yuvAm- yathA bhavanti tathA " mayUravyaMsaketyAdayaH " [ 3.1.116.] atitvam, atyaham ; atikrAnto yuSmAn atitvam / ityatra nirgeSyAmaH / tvakamityAdi - atra prAk cAka iti atyaham priyasvaM priyau yuvAM priyA yUyaM vA yasya sa vacanAt paramapyakaM vAdhitvA mahamAdeze pazcAdak, anyathA 35 priyasyam, priyAham; eka paratvAt sva-mau yuvA ssnau ca tanmadhyapatitasya tadbrahaNena grahaNAt sakorapi yuSmadasmadobAdhitvA tvamamAveva bhavataH / sineti kim ? yuSmAbhiH, rAdeze'thavaNaM na syAdityAha- anyathetyAdi / kecit tvi-75
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 15.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / VvvvvvvvvvvvvAAAAAAY ti-pANinyAdaya ityarthaH, te hi prakRtimAtrasya yuSmadasma- iti ca tva-mAdyAdezAnanyatra sAvakAzAn bAdhitvA yUyam vaya dUpasya AdezAn "tubhya-mayau yi" [pA. 7. 2. 95.] mityatra sAvakAzau yUya-vayamAdezau paratvAdubhayaprAptI bhavataH / "yUya-vayau jasi" [pA. 7. 2. 93.] " tvA-'hau sau"yuSmatputraH, asmatputra iti- yUyaM putrA asyetyAdivigrahe [ pA. 7. 2. 94. ] iti tubhyAdIn , Dhe-jas-sInAM " aikAyeM " [ 3. 2. 8.] iti jaso lupi " lupyamballe-40 5" Dhe-prathamayoram" [pA. 7. 1. 28.] ityamAdezaM isastu nad" [7. 4. 112.] iti sthAnivattvapratiSedhAt jaso"yuSmadasmadbhyAM so'z" [pA. 7. 1. 27.] ityakAraM 'bhAvAjaseti vacanAdAdezI na bhavataH / yUyakaM vayakacecchantItyarthaH // 2. 1. 12 // |miti pUrvavat // 2. 1. 13. / / mmmmmmmw.amana nyA0 s0-svmhmityaadi| sineti kim ? nanu sAviti nyA0 sa0-yUyaM vymityaadi| priyastvaM priyau yuvAmiti kRte " dIrghaDyAb" [1.4.45.] ityAdinA seluki ca sarve vAkye ekatva-dvitvayoryuSmadovartamAnatvAt "tva-mau pratyayottarapade "45 10prayogA niSpadyanta iti, na-" yuSmadasmadoH" [2.1.6.][2.1.11.] iti "mantasya yuvA-ssau0" [2.1.1.] iti ityAtvaM syAt ; AdezavidhAnasAmarthyAnna bhaviSyatIti cet ? satyam-ca tva-mAdyAdezAnanyatra sAvakAzAn bAdhitvA yUyaM vayamityatra tadA AtvAbhAve'syApi se: zeSatvaM syAt , tathA ca " morvA" [2. sAvakAzau yUyaM vayamAdezau paratvAdumayaprAptau satyAM tAveva bhavataH / 1.9.] iti vAlopa: syAt , pakSe ca caritArthatA sUtrasya syaaditi| yUyakamityAdau kutsitAdyarthe "yuSmadasmado'sobhAdi"[7.3.30.] svakam , ahakamiti- " yuSmadasmado'sobhAdi0" [7.3.30.] ityA, evam-uttaratrApi // 13 // 50 15iti ak / pUrvamakIti-nirapekSatvenAntaraGgatvAt / kecit viti paanniniiyaadyH| tvamAdeze vRddhAviti- tvAdayatIti vAkye kRte tubhyaM mahyaM kyA / 2 / 1 / 14 // kim / tvAhAdezavidhAnAditi-vA-hAdezau na bhavata iti shessH|| ta0 pra0-yuSmadasmadoH svasambandhinA'nyasambandhinA vA dhAtoreva vRddhiriti mate tu-- tvadayatIti vAkyam / nanu tanmate-pratyayena saha yathAsaMkhya 'tubhyaM mahyam' isyetAvAdezI bhavataH. lam, ahaM, yUyam , vayamityAdayaH kathaM sidhyantItyAha-te hi| prAk caakH| tubhyam , mahyam / paramatubhyam, paramamayam, 20prkRtimaatrsyeti-vibhktirhitsyetyrthH| AdezAniti- tubhya-| priyastvam priyau yuvA priyA yUyaM vA yasya tasmai-priyatubhyam,55 majhau uyi." [pA. 7.2.15.] "yUya-vayau jasi. pA. priyamahyam ; atikrAntastvAM yuvAM yuSmAn vA tasmai atitubhyam , 7.2.93.] "lA-'hau sau0" [pA0 7.2.14.] iti tubhyA- atimahyam / jyeti kim ? tubhyaM hitaM tvaddhitam , madvitam / dIn AdezAn , je-jas-sInAM "heprathamayoram" [pA0 7.1.28. prAk cAka ityeva ? tubhyakam mAkam // 14 // ityamAdezam , usastu "yuSmadasmadrayAM Daso'za [pA07.1.27. mmmwwwwwwmomnonvw monommmmmmmwww mmmmmmmmww wmumm ityakAraM cecchantItyarthaH / svamate tu- lamahamityeva bhavati // 12 // nyA0 sa0-tubhyamityAdi-[ neha vyAkhyA dRzyate ] // 14 // Jummernam.mmmmmmmmmwwwimmanw mmm yUyaM vayaM jasA / 2 / 1 / 13 // tava mama GasA / 2 / 1 / 15 // 60 ta0 pra0-yuSmadasmadoH svasambandhinA'nyasambandhinA vA ta0 pra0-yuSmadasmadoH svasambandhinA'nyasambandhinA vA usapratyayena saha yathAsaMkhya 'tava mama' ityetAvAdezau bhavataH, jasA saha yathAsaMkhyaM 'yUyaM vayam ' ityetAvAdezau bhavataH, prAka cAkaH / tatra, mama; priyasvaM priyau yuvA priyA yUyaM vA prAk caakH| yUyam, vayam paramayUyam, paramavayamya sya tasya-priyatava, priyamama; atikrAntastvAM yuvAM yugmAn vA 80priyastvaM priyau yuvAM priyA yUyaM ca yeSAM te- priyayUyam , prayayUyam / tasya-atitava, atimama / Daseti kim ? tava priyasvapriyaH priyavayam; atikrAntAstvAM yuvA yuSmAn vA-atiyUyam ,!. matpriyaH / prAk cAka hatyeva ? tavaka, mamaka // 15 // ativayam / jaseti kim ? yUyaM putrA asya- yuSmatputraH, asmtputrH| prAk cAka ityeva yUyakam , vayakam // 13 // | za0 nyA0-"tubhyaM mahyaM khyA" "tava mama usA" mmmwwwmummiti pUrvega tulyagamau yogau| kathaM tavatA, mamatA, tavAyitam , za0 nyA0-yUyam 1 priyayUyam , priyavayamiti-atrai- mamAyitam, tavamamatAyAM ca satyA miti, ucyate-syAdiprati35katva-dvitvayoryuSmadasmadorvartamAnatvAt "tva-mau pratyayottarapade ca0" rUpANyetAnyavyayAni, tataH zabdAntaratvAt siddham / dvayormamatA,70 [2. 1. 11.] iti " mantasya yuvA-''vau0 " [2. 1. 10.] bahUnAM mamatetyapi pUrvavat // 2. 1. 14-15. //
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyA sasaMvalite [ pA0 1. sU0 18. ] nyA0 sa0 - tava mametyAdi / kathaM tavatA, mamatA; tavAyi- 108. ] iti nyAyAd vA / nanu yuSmAnityAdau dvayaM prApnoti - tam, mamAyitam ? satyam -- syAdyantapratirUpakANyadhyayAnyetAni tataH " zeSe " [2 1 8] ityantalopo'nena nakArazca tatra zabdAntaratvAt siddham // 15 // * kRtAkRta prasaGgitvena * nakArasya nityatvAlopasya ca kRte nakAre zeSatvAbhAvAdaprasaGgAdanityatvAt pUrva nakAra eva bhavati 140 amau maH / 2 / 1 / 16 // yadyetraM kimanena ? " zasoDatA " [ 14.49] ityanenaiva 5 ta0 pra0 - yuSmadasmadbhyAM parayostatsambandhinoranyasamba- siddhatvAt, ucyate-" aline yuSmadasmadI * [ liGgAnuzAsane ndhinorvA 'am' ityetayorma ityayamAdezo bhavati, bhakAra 101 ] iti puMstvAbhAvAnnakAro na siddhayatIti vacanam, uccaarnnaarthH| tvAm, mAm; bhatitvAm, atimAm yuvAm, abhyupagame vA liGgasya strI-napuMsakArtham - yuSmAn brAhmaNIH, yuSmAn AvAm; atiyuvAm, atyAvAM tiSThataH pazya vA // 16 // kulAnItyAdi / atatsambandhinyudAharati- priyayuSmAnityA - 15 " 12 za0 nyA0 - amI0 / amAviti luptaSaSThI dvivacanam / di // 21 17. // 10 akAra uccAraNArthaH, akAramantareNa vyaJjanoccAraNamasu karamiti / nyA0 sa0 - rAso na iti / nanu yuSmAnityAdau dvayaM prApnoti'm' ityayamAdezaH, akArastu tasyocAraNArtha ityupAdIyata "zeSe0 [2.1.8.] ityanenAntalopo'nena nakArazca tatra * ityekavarNatve'pi " pratyayasya " [ 7. 4. 108.] iti kRtAkRtaprasaGgitvena 0* nakArasya nityatvAllopasya ca kRte nakAre zeSanyAyAdamaH sarvasyApi bhavati, tena vyaJjanAditvAt tvAM mAmityAdau tvAbhAvAdaprasaGgitvenAnityatvAt pUrvaM nakAra eva bhavatIti; yadyevaM 50 'yuSmadasmado: " 2. 1. 6.] ityAkAraH siddhayati / sUtre kimanena ? " zasotA 0 [1.4.49.] ityanenaiva siddhatvAt, 15 vizeSasyAnirdezAdAviti rUpasya samAnatvAt prathamAdvitIyA- naivam- aliGge yuSmadasmadI iti puMratvAbhAvAnnakAro na sidhyatIti dvivacanayo[ rubhayo ]rapi grahaNam, ata eva taddyotanArthaM tiSThataH vacanam bahuvrIhyAdAvabhyupagame vA liGgasya strI- napuMsakArtham - priya pazya vetyanuprayogo vRttAvudAhRta iti // 2.1.16. // yuSmAn brAhmaNI:, priyayuSmAn kulAnItyAdi // 17 // 39 (6 " nyA0 sa0 - amau ma iti- auraca auraca Avau " sthAabhyaM bhyasaH / 2 / 1 / 18 / / / dAvasaMkhyeyaH " ityekazeSaH, tato'm ca Avau ca amau tasya ta0 pra0-- yuSmadasmadbhyAM parasya svasambandhino'nyasamba20' amau luptaSaSThayekavacanAntaM padam ekazeSAbhAve tu amA sAha- ndhino vA bhyasazcaturthI bahuvacanasya sthAne'bhyamAdezo bhavati / caryAd dvitIyAsatkasyaiva grahaNaM syAt / nanu amgrahaNaM kimartham ? yAvatA tvAmiti niSpAdyam, taca yuSmadro'mi nimitte tvAdeze tyAmatikrAntebhyaH - atitvabhyam, atimabhyam; yuvAmatikrAntebhyaH yugmabhyam, asmabhyaM dIyate; priyayuSmabhyam, priyAsmabhyam; " zeSe luk" [ 2. 1.8 ] iti dasya luki "samAnAdamotaH " [ 1. 4. 46. ] ityamossya luki "yuSmadasmadoH [2. 1.6 ] // 18 // 25 ityantasyAtve ca siddham, naivam -- antaraGge'ntasyAtve kArye bahiraGgo'kArasya lugasiddha iti // 16 // | - atiyuvabhyam, atyAvabhyam / akArAdikaraNamAtvabAdhanArtham 60 55 za0 nyA0--abhyaM0 / kAryiNaH prathamamupAdAne karttavye | kAryasya pUrvamupAdAnaM pratyAsattisUcanArtham, pAThApekSayA ca catu| yaiva pratyAsannA tasyA eva cAdeza ityAha- caturthIbahuvacanasyeti - nanu pArizeSyAdapyasyArthasya siddheH ( dviH, ) tathAhi - 65 zaso naH / 2 / 1 / 17 // ta0 pra0 - - yuSmadasmadbhayAM parasya tatsambandhino'nyasamba- | ndhino vA zasaH sthAne 'na' ityayamAdezo bhavati, akAra "GasezcAd " [2. 1. 19] ityatra cakAreNa bhyaso'nuvRttiH 30 uccAraNArthaH / yuSmAn asmAn priyayuSmAn, priyAsmAn kRtA, sAhacaryAcca sa paJcamyA gRhyata iti pariziSTazcaturthIpriyastvaM yeSAM tAn priyatvAn, priyamAn priyau yuvAM yeSAM bhyaseva sambhavatIti, evaM tartyAdezAbhivyaktyartham, anyathA bhyasobhyamiti vyaJjanAdirapyAdeza iti saMdihyeta, nanu bhavatu prakriyAtAn priyayuvAn, priyAvAn // 17 // gauravaM parihRtaM bhaviSyati, kRte tasmin " lugasyAdetyapade0 "70 za0 nyA0 - zaso0 / [ akAra uccAraNArtha iti- ] " zaso - [2. 1. 113. ] iti lukA bhAvyamityata Aha-akArAdiStA saca naH puMsi " [1. 4. 49 ] itivadatrApi nakAra- [ karaNami ]ti anyathA " yuSmadasmado : " [ 2. 1. 6. ] ityA35 syAkAra uccAraNArthaH, vyaJjanAntAdezaprastAvAt, ata evaika- tvaprasaGgaH Nici ca yuSmabhyamasmabhyamiti yathA syAditi // varNatve'pyasya samastAdezatva siddhiH " " pratyayasya [ 7. 4.2, 1. 18. //
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 20.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 13 ramaiariorammniroannanowarananwarooriwwwmarne rimirrrrrrrrowimarwaruramasonrnamaina nyA0 sa0--abhyamityAdi / kAryiNaH prathama nirdeze prApte usezcaikavacanAnantanirdezena dvivacanAnantanirdiSTAbhyAM yuSmadasmadbhyAM kAryasya prathamamupAdAnaM pratyAsattisUcanArtham , pAThApekSayA ca catu- saha vaiSamyAd yathAsaMkhyAbhAva iti // 19 // yeva pratyAsanneti tasyA evAdezaH, yadvA " usezcAd " [2.1./wwwm 19.] ityatra cakAro bhyaso'nukarSaNArthaH, sa ca GasisAhacaryAt Ama Akam / 2 / 1 / 20 // 5paJcamIsambanthyeva gRhyata iti pArizeSyAdiha caturthIbhyaso grahaNa- ta0 pra0-'yuSmad asmad' ityetAbhyAM parasya svasambandhi-40 mityAha-caturthIbahuvacanasyeti // 18 // no'nyasambandhino vA''maH sthAne 'Akam' ityAdezo bhvti| yuSmAkam , asmAkam ; priyayuSmAkam , priyAsmAkam ; tvAM GasezcAd / 2 / 1 / 19 / / yuvAM yuSmAn vA'tikrAntAnAm-atityAkam , asimAkam / atiyuvAkam , atyAvAkam ; bhatiyuSmAkam , atyasmAkam / ta0 pra0--yuSmadasmadbhyAM parasya svasambandhino'nyasamba-, AkamityAkAro NyantArtham-yuSmAnAcakSANAnAM gau kipi-45 ndhino vA GasezcakArAt tatsahacaritasya bhyasaH sthAne 'ad' yuSmAkam , asmAkam / kecit tu tatsambandhina evA''maH 10ityayamAdezo bhavati / tvad , madtvAM yuvAM yuSmAn vA'-1. AkamAdezamicchanti, tathA''mpratyaye dakArasya yatvamapIcchanti, tikrAntAt-atirabad, atimad; atiyuvad , atyAvad / tanmate-priyA yUyaM yeSAM teSAM priyayuSmayAm, priyAsmayAm; atiyugmada, atyasmad / bhyas- yuSmad , asmad tvA yuvA evam-atiyuSmayAm , atyasmayAm // 20 // yuSmAn vA'tikrAntebhyaH- atitvad , atimad / atiyuvad , Amit atyAvad; atiyuSmad , atyasmad / paJcamIbhyaso grahaNAccaturthI- za0 nyA0-Ama0 / atatsambandhinyudAharati-priya-gI 15bhyaso na bhavati-yunmabhyam , asmabhyam // 19 // yuSmAkaminyAdi / bahuvrIheH sujJAnatvAt tadapradarzanenAtizabdena wom- vigrahaM darzayati- tvAM yuvAmityAdi, evamanyatrApi jJeyam / za0 nyA0-ise0 / cakArega bhyaso'nukarSaNAd bhinna- athA''kamityAkArakaraNaM kimarthaM kamityukte'pi "yuSmadasmadoH" vibhaktinirdezAd yuSmadasmadbhyAM vibhaktatvAdu' yathAsaDyA'bhAvaH, [2. 1. 6.] ityAkArasya siddhatvAdityata Aha-AkAra cikAreNa bhyaso'nukaraNe'pi bhyaso usazcaikavacanAntanirdezena ityAdi- yadyAkAro nopadIyeta Nyante AkArazrutine syAdityarthaH 155 bhinnavacananirdiSTAbhyo yuSmadasmadbhyAM saha vaiSamyAd yathAsaGkhyA- kecit viti- pANinisUtramAtrAnusAriNaH, te hi " sAma 20bhAvaH ] ata Aha- yuSmadasmadbhyAmiti / tatsambandhi- Akram " [pA. 7. 1. 33.] iti pazyantaH kRtasAmAdeza nyudAharati- tvAM yuvAmityAdi / paJcamIbhyasa iti-syAkaM manyante, sa ca " avarNasyAmaH sAm" [1. 4. 15.] nanu bhavatvatra sAhacaryAta paJcamIbhyaso grahaNena caturthIbhyaso- iti sUtreNAnupasarjanasyaiva, tatraiva cAsau tatsambandhI bhavatIti 'dAdezAbhAvaH, abhyamAdezastu paJcamIbhyasaH karamAnna bhavati? Nici sati na bhavati, upasarjanAdeva "zabyosi." [2.. na cAdezenApohitatvAditi vAcyam , tatsUtrasya vyaktiniSThatvena 1. 7.] iti yatvaM cecchanti iti tatrA''mo'pyanupravezAdi25paJcamIbhyasaM pratyacaritArthatvena pAkSikI pravRttiH syAt, anyathA tyarthaH // 2. 1. 20. // tatrAnarthakyaM syAt na ca pUrvasUtre paJcamIbhyaso'grahaNamiti vAcyam, nyA0sa0--Ama ityaadi| AmaH kamiti kRte " yuSmayato'nyathAtrAnuvRttireva na syAt, nahi godhA sarpantI sarpagAdahi-. dasmadoH" [2. 1. 6.] ityAtve kRte yuSmAkamityAdi bhavati, evaM caturthIbhyasanuvartanAt paJcamIbhyas bhavati, tasmAt paJcamAbhyas bhavAta, tasmAt sidhyati, kimAkArakaraNenetyAha-AkamityAdi / kecit viti-65 pUrvasUtre paJcamIbhyasapi grAhya iti tasyApyabhyamAdezena bhAvyam , pANinisUtrAnusAriNaH, te hi "sAma Akam" [pA0 7. 1. 33.] 30naivam - jAtau tatsUtraM pravRttaM, jAtizca sakRlakSye pravRttA satI iti paThantaH (pazyantaH) kRtasAmAdeza syAma Akamicchanti, sa ca pravRttavetyapavAdenAdAdezena bAdhitatvAdabhyamAdezo'sya na pravarta - avarNasyAmaH "[1.4.15.] iti tatsambandhina eveti // 20 // pasAra pandhamA te'ta Aha-paJcamIti / nanvanuvartanAdartheSvanyathAtvaM mA bhUt , [.marwana sAmAnmAramA pU mmmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwe zabdeSu tu darzanAd bhavatu ? tarhi, AvRttyaiva vyAkhyAyate paJcamIbhyasastatra sUtre grahaNAbhAvAcaturthIbhyasastu yuSmabhyamasmabhyam , 35paJcamIbhyaso'bhyamAdezAbhAva iti // 1. 1. 19. // bahutve / 2 / 1 / 21 / / 70 .mmmmmmm ta0 pra0--dvitIyA caturthI SaSThI ca yugvibhaktiH, tayA nyA0 sa0-unserityAdi-cakAreNa bhyaso'nukarSaNe'pi bhyaso bahutvaviSayayA saha padAta parayoryuSmadasmadoryathAsaMkhyaM vasnasa'
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 21. ] ityetAvAdezI vA bhavataH, taJcet padaM yuSmadasmadI caikavAkye yadyapi dhAvatItyanena padena padarUpeNa na mRgasaraNasya karmatopA-40 bhavataH, anvAdeze nityaM vidhAsyamAnatvAdiha vikalpo labhyate, dIyate, vAkyarUpega tUpAdIyata eva, vAkyarUpatvaM mAma yogyaevamuttarasUtratraye'pi / dharmo vo rakSatu, dharmoM no rakSatu; dharmo zabdAntarasannidhau prayujyamAnatvam , tatra kevalena padenAnupAyuSmAn rakSatu, dharmo'smAn rakSatu; tapo vo dIyate, tapo no dIyamAno'pi vizeSaH pratIyate, yathA rAjJaH puruSa iti puruSasya 5dIyate; tapo yuSmabhyaM dIyate, tapo'smabhyaM dIyate; zIlaM vaH rAjasambandhitvam , na cedaM kevalAt puruSapadAt pratIyate, na svam, zIlaM naH svam ; zIlaM yuSmAkaM svam, zIlamasmAkaM cAya puruSagato vizeSo rAjJa ityasyArthaH zakyaH pratipatum , nahi 45 svam / padAditi kim ? yuSmAn dharmo rakSatu, asmAn dharmo rAjJa iti kevalAt puruSasya rAjJaH sambandhitA pratIyate, sambandhirakSatu / yugvibhaktyeti kim ? jJAne yUyaM tiSThata, zIle vayaM mAtraM tu pratIyata eva tadvadatrApi bhavatIti, kevalAdapratIyamAnamapi sthAsyAmaH, jJAne yuSmAbhiH sthitam , zIle'smAbhiH sthitam / pazyati padAntarasanidhau bhRgasaraNasya karmatvaM pratIyate, na caikasyai10jJAna yuSmadAgatam, zIlamasmadAgatam ; jJAnaM yuSmAsu kadA sAdhyatvaM sAdhanalaM ca virubhyate. apekSAbhedAt pitR-putravatiSThati, zIlamasmAsvAyatate; grAme yuSmaputraH, nagare'smatputraH; vata. tathAhi-tasyaiva pitaramapekSya putratvaM putraM cApekSya pitRtvaM na50 iti yumadupAdhyAyo brUte, ityasmadAcAryo'nuzAsti / ekavAkya virudhyate. ekApekSayA tu virudhyate, tathAhi- nahi yameva prati iti kim ? ekasmin pade nimitta-nimittinovi mA bhUta-patratvaM tameva prati pitRtvamityamevamatrApi mRgApekSayA sAdhyasyApi atiyuSmAn pazyati, bhatyasmAn pazyati; vAkyAntare ca mA dRzyapekSayA karmatvamupapadyate, ityAkAGkopapatteranekamapi tyAdyantameka13bhUta-odana pacata, yujmAkaM bhaviSyati, parTa vayata, asmAkaM smin vAkye sambhavati, tatra kRtrimAkRtrimayoH kRtrime kArya bhavizyati / nanu ca vAkyantarasthAt padAt parayoryuSmadasmadoH sampratyayaH * iti "savizeSagamAkhyAtaM vAkyam" [1.1.26.155 sAmarthyAmAvAdeva vasa-nasAdayo na bhavinyanti, kimekavAkya- iti paribhASite tyAdyantamede vAkyamedArtha zAstrIya vAkya grahaNena ? naivaM zakkyam-yuktayuktAvapi padAdasamarthatvAt nagRhyata ityAha-ekavAkye iti- ekasmin-abhine, AdhAraprApnuvasti-iti sma naH pitA kathayati, iti vaH zreyasI mate vAkya ityarthaH / abhinatvaM cAne kAdheyA'pekSayA, tatra pravImi, iti me mAtAdhvocat, zAlInAM te odanaM dAsyAmi, yamadasmadoH kAryigoH zrutatvAt padAdityasya tadvizeSaNasya ca atra hi yuSmadasmadI pitrAdibhiyukta na pitrAdiyuktairiti- yadyabhinna vAkyamAdhAra ityamumevArtha sphuTayanAha-tazcetyAdi 160 smAdibhiriti vastrasAdayo na syuH, ataH pAramparyeNApi yuktA- nanvekavAkya ityanupapanaM vAkyasya' tatpratipAdyasya cAthasyAbhAdekavAkyasthAt padAt parayoyumasmadorvasnasAdayo bhavamvityeka- vAta, tathAhi-nai kiJcid vAkyamasti padAnyetAnyarthavanti vAkyagrahaNamarthavat / bahutva iti kim ? dharmo yuvAM rakSatu, loke prayujyante- devadatta ! gAmabhyAja zukAmiti, etadupAyadharmastvAM rakSatu / syAyadhikAre vibhaktigrahaNa yukasyAdivacana- svazabda evArthaH pragIyate. yathA harSaH zoko vA, etattu virunivRttyartham , tena jJAne yuvAM tiSThataH, zIle AvAM tiSThAva dam, vAkyasya " adhAtu-vibhakti-vAkyam" [1. 1. 27.]65 ityatrosareNa vAma-nAvAdezau na bhavataH / / 21 // ityarthavatvena prAptAyA nAmasaMjJAyAH pratiSedhAt, tathA bhASye'. za0 nyA0padAd / padyate gamyate kartRkarmAdivizi- pyuktam- loke'rthavanti vAkyAni dRzyante, anarthakAni ca, anye Tro'rtho'neneti pada- syAdyantam , yojana-yuk, samamaviSama manyante- Adyameva padaM vAkyamitarANi tadupakArakANIti, teSA30saGkhyAsthAna yugmamiti yat saGkhyAyate, tena paricchinnaM vastvapi mapyAnarthakyamanuvAdo vA zeSapadAnAM prasajyate, tasmAt samu yugityucyate, atra prastAvAdanojasthA vibhaktidvitIyA-caturthI- ditAni padAni vAkyam , padArthavya tirekeNa cA'rthAntaramupapla-70 SaSThIrUpA gRhyate, ata Aha-dvitIyetyAdi / kAryakAryiNo- bate / tatra kecinmanyante - sAmAnyA'vasthitAnyeva padAni, vAkye stulyatvAd yathAsaGkhyamata Aha- yussmdsmdoriti| dvividhA kevalamadhyAvApo bhavatyarthasya, tadyathA- pazumAnayeti-pazuzabdaH vAkya-laukika zAstrIyaM ca, tatra laukikam- 'ekArtha- pazutvamAha, tasya yadA chAgamityetadupAdIyate tadA'sya nAdhimatvAdeka vAkyaM sAkA ced vibhAge syAt' iti, atrAne- kyaM na nyUnatA jAteravikAryatvAt , kintvadhiko'tha upAdIkamapi tyAdyantaM sambhavati- pazya, mRgo dhAvati; hanti, iti yate-chAgatvaikArthasamacAyipazutvamAnetavyamiti, yA tu pazvanta-75 palAyate; varSati, iti dhAvati; yo bhute tamAnaya; vrIhIna vapa, rANAM nivRttiH sA zabdavatI, asambhavaniyamo nAmA'yam , nahi lunIhi punIhiH yatate, bhavati, pacatItyAdi, bhavati hyetade-sambhavo'sti yacchAgatvaikArthasamavAyi ca syAt , jAtyantaraikArthakArtha sAkAIca vibhAge- pazya, kim ? bhRgo dhAvatItyetaditi, samavAyi ceti, e...vaM chAgA ]dizabdaprayoge'pi zukAmAna
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 21.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / yeti, evaM saMsarga vAkyArtha zabdavantaM manyante, bhedamazabdam / ekavAkya ityubhayAvadhAraNArtham, tatraikasmin vAkye evetyavadhA-40 yeSAM tu darzana- viziSTArthAnyevaitAni padAni vAkyaviSayANi, raNenaikaM padaM vyavacchidyate, tenAtiyuSmAn pazyatItyAdAvantasAmAnyaM tvanvaya-vyatirekAbhyAmapodhriyate, teSAM bhedaH zabdavAn , vartivibhaktyAzrayeza padAt paratve'pi samAtyaikapadye vasnasau bhavataH, saMsargo'zabdaH 1 kaizcit tUbhayamapi zabdavad gRhItam, tatra ekasminneva vAkye ityanena ca vAkyAntaraM [vyavacchidyate ] 5yathaiva citraM rUpaM na raktaM na pItaM na zukmanyadeva rUpAntaramevaM taccAvadhAraNamupAttayoreva vizeSaNa-vizeSyayoH sambhavati, na sAmarthyavAkyArtho'pyanekArthasaMsRSTaH prtipttvyH| anye manyante-sAdhya- labdhayoriti / odanaM pacateti- atrAkhyAtabhedAd vAkya-45 svAt kriyAyAH prAdhAnyam , tadarthamupAdAnaM sAdhanAdInAm, medH| nanu ceti-padAditi liGgAt samarthaparibhASopasthAnAt tasmAt kriyAvizeSo vAkyArtha iti, yathA'nekadravyasannidhAne kiM dvitIyAvadhAraNArthena ekavAkyagrahaNenetyarthaH / nanu vAkye pradhAna vyapadizyate- ghRtaM pakkam , tailaM pakkamiti, kathyamAnA- vyapekSAlakSa gasya sAmarthyasyAGgIkRtatvAt tasyAtra sadbhAva ucyate, 10nyapi hi na rAsnAdIni vyapadizyante / apare manyante-pracyutya tathAhi- yuSmacchabdavAcyo yo'rthastatsAdhanena pAkena yuSmatsvAmika sAmAnyAt padAni vAkye'vatiSThanta iti, evamAhuH- ubhaya-!odano bhaviSyatyevambhUtA pAkasya yuSmadasmadorapekSA'styeva, naivam 50 zaktIni padAni, kayAcit kayAcinchatyA vyavahriyante- viziSTApekSA [vyapekSA, sA ca yenaiva rUpeNArthana vA vAkye sAmAnyazaktyA vizeSazaktyA vA, tasmAdarthopAdAnatyAgakRto doSo padamupAtaM sAkSAt tenaiva, na rUpAntareNArthAntareNa vA, atra tu na bhvtiiti| eteSu ca kriyApakSo yuktatara iti sa eva "savi-prakArAntareja, tathAhi-yuSmadarthakartRkema ecinA karmatvenApekSya15zeSagamAravyAtam" [ 1. 1. 26. ] ityanenAdRta iti |maann odano yuSmAkaM bhaviSyatIti yuSmadarthasvAmiko bhavatinA nanu prayoge vasnasAdInAM vikalpena prayujyamAnatvAt sUtre ca kartRtvenApekSyata iti viziSTApekSA'bhAvAt sAmArthyAbhAvaH navaM55 tadarthasya vAgrahamAdenavetyadhikArasya vA'bhAvAt kathaM vikalpo zakyamiti- ayamabhiprAyaH- ekavAkyagrahaNamantareNa vAkyAlabhyata ityAha- anvAdeza ityAdi- pakSe kAryasyAsaMbhAvanAyAM ntare sAmarthyAbhAvAdAdezAbhAve yatraikavAkye'pi sAmarthya na nityagrahaNamanarthavad bhavati, vyabhicAre vizeSa gasthArthavatvAt syAt tatra vasnasAdayo na syuH, yathA-iti sma naH pitA 20tadabhAve tu tatra nityagraha gamAnarthakyamadanuvItetyarthaH / dharmo vo kathayatItyAdau, atra hi iti-smetyAdipadaM yathAvasthitaM yuSma rakSasvityAdi- atra yuSmadaramacchabdAt zasAdiSu " zaso naH "dAdinA sAkSAnnApekSyate, kiM tarhi ? pitrAdikam , tena ca60 [2. 1. 17.1 "zeSe luka" [2. 1. 8.] ityAdIni tadityekavAkyagrahaNAt sAmarthyAbhAve'pyekavAkye padAt parasya bAdhitvA nityatvAdanakkAzatvAcca vasnasAvatra bhavataH, evamuttara- yuSmadAderAdezasiddhiriti, itizabda evamathai, evaM kathitavAni sUtreSvapi / rakSanvityAdayo'nuprayogA dvitiiyaarivibhktybhi-tyrthH| yahatva iti-atha dvivacanaikavacanayorAdezAntaravidhAnAd 25vyaktyarthAH / iti yuSmadupAdhyAyo brUta iti- atreti evaM-bahutva eva vasnasau vijJAyete, tathAhi- dvitve vAm-nAvuktI, mityasyArthe, yudhmAkamupAdhyAya iti vigRhya SaSTIsamAsaH, atra ekatve tu te-me-tvA-mA uktA iti pArizeSyAd bahutvamavasI-65 yugavibhaktyeti "samAnAnAM tena." [ 1. 2. 1.] ityAdivat yate, na caitadviSaye'pyanayoH pravRttiH syAditi vAcyam , yatoSaSTayarthe tRtIyAvidhAnAd vibhaktarapi kAryitvAd * antarajhAnapi 'pavAdaviSayaparihAregotsargaH pravartate, * pUrva hyapavAdA abhividhIn bAdhitvA lup pravartate * iti tasyAH pUrva lopAt " lu- nivizante pazcAdutsargAH * iti * prakalpya bApavAdaviSayaM tata 30pyambalenad" [7. 4. 112.] iti sthAnivadbhAvapratiSedhAt utsargo'bhinivizate* iti, satyam-nyAyAnuvAdakatvAdasya / kAryivibhaktarabhAvAdAdezAbhAva ityarthaH / parArtha zabdaprayogAd kica, yathA . dhyaviSaye "kR-va-Si." [5. 1. 42.170 vAkyA vAkyasyaiva ] pratyAyakatvAt ke jalasya padasya prayogAbhAvAt iti kyap prArabhyamANo'pavAdo'pi pakSe dhyaNaH pravRttiM na padAdityapi vAkyaM gamyata eva, taTasthasyaiva tasya prayogAt, yatrApi vihanti, evamatrApi vAmAdayaH pakSe na vasnasoH pravRttimupahanyuH, kevalasya prayogastatrApi tadAkSiptapadAntarasavyapekSAd vAkyAdevArtha- ata eva "De-GasA te-me" [2. 1. 23.] ityatra De-Gaapratyaya iti vAkyasya lAbhAt tadgraha gamatiricyata iti vizeSasyA- sorupAdAnaM kRtam , anyathA dvitva-bahutvayovasnasAdibhirAghrAtabhAvAt tatsambaddhavizeSagasyA'pyekazabdasyAbhAtra iti, kinca, yasyaiva vAdekatvamavasIyate, tatrApi dvitIyaikavacanasya tvA-mA''deza-75 vAkyasya padAditi padaM pratyAsattestasyaiva vAkyasya yuSmadasmadI vidhAnAn le-sAveva pariziSyete [kiM tadupAdAnena ?] taduparigRhyeta parigRdheyAtAm ] ityekAhagamadhyanarthakamiti pRcchati- pAdAnaM tu * apavAdaviSaye pakSe vacidutsargaH pravartate* iti / ekavAkya ityAdi / samAdhatte-ekasminnityAdi-ayaM bhAvaH-iha syAdyadhikArAt syAdezca vibhaktipravaNamantareNa [vibhakto
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 bRhadAtta-vRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 23. ] labdhAyAM] vibhaktigrahaNaM yuksyAdivacananirtyamityAha-syAdha- AvAM dharmo rakSatu / ekavAkya ityeva-odanaM pacata, yuvayodhikAre ityAdi / / 2. 1. 29. // bhaviSyati, AvayorbhaviSyati // 22 // nyA0 sa0-padAdityAdi-pacate gamyate kartRkarmaviziSTos- za0 nyAya-dvitve / dvitva iti bhAvapratyayAntena sahayA40 rtho'neneti padam / vibhaktathA saha samAnAdhikaraNArtha yunatIti yunirdizyate, saGkhayAyAM ca vibhaktivatete, na yuSmadasmadI dravyavRtti5katari kie, yadA yojanaM yuk0 samamaviSama saMkhyAsthAnaM yammamiti vAt tayoriti dvitva iti vibhakte reva vizeSaNamityAha-dvitvayat saMkhyAyate, tena paricchinnaM vastramapi [ vastvapi ] yugityucyate, viSayayetyAdi / atrodAharaNAni pratyudAharaNAni ca pUrvAnusArega tataH samasaMkhyA dvitIyA-caturthI-SaSThIrUpA vibhaktayo yugazabdenocyanta sujJAnAnIti // 2. 1. 22. // iti / dharmoM vo rakSaviti-atra padAdezaH padavaditi 'vas'| - ityasya padatve " so ruH" [2. 1. 72.] iti rutvaM babhUva / / | nyA0 sa0-dvitve ityAdi / dvitva iti bhAvapratyayAntena45 saMkhyA nirdizyate, saMkhyAyAM ca vibhaktivartate na yuSmadasmadI dravya10tathA " zaso naH "[2. 1. 10.] "zeSe luka" [2.1.8.] - vRttitvAt tayoriti dvitva iti vibhaktareva vizeSaNamityAha-dvitvaityAdIni bAdhitvA nityatvAd niravakAzatvAcca vasnasAveva bhavata , viSayayeti // 22 // iti / ekavAkya iti--ekaM ca tad vAkyaM ceti " pUrvakAlaika." [3.1.90.] ityanena samAse ekasya pUrvanipAtaH, tato vizeSaNasya De-DasA te me / 2 / 1 / 23 // hayavacchedakatvAt * sarva vAkyaM sAvadhAraNaM bhavati * iti nyAyAcca 15ekasmin vAkya eva bhavatIti na tu pade, atiyuSmAn pazyatItyAdau ta0 pra0-~-te-me' iti luptadvivacanAntaM padam , padAt 50 tu yathaikasmin vAkye tathA eka vibhaktyapekSayA ekasmin pade'pi parayoryuSmadasmado Das'ityetAbhyAM saha 'te me 'ityetAvAdezI yuSmadasmadI sta iti, tathA ekasminneva vAkya ityavadhAraNAd yadi yathAsaMkhyaM vA bhavata ekavAkye, cheDasetyekavacanaM sthAnibhyAmApadaM yuSmadasmadI caikasminneva vAkye bhavato na tu vAkyAntare tadA dezAbhyAM ca yathAsaMkhyanivRtyartham / dharmaste dIyate, dharmastubhya vaslasau bhavataH / sAmAbhAvAdeveti-parasparavyapekSAlakSaNasambandhA-dIyate; dharmo me dIyate, dharmo mahyaM dIyate; zIlaM te svam , zIlaM 20bhaavaadenetyrthH| kimekavAkyagrahaNeneti-kiM savizeSaNena vAkya- taba svam / zIlaM me svam, zIlaM mama svam dharmaste svam , dharmo55 grahaNena ? vAkyagrahaNameva padavyavacchedAya karsa yukta kimekagrahaNene- me svam ; dharmastatra svam, dharmo mama svam / padAdityeva-tubhyaM tyarthaH / yukta mukkAditi-vaktena yamadasmatsaMbaddhena striAdinA yat dharmo dIyate, mahA dharmo dIyate; taba zIlaM sthA, mama zIlaM yuktamiti-smetyAdi tsmaadityrthH| iti-rametyAdi-atismetyAdi svam / ekavAkya ityeva-odanaM paca, tava bhaviSyati, mama padaM sAkSAt yuSmadAdikaM nApekSate, ki tarhi pitrAdikamiti eka bhaviSyati; svAM yuvAM yujmAn vA'tikrAntAya-atitubhyam / vAkpayaNAt sAmarthAbhAve'pi ekavAkye padAt parasya caSmadAdarA-De-iseti kim ? paTastvayA kriyte| dharmo mayA kriyate 160 dezaH siddhH| tathA 'cumbahutve ' ityapyukta dvitIyA-caturthI-pachI kathaM 'na me zrutA nApi ca dRSTapUrvA' [ ]na mena mayeti bahuvacanAni labdhAni, vibhaktigrahaNaM tUttarArthamiha ca kiSTatApari-hyatrArthaH; asAdhurevAyam; syAdipratirUpakamavyayaM vA // 23 // hArArthamiti // 21 // za0 nyA0-De DasA0 / te-me iti- lakSagasya lakSyAnu sAritvAd yuSmadasmadoH kAryigovicanAntatvAd vyAkhyAnAd dvitve vAnau / 2 / 1 / 22 // yathAsaGkhyArtha 'te-me' iti luptapathanAdvivacanAntaM kAryapada-6 30 ta0 pra0--padAt parayoyuSmadasmado itvaviSayayA yugvi mityarthaH / atha le-GasorddhitvasaGkhyAviSayatvAt kimarthamekava bhaktyA saha yathAsaMkhya vAmnAvityetAvAdezau vA bhavataH, canam ? satyam-kAryiNoH kAryayozca dvivacanAntatvAdanayorapi tazcet padaM yuSmadasmadI caikavAkye bhavataH / dharmo vAM rakSatu dvivacanAntatve yathAsAyaM syAt tannivRtyarthamekavacanamityAhadharmo nau rakSatu; dharmo yuvAM rakSatu, dharma AvAM rakSatu; zIlaM De-usetyAdi / kathamIti- asmadastRtIyaikavacanena siha) kathaM vA dIyate, zIlaM nau dIyate; zIlaM yuvAbhyAM dIyate, zIla- 'me' ityayamAdeza ityarthaH / samAzratte- asAdhurevetyAdi-70 35mAvAbhyAM dIyate; jJAnaM vAM svam , jJAnaM nau svam ; jJAnaM yoyaM tRtIyaikavacanena 'me' ityayamAdezaH so'sAdhu-isbhyAM yuvayoH svam , jJAnamAvayoH svam / yugavibhaktyetyeva-grAme sahaiva vidhAnAditi / atha bahula ziSTaprayuktariti cet ? tadA yuSmatputraH, nagare'smatpunaH / padAdityeva-yuvAM dharmo rakSatu, syAdirUpakamevamarthamityAha- syAdItyAdi // 2. 1. 23. //
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 25. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / wwwhemamnnrvarmarnarammamAnmamiwwwwwwwwwwwww.ammanmaamanawwam usAlAnApamA 1 4" jamAnAmA nyA0 sa0 - 2-isetyAdi / dRSTapUrveti-pUrva dRSTA " nAma no rakSatu / pUrvamiti kim ? " mayaitat sarvamAkhyAtaM, yuSmAkaM nAmnA0" [3.1.18.] iti saH, (strI cet ) // 23 // munipuGgavAH !" parasya hyasadvattve pAdAdilakSaNaH pratiSedho na syAt / vyavahite'pi pUrvazabdo vartate, tena-'caitra ! dharmo voamA tvA-mA / 2 / 1 / 24 // 'tho rakSatu, caitra ! dharmo no'tho rakSatu' atra "sapUrvAt pratha-40 ta0 pra0-padAt parayoryuSmadasmadoramA-dvitIyaikavacanena mAntAd vA " [2. 1. 32.] iti vikalpo na bhavati // 25 // saha 'svA mA' ityetAvAdezI yathAsaMkhya vA bhavata ekavAkye | vowernew namamiwwmommmmmmmmmmmwwwwwwwwmamannamannaam za0 nyA0-asadivA0 / Amantryamiti karmaNi yaH, yodharmastvA rakSatu, dharmo mA rakSatu; dharmastvAM rakSatu, dharmo mAM 'rthaH svena dharmeNa prasiddho dharmAntarasambandhaM pratyabhImukhI kriyate rakSatu / padAdityeva-tvAmIkSate, mAmIkSate / ekavAkya ityeva sa AmantryaH , yathA devadatto devadattatvena prasiddho'rthAntare'atitvAM pazyatu, atimAM pazyatu // 24 // bhimukhIkriyate- yathA devadatta 1 bhukSva, adhIzveti, tatrArthe 45 za0 nyA0-amA0 / am yadyapyanekaprakAro'sti, tathAhi-kAryAsambhavAdupacArAdAmantryAbhidhAyi padamAmantryaM vijJAyata 10" ataH syamo'm " [1. 4. 57.] iti, " amavyavyI- ityAha- Amantryate yat tadAmantryam, tadvAci padaM bhAvasyA0" [3. 2. 2.] iti, AkhyAtavibhakteH ' amb prathamAntamityarthaH / pUrvamiti paramapekSya, tacca prakRtatvAd am' iti, tathApi yuSmadasmadbhyAmanyasyAsambhavAd dvitIyaka- yuSmadasmadapekSamevetyAha- yuSmadasmadbhyAM pUrvamiti / vacanameva gRzyata ityAha- amA-dvitIyaikavacaneneti / tvA-mA asadiveti spaSTayati- avidyamAnamivetyAdi / zramaNA !50 iti luptaprathamAdvivacanAntaM yathAsaGkhyArtha vijJeyamityAha- yathA- yuSmAn rakSatvityAdi- atra zramagA ityAmantryaM tasyAvidya15saGkhyAmiti // 2. 1. 24 // mAnave yuSmadasmadoH padAt paratvaM neti vas-nasAdayo na bhava ntItyAha-evityAdi / atha pUrvasyA''mantryasyA vidyamAnavadbhAnyA0sa0-amA tvA-mA iti / am' yadyapyane prakAro'sti, | tathAhi--ekaH " ataH syamo'm "[1. 4. 57.] iti, dvitIyo vAt kathaM 'grAmazcaitra ! te svamatho' [ ityAdI padAt parayoH] " avyayIbhAvasthA."[3. 2. 2.] iti, tRtIya aakhyaatvibhkteH| / yuSmadasmadorudhyamAnaste-mayAdyAdeza ityAha-grAma ityAdi-55 'amba am ' iti, tathApi yuSmadasmadyAmanyasyAsaMbhavAd dvitIyaka tathA''mantryasyAsattvAt sapUrvetvAbhAvAt "sapUrvAta." [2. 20vacanameva gRhyate ityAha-amA-dvitIyaikavacaneneti // 24 // 1. 32.] iti vikalpAbhAvaH / iva karaNaM kimi[ti-asadi wwwwwwwwww.tyukte'sattvasiddheH kimarthamivakaraNamiti praznArthaH / samAdhatteasadivA''mantryaM pUrvam / 2 / 1 / 25 // zravaNaM thayA syAditi- ivakaraNamantareNAsadityucyamAne yuSmada. ta0 pra0-Amandhyate yat tadAmadhyam , tadvAci padaM smadbhyAM pUrvamAmantryasya prayogAbhAvaH syAdataH prayoganivRttirmA60 yuSmadasmaddhayAM pUrvamasadi-avidyamAnamiva bhavati, sati tasmina bhUt tanimittakakAryAbhAva eva ya[thA ] syaadityevmmivgrhnnm| yat kArya tanna bhavati, asati yat tad bhavatItyarthaH / zramaNA! nanu ca parArthe prayujyamAnAH zabdA atideza gamayanti yathA25yuSmAn rakSatu dharmaH, zramaNA! asmAna rakSatu dharmaH: zramaNA! gaurayaM vAhIka iti, tatra ca vidyamAnasyAsaditi vacanAdi(da) yuSmabhyaM dIyate, zramaNA! asmabhyaM dIyate; zramaNA ! yuSmAkaM tidezo gamyate, atidezadharmazca svAzrayAnivRttiriti gatArtha zIlama, zramaNA! asmAkaM zIlam : zramaNau yuvAM rakSatu dharmaH, [gatArthatvAnnArtha ] iva grahaNena satyam- evaM tu manyate-ivagrahaNa-R zramaNI! AyAM rakSatu dharmaH: zramaNau ! yuvAbhyAM dIyate, mantaregAprayogavyavasthArthamidaM syAta, tatazca kutazcit pUrvamAmaLya bhAvAbhyAM dIyate zramaNau ! yuvayoH svam , AvayoH svam ; zramaNa ! na bhavati, tathA ca sati pUrvasyAmacsya pareNAmantryeNa 30tvAM rakSatu tapaH, mAM rakSatu tapaH; zramaNa ! tubhyaM dIyate, mahyaM saha nirantaratA na syAt / [pUrvamiti kimiti-] yadi dIyateH zramaNa ! tava zIlama, mama zIlam : epvAmadhyasyA- pUrvamiti nocyate tadA "mayaitat sarvamAkhyAtaM yuSmAkaM munisattvAda valasAdayo na bhavanti / 'grAmazcaitra! te svamatho pujavAH !" ityatra yuSmacchabdAt paramapi munipuGgavA ityAmaLyama-19 ityAdI caitrapadasthAmantryasyAsattvAd grAmapadApekSayA'nvAdeze vidyamAnabat syAt / atha parasyAvidyamAnavadbhAve ko doSa ityAhanityaM te mayAdividhiH, na tu "sapUrvAt prathamAntAd vA "parasya hItyAdi-"yuSmAkaM munipuGgavAH" ityetAvAn pAdaH, 36[2.1. 32.1 iti viklpH| ivakaraNaM kim ? zravarNa tasyAdiH 'yuSmAkam' iti, tatra parasyAvidyamAnatve pAdAbhAvAd yathA syAt / Amantryamiti kim ? dharmo vo rakSatu, dharmo yuSmAkamityasya padAditvAbhAvAt "pAdAdyoH" [2. 1. 28.]
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRSi -hAsyAsa-mubAsasaMpalita pA0 1.50 26.] iti pratiSeghasyApyabhAvAt padAta paratyemA''dezaH prasajyeta manye pade sAmarthAt sadvizoSaNabhUte pare'sadiya bA bhapati, atha pratyAsaravyavahitasyaiva pUrvasyAvidhamAnabadubhAvaH, tatazcaitra pUrveNa nisyaM prApte viklpH| jinaaH| zaraNyA ! yuSmAna dharmo vojyo rakSatvityAdau vihitasyAmantryasya caitrAderavidyamAnava- zaraNaM prapadye, jinAH ! zaraNyA ! vaH zaraNaM prapadye; jinAH ! dbhAvAt "sapUrvAt0" [2.1.32.1 iti vikalpaprasaGga iti, zaraNyA! asmAn rakSata, jinAH ! zaraNyA! no rakSata; siddhAH! naivam- vyavahite'pi pUrvazabdasya darzanAt, yathA- mathurAyAH zaraNyA! zuSmAnatho zaraNaM prapaye, siddhAH zaraNyA! mojtho pUrva pATaliputramiti, mathurAvApAnekarAmanagarAntarite'pi zaraNaM prapadye, siddhAH! zaraNyA asmAnayo rAta, siddhAH1 pATaliputre pUrvazabda ityAha-vyavahite'pItyAdi-ayamarthaH- zaraNyA ! no'tho rakSata / jasiti kim ? sAdho ! suvihita vo'tho zaraNaM prapadye, sAdho ! suvihita ! jodhyo raakss| pUrvagrahaNamaphnIya "asadivAmantryAta" ityevocyeta. yataH parva-vizeSyamiti kim ? zaraNyAH! sAdhavo! yuSmAn zaraNaM prapace, syAyavidyamAnavadbhAve yuSmadasmadorvasanasAyabhAvaH prayojanama. zaraNyAH! sAdhavo'smAn rakSata / Amanya iti kim ? taditthamapi sidhyati, kiM pAhaNena ? tathottarasatre'pyetadAna- AcAryA ! yuSmAn zaraNyAH! zaraNaM prapadye, mantrAmanyaM vizeSaNa guNyena " javizeSyAd" [2.1.26.1 ityeva kriyeta. vyavahitatvAd na paramiti na bhavati / sAmarthyAt tadvizeSaNa-50 ataH pUrvagrahaNAd vyavahitasyApi pUrvasyAvidyamAnabadabhAva iti| bhUta iti kim ? AcAryA! upAdhyAyA ! yuSmAn zaraNaM lenetyAdinA vyanahitasyAvidyamAnavadbhAve siddha prayojanaM darzi-prapadye // 26 // 15tamiti // 2. 1. 25 // | za0 nyA0-jasvi0 / viziSyate- bhidyate vyAvartata iti nyA0 sa0-asadivetyAdi-yo'rthaH svena dharmeNa prasiyo vizeSyam , tad vizeSaNApekSaM, vizeSaNena hi tad viziSyata iti. dharmAntarasambandhaM pratyabhimukhIkriyate sa AmantryaH, mathA devadatto | vizeSyaM vyAcakSANastat tadatadviSayamityAdinA savizeSaNa55 devadattatvena prasiddho dharmAntare'bhimukhIkriyate, yathA paca paThetyAdi, vyAcaSTe, sa cAsazcetyupAtto'nyazcArthaH, yathA-nIlamutpalamityatra tatrArthe kAryAsaMbhavAdupacArAdAmanyAbhidhAyi padamAmanyaM vijJAyata nIlaM raktaMca, tau viSayo'sya tadatadviSayamutpalaM tad vizeSyam, 20iti / athottaratra nityagrahaNAdasmin sUtra kathaM vikalyo na labhyate tasya vyavacchedaka-bhedAntarAd yuddhAvartaka vizeSaNam , viziSya zati, ucyate--nityaM vipAsyamAnatvAditi bhaNanAda' yatraiva yasamAtyo te'neneti kRtvA niilmucyte| vizeSyamityasya vizeSyamAmantryamiti vidhIyate tatraiva vikalpa upatiSThate na vasnasAdInAM niSedhe iti / vartata ityAha-AmantryaM pdmityaadi| vizeSyaM vize-60 athavA yadyazrAmi sUtre vikalpaH syAt tadA kimetatsUtrakaraNena ? dhyAbhidhAyi padamityarthaH / vizeSyasya vizeSaNAkAkSiNa eka yataH " asadivAmantryaM pUrvam" [2.1.25 iti kRte'pi vAkyopAttaravena sAmarthyAt sannihitatvAd vizeSyanimittama 25vasmasAdayo vikalpante, te ca " padAda yugvibhaktayA0"[2.1.21. 'Amantrye' ityetadeva vizeSaNaM vijJAyata ityAha- tadvizeSaNaitthanenaiva vikalpena bhaviSyanti / zravaNaM yathA syAditi-anyathA lopaH bhUta iti / pUrveNa vyavahitasyApyavidyamAnavadbhAva ityavidyamAnasthAt "te lag kA" [3. 2. 108.] ityanenaiva / pAdAdi-vabhAve nityaM prApte pakSe'nena vidyamAnavadrAvastannivartanena lakSaNa iti-mumipujavA ityasya padasyA'satve padasthAmAvAdityarthaH / vidhIyata ityAha-pUrveNetyAdi / jinAH zaraNyA yuSmAn munipuGgavA iti siMhAditvAt samAsaH karmadhArayo vA / vyava- zaraNaM prapadyate [prapadhe] iti- bhatra jinA iti jasanta 30hite'pIti-yathA mathurAyAH pUrva pATaliputramiti / pUrvazabdo vartate vizeSyam , jinA hi vyAvartyatvena vivakSyante, yato rAgAdi iti-ayamarthaH-yadyabyavahitasyaiva pUrvasyAnenA'sadbhAvo vidhIyeta na|jayAjinAH, rAgAdijayazca kSayopazamabhedAt dvidhA, ttatropazamavyavahitasya tA pUrvagrahaNamapanIya " asadi vAmanyAd" ityeva rUpe jaye tatprAdurbhAvAt kadAcidazaraNyatvamapIti zaraNyA itita kriyeta, yattaH pUrvasyAvichamAnavadbhAve yasasAghabhAvaH prayojanam , taccatya- vyAvarttakakatvena vizeSaNam , [pUrveNa] nityamavidyamAnavadbhAve mapi kRte sidhyati; tathottaraso'pyetadAnuguNyena " jasavizeSyAda" dvayorapi padayoravidyamAnavAvAbaH zaraNamiti kadAci35[2.1. 26.] ityevaM vidhIyateti // 25 // dAdezazrutirna syAt / sAdhoH [suvihita ! vo'tho ityana vizeSyasyAmanyasyAmantrye tadvizeSaNabhUte'pi jasiti vacanAjajasvizeSyaM vA''mantrye / 2 / 1 / 26 // santatvAbhAvAd vikalpAbhAve uttareNa nityaM pratiSedha iti, bhatha75 ta0 pra0-tadatadviSaya vizeSyam, tasya vyavacchedakaM vi-sAdho suvihiteti eka Amanyate tat kathaM bahuvacanaprayogaH? zeSaNam / yuSmadasmadbhyAM pUrva jasantamAmantryaM padaM vizeSyamA- satyam- ekamAntryamiti tena sahAnyeSAmapyabhidhAnAd bahuvaca
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pha0 1 sU0 28. ] zrIsiddhahemacandrazandAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 19 nopapattiriti N / zaraNyAH sAdhavo yuSmAnityAdi - atra zIlaM svam; sAdhU ! suvihito ! bAM zIlaM svam, nau zIlaM zaraNyA iti vizeSaNaM sAdhava iti vizeSyam, ta [ trAmantraye ] svam ; atra parasya " asavikAmantryaM pUrvam [2.125]40 parato jasantavizeSyasya vikalpena vidyamAnavadbhAvavidhAnAd ityasattve'pi pUrvavizebhyavadAzrayAH yuSmadasmadAdezA bhavanti / vizeSaNasya na bhavatItyarthaH, nApyuttaro niSedha iti pUrveNa nitma- vizeSyamityeva- suvahita ! taba zIlaM mama zIlam // 27 // 5 vidyamAnavadbhAva eva / AcAryA yuSmAnityAdi - atrAza0 nyA0 - nAnyat / jas skzeiSyamityasya pradhAnatayA'nyavizeSyasya vyavahitatvAt paratro paralepA''bhAvAnna diti sambandhAt tasya ca niSedhArthatvAt savizeSaNe ca vidhibhavati / AcAryA upAdhyAyA ityAdi- atra bhinnAdhi- niSedhayorvizeSaNa evaM paryavasitatvAt aso'nyad gamyata ityAha-45 karaNayoH padayorna pUrvaM vizeSyaM na paraM vizeSaNamiti sAmarthyAt jasantAdanyaditi / etAvatA ca zeSasya vizeSyAderanuvRtti. tadvizeSamabhUte Amantrya iti vacanAnna bhavati // 2.1.26. // | ranumatA bhavatIti darzayati-AmantryaM padamityAdi / sAdho ! myA0 sa0-asvi0 ityAdi / tadatadviSayamiti-zabda- suvihita tvA zaraNaM prapadya ityAdi - atra parasyAmantryapradhAnatvAt syAdvAdAzrayaNena zabdArthayoraikyAda vA'rthAbhAve tyadAditvAsyAvidyamAnavadbhAve'pi pUrvasyAkthimAnavadbhAvAbhAvAt tvAmAmAvAt tacchabdAvayavayogAt samudAyo'pi tad ityAdi kRtvA daya AdezA bhavanti / pratyudAharaNaM ca sarvAnusAreNa boddhavyam 150 karmadhArayakaraNAt bAhulakAd vA naikazeSaH, taca taca tadatadI, dvandve nanu vizeSyasyAsattva prAptau tadvizeSaNapade parataH sattvamanena vidhI" A dvera: " [ 2. 1. 41. ] iti na " na sarvAdi: " [ 1.4. yate, parapadasya ca " asadivAmatryam 0 " [ 2.1.25. ]itya1512. ] iti niSedhAt / sAmarthyAt tadvizeSaNabhUta iti / vize sattvAt paratvAbhAvaH satyam asattvaM hi pUrvasya parabhUtayuSmadAdikArya peikSayA''dhIyate, na tu vizeSagAt pUrvakAryApekSayA / dhyasya vizeSaNAkAGkSiNa ekavAkyopAttatvena sAmarthyAt sannihitatvAd vizeSyatvanimittamAmantrya datyetadeva vizeSaNaM vijJAyata iti / jinAH ! nanu cAmantryaM padamamimukhIbhavati kriyAntaramAkSipad vAkyA-55 zaraNyA ityatra zaraNamiti sAmAnyakarma, yuSmAniti vizeSakarma / ntarameva tatazca vAkyamedAdevAdezAbhAvaH siddhaH kibhanena ? siddhAH ! zaraNyA ! yuSmAnatho zaraNaM prapadye ityAdau "sapUrvAt naivam ata evArambhAd vAkyabhedo nAtrIyate, tena sAdho ! 20[ 2. 1. 32. ] ityAdinA vA vasau prAptAvapi " asadivA." suvihitetyAdAvekavAkyatvAdAdezAH siddhAH // 2.1.27 // [2.1.25. ] ityanena niSiddhau punara'nena vikalpyete / jaliti kim ? sAdho ! suvihiteti-atra dvayorapi padayoH " asadivA 0 " | nyA0 sa0 - nAnyaditi / " jas vizeSyam " [ 2. 1. 26. ] ityasya pradhAnatayA'nyaditi sambadhyate - ityAha-jasa- 60 katsett 10 [ 2. 1. 25. ] ityasattva prApte " nAnyat " [ 2.1.27.] ityanena svAditi // 27 // sAdho ! ityasyAsatvAbhAvaH, " nityamanvAdeze " [ 2.1.31. ] 25 ityanena ca vasnasau / zaraNyA ! sAdhavo ! yuSmAniti-atra dvayorapi pAdAdyoH / 2 / 1 / 28 / / " asadivA 0 " [ 2.1 25 ] ityasadvadbhAvaH / AcAryA ! ta0 pra0 niyataparimANamAtrA kSarapiNDaH pAdaH padAt parayuSmAn zaraNyA ! iti - atrAmantryasya vizeSyasya vyavahitatvena yoryuSmadasmadoryaduktaM vasnasAdi tat pAdasyAdibhUtayonaM bhavati / paratropaSAbhAvAnna bhavati / AcAryA ! upAdhyAyA ! iti-atra bhinnAdhikaraNayoH padayorna pUrva vizeSyaM na paraM vizeSaNamiti 30" sAmarthyAt tadvizeSaNabhUte " iti maNanAnna bhavati // 26 // 65 "" " vIro vizvezvaro devo, yuSmAkaM kuladevatA / sa eva nAtho bhagavAnasmAkaM pApanAzanaH 1911 pAdAyoriti dvivacanaM yuSmadasmadorabhisambandhAryam, pAdAdAviti hyucyamAne Amantramabhisambadhyeta / pAdAdyeoriti kim ? " pAntu vo dezanAkAle jainendrA dazanAMzavaH / bhavakUpapatajjantujAtoddharaNarajayaH " // 2 // 28 // nAnyat / 2 / 1 / 27 // 70 ta0 pra0--yuSmadasmadbhyAM pUrva jasantAdanyadAmanyaM padaM vizeSyamAmantraye pade tadvizeSaNabhUte pare'sadiva na bhavati / sAdho ! suvihita ! tvA zaraNaM prapadye, sAdhU ! suvihitau ! | za0 nyA0 - pAdA0 / pAdasyAdI pAdAdI tayoH pAdA85vAM zaraNaM prapadye; sAdho ! suvihita ! mA rakSa, sAdhU ! yoriti / pAdalakSagamAha-niyatetyAdi - mAtrAzca akSarANi ca suvihitau nau rakSatam ; sAdho ! suvihita! te jJAnaM dIyate, mAtrAkSarANi, niyataM nizcitaM parimAgamiyattA yeSAM tAni tathome jJAnaM dIyatAm ; sAdhU ! suvihitau ! vAM jJAnaM dIyate, nau tAni, niyataparimANAni ca tAni mAtrAkSarANi ca [ niyatajJAnaM dIyatAm ; sAdho ! suvihita ! te zIlaM svam me paribhAgamAtrAkSarANi ] teSAM piNDaH samUhaH pAda ityucyate, tatra75
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 bRhadvRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 29. ] mAtrAsamUhaH pAdo yathA''ryAdInAm , akSarasamUhaH pAdo yathA | asmAnaha rakSatu; jJAnaM yuSmAn ha rakSatu, asmAm ha rakSatu; pratiSThAdijAtInAm, vizeSanirNayazcAsya chandovicitau draSTavyaH / jJAnaM yuSmAn vA rakSatu, asmAn vA rakSatu; jJAnaM yuSmAneva,0 pAdAdyoriti dvivacanena "asadivAmantryam":2. 1. 25.] rakSatu, asmAneva rakSatu; jJAna yuSmabhyaM ca dIyate, asmabhyaM ityAdau yuSmadasmadoH SaSThayantatayA sambandhavikalayorapIhAnyasya |ca dIyate; jJAnaM yuSmAkaM ca svam , asmAkaM ca svam ; jJAnaM 5prakAntasya dvitvavato'bhAvAt SaSThayantatayaivAnuvRttiriti pradazyete, yuvAM ca rakSatu, jJAnamAvAM ca rakSatu; jJAnaM yuvAbhyAM ca dIyate, teca padAditi vizeSagasambaddhe evAnuvartete,SaSThayantasya ca sAkSAnna AvAbhyAM ca dIyate; jJAna yuvayozca svam, Avayozca svam / nanA sambandho'sti kintu taduktakAryasya tena sambandha ityAha- jJAnaM tvAM ca rakSatu, mAM ca rakSatu; jJAnaM tubhyaM ca dIyate,45 padAt pryorityaadi| yaduktamiti sAmAnyena sakalakAryapari- mahyaM ca dIyate; jJAnaM tava ca svam , mama ca svam / yoga grahArtham, vizeSega darzayati-vastrasAdIti -"zeSe lug" [2. 1. grahaNaM kim ? jJAnaM ca zIlaM ca gho rakSatu, no rakSatu; jJAnaM 100.] ityAdi tu na padAt parayorukta miti tannA''zrIyate / pAda-ca zIlaM ca vAM dIyate, nau dIyate; jJAnaM ca zIlaM ca te syAdibhatayoriti- pAdasyA''ditvaM praaptyorityrthH| vIra svam, me svam ; jJAnaM ca zIlaM ca svA rakSatu, mA rakSatu; ityAdi-atra deva iti padAt parasya yuSmAkamityasya bhagavAnityataH jJAnaM ca te svam , jJAnaM ca me svam ; naiteSu cazabdena yuSma-50 parasyAsmAkamityasya ca pAdAdevesnasAvAdezI prAptI na bhavataH / dasmadoryogo'pi tu jJAna-zIlayoH / " cAhahavaivaiH" ityeva atha kimartha pAdAdyoriti dvivacananirdezaH? pAdAdAvityucyamAne siddhe yogagrahaNa sAkSAdyogapratipattyartham // 29 // 15pAdasya prathamAvayavatve vartamAnayoyuSmadasmadoriti vijJAyamAne amwamwwmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm sidhyatyeceSTam , satyam-sidhyati. yadyevamabhisambandho labhyate. za0 nyA0-cAha / cazcAhazca hazca yAzca evazva cAhasa tu dulabha ityAha- pAdAdyorityAdi-pAdAdyoriti dvivacanaM havaivAsyoga, cAdidyotyasamuccayAdyarthasya sAkSAd yudhmadasmapAdAdyoyuSmadasmadoriti SaDyantayorabhisambandho yathA syAdityeva- darthasambandhe ityarthaH / jJAnaM yuSmAMzca rakSatvityAdi-- atra55 martha kriyate pAdAdAvityucyamAne svetad durlabhamityAha-pAdA-zasantayozvAdiyoge sAkalyenodAhRtam , zaso'nyatrApyevamudA20dAviti jhudhyamAne ityAdi-hiryasmAdarthe tenAyamarthaH-yasmAt hAryam , eteSu dvitIcA-caturthI-SaSThInAM bahuvacane vasnasI na pAdAdAcityucyamAne'syAmantrya ityanenApi sambandho yujyate'tu- bhavataH / zAnaM yuvA ca rakSatvityAdi-atra dvivacane vRttau tasyaivAnantaratvAd yuSmadAdezca viprakRSTatvAdataH pAdAdyoriti vAm-nA na bhavataH / jJAna tvA ca rakSAtvatyAdi- ete. dvivacanaM yuSmadasmadorabhisambandhArtham / / 2. 1. 28. // dhvekavacane tvA-mA-te-bhayo na bhavanti / zAnaM ca zIlaM ca60 www vo rakSatvityAdi- atra cazabdena jJAna-zIlayoH sadvitInyA0 sa-pAdA. ityAdi / mAtrAzca akSarANi ca mAtrA yatA dyotyate, na tu yuSmadarthayoriti yuSmadasmadoryogAbhAvAd kSarANi, niyataparimANAni ca tAni mAtrAkSarANi ca teSAM piNDaH,! piNDa, yogagrahagAdatra pratiSedho na bhavatItyAha-naiteScityAdi / yadA mAtrAkSarANAM piNDaH 2, niyataparimANazvAsA mAtrAkSarApaNDazca 2 / atha yogagrahaNaM kimartham? " cAhahavaivaiH" iti tRtIyApAdAdAviti hyacyamAne iti-pAdAdAvityasyAncyAmisambandhe ki nirdezasya sApekSatvAt tRtIyaiva yuktAma yuktam , yuktAva dhyAha-65 syAt ? | riSyati, yathA " gaugAt samayA0". [2. 2. 33. ]ilyA"jineza ! tvAM namaskRtya, yannaro muktimicchati / dAvityAha- cAhavaivairityAdi / yogagrahaNaM sAkSAd yoga30 ato narasurAdhIzastutyastotraM tvamarhasi " // 1 // pratipattyarthamiti- yadA cAdibhiyuSmadasmadarthasyaiva samuccayaityatrAmannyasya padasyAdibhUtasya sattvAt tvAdezaH prasajyate'to vikalpAdayo dyotyante tadA cAdibhiH sAkSAd yuSmadasmadoryogaH, dvivacanamadAt suuriH| dezanAkAla iti-dezanaM dezastaM karoti yadA ca tatsambandhinaH zIlAdestadA vyavadhAnena cAdibhirya-70 "Nija bahulam" [3. 4. 42.] dezyate iti 'NivettyAsa.' dhmadasmadoryogaH,tatra sAkSAyoge pratiSedho yathA syAd ,vyavadhAnena 5.3.111.] ityanaH / / 28 // yoge mA bhUdityevamarthaM yogagrahaNam / nanu sannikRSTe sAkSAd yoge 35 cAhahavaivayoge / 2 / 1 / 29 // pratiSedhasya caritArthatvAnna vyavahite viprakRSTayoge pravartiSyata iti kiM yogagrahaNena ? evaM tarhi etadeva yogagrahaNaM jJAparka ta0 pra0-'ca aha ha vA eva' ityetaiyoge-sambandheyaktayakte'pyasmin prakaraNe kArya bhavatIti / / 2. 1. 29. 176 padAt parayoryuSmadasmadoryaduktaM vasnasAdi tanna bhavati / jJAnaM yuSmAMzca rakSatu, asmAMzca rakSatu; jJAna yuSmAnaha rakSatu, nyA0 sa0-cAhahetyAdi / yoga iti-cAdibotyasamu
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 31.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / cayAdyarthasya sAkSAd yuSmadasmadarthasamyandha ityarthaH, jJAnaM ca zIlaM nyA0 sa0 - dRzyarthairityAdi / dRzyathaiH atrAyeM svruupe vA cetyatra cazabdena jJAnazIlayoH sadvitIyatA dyotyate na tu yuSma- ki:, tatra yadArthe tadA dRzirathoM yeSAm, svarUpe tu dRzerartho 40 dasmadarthayoriti / yogagrahaNamiti - ayamartha: - yogagrahaNaM binA arthAt darzanamAlocanaM yeSAM dhAtUnAm / jano vo manyate iti nA'yaM prakaraNAd vA cAdiSu gamyamAneSvapi syAditi // 29 // dRzyarthaH, dRzyathoM nAbha [ sa ] yazcakSuH sAdhane vijJAne varttate, ato na niSedha iti // 30 // 21 5 dRzyathaicintAyAm / 2 / 1 / 30 / / nityamanvAdeze / 2 / 1 / 31 / / ta0 pra0 - dRzinA samAnArthA dRzyarthAH, tairdhAtubhi cintAyAM vartamAnairyoge yuSmadasmadoryaduktaM vasnasAdi tanna bhavati / / ta0 pra0--kathitAnukathanamanvAdezaH, kasyacid vastunaH 45 jano yuSmAn saMdRzyAgataH, jano'smAn saMdRzyAgataH jano kiJcit kriyAdikaM vidhAtuM kathitasya tenAnyena vA zabdena yuvAM samIkSyAgataH, jana AvAM samIkSyAgataH; janastvA punaranyad vidhAtuM kathanamityarthaH tasmin viSaye padAt 10 mapekSate, jano mAmapekSate; jJAnaM yuSmabhyaM dIyamAnamutpazyati, parayoryuSmadasmadoryaduktaM vasnasAdi tannityaM bhavati / yUyaM jJAnamasmabhyaM dIyamAnamutpazyati jJAnaM yuvAbhyAM dIyamAnaM vinItAstad vo guravo mAnayanti vayaM vinItAstanno guravo nirUpayati, jJAnamAtrAbhyAM dIyamAnaM nirUpayati jJAnaM tubhyaM mAnayanti yuvAM zIlavantau tad vAM guravo mAnayanti, 50 dIyamAnaM nidhyAyati, jJAnaM mahyaM dIyamAnaM nidhyAyati; jano AvAM zIlavantau tannau guravo mAnayanti tvaM vidvAnatho te yuSmAkaM cittamupalakSayati, jano'smAkaM cittamupalakSayati, kSamAzramaNairjJAnaM dIyate, ahaM vidvAnatho me kSamAzramajJa 15 jano yuvayoH kAryaM saMpazyati, jana AvayoH kArya saMpazyati dIyate; dhanavAMstvamatho vA loko mAnayati, dhanavAnahamatho gurustava kAryamAlocayati, gururmama kAryamAlocayati; sarvatra mA loko mAnayati // 31 // manasA cintanaM dRzyarthAnAmarthaH / dRzyathairiti kim ? jano vo manyate, jano no manyate / cintAyAmiti kim ? jano vaH pazyati, jano naH pazyati jano vAmIkSate, jano nAvIkSate; 20 janassvA lokayati, jano mA lokayati sarvatra cakSuSA pazyatItyarthaH // 30 // za0 nyA0 - nitya0 / anuzabdaH pazcAdbhAve, pazcAdbhAvazca 55 pUrvabhAvApekSaH, pUrvabhAvazca pratyAsatteruttarapadArthabhUtasyAdezasyaiva, Adezazca kathanam, anukathanaM va pratyAsatteH kathitasyaivAdhikaraNasya, anyathA ca tadanyasya prathamakathanameva syAnnAnukathanamiti samAnAdhikaraNaviSaya ityAha- kathitAnukathana za0 nyA - iyathai0 / dRiyarthairiti " i-ki- ritav0 " manvAdeza iti / [ 5. 3. 138. ] iti dhAtoH svarUpe'rthe ikpratyayo [vA | kasyacid vastuna ityAdinA kathitAnukadhanamityetadevAkipratyayo ] vidhIyate, tatra svarUpe vidhIyamAne dRzerartho yeSA- bhivyanakti, kasyacid dravyasya kAzcit kriyAM jAtiM guNaM 25miti vyadhikaraNabahuvrIhiprasaGgAt tasya ca prAyeNAniSTatvAdarthe dravyaM vA pratipAdayituM kathitasya kAryibhUtena taditareNa vA pratyayaH, tato dRziriti dRzerartho darzanamAlocanamartho yeSAmitya- zabdena paunarutyaM mA bhUditi vizeSAntaraM pratipAdayituM punaH nyapadArthatvena dhAtava eva vijJAyante, yujikriyAkartRtvAt kartari / kathanamanvAdeza iti yAvat / tasmin viSaye iti yaduktaM 65 tRtIyA, yujikriyAyAzca sannidhAnaM tRtIyayA yogArthasyAkSepAt yas-nasAdi tannityaM bhavatIti nityatAmAtramanena vidhIyate nApUrva proktamasya [prAktanasya] ca yogagrahaNasyAnuvRttau dRdayathaiH sAkSAd / kiJciditi / yUyaM vinItAstad vo guravo mAnayantI30 yuktayoreva yuSmadasmadoH pratiSedhaH syAt, atra tu yuktayukte- tyAdi-yUyaM vinItA ityayaM prathamAdeza uttarasyA'nvAdezatAspi pratiSedha iSyate, tatra ca pUrvametra yuktiruktA / jano khyApanArtham, vinItA iti vinItatvaM pratipAdayituM yUyamiti yuSmAn saMdRzyA''gata ityAdau sarva[tra ] vAkye saMdRzye pratipAditam, tad vo guravo mAnayantItyayamantrAdezaH 70 tyAdau manovRttirUpA cintA dRzyartha iti vas-nasAdayo na atra yUyamiti yat prathamamuktaM tasyaiva ca, va iti guravo bhaviSyantItyAha- sarvatretyAdi / jano vo manyata iti- mAnayantIti pratipAdayituM dvitIyaM kathanam, tatra nityaM 35manyatirnA'yaM dRzyarthaH, dRzyartho nAma sa yazcakSuH sAdhane vijJAne vasnasAdezaH, evaM sarvatra / atha kimarthamidam ? sAmAnyena vastravartate, ato na niSedha iti / cintAyAmiti - viSayasapta- sAdInAM vidhAnAdanvAdeze'pi siddhatvAt nityArthamiti cet ? mIyam, viSayArthazcAnanyatra bhAvaH atazcakSuSA yatra darzanaM na tatra vikalpAbhAvAnnityatvasyApi siddhatvAt na cAnanvAdeze, tatra pratiSedhAbhAvAdAdeza iti // 2. 1 30. // vikalpArthamiti vAcyam, " anvAdeze " ityArambhasAmarthyA-' '75 60
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 dRDhanti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [phA0 1. sU0 32.] danambAdeze vikalpasya siddhatvAt , pRthakkaraNAdasyAdhikArArthatApi ta0 pra0- vidyamAnapUrvapadAt prathamAntAn padAt parayomA''zaGkanIyA; naivam-" anvAdeze" ityArambhe'pyanvAdeze yuSmadasmadoranvAdeze vasa-nasAdaya AdezA vA bhavanti / yUrva40 vikalpo'nanvAdeze veti nizcetumazakyatvAdatra nityagrahaNaM nityArtha- vinItAstad guravo ko mAnayanti, tad musko yuSmAn miti; na ca "sapUrvAt." [2. 1. 32. ] ityanvAdeze mAnayanti; vayaM vinamtAstad guravo no mAnayanti, tad 5vikalpavidhAnAnnityagrahaNamantareNApi "anvAdeze" ityA- gurako'smAn mAnayamita; yuvAM suzIlI tajjJAnaM ka dakte, rambhAdanyAdeza eva vikalpa iti vAcyam, yato'nvAdeze vikalye tajjJAnaM yuvAbhyAM dIyate; AvA suzIlau tajjJAnaM na dIyate, sati sapUrvAdityasya niyamArthatA syAt-sapUrvAta prathamAntA- tajjJAnamAvAbhyAM dIyate; suzIlastvamatho kSamAzramaNAste jJAna45 devAnyAdeze vikalpo na dvitIyAdyantAt , tathA sapUrvAdeva prayacchanti, atho kSamAzramaNAstubhyaM jJAnaM prayacchanti prathamAntAda vikalpo na kevalAt, tatrAvadhAraNadvayavyAvatyai ca suzIlo'hamtho kSamAzramaNA meM jJAnaM prayacchanti, bhayo kSamA10viSaye " padAd yuga" [2. 1. 21.] ityAdibhinitya eva zramaNA mAM jJAnaM prayacchanti; dhanavAnasi bhayo prAme kambavidhiH syAditi, tasmAdanvAdeza eva nityo vidhiranyatra tulaste svam, atho grAme kambalastava svm| bhanavAnahamako vikalpa iti pratipAdanArtha nityagrahaNam / / 2. 1. 31. // grAme kambalo me svama, bhayo grAme kambalo mama svam:00 nyA0 sa0-nityamityAdi / nanvatra niSedhAdhikAre katha-| dhanayAMstvaM tallokasvA pUjayati, tallokasvAM pUjayati; dhana midaM vidhAyakamabhUt ? satyam-nityaniSedhAdhikAre yannityagrahaNaM vAnahaM talloko mA pUjayati, saloko mAM puujyti| gamyeka 15tadevaM bodhayati-vidhAnasUtramidamiti / na cedaM vAcyam- atra" pyamvAdeze bhavati- grAme kambalo vaH svamayo, prAme kampako nityagrahaNAbhAve " padAd" [2. 1. 21.] iti sUtre kathaM kuSmA svamathA ityAdi / sapUvAla sa yuSmAkaM svamatho ityAdi / sapUrvAditi kim ? paTo yuSmAkaM vikalpa iti, tadA hi tatraiva naveti kuryAditi / / kasyacida svam, atho vaH kambalaH svam / prathamAmtAditi kina ?55 vastuna iti-] kasyacid dravyasya kAzcit kriyAM jAti guNaM paTo nagare yuSmAkaM svam, atho kambalo grAme yaH svm| dravyaM yA pratipAdayituM kathitasya tena taditareNa vA zabdena pauna-'mANavaka ! jaTilaka! te svamatho ityAdau tu vizeSaNapadasya 20 skyaM mA bhUditi vizeSAntaraM pratipAdayituM punaH kathanamanvAdeza" " asadivAmanya pUrvam" [2. 1. 25. ] ityasadAvAra iti yAvat , tenAnyena veti-yuSmadasmacchabdAbhyAM kRtvA vinIta- nA solara pAyA kamAnI nAsti sapUrvaprathamAntamiti na bhavatyeva viklpH| pUrveNa misye tvAdikaM vidhAya punaryuSmadasmadbhayAM gurumAnanAdikaM vidhIyate, atra prApta prApte vikalpArtha vacanam // 32 // 60 sUtre tenaiva zabdena kathanamasti, anyena tu kathanamuttaratraiva jheym|| / za0 nyA0-sapUrvA0 / sahazabdo vidyamAnavacamaH, pUrvapunaranthat vidhAtumiti- punaHzabdopAdAnAt tasyaiva kathana yadi zabdo vyavasthArthaH, saha-vidyamAnaM pUrva yasmAditi paJcamyarthe bhavati tadaivAnvAdezaH, nAnyasya kathane punaHzabdArthoM ghaTate, tenabahavIhI "sahasya sa." [ 3. 2. 143 .] iti yatrAnyasya kathanaM satra nAnvAdezaH, tatazca jinadattamadhyApaya, etaMbhAvarI nitInAmjata garavo vo mAnayantIca gurudattamityatra tasyaiva jinadattasya punaH kathanA bhAvAdanvAdezA-tyAdi-eteSa pakSe vsnsaadyH| mANavaka! jaTilaka 165 bhAvAt // tyadAmena." [2. 1. 33.] ityanena enadA-te syamayo ityAdAviti-atra " asadivAmantrya pUrvam " dezo na bhvti| yUyaM vinItA iti-- anvAdezadarzanArtha vAkyA-2. 1. 251 iti jaTilakapadasyAsadvadbhAve sapUrvapradha30ntaramidamupadarzitam , na tUttarapadasambaddhaM bodhalyam , tena tadityasya mAntatvAbhAyAd vikalpAbhAvAt tatpUrvasya ca mAgavakapadasya padasya sapUrvatvAbhAvAduttareNa na vikalpaH, tadityavyayaM tasmAdityarthe, " nAnyat" [2. 1. 27.] iti niSedhena sadabhAvAt vinItatAmAtramatrAnUyate nApUrva kiJcid vidhIyate, yUyaM vinItA iti padAt paratve pUrvega nityaM te-myaadyH| pratiSedhaphalatA pakSe'sya70 prathamAdeza uttarasyAnvAdezasyApanArtham , vinItA iti vinItatvaM darzayati-pUrveNeti / prathamAyAH pratyayatvAt " pratyayaH prakR pratipAdayituM yUyamityuktam / tad ko guravo mAnayantIti-tyAdeH " 7. 4, 115.] ityAdinA'ntasya labdhatvA 35ayamanvAdezaH, yUyamiti yat prathamamuktaM tasyaiva na guravo mAna-dantagrahaNaM nyAyAnuvAdakamiti // 2. 1. 32. / / / yantIti pratipAdayituM dvitIyaM kathanam , tatra vasAdezaH, evaM mani sarvatra / / 31 // nyA0 s0-spuurvaadityaadi| sahazabdo vidyamAnavacanaH, mommmmmmmmmmmmmmmmmmm | pUrvazabdo vyavasthArthaH, saha-vidyamAnaM pUrvapadaM yasmAda " ekArtha75 sapUrvAta prathamAntAda vaa|2|1|32|| 0" [3. 1. 22.] iti smaasH| prathamAntAd vevi
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ a0 1. lU0 33. ] zrIsiddhahemacandra zabdAnuzAsane dvitIyAnyAH / prathamAyAH prasvayatvAt " pratyayaH prakRtyAdeH " [ 7.4.115. ] sambandhina etadityasyeti / uddiSTametadadhyayanamiti ityAdinA'ntasya labdhatvAdantagrahaNaM nyAyAnuvAdArthamiti / dhana- prathamAdezaH atho panadanujAnItetyayamanvAdezaH, apraitada 40 vAmasItyAdi -- atra anyena kathanamanvAdezaH, yato dhanavAnasItya- enadAdezaH prApnoti " anato lup " [ 1. 4. 59. ] iti sminnanvAdezadarzake vAkyAntare prathama masItyuktam, atho prAme lub vA, tatra parasmAdayenado nityatvAd *antarajJAna pi5 kambalaste svamityatra tu te ityuktam / gamye'pyanvAdeze bhavatIti- vidhIn bAdhitvA [ lup pravartate ] iti na lupi saMjAtAyAM yUyaM dhanavanta ityAdipadopAdAne hi sAkSAdanvAdezo bhavati, ' atho " lupyayvallena " [ 7. 4. 112. ] ityena dUvarjanAt ityAdestu dyotakamAtrarayopAdAne gamya eva / ' mANavaka ! jaTilaka ! sthAnivadbhAvapratiSedhAbhAvAdenadAdezaH / nanu dakAravidhAnasAma-45 te svamatho' ityAdau tu vizeSaNapadasya jaTilaka ! ityasya rthyAllupi zravagArthatvAdanyatra " A dveraH " [2. 1. 41.] "asadivA 0" [ 2.1.25 ] ityatattvam mANavaka ! ityasya ityatvasambhavAllupyenadAdezo bhaviSyati, kiM " lupyahanad " 10tu vizeSyapadasya " asadivAmantryam " [2.1.25 ] iti 7. 4. 112. ] ityenavarjanena ? naivam dakAra vidhAnanA'sAttvam, "nAnyad [ 2.1 28 ] iti pratiSedhAt // 32 // sAmarthyAdatvabAdhA kiM na vijJAyate ?, tatra nAtvabAdhA kintu niyamabAdhaiveti pratipattirduSkaraivetyenadgrahaNam / etakramiti - 50 anukampAyAma, anena sAka Adezo darzyate / eta saGgrahANa, atho matadamadhyApayeti-asyaitado 'tyadAta0 pra0--yadAdInAM sambandhina etadityasya dvitIyAyAM ditvAnnAdeza iti / atyadAditvaM ca pratipAdayitumAha15DhAyAmosi ca pare'nvAdeze ' enad' ityayamAdezo bhavati, [saMjJAyAmiti ] asaMjJAyAmiti gaNe pAThAt saMjJAyAM sarvAavRttyante- na cedayametacchado vRtterante bhavati / dvitIyA- dargagAd bahirbhAvaH, tyadAdizca sarvAdyantargago'taH saMjJAyAM na55 uddiSTametadadhyayanamatho enadanujAnIta; etakaM sAdhumAvazyaka- tyadAdirityarthaH / enatika iti enaM zrita iti dvitIyA tyadAmenadetado dvitIyA-TasyavRttyante / 2 / 1 / 33 / madhyApayAyo enametra sUtrANi, atra sAko'pyAdezaH; suzIlA- [ntasya ] " zritAdibhiH " 3. 1. 62. ] iti samAse sanau guravo sAmayanti, susthitA ete tadenAn devA kutsitAdau kap / prathamAdezasApekSatvAdanvAdezasya tatrAsAmarthyAt 20mapi namasyanti; TA - esena rAtriracItA bhayo enenAharatya- 'Rddhasya rAjJaH puruSaH ' ityAdivat samAsAbhAvaH, sAmarthyAt cIsam; os-etayoH zobhanaM zIlamatho enayormahatI kIrttiH, samAsacet ? pUrvakathanasApekSasyAnvAdezasyAbhAva iti paraspara-60 sarvANi ma arranAvetau atho enayostiSTatornAnyaH virodhAdubhayAbhAvAdatrAdezAbhAva ityAha- arthAt 23 prakra pUjArhaH / syadAmiti kim ? etadaM saMgRhANa atho etadamadhyApaya, raNAdu tretyAdi - artho vA tAdRzo bhavati, prakaraNaM vA, yena saMjJAyAmasarvAditvAdatyadAdiH / anRtyanta iti kim ? tAbhyAmevApekSyasya prathamAdezasya nizcitatvAd vRttAvevAntarbhA 25mayo paramaitaM pazya / antagrahaNaM kim ? enatikaH, atrA- vAnnirapekSatvAt samAso bhavati, yathA - devadattasya gurukulam, rthAt prakaraNAd vA'pekSye nirmAte sati samAso'nvAdezazca / brAhmaNasya zuklA ityAdi / jinadattamadhyApaya, etaM ca 65 dvitIyA-TausIti kim ? ete medhAvino vinItA bhayo ete gurudattamiti nahi pazcAduccAraNamAtramanvAdezaH, kiM tarhi ? zAkhasya pAtram, etAbhyAM rAtriradhItA bhayo etAbhyAmaha - ekasyaivAbhidheyasya pUrvaM zabdena pratipAditasya dvitIyaM pratirammadhItam, etasmai sUtraM dehi, bhayo etasmai anuyogamapi pAdanamanvAdezaH, teneha na bhavatItyarthaH / yadyevam-30dehi; abhyudaya-niHzreyasapada metacchAsanamatho etasmai namo bhaga ISada kriyAyoge, maryAdAbhividhau ca yaH / bate / anvAdeza ityeva - jinadattamadhyApaya evaM ca gurudattam, na pazcAt kathanamAtramanvAdezaH / yatrApi vastumAtranirdezaM kRtvA vidhAnaM kriyate tatrApi na bhavati etamAtaM hitaM vidyAd " iti [ ityatra ] ' ayaM daNDo harA - 70 nena' ityatra [ ca ] prApnoti, nainam - yatra kicid vidhAya vAkyAntare punaranyadupadizyate so'nvAdezaH atra tu vastumAtrAnuvAdena vedanakriyAM pratyAkArasya karmabhAvo daNDasya tu 88 ISadarthe kriyAyoge, maryAdAbhividhau ca yaH / cc 35 75 etamAtaM hitaM vidyAd, [vAkya- smaraNayoraGit ] " // 33 // haraNakriyAM prati karaNatvaM vidhIyata ityekameva vidhAnaM na vidhAza0 nyA0 svadA0 / tyacchabdasya tatprakAreSvapi varta- nAntaramastItyAha yatrApItyAdi // 2. 1. 33. // tAt, ekazeSAt yadAmiti bahuvacanAt tyadAdInAmiti / nyA0 sa0-tyadAmenadetado dvitIyetyAdi / tyacca tyazva vijJAyate, tena caitada iti viziSyata ityAha-vAvAdInAM tyadaH, " tyadAdiH " [ 3.1.120.] ityekazeSaH, "A
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhapatti-halyAsa-laghunyAsasaMpalite [pA0 1. sU0 15.] wwwmorarooranwwarror deraH" [2.1.41.] iti tu na bhavati sUtratvAt , zabdArtha-33.1 ityekayogenaiva siddhatvAt yogavibhAgaH kimartha yorbhedavivakSAyAM nirarthakatvena tyadAditvAbhAvAd vA / etAbhyAM ityAha-yogavibhAga uttarArtha iti- uttarasUtreSvidama evAnu-40 rAtriradhIteti- anAvivakSitakarmaNa idhAtoryoge rAtrilakSaNasyA- vRttiryathA syAnna tvetada ityarthaH, etadidama iti yucyamAne dhArasya "kAlA-'dhva-bhAva-deza vA." [2. 2. 23.] iti pRthagabhidhAnaM nAstItyubhayorapyanuvRttiH syAt // 2. 1. 34. // 5kAlasya karmatve tatazcAdhItetyatra karmaNi kte sati karmaNa uktatvAda ma nyA0 sa0-idama iti / "TausyanaH" [2.1.37.] rAtrizabdAt prathamA, yadivA rAtrisahacaritamadhyayanamapi upa-1, iti " do maH0" [2. 1. 39.] iti ca praapte'ympvaadH| cArAda rAtrizabdenocyate tataH sA'dhIteti / arthAt prakaraNAd |. matputrakAviti- kRtrimau matputrau "tanu-putrANu0" [7. 3.15 beti-prathamAdezasApekSatvAdanvAdezasya / nanu tatrAsAmarthyAt ' addhasya, 23.] iti kaH, anukampo vA matputrau " anukampA." rAjJaH puruSaH' ityAdivat samAsAbhAvaH, sAmarthyAt samAsazcet, [7.3.34.] iti kH| zIlavantAvimako tiSThata iti10pUrvakathanasApekSasyAnvAdezasyAbhAva iti parasparavirodhAdubhayAbhAvAda. trAdezAbhAva ityAha- arthAdityAdi-athoM vA tAdRzo bhavati-" atrApi pUrvavad gamyamAno'nvAdezaH, atho ityAdi tu ghotakaprakaraNaM vA yena tAbhyAmevApekSyasya prathamAdezasya nizcitatvAd, svAt kApi prayujyate kApi n| ayaM daNDo harAneneti-atra vRttAvevAntarbhAvAnirapekSatvAt samAso bhavati, yathA devadattasya guru-! varanAya hyanuvAdamAtrameva na tu nibhAlyatAmityAdi vidhIyate / kecit viti-50 kulam / vastumAtra nirdezaM kRtveti-anuvAdamAtraM kRtvetyarthaH, tatrApi pANiniprabhRtayaH / atho enaM parivartayetyeva bhavati na tu kuNDa15na bhavati, yathA etamAtaM Ditamityatra / / 33 / / zabdasya napuMsakasya vizeSaNatva enaditi // 34 / / idamaH / 2 / 134 // ad vyaJjane / 2 / 1 / 35 // ta0 pra0--tyadAdInAM sambandhina idamityasya dvitIyAyAM ta0 pra0-idama iti SaSThyantamapi sarvAdezArthaM prathamAntaTAyAmosi ca pare'nvAdeze * enad'' ityamamAdezo bhavati, tayeha vipariNamyate, tyadAdisambandhIdamzabdo vyaJjanAdau55 bhavRttyante / uddiSTamidamadhyayanamatho enavanujAnIta, imakaM sAdhu- syAdI pare'nvAdeze gamyamAne'd bhavati, avRttyante, takAra 20mAvazyakamadhyApaya atho enameva sUtrANi, atra sAko'pyAdezaH, uccAraNArthaH / imakAbhyAM zaikSakAbhyAM rAtriradhItA atho AbhyA suzIlAvimau tadenI guravo mAnayanti, susthitA ime tadanAna maharapyadhItam , imakaiH zaikSaka rAtrirItA atho ebhiraharadevA api namasyanti; anena rAtriradhItA atho enenAharapya- pyadhItam, evam-imakasmai atho asmai, imikasyai atho asyai, dhItam ; anayoH zobhanaM zIlamayo enayormahatI kIrtiH, sarvANi imakasmAdayo asmAt, imakasyAtho asya, imakeSAmatho60 zAstrANi jJAtavantAvimau atho enayostiSThato nyaH pUjAhaH / eSAm, imikasminmatho asmin , imakasyAmatho asyAm, dvitIyA-TausItyeva-matpumrako zIlavantAvimako tiSTataH / imakeSu atho eSu, imikAsu atho Asu / sau tu paratvAbhavRttyanta ityeva-atho paramemaM pazya, vRtyAdau tu bhava- dayamAdyAdezaH-atho ayaM zIlavAn / kecidetado'pIcchantisyeva- enamenAM vA zrita enacchitakaH / anvAdeza ityeva-caitra- etAbhyAM chAtrAbhyAM rAtriradhItA atho AbhyAmaharapyadhItam, madhyApaya imaM ca maitram / yatrApi vastumAtranirdezaM kRtvA kiJcida evam-etaiH, ebhiH, etasmai, asmai; ityAdi / anvAdeza65 vidhIyate tatrApi na bhavati-ayaM daNDo harAnena phalAni / ityeva-imakasmai dehi / avRttyanta ityeva-atho paramemakAbhyAM 30kecit tu-idama Adezam 'enam' iti makarAntaM dvitIyai- raatrirdhiitaa| vyaJjana iti kim ? atho isake tiSThanti / kavacane AhuH, tanmate-idaM kuNDamAnayAtho ena parivartayetyeva uttaratra "anak" [2. 1.36.] iti vacanAdiha sAka bhavati / yogavibhAga uttarArthaH // 34 // / eva vidhiH // 35 // za0 nyA0-ida0 / "TausyanaH " [2. 1, 37.]| za0 nyA0--ad vyaH / nanu pUrvasUtre idamaH SaSThI-70 iti " do maH " [2. 1. 39.] iti ca prApte'yamArambhaH, nirdiSTatvAt "SaSTayA antasya " [7. 4. 106.] iti 35atrodAharaNAni pratyudAharaNAni ca pUrvAnusAreNa boddhavyAni / nyAyAdantasyaiva prApnoti kathaM sarvasyAyamAdeza iti ?, athAdi kecit tviti-asya ca matasya sarvasammaterabhAvAdupekSaNI-tyakArakaraNAta, sarvasyAyamAdezo'nyathA " A DheraH" [ 2. 1. yatvamityuktam-tammata iti-tasyaiva mate nAnyasyetyarthaH / 41.] ityakAre "lugasyAdetyapade" [2. 1. 113.] iti atha "tyadAmenadetadidamo dvitIyA-TausyavRttyante" [2.1. pUrvasya luki akArasyAkArakaraNamanarthakaM syAt , naivamU-yathA75
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 36. ] anak / 2 / 1 / 36 // << samrAT " [1 3 16] ityatrAnusvAralakSaNakAryAntarabAdhanArthaM makArasya makArakaraNamevamatrApyAbhyAmityAdau dIrghatvAdikAryAntarabAdhanArthamakArasyA''kAro bhaviSyatItyAha- idama ta0 pra0 - anvAdeza iti nivRttaM pRthag yogAt, syadAdiityAdi - ata eva kArthI nimitaM kAryamiti nirdezakrame prApte sambandhini vyaJjanAdau syAdau pare'gvarjita idam ad '40 5. nimittAt pUrva kAryanirdezaH, yadvA bhavati / AbhyAm ebhiH AbhiH; asmai, asyai; asmAt, anak [ 2. 1. asyAH; asya asyAH eSAm bhAsAm; asmin 36.] ityuttarasUtre prathamAntavizeSaNopAdAnAdidamaH prathamAntatayA vipariNAmo'vasIyate / takAra uccAraNArthaH takAramantareNA- asyAm eSu bhAsu / anigiti kim ? imakAbhyAm, kArasya prathamAyAH [ sau ] " so ruH " [2.1.72 ] imakebhyaH, imakasmai, imikasyai, imakeSAm / tatsambandhiityAdau kRte vairUpyAt svarUpeNoccArayitumazakyatvAt takAra | vijJAnAdiha na bhavati atIbhyAm, atIdaMsu, priyedaMbhyAm,45 10uccAraNArtho bhavati / imakAbhyAM zaikSakAbhyAM rAtrira- priyedaMsuH iha tu bhavati - paramAbhyAm, paramaibhiH, paramaibhyaH, ghItetyAdi-zikSAyAM bhavAvityANi tAvanukampitAviti kapi paramAsmai, paramAsyaiH paramAsmAt, paramAsyAH; atra pUrvottarayoH | padayoH pUrvaM kArye kRte pazcAt saMdhikAryam, etacca " Ato nendravaruNasya [ 7 4.29 ] ityatra jJApayiSyate / abhedanirdezaH sarvAdezArthaH // 36 // 33 50 zaikSakau yadvA zikSAmadhIyAte iti " pada krama - zikSA 0 " [6. 2. 126.] ityake tAveveti prajJAditvAdaNi vRddhau zaikSako, tAbhyAM yathAsambhavaM striyAM puMsi napuMsake ca draSTavyo'yamAdezaH / 15 atha sAvapi vyaJjanatvAt kathaM nAyamAdeza ityAha-sau tvi tyAdi - anvAdeze'yamAdyAdezaH sAvakAzo vibhaktyantare tvanyAdeze'dAdezaH, sau tvanvAdeze paratvAdayamAyAdeza ityarthaH / ke ciditi - adAdezamiti zeSaH / atha kimarthamidam ? yAvatottarasUtreNaivAnvAdeze'nanvAdeze'pi siddha ityAha- uttaratretyAdi20" bhanak " [2. 1. 37.] iti vacanAdakasahitasya tenAdezAbhAvAdityarthaH // cha // 2. 1. 35. // zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 46 KHy , 25 za0 nyA0--- ana0 / anvAdeza iti nivRttaM pRthag yogAt pRthak sUtrArambhAditi bhAvaH, anyathA sAko'nako - |'pyanvAdeze pUrvasUtreNaiva sAmAnyavidhAnena siddhatvAt sUtrArambhavaiyarthyamiti / AbhyAmityAdi eteSu bhyAmi bhisi caturthyekavacanasya smAyAdeze ca vyaJjanatvA[ vyaJjanAditvA ]danenAdA-55 dezaH, * liGgagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam * ityAbantasyApi prAptirityApi kRte GitAM yAyAdAvanenAdAdeze sarvAdisvAd syantyasvarAdilope ca ' asyai' ityAdi / imakAbhyAmityAdi - atra kutsitAdau paratvAdantyasvarAt pUrvamaki " sau 66 nyA0 sa0 - ad vyaJjane iti- takAra uccAraNArthaH, anyathA so ru: " [ 2. 1. 72. ] ityAdau kRte ' o ityaniSTaM rUpaM syAt / prathamAntatayeha vipariNamyata iti- ata " 25 eva kArya nimittaM kAryamiti nirdezakrame prApte nimittAt pUrvaM 22 i idakam ' iti sthite " anak " iti vacanAdatrAdAdezAbhAve 60 A dveraH [ 2. 1. 41.] iti makArasyAtve " lugasyAdetyapade " [2. 1. 113. ] iti pUrvasya luki. kAryanirdezaH, uttaratra " anak " [ 2. 1. 36. ] iti prathamA- " do maH0 [2.1.39 ] iti dakArasya matve yathAntavizeSaNopAdAnAd vA zaikSakAbhyAmiti - zikSete iti zikSakau, sambhavamAtvametvaM ca / nanvidama ityadhikArAdidamUrUpasya vidhiH, tataH svArthe prajJAyag; zikSaNa zikSA " keTo guro0 " [ 5. tatrAki kRte idamUrUpasyAbhAvAdeva na bhaviSyati kiM pratiSedhena ?65 3. 106.] ityapratyayaH, tataH zikSA vitto'dhIyAte vA " pada- satyam - tanmadhyapatitasya tadgrahaNena grahaNAduiti prApnotIti 80 krama-zikSA0 " [ 6. 2. 126. ] ityakaH, tataH zikSakAveva pratiSedha ucyate / tatsambandhivijJAnAditi-atIdaM bhyAmiprajJAbaNa athavA zikSAyAM bhavau zikSAdezvAg " [ 6. 3. tyAdau " prAtyava0 [ 3 1 47 ] ityAdi nA ] samAse 148. ] ityaNi tato yAvAditvAt kaH / atha sAvapi vyaJjanA- idamzabdasyApradhAnatvAt syAdestatsambandhitvAbhAvAnna bhavatIti ditvAt kathaM nAyamAdeza tratyAha- sau tu parasvAditi / keciditi - paramAbhyAmityAdau tu vizeSaNasamAse idazabdasyArthasyaiva70 cAndra-bhoja-kSIrasvAbhiprabhUtayaH / sAka eva vidhiriti vizrAntAdau - vizeSyatayA prAdhAnyAt tatsambandhitvamiti syAdevAdeza 85 manvAdeze sAko nirakazcAdAdezavidhAnAdi haivamapi vyAkhyA - sAko iti / atha paramAbhyAmityAdau parAdapyadAdezAt sati samAse yadyAdezastadA'nvAdeza eveti nirako'nvAdeze'nanvAdeze cottareNAdA- | syAdyutpattisApekSatvAd bahiraGgAdantaraGge " avarNasya " [1. dezaH siddhaH // 2. 1.35 // 2. 6 ] ityedAdeze kRte pazcAdidamUrUpAbhAvAdAdezAbhAvaH 4
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 bRhadvAtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMghalite [pA0 1. sU0 39. ] prApnotItyAha-atra puurvosrpdyorityaadi| pataJceti- ayamiyaM puM-striyoH sau| 211 // 38 // " Ato nendravaruNasya" [7. 4. 29.] ityatrAvarNantAt ta0 pra0--tyadA sambandhini sau pare pulisa-nIliyo. pUrvapadAt parasya indra ityasyottarapadasya " devatAnAm " [ . ridamaH sthAne yathAsaMkhyam 'ayam, iyam' ityetAvAdezI 4. 28.] iti prAptAyAH vRddhaH pratiSedha Arabhyate, tatra... bhvtH| ayaM pumAn , iyaM strI; paramAyam , anayam:40 yadyantaraGgatvAd " avarNasya." [1. 2. 6.] ityekAdeza parameyam, aniyam / sAviti kim ? imo, ime / ekAraH syAt tadA'varNavarNayorabhAvAd vRddhaghasambhavAdindrapratiSe ndramAta tyadAdisambandhivijJAdiha na bhavati-atIdaM pumAn strI vA, dho'narthakaH syAt / atha " anak" [2. 1. 36.] itIdamaH evaM-priyedam / pu-striyoriti kim ? puMsi 'iyam' pUrvasUtre SaSThayantanirdiSTasya vizeSaNatvAt kathaM kAryagAbhedanirdeza |striyAm 'ayam' mA bhUt / napuMsake tu nityatvAt prathamaityAha-abhedanirdeza ityAdi // cha / 2. 1. 36. // meva selapi idaM kulamityatra prasaGga evaM nAsti / sAko'pya-45 yamiyamAdezau bhavataH-ayam, iyam ; anye svAdeze kRte 10 nyA0 sa0-anagiti / pRthaga yogAditi- pRthag yogArambhAditi, anyathA sAko'nako'pyanvAdeze pUrvasUtreNaiva sAmAnya pazcAdakamicchanti-ayakam , iyakam // 38 // mommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm vidhAnena siddhatvAt sUtrArambhavaiyaryamiti / anvAdezanivRttau tatsambaddha- za0 nyaa0-aymi0| ayamiyamiti luptaprathamAmatsyanta iti ca nimRttam / nanu paramAbhyAmityAdau parAdapyadA- dvivacanAntaM padam / pU-striyoriti pUrvavadalaukiko nirdezaH / dezAt samAse sati syAdyutpattisApekSatvena bahiraGgAdantaraGge " avarNa- anekavarNatvAt sarvasyAdezAvityAdezamakArasya vidhAnasAmarthyAd50 sya" [1.2.6.] ityetve kUte idamrUpAbhAvAdadAdezAbhAvaH "A dveraH" {2.1.41.1 ityatvaM na bhavati / atha puM-striyoprApnotItyAha-atreti-- kiJca, paramaibhirityAdiSu paramazabdasamba- riti kimartham? napuMsake nityatvAd "anato lupa" [1.4. 59.] dhinA'kAreNa saha yadi etvalakSaNa: saMdhiH prathamameva kriyate iti lupi "lupyayyaTanad" [7. 4. 112.] iti sthAnitadA*ubhayasthAne yaH samutpadyate sa labhate'nyataravyapadezam iti vadbhAvapratiSedhAt serabhAvAdAdezaprApterasambhavAt puM-strIliGgayonyAyAd yadA ekArasya idamzabdasambandhitA tadA ekAreNa saha revaitAvAdezau bhaviSyata ityAha-paM-striyorityAdi-ayamarthaH-55 20idamo'tvaM syAt , tataH pUrvasya vyaJjanAntatAyAmaniSTarUpApattiH, yadA puM-striyorityupAdAnamantareNAniyamena dvayorapi liGgayoJavapyAdezau tu etvasya idamsambandhitA na bhavati tadA ekArasya sthitiH syAt , bhavata ityrthH| napaMsake sthiti-tuzabdo yasmAdarthe iti / ityubhayathApyaniSTApattiH / etacceti-kathamAjhendramityatra prayoge AkArAd anye viti-pUrve hi idama 'idU' avayavasyeyayAvAdezI indra-varuNasthasya svarasya vRddhirna bhavatItyuktam , tatazca yadi pUrvameva kurvanti / anye viti-ubhayonityatvAt paratvAbhAvAdapavAdasandhikArya syAt tadA nivedho'nena vyartha evetyarthaH / / 2.1.36 // tvAdayamiyamiti cAdeze kRte pazcAdaki serabhAvAt punarAdezA-60 roommmmmmmmmmar |bhAve'navagamicchantItyarthaH // 2. 1. 38 // 25 ttausynH|2|1| 37 // myA0 sa0-ayamiyamityAdi- pUrvavadalaukiko nirdezaH, ta0 pra0 syadAdisambandhini TAyAmosi ca pare'gvajita-luptaprathamAdvivacanAntaM padam / puM-striyoriti kim ? pusi iyaM syedamaH sthAne 'mana' ityayamAdezo bhavati / anena, striyAmayaM mA bhUditi-nanu kathamidamuktam ? yAvatA napuMsake bhanayA; anayoH svam , anayornidhehi paramAnena, prmaanyoH| ayamiyamAdezanivRttyartha puM-niyoriti vacanaM syAt , tatrAha-napuMsake65 tyadAdisambandhivijJAnAdiha na bhavati-atIdamA, bhatIda seH, ta nitytvaadityaadi| *apekSAto'dhikAra* iti "anA" 80priyedamA, priyedmoH| anaka isyeva-imakena, imikayA; ima-I7...36 1 itpanna na sambadhyate tena matAnto maanodhyaadeshH| kayoH imikayoH // 37 // keSAcinmate- akArAnta AdezaH, seH sthAne m // 2.1.38 / / za0 nyA0--Tausya0 / anenetyAdi-eteSvidamo'nAdeze do maH syAdau / 2 / 1 // 39 // TAyA inAdeza osyetvaM ca, striyAM tvanAdezAdApi "TIsyet" ta0 pra0-syadA sambandhini syAdau parata idamo vaphA-70 [1. 4. 19. ] ityetvamiti, zeSaM pUrvAnusAreNa bodhavyam | rasya makArAdezo bhavati / imo, paramemau, ime, imam , imI, // ch|| 2.1.37. // | imAn , imako, imakena, imakAbhyAm / syadAdisambandhinyA0sa0-Tosyana iti-neha vyAkhyA dRzyate // 2.1.37 // vijJAnAdiha na bhavati- atIdamau, priyedamau // 39 //
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 41.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / za0 nyA0--do ma0 / syAdyadhikAre syAdAvityupAdAnAt [7. 2. 95.] iti dApratyaye-kadA, evam-"anadyatane hiH" syAdirevAnuvartate, na kiJcit tadvizeSagamityAha-syA 7. 2. 101.] iti hauN-khi| idamanayoH prakRSTa kiM iti / atha makArasya makArakaraNayAt "A dveraH" [2. "dvayorSibhajye ca." [ 7.3.6.] iti tarapi "kityAdhe 1. 41.] ityatva pravRttezca vyaJjanatvena svarasyAnAsannatvAda-|'vyayAd." [7. 3. 8.] ityantasyAmi syAdestasAdezcA-40 5sambhavAdekavarNatvenAntasya bhavannapi sAmarthyAdupAntyasya dakArasyaiva bhAvAdAdezAbhAve-kintarAmiti / atha kimartha kimaH ka bhaviSyati, kiM da ityAdezinirdezena ? naivam-kAryAntarabAdha- iti gurukaraNam ? "A dverastasAdau ca" iti kRtvA "imaH" nArtha "samrAT" [1. 3. 16.1 ityAdivanmakArasyApi vA iti kriyatAm , na caivaM sati "tima tIma STima ThImaca syAditi dagrahaNam / udAharaNAdika ca pUrvAnusAreNa bodhavyam AdrabhAve" ityasya kibantasya syAdau prasaGga iti ||ch // 2. 1. 39. // vAcyam , tyadAdivizeSaNAt-tyadAdInAM ya imiti, nApi45 .mmmmm |" do maH0" [2. 1. 39. ] iti dasya matve kRte idama 10 nyA0 sa0-do maH syAdAviti / syAghadhikAre syAdA- imamimAvityatra prasajyate * lakSaNapratipadokta *paribhASAzrayaNAta, vityupAdAnAt syAdirevA'nuvartate, na kiJcit tadvizeSaNamityAha-nApyekavarNatvAdantasya syAditi vAcyam, * nAnathake tadantasyAdAviti // 2. 1. 39 // vidhiH * ityAzraya gAditi, [ dvizabdAt pUrva kimaH pAThe tu] bhasya " A dveraH" [2. 1. 41.] ityatve pUrvasya cekAra-50 kimaH kastasAdau ca / 2 / 1140 // [sya ] vidhAnasAmarthyAMdanena [ atve ] dvayorakArayoH " luga10 pra0-syadAdisambandhini syAdau tasAdau ca pratyaye syAdetyapade" [ 2. 1. 113.] iti pUrvasya luki ka ityAdi siddhayati, yadvA'medanirdezAt sarvasyApImo'kArAdeze na kA, kI, ke; kam, kau, kAna , kena, kAbhyAsa kazcid doSa iti; naivam-sAko'pi yathA syAdityevamartha khiyAm- kA, ke, kAH; kAm , ke, kAH; napuMsake-ke, kAni gurukaraNam / Adizabdasyeti-vyavasthA maryAdA, zAkhne tu55 paramakaH paramako; makA, bhakau; sAko'pi kaH, kau; tasAdau pUrvAcAryakRto niyamaH, tena thamavasAnaparigrahAt kintarAmikadA, khi| tasAdau ceti kim ? kiM tiSThati, kiM pazya, tyAdau taduttareSu na bhavati // cha / 2. 1. 40 // 20kiMtarAm / tyadAdisambandhivijJAnAdiha na bhavati- atikim , | nyA0sa0-kimaH ka iti / na ca vAcya midaM sUtraM kimartham ? bhatikimI, atikimaH, priyakim , priyakimI, priykimH||. yataH " A derastasAdau ca" agre " imaH" iti kriyamANe bhAdizabdasya vyavasthAvAcitvAt tasAdayasthamavasAnA sAkA sAko'syAniSTaM rUpaM syAt - kakaH, kkau| nanvatra tasAdA-60 prAyAH // 40 // viti kimartham 1 tasi tAvat " ito'taH kutaH" [7.2.90.] | iti nipAtanaM vakSyate, satyam-- uttarArthamidam , athavA thamantArtha za0 nyaa0---kim| ka ityasya kAryatvAnimittAt tasAdigrahaNam, anyathA'navadhikaM jJAyeta / atra pUrvasUtrAt 25pazcAnirdeze prApta pUrvAnirdezaH 'kimaH kaH, syAdau tasAdau / ' syAdAvityanuvartamAnena saha tasAdAvityasya samuccayArthazcakAraH, yathA ca' iti sUtrabhedajJApanArthaH, tena svasthAna eva cakArasambandha "vizeSyaM vizeSeNa" [3.1.96.] ityatra, ata eva 4 A65 ityAha-sthAdau tasAdau ceti-tena prAdhAnyAd dvayoruttara deraH" [2.1.41.] ityatra syAdAvityasyAnuvRttiH, anyathA trAnuvRttiH / kamega zyAdau limaye'pyudAharati-ka ityAdi, ke | cAnukRSTatvAnnAnuvarteta / thamavasAnA iti-tena kiMtarAmityAdau iti aukAradvaye, kA iti jasi zasi ca, napuMsake kAnIti, taduttareSu na bhavati / / 2.1. 40 / / 30atrApi sAvami ca *antarajJAnapi vidhIn bAdhitvA lup pravartate* iti " anata" [1. 4. 59.] iti pUrva lupi "lupyambulenad " [7. 4. 112.] iti sthAnivadbhAvapratiSedhAt A dveraH / 21 / 41 / / syAderabhAvAnodAhRtam / tadantasyApi svasambandhinyudAharati- ta0 pra0--dvizabdamabhivyApya tyadAdInAmantasya tassamba-70 paramaka ityAdi / * tanmadhyapatitasya tadgrahaNena grahagAta * ndhini syAdau tasAdau ca pratyaye pare'kAra Adezo bhavati / 35sAko'pi-ajJAtaH ka iti " tyAdi-sarvAdeH" [7. 2. 29.] syaH, tyau, tye; saH, tau, te; yaH, yau, ye; amU, mamI; ityaki-ka ityAdi / kasmin kAle iti "kiM-yattad" imau, ime; eSaH, etau, ete; ekaH, evam-dvau, tyako,
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 vRhadvatti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite pA0 1. sU0 42.1 paramatyau; striyAm- syA, tye, tyAH, dve; napuMsake-tye, tyAni, SaSTI-saptamyorathaM pratyabhedAd , yathA ghaTe rUpa ghaTasya rUpamiti; evaM dve; tasAdau- tataH, tantra, tathA, tarhi, yataH, yatra, yadA, tarhi "kimaH kaH."[2. 1. 40.] iti jJApakAd dviparya-40 yathA / tyadAdisambandhivijJAnAdiha na bhavati-atita, ntAnAmeva grahaNa bhaviSyati, tathAhi-"kimadvayAdisarvAdi0" atitadau, atitadaH; priyatad , priyatadau, priyatadaH / A dveriti [2. 2. 89. ] iti kimzabdasya bhedenopAdAnAd dvizabdAt 5kim ? bhavAn // 41 // paraH kiMzabdaH sarvAdI paTyata iti nirNayAt , yadi tu dvizabdAt wommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm pareSAmAtvaM syAt kimaH ke na videdhyAt, kintu "A dveraH" za0 nyA0--A dve / "Ama'vadhau" [2. 2. 70.] [2. 1. 41.] ityanantaraM " kimaH" ityevaM brUyAt , pUrva-45 ityavadhau paJcamI, avdhishvaabhivyaaptirityaah-dvishbdmityaadi| sUtrAdakArAnuvRttyA pUrveNAntasyAtve tatroktAnuvAdadoSAdantyAbhAve sya ityAdi-eteSvantyasyAkAre dvayorakArayoH "lugasyAdetya- 'ntyasadezasyApi grahaNAdanena vikArasya, na tu kakArasyeti pade" [2. 1. 113.] iti yathAsambhavaM pUrvasya luki dvayorakArayoH "lugasyAdetyapade" [2. 1. 113.1 iti 10 taH sau saH" [2. 1. 42.1 iti takArasya satvam / pUrvasya luki ke iti siddhamityAdezavidhAnaM prakRtArthajJApanAya tyadAmityanuvartanAt tasya ca syAdAvityasya vizeSaNatvAt bhavati, nanu tathApi kuta etat jJApakam ? kima ityevocya-50 sambandhivijJAnAdatitadityAdAvatatsambandhini syAdau na bhavatI- mAne'ntyasya makArasya pUrveNAkAre kRte punaranenApi syAt ;na * tyAha-tyadAdItyAdi / bhavAniti-uditvAd "RditaH "coktAnuvAdadoSAdantyasya na bhaviSyatIti vAcyam , kAbhyAM kebhya [1. 4. 7..] iti nAgame " abhvAdeH."1. 4. 90.7 iti vidhyantarabAdhanArthatvAditi kartha dviparyantAno bhaviSyati.na 15iti dIrghatve " padasya" [2.1. 89.1 iti takAralopaH / punarasmadantAnAM bhavadantAnAM vA / krizcAvazyaM kAdezaH sAgartho'pi . atha A dveriti grahaNaM kimartham ? asmadantAnAM bhavadantAnAM vaktavyaH, tenAjJAtAdyarthavivakSAyAM ka ityeva bhavati, na tu kaka55 mA bhUta, keSAzcid 'yuSmad bhavatu asmad ' iti pATaH, iti / na ca * ta amAda iti iti / na ca nirdizyamAnasyAdezA bhavanti iti sAkaH kAdezo keSAJcid 'yuSmad asmad bhavatu' iti pAThaH, kiMzabdasya tu/na prApnotIti vAcyam , " kimaH kaH0" [2. 1.40.] iti kAdezavidhAnAt prasaGga eva nAsti, kecid dvizabdAt pUrva- vacanasAmarthyAd bhaviSyati, tasmAd dviparyantAnAM yathAsyAdityeva20mabhidhIyate [kimzabdam , tadA tu "kimavyA di- martham ' A dvaiH' iti vacana miti sthitam ||ch // 2. 1. 41. // sarvAdhavapulya." [7. 2. 89.] iti kizabdasyopAdAnaM| ram na vidheyam, tatra satyapi dvizabdAt parataH zabdacatuSTayasya | nyA0 sa0--A Dhera iti| dvAvicchati kyani kipi tayo.60 ' lope sau anenekArasyAtvaM na, tyadAdisambandhisyAyabhAvAd dvIrityeva pAThe bhavacchabdasyaivApattidoSaH, na kiMyuSmadasmadAm, kimaH " bhavati / eka iti-rUpanirNayArthamidaM darzitaM na tu kincita kAdezena yuSmadasmadorAtvayatvalopairatvasya bAdhitatvAt / naisso'sti| phalam // 2. 1. 41. // doSaH-yadarya tyadAdInAmatve siddha yuSmadasmadoH zeSe luka zAsti tajjJApayati-tataH prAgakAra iti, naivam-upasarjanArthatvAt tasya taH sau sH|2|1|42|| jJApane sAmarthyAbhAvAt , tathAhi-upasarjanAnAmatitadityAdItyadA-1 ta0pra0--A dvestyadAdInAM sambandhini sau pare takArasya yatvAbhAvAdupasarjanayuSmadasmadartho lopaH-tvAmatikAntA mAmati sakArAdezo bhavati / syaH, syA, syakaH, paramasyaH; saH, sA, krAntA ye tebhyo'titvabhyam , atimabhyamiti; kiJcAtve satyApa sakaH, paramasaH; eSaH, eSA, eSakaH, paramaiSaH; he sa!, he paramasa!, 80prasaGgAt tadabhAvArthaH "zeSe luga" [2. 1.8.1 iti antyasvarAdi he paramaiSa ! / ta iti kim ? yaH / sAviti kim ? tyada, lopo boddhavyaH; tatra tAntyasvarAdilopo vaktavyaH, na ca vacanA tA, syau, tau / tyadAdisambandhivijJAnAdiha na bhavatidevAntyasvarAdilopo bhaviSyatIti vAcyam , upasarjanasyAtvA-10 svapriyatyada, priyaitat pumAn / A dverisyeva-bhavatI // 12 170 siddharupasarjanArthatvAt tasya, na vaktavyaH, zeSagrahaNAdevAsyArthasya labdhatvAt , tathAhi-lopamutsarga vidhAya vyaJjanAdAvAvaM TAvyosi za0 nyA0--taH sau0 / paramasya iti-paramazabdena yatvamapavAdo vidhAsyata iti zeSagraNaM vibhaktivizeSagArthamanartha- tyadarthasya vizeSagAt pUjocyate, yathA jAtizabdArtheSu tatra sambhavikam, tat kriyamANaM lopasya viSayArtha syAta, tena mAntAd guma-kriyAkRtaprakarSastaravAdinA-gaurayaM yaH [sIraM vahati, gotayo'nyaH sa zeSaH, sa cAntya varAdireva, tasya lopaH, "zeSe" ro'yaM yo vahati ] zakaTaM ca sIraM ca, gauriyaM yA samAM samAM [2.1. 8.] iti lopasya sthAnaM lAghavArtha viSayasaptamyA nirdiSTaM vijAyate, gotareyaM yA samAM samAM vijAyate strIvatsA ceti 175
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 43.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 29 bhavatIti puMsi takArasya sakAre'pi " padasya" [2. 1. 89.] prayogAbhAvAnna kenacilakSaNena pravartitavyamiti / adaso' iti lope vizeSAbhAvAt striyAmudAhatam ||ch // 2.1.42. ||ntysy sau cautvaM silopazca vAcyam , anyathA he asA vityatra tyadAyatve kRte " adetaH syamolak " [ 1. 4. 44.]40 . nyA0 sa0-taH sau sa iti / bhavatIti-- *nAmagraNe* iti lopaH prApnoti, na bhaviSyati, yataH "adetaH syamoiti nyAyAdatrApi sale bhavasIti syAt , napuMsake serabhAvAt laka"1. 4. 44.] ityatrAm grahaNAd yadi serAdezasya 5pahile tu seH sthAnitvena satve kRta'pi "padasya" [2.1.89.|lopastadA'ma eva nAnyasya. he anyataraditivata: tahosau strIti iti salope vizeSAbhAvAt striyAmudAhRtam // 2. 1. 42 // striyAmApaH " autA" [1. 4. 20.] ityetvaM prApnoti, tadapi adasoda: sasta ddii|21143|| |na-* niranubandhagrahaNe na sAnubandhakasya * ityasya sAnubandha-45 kasya na bhaviSyati; iha tarhi 'asakau brAhmaNI' ityatve Api ta0 pra0-tyadAdisaMbandhini sI pare'daso dakArasya sati vAta prAkRtaM balIyaH iti "aidaut sandhyakSaraiH" sakArAdezo bhavati, sestu ddau| asau, asakau; he asau ! / [1. 2. 12.] ityautvamantyasvarAdilopaM ca bAdhitvA --- 10he asakau vidvan !; masau, asakau strI; he asau !, he bhasakau! " asyAyattatkSipakAdInAm" [2. 1. 111.] itItvaM prApnoti, si!| sAvityeva-adaH, amU / tyadAdisaMbandhivijJAnAdiha neSo'pi doSaH-'Appare' iti A+ Apa-Abiti prazliSTa-50 . na bhavati-asyadAH / DiskaraNamantyasvarAdilopArtham , tena "nirdezAd yatrAkArarUpaM zrUyate tatretvaM bhavati, iha tu autve lope "autA" [1. 4. 20.], " edApaH" [1. 4. 42.], vA satyAkArAbhAvaH; na ca kArike ityatra " autA" [1. " dIrghaDyAvyaJjanAt seH" [1. 4. 45.], "masyAyatta 4. 20.] "edApaH" [1. 4. 42.1 iti vA ekAre : 15kSipakAdInAm " [2. 4. 110 ] iti kAryAgi na bhavanti, kRte AkArAbhAvAditvA prasaGga iti vAcyam , antaraGgatvAt prAk anyathA sestvIrityeva kriyeta // 43 // | syAdyutpatteritvasadbhAvAta, asakAvityatra tu prAk syAyutpatterApya55 (rAbeva nA )stIti; evaM tApi kRte AdezAt pUrva * vAt za0 nyA0--ada0 / da iti SaSThyantaM kAryipadam , adasa | prAkRtaM balIyaH* itItvaM prAmotItyAkArarUpa evAsAviti kiM iti tadvizeSaNamityAha-adaso dakArasyeti / athAdasa.. prazleSanirdezena? tasmAt prazleSanirdezasAmarthyAd yathA asakA. . iti kimartham ? pArizeSyAdadasa eva dakArasya sakAro vityatra * vAt prAkRtaM. * iti bAdhitvA lopAdi bhavati, 20bhaviSyati, tathAhi - aSTau tyadAdayaH, tatra caturgAmantyo dakAra:, evaM kArike ityatrApi antaraGgamitvaM bAdhitvA syAdistakArya ca60 trayANAM tvanantyaH, tatra "sAsya paurNamAsI" [6. 2. 98. prAmotIti ityAprasaGgaH, naivam-samAnakAlaprAptikameva dhyAdezamitvaM "so'sya mRtivasnAMzam" [6. 4. 168.] ityAdijJApakAdanya pratIkSante(te) na tu bhinnakAlaprAptikamityadoSaH; evaM tarhi dakArasya na bhaviSyati, kicAntyadakArasya sakAre'pi "Ditya 'asako brAhmaNi!, asau brAhmaNI' ityatra "edApaH"[1. ntyasvarAdeH" [2. 1. 114. ] ityantyasvarAdilope vizeSA 4.42.] iti "dIrdhaDyA " [1. 4.45.] iti ca / 26bhAvAt sakArakaraNamanarthakaM syAt ; na cAnantyasya bhavannidamo'pi etva-lopayoH prasaGgaH, naiSo'pi doSaH----DilkaraNAt. tasya hotadeva syAditi vAcyam , " ayamiyaM puM-striyoH sau" [2. 1. 38.1 prayojanam- antyakharAdilopo yathA syAt , anyathA serautve tyadAiti vizeSavidhAnAdiyamayamostatra bAdhakatvAt , dvizabdasya yatve " aidaut sandhyakSaraiH" [1. 2. 12.] ityekAdezenApi ca dvitvArthaviSayatvAt serabhAvAdaprasaGga iti, naivam- jJApa | sidhyatItyAha-DitkaraNamityAdi ||ch / 2. 1. 43.1 - kopanyAsasya tadviSayasyaiva darzanAt tasya ca svaviSaya eva sa ra sala sApaka esa ..................... ........................ 30caritArthatvAt sarvoddizenApravRttestyad-tad-yadetadAmantyadakArasya nyA0 sa.-adaso0 / asAviti-seranena Dau "hitya sakAraH syAt, adasa eva yathA syAdanyasya mA bhUdityetadartha-ntyasvarAdeH "[2.1.114.] ityeva kArya, na tu "A dveraH "70' madasgraham / nanu yadyadasa eca dasya satvaM vidhIyate tato / 2. 1. 41.] iti prakriyAlAghavArtha DilkaraNasya sarvakAryabAdhakadvAvicchati dvIyateH kipyakAra-yakAra-kiblope sAvIkArasya tvena vyaakhyaasymaantyaac| he asau! he asakau vidvaniti tyadAdyatve tu iti prApnoti, stra iti ceSyate, naivam-atra aurityapi kRte* tadAdezA0* iti se: sthAnitve'pi "adetaH 85* yathAlakSaNamaprayukta * iti tatraivoktavAna, upasarjanatvAt syamoH" [1.4.44. ] ityasya na prasaGgaH, sidvAreNA'mo'pi tyadAdyatvasyAbhAvAd dvIrityeva bhavati, yathA vA* prayuktA-lupi siddhAyAM yat amgrahaNaM tadanyasya syAdezasya nivRttyarthamiti nAmanvAkhyAnArambhAt * dvizabdasya ca kyanantasya kipi tatra vyAkhyAnAt / kAryANi na bhavantIti-etAni ca striyAM ----- -------
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 46.] prApnuvanti, tathAhi-adaszabdAt sau anena aukAre " A DheraH" za0 nyaa0-mo'v| 'avarNasya' ityadaso vizeSa[2.1.41.] ityatve Api auvyapadeze "autA" [1.4. gam, vizeSaNe ca tdntprtipttirityaah-avrnnaantsyeti| 20.] ityasya, sivyapadeze tu Amantrye "edApa:"[ 1. 4. am iti-adasU au, tyadAdyatve "lugasyAdetyapade" 42.] ityasya, anAmanye tu"dIrghaGayAba"[1. 4.45.][2. 1. 113.1 ityakAralope'vargAntatvAdanena matve " aidaut40 5ityasya, aki tu " asyAyattat0" [2. 4. 111.] ityasya sandhyakSaraiH" [1. 2. 12.1 ityautve "mAduvargo'nu" prAptiH / aya " autA " [ 1. 4. 20.] ityatra prathamA- [2. 1. 47.] ityUtve- amU narau, evaM striyAmapi, napuMsake dvitIyAdiva caneneti vyAkhyAnAt kathaM sisthAnaukArasya prAptiH, tu aukArasyetvAdau-am iti draSTavyam / amI narA itisatyama- atraivaM sthite tatraivaM vyAkhyAtamiti "autA" [1.4.jasi tyadAdyatve matve " jasa i:" [1. 4. 9.] itItve 20.] prApnotyeva // 2.1. 43 // " avarNasya0" [1. 2. 6.1 ityetve "bahuverIH" [ 2.43 | 1. 49.] iti tasya Itve- amI, evamanyadapi / atha kathama 10 asuko vA'ki / 2 / 1 / 44 // sAviva dRzyata ityadasaH parato dRzeH "tyadAyanyasamAnA" ta0 pra0-tyadAdisaMbandhini sau pare'daso'ki sati [5. 1. 152.] iti kvipi Taki saki ca syAdhabhAvAdasvA 'asuka' iti dasya saH sakArAt parasyAkArasyokAraH sezca bhAvAdatvAbhAve'bhUdRgityAdau matvamityAha-atra "anyajauvAbhAvo vA nipAtyate / asukaH, asakau; he asuka !, tyadAdeH0" [3. 2. 152. ] ityAdi / adaH kulamiti-50 he asako !; asukA, asakI strii| kecit tu 'bhasukas' napuMsakAt se pi "lupyamvRllenad" [7. 4. 112.] iti 15iti sAntaM sinA saha nipAtayanti // 44 // sthAnivadbhAvapratiSedhAt syAderabhAvAdatvAbhAve'varNAbhAvaH / amu . | micchatIti "amAvyayAd" [3. 4. 23.] iti kyaniza0 nyA0-asu0 / adasa iti vartate, tasyAkIti adasyati / athAdasUzabdAnapuMsakavRtteH svare pare selapi "so vizeSaNamityAha- adso'kiiti| asukaH, asakI, he " [2. 1. 72.iti rutve "roryaH" / 1. 3. 36. 155 asuka! " adetaH syamoLeMga" [1. 4. 44.] iti se- iti yatve " khare vA" [1. 3. 24.] iti yalopeDalopaH / he asakAviti puMsyudAhRtam , asukA, asarka vargAntatvAnmatvaprasaGgaH, ucyate- padAntarApekSatvena yalopasya 20iti striyAm, Amantrye tu-he asuke iti draSTavyam / kebahirakatvAt , tadanapekSatvena mavidherantaraGgavAd * asiddhaM ca cit viti-sinA saha nipAtanasya ca "abhvaadertvsH|| tvasaH0"bahiraGgamantaraGge * iti yalopasyAsiddhatvAdanavarNAntatvAnmakArA1.4.10.1 iti dIghetvAbhAvaH phalam ||ch / / 2.1.44.||maavH ||ch||2.1.45. // 60 nyA0 s0-asuko0| asuka iti- atra paratvA Inwe.meemwwmmmwwwmniwommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm / nyA0 sa0-mo'varNasya / nanu adaH kulamicchatItyasmin nityatvAca " abhvAdeH0" [1. 4. 90.] iti bAdhitvA sasya vAkye adaszabdAnapuMsakAdamo lupi " so ruH" [2. 1. 72.] 25" A deraH "[2. 1. 41.] " lugasyA0 "[2. 1. 113.]/ ityalopaH, so ruH| kecit svasukasiti- tanmate saMbodhane || iti ruve "rovaH " [1. 3. 26.] iti yatve " svare vA" [1.3.24.] iti yalope'varNAntatvAnmatvaprasA iti, satyamstriyAM ca * asukaH' iti visargAnta eva, svamate tu khiyAs-| | padAntarApekSatvena yalopasya bahiraGgatvAt tadanapekSatvena matva vidhera-66 sukA iti, strIsaMvodhane tu he asuke ! iti // 2 / 1 / 44 // pada ntaragatvAd asiddhaM bahiraGgam iti lopasthAsiddhatve'navarNAntamo'vaNesya / 2 / 1145 // svAd makArAbhAvaH // 2 // 1 // 45 // 80 ta0 pra0-avarNAntasya tyadAdisaMbandhino'daso dakArasya vA'drau / 2 / 1 / 46 // makAra Adezo bhavati / amU narau, striyo, kule vA; amI narAH, amUH striyaH, amUni kulAni; amuM naram , amU striyam, ta0 pra0-adaso'drAvante sati dakArasya makAro yA amUH strIH, amUn narAn , amUni kulAni; amukau narau, bhavati / dvAvatra dakArI tatra vikalpe sati cAtUrUpyaM bhavatiamuke khiyo kule vA; paramAmum; amUhak, amUdRzaH, amUdRkSaH, adamuyaG, amudyaG, amumuyaG, adayaG, tadAhamamatra "bhanya-syadAderAH" [3. 2. 152.] ityAtve satya- "parataH kecidicchanti, kecidicchanti pUrvataH / varNAntatvam / bhavarNasyeti kim ? adaH kulam , adsyti||45|| ubhayoH kecidicchanti, kecidicchanti nobhayoH // 4 // "
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 47.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 31 za0 myA0 - vA'drau / adaso'vayavasyAdyAgamasya tadgrahaNena ] za0 nyA0 - mAdu0 / mAditi sannihito makArontoyate grahaNAt tasmiMzca satyadasa ikArAntatvAdavarNAntatvAbhAvAdaprApte ( makAro'daso gRhyate ), anyasyAntrAsannihitatvAdityAhaubhayatra vikalpe cAtUrUpyaM sampadyate, ata Aha- dvAvatre | adasaH sambandhino makArAditi / atra kAryivizeSasyA- 40 tyAdi- ayamarthaH- vikalpo'trAnekadhA sambhavati, sAmAnyAzraya- | nirdezAd varNamAtrasya parigraha ityAha- varNamAtrasyeti / atra 5NAcca samucitasarvavikalpaparigrahaH, vizeSe hi vizeSAntaraM pari- kAryasya vidheyatayA prAdhAnyAdanuzabdasya pazcAdarthasya tadvizeSaNahiyate, na sAmAnye sarvAtmakatvAt sAmAnyasyeti / adaHpUrvA tvAt sajAtIyakAryAntarApekSayaiva pazcAdbhAvaH sambandhItyAhadaradosatIti kvipi " sarvAdi 0 " [ 3. 2 122.] pazcAt kAryAntarebhya iti / varNamAtrasya kAryiNaH pariiti GayAgame " aJco'narcAyAm " [ 4. 2. 46 . iti na grahAdAsannatvAnmAtrikAdeH sthAne mAtrikAdirAdezaH, yatra cArdha - 45 lope sau " acaH [ 1. 4. 69. ] iti nAgame " padasya mAtraH sthAnI tatrApi dvimAtra[ - trimAtra ]yorati viprakRSTatvA10[ 2. 1. 89.] ityantalope " yujazca 0 " [ 2. 7. 71.] nmAtrikasya tvadUraviprakRSTasvAdAsannatvAt sa eva bhavatItyAhaiti nasya GakAre'nena parasya pUrvasyobhayozca kramega makAre AsannatvAdityAdi samudAye pravRttA api zabdA avayaverUpANi, etadeva tadAhetyanena darzayati- parata ityAdi pUrve 'pi vartanta iti mAtrAzabdo'rdhamAtrAyAmapi draSTavyaH / ada:amutyatra pUrvasya matvaM necchanti // cha // 2 1 46 // | zabdAdami aukAre ca tyadAdyatve " lugasyA0 ' [2. 1.50 | 113. ] ityakAralope "mo'varNasya " [ 2. 1. 45.] iti mattre " samAnAdamo'taH " [ 14.46. ] ityakAralope yogH| amumuyaGiti-- -- samudAye pravRttA api zabdA avayave'pi aidaut sandhyakSaraiH " [1.2. 12. ] ityekAdeze " prazna ca pratipadam " [ 7 4 98.] ityekatra plute'nena mAtrikA - varttante ' iti mAtrAzabdo'rdhamAtrAyAmapi, tena amumuyaGityatra vargAdeze - amum, amU, amUre, iti / amumuyaGi-55 arddhamAtrikasyApi raH sthAne ekamAtrika ukArAdezo bhavati / atra tyAdi - atra[ zasi ]GasiGasoSTAyAM ca " ac prAg0" [2. ghA vyavasthitavibhASArthI na vikalpArthaH tena kApi kathaJcida 1. 104 ] ityakArApagame ikArasya dIrghatvam / athAtra i20bikarupaH pravarttate, yadi tu vikalpArthaH syAt tadA prathamameva varNAdeH 0 " [1. 2. 21.] iti vakAraH kasmAnna bhavatIprayogadvayaM syAt, tattvanenaiva vikalpasya caritArthatvAt / adaso tyAha- "adomu-mI [1.2. 35. ] ityAdi / atha dakArasyeti- adrerAgamatvAdadasgrahaNena grahaNAdadaso dakArasyetyu- matve kRte pUrvaM pazcAd vA ubargAdeze amumityAdInAM siddha-60 kte'pi adaso'drezva dasya maH siddhaH / dakArasyetyatra ekavacanA- tvAt kimarthamanugrahaNamityAha- anvityAdi - atra hyamuSmaiprabhRntatvAdekasyaiva dasya ma iti tu na vAcyam, dajAtyAzrayaNAt / tiSu paratvAnnityatvAnmakArAt parasyAkArasya uvargadeze'kArA25 cAturUpyamiti - catvAri rUpANyeva, svArthe bheSajAditvAt vyag ntatvAbhAvAt smaiprabhRtInAmabhAvaH syAdityarthaH, eteSu " kilyacaturNAM rUpANAM bhAvaH " patirAjAnta0 " [ 7. 1. 60.] ityanena diti [ 14, 23] ityotvaM na bhavati, 'adit' ityasya viSayasaptamyA prakRterapi vizeSaNatvAd dakArAd eti - utpadyate, 165 yastadviSayavarjanAnmakArasya ca tadAdezatvena dakAratvAt, ata eva 'dai- dAs' ityatra aiditi na kRtam // cha // 2. 1. 47. // nyA0 - sa0 - vAdau / adaso'vayavasyA'yAgamasya tadbrahaNena 15 prahaNAt tasmin satyadasa ikArAntatvena avarNAnnatvAbhAvAdaprApte'yaM "
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvAlite [pA0 1. sU0 50.] wwwwwwwwwwwwwwduneinirmananArranwww.an.. ournruarunarunaarivaar. raamanmaamarwari wmamta vyAkhyAyamAne'nvarthasya labdhatvAt , satyam- evamapi niyamAzaGkA na mAdityasyetyAha- bahuSvathaiSvityAdi / nanvikArasya SaSTyAsvAda, inAdezastAvat pratyayAdezastato'nyasmAdapi pratyayAdezAdeva merUpasya samAnatvAt tatazrAdaso'dyAgame kRte tadavayavasyekApazcAduvarNaH prakRtyAdezAt paratvAt pUrvamapi bhavet , tathA cAmuyA rasya yatvaM bAdhitvA ItvaM syAt , iti kathamekArasyetyuktam ? amuyorityAdayo na sidhyeyuH| bhamuSmai iti- nanvatra "Gityaditi" navam- adaso'dyavayavasyekArasya sambhavAd "vA'dau" [2.40 ThA 1. 4. 23.] iti otvaM smaiAdeze kRte kathaM na bhavati ? 1. 46.1 ityanantaramevedaM kuryAt , ekAraparigrahe cAnekaprayoga-. ucyate- aditItyatra nanaH paryudAsAzrayaNAt , sa hi sadRzagrAhI, siddheAptinyAye sambhavatyekaprayoga prati yogAnArambhAcca, kina tato yatra sAkSAt kharo'bhe bhavati tatraiva pUrvasyokArasya okAra-" adomu-mI" [1. 2. 35.] ityatra mItinirdezAna, .., stanAditi sAkSAt svaravarjanAt, iti kakkalasya vyAkhyA / tathA- nahIkAraparigrahe'daso'mIrUpasambhavo'stIti, tasmAt sUktam 'ditIti viSayasasamyAM prakRterapi vizeSaNAd dakArAt eti- ekArasyeti / amI adas [jas ] tyadAyatvAdi, jasa i.,45 10utpadyate yasta dviSayavarjanAnmakAraraya tadAdezatvena dakAratvAt , ata avarNasyaitvam , anenetvam / amIbhirityAdi-- eSu bhisi bhyasi / eva daidAs' ityatra aiditi na kRtamiti nyAsakAravyAkhyA Ami supi ca tyadAyatvAdAvAmaH sAmAdeze ca "ed bhu| 2.1.47. // sbhosi" [1. 4. 4.] iti sarvatra etvamaneneva c| amU kanye iti-atrAdasa. aukAre tyadAyatve AbAdI prAginAt / 2 / 1 / 48 // "autA" [1.4.20.] ityetve bahuSviti vacanAdatra dvitve50 ta0 pra0-adaso mAt parasya varNamAtrasyenAdezAt vartamAnatvAdItvaM na bhavati, evam - amU kule ityatrApi 15prAguvarNA bhavati, anvityasyApavAdo'yam / amunA puMsA amaH kanyAH , iti- aisaH zasi syadAdyatvAdau "zaso kulena vA / inAdini kim ? amuyA striyA // 48 // 'tA." [1. 4. 49.] iti dItve "mAduvarNo'nu', za0 nyaa0-praagi| prAkazabdasyenAdeze vizeSaNatvAt / 1. 1. 44. zata AkArasya UkAraH " sA ruH" / 2.1. tasya ca dikazabdatvAt tadyoge " prabhUtyanyArthadikazabda" 12.72.] iti rutvaM "raH padAnte." [1. 3. 53.] iti55 2. 75.] iti inAt paJcamItyAha-inAdezAta prAgiti / visrgH| amUn , iti- " zaso'tA." [1. 4. 49.] 20atha paratvAnnityatvAdinAdezAt pUrvamuvarNaH siddha eva kimaneneti ? za iti puMsi sakArasya nakAraH, zeSa pUrvavat / amuke amUkebhya: naivam- tatrAnugrahagAdinAdezAt pazcAt syAta, tadapavAdo'ya-zata iti-- atrAkaH tanmadhyapatitasya tadrahaNena grahaNe'pi * mucyata ityAha-anvitItyAdi / adaHzabna hAyA tyadAdyatvega mAditi vacanAnmakArAt parasyaikArasyeti vizeSagAdatrokAramatve utve ca "TaH puMsi nA" [1. 4. 24.] iti nA kakArAbhyAM vyavadhAnAdItvAbhAvaH ||ch / 2. 1. 49. // deze, napuMsake ca "anAmakhare no'ntaH" [1. 4. 64.] nyA0 sa0-bahuverI / amukebhyaH atrAkaH *tanmadhya25iti naagme-amnaa| amuyeti- atra tyadAyatve striyAmApi patitasya tadgrahaNena grahaNe'pi ukAreNa vyavadhAnAd anena ItvA. " akArAntatvAbhAvAdinAdezAsambhavAt "Tausyet " [1. 4. bhAvaH // 2.1. 49. / / : 19.] ityelve pazcAdutvamiti // cha // 2. 1. 48. // mummdhAtorivarNovarNasyeyu svare pratyaye nyA0 sa0 prAginAt [ neha vyAkhyAtam ] 11 2.1.48 // / 2 / 1 / 50 // bhussveriiH|2|1149| / ta0 pra0-dhAtusaMbandhina ivarNasyovarNasya ca sthAne sva rAdau pratyaye pare yathAsaMkhyam ' iy uv ' ityetAvAdezau .. 80 ta0 pra0-bahuvartheSu vartamAnasyAdaso makArAt parasyai bhavataH / niyau, niyaH; luvau, luvaH; adhIyAte, adhIyate; kArasya sthAne IkAra Adezo bhavati / amI, amIbhiH, amIbhyaH 2, amISAm , amISu / bahuviti kim ? amUvI sviyo. striyA evaM-striyo, striyaH; adhIyan / dhAto luluvatuH, luluvuH; nunuvatuH, nunuvuH; svamicchati kayan vipkanye, amU kule / eriti kim ? amUH kanyAH, amUn riti kim ? lakSmyAH / iva!varNasyeti kim ? mlAyati, narAn / mAdityeva- amuke, amukebhyaH // 49 // vAcaH / svara iti kim ? nIH, lH| pratyaya iti kim ? .. 85 za. nyA0-bahu / adaso mAditi ca vartate, tatra nyarthaH, lvarthaH / iyubhyAM guNa-vRddhI paratvAd bhavataH-naya sambhavavyabhicArayogAt,'bahuSu' ityadasa ityasya vizeSaNam, nam, lavanam ; nAyakaH, lAvakaH // 50 // ... Himanamannimammmmmmmmmwwwman 65 mmmmmmwwwmame
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 51.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / za0 nyA0-dhAto. dhAtusambandhina iti- athevargovarNa-|kiM tadbrahaNena ? satyam- *nyAyAnAM sthavirayaSTi nyAyena pravRtteH / syeti dhAtorityasya vizeSaNatvAt tadantasaMpratyayAd dhAtorivoM-niyau, niyaH, iti- nanu gauNamukhyayo:0*iti mukhyasyaiveyuvI varNAntasyeti samAnAdhikaraSaSTyAM sambhavantyAM vyadhikaraNaSaSThyAH prApnutaH, naivam- " syAdau paH" [2.1.57.] iti sUtra-40 pratipattigauravAt pariprahAyogAt kathamevamucyata iti, na ca syaitadapavAdatvAd gauNasyApi bhavati / striyAviti- nanu "striyAH" isamAnAdhikaragaSaSTyAmanekavarNatvAt sarvAdezaprasaGga iti vAcyam, 2.1.54.] ityanenApi iy siddhaH, kimatrodAharaNena ? yato * nirdizyamAnasyAdezA bhavanti * iti ivovarNayoreve- satyam- tena nAmna iyU bhavati, anena tu dhAtoH, ata eva yatra yavau bhaviSyata iti, satyam- etadarthasyaiva spaSTIkaraNAyoktam , ata klibantaH strIzabdo bhavati tatrAnena "vA'm-zasi"[2.1.55.] eva sUtre ivarNovarNasyeti vizeSagasya pUrva ma]nirdezo vyadhi- iti vikalpo bAdhyate / / 2.1.50 // 45 karaNaSaSThIpratipattyarthaH, tatra ca dhAtoriti vizeSagamivarNAvarNasyeti merommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 10vizeSyamiti / khara iti pratyayasya vizeSagAt tatra ca iNaH / 2 / 1 / 51 // "saptamyA AdiH"[7.4.114.] ityAdisaMpratyaya ityuktam- na0pra0-haNo dhAtoH svarAdI pratyaye pare iya' ityakharAdAviti- kevalasya vyapadezivadbhAvAt kharAditvam / yamAdezo bhavati, yatvApavAdaH / IyatuH, iiyuH| kathaM yanti, nayatelanAtezca vipi talluki ca aukAre jasi ca * kvibantA yanta? paratvena " hivaNorapviti nyau" [4. 3. 15.] dhAtutvaM na jahati * iti dhAtutvamevAtra vAdatavyAmatyananayuvAH iti yatvasyaiva bhAvAt / ayanam , AyakaH' ityatrApi60 15kRtayoH-niyo, niyaH, ityAdayaH / adhIyAte, adhIyate, paratvAda gaNa-bar3I eva // 51 // iti- adhipUrvAd " iG adhyayane " ityato vartamAnAyA mmmmmmmmimom Ate'ntepratyaye "anato'nto'dAtmane" [4. 2. 114.! za0 nyA0-iNaH / dhAtoriti vartate, iha vyabhicArAityadAdeze svarAditvAdiyAdezaH / lalavatuH, lalavu bhA bhAve'pi dhAtorityuttarArthamanuvartanIyam, tena ceN vizeSa[:, nunuvatuH, nunuvu riti- lunAtenautezca parIkSA yA ] yitavyaH, vizeSagavizeSyabhAvaM prati kAmacArAdityAha-iNo nAmi 150 iti cine dhAtoriti / asya covarNasyAbhAvAdiyityayameva sambadhyata55 "isvaH" [4. 1.39.] iti dviruktasya isvatve svarAdi-ityAha-iyityayamAdeza iti| atheNo dhAtutvAt pUrveNaiva tvAduvAdezaH / lakSmyA iti-auNAdikatvAt dhAtutvAbhAva svarAdAviyAdezo bhaviSyati, satyam- iNaH parokSAdau dvirukaityarthaH, sa ca pUrva sAdhita eva / " mleM gAtravinAme" ityato syAnekasvaratvAd "yo'nekasvarasya" [2. 1. 56.1 iti vartamAnAyAstivi zavi AyAdeze-mlAyati / vAcaH ucyata yatvaM syAd, atastadapavAdo'yamucyata ityAha-yatvApavAda 25iti "didyuddadRjjagad" [5. 2. 83.1 iti vipi iti / iyatu, iyuriti- "iMNk gatau". ataH parokSAyA60 nipAtanAt- vAca, tato jas, ivargAdigrahaNamantaregAtrApi atusi usi ca "dvirdhAtuH0" [4. 1. 1.7 iti syAdityarthaH |nyrthH lvarthaH, iti-niyo'rtha iti SaSThIsamAsaH | dvivacanam, ato'nekasvaratvAdantyasyeyAdezaH pUrvasya samAnaatha nayate nAtezca [" karaNAdhAre" 5. 3. 39. iti] dIrghatvamiti / kathamiti- etervartamAnAyA antipratyaye paJcamyA karaNAdhAre'naTi "Naka-tRcau" [5. 1. 48.1 iti kartari antupratyaye ca svarAditvAd " iNaH " [2. 1. 51.1 30 ke ca iva!varNAntatvAdiyuvau kasmAnna bhavata ityAha-ita mAitIyAdezaH kasmAna bhavatItyAha- atrApItyAdi- ayamarthaH-65 iyuThabhyAmityAdi- niyau luvAvityAdAvasya vidheH sAvakA- * pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn bAdhante nottarAn * iti zatvAt , karaNaM kAraka ityAdau tu guNa-vRddhayoH, nayanami-paratvAra kopa ratvAd guNa-vRddhau bhavataH // cha // 2.1.51. // tyAdau sUbhayaprAptI iyuvau bAdhitvA guNa-vRddhI syAtAmityarthaH nyA0 sa0-iNaH / atra vyabhicArAbhAve'pi dhAtorityu. // cha // 2. 1. 50. // tarArthamanuvartanIyam / yatvApavAda iti- "yo'nekasvarasya " [2.1.56.] iti prAptasya / paratveneti- zitIti vizeSa-70 35 nyA0 s0-dhaaterivo0| yavarNasyeti kartavye yadi kattaya yadi- vihitatvAt prakRSTatvenetyarthaH, paratvaM tu spardhAbhAvAna ghaTate / varNovarNasyeti kRtaM tad vicitrA sUtrakRtiriti darzanArtham / pratyaye, | paratvAditi- pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn bAdhante nottarAn / iti-pratyayA'pratyayayoH 0* iti nyAyena pratyaya eva bhaviSyati, yAta, iti "yo'nekasvarasya" [2.1.56.] iti prAptaM yatvaM
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMcalite [pA0 1. sU0 54.] miwww.maamirmiew.mmmmmmmmmmmmmmmmam bAdhate, na tu gunn-vRddhii| Iyaturityatra dvitve kRte *vArNAt prAkRtaM [ 2.1.58 ] " yo'nekasvarasya" {2. 1. 56.] iti balIyaH iti nyAyAta prathamamiyAdezastato dIrghaH / / 2.1.51. // vihitayoH / / 2.1.52. 11 40 saMyogAt / 2 / 1 / 52 // bhrU-znoH / 2 / 1 / 53 / / ta0 pra0-dhAtusaMbandhina ivarNasyovarNasya ca dhAtuH ta. pra0- U bhu' ityetayoruvarNasya saMyogAt parasya 5sambandhina eva saMyogAt parasya svarAdau pratyaye pare iyuvA- svarAdau pratyaye pare uvAdezo bhavati / bhrudhau, bhravaH, kayanvAdezI TvorapavAdau bhvtH| yavakriyau, yavakriyaH, kaTapravI, vibantasya " dhAtoriva!varNasya." [2.1.5..] ityAdikaTapradhaH zizriyatuH, zizriyuH / dhAtunA saMyogasya vizeSaNAdiha navovAdezaH / Apnuvanti, rAdhnuvanti, sakSNuvanti / saMyogA-45 na bhavati-unnyo, unnyaH; sakRllvI, sakRllvaH // 52 // dityeva- sunvanti, cinvanti / svara ityeva-bhrUH, aapnutH| za0 nyA0--saMyo0 / "vibvRttaH." [2. 1. 58.]| pratyaya ityeva-dhvagram // 53 // www.mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm ityAdinA yatve vatve ca prApte tadapavAdo'yamArabhyate // za0 nyaay-bhrshnoH| bhrazabda auNAdikaH, kibantasya dhAtorityanuvartamAnena saMyogAditi viziSyata ityAha-dhAtu-tu dhAtutyAhAneH pUrvaNava siddha ityAha- kyana-vibantasye sambandhina eva saMyogAditi / nandhivargAvargayoreva kAryi- tyAdi / "AplaTa vyAptI" ityato vartamAnAyA antau50 tathA prAdhAnyAd dhAtoriti vizeSaNaM yujyate na tu saMyogasya " svAdeH" [3. 4. 75.] iti pratyaye dhAtusaMyogAta tadvizeSaNatvenApradhAnatvAta , pradhAnAsambhave hi vizeSagaM gauNe parasya pratyayoka syovAdeze-Apnuvanti, evam- rAdhanuyujyate, na tu pradhAne upapadyamAnam , tato dhAtoravayavo ya vanti. takSNuvanti, ityApi draSTavyam / svagramitiivarNa uvaNazca saMyogAna parastayoriyuvAviti vizeSaNa-vizeSya-zravo'yamiti SaSThIsamAsaH // 2.1. 53. // bhAvAdadhAtvavayavau vyAvatyoM labhyate, atha tana "ivargAde:0"| rammam [1. 2. 21.] iti yakAra-vakArayoH sambhavAdavyAvartyatva- nyA0 s0-bhrshnoH| saMyogAt parasyeti vizeSaNaM bho miti cet ? na- yatra samAnadIrghatvaM bAdhakamasti tatra vyabhicArA-tu bhUzabdasyAvyabhicArAt / / 2. 1. 53. // darthava divaviyordhAtoriti vizeSaNamiti pradhAnagAmini sambha striyAH / 2 / 1 / 54 // vati vizeSaNe gugasya tena sambandho na nyAyyaH, navamraborapavAdAviyuvau vidhIyeta, tau ca dhAtorevevargovarNayorbhavata ta0 pra0-zrIzabdasaMbandhina ivargasya svarAdau pratyaye pare iti vyabhicArAbhAvAd dhAtuprakaraNa evAsyArambhAt tayordhAtu-| iyAdezo bhavati / striyau, striyaH, striyAm ; paramastriyau, ati striyo narau / zastrIzabdasaMbandhinastvanarthakatvAdaH na bhavati / vizeSagamanarthakamiti pradhAnasya dhAtunA sambandho niSprayojanaH,' tadIyasya saMyogalakSaNasya guNasya tena sambandhaH kriyata|svara ityeva-strIbhiH / pratyaya ityeva-ruyarthaH / katham ' atiiti, dhAtasambandhina DavarNasyetyAdipUrvamantrasiddhArthAnavAdaca strayaH, atistriNA, atistraye, atisraH 2, atistrau ' ? dhAtorityasyAgrAdhAnya pradarzanArtha na tu vyava-chedArthamiti / " iduto'snarIdUt" [1. 4. 21. ] ityatra strIzabdavarjanAt yavakriyAvityAdi- yavapUrvAn kI gAteH vipa , kaTapUrvAta | paro'pIyAdezo bAdhyate / strINAmityatra tu prAgeva nAm , etacca pravatezca "didyud" [5. 2. 83.1 iti vipi" vayuvA'striyAH " / 1. 4. 30.] ityatroktam / pRthagyoga dIrghaH, " thig sevAyAm" ityataH parokSAyA atus us uttarArthaH // 54 // "" dvirdhAtuH." [4. 1. 1.] iti dvirvacanaM "vyaJjanasyA- Imamrernmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwwwner DA0 nyaa0-striyaaH| arthasya pratyayasya ca grahaNaM yatnAnAdeH0" [4. 1. 44.] iti rephasya lopaH, eteSu | |pekSaM, svarUpagrahaNaM tvayatnasiddhameveti tadevehAzrIyate, " jAteradhAtusaMyogapUrva ivarNa uvaNezceti tayoH svarAdAviyuvA viti / yAntanityastrIzUdrAd " [2. 4, 54.] iti "dvisvarAdadhAtanA saMyogasya vizeSaNe phalamAha-dhAtunetyAdi- anyathA nadyAH" [7. 1. 71.] iti ca nirdezAdartha-pratyayagrahaNa-70 yavakriyAvityAdivad dhAtusaMyogAdivAnyasaMyogAdapi parayorivoM mityAha-strIzabdasambandhina iti / striyau. striyaH, varNayorunnyAvityAdAvapi yvau vAdhilA iyavau syAtAmiti ityAdi- atra strIti styAyateH sUtervA "strI" [uNA. // cha / 2. 1. 52. // .wmnrammameraniawwammmumerammaruwariMINAarmiremananmera ..... 450.] iti nipAtanAt braT pratyayAd DhyAM bhavati, tata " zapa MTM ma yamA sAsa, sasa nyA0sa0-saMyogAt / khorapavAdAviti-"kivRttaH" au jas, saptamyekavacanasya [ ] ca "strIdUtaH" 1. 30
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 56.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / Aurrown... 4. 29.] ilyAm , nAyaM dhAturiti pUrvezAprApta ityaneneyA-|vikalpArthamidaM kasmAna bhavatIti kathamuktaM- "dhAtorivarNIdezaH / svarAdipratyayena prakRterAkSepAta striyA iti tasyA varNa0" [2. 1. 50.] ityAdinA nityamiyAdeza vizeSaNatvAt tadantasampratyayAt tadantasyApyudAharati-parama- iti, ucyate-"striyAH" [2. 1. 54.] ityArambhAda-40 striyAvityAdi- parame ca te striyAviti vizeSaNasamAsaH, dhAtoreva strIzabdasya grahaNam , sa evehAnuvartate, na cAnuvarta5 striyamatikAntAviti prAdisamAsaH, " gozcAnte." [2. 4. nAdanyathAtvaM bhavati, yadAha zrIzeSa:- nahi godhA sarpantI 96.] iti hrasvatvaM, tataH syAdyaukAre * ekadezavikRtasyAna-sarpagAdahirbhavati, tasmAt sUktamuk-dhAtoH pUrveNetyAdi nyatvAt * paramAne ca svarAdipratyaye vidhAnAdatrApIyAdezaH / ||ch / 2. 1. 55. // na ca tadantagrahaNAt zastrIzabdasyApi stryantatvAdiyAdezaprasaGga .mmmmm iti vAcyam , tadekadezasyAnarthakatvAdityAha-zastrItyAdi / nyA0 sa0-vA'm-zasi / atra SaSThIbahuvacanasya nAm-45 10striyA arthaH syartha iti SaSThIsamAsaH / kathamiti-ayaM viSayatvena ravarAditvAbhAvAt zassAhavaryAca tulyAyAmapi saMhitAyAM cArthatatraiva vyAkhyAtatvAnneha vyAkhyAyate / prathagyoga iti-dvitIya kavacanasyaiva grahaNam , strIzabdasya saMkhyekArthatvAbhAvAd taddhita"vA'mzasi" [2. 1. 55.1 ityatra strIzabdAnuvRttiH zaso'nutpatte: saGkhyaikArthakhayogAdutpattI vA svarAditvAbhAvAd dvitIyAprayojanamasyetyarthaH, anyathA "strIbhraznoH" iti lAghavArtha bahuvacanasyaiva zaso grahaNAt , atastasyA'vyabhicArAt tena sAha. parvaNakayogameva kuryAt // cha / // 2. 1. 54. // caryam / kayannAdyantasyeti-- atha dhAturUpasyaiva strIzabdasya vika-50 mmmmm pArthamidaM kasmAna bhavati ? kathamuktaM-- " dhAtorivarNovarNa" 15 nyA0 s0--striyaaH| niyAmityatra *niranubandhagrahaNe0* [2.1.50.) ityAdinA nityamiyAdeza iti, ucyate iti nyAyAd "hasvApazca" [1. 4. 32.] ityanena nAm na / " striyAH" [2.1.54.] iti prAgArambhAdadhAtoreva strIzabdasya paramastriyAviti- grahaNavatA.* iti nopatiSThate " veyuvaH0 " grahaNam , sa eva cA'nuvartate, na cAnuvartamAnasyAnyathAtvaM bhavati, [1.4. 30.] ityatra / akhiyAH' iti nirdezAt , yadA yadAha zrIzeSarAjaH-nahi godhA sarpantI sarpaNAdahibhavati ' iti,55 svarAdipratyayena prakRterAkSepAt striyA iti tasyA vizeSaNalena tadanta- tasmAdyaktamataM-"dhAtorivarNovarNa" [2.1.50.] ityAdinA 20saMpratyayAt tdntsyaapydaahrnnm| tarhi zastrIzabdasyApi khyantasvAdi-yATelA iti // 1 . yAdezaH prApnotItyAha-anarthakatvAditi / etacceti-' astriyAH !www.mins iti nirdezAt parAdapi jhyuvyatvAdikAryAt ' prathamameva strIdUdAzritaM yo'nekasvarasya / 2 / 1 / 56 // kArya bhavati' ityAyuktaM tatretyarthaH // 2.1.54. / / ta0 pra0-dhAtorityanuvartate, anekasvarasya dhAto: mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm vaa'm-shsi|2|1|55 saMbandhinaH pratyAsatterivarNasya sthAne svarAdI pratyaye pare60 yakAyadezo bhavati / cicyatuH, cicyuH; ninyatuH, ninyuH / 25 ta0 pra0-strIzabdasaMbandhina ivarNasyAmi zasi ca pare sakhAyamicchati kyan vip-sakhIH, sakhyuH; evaM-patyuH, iyAdezo vA bhavati / striyam , strIm ; striyaH, strIH; parama-sasyi, ptyi| anekasvarasyeti kim ? niyo, niyaH, paramastriyam , paramastrIm / paramastriyaH, paramastrIH; atistriyam , niyo, paramaniyaH / " riM pit gatI" riyati, piyati / atistrim naram; atistriyaH, atistrIn narAn / kynaa-|ivrnnsyetyev ! luluvanuH, luluvuH // 56 // 65 dyantasya tu dhAtutvAt " dhAtorivarNa." [2. 1. 50. 130 ityAdinA nityamiyAdeza:- svImicchati strIvAcarati vA- strIza / za0 nyA0-yo'ne / "ivargAde." [1.2. 21.1 ityanenaiva yatvasya siddhatvAdiybAdhakamidam , na ca savarNArthabrAhmaNaH, taM striyam, tAn striyaH // 55 // | miti vAcyam, tathA sati svagrahaNamivargagrahaNaM vA kRtvA za0 nyaa0-caam| SaSTIvahuvacanasya nAviSayatvena saMdehanivRttyarthamantra tatra vA kuryAt / iya dhAtorivarNasyaiva svarAditvAbhAvAt zassAhacaryAca vAmzasIti tulyAyAmapi saMhi- vidhIyate, ataH sAmarthyAt tasyAnuvartanamityAha-dhAtori-70 tAyAM dvitIyaikavacanasyaiva grahaNam , strIzabdasya sNkhyaikaarthtvaa-tynuvrtte| anyasyAsambhavAd anekasvarasya' iti vizeSaNIbhAvAcAtastaddhitazaso'nutpatterutpattau vA svarAdisvAbhAvAd bhUtasyApi dhAtorityasya vizeSaNamityAha- anekasvarasya dvitIyAvahavacanasyaiva zaso grahaNAt tasyAvyabhicArAt tena dhAtoriti / ivovarNayoH sthAninoranuvRttAvapi kAryasya sAhacaryam / kyanAdyantasyeti- atha dhAturUpasyaiva strIzabdasya tAlavyatvAd "AsannaH " [7. 4. 120.] iti paribhASA
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 bRhadvRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 58. ] sAmarthyAdivarNasyaiva sthAnitvamityAha-pratyAsatterityAdi / nIza-paramanIH, paramaniyau, paramaniyaH; syAdyantenAtra vizecinotaratusi usi dvivaMcane dhAtoranekasvaratvAd yatvam , evaM-ghaNasamAso na tu vibantena / vRttigrahaNAdiha na bhavatininyaturityAdi / kvibantAnAM dhAtutvAhAnestadantamudAharati-brAhmaNasya niyau / asudhiya iti kim ? suSTu dhyAyati dadhAti40 sakhAyamicchatItyAdi / nayateH vipi talluki ca au-jaso-vA-sudhI: " diyada" [5. 2. 83] ityAdinA vipa 5ranekasvaratvAbhAvAd yatvAbhAve " dhAtorivarNovarNasya." [2. dhIbhAvazca, sudhiyo, sudhiyaH / supUrvasyaiva varjanAdiha bhava1. 50.] itIyAdeze-niyau, niyaH, evaM- paramaniyAvi- tyeva- pradhyau, Adhyau, uDyau // 58 // tyAdAvapi samAsasyAnekasvaratvaM na dhAtoriti / luluvatu nyA -vimvRtteH / vipo vRttiH kivRttistRtIyAluluvuriti- pratyAsatterivarNasyaiva sthAnitvAduvarNasya yatvaM na, tatpuruSaH, vRttisthasya dhAtoH syAdau kAryavidhAnAt tasya ca45 bhavati // cha / 2. 1. 56. // mammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm kevalasya vRttyasambhavAd vRsigrahaNAdeva kvipi labdhe vigrahaNa10 nyA0 sa0--yo'neka dhAtorityanuvartata iti- vize-mavadhAragArtham , ata evAvadhAraNasya zabdAzrayatvAdasAmathyemapi pAtidiSTaH prakRtaM na bAdhate* iti nyAyAd ivAdhakabhidam / nAstItyAha-vivantenaivetyAdi / anantarasyaiva vakArasyAnuparamaniyAviti- atra samAsasyAnekasvaratvaM na dhAtoH // 2.1.56 // vRttirmA bhUdityubhayAnuvRttyarthaM tAvityuktamityAha-tau yakArasyAdau vH|2|1| 57 // vakArAviti / utpUrvAnnayateH supUrvAllunAteH kvipi talluki au-50 | jasoranena yakAra-vakAre- unnyau, unnyaH, sulvau, sulvaH, ta0 pra0-anekasvarasya dhAtoH saMbandhinaH pratyAsatte- ityAdi / evaM khalaM punItaH pavete veti vipi-khasvI / 15ruvarNasya sthAne svarAdau syAdau pratyaye pare vakArAdezo bhavati parivati- "usyaktaM katA" 3.1. 49.7 iti zeSaH / vasumicchati kyan vip- vasUH, vasvI, vasvaH / syAdAviti senA nayata iti kipi--senaanyau| senAnIzabdasyaivArthakathakim ? luluvuH // 57 // nam- nayanazIla ityAdi / yadApi nayatIti nIH, pazcAt 55 mammmmmmmmmmmanawanwmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm za0 myA0-syAdau / pUrveNa tulyagamam / vaseH "bhR- senAzabdena karmaSaSThayantena kArakatvAt syAdyutpatteH pUrva kibantena mRta-tsari." [uNA. 716.] ityupratyaye vasu, tasya deva- samAsastadApi yatve senAnyAviti bhavatItyAha-yadvA naya20vizeSAdyarthasya puMstvam , yaduktam- "devamedA-'gni-bhA-yotta-tIti nIH, pazcAt sAdhanena yoga iti- arthamedA bakra-rAjamunA vasu / klIbe vRddhayauSadha-zyAna-rai-ratne madhure triSu bhAvAt prakriyAmedamAtrametadupadarzitamiti, paramArthatastu soppdaa||1||" [ 1 ataH puMsyudAharati- vasamitideva kip; yadyevamanenaiva nyAyena paramanyAviti prApnoti, parama-60 tasya kyanantasya dIrghatve killuki ca-vasuriti prakRtiH, niyAviti ceSyate, tat kathamiti ? ucyate-vibantena vRttevasvI, vasvaH, ityudAharaNe // cha // 2. 1. 57. // rabhAvAt , tadabhAvazca kArakavAbhAvAt , tathAhi- yadA parama mmzvAsau nIzceti " sanmahat0 " [ 3. 1. 107.] iti 25 nyA0 sa0 syAdau vH| ubAdhanArthamidam / vasumicchatIti- devamagni rAjAnaM vetyarthaH, dravyadRttistu napuMsakaH! | vizeSagasamAsastadA nIzabdena kibantena kartRzaktyupasarjana drvy|| 2. 1. 57. // mAkhyAyate, tatastadvizeSaNaM paramazabdo na kArakAbhidhAyI; yadApi65 SaSTIsamAsastadApi zeSavivakSAyAM tirodhIyate smaashetubhuutkivRttersudhiysto| 2 / 1 / 58 // kArakatvavivakSA; yadApi paramaM zAstra nayatIti nayanakriyA ta0 pa0-vivantenaiva yA vRttiH-samAsaH, tasyA asa-karmaNaH zAstrAdervizeSaNaM paramazabdastadA satyapi karmatve zAstrA30dhiyaH-- sudhIzabdavarjitAyAH saMbandhino dhAtorivarNovarNasya dyapekSatvAt sAmarthyAbhAvAt 'Rddhasya rAjJaH puruSaH' itivad sthAne svarAdau syAdau pratyaye pare tau-yakAra-vakArAdezau vRtterabhAvaH, tasmAt paramaniyAvityeva bhavatItyAha-paramasya70 bhvtH| unnyau, unnyaH; sulvI, sulvaH; tironyau, tironyaH; netA paramanIrityAdi / paramanya ityanantaram 'iti' tirolvo, tirolvaH; grAmaNyau, prAmaNyaH; khalaptrI, khalapvaH; eSu zabdo'dhyAhAryaH, na bhavatItyanantaraM tu dRSTAntArtha yathAzabdaH, syAyutpatteH prAgeva kivantena samAsaH / evaM nayanazIlo- tenAyamarthaH- yathA paramazvAsI nIzca paramanIH, parama85nIH, senA netA-senAnIH, senAnyo, senAnyaH; yadvA naya-niyo. paramaniyaH, iti paramazabdasyAkArakatvAt kvibantena tIti-nIH, pazcAt sAdhanena yogaH, paramasya netA-paramanIH, samAsAbhAvAt kigrahaNAdiha yatvaM na bhavati, evaM tata eva75 paramanyau, paramanyaH; kvigrahaNAdiha na bhavati- paramazvAsau paramanyau, paramanyaH, iti yatvavAn prayogo na bhavatIti
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 59. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / tAtparyArthaH / pradhyAvityAdi- supUrvasyaiva dhiyo yatvapratiSedhAda- strI " akSatA vA kSatA vApi punarbhUH saMskRtA punaH / " iti nyapUrvasya bhavatyeveti ||ch // 2. 1. 58. // vacanAt / varSantItyaci Api varSAH, tAsu bhavatIti varSAbhaH, tadarthAnuvAdaH-oSadhIvizeSo dardarazca / kriyata iti40 nyA0 sa0 kivvRse0 / viyantenaiveti- nandavAvadhAraNaM dhAraNa kAraH- vaNigbhiH karSakaiH pazupAlaizca svarakSArtha deyo rAjabhAga kasmAlandham ? ucyate-vRttisthasya dhAtoH syAdI kAryavidhAnAt iti tatparvAda bhavataH vipi-kArabhariti prakratiH / 5 tasya ca kevalasya vRttyasaMbhavAd vRttigRhaNAdeva kipi labdhamatAntaramapanyasyati- karazabdenetyAdi- ubhaya [mAha zakaTaH, kingrahaNamavadhAraNArtham , ata evAvadhAraNasya zabdAbhayatvAdasAma-sa hi karazabdaM paThitvA kara-kArazabdayorekArthatvAd * ekadeza mapi nAsti / senAnIriti-senA netetyarthakathanam , yAvatA tikataM tadeva * iti kArazabdenApIcchati, tathA 'kArA' iti senAzabdasya SaSThayantasya *gatikAraka0* iti nyAyena nIzabdena danaca pAThAntaraM manyate, devanandI tu kArazabdameva paThati / svaya kibantena "kRti" [3.1.77.] iti samAsaH, na ca vAcyaM yambhuvAvityAdi-svayaM bhavataH, pratibhavataH, mitraM mitre mitrAd ta 10" na nAmyaika0" [3. 2. 9. ] iti niyamena dvitIyaiva prApnoti, "vA bhavataH, vibhavataH, AtmanA bhavataH, iti kipyokAre na SaSThI, tat kathaM ? " kRti" [3. 1. 77. ] iti samAsaH, uvaadeshH| atha bhavaH kibantasya hannAdimivRttI parvaNaiva siddhaucyate- " syuktaM kRtA" [ 3. 1. 49.] ityasyaiva viSaye'yaM |.. vya tvAt kimarthamidamityAzaGkayAha- pUrveNaivetyAdi / athavA svaya-50 niyamo na "kRti "[3.1. 77.] ityasya / yadApi nayatIti mbhuvAvityAdau mA bhUdanena pUrveNa kasmAnna bhavatItyAzaGkayAhanIH, pazcAt tu paramazabdena karmaSaSThayantega kArakatvAt syAdyutpatteH pUrveNetyAdi / tatra cAnyatra ca prAptasya kAryasya tato'nyato 15pUrva kibantena samAsastadApi yatvaM bhavatItyAha- yadvetyAdi vyAvartya tasmin nibaddho'nyatra kAryasyAbhAvaphalo niyamaH, sa ubhayatrApyarthabhedAbhAvAt prakriyAbhedamAtrametadupadarzitamiti, paramArtha cAtra dvidhA sambhavati- dRnnAdibhirbhuva evaM nAnyasya dhAtoH, tistu sopapadAdeva kim / nanu bahvaH senAnyo yasyeti kRte , bhuvo dRnnAdibhireva nAnyaiH svayamAdibhiriti, tatraSTa niyama55 yatvaM bhavati vA na vA? bhavatyeva, yataH senAnIzabdasya vivantena darzayati- patairevetyAdi- tRtIyAbahuvacanalabhyazcAyamarthaH, taddhi vRttirasti / paramanIriti- paramazabdasyAkArakatvAt kiMbantana adhikArthamapAdIyate. adhikazcAtrAyamevArthaH, anyathA " varSoM-in20samAsAbhAvAt kigrahaNAdiha yatvaM na bhavati // 2. 1.58. / / / punAkArAd bhuvaH" iti candragomivat paJcamyekavacanenaiva nirdihan-puna-veSoM-kArairbhuvaH / 2 / 1 / 19 / zen / sArasaGgrahAdau tu danzabdo na paThyata iti ||ch||2.1.59|| ta0 pra0--in punar varSA kAra' ityetaiH saha yA 1 nyA0 sa0-in-puna0 / in-hiMsanniti- "ha dUhu "60 kiyavRttistatsaMbandhino bhuvo dhAtoruvarNasya svarAdI syAdI, " iti dhAtuH, dahatIti vipi tallope silope ca "padasya" [2.1. pratyaye pare vakArAdezo bhavati / in- hiMsan bhavatIti 89.] iti halope- dRn iti rUpam / varSAbhUriti-" mekyAM puna25hanbhUH-saviSaH kITavizeSaH, inbhvau; dRnbhvaH / punarbhUH-puna navAyAM strI, varSAbhUrdurdure ( naSastrINa ) pumAn / iti vaijyntiikaarH| rUDhA strI, punambauM, punarvaH / varSAbhUH- oSadhIvizeSo darazna, varSAzvau, varSAbhvaH / kAre kAreNa vA bhavatIti-kArabhUH, kAreti-kriyata iti- kAraH, rAjalabhyo bhaagH| karabhvAvitikArabhvau, kArabhvaH / karazabdenApIcchantyeke-karabhvau, karabhvaH / ma ubhayaM zAkaTAyanaH, sa hi karazabdaM paThilA kara-kArazabdayorekArtha-65 kArAzabdenApyanye-- kArAbhvau, kArAbhvaH / nAdibhiriti kim ? tlA vAda* ekadeza vikRtaM tadeva* iti kArazabdenApIcchati, kArA zabdaM tu devnndii| svayaMbhuvAviti-- atrApi "didyuddadRt " 30svayaMbhuvau, pratibhuvau, mitrabhuvI, vibhuvau, aatmbhuvii| pUrvegaiva siddha niyamArthamidam- etaireva bhuvo nAnyairiti // 59 // [[5. 2. 83.] ityAdinA kim, na tu " zaMsaMsvayam" 5. 2.84.] ityAdinA DuH, tadA hi dhAtutvaM na syAt / za0 nyaa0-hun-pu0| in-punarvarSA-kArairiti tRtIyA- etaireveti prakRtiniyamo'yam , etaiyoMge bhuva eva nAnyasya dhAto-70 nirdezAt kvivRttariti prakaraNAdetaiH saha vibvRttirvijJAyata riti tUpapadaniyamo na bhavati, " asvayaMbhuvo'v" [7.4. ityaah-in-ptrityaadi| "dRha vRddhau" ata udittvAnnAgame 70.1 iti sUtranirdezAta. evaMvidhe hi niyame kriyamANe etai kvipyantalope-dRn, dhAtUnAmanekArthatvAd hiMsA'pi gamyata eva nAnyasyetyanye dhAtavo niyantritAH syuH, bhuvastu etairanyaizca ityAha-han-hiMsanniti / dRnbhUzabdasyArthamAha-saviSa yoge vatvaM syAt , tathA ca 'asvayaMbhavaH' iti na syAt ityaadi| evaM punaHpUrvAd bhavateH vipinarUDhA // 2.1. 59. / / 75 - wwwwww
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 bRhadRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 60.] Poonar Na-Samasat pare syAdividhau ca / 2 / 160 // mukhya sambhavati gaugagrahaNaM yuktam , tasmAcchAstrasyaivAsiddhatva40 ta0 pra0 itaH sUtrAdArabhya yat paraM kArya vidhAsyate yujyata iti / nanu siddhaM Na-SazAstraM tatkAyaM ca, tat kathamanena tasmin pUrvesmizca syAdyadhikAravihite vidhau kartavye NatvaM vacananAvidyamAnatAmApAdayituM zakyate? AstAM tAvadekena SatvaM ca asad-bhasiddhaM draSTavyam, etatsUtranirdiSTayozca Natva- vacanena vacanazatenApi sato'sattvamApAdayitumazakyam , avazya 5SasvayoH pare Satve Nasvamasada dRSTavyam, -SazAstraM vA pare catadaGgIkatevyam , anyathA na kazcid duHkhavirasAM dazAmanubhaveta. syAdividhau ca zAstre pravarttamAne'sada duSTayam / pUSNaH, takSaNaH, ApatantyevAsAvasadvacanena nirAkriyesa, tasmAt 'sataH sattvA-45 atra NatvasyAsatvAdano'kAralopo bhavati / pipaThIH, atra Satva- nopapadyata' [sataH sattvAdasatvaM nopapadyata] ityasambaddhamidam . syAsattvAt sakArasya bhavati / syAdividhau ca-arvANo. ucyate-parArthe prayujyamAnaH zabdo vatimantareNApi atideza sapISi; atra Natva-SatvayorasiddhasvAdupAntyadIrghatvaM siddham gamayAta, yathA- abrahmada bhI milatagamayati, yathA-abrahmadatte brahmadatto'yamiti, tadvadihApi asadu10asat para ityadhikAro "rAt saH" [2. 1. 90.1 iti asadiva sat kArya na karotItyarthaH, yathA asat kArya na karoti. yAvata, syAdividhau ceti tu "noAdibhyaH "2.1. evaM sadapi yat kArya na karoti tad asatsAdhAdasadityacyate-50 99. ] iti yAvat // 60 // tadetadasattvavacanamAdezanimittakAnAM kAryAgAM pratiSedhArtha sthAniza0 nyA0----pa0 / No vidheyatvena eSvastItyabhrAya nimittakAnAM ca prAptyarthamiti / pUSNaH, takSNaH, itikAre pazabdena NatvavidhAyakAni sUtrANyucyante, evaM pazabde atra us-si-zas vA, tataH paratvAdano'kAralopa bAdhitvA NatvaM 15nApi Satva vidhAyakAnIti, pazcAt samAhAro dvandvaH / yadyeva prApta, tasyAsadvacanena pravRttyabhAvAdanantatvAda "ano'sya" tAnyeva sAkSAdatra kimiti na paThyante? ucyate-sukhArtha [2. 1. 108.] ityakAralopo bhvti| pipaThIriti-paThe:55 paThitumicchatIti "tumahAd." [3. 4. 21.] iti sani hi teSAmanyatra pAThaH / parazabdasyAvadhisApekSatvAdanyasyAvadhera " styAzitaH." [4. 4. 32.1 iti iTi "san-yazca" zrayamANasya niSpamA gatvAdasyaiva sUtrasyAvadhitvamityAha-itaH sUtrAdityAdi / parasya syAdividherasambhavAt sambhave vA| 4.1.3.] iti dvivacane "vyaJjanasyAnAdeH"[4.1.44.7 20paragrahaNenaiva siddhatvAt pUrvasminniti vizeSagamuktam / Na-pazabdena ityanAdilope "sanyasya" [4.1.59.1 itItve "nAmyatadvidhAyakazAstrAbhidhAne'pi zAstrasya kAryasampAdanAya pravRttatvAda |ntasthA." [2. 3. 15.] iti Satve pipaThISatIti kipi60 pradhAnatvAt kAryasyaiva prAdhAnyamiti tasyaivAsattvaM darzayatI " ataH" [4. 3. 82.] ityakAralope viblope sau "dIrghatyAha-NatvamityAdi / Na-SAbhyAM tacchAstrayoramidhAnAt tatra GyAb0" [1. 4. 45.] iti tasya lope'pi SatvakAryasyAca SatvazAstrasya pUrvabhAvitvAt pUrva nirdeza prApte paranirdeza- sattvAzraya gAt kAryAsattve ca prayojanAntarAbhAvAt prakRtistasmin Natvamasiddha bhavatIti jJApanArthamityAha- etatsatra-pratyApatteH "so ruH" [2. 1. 72.1 iti rutvaM "padAnte" nirdiSTayorityAdi-viparyayanideze tu abhiSuNotItyAdi na [2. 1. 64.] iti dIgharavaM tato "raH padAnte." [1.65 sidhyati. Satvasya Natve'sattvAt / Na-SazAstra veti-ayama-3.53.] iti visargaH / syAdividhI ceti- arvanazabdA - kAryAmidavAzrayaNe diaukAre paratvena pravartamAnamapi NatvaM bAdhitvA'sadvacanAt syAdya yathA devadattasya hantari hate'pi na punardevadattasya prAdurbhAvo |dhikAravihitatvAd "ni dIghaH" [1.4. 85.1 ityapAntya. 30bhavati tathA kArye'siddhatvamApAdite'pi na prakRteH punaH dIrghatve-avoNau, evaM sarpiHzabdAd " napuMsakasya" pratyApattibhavati, tataH pUSNa ityatra NatvasyAsiddhatve'pi 4. 55. ] iti jasaH zaso vA zyAdeze "svarAcchau "70 pratyApatterabhAvAnnAnantA prakRtiriti tannibandhano'no'kAralopo [1. 4. 65.] iti nAgame SatvasyAsattvAdupAntyadIrdhatvena syAt, zAstrAsiddhatve nakAralopazAstrameva tAvat pravartate sISi, iti / asat para iti syAdividhau cetyuttaratrAnuvartyata na NatvazAstramiti na bhavatyeSa prsnggH| kica paurvAparya zAstra- ityAha-asat para ityAdi / adhikAra iti-adhi-upari, yoreva mukhya kAryayostu gauNam , pareNa zAstraga vidhIyamAnatvAt | kriyate-anuvatyeta ityadhikAraH / A kuto'yamadhikAra ityAhapUrvama [ pUrvega zAstrega pareNa zAstreNa ca vidhIyamAnatvAd 'idaM "rAt saH" [2. 1. 90.] ityAdi / nanvevaM tarhi ye'tra75 pUrvam , idaM param' iti vyavahArAta,] mukhyaM tu tayoH paurvA- SaSThInirdezAH saptamInirdezAH paJcamAnirdezAzca kriyante te'pyaparya nAsti, lakSye kAryANAM vyAsthAnA, lakSyasya ca kamega siddhAH syuH, tatazca "padasya" [2. 1. 89 ] "rAt saH" sanivezAbhAvAt tadgatakAryasyApi kamega sannivezAbhAvaH, na ca[2. 1. 90] ityAdau paTInirdezAH "SaSTyA antyasya"
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 61.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / [7. 4. 106.] iti parasyAM paribhASAyAmasiddhA iti teSu tite'pravRttI paryAya Na] cA prAptau " spardhe" iti para vyava-10 sA na vyavasthApikA syAt, evaM samIpayoge'pyeSA SaSThI syAt, sthApyate, iha tu parasmin lakSaNe kartavye pUrvasyAsiddhatvAdekatra tatazca padAnte vartamAnasya saMyogasya yaH samIpe tasyApi lopaH pUrva-parayostulya balayoraprAptaH "spardhe" [7.4. 119.1 ityasyA syAt , tathA " ho dhuTa-padAnte" [2. 1. 82.] ityAdI avaikalyAd vyavasthApakatvaM nAstIti pUrvasyaiva dIrghatvalakSaNasya 5saptamInirdezasyAsiddhatvAt " saptamyA pUrvasya" [7.4. 114.7 pravRttittirasyeti, satyam- mA bhUt paribhASAsAmarthyAduktarasya iti paribhASA nopatiSTeta, tatazca pUrvasyaivAnantare bhavitavya- pravRttiH, pUrvasyAsattvAdevottarasya pravRttirbhaviSyatItyadoSaH / tathA5-45 mityasya niyamasyAbhAvAt sAmAnyena pUrvasya parasya cAnantare pavAdasya pUrvasyApi parasminnutsarge kartavye nAsiddhatvam , apavAdavyavahite ca dhuTi syAt : tathA "adhazcatarthAda." [2.1. vacanasya nirviSayatve tasya nirviSayatvena vaiyathyeprasaGgAt / vacana 79. ityAdau paJcamInirdezasyAsiddhatvAt "paJcamyA nirdiSTa prAmANyAt paryAyega tayorbhAva ityapi na vAcyam, tathA sati 10parasya" [7. 4. 104.] ityanupasthAnAt parayovyavahitayozca tatra veti kuryAt ||ch / 2. 1. 60 // takAra-thakArayAH kAya syAt / ucyata- gANasyApi kAyasyA- nyA0 sa0--Na-yamaNo vidheyatvena eNvastItyabhASakAre sattvAzrayaNAt tadupAyatvAt SaSTInirdezAderasattvaM nAsti, zAstrA-zabdena gatva vidhAyakAni sUtrANyucyante, evaM pazabdenApi patvasiddhatve'pi zAstrasyAsiddhatvam, vibhaktinidezazca na zAstram, vidhAyakAni / etatsUtranirdiSTayoriti- yadi ta saptamapAdokta tadaGgatve'pi tasyAprAdhAnyAdasiddhatvaM nAsti, vibhaktinideza- krameNa 'paNa' iti kriyate (tadA pratvamasad draSTavyam , pUrva 15sAmarthyAda vA, asiddhatve hi vibhaktivizeSanirdazopAdAnamanarthaka kRtasya NatvasyAsasvAt pranaSTa iti siddham , na ca 'za' iti syAt , tasmAt "SaSTayAntasya" [7. 4. 106.] ityAdi-vyAvRttyA pUrvameva na bhaviSyati, dhAtoH pazcAdupasargasaMbandha iti55 paribhASAsu pravatyamAnAsu tannidezo nAsiddha iti / kiJca, pravata | mate vyAvRttezvaritArthatvAd abhipuNoti' ityAdi na siddhayati, mAne'pyasattve paribhASAsu na doSaH, tathAhi-dve'tra darzane, kecit " upasargAt suga" [2. 3. 39. ] ityanena vihitasya Satvasya kAryakAlatA saMjJAparibhASANAM manyante, yadyapi kAryebhyo bahistANatle pare'sattvAt ), tadAmipuNotItyAdi na sidhyati, " upa20nirdiSTAstathApi pradhAnAnuvidhAyitvAd guNAnAM kAyaNAbhinnadezatA sargAt suga" [2.3.39.] ityanena vihitasya patvasya Natve tAsAM nyAyyA, dezabhedena tu nirdezaH sakalapradhAnopakArArthaH, pare'sattvAt "raSavarNAtU." [2. 3.63.] ityanena SakArAta pradhAnadeze tu tAsAmupadeze yasyaiva pradhAnasya samIpe upadiSTAsta- vidhIyamAnaM NatvaM na syAt / Na-SazAstraM veti- ayamabhiprAya:deva tA upakuyuna pradhAnAntaram , evaM pAThakramega yadyapi pradhAnebhyo zAstrasyaivAsiddhatvaM yuktam , kAryAsiddhatvAzrayaNe hi yathA devadattasya bhinnadezAH saMjJAparibhASAstathApyAthena krameNa taddezA eva tA iti hantari hate'pi na punavadattasya prAdurbhAvo bhavati tathA kAryaDa25paratvaM pradhAnApekSayA tAsAM nAstIti na tAsu tAnyasiddhAnIti | siddhatvamApAdite'pi na prakRteH yunaH pratyApattirbhavati, tataH pUSNa teSvapi paThitA vyavasthApikA eveti tadanupasthAne yadaniSTaM na ityatra NatvasyAsiddhatve'pi nakArapratyApatterabhAvAnnAnantA prakRtiriti .. tasyArita prsnggH| kecit tu tAsAM yatraicopadezatAmeva 'yatrai- tannibandhano'no'kAralopo na syAt, zAstrAsiddhatve tvakAralopabopadezastaddezatAmeva ] nyAyyo manyante, kiJcideva pradhAna kArya-zAstrameva tAvat pravarttate, na NatvazAstramiti / adhikAra iti mabhisandhAya tA upadizyamAnA yatraivopadiSTAstaddezA eva tA adhi-upari. kriyate-anuvartyata ityadhikAro dhni|| 2.1.60. // 30iti pradhAnaM pUrva tAzca parA iti tAsu tasyAsiddhatvamastyeva, kintu mmmm yatheSTasiddhaye kvacijAtiH padArtha AzrIyate, kvacid vyaktiH, ktA''dezo'Si / 2 / 1 / 61 // evametayodarzanayoriSTasiddhayartha kvacit kasyacidAzraya samiti na ta0 pra0--kakAreNa upalakSitasya takArasya sthAne yana kiJcidaniSTam / yadi kAryakAle saMjJA-paribhASe tadA vipUrvasya AdezaH sa SakArAdanyasmin pare kArya syAdividhau ca sphureravapUrvasya gurezca [dhyaNi] satyapyanayoH kuTAdipAThe giti- kanye'san draSTavyaH / zAmimAn, atra "-zuSi-paco 35pratiSedhAd DivAbhAvAt " spardhe" [ 7. 4. 119. ] iti ma-ka-vam" [4. 2. 78.] iti tAdezasya makArasyA paribhASAyAzca bhAve upAntyagugApravRttI " bhvAdernAminaH" sattvAt "mAvarNAnta." [2.1.94.] ityAdinA matomo [2. 1. 63.] iti dIghatve'niSTaM rUpaM syAt, guNazceSyate- vo na bhavati; zukikA, atra kakArasyAsatvAt "strajJAja. "15 visphoryam, avagoryamiti, aGgavaikalyAddhi asyA anavatAraH, [2. 4. 108.] ityAdinetvavikalpo na bhavati, " asyAyatathAhi-pUrva-parayorlakSaNayostulyabalayorekA viSaye virodhe Apa-ttarikSapakAdInAm" [2. 4. 110.1 iti tu nityameva itvaM
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvAtti-bRhanyAsa-laghunyAsasavalite [pA0 1. sU0 61.1 bhavati, pavam , atra vatvasyAsavAd dhuTi katvaM bhavati, 2.4.111.iti nityamitvam / pakkamiti- pacyate smeti40 buddhyA, dadhyA, atra sAdezasya dhakArasyAsasvAt "ga-Da-ktapratyaye " :-zuSi."[4.2.78. iti paratvAt takArasya da-bAMde"[2.1.77.] ityAdinA mAdezcaturtho na bhvti| vakAre tasthAsattvAt "ca-jaH ka-gam "[2. 1.86.iti dhuTi syAdividhau -lanyuH, pUnyuH, anna kAdezasya nsvsyaa-ktvmiti| evaM bodhanaM pUrva dahana pUrvamiti budherdahezca " prAkkAle" 5savAt syAzrita ura bhavati / aSIti kim ? vRkNaH, 5.4.47. iti tvApratyaye " bhvAdedeSaH[2.1.83.] vRkNavAn , maMtra kAdezasya natvasya satvAt "yajasRja." iti hasya dhatve " adhazcaturthAd [2.1. 79. iti takAra-45 2.1.87.] ityAdinA dhunimisaH So na bhavati, katve sya dhakAre tasyAsiddhatvAd "ga-i-da-bAde:0"[2.1.77.] vasaMttvAt tad bhavatyeva / pare syAdividhau cetyeva- lagnaH, ityAdinA AdicaturthAbhAve " tRtIyastRtIya-caturthe ' 1.3. magnaH, mantra syAdividhI pUrvasUtrakArye "bhaghoSe prathamo'ziTaH" 49.] iti tRtIyatve-bujyA, dagdhvA / syAdividhau 10[ 1. 3. 40.] iti prathamatve natvasyAsattvAbhAvAdaghoSa- ceti- lUnI-pUnIzabdau pUrvavat, tato asi-soH tAdezasya nimittaH prathamo na bhavatyeva; evaM kSAmeNa, zuSkeNetyAdau pUrva natvasyAsattvAt tyAzrite " khi-ti-khI-tIya0 [1. 4. 36.]50 NatvaM prati matva-katvayoH sattvAt takAreNa vyavadhAnaM nAstIti ityuri kRte-lUnyuH, pUnyuriti / vRzcateH karma-katroH taktavatU, NatvaM bhavati // 61 // " sasya za-pau" 1.3.61. iti sasya zatve oditvAt tatakArasya nakAre 'aSi' iti vacanAt tasyAsattvAbhAvAd za0 nyaa0-kkaade| ktasyetyanuvAdAt tasya ca samu-"yaja-saja02.1.87. iti dhunimittasya SakArasyAbhAve 15dAyarUpasya kAryAnirdezAt kakAra id iha grAhyo na tvavayava katvasya bhAve ca "saMyogasyAdau02.1.88. iti saMyo-55 ityAha- kakAreNetyAdi- kastaH kaH, tasyAdeza iti SaSThA-gAdilope "raSavarNAdu. 2.3.61. ]iti Natve- vRSaNaH, samAsaH, sa ca kta-ktavatu-ktIn prayojayati, ata eva 'kit vRkNavAniti / lagna, magna iti-"olasjat prIDe" ta' ityakRtvA 'ta' ityuktm| 'pare' iti vartate, tat tu"TamarajIta zuddhI" AbhyAM ktaH, tasya "sUyatyAdyoditaH" paratvametatsUtrApekSaM vijJAyate, na vidhivAkyApekSam , 'api |4.2. 70.]iti takArasya nakAraH, saMyogAdilopaH,"ca-jaH 20iti pratiSedhAt, etatsUtrApekSe hi paratve Satvamapi "yaja-/ ka-gam [2. 1. 86. iti natvasyAsattvAd gakAraH, atra60 sRja." [2. 1. 87.] iti param , tasminnapyasattve prApta rApta pare syAdividhau ca' iti vacanAd "aghoSe prathamo'ziTaH' 'aSi' pratiSedho yujyate / zAmimAniti- "kSe kSaye"]k. // 1. 3. 50 ]iti pUrvasUtrakArye natvasyAsattvAbhAva iti / ityataH " At sandhyakSarasya "[4. 2. 1.]iti kRtAkArAdva miti-"-bamasat pare."[2. 1.60.ityatra gatvasya "gatyarthAkameka05.1.11. iti kateri vihitasya ktasya tathA jiniyrthH| zrIta nITavidhAta. 25" -zuSi-paco ma-ka-vam"4.2. 78.iti makAre- kSAma- dhAma sattve'pi " anupasargAH kSIva0 [4. 2. 80 iti nipAta-65 zrInaga [:ta syApatyam " ata iJ"[ 6.1.31. itIji- kSAmiH, nAdiDabhAvaH, tataH kSIvega carati "nau-dvisvarAdika." so'syAstIti matau-kSAmimAna, yadvA kSAmo'syAstIti kSAmI, 1[6. 4. 10.]iti dvisvaralakSaNa ikaH siddhaH, yadi ca iTa" ekasvarAt kRto jAteH, saptamyAM ca na tau smRtau" ityasya mAnIya nipAtanAdiTchabdalopo vidhIyeta tadA tasyAsiddhatvAt prAyikatvAd " ato'nekasvarAt "[7. 2. 6. itIni-kSAmi-trisvaravAda dvisvaralakSaga iko na syAdityarthaH ||ch||2.1.61.|| 30No'tra santIti bhinnavRttitvAdasarUpatvAd vA tadantAdapi matva thIyo na virudhyata iti " tadasyAstyasminniti" 7.2.1.]] nyA0 sa0-kAdezo'pi / kakAreNa upalakSitastaH 070 iti matau-kSAmimAn, atra ca ktAdezasya makArasyAsattvAd iti vyutpattikaraNAt kta-ktavatu-kti-ktvAnAM grahaNaM siddha, kakAro"mAvarNAntopAnta."[2. 1.94.]iti matormakArasya vakArona | palakSitasya takArasya sarveSveSu vidyamAnatvAt / pare kArye itibhavatItyAha-atretyAdi / zaSkiketi-zuSyati smeti zuSera- paratvametatsUtrApekSaM vijJAyate, na 'tAdezavidhAyakasUtrApekSam , adhIti karmakalakSaNaH kartari ktaH"kSa-zuSi.".4.2.78.]iti ktatakAra-pratiSedhAt, etatsUtrApekSe hi paratve " yaja-saja."[2.1.87.] sya kakAraH, tataH "At"[2. 4. 18.] ityApa- zuSkA, iti Satvamapi param , tasminnapyasattve prApte'nIti pratiSedho yujyate 175 ajJAtAdivivakSAyAM kapi "khyAdIdUtaH ke" [2. 4. 104.] kSAmimAniti-kSAmasyApatyam " ata in" [6. 1. 31.] iti hasvatve punaH kakArasyAsattvAt "svajJAja."[2. 4. [ itIJ] tato matuH, yadA kSAmo'syArita in, tataH kSAmya108. ityAdinA vikalpasyAbhAvAd "asthAyattarikSapakAdInAm" vA'sti matuH / lanyuH, pUnyuriti-lUna pUna cecchati kyan
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ | pA0 1. sU0 63.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / " kyAna " [4. 3. 112.] iti IkAraH, tato Gas; yadApi // 2.1. 87.] iti zasya Satve tasyAnena katve " nAmyalavanaM- lUniH, tAmichati yA strI kyan lUnIyatItyAdiprakriyA ntasthA." [2. 3. 15.] iti sasya Satve- adrAkSIt, kriyate, tadApi grAmaNIzabdavad vizeSeNa nityastrItvAbhAvAd / yo'neka-evaM "sRjat visarge" astrAkSItaH " yajI devapUjAdau "40 svarasya" [2. 1. 56.] iti yatve lUnyuH, pUnyurityeva bhavatiH ayAkSIta / " lihIka AsvAdane" [ ataH ] syatau upAkayadA tu lUnimichati yaH pumAn ityAdi kriyate, tadA yo lUni-ntyaguNe "ho dhuT-padAnte" [2. 1. 82.] iti hasya zabdaH strIliGgaH sa Idanto na bhavati, yastu kyannantaH sa IdantaH Dhatve'nena katve sakArasya sstve-lekssyti| liheH sani "upAntye" sa na strIliGga iti " strIdUtaH" [1. 4. 29.] ityasya 4. 3. 34.] iti sanaH kittvAd guNAbhAve dvivaMcanAdauprAptireva nAstIti yatve-lUnyuH, pUnyuri tyeva, yadA tu ktyantAdeva lilikssti| " vahIM prApaNe" vekSyati / silubantAni-45 Gas tadA piyA GitAM vA [ 1. 4. 28.] iti dAsi tatpakSe zabdAt parasya " guhauk saMvaraNe" ityasya syatau guNe " ho 10tu "Gityaditi" [1.4. 23.] ityetve lUnyA lUneriti dhuTa-padAnte" [2. 1.82.] iti Dhatve nityasyApi kA. rUpadrayam / nanu apIti kimartha ? yataH SatvarUpe pare kArya kartavye dezasya pare'sattvAd "ga-Da-da-bAdeH." [2. 1.77.] ityAdetAdezasyA'sattvaM prAptamanena niSidhyate, taca 'pare kArye' iti zcaturthatve tato'nena katve-nighokSyatItyAha- 'asat para' bhaNanAna prApnoti, Natva-ghatvayoH pUrvasUtre grahaNAditi, satyama-ityadhikArAdityAdi-leSmaNaH sthAne kaTukamauSadha prayu-50 ata eva pratiSedhAt pUrvatra NatvasahacaritaM saptamapAdanirdiSTaM SatvaM jIta' itivat sthAnazabdasya nivRttivacanatvAt kakAro vidheya15gRhyate, tena adrAkSIdityAdi siddham , anyathA yadi pUrvasUtre sAmAnyena tayA'styasminnityabhrAdyakAre kakArazabdena tacchAstrasyAbhidhAnAtU SatvamaGgIkriyate tadA'tra "pa-DhoH kassi" [2.1.62.1 iti Dhanivartakasya kakArazAstrasyAsattvAdityarthaH / kazcicchAserapi sau pare kArya kartavye patvasyA'sattvAt 'katvaM na syAditi / magna iti- vikalpena kakAramicchati- sAkSi, sAssi ch| 2. 1. 62. // " marajeH saH" [ 4. 4. 110.] iti sasya naH, "no|mmm vyaJjana." [ 4. 2. 45 ] iti lupa // 2.1.61. // | nyA0 sa0-Sa-DhoH kssi| nighokSyati sthatipratyaye guNe55 wrimom |"ho dhuT-padAnte " [2. 1. 82.] iti Dhave nityasyApi 20 Sa-DhokA si / 2 / 1 / 62 // kAdezasya pare'satvAta " ga-Da-da-bAdeH0" [2. 1. 77.] ta0 pra0-SakAra-DhakArayoH sthAne sakAre pare kakAra ityAdezcaturthave tato'nena katvaM siddham / kazcicchAserapi sau vikaAdezo bhavati / piS-pekSyati, pipikSati; dRza-adrAkSIt ; lpena kakAramicchati, tanmate-zAkSi, zAssi // 2.1.62. // sRja- asrAkSIt ; yaj- ayAzIt / Dha- liha- lekSyati, lilikSati; bahU-vakSyati; guhau- niyokSyati / sIti kim ? bhvAdernAmino dI? 25pinsstti| asat pare' ityadhikArAd nighokSyatItyatra sthAnasya UrvyaJjane / 2 / 1 / 63 // kakArasyAsatvAcaturthAntalakSaNa Adezcaturtho bhavati // 12 // | ta0 pra0-bhvAderdhAtoravayavabhUtau yo repha-vakArau tayoH mmmmmmmmmmmmmmmmmm.mmmmamimins za0 nyA0-ba-DhoH / Sa-Dhoriti sthAninirdezArtha parayostasyaiva bhvAde mino dI? bhavati, myaJjane- tAbhyAM mityAha-SakAra-DhakArayoH sthAne iti / cet paraM vyaJjana bhavati / huccho, hucchitA, mUcrchA, mUcchitA, " piSlUp saMcUrNane " [ ityato ] bhaviSyantyAH syatau " eka- AstIrNam , prastIrNam , pUrtam , avagUrNam , kUdate, adi-65 30svarAd" [4. 4.56.7 itIpratiSedhe " laghorupAntyasya" diSate, cikIrSati, burSati, bubhUrSati, dIvyati, sIvyati, [ iti guNe'nena Sasya katve " nAmyasthAkavargAd" [ 2.3. dIcyAt, sIvyAt / asadvidhau svarAdezasya lopasya 15.] iti sasya Satve- pekSyati / pipikSatIti- piSaH san , sthAnivadbhAvapratiSedhAt-pratidInA, pratidInne / bhvAderiti dvivaMcanAdi / " dRzaM prekSaNe "[ ataH adyatanyA dau " sija-|kim ? caturbhiH, caturthaH, kukuramicchati-kukurIyati, evaM dyatanyA" [3. 4. 53.] iti sici " saH sijasteH" caturyati, divyati / nAmina iti kim ? smayate, bhanyam 110 35[4. 3. 65.] itIti paratvAd buddheH prAgeva "aH sUji-voriti kim ? budhyate / vyaJjana iti kim ? vikirati / dRzaH0" [4.4.111.] itlakArAgame " vyaJjanAnAma"orkhAdisaMbandhivizeSaNaM kim ? dIvyateH kanipi vakAralope{ 4. 3. 45. 1 ityakArasya vRddhI " yaja-sRja. " divan , dinnA, dinne / nAmino bhvAdisaMbandhivizeSaNaM kim ? wwwwwwwwimmm 60
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 bRhadvAtti-bRhanyAsa-laghubhyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 63. ] ddhivjyaa| pratyAsatyA tasyaiveti vizeSaNaM kim ? grAmaNi- iti kityani tRtIyaikavacane caturyekavacane ca "ano'sya" bajyA // 63 // [2. 1. 108.] ilyakAralope tasya " svarasya pare prAgvidhI" kanyA-bhvAde vAderityavayavasambaddha SaNyanta-[ 7. 4. 11..] iti sthAnivadbhAva vyaJjanAbhAvAt 'pratimekamapyekazeSeNa tantreNAvRttyA vA" sarvAda:.. gAdInA, pratIdInne' iti kathaM dIrghatvamityAha-asadvidhAitivad dvidhA bhedAd 'nAminaH' ityanena voH' ityanena vilyAdi- "na sandhi-kI." [7. 4. 111.] ityaca vizeSyadvayena prAdhAnyAt sambandhamanubhavatItyAha- bhvAde-nanA neneti zeSaH / caturbhiriti- catur bhis / caturtha iti-15 dhAtoravayavabhatI yau repha-vakArI. vAde mina iti-catuNoM pUraNa iti " caturaH" [7. 1. 163.] iti thaTyadi tvekazeSAdinA dvidhA medo nAGgIkriyeta tadaikasyaikasamba pratyaye / karote: " zvasura-kukundura0 " [ uNA. 426.] iti dhinevAkAhAyAH pUrNatvAt satyAmapi yogyatAyAmanAkAGgataH nipAtanAt kurkuraH, tamicchati kyani Itve tivAdau- kurkurI10sambandhe'tiprasajhAnnetareNa sambandhaH syAta. nahi bhavati deva-yotaevaM catura icchati kyani-caturyati, [divamicchati] . dattasya pANI pAdAviti, pANi-pAdasya parasparaM vizeSaNa-vize/divyati; eteSu bhvAdigrahaNAd bhvAdipaThitasyaiva dhAtoravayaM 0 dhyatayA viruddhapratItijanakatvAt / na caivamanyasya bhvAdernAmI, vayo repha-vakArayordhAtoreva nAmino dI? bhavatIti vijJAnA anyasya ca repha-vakArAviti vAcyam. ekazeSAdinA ekatvena nAmadhAtorna bhavati / "smaM cintAyAm" atastepratyaye nirdezasyaikasyaiva dayasambandhArthavAda ityataM-tasyaiveti-yasyaiva " kyaH ziti" [3. 4. 70.] iti kye " kyayavA15bhvAde repha-vakArau tasyaiva nAmItyarthaH / 'bhvAdeH' iti vizeSi- zIrye " [4. 3. 10.] iti guNe- smaryate / asteH tena 'oH ' iti saptamyantena 'vyajane' iti vyadhikaraNatayA " asti-bruvobhU-bacAvaziti " [4. 4. 1.] iti bhvAdeze55 vizeSyata ityAha- tAbhyAMceta paraM vya namiti / vyaJjanasya "ya ecAtaH" [5. 1. 28.1 iti ye "yyakye" 'bhvAdeH' ityanena sambandhAbhAvAt tasya pratyayasya ca vyajane [ 1. 2. 25. ] ityavAdeze- bhavyam / " budhic jJAne" mAmAnyenoTAriti- vyATi-"cha aurilema ato vartamAnAyAstepratyaye "divAdeH zyaH"3.4 72.1 20moha-samucchrAyayoH" AbhyAM midAditvAdali Api, anyatra iti zye- budhyate / vipUrvAt " kRt vikSepe " ityatastivi tRci iTi, anena dIrghatve " dirhasvarasya." [1. 3. 31.7/" tudAdeH zaH" [ 3. 4. 81.] iti ze irAdeze ca-60 iti dvitvaM tataH "aghoSe prathamo'ziSTaH "1.3. 50.vikirati / vo dIti-AvRttyobhayanirdezAdityarthaH / dive iti prthmshckaarH| AGapUrvAt prapUrvAJca stagAteH te "RtA " man van." [5. 1. 147.] iti kanipi "yvo' kkitIr " [4. 4. 116.] itIrAdeze "radAdamUrchamadaH" pvavyajane" [4. 4. 121.] iti valope pratyayavakAratvAd 25[4. 2. 69.] iti tatakArasya natve'nena dIrghatve [" raghu- dIrghatvAbhAvena 'divmA, divne' iti-tatra kvacidrahaNasya varNAd" [2. 3. 63.] iti Natve ca-AstIrNama. sarvopAdhivyabhicArArthatvAt kacidayaM svarUpeNa na bhavati, kvacitra prastIrNamiti / " pRz pAlana-pUraNayoH" ityataH ke " oSThayA- pinna bhavatIti tAgamAbhAvaH / nAmino bhvAdIti- pUrvokta dur" [ 4. 4. 117.] ityurAdeze'nena dIrghatve ] dvitve ca-eva hetuH / baje ve " AsyaTi-vraj-yajaH0 " [5. 3. 97.] pUrtam / avapUrvAd "guraiti udyame" ityataH kta ['nena dIrghatve iti kyapi Api [ vrajyA,] "dadhi dhAraNe " [ ataH ] 30ca-]avagUrNam / "kurdi krIDAyAm" ityato vartamAnAyAste- "0maNyAdibhyaH" [ ugA0 607.] iti ipratyaye [dadhi], pratyaye zavi dIrghatve-kUdate / "urdi mAna-krIDayozca" ataH san dadhno vrajyA dadhivrajyA, atra dhAtorikArAbhAvAd dIrghatvA-70 iT "ayi raH" [4. 1.64.] iti rephasyAdvirukteH "sanyaGazca" bhAvaH / yadyeva grAma nayatIti vipi "grAmAgrAdu0" [2.3. [4. 1. 3.] iti 'di' iti dvivacane'nena dhAtorukArasya 71.] iti Natve "vedUto'navyaya."[2. 4. 98.] iti rephe dIrghatve-UrdidiSate / karotervRNotezca "svara-han-gamoH0" hrasvatve grAmaNino vrajyA grAmaNivrajyA ityatra dhAvikAra86[ 4. 1. 104.] iti sani dIrghatve irAdeze urAdeze ca sambhavAd dIrghatvaprasaGgaH, ucyate-bhvAdevAderityanuktvA Aya tato dvirvacanAdau-cikIrSati, vuvarSati / "divUca krIDAdau" tyaikatvenopAdanasyaitadeva prayojanaM- yakasyaiva dhAtoyaM bhavati,75 "SivUca utau" AbhyAM vartamAnayostivi zye'nena dIrghatve- atra tu bhedAd dIrghatvAbhAvaH, etadevAha- pratyAsatyeti- atredIvyati, sIvyati; evamAziSaH kyAti-dIvyAt, kena prayatnena dvayorupAdAnaM pratyAsattiH, zabdAntaraM pratItya sIvyAt / nanu pratipUrvAd diveH "lU-pU-yu0 " [ uNA0 901.] zabdAntarasyAsattiriti vyutpatteH, iyameva hi zabdasya zabdA
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI siddhahemacandra zabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / [ pA0 1. sU0 65. ] ntareNa pratyAsattiH- yadekaprayatnenoccAraNaM nAma, ekavAkyopAtta za0 nyA0 - padAnte / girateH kvipi " RtAM vitIra " * [tva ] lakSaNapratyAsattirnehopayujyate, yathA 'vRkSAt patraM patati [ 4 4 116] itIrAdeze sau talluki dIrghatve - gIH 140 ityukte kaGka-kurarAdisambandhavyavacchedArthaM patrasyaitadvAkyasthenAtra " nAma sidayvyaJjane" [ 1.1.21.] iti padatve udAharativRkSazabdenAkAGkSA pUryate, vRkSasya patraM na tu kaGka-kurarAdeH, sambandhi - gIrbhyAm, " aroH supi raH " [ 1. 3. 57.] iti rephasya 5 zabdaprAyatvena sAkSAtvAt patrasya atra tu variti nimitta- ratve ca - gIrSu, prakRSTA gIriti " dvayorvibhajye ca0"[7.3.6.] mAtreNaiva caritArthatvAdAkAGkSAyA abhAvAd bhvAderiti nApekSate, iti tarapi Api ca rephasya satve - gIstarA / antarvarti bhvAderiti tu dvitIyaM sambandhipadamanupapadyamAnasambandhaM varitya- vibhaktyapekSayA padatve bahuvrIhau tatpuruSe vA gIrarthaH 145 pekSata iti viparyayAt tannyAyAbhAvaH * kaMsapAtrI nyAyo'pi dhurveH kvipi "rAllugU " [4. 1. 10. ] iti kloye sau padatve nehopatiSThate, tatra hi ekA kaMsapAtrI AvartamAnA'nekasminna dIrghatve ca dhUH / dhUrvidyate'syeti " tadasyAstyasminniti0" [ 7. 10sahabhojinyupayujyate, tathA zabdo'pyAtyeti // cha // 2.1.63 // 2.1] iti matau - dhUrmAn / " AGaH zAsUki icchAyAm " | ataH sampadAditvAt kvipi isAdeze sau tatluki - [AzIH ]. 69. ] iti sUtre 'mUrcha' iti nirdezAt * pratyayApratya- divi guNe " vyaJjanAddeH 0 " [ 4. 3. 78 ] iti divo luki "sajuSaH" [2. 1. 73.] ruMtve dIrghatve-- sajUH / jAgarterhyastanyA 50 yayoH * iti nAzrIyate / bhvAderiti AvRttyA nAmina ityanena | 'aD dhAtoH 0 " [ 4. 4 29 ] ityaDAgame- ajAgaH / vaoNrityanena ca sambadhyate / hUrcchati-atrAc / mUrcchati - atra midA- [ agniriti - ] 'agnizabdAt sau rutve bhvAdisambandhino 15 baG / vuvUrSati " 3vRdha 0 [4. 4. 47.] iti veT / nyA0 sa0 - svAdernAmino0 / " radAdamUrcha0 " [ 4. 2. 66 "" | rephasyAbhAvAnna bhavati / nanu yathAtra svAdisambandhI repho na dInyAt atrAzIHkyAt, saptamyAM tu dIvyet, sInyet / asadvidhA bhavati tathA nAmyapi nAstIti kathamucyate- rephAbhAvAd dIrghatvA-55 biti- adhAtra dIrghadvAreNaiva sthAnivadbhAvapratiSedho bhaviSyati, kimanena sUtreNA'sadadhikAravihitena ? naivam-- 'ormA, mormA ' vizeSaNArthamapi bhvAdigrahaNaM nAstItyasti prAptiH ||ch| 2. 1. 64. // | bhAva iti ucyate bhvAdyanuvartanAbhAve ekazabdopAttaM nAmi ityatra sArthakatvAt tathAhi karvatIti mUrcchatIti mani " rAkhlug " 20[ 4. 1. 110.] iti vakAra chakArayorlope etatsUtravihitadIrgha-: nyA0 sa0-- padAnte / pipaThIriti nanu 'bhvAdeH saMbasyAsadvidhitvenAsave " laghorupAntyasya " [ 4. 3. 4.] iti ndhino nAmino dIrghaH' ityuktam, tat kathamatra 'pipaThiS ' guNo bhavati, anyathA ladhvabhAvAt sa na syAt / divnA, divne, ityasyA'bhvAdirUpasya saMbandhino nAmino dIrgha iti ? satyam - 60 - ya-la-vAnAM sAnunAsika-niranunAsikatve'pyatra niranunAsikatvaM svAdyavayavena ' paTh' ityanena yogAt samudAyo'pi pipaThiS ' vivakSitamiti " anunAsike ca0" [4. 1. 108. ] ityUr ityevaMrUpo svAdiH yadyevaM pUrvasUtrodAhRteSu caturbhiH, caturthaH 25na bhavati / " man van kanib0 " [5. 1. 147.] iti kani vidhA- ityAdiSvapyanena prakAreNa bhvAdisaMbandhitvamastyeva tat kathaM na yake sUtre kaciGgrahaNasya sarvopAdhivyabhicArArthatvAt kacidayaM svarU- dIrghaH ? satyam - dhAtutve sati bhvAdyabhvAdicintA kriyate, ana peNa na bhavati, kacida pAnubandho na bhavatIti tAgamAbhAvaH / tu dhAtutvasyApyabhAvaH tarhi ' kurkurIyati, caturthati, divyati '65 pratyAsattyeti - atraikena prayatnena dvayorupAdAnaM pratyAsattiH, zabdA- ityAdiSu dhAtutvamasti tato'nena prakAreNa bhvAditvamapyasti tato ntaraM pratItya zabdAntarasyAsattiriti vyutpatteH, iyameva hi zabdasya dIrghaH syAda, satyam - yadyapyeSAM pratyayAntAnAM dhAtutvamasti tathApi 80 zabdAntareNa pratyAsattiH- yadekaprayatnenoccAraNaM nAma, ekavAkyo pipaThIrityAdivadeteSu na bhvAdyavayavAt pratyayo vidhIyate, kiM tarhi ? pAtalakSaNapratyAsattirnehopayujyate // 2. 1. 63 // nAmna eva tato bhvAdyavayavayogAbhAvAt ' kurkarIya ' ityAdeH samudAyasya na bhvAditvam / zrAzIriti - atra nityamapi visarga 70 bAdhitvA * nityAdantaratam iti nyAyAt prathamamanena dIrghaH, tato visargaH // 2. 1. 64. // padAnte / 2 / 164 // ta0 pra0--padAnte vartamAnayobhvadisaMbandhino repha-vakArayoH parayostasyaiva bhvAdernAmino dIrgho bhavati / gIH, gIbhrbhyAm, 35 gIrSu, gIstarA, gIrarthaH dhUH, dhUrmAn; AzIH, AzIrbhiH; sajU, sajUH pu pipaThIH, pipaThIrbhyaH / padAnta iti kim ? girau, giraH; luvau, luvaH / nAmina ityeva - ajAgaH / vori- namino tyeva- madhuliT / bhvAderityeva - agniH, vAyuH, caturbhiH // 64 // | giryaH ta0 C 43 na yi taddhite / 2 / 1 / 65 // pra0 - yakArAdau taddhite pare yo vA tayoH parayodIrgho na bhavati / dhuraM vahati- dhuryaH, giri sAdhuH -75 vakArAnto dhAturnAmyupAntyastaddhite na saMbhavati / yIti
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 1. sU0 66. kim ? gIta, dhUrvat / taddhita iti kim ? giramicchati - sthavira:- kartavyo'tra yatnaH, eSa kriyate- " hali ca " [ 40 gIryaMti dhUrvati; gIrivAcarati- gIryate, evaM- dhUryate; kye- [] ityatra ' vyaktiH padArthaH ' ityetad darzanamAzrIyate, kIryate, gIryateH dIvyati, sIvyatiH kIryAt, gIryAt, dIvyAt, asmin darzane pratilakSyaM lakSaNabhedo bhavatIti yAvanti lakSyANi sImyAt / kecit tu kyan kyaDorapi pratiSedhamicchanti, tAvantyeva lakSaNAni bhavanti, tatra bhinneSu lakSaNeSu lakSyAnutanmate- 'giryati, giryate dhuryaMti, dhuryate, ' ityeva bhavati / | rodhAt kacit ' pratidInnA' ityAdau vyutpattipakSa AzrIyate, chaha kasmAnna bhavati ? - puryAm, giryoH, kiryoH, bahiraGga- kvacit punaH "jUSo razca vaH " [ uNA0 694.] iti kiti 45 lakSaNasya yatvasyAsiddhatvena vyaJjanasthAbhAvAt // 65 // rau ' jitriH, kiryoH, giryo:' ityAdAvavyutpattipakSa iti sarvaM za0 nyA0--na yi0 / " dhuro yaiyag0 " [ 7.1.3.] susthamiti / nanvidamapi bahiraGgatvenAsiddhatvAdalopasya naivAtra iti ye - dhuryaH / " tatra sAdhau" [ 71 15 ] iti vyaJjane parato vakArAntatA dhAtorupapadyata iti, naiSa doSaH - 10ye - giryaH / yathA yakAre [rakAre ] udAhRtaM tathA vakAre'pi anityatvAdasyAH paribhASAyA iti // cha // 2. 1. 67. // "" amAvyayAd0 [ 3. 4.0 nAmyupAntya-kR-gR-zR-pR-pUbhyaH kit " [ uNA0 88 kuru-cchuraH / 2 / 1 / 66 // 6 kimiti nodAhiyate ? ata Aha- vakArAnta ityAdi - aya- nyA0 sa0-na yi ta0 / nAmyupAntya iti - ayamarthaH - 50 mabhiprAyaH- divi bhavaM divyamityatra vakArasyauNAdikatvAd dhAtu- yadA ' div' ityAdeH kkip tadA UTA bhAvyamiti na vakAtvAbhAvAt sambhave'pi dIrghatvAbhAvaH dhAtozca vivAdAvaprayo- rAntatvam, yadA tu vic tadA guNe kRte ekArasya dIrgharUpasya giNi vakArasya " anunAsike ca0 " [ 4. 1. 108.] ityUTA dIrghakaraNaM vyardham ; nanu divyamityatra saMbhavati vAnto nAmyupAntyazca 15 bhAvyamiti vakArAntatvAbhAvaH / gauriva " syAderive " [ 7. dhAtuH, satyam atrApi vipratyayAntasya auNAdikatvAd divo na 1. 52. ] iti vati " nAma sidavyaJjane " [1. 1. 21.] dhAtutvamiti na vAnto nAmyupAntyazca dhAtuH saMbhavati / puryAmiti - 55 padAntarave yakArAbhAvAt pratiSedhAbhAve " padAnte [ 2. 1. purazabdAjjAtitvAd GayAM " pRz pAlana- pUraNayoH " ityasmAt 64. ] iti dIrghatve - gIrvat / 609.] 23. ] iti kyani- mIryati / kya [ 3. 4. 26. ] iti kiti ipratyaye vA; evaM giryoH, kiyoriti / bahiraGga20 iti kyaGi - gIryate / << kRta vikSepe " " mRt nigaraNe " lakSaNasyeti - pratyayAzritatvena yatvaM bahiraGgaM dIrghatvaM tu prakRtimAtrAanayoH " RtAM tIr " [ 4. 4. 116. ] itIrAdeze - tritatvenAntaraGgam // 2. 1. 64. // kIte, gIryate / " divac kIDAdau", "SitrUc utau" anayoH zye- dIvyati, sIvyati / AzIH kyAti-kIryAdityAdi / pRzU pAlana- pUraNayoH ", " ce nigaraNe " ta0 pra0 -- kuru-cchuroH saMbandhino nAmino rephe pare dIrgho ", "gut kRt vikSepe " 25 ityebhyo nAmyupAntya-kR-gR-zR-pR-pUbhyaH kit" [umA0 609. ] na bhavati / kuryAt, kurbaH, kurmaH; churyAt, churyate / kurvityuiti kiti ipratyaye purizabdAt " striyA DitAM vA0 kAraH kim ? " kurat zabde " - kuryAt, kUryate kecida[ 1. | syApi pratiSedhamicchanti / atha dvirvacane pUrvasya kasmAd 65 4. 28. ] iti herdAmAdeze, kiri-giribhyAmosi, yatve ca vyaJjanasya sadbhAvAd dIrghatvaM kasmAnna bhavati ? ucyate-prakRti- dIrgho na bhavati ? - rI: riva- riryatuH, riryuH vI:- vinyatuH," mAtrAzritatvenAntaraGge dIrghatve [ kartavye ] pratyayAzritatvena yatvasya vivyuH bahiraGgalakSaNasya yatvasyAsiddhatvena vyaJjanasyAbhavAt / 30 bahiraGgatvenAsiddhatvAnna bhavatItyAha- iha kasmAdityAdi / 'saMvinyAya, vinyAdha ' ityAdau tu nAmino'siddhatvAt // 66 // athavA'vyutpannatvAduNAdInAM bhvAdisambandhitvAbhAvAd dIrghatvAza0 nyA0-- kuru0 / kRgaH saptamyA yAti vasi masi ca bhAva:, [ evaM ] yadi tarhi uNAdayo'vyutpannAni nAmAni *" kRg-tanAderuH " [ 3. 4. 83. ] ityupratyaye "nAmino70 iti ' pratidInnA ' ityatrApi dIrghatvaM na sidhyati tasyApyau / gugo'kGiti " [4. 3. 1 ] iti guNe " ataH zityut NAdikatvAditi; atha vyutpAdyate, na vAcyaM tarhi uNAdayo- [ 4 2 89.] ityukAre " kRgo yi ca " [ 4. 2. 88 . ] 35svyutpannAni iti, nahyekatra sUtre vyutpattipakSo'vyutpattipakSazco- |ityukAralope'nena dIrghatvapratiSedhe- kuryAdityAdi / << churat bhayamAzrayituM yuktam ; yo'pi " man van kvanip vic kvacid " chedane " ata AzIHkyAti " kyaH ziti " [ 3. 4. 70.] [ 5. 1.147. ] iti kanippratyayAntaM pratidivan zabdaM vyutpAda- iti kye ca- churyAt, churyate 1 kuru' ityukAranirdezAt 75 yati tasyApi dIrghatvaM na sidhyati, "voH vyaJjane " (6 [ 4. kurat zabde ityasya na bhavati, anyathA pratipadoktasvAda4. 121.] iti klope bhvAdervakArAntatvAbhAvAditiH atra syaiva grahaNaM syAdata Aha- kurvityAdi / kuMga iti tu nocyate, " < 44 'd 60
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 67.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 45 cruiner wrrammam cikIrSatItyupratyayAbhAve'pi pratiSedhaprasaGgAditi / nanu "rIza 1. 39.] ityanena haste kRte saMvivyAyetyAdi setsyati, satyam-40 gatyAdau" "rita gatau " "vIka grajanAdau" ebhyo'tusi hasvarUpe parasmin kArye vidheye dIrghatvaM dIrghatvazAla vA'siddha bhavatIti usi ca dvitve "yo'nekasvarasya" { 2. 1. 56.1 iti yadApi nityatvAd vizeSavidhAnAd vA "hasva: " [4.1.39.] yatve dIrghatvaM kasmAnna bhavati? unyate- pratyayAtritatvena bahi- iti bAdhitvA jyA-jye vyadhi." [4.1.71.] iti pravartate 5raGgasya yatvasya prakRtimAtrAzritanAntaraGge dIghatve'siddhatvAd tadApi pratyayAzritatvena bahiraGgatvenAsiddhatvAnnAmino'bhAvAd dIrghA'vyajanAbhAvAdu dIrghatvAbhAvo'ta Aha-atha dvirvacana ityaadi| bhAvaH / kurdate, kurdanetyAdipu 'TvosphUrjA' iti jJApakAd dIrghatvaM 45 " vyag saMvaraNe", " vyadhaMca tADane" AbhyAM parokSAgavi na bhavati, kathaM ? yadi rephopAntyAnAM dIrghaH syAt tadA " vyasthava-Navi" [4. 2.3.1 iti pratiSedhAdAtvAbhAve|" TvosphUrjA vajranirghoSe " ityasyApi dIrghaH siddha iti dIrgho " dvirdhAtuH" [4. 1. 1.] iti dvitve'nAdivyajanalope ccAraNaM na karttavyam , tasmAdatra dIrgha kurvan jJApayati-- bhvAde10" jyA-vye-vyadhi-vyaci-vyatheriH "[4,1. 71.] iti pUrva- rityayaM vidhiranityaH / / 2.1. 66. / / syetve tasya pUrvApekSitvAd bahiraGgatvenAsiddhatvAnnAmino'bhAvAda ! / 2 / 1! 67 // sarghatvAbhAve " nAmino'kali-haleH" [4. 3. 51.] iti / 50 vRddhAvAyAdeza ityAha-saMvivyAyetyAdi / kurdAdInAM 'sphurjA' ta0 pra0--makArAntasya bhvAderantasya padAnte vartamAnasya iti lihAda dIghetvaM na bhavatIti candraH, atra ralamitiH- makAra-vakArayozca parayonakArAdezo bhavati, sa cAsana pre| 150 kurda khurda gurda krIDAyAm" ityAdInAM rephopAntyAnAM dIrghA prazAn, pratAn, pradAn, pariklAn ; prazAnbhyAm , pratA neSyate, sa kasmAt ( so'kasmAt ) pratiSedhamantareNa na syAdi-mbhyAm , pradAnbhyAm, parikAnbhyAm ; natvasyAsattvAsalopAtyAzaGkaya jJApakena nivRttimAha- kurdAdInAmityAdi- yadi repho- bhaavH| m-voH khalvapi- jaganmi, jaGgavaH, jaGgammaH, jaga-55 pAntyAnAM na dIrgho bhavati tatazca dIrdhAbhAvasya sphurjA' iti nvAn nannanmi, nannanvaH, navanmaH / mbozceti kim ? prazAmau. liGgamiti ||ch / 2. 1.66. / / pratAmau / ma iti kim ? chit , bhit / bhvAderityeva-idam , 20 nyA0 sa0-kuru0 kurvityukAraH kimiti- anyathA pratipadoktatvAt " kurat zabde" ityasyaiva grahaNaM syAt ; tarhi za0 nyA0-mo no / bhvAderiti vartate, tasya ma iti "kR-churaH" iti nirvivAda kriyatAm , na ca vAcyaM " kR-churaH" vizeSaNamata Aha-makArAntasya svAderiti / svAyo-60 iti kRte " kuMgaTa hisAyAm" ityasyApi grahaNaM syAt , kRNotI-'vayavo makArastasyeti vizeSyamANe 'gambhyate, jAmbhyate' tyAdau rephAbhAvAt kariSyatItyAdau tu nAmyabhAvena dIrghatvaprApterabhA-iti "adIrghAd virAmaika." [1.3.32.] iti dvitvA25vAceti, ucyate- evaMvidhe sUtre kRte cikIrSatItyAdau dIrghaniSedhaH dAvapi makArasya prasajyeta / nanu pUrvatrAvayavaSaSThayantaM bhvAderiti syAt / saMvivyAya, vivyAdheti- " vyag vyathaMca" AbhyAM vizeSaNaM kathamatra makArasya vizeSyaM ? *nahi godhA sarpantI pani "vyasthava-Navi " [ 4. 2. 3.] ityAtvapratiSedhe dvitve sarpagAdahirbhavati iti nyAyAditi cet ? maivam - dravyeSvayaM nyAyaH,65 anAdivyakhanalope "hasvaH" [4. 1. 39. ] ityanena hasvatve yadanuvartanAd dravyaM dravyAntaraM na bhavati, zabdeSu tu taM bhavatasya ca kAryAntarabAdhanArtha " jyA-vye-vyadhi0 " [4. 1. 71.] tIti nityadarzane sa eva zabdo'nuvartata iti, uccaritapradhvaMsI 30iti ikArasyApIle prathame prayoge " nAmino'kali-hale:" iti zabda iti darzane tu tatsadRzaM zabdAntaramuttaratropatiSTha iti tattve eta aitve Ayi ca siddham / nAmino'siddhatvAditi- dvitve kRte nAdhyavasAnAca sa ektyubhyate, iti bhvAdeH zabdAntaratvAd pratyayAzritatvena bahiraGgasya prakRtyAzritatvenAntarale dIrghatve kartavye yuktA tasya vizeSyatA, anyathA 'nopAdherupAdhirbhavati, vizeSa-70 "hasvaH" [4. 1. 39.] ityanena kRtasya ikArasya ityarthaH, Nasya vA vizeSa gam' iti kathaM tasya vizeSaNIbhUtasya makAro na tu vRddhAdhanArtha " jyA-vye vyadhi." [4.1.71.] iti vizeSaNaM syAditi yuktamuktaM- makArAntasya bhvAderiti / "SaSThayA95kRtasya ikArasyApi madhye ikArasyAsiddhatvaM, yatastasyAsiddhatve ntasya" 7. 4. 108.] ityantalAbhAt tasya ca kAryi "hasvaH" [4.1.39.] ityanena kRta ikAraH siddhaH syAt , tvena prAdhAnyAt padAnte iti vizeSaNamata Aha-antasya - tasya ca nAmitvAt tato nAmino'siddhatvAd ' iti yaduktaM tad padAnte vartamAnasyeti- dhAtostu vizeSagatve ' prazAn,75 nyAhataM syAt / nanu 'nAmino'siddhatvAd ' iti kimityuktaM ? pratAn' ityAdAveva syAt , sopapada evaM hi dhAtuH padAnte yAvatA yadyapyatrAnena dIyoM bhaviSyati tathApi "hasvaH" [4. sambhavati, nirupapade tu thAtureva padaM syAt, na padAnte, tantra
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 1. sU0 68. ] ca vyapadezivadbhAva AzrayaNIyaH syAdityAha - antasya kam, saMyogAntalope punaH prApte cAprApte cArabhyata iti tasya padAnta iti - padAnte vartamAnasyAntasyetyarthaH / sa eva cAnto bAdhakaM na bhavati / padAnta ityeva - ukhAkhasau, parNadhvasau, 40 makAra- nakArAbhyAM vizeSyata iti ma iti SaSThayantakArthI, 'na' vidvAMsau, anaDvAhau // 68 // 46 << 17 86 66 ityakArasyoccAraNArthatvAnna iti prathamAntaM kAryam, vyatikramastu za0 nyA0--khans0 / kvasaH sa iti SaSThItatpuruSagarbhAt 5nAzaGkanIyaH, kAryoM nimittaM kAryamityeSa hi nirdezakrama iti / samAhAradvandvAt SadhyA nirdezaH, satyapi sambhave sans - dhvansau zam damUc upazame ", tamUc kAGkSAyAm", klamUc " | sakAreNa na vizeSyete vyabhicArAbhovAt kvasazca pratyayatvAt glAnau " prazAmyatItyAdi kvip " ahanpaJcama0 [ 4. 1. tadantasampratyayaH, ata Aha-- kvaspratyayAntasya ca sakA-45 105. ] iti dIrghatve seluki anena natve nakArasya cAsattvA rAntasyeti / "SaSThyAntasya " [ 7. 4. 106.] iti vidhenalopAbhAve - prazAnityAdi / mbornakArasyAvasthAnAd vidhAna- yatvenAntasya kAryitvAt tadvizeSaNaM padAnta ityata Aha- yo' 10 sAmarthyAlopAbhAvo nAzaGkanIya ityAha- natvasyeti / " gamlaM gatau " ato " gatyArthAt kuTile " [ 3. 4. 11.] iti saMsane ", " dhvansUra gatau ca " " uSeH killuk ca " [ uNA ansUG sansUr avantastasya padAnte vartamAnasyeti / yati dvitve'nAdilope ga- horjaH [ 4. 1. 40. ] iti 88. ] iti khe Api ca- ukhA, pazu pAlana - pUraNayoH 250 jakAre " murataH 0 " 4. 1. 51. ] iti svAgame " tau " iNurvizAveNipRkR0 " [ uNA0 182.] iti Ne-parNam, mumo vyaJjane0 [ 1. 3. 14. ] iti vargAnte 'bahulaM ukhayA saMsate parmAni dhvaMsate kau no vyaJjanasyA0 "" [ 4. 15lup" [ 3. 4. 14. ] iti yaje pi miv vas mas, 2. 45. ] iti nalope sau tallukyanena datve " virAme vA " anena nakAre- jaGganmItyAdi / asyaiva " tatra vasu-kAnau 0" [ 5. 2. 2. ] iti kasau udittvAne " ns-mahatoH " [ 1. 4. 86. ] iti dIrghatve padasya [2. 1. 89.] | iti datvAbhAvAd dakArazravaNaM na syAditi sUtre dakAro vihitaH ce 66 "C [1. 3. 51. ] ityekatra takAraH takAre tu vidhIyamAne |' pare'sad' iti vacanAd " ghuTastRtIyaH " [2. 1. 76.]55 26 << iti salope - jaganvAn / " gamaM prahRtve " [ ato " vyaJja20 nAderekasvarAd ] bhRzAbhIkSNye 0 [ 3. yadi zeSaM pUrvavaditi - nannammItyAdi // cha // "" " 37 " vA vetteH 4. 9. ] iti ukhAsrat, ukhAsrad, ityAdi / videH kasuH [5. 2. 22. ] iti vasau " anato lup " [ 1. 2.1. 67. // 4. 59.] iti selupi - vidvat / upapUrvAt " Sadle virAraNAdau ityataH pUrvavat sau " anAdezAdeH * [ 4. 9.60 24.] ityetve " ghasekasvarAd0 " [ 4. 4. 82 ] itITi napuMsake serlupi- upasedivat / ekasve kanprasaGgAt zobhanA anadvAho yasya kulasyeti vigrahaH- svanaDut / " nAma sivyaane" [1.1. 21.] ityu( iti padatve'pyu ) dAharatisrans-dhvans-kassanaDuho daH / 2 / 1 / 68 / / ukhAstraddhayAmityAdau / viduSo bhAvaH - vidvattA " bhAve65 ta0 pra0--rAns-dhvansoH kvaspratyayAntasya sakArAntasyA- tva-tal" [ 7. 1. 55. iti tal. ] 1 bahUnAM madhyekRSTa naDuddzabdasya ca yo'ntyastasya padAnte vartamAnasya dakAro upasedivAn " prakRSTe tamap" [ 7. 3. 5. ] iti tamapi - bhavati / ukhAsrat, ukhAstrad: parNadhvat, parNadhvad, vidvad, upasedivattamaH / yablubantAbhyAM saMsi-dhvaMsibhyAM kip na 30 vidvat kulam upasedivad, upasedivat kulam svanaDud dRzyate, kasoH kakAraH " vasaM nivAse " " vasik AcchAsvaMnahnut kulam ; ukhAnadbhyAm, parNadhvadbhiH, vidvatsu, vidvattA, dane" anayorvyudAsArthaH, tena vaseH kvipi yajAditvAd smRti 70 upasedivattamaH, anaDudrayAm / kvastiti dvisakArapAThaH kim ? dIrghatve- UH kSaumaM vaste kvipi - kSaumavaH / atha vasati-vastyoH sAntasyaiva yathA syAt, iha mA bhUt- vidvAn, he vidvan !, sakArAntatvAvyabhicArAd vyabhicAre ca vizeSaNasyArthavattvAd upasedivAn, he upasedivan !; sakArasya " padasya " [2. 1. vyabhicAriNaH kvasa eva grahaNaM bhaviSyati ' vass' iti sakA3589. ] iti lopena nivartitatvAt / evaM tarhi 'anaDvAn, ropAdAnAt naivam - anyathApi pratItiH syAt- ' yablubantahe anaDvan' ityatra nakArasyApi prApnoti, tatra vizeSaNA- yAMretayoreva hyastanI sivantayorvasthiti rUpAd grahaNaM syAt, iha75 bhAvAt naivam - nakAravidhAnasAmarthyAnna bhaviSyati / etacca mA bhUd' iti / vidvaszabdAt sau uditvAnnAgame " nsadatvaM *yena nAprApte0 iti nyAyAd rutva- datvayoreva bAdha | mahatoH " [ 1. 4. 86. ] ityanAmantraye sau dIrghatve " padasya " ce << 32 23 nyA0 sa0 -mo no0 / padAnta ityanuvarttamAnena samuccayAkAro na tu padAnta ityasyAnukarSaNArthaH / vidhAnasAmarthyAlo - pAbhAvo nAzaktIyo vorvidhAnasya caritArthatvAdityAha - natvasyA 25 sattvAditi / khalvapIti- apyarthe'khaNDamavyayam // 2 / 1 / 67 // wwwwwwwwwwwwww y
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 70.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / yAtA parama sa mApta pAe meaniwwimwommmmmwwwimww.amaraamrammawaimmmmmmmmmmmmwaranane [2. 1. 89.] iti prakRtisakAralope sakArAntatvAbhAvAnna- dadhRSuSNiho gH|2|1|69|| kArasya datvAbhAve-vidvAn, he viddhan / , ityAdi / nanu ta0 pra0--eSAM padAnte vartamAnAnAM go'ntAdezo bhavati 40 yadyevamanaDDazabdAd "anaDuhaH sau" [1. 4. 72.] iti , Rtum atI Rtave Rtuprayojano vA yajate-- Rsvika, nAgame "padasya" [2. 1. 89.] iti halope datvaprasaGgaH, Rviga; dizyate iti-dik, diga; pazyati darzanaM vA5 ucyate- yadi kRtasyApi nakArasya datvaM syAt tadvidhAnamanarthaka dRk, hag; anya iva dRzyate- anyAdara, anyAkevaMsyAdata Aha-evaM tahItyAdi- vyAkhyAtaprAyam / nanu yadi yAga, yAdRk tArA, tAk ghRtaM spRzati-ghRtaspRga, nakAravidhAnasAmarthyAt prApnuvan vidhirna bhavati 'anavAMstatra' ghRtaspRkaH mantreNa spRzati-mantraspRga, mantraspRk; sUjyata45 ityAdau " no'prazAnaH " [ 1. 3. 8.] iti sakAro'pi / iti krut-saMpadAditvAt vip , ata eva nirdezAd Rto ratvaM na prAnoti, * ya vidhiM pratyupadezo'narthakaH sa vidhirvAdhyate * *ca, "saM gatau" ityasya vA kaj- khaga, sak; sRSNo10iti, datvaM ca prati nakAropadezo'narthako na satvaM prati, tasya tIti-daSa, ata eva nirdezAd dvisvam- daga, dadhRk / tannimittatvAditi / trayANAM sakArAntatvAdanaDuhazca hakArAnta | Urdhva snihyati nAti vA, ata eva nirdezAd udo dakArasya tvAt "so ruH" [2. 1. 72.] "ho dhuTa-padAnte' lope sasya SatvaM, nahernakArasya ca bNirAdezaH- uSNigu,50 [2. 1. 82.] ityetadviSaya evAsyArambhAdapavAdatvAt tayo uSNika , RtvigbhyAm , digbhyAm , ghRtaspRgbhyAm , snagbhyAm, badhikaM [datvam,] 'vidvadbhiH' ityAdI saMyogAntalopasyA dagbhyAm, uSNigbhyAm / padAnta isyeva- Rtvijau, dizau, 18pravRttAvasya caritArthatvAdabAdhakatvAd ' vidvAn' ityatra tUbhaya dRzau, ghRtaspRzau, khajau, dakSI, uSNihI // 69 // prAptI datvasya pare'sattvAt sa eva pravartata ityAha-etaca datvamityAdi ||ch / 2. 1..68. // za0 nyA0-Rtvija / "yajI devapUjAdau"," dizIt inwwwwwwwwmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmar |atisarjane", "dRzaMprekSaNe", "spRzat saMsparza", "sRjaMtU55 nyA0 sa0--Tes-dhvaMs-kassa0 / ukhAsraditi- ukhayA-- visarge", "sidhRSAd prAgalbhye", "SNihauca prItau" putena sthAlyA vA saMsate / manu dakArakaraNaM kimartha ? takAra " NahIca bandhane" iti ca, eSAM kipi, anya-yat-tadAm 20eva kriyatAm, yatastakAre'pi kRte " dhuTastRtIyaH" [2. 1.4 " anyatyadAderAH" [3. 1. 152.] ityAtve silope'nena 76.] ityanena dakAro bhaviSyati, naivam- takAre vidhIyamAne gatve pakSe " virAme." [1. 3.51.] iti prathamatvepare'saditi vacanAd "dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] iti RtvigAdayaH cha // 2. 1. 69. // 60 datvAbhAvAd dakArasya zravaNaM na syAt / svana diti-atra bahutve vAkyaM kAryam, ekatve tu "pumanaDunau0 7.3.173.11 nyA0 sa0-Rvij0 / Rtvigiti-prayojana pravartako iti kaca syAt / kassitIti-kasoH kakAro " vasaM nivAse " yasyAMte vAkye " mayUra0" [3. 1. 116.] iti prayojana" vasika AcchAdane" anayogyadAsArthaH, tena vaseH kipi yajA- zabdalopaH, ata eva nipAtanAd vaa| Rtuprayojana iti arthaditvAd dhRti dIrghave-UH, kSaumaM vaste kipi-kssaumvH| atha kathanaM vA, tatra pakSe tunA hetubhUtena yajata ityarthaH / nanu vasati-vastyoH sakArantatvAvyabhicArAda vyabhicAre ca vizeSaNa-matvig-diga-dRg' iti gAntAnipAtAH kriyantA, kiMgavidhAnena ? syArthavattvAd vyabhicAriNaH kvasa eva grahaNe bhaviSyati, kutaH ? satya satyam- ganipAtane gatvasaMniyogaziSTataiva jJAyeta, tato vyAvRttau 30vassiti sakAropAdAnAt , naivam- anyathApi pratItiH syAt , yaG. dadhRSI, uSNihAviti na syAtAm , gatve tu vihite nipAtanaM sarvatra luvantayoretayoreva zastanIsivantayorvizeSavihitakhena "seH sa-da-dhAM bhavati, gatvaM tu padAnta eva bhavatIti / sagiti- sarati masta ca." [4. 3. 79.] iti sivalopAbhAve vassiti dviHsakAra- kAdikamiti "dhi-pRthi0" [uNA0 874.] ityanena bahurUpaM grahaNa syAt, itIha mA bhUditi kakArakaraNam / rutva-Dhatva- vacanAt kidaj / / 2. 1. vacanAt kidaj // 2. 1. 69. // yoreca bAdhakamiti-anaDuzabde " ho dhuT-padAnte" [2. nazo vaa|2|1|70|| 351. 82.] ityanena Dhatvasya zeSeSu rutvasya praaptiH| prAle cA-1 ta0pra0----nazeH padAnte go'ntAdezo vA bhavati / jIvasya prAle ceti-lIbe vidvat kulamityAdiSvaprAle, puMstve tu vidvAnityAdau nazanam--jIvanaga, jIvanak; pakSe-jIvanar3a, jIvanaTa prApte iti tasya na bAdhakam // 2. 1. 68. jIvanagbhyAm , jIvanaDbhyAm / padAnta ityev-jiivnshau||7|| nirmanmannrinnarmananmianurrma-nnawinninnrwasna . Rtvij-diza-dRza-spRza-straj- za0 nyA0- nazo0 / " jIva prANadhAraNe" jIvatIti75 Y rannewmamimaranamann
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvAtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pa0 1. sU074.] PermanANTIArunachapra Mammar ....marrinaamanna " nAmyupAntya." [5. 1. 54.] iti ke-jIca, nazeH payaHsu' ityAdau repho 'gISu' ityAdau tu 'araH' iti krudhAditvAt vipi kRdyoge kartRSaSThIsamAse- jIvanak, gatvA-pratiSedhAd visarga iti viparyayapratItiH syAdityarthaH / ch| bhAvapakSe " yajasRja." [2. 1. 87.] iti Satve " dhuTa-2. 1. 72. // stRtIyaH" [2.1 76.] iti tRtIyatve-- jIvana ||ch / nyA0 s0-so| [neha vyAkhyAtam ] ! 2.1.72.1140 52.. 1. 70. // sjussH|2|1|73 // nyA0 sa0-nazo cA / jIvatIti aca, jIcasya ko'rthaH 1 jIvasya jIvato vA nazana " bhyAdibhyo vA [5. 3. ta0 pra0-'sajuS' ityetasya padAnte vartamAnasya rurantA 115.] iti kim // 2, 1. 70. // dezo bhavati / saH , sarkaSibhiH; sahapUrvasya juSeH vipi sahasya sabhAve rUpametat / sAm , sarvat / padAnta yujazva-kruzco no GaH / 2 / 1 / 71 // ityeva ? sajuSau // 73 // 10 sa0 pra0-~-yuj-anna-kucA nakArasya padAnte vartamAnasya mm svA za0 nyA0-saju0 / saha juSate iti kvipi, ata DakAra Adezo bhavati / yunakteH vipi, ghuTi nAgame, gama eva nirdezAt sabhAve "AsannaH [7. 4. 120.] iti saMyogAntalope-yuG, aJjateranoMyAM nalope, ghuTi nAgame, ghaTastatIyaH" (2.1. 76.1 iti Datve prApte tadapaarvAyAM tu nalopAbhAve-prAG, prAibhyAm , prAGGgha, prAkSuH vAdo'nena repha iti. samAnapUrvasya jaSaH vipi sambhAvyate etakruddharata eva nirdezAd "no vyaJjanasyAnuditaH [4. 2. pam , ardhasaGgatistu tatpUrvasya nAstIti tadapAkaraNArthamAha-50 1545.] iti nalopAbhAve- kruG, krubhyAm , kruSu; krukSu / sahapUrvasyetyAdi // cha / 2. 1. 73. // padAnta ityeva-yuJjau, yunaH prAJcau, prAJcaH; kruzcau, kuJcaH // 73 // --------- | nyaa0s0-sjussH| DatvApavAdaH / sajUriti-prathame sarvajJaza0 nyA0-yuja / yujRpA yAga, aJcU gatA ca vacanaH, dvitIye munivcnH| sabhAve iti- asmAdeva nirdezAva kartari kipi "aJco'narcAyAm" [4. 2. 46.] iti // 2. 1. 73. / / nalope " yunaH" [1. 4. 71.] iti "acaH" [1. ....... ... . 204. 69.] iti ca nAgame-yuG, ityAdi / " kuca gatau" ahH|2|1|74|| 55 ityasmAt vipi- kru / / cha / 2. 1. 41. // ta0 pra0--ahanazabdasya padAnte rurityayamAdezo bhavati, bhyA0 s0-yujjnyH| nanu na iti kimarthaM? "ghaSThayAsa cAsan para syAdividhI c| dIrghANyahAbhyasmina-he ntyasya" [7. 4. 106.] iti sarveSAmantasyaiva nasya bhavi-dIrghAho nidAgha!, dIrghAhA nidAghaH, atra rutvasyAsattvAda Syati, satyam-" yujin samAdhau" ityasyApi padAnte 'yuDanAntalakSaNo dIrghA bhavati / kazcit tu dIrghatvaM necchati, 25ityaniSTam , apadAnte " kuJca gatau " ityasya cau ca ' ityapi tanmate-dIrghAho nidAghaH / ahobhyAm , ahassu / an zatra-60 aniSTe syAtAm, adhunA ta nakAre kRte sUtrasAmarthyAnna tasya luga, mityatrAhanazabdasya tyAdyantasya lAkSaNikavAna bhavati // 74 // ityapi phalam // 2.1. 71. / / za0 nyAya-ahaH / he dIrghAha iti-hezabda Amaso ruH / 2 / 1 / 72 // yadyotanArthaH, anAmantrye tu "ni dIrghaH " [1. 4. 85.] iti dIrghatve " avarNa-bho-bhago'yo" [1. 3. 22.] iti ta0 pra0-padAnte vartamAnasya sakArasya rurAdezo bhvti| slope-dIrghAhA nidAgha iti / athAna silope paratvAi65 30mitrazIH, AzIH, agniratra, vAyuratra, agnirgacchati, payaH, nakArasya rutve nAntatvAbhAvAt kathaM dIrgha iti cet ? napayobhyAm , payovat / ukAraH "aroH supi saH' [1. 3. syAAdhikAravihitatvAd dIrgha kartavye rutvasyAsiddhatvAdityAha57.] ityatra vizeSaNArthaH // 72 // atra rutvasyetyAdi / ahobhyAm, ahaHsu, iti- atra za0 nyA0-so ruH / "zAsUka anuziSTI" ityato mitraM "nAma sidavyajane" [1. 1. 21.] iti padatvAnnasya zAstIti vipi isAdeze silope'nena ratve-mitrazIH / rutvam / nanu hanehAstanyA divi sivi vA " aD dhAtorAdiH0"70 AzIH puurvvt| ukAra iti-ukAramantareNa tatra 'araH'[4, 4. 29.] ityaDAgame " vyajanAd deH sazca daH" [4. ityukta etatsUtravihitasya rephasya vacanavaiyarthya mA bhUditi 3. 78.] iti "seH sa-d-dhAM ca rurvA" [4. 3. 79.] manna
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 76. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - - iti ca divU-sivolapi ahan ' ityetasya padatvAnnasya ratvaM|" bhR-vRji-tR-tapa-dame." [5. 1. 112. : iti khe upakaramAnna bhavati ? pratipadokte hi sati lAkSaNikaM * lakSaNaprati- padasamAse " khityanavyayAruSo mo'nto hrasvazca" [ 3. 2. padokta paribhASayA nirAkriyate, na ca pratipadoktasya saMbhavo 111.] iti mAgame " to mu-mau vyAne." [1. 3.40 nAmApi, tathAhi-amhaH "zvanmAtarizvanmUrdhan." [uNA0/14.] iti / anusvArAdI kRte 'rathantara' iti ] prakRte5902.] ityani nipAtane kathaM pratipadoktaM syAt ? tasmAddhAto-rahorUpavat samAse'samAse vA- ahorathantaram / sarvamaha rahaH saMjAtapadasaMjJakasya nAnazca rutvena bhavitavyamiti yaH ityAdAvahaHzabdAd dvitIyA-prathamayorekavacanam / anye itizakate taM pratyAha-ahan zamityAdi- ayamabhiprAyaH- vAkyakAra ityarthaH, vyAkhyAtArastu nedaM parigaNanamityAhaH, iti * uNAdayo'vyutpannAni nAmAni * ityasmin pakSe nAnnaH prati-sarvamaho ramayasvetyanyantrApyudAhRtam // cha // 2. 1.75. 145 padoktasya sambhavAlAkSaNikasya na prahaNamiti, vyutpattipakSastu ma nyA0 sa0-ro lupyri| aharadhIte iti-" kAlA10nehAzrita iti ||ch / 2. 1. 74. // udhvanoH0" [2. 2. 42.] dvitIyA / ahaHkAmyatItinyA0 s0-ahvH| kazcit viti-durgasiMhaH / lAkSa-" roH kAmye" [2. 3. 7.] iti niyamAt "pratyaye" NikatvAditi-ayamabhiprAyaH-* uNAdayo'nyatpannAni nAmAni *[2. 3. 6.] ityanena na skaarH| he dIrdhAho'veti-atra ityasmin pakSe nAmnaH pratipadoktasya saMbhavAlAkSaNikasya na grahaNa- vAkye vibhakteDhuMbasti tat kathaM ro na bhavati 1 satyam - lupIti50 miti, vyutpattipakSastu iha nAzritaH / / 2. 1. 74. // pratyAsatyA vyAkhyeyam- yadapekSayA lup padatvamapi yadi tadapekSayA |bhavati, atra tu vAkyavibhaktyapekSayA lup , sAkSAdvibhaktyapekSayA tu 15 ro lupyari / 2 / 1 / 75 // padatvam ; vAkyavibhaktyapekSayaiva padatvamapIti na ca vAcyam , ta0 pra0--mahanzabdasya lupi satyAmarephe pare padAnte " vRttyanto'saSe" [ 1. 1. 25.] iti niSedhAt / rathantararo'ntAdezo bhavati, rorpvaadH| aharavIte, bahareti, aha-miti- rathaM- rathasthaM tarati-atikrAmati "bhU-vRji." [5.55 rdadAti, maharbhuGkte, dIrghAhAzvAso mAsazca dIrdhAharmAsaH, ahaH- 1. 112.] iti khaH, saamvishessH| thAtamiti- karmaNi kAmyati, aharvAn / lupIti kim ? he dIrghAho'tra / arIti kaH // 2. 1. 75. // 20kim ? ahorUpam , ahorAtraH, gatamaho rAtrirAgatA, kRtsna maho rathantaraM gAyati, sarvamaho ramayasva, yAta zanaiH sarvamaho) dhuttstRtiiyH|2|1|76 // rathena / bhanye tu rAtri-rUpa-rathantaregveva rephAdiSu pareSu repha ta0 pra0-dhuTAM padAnte vartamAnAnAM tRtIyo bhavati / pratiSedhamicchanti // 5 // vAga, vAgbhiH; aj , abhiH; SaD, SaDbhiH; vidyud , vidyudbhiH 60 mmmmm kakub , kakubbhiH; viD, vidbhiH| kecit tu visarga-jihvA za0 nyA0-ro lu.| " ahnaH" [2. 1. 74. J mUlIyayorappalAkSaNikayostRtIyatvaM gatvamicchantIti tanmate25ityeva [ siddhe ] ahanazabdasya rephAdanyasmin pare " ato'ti supUrvAd duHkhayatehU~ khayatervA vipi saMyogAntalope- 'suduga, roruH" [1. 3. 20.] ityAdinA utvaM mA bhUditi tada.. sudugbhyAm ' iti siddham / padAnta ityeva-vAcau / kazvarati, pavAdo'yamucyata ityAha-rorityAdi / 'aharadhIte' ityAdau kaSTIkate, kastaratItyAdiSvAdezavidhAnasAmarthyAt , SaSTha ityatra65 "kAlA-'dhvanoAptI" [2. 2. 42.] iti dvitIyakAta "SaSThI" [2.2.108.] iti nirdezAnna bhavati // 76 // vacanasya " anato. lup" [1. 4. 59.] iti lup / / 30" aikAyeM " [ 3. 2. 8.] iti lupi- dIrghAharmAsa za0 nyA0-dhuTa0 / brUte vaktIti vA " didyud-dadRd" ityAdayaH / [ahorUpamili-] ahno rUpamiti SaSThIsamAsa; [5. 2. 83.] iti kvipi dIrghatve siluki "ca-jaH ka-gam " yadA tvada eva rUpatvaM vivakSyate, karmadhArasya ca vaikalpika [2. 1. 86.] iti katve tasyAnena tRtIyatve- vAg / bhisitvAdapravRttau napuMsake selapyasamAse- aho rUpam / ahazca vAgbhiH / saMjJAzabdatvAt kalvAbhAve'nena jakAre- aj 170 rAnizceti dvandve "RksAmaya'juSadhenvanaDuvADmanasAmahorAtra." SaSzabdAt " uti-S-Na: "[ 1.4.54.] iti jas-zaso ki 35[7. 3. 97.] ityati- ahorAtraH / gatamaha iti- mUrdhanyasya SakArasya" AsannaH "[7.4.120.] iti tRtIye " anataH." [1. 4. 59.1 iti selpa / rathai tarati DakAre-SaDU / vipUrvAd yuteH vipi silope tRtIyatve ca
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa-laghunyAtasaMvalite [ pA0 1. sU0 77.1. vidyud / kakuviti sAdhitam / vizatIti kvipi kittvAd ca pratyaye pare / parNaghud, parNaghuDbhyAm, parNaghutvam tuNDi guNapratiSedhe silope " yaja- sRja0 " [ 2. 1787 ] iti bhamAcaSTe Nau kvipi - tuNDip tuNThibbhyAm tuSTipatvam zasya tve'nena tRtIye DakAre viD / kecit tviti zakaTaH 1 godhuk godhugbhyAm, godhuktvam gardabhamAcaSTe Nau kipU- 40 alAkSaNikayoriti- pratipadoktayorityarthaH / " duHkhag takki - gadhepU, gardhavbhyAm, gardhapatvam dharmabhut, dharmabhujayAma, 5yAyAm" atra ' duHkha " iti khakArAt pUrvaH kaizcida visargaH dharmabhuttvam / sdhvoH - guhau - nighokSyate, myadhUvam: duDpaThyate, kaizcijihvAmUlIyaH, tatrobhayatrApi Nilope prakRtikhakA- ghokSyate, adhugdhvam, budh - bhotsyate, bubhullate, abhudhvam / rasya saMyogAntasya " padasya [2. 1.89. ] iti lope visarga- ga-Da-da-bAderiti kim ? krut, krotsyati jambheryaGlupi jihvAmUlIyayoH pratipadoktatvAd dhutvAt kaNThyatvAdanena tRtIyo bhajajhap / caturthAntasyeti kim ? sugaNa, dAsyati / eka-45 kAra ityudAharati- supUrvAdityAdi / atha kacaratItyAdau svarasyeti kim ? dAma leDhi kvip, dAmalihamicchati kyana, 10rekAdezasya zakArAderghuTtvAt tRtIyo jakArAdiH kasmAnna bhavati ? dAmalihyati kip - dAmaliT / sdhvozceti kim ? dharmabudhau, yadyapi so rutvasya pare'sattvAt tRtIyasyAprAptistathApi mAtaboddhA / varNavidhitvena sthAnivadbhAvo nAstIti ' abuddha, abuddhAH ' varatItyAdiSu prApnotItyata Aha- kaJcaratItyAdi- yadi hi ityantra sijluki na bhavati / dhakArasya vakAropaliSThasya za-Sa-sAnAM jakArAdistRtIyaH syAt tadA zaSasAnapanIya sakAra grahaNaM kim ? " dadhi dhAraNe " ityasya yaGlumi hau vibhAve- 50 maitra vidadhyAdityarthaH / evaM tarhi SaSasthaTi " tavargasya cavarga0 | dAdaddhi / pratyaya iti kim ? dhAg vas dvitvam, " zrazvA''taH " 15 [ 1. 3. 60. ] iti Thatve kRte prakRtiSakArasya tRtIyaH |[4. 2. 96.] ityAkAralope " adIrghAd virAmaikamya kasmAnna bhavatItyAha - SaSTa ityAdi - tRtIyatve hi " SaSThI0 " |[ 1.3.32. ] iti dhakArasya dvirbhAve- daddhvaH, dadhvahe // 77 // [ 2.1.108 ] iti nirdezo na syAdityarthaH // 3 // 2.1.76 // "" 33 50 za0 nyA0-ga-Da-da0 1 ga-Da-da-bA Adiryasya, caturtho'nto yasya, ekaH svaro yasyeti trINyapyanyapadArthAkSiptasyA- 55 nyA0 sa0----dhuTaH0 / bhajbhiriti - atra saMjJAzabdatvAt vayavasya samAnAdhikaraNAni, sa cAvayavatvenAderityasya sthAnAt" ca-jaH ka-gam " [2. 1. 86. ] iti na bhavati / ( nArtha ) SaSThayantasya kAryiNo vizeSaNam, tasya ca sthAne 20 bhalAkSaNikayoriti- " raH kakha-pa-pha0 " [ 1. 3. 5. ] caturtho bhavannAsannatvAd ga-Da-da-basthAne ghaTa-dha-bharUpa eva bhavati, ityAdilakSaNenAkRtayorityarthaH / duHkhayaterduH khayaterveti- " sukha sdhvoriti pratyayasya vizeSaNam, tatra ca dhvastyAdipratyayaH, tadekaduHkhaN " ityatra duHkhadhAturvisargAnvito matAntareNa jihvAmUlIvibhaktinirdiSTatvena sakAro'pi tyAdireva, tau ca dhAtoreva 60 yAnvitazca paThyate / saMyogAntalope iti nanu vyaJjananairantarya saMyogaH, | sambhavataH, tatsAhacaryAt padAnta (sthasyApi ta ) syaiveti tadAkSipto ca visarjanIya-jIhvAmUlIyayorvyaJjanasaMjJAsti, tat kathaM ? | dhAturavayavitvenAvayavayasya vizeSagam, rUpazabdastu vRttau bhvAdya" padasya " [ 2. 1. 89. ] ityantalopaH, satyam - kasyAdi : - na 25 68 " kAdiriti vyutpattyA aM aH ityetayorvyaJjanatve tatazca " aM- svAdidhAtumAtraparigrahArthaH, sdhvozceti cakAreNa padAnta iti a:- ka0 [ 1. 1. 16. ] iti sUtre 'aM a:' iti samuccIyate, tatra padAnta ityasya viSayitvena vizeSaNam, pratyaya iti tu paratvena / guhau saMvaraNe " parNAni gUhatIti kvipi65 silope padAntatve "ho bud0 [ 2.1.82. ] iti Dhatve'nenAdicaturthatve- parNaghuDityAdi / nanu dhAtoravayavasyetyucyate, | atra svavayavAtiriktasya ' tuNDis' ityAdivad dhAtorabhAvAt kathaM prAptiH ? ucyate- dhAturUpAvayavasyetyatra vRttau samasta nirdeza ubhayasamA saparigrahArthaH tena yadA dhAturUpo'vayava iti vigraha - 70 stadA dhAturavayavaH samudAyastvavayavIti sidhyati parNaghuT, yadA ' aM a: - ka ' ityakaraNAt / kaJcaratIti yadyapyatra katvasya pares - sattvAt tRtIyasyAprAptistathApi mAtazcaratItyAdiSu prApnotItyAha-vidhAnasAmarthyAditi // 2. 1. 76 // dhAturUpasyAvayava iti vigrahastadA 'tuNDibh' [ ityatra 'DibhU' ] ityavayavaH, tadatiriktastu dhAturavayavI lakSyasiddhayarthaM kacit kicidAzrIyate, athavA yatra tadatirikto dhAtu "> sAhacaryAt ka' ityasyApi vyaJjanatve saMyogAntalopo bhavati, kaNTghatvAca sthAnyAsanno gakAraH, na tu 'pa' ityanena sAhacaryAd varNamAtratvanibandhano vyaJjanatvAbhAvaH kutaH ? 30 2 ga-Da-da-bAdezcaturthAntasyaikasvarasyAvezca 35 turthaH sdhvozca pratyaye / 2 / 1 / 77 // ta0 pra0 -ga-Da-da-vAdezvaturthAntasyaikasvarasya dhAturUpA - nasti tatra vyapadezivadbhAvAt siddhiriti sarvaM samaJjasam ; 75 vayavasyAdezcaturtha Asanno bhavati, padAnte sakArAdau dhvazabdAdau zabdarUpAvayavasyeti vA vRttau paThanIyam, tatra ca ' guD Dibh '
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 78.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ityevaMrUpaH zabdo'vayavo gaDadayAdizcaturthAnta ekasvara iti, yavo Dim ' ityAdiH, samAsadvaye'pi ca kuNDamumbhati-'kuNDoba'40 kuNDamumbhatItyAdInAM tu kvibeva bhAstIti kiM tayAvRttyarthena iti nirastam , nahi -- kuNDob ' ityasya samudAyasya madhye 'Don' ghAtugrahaNeneti / "tuhu toDane" asya "uditaH svarAnontaH" iti dhAturUpo'vayavo nApi dhAturUpasya avayava iti Adi[4, 4. 98. iti nAgame "kili-pili-pizi-ciTi-truTi-caturthavAbhAvaH; yadvA dhAturUpasyAvayava ityevaM SaSThIsamAsa eva kriyate, 5zuNThi-tuNDi." [ uNA. 608. iti iprtyye-tunnddiH| evaM ca kriyamANe ' tuNdibU ' ityAdIni * Adyantavadekasmin * sA'syAstIti "vali-vaTi-tuNDerbhaH" [7.2.16.1 iti me iti nyAyanirapekSANi sidhyanti, parNadhuDityAdIni tu * Adyanta-45 tnnddibhH| gAM dogdhIti vipi silope "bhavAderdAderghaH 2. vadekasmin * iti nyAyena; anyacca-radhvI pratyayau dhAtoravya. 1.83. itighe'nenAdicatarthatve "virAme vA1.1.51.1/bhicAriNAviti cAnukRSTatvenAnayoH sAhacaryAt padAnta ityapi iti katve- godhuk / " garda zabde " ataH "ka-zu-ga-zali." dhAtoreveti thAturUpAvayavasyeti tasyaiva yuktatvAditi, rUpazabdastu 10 uNA.329.] ityame- grdbhH| "budhiM jJAne" dharma bhvAcabhvAdidhAtumAtraparigrahArthaH / sakArAdau ceti-bhavastyAdi budhyata iti vipi-dhrmbht| nipUrvAda guhebhaviSyantyAH pratyayastadekavi bhaktinirdiSTatvena sakAro'pi tyAdireveti / tuNDi-50 syatepratyaye upAntyaguNe Dhatve'nena ghatve katve Satve ca- bheti-" tuDu toDane" asya " uditaH svarAno'ntaH " nighokSyate, asmAdadyatanIdhvami "ha-ziTa03.4.55. [4. 4. 98.] iti mAgame "kili-pili." [uNA0 iti saki "duha-diha-liha0 4.3.74. iti sako luki 608.] iti ipratyaye-tuNDiH , sA'syA'stIti " vali-vaTi15" aD dhAtorAdiH."[4. 4. 29.1 ityaDAgame "ho tuNDabhaH " [7. 2. 16. ] iti bhaH / nyaghaTavamiti-atha dhuTpadAnte" [2. 1. 82.] iti Dhatve Adicaturthatve tanyA dhvami saki " duha-diha0 " [ 4. 3. 74.] iti56 "tavargasya zcavarga0" [1.3.60.iti dhasya Dhatve "DhastaDaDhe" tasya luki aTi Dhatve dhatve " tavargasya." [1. 3. 60.] 1. 3. 42.] iti dIrghatve halope ca-nyaghaDvam / ti yasa ilAma iti dhasya Dhave " DhastaDDhe "[1. 3. 42.] iti Dhalope "dhaMca kope" krodhanaM dhAditvAt vipi luki- krs| rUpamidam / varNavidhitveneti-vaNe sakArarUpe parato vidhiH| 20" jamaika gAvinAme" garhitaM jambhate yaDhi tallupi dvitve'- sijluki na bhavatIti-nanu sijalopAt pUrvameva kimiti nAdi nAdivyabhanaloye "japa-jabha." [4.1.52. iti myAgame caturthavam ? nevam-parasmin sicloparUpe kArye vidheye Adi-60 "vyaanAd deH sazca daH "[4. 3. 78.] iti hastanyA divo cturthtvsyaa'sddhikaarvihittvenaa'sttvaat| pratyaya iti kimitilupyaDAgame ca-ajaJjap / "DadAMgaka dAne" ato " man" nanu * pratyayA'pratyayayoH pratyayasyaiva0 * iti nyAyena pratyaye eva [uNA0911.]iti mani- dAman , dAmAnaM leDhi kvipi dAma- bhaviSyati, kiM pratyayagrahaNena ? satyam-' daddhvaH , davahe ' 25lihamicchati "amAvyayAdu. 3.4.23. itikyani kipi ityatra yadA * ubhayoH sthAne0 - iti nyAyena 'dhva' ityasya alope yalope ca sau-dAmaliTa- atra dAdizcaturthAnta ekasvaro| prakRtipratyayasthAnaniSpannasya pratyayavyapadezaH syAt tadA Adi-65 nAstItyAdezcaturtho na bhavati; yadA tu zabdarUpAvayavasyeti caturthatvaM bhavet , sati tu pratyayagrahaNe nyAyanirapekSo yaH pratyayapaThyate tadA dAmAnaM leDhIti vipyev-daamlitt| atha stasminneva bhavati netarasmin pratyayagrahaNasAmarthyAt // 2. 1. 77. // budheradyatanyAstapratyaye sico lupyaDAgame sicaH sthAnivadbhAvAdAde30zvaturthaH kasmAna bhavatItyAha- varNavidhitvenetyAdi / daddhva dhAgasta-thozca / 2 / 1 / 78 // iti- atra dhakAravirbhAva pratyayagrahaNAd dhakAropazliSTadhakArasya ta0pra0-dadhAtezcaturthAntasya dakArAderAderdakArasya ta-thayoH pratyayatvAbhAvAd dAdezcaturthAntasya ekasvarasyAvayavasyAdezcaturtho na svAzca pratyayayoH parayozcaturtho bhavati / dhattaH, dhatte, dhatthaH,70 bhavati ||ch / 2. 1. 77. // .....dhattha, dhasse, dharasva, dhadhve dhaddhvam ; mantrAsadvidhitvAd vacananyA0 s0-vaa-ind-baade| dhAturUpAvayavasyeti-atra sAmarthyAd vA''to lopasya svarAdezatve'pi sthAnivadbhAvo na dhAturUpAvayavasyeti vizeSyam , asya ca samAsadvayaM-parNadhuDabhavati / gakAraH kim ? dhayatermA bhUt , dheryalupi-dAttaH, ityAdau sisAdhayiSite dhAturUpazcA'sau avayavazva 'guh ' ityAdiH, dAsthaH, dadhAterapi yaGlubantasya mA bhUt , *"tivA zavA'avayavazvAvayamyapekSayAbhidhIyata iti parNaguT' ityAdisamudA-nubandhena nirdiSTa yadgaNena ca / ekasvaranimittaM ca paJcaitAni75 yo'vayavI; ' tuNDib ' ityAdau tu sAdhayitumiSTe dhAturUpasyAva- na yaGlupi // " iti nyAyAt-dAttaH, daasthH| kecit yava iti SaSThIsamAsaH, dhAturUpaM 'tuNDibh' ityAdi, tasyA'va-tu yaGlubantasyApIcchanti- dhAttaH, dhAthaH, dhAttha / to
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 bRhadvRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 80.] zreti kim ? dadhvaH, dadhmaH / caturthAntasyetyeva-dadhAti, boddhA, boddhum , abuddha, bhabuddhAH; labdhA, labdhum , alabdha, dadhAsi // 78 // alabdhAH / adha iti kim ? dadhAteyaMGlubantadhayatezca mA bhUt- dhattaH, dhatthaH, dAttaH, dAsthaH / kecit tu yaGlubanta-40 za0 nyA0-dhAga0 / asadvidhau sthAnivadbhAvapratiSedhasya tapasyA dhayaterapIcchanti-dAddhaH, dAddha / vihitavizeSaNaM kim ? jJAnakeSAzcidasammatatvAt tanmate'pi sidhyatvityetadartha 'tathozca' iti / bhuttvam , atra nAmavihite ve mA bhUt // 79 // 5cakAraH svoranukarSaNArtha ityAha- tathayoH svozceti / dhatta ityAdi-"durdhAgA dhAraNe" ataH 'tasa te thasa tha se sva za0 nyaa0-adh0| pUrvasUtre nimittatvenopAdAnAdiha dhve dhvam' ityeteSu " havaH ziti" 4.1. 12.1 iti torityasya punarupAdAnaM kAryitvArthamityAha-catarthAta paradvitve " hastaH " [ 4. 1. 39. ] iti hrasvatve " dvitIya yostakAra-thakArayorityAdi / duhestRci dohanAyeti tumi45 , ghatve guNe'nena dharale tRtIyatve- dogdhA, dogdhum , adyataturyayoH pUrvI [4. 1. 42.1 iti datve "znazcAtaH" 10 4. 2. 96.] ityAkAralope'nenAdezcaturthatve " aghoSe prathamo-nyAstanthAsoH pUrvavat sako luk, evaM-liheH samluka. 'ziTaH" [ 1.3.50.] iti prathamatve " tRtIyastRtIya." eva evaM-budhelamezca sico "dhuDa-hasvAd " [4. 3. 70.] [1. 3. 49.] iti dakham / athAtrAkAralopasya svarAdeza-zata lAka, eSu dhatva-utva-dhatvaSu" tavagasya." iti luki, eSu ghatva-Dhatva-dhatveSu " tavargasya." [1.3.60.] tvena " svarasya pare prAgvidhau" [7. 4. 110.] iti / iti dhasya Dhatve " DhastaDDe" [ 1. 3. 42.] iti Dhalope50 sthAnivadbhAvAcaturthAntasvAbhAvAt kathamAdezcaturthaH ? ityata Aha-dirA aura dIrghatvAdiSu yathAsambhavaM kRtessu-adugdhetyaadiini| dhAgo dhattaH, 15atrAsadvidhitvAdityAdi- asadvidhau "na sandhi-ThI-ya- dhatthA, yalabantadhayaterasyaiva vA tasi thasi pazcamIte cAnena kvi-dvi-dIrghAsa dvidhau." [ 7. 4. 111.] iti pratiSedhA dhatve-dAddha ityAdayaH / jJAna budhyate iti vipi jJAnabudho caturthAntasyeti vizeSaNasyAdhikArApannasyApi sUtraikadezatvena vaca-|* bhAva iti khe"ga-Da-da-bAdeH" [2. 1. 77.] ityAdinatvAt tatsAmarthyAcca sthaanivdbhaavaabhaavaaccturthaanto'ymityrthH| caturthatve dhAtorvihitayostathoriti vihitavizeSaNAnAmno vihi-55 "Ta pAne" "DadhAMgaka dhAraNe"vA. ato'tyartha punaH pana-tasya dhakArI na bhavatAti // cha / 2. 1. 79. // 20rdhayati dadhAti vA " vyajanAdekasvarAd" [3. 4. 9.] bhyA0 sa0adhazcaturthA / pUrvasUtre nimittatvenopAdAnAd iti yati tasya " bahulaM lup"[3. 4. 14.] iti lup, iha ta-thorityasya punarupAdAnaM kAryitvArtham / caturthAditi-nnu " sanyalazca"4.1.3.] iti dvivacane hasvatve " dvitIya-"ga-Da-da-bAdeH0" [2. 1. 77. ] ityatazcaturthAntasyetyadhituryayoH." [4. 1. 42.1 iti datve" AgumAvanyAdeH" kAro'nuvartyaH, * arthavazAd iti paJcamyantaM kRtvA rUpANi60 [4. 1. 48.] ityAtve tatastasi thasi ca "znazvAtaH "sAdhayiSyante, kiM caturthAdityanena ? satyam-kliSTA pratipattiriyani 4. 2. 96.] ityAkAralope 'dhAga' iti vacanAdAdi- miti sukhArtham / yaGlubantadhayatezceti- kevalasya tu zavA vyavacaturthatvAbhAvAt prathamatve-dAttaH, dAtthaH, iti / amu-dhAnAcaturthAntatvAbhAvaH / nAmavihite iti-* kibantA dhAtavaM mevArtha pUrvAcAryoktana draDhayati-- ticetyAdi / kecit na tyajanti * iti nyAyAdapi na bhavati, * adhaH' iti varjanena tviti-devanandI / / cha / 2. 1. 78. // paryudAsAzrayaNAcchuddhadhAtoreva parigrahAt // 2. 1. 79. // 65 nyA0 sa0- dhAgaH / nanvatra cakArakaraNaM kimartha ? nAmyantAt parokSA-'dyatanyAziSo svoH pUrveNaiva sidatvAt , satyam-yaGlupi "kriyAvyatihAra." dho ddhH|2|1|8|| 3. 3. 23.1 iti Atmanepade se vyatidhAtse' iti syAt, ta0 pra0-rephAntAnAmyantAya dhAtoH parAsAM parokSAdhakRte cakAre vyatidAse' ityeva, na tvAdezcaturthaH * tivA tanyAziSAM vibhaktInAM yo dhakArastasya DhakAra Adezo bhavati / zavA. * iti nyAyAt // 1. 1. 78. // atIddham , tIrSIDhvam , tuSTuve, cakRTve, adivam , adhi-70 dvam , acevam , acyoDhvam , akRvam ceSIdvam , kSIadhazcaturthAt t-thordhH|2|1179|| Dhavam / na myantAditi kim ? apagdhvam , pakSIdhvam / nAmya35 ta0 pra0 - caturthAt parayostakAra-thakArayordhArUpavarjitAdntAditi dhAtovizeSaNaM kim ? vavasidhve, Asidhvam , Asi dhAtorvihitayoH sthAne dhakAra Adezo bhavati / dogdhA, biicm| parokSAdyatanyAziSa iti kim ? stubhve, studhvam, dogdhum , adugdha, adugdhAH; leDhA, ledum, alIda, alIDhAH; astudhvam // 8 // wnwwwmaramanand 16
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 81. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / za0 nyA0 - namyantA0 / namyantAd dhAtoriti paro / [4. 3. 72. ]iti sico luki- Asidhvam, AziSaH 40 kSAdInAM vizeSaNam, tAzca tena vizeSitA dhakArasya kAryiNa sIdhcami - AsiSIdhvam / stautervartamAnAyA ve paJcamIiti darzayati- rephAntAdityAdi / nanu dhakArasya kArya- hyastanyorzvami ca " zidavid [ 4. 3. 20. iti GittvAda bhAktvAt parokSAdibhizca viziSyamANatvAt prAdhAnyam, parokSA- guNAbhAve- studhve, ityAdi // cha // 2.1. 80. // 5dInAM tu viparyayAd guNatvam, guNa- pradhAnasannidhau ca pradhAnanyA0 sa0 namyantAt / dhAtornAmIti vizeSaNAd syaiva dhakArasya namyantena dhAtunA sambandho nyAyyaH, satyam - vizeSaNena ca tadantavidherbhAvAt tadantatve labdhe antagrahaNaM sukhA- 45 kintu rnAmyantadhAtunA dhakAre viziSyamANe ' cakRDhve, acedavam' rtham / rAntAdaniTaH parokSA na saMbhavati, seTastu ' tatvaridhve ' ityatraiva syAt, ' ceSIDhvam' ityAdI na syAt, sIzabdena ityAdiSUttareNa vikalpa eva tathA'tra ragrahaNAbhAve'pi nAmyantAdinAmino vyavadhAnAt, tatra *yena nAvyavadhAnaM tena vyahite - tyatra vihitavyAkhyAne kriyamANe paratvAt " RtAM viDatIr " 10spi* iti yadyapi sIzabdavyavadhAne'pi mUrdhanyaH kartuM zakyate, tathApi vacanasAmarthyAdarthapratipattau mandadhiyaH pratipattigauravaM dIni sidhyanti, kintu ' adivam, adhivam ' ityAdIni na50 [[ 4. 4. 116. ] ityanena zrAdeze satyapi ' atIm ' ityAsyAt, sa ca vizeSaNaiH parokSAdibhistu viziSyamANe sarvatra sidhyantIti ragrahaNamiti / atIdvamityatra " RvarNAd " [ 4. 3. sidhyati, yatra hi vizeSaNa sambandhamanubhUya guNaH pradhAnasya 36 . ] iti sicaH kittvam, 'adivam ' ityAdau "izca sthAdaH ' bhUyasamupakAraM kartuM samartho bhavati tatra vizeSaNakRtaM tAvadu- / [4 3 41. ] ityanena itvaM sicaH kittvaM ca; itvavidhAnA15pakAramanubhavati, pazcAt pradhAnena sambandham asamarthasyo - deva guNo na bhaviSyati, kiM kittveneti na vAcyam, vidhAnasya pakArakatvAyogAt, tathoktamadita ityAdau hasvadvAreNa sitro lupi caritArthatvAditi 155 akRvaM, kRSIDhvamityanayo: " RvarNAt " [ 4. 3. 36.] Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhati-bRhanyAsa-ladhunyAsasaMpalite [pA0 1. sU0 82.] - wmarmewammammmmmmmmmmmmmmm alavidhvam ; lavivIdham laviSIdhvam / hAntasthAditi svayorasavAt "mAvarNA" [2. 1. 94.] ityAdinA 'kim ? dhAnipIdhvam , AsiSIdhvam // 81 // matomo batvaM na bhavati / UDhamAkhyat-maujalas, anna itya mmmmmmmmmmmdhatvayorasasvAdantyasvarAdilopasya ca dvityai sthAnibadabhAvAda-40 za0 nyA0--hAnta0 / hAntasthAditi samAhAradvandvAt / kAreNa saha 'hRta 'iti dvicanam / kecit svasyasvarAdipacamI, nizca - ceti itaretarayogAd yathAsaMkhyAbhAvArtha lopasya sthAnisvamanicchanto 'hati' iti visve aDhamUTiM 5pnycmaudvivcnm| " grahIz upAdAne", "NIMga prApaNe", vAkhyat-maujiDhaditi manyante // 12 // "yukaMga karaNe", "lagz chedane " ebhyaH parokSAyAM miTo-mummy rAkSAyA jaTAmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm sambhavAdadyatanyAziSordhvam-sIdhvamoH " svara-graha-dRza0 [3. 4. za0 nyA0--ho dhu0 / " bahIM prApaNe " tRci bhanena 69." iti jiTi "giti" [4.3.50.] "nAmino'- Dhale " adhshcturthaad|" [2. 1. 79.] iti tasya dhatve45 kali-hale: "[4.3.51.iti ca vRddhau "so dhi vA"" tavargasya zcavarga." [1.3.60.1 iti Dhatve " sahi10[ 4. 3.72.]iti sico luki anena Dhave- agrAhidavama, vaherocca0" [1.3.43.] iti Dhalope ole c-koddaa| ityaadi| praheH parokSAyA ce " skasU-vR0" [4.4. 81.] madhuliDiva " syAderive" [7. 1. 52.] iti vatiti iTi "graha-brazca-bhrasja." [4. 1.84.iti mvRti madhaliDvata, ISadaparisamApto madhuliT " atamabAde:." dvivecanAdAvanena Dhatve'syaiva zvamU-sIdhvamoH "gRho'parokSAyAma"|| 7.3.11.] iti klppi-mdhlittklpH| atha guDa-50 4.4.34.iti dIrghatve'nena Dhatve-jagrahidave. ityAdi / liDa vidyate'sya" tadasyAstyasmin" [7. 2. 1.7 iti 15"dIc kSaye", "ayi gatau", "jitvariSa sambhrame". matau Dhatve tRtIyatve ca "mAvarNAntopAnta." [2. 1. 94.1 " vali saMvaraNe", "lUgaz chedane" ityetebhyo ve-dhvama- iti vakAraH kasmAnna bhavatItyAha-atha Dhatva-tRtIyatvasIdhvamsu "skasa04.4. 81.iti "stAdyazitaH"yorityAdi / UDhamAkhyaditi-vaheH ke "yajAdi." [4. 4. 31. ]iti ca yathAsaMbhavamiTi sijluki ca " aD[4. 1. 79.] iti prati hasya Dhatve "adhazcaturthAd" [2.55 dhAtoH0"[4. 4. 29.ityaDAgame "svarAdestAsu" 4.4.1. 79.] iti dhatve "tabagesya." [1.3.60.1 iti 2031.]iti vRddhau "dIya dIDa:"[4.3.93. iti dIDo Dhave " DhastaDDhe" [1. 3. 42.] iti Dhalope dIrdhatve cadIyAdeze'nena Dhave- upadidIyiDhave, ityAdi / hanterAsezca aDhaH, tamAkhyaditi Nidhi " tryantyasvarAdeH " 7.4. sIdhvami "svara-graha-dRza."3. 4. 69.1 iti miTi " ji-43.] ityakAralope dI le DhatvAdInAM pare'satvAda 'NikRtasya Navi054. 3. 101.] iti ghanAdeze "giti" [4.3. sthAnivattvAd 'ta' iti dvitve'nAdivyajJanalope "ga-horjaH "60 50] iti vRddhau ca-- ghAniSIdhvama, AsiSIdhvasa [4. 1. 40.] iti jatve samAnasya luptatatvAt sanbaddhA25*ekAnubandhagrahaNe ma yanubandhakasya iti nyAyajJApanArtha jivAbhAve "svarAdeH." [4. 4. 31.] iti vRddhau-aujAta. grahaNam / jiTaH svatantratvAd iTastu pratyayAvayavatvena pratyaya- ktyantasya ca-aujiDhaditi, iti jyaadity-sthvirprbhRtyH| tvAd dhAtornAmyantatvAbhAvAt pUrveNa na prApnotItyaprApte vibhA- kecita viti- candragomi-devanandiprabhRtayaH, te hi riSTayadbhAva Seyamiti // cha / 2. 1. 81. // vidhAya iSTe tryantyasvarAdilopamicchanti, Nau kRtasya hi sthAni-66 badbhAvo na tviSTakRtasyeti bhAvaH / ch|| 2. 1. 82. // nyA0 sa0-hAnta / jiTaH svatantratvAt , iTastu pratyayA30yayavaskhena pratyayaravAd dhAtornAmyantatvAbhAve pUrveNa na prAmotItya- nyA0 sa0--ho dhuTcha / madhulihAviti yadA * gatiprApta vibhASeyam / / 2. 1. 81. / / kAraka0 * iti nyAyAd madhuzabdasya liG' ityanenA'vibhaktya ntena samAsastadA'ntarvartivibhaktyabhAvAt padatvaprAptireva nAstIti hoTa-padAnte / 2 / 1 / 82 // yadApi / lIDhaH' iti kRtvA madhuno lihAviti vibhaktyantena70 ta0 pra0-hakArasya dhuTi pratyaye pare padAnte ca DakArA- samAsastadApi "vRttyanto'sa" [1.1.25.] iti padatyAbhAva desI bhavati / lekhA, lekSyati; voDhA, vakSyati / padAnte- ityubhayathApyapadatvaM 'liha' ityasyeti / dvitve sthAmivasvAditi- manu madhuliT, madhuliDbhyAm , madhulibhiH , madhuliTatvam , madhu-kathamatra sthAnitvam 1 akAreNa saha teti (iteti) dvivaMcane kartavye likhyat, mdhulittklpH| dhuTa-padAnta iti kim ? mathu- pUrvavidhilAbhAvAt , satyam-nimittApekSayApIha prAvidhiribhyate yadA lihii| asat para ityeva-guDaliNmAna , atra hatva-tRtIya-' it / ityanayoH prAvidhitvamastyeva, avayayozva samudAyopacA-75 mammmmmm wwrammar
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA0 1. sU0 84.] zrIsiddhahemacandra zabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / NAMAMMAM-. rAt ' hata' ityasyApi svarAdezasthAnyantasya prAvidhitvamiti; 82. ] ityAdAvanuvartanAd doSa itiH vAcyam , sambaddhasyAnuyadi nimittApakSayA prAvidhiriSyate, tarhi nayanamityatra svarAdezasya vartanAt svasambaddhenaivAkADAnivRttasteSvapravRtta>SAbhAvAditi. guNasya sthAnitve'yAdezo na prApnoti, satyam-nimittApekSayA prAkhi- "ga-Da-da-bAdeH"[2. 1. 77.] ityatra' nAminovoH' ityApitvaM prAyikamiti / kecit viti-candragomi-devananyAdayaH dInAmAkAlAgA nivRttervAderityavayavaSaSThayantasya gaDadabAdinA 511 2. 1.82. // AkAsA pUryate, evamanyatrApi tadanuvartanAd dAdineti kima neneti ? evaM tarhi " ga-Da-da-bAde:0" [2. 1. 77.] bhvAderdAdegheH / 2 / 1 / 83 // ityatra yathAnuvartanAd dhAtumAtraM tad bhavati, na tu paThita-15 ta0 pra0-bhvAderdhAtoryo dakArAdiravayavastadavayavasya dhAtvarthama., anyathA 'tuNDibhu , gardabh' ityAdyasiddhaH, na ca ikArasya dhuTi pratyaye pare padAnte ca dhakArAdezo bhavati, kuNDamumbhatIti kuNDobityAdivyAvRttyartham , loke prayujyamAnAnAM ddhsypvaadH| dagdhA, dagdhum, dhakSyati; dogdhA, dogdhum, zabdAnAmanyAkhyAyakaM zAstraM tattadvyutpAdakam , na caite kibantAH 10dhodhyati; eSu. vyapadezivabhAvAd dhAtoravayavasya dAditvam, prayujyante iti, evamanyatrApi dhAtumAtraparigrahe kyannantadAmasudhAkSIt / padAnte-adhoga, godhuta , kASThadhaka, godhurabhyAma, liDityAdau prasaGgaH asti hyatra dA gAMdhuka , kASThadhA, godhurabhyAma, liDityAdau prasaGgaH, asti patra dAdidhAtuhantizcati, tasmAd50 kASTadhArabhyAm , godhukSu, kASTadhakSu / bhvAderiti kim ? dAma- viziSTasambandhipratipattyartha bhvAderityupAdIyate, anyathA sambandhilihamicchati kyan vip-dAmaliT , evaM dRSadghuTa / dAderiti mAtrapratItaratrApi syAditi bhAvaH / yadyave bhvAdedadirityetat kim ? soDhA, madhuliT / ha ityeva- adAt / dhuTU-padAnta samAnAdhikaraNaM vizeSaNaM bhavatu- dakArAderdhAtoriti, yadAha15 ityeva-goduho, goduhaH // 83 // candraH- dAmaliDiti bhavatyayaM dAdine tu bhvAdiH samudAyasya zara tyaa-vaadeH| adhogityAdisiddhayartha vAderiti dhAtudhdhapAThAt , aTo dAdigrahaNena tadabhaktavAdagrahaNAdadhogi-55 dAritvasya vyadhikaraNaM [vizeSaNam ], taca hakArasya, etasya tyatrApi ghatvam , pAThe hyasau dAdireveti, satyam- adhogityAdau ca dhuT pUrvavat padAnta iti ca, ata Aha- svaaderityaadi| pAThe dAditve'pi prayoge tadadarzanAnmandamatighevAbhAvamAzaGketa, DhakArasya lenetyAdau ghatvAnavaSTabdhasya viSayasya sadbhAvAt , ghatvasya anenaivAzayena vRttAvavayavasyeti vyAvRttiopAtteti / sahestRci 207 tadatiriktasyaH viSayasyAbhAvAt tadapavAdo ghatvamityata soDhatyAdI dAditvAbhAvAt ghatvAbhAvaH ||ch / 2. 1. 83. // Aha-dasyapavAda iti- yadvA pare'satvAt DhatvamanenApodyata ityarthaH / "dahaM bhasmIkaraNe ", " duhIka kSaraNe" parvavata nyA0 sa0-bhvA0 / yadi bhvAderityasya dAderiti samAnA60 tRjAdau vyapadezivadbhAvAd dAditvAdanena ghatve caturthatva-katva |dhikarapA vizeSaNaM bhavet tadA'jhugdhetyAdayo'DAgame kRte. dAditvA. SatvAdiSu ca-adhAkSIta / duherdAstanyA divo laki aDA- bhAvAna sidhyeyuriti bhvAderityasya dAderiti vyadhikaraNaM vizeSaNaM 25game upAntyaguNe. ghatve katve ca-adhoka / gAM dondhi kArya vyAkhyAtam / nanvatra sarveSvapi prayogeSu ghasya gaH kriyate, tato dahatIti kiphi si-bhyAm-supsu pUrvavad yathAsambhavaM ghatva-dhatva ga evaM kriyatAm , kiM ghakaraNeneti, satyam-kAre niyamANe catu ntitvAbhAvAdadhogityAdau "ga-Da-da-ba." [2. 1. 77. 165 katvAdiSu- godhuk, ityAdi / atha prayoge ghakArasya svarUpe ityAdinA caturthatvaM na syAt / / 2. 1.83. / / pAvasthAnAbhAvAd "dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] iti gakAreNa bhAvyamiti sa evocyatAm , nevam-ghakAratabhAve caturthA30ntatvAbhAvAd adhok ' ityAdI "ga-Da-da-bAde: "12. muha-druha-snuha-sniho vA / 2 / 1 / 84 // 1. 77.] ityAdinA''dezcaturtho na syAt tadarthamupAdAnam / ta0pra0-eSAM saMbandhino hakArasya dhuTi pratyaye padarante bhvAderiti kimiti-nanu kimiti ? atra bhvAderityu-ca ghakArAdezo vA bhavati, dvahaH prApte'nyeSAmaprAse viklpH| pADIyate. "bhavAde minaH0" [2. 1. 63.] ityata eva maha-mogdhA, moTA, unmuk, unmuTa unmugbhyAm, unmu-nA tadanuvRttastata eva tatsAdhyArthasiddheH, yathA " ga-Da-da-bAdeH0 "|bhyAm ; duD-dogdhA, droDhA; mitrabhuk, mitradhuT , mitra, 35[2. 1. 77.] ityatra; na ca " sans-dhvansa-kassanaDaho daH" dhrugbhyAm , mitradhubhyAm ; snuha-snogdhA, snor3A; uska , [2. 1.68.] "so ruH" [2. 1. 72.] "ahnaH" utsnuTa, utsnugbhyAm , utsnubhyAm sni-snegdhA, sneDA, [ 2. 1. 74. ] " ro lupyari" [2. 1. 75.] " dhuTa- celasnik, celasniT ; celasnigbhyAm, celasniDbhyAm / dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] "ho dhuTa-padAnte" [2.1. padAnta ityeva-unmuhau, unmuhaH / muhAdekhiti maganirdezama-75
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvAtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 86. ] - kRtvA dhAtuparigaNanaM yaGlupyapi vidhyartham- momondhi, momoDhi " adurupasargAntara0 "[2. 3. 77. iti Natve sau cavA, dodondhi, dodroDhi // 84 // upAnadityAdi padAnte udAharati / brUgo vartamAnAsivasthavA : deze'nena hakArasya takAre- Attheti, niyataviSayatvAdasya40 za0 nyA0-muha / "muhauca vaicitye", "hauca jighAM padAnte nodAhRtam / upapUrvAnahestivi " divAdeH0 "[ 3. 4. sAyAm, "SNuhauca udbhiraNe", "NihIca prItau" duheH 5pUrveNa prApte itareSAmaprApte'nena ghatvaM vidhIyate, ata Aha | 72. ]iti zye- upanAti / begastiv-tas-antInAM sthAne 'Nava atus us' kRteSu, AhAdeze ca- aahetyaadi| druhetyAdi / eSAM " stAdyazazitaH0 " [4. 4. 37.]. nanbAherapi dhakAre" aghoSe prathamaH."[1.3.50.]iti takAre iti nityamiTi prApte "dhUgauditaH" [ 4. 4. 38. ] i sati Attheti siddhayatItyubhayordhakAra evocyatA kiM takA-45 bhAvapakSe mogdhetyAdInyudAharaNAni / mitrAya druhyati, celena reNa ? naivam-dhakAre sati thakArasya dhatvaprasaGgaH, ata Ahasniyati kip- [ mitrabhuk, celasnik ] / atha kimete AherityAdi / na ca sivasthavidhAnAdeva dhatvaM na bhaviSyati, 10muhAdayaH kharUpeNopAdIyante ? muhAderityevocyatAm , na cAdhi-/ | anyathA sivo dhatvameva vidadhyAditi vAcyam , lAghAvArtha tat kAnAM prasaGgaH, tadanantaraM vRtkaraNAt , taddhi puSAdiparisamAptyarthamapi bhaviSyati, ucyate- gaganirdeze *" tivA zavA'nubandhena, syAt , anyathA "gaH paJcAnAM0" [ 4. 2. 118.] ityatra | " sivo dhaH" iti sUtrAntare kRte gauravaM syAt , tasmAt 50 nirdiSTaM yad gaNena ca. I" iti vacanAd yaGlope na | sUkta - dhatvanivRttyarthamiti // cha // 2. 1, 85. / / syAt, ata Aha-mahAderitItyAdi / atha bobhavItItyAdaya| eva niyatA yalubantA loke prayujyante, ityeSAM prayogo na| nyA0sa0-nahA''ho / sthAnasyeti- anyasyAsaMbhavAt / bhaviSyati, evaM tarhi spaSTArthaH paatthH||ch||2.1.84.|| Atthati- nanvArapi dhakAre" aghoSe prathama0"[1. 3. 50. iti mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwww.mmmmmmtakAre kRte 'Astha 'iti sidhyatItya bhayorapi dhakAra eva kriyatA, nyA0 sa0-muha / celasnik celaM sniyati-siJca- kiM takArakaraNenetyAha-AherAdezAntaretyAdi-na ca sivasyatItyarthaH, secanArthatvaM tvasya " svasnehana0 " [5. 4. 65.] vidhAnAdeva dhatvaM na bhaviSyati, anyathA sivo patvameva vidadhyA iti sUtre snihyate'neneti snehanamudakAdIti darzanAd vijJAyata iti / diti vAcyam , yato lAghavAthai tad bhavet , anyathA "bragaH 20nanu kiM muhAdayaH svarUpeNopAdIyante ? muhAderityevocyatAm , panyAnAm "[ 4. 2. 118.]ityatra " sivo ghaH" iti sUtrA na caivaM kRte'dhikAnAM prasaGgastadanantaraM vRtkaraNAt , taddhi puSpAdivada ntare kRte gauravaM syAt, tasmAt sUktaM-dhatvanivRtyarthamiti muhAdiparisamAptyarthamapi bhaviSyatItyAha-muhAderiti // 2.1. 84.1/ / / 2. 1. 85. // -remium...........60 nahA-''hodha-tau / 2 / 1 / 85 // ca-jaH ka-gam / 2 / 1 / 86 // ta0 pra0--nahebaeNgrasthAnasyAhazca dhAtoH saMbandhino hakArasya ta0 pra0-cakAra-jakArayodhuTi pratyaye pare padAnte ca 25dhuTi pratyaye padAnte ca yathAsaMkhyaM dhakAra-takArAvAdezau bhvtH| kakAra-gakArAvAdezI bhvtH| vaktA, vaktum , vakSyati, odana naddhA, natsyati, upAnat, parINat, upAnadbhyAm , upAna- pak, tvak , vAk, vAgbhiH, vAktvam ; jaH- tyaktA, tyaktum , skalpaH; bAh-bhAstha, AheniyataviSayatvAt padAntatA nAsti / tyakSyati, ardhabhAga, svapnam , tRSNaka / dhuT-padAnta ityeva-65 dhuTa-padAnta ityeva-upanayati, upAnahI, upAnahaH, Aha, vacmi, cAcI, vAcaH / pratyaya ityeva-icchati, majjati / AhatuH, AhuH / mAherAdezAntarakaraNam " adhazcaturthAt kathaM tacakSuH, taccaNaH, taJcarati ?, ucyate- atra dasya para30ta-thodhaH" [2. 1. 79.] iti thakArasya dhatvanivRttya- svAt tRtIyatve pazcAccavargalye prathamatvam , tatastRtIyasya "cartham // 85 // jaH ka-gam" [2. 1. 86.] iti pare'satvena ca-jayora mbhAvAt katva-gatve na bhavataH; ajjhalAvityatra tu saMjJAzabda-10 za0 nyA0- nahA0 / " brUgaH paJcAnAM paJcAhazca"[4. 2. "svAna bhavati // 86 // 118.1 iti vihita Ah gRhyate, anyasthAsambhavAdata Aha begasthAnasyeti / "NahIMc bandhane", "baeNgaka vyaktAyAM vAci" za. nyA0-ca-jaH / vaSe--go vA tRjAdiSu anena 35etau hakArasya vyadhikaraNa vizeSaNam / kArya-kAryigorubhayordvitva- ktve-vkttyaadi| padAnte darzayati- odanaM pacati-odanirdezo yathAsaMkhyArthaH / naddhetyAdi dhuTadhudAharati / upanAti, napaka / "svacat saMvaraNe" ataH vipi "tanUyI vistAre" pariNayati ko " gati-kArakasya 0 "[ 3. 2. 85.]iti dIrghatve ato " vA taneIc" [uNA0 872.] iti ici- tvak 175
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 87.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / jakArasyodAharati- "tyaja hAnau" tyktaa| "bhajI sevA- vyavadhIyate, rASTiH, bhrASTiH, kecit tu ktiM necchanti; bhrasjyAm" ityato'dha bhajati "bhajo vim" [5. 1. 146.] bhaSTA, bhraSTum , bhI, bhaTuMm , dhAnAbhRD, dhAnAbhRDbhyAm ; iti viNi-ardhamAkU |"jisvpNk zaye", "jitRSaca pipAsA-va-aSTA,baSTum , mUlavRTU, mUlavRDbhyAm ; paribAja-paribAD, yAm " AbhyAM " tRSi-dhRSi0 "[5, 2, 80.]iti najiGi- parivADbhyAm, "didyuid" [5. 2. 83.] ityAdinA40 svapnA, tRssnnk| bcermivi-vcmi| "iSat icchA-vibantasyaiva nipAtanAd dhuvyasaMbhavAcodAhRtam / zakArAntayAm" tivi ze "gamiSadyama chaH "[4. 2. 106.]iti chatve liz-leSTA, leSTum, liT , liDbhyAm ; chAdezo'pi zakAro prathame ca- icchati / "TumasjoMt zuddhau" "sasya za-pau" gRhyate-praSTA, praSTum , zabdaprAD, zabdaprADbhyAm / rAjisaha iti zakArasya " tRtIyastRtIya-caturthe "1. caritasya bhrAjehaNAt "ejar3a bhejuGa bhrAji dIptau" ityasya 3. 49.] iti jkaare-mjjti| tena vitta iti tacchabdAt gatvameva-vibhrAk, vibhrAgbhyAm ; mata eva bhrAjerAsmanepadi-45 10" tena vitta caJcu-caNau "[7. 1. 175. ]iti cadhu-caNayozca-no'pi "rAjura TubhrAji dIptau" ityubhayapadiSu punaH pAThaH ratau ca paratvAt pUrva tRtIyatve " tavargasya zvavarga. "[1. 3. sAhacaryArtham / dhuT-padAnta ityeva-devejau, devejaH, rajjusRjau, 60.]iti jatve gatvam " aghoSe prathamaH . "[ 1. 3. 50.] kaMsaparimRjau, samrAjau, vibhrAjau, dhAnAbhRjau, mUlavRzcau, iti catve katvaM kasmAnna bhavati ? naivam- pare'saditi pare gatve parivAjau, zabdaprAzI, ucchait-smushau| yajAdidhAtusAha. katve ca pUrvasya dakArasthAsattvena tatsthAnayozca-jayorapyabhAvAt caryAt zakArasyApi dhAtoH saMbandhina eva grahaNAdiha na30 15ka-gayorabhAva ityaah-kthmityaadi| aca hal ca-ajjha- bhavati-nizAzabdasyAntalope " dhuTastRtIyaH" [2. .. lAvityatra cakArasya sattve'pi saMjJAvyAghAtaprasaGgAt katvaM na 76.] iti jakAre-nijbhyAm , supi tu jakArasya prathamatve bhavati, 'ac ' iti hi pUrvaH svarAH saMjJAyante, katve tu samAna-"sasya za-dhau" [1. 3. 61.] iti supaH sakArasya saMjJA syAdityAha-ajjhalAvityAdi ||ch / 2. 1. 86. // zasve "prathamAdadhuTi zabhchaH" [1.3..] iti chatce mom | nicchu, jakArasya tu pare gasve'sattvAt "ca-jaH ka-nAm"55 nyA0 sa0-ca-jaH / "dhuTa-padAnta' ityasya ca-jAbhyAM ||2.1.86.1 iti gatvaM na bhavati / ca-ja ityeva20ka-gAbhyAM pratyekamabhisaMbandhAd yathAsaMkhyAbhAvaH, pratyekamabhisaMbandhazca vRkSavRzcamAcaSTe Nau vici-vRkSava , anna vakArasya mA bhUt / "prAginAt" [2. 1. 48.] " ssyAdivibhaktiH" [1.1.kathamasRga, asRgbhyAm , rajjusRga, rajjusRgbhyAm ?, asaja19.] iti sUtranirdiSTakatva-gatvarUpajJApakAt, kinca yadi 'dhura-rajjusRjazabdayoroNAdikayobhaviSyati / kazcit tu " anupadAnta' ityanena saha yathAsaMkhyamabhipretaM syAt tadA "Rvig0"|nAsike ca cchuH zUTa" [4. 1. 108.] iti zatva vidhera-60 [2.1.69.] ityadhikAre jagrahaNaM kRtvA gatvaM vidadhyAditi / nityatvajJApanArtha chakArasyApi Satvamicchati, tanmate-pathiprAcchau, 25athAtra sUtre kimarthamAdezadvayavidhAnam ? yAvatA kavidhAnaM gavidhAnaM pathinAcchaH. zabdaprAcchau shbdpraacchH| "ucchat vivAse" vA kriyatAm , yathAlakSaNaM kasya gave gasya katve ca sarvasAdhyasiddhaH, samucchau, samucchaH // 8 // satyam- gA'bhAve lagnAdayaH, kA'bhAve pakkAdayo na sidhyeyuriti za0 nyaa0-yj0| yajAdInAmiti- " yajI devaka-gagrahaNam // 2. 1.86. // pUjAdau", "sRjat visarge", "bhRjauk zuddhau", " rAjag TubhrAji65 dIptau", " bhrasjIt pAke", " ovasvaut chedane", paripUrvo "braja yaja sRja-mRja-rAja-bhrAja-bhrasja-vrazca- / gatau" kRtadIrghaH kvibantaH, ityeteSAmityarthaH / yajestRjAdau 30 parivrAjaH za: ssH|2|1|87|| "ekakharAd "[4. 4. 56. ]itIDabhAve'nena Satve " tavarga ta0 pra0-yajAdInAM ghAtUnAM ca-jaH zakArasya ca dhuTi sya1.3.60.]iti Tatve-yaSTetyAdi / padAnte- devebhyo pratyaye pare padAnte ca SakAra Adezo bhavati / yaj- yaSTA, devAna vA yajatIti vipi yti-devett| | [sraSTetyAdi- 170 yaSTum , deveT , upayaT , upayaDbhyAm ; sRja-sraSTA, sTum , sajestRjAdau "aH saji-dRzi. "[4. 4. 38. iti itya- . tIrthasRT , tIrthasaDbhyAm ; mRj-mAsa, mATuMm , kaMsaparimRd, kAraH, tIrtha sRjati ki / mRjestRjAdI 'dhUgauditaH "itIDa85kaMsaparimRDbhyAm rAja-samrAT , samrADbhyAm bhrAj-bhAve upAntyaguNe "mRjo'sya."4. 3. 42. iti vRddhauvibhrAT ,vibhrADbhyAm ; rAja-bhrAjoH ktireva dhuT , anyastu iTA mATa, mASTum , kaMsaM parimArTIti ki / [samrADi
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 bRhavRttibRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 88.] - - - - - tyAdi-] saMrAjate, bhrAjate, vibhrAjate kvip / rAja-bhrAjori- panthAnaM pRcchati kvipi zatvavidheranityatvAcchakArAntAdojaso:-40 tyA di- " tegrahAdibhyaH 4. 4. 33.] iti niyamAd rAja- zabdaprAcchAvityAdi-tanmatasya cApAsyatvAt 'kazcit' bhrAjoragrahAditvAt kAviDabhAva ityarthaH / :, bhrASTi- ityekavacanena nirdezaH ||ch // 2. 1. 87. // riti-] rAjanaM bhrAjana " zvAdibhyaH" 5. 3. 92.]iti| 5ktiH / kecit tviti- anayoH ktyantayoH prayogAbhAvAt nyA0 s0-yj-sRjH| ktireva dhuDiti- " tegrahAprayuktAnAmanyAkhyAnArambhAd * yathAlakSaNamaprayukta * iti vaca-|dibhyaH [4. 4. 33.] iti niyamAt ktau iDabhAva ityarthaH, nAdaprayukta lakSaNameva na prayoktavyamityabhiprAyaH, yadAha nanu yahUlubantayoranathoranyo'pi tivAdidhuMda saMbhavati, tat kathaM ktireda45 sAdhAraNaH ktinapyanayoranabhidhAnAnna bhavati / bhrasjestajAdau-dhuDiti, satyam- yaGlubantayoranayordhAtupArAyaNikAnAmeva mate prayoga bhraSTA, [bhI, ] "bhRjjo bha[ 4. 4. 6.]iti pakSe iSyate, na vaiyAkaraNAnAmiti ktirevetyuktm| saahcryaarthmiti10bhrjaadeshH| dhAnA bhRjati kvip- [dhAnAbhRD] 1 evaM na cAtmanepadAnityatvajJApanArtha punaH pATha iti vAcyam , tadA brascestRjAdI "dhugauditaH"[4. 4. 38.iti pakSe iDabhAvaH- hyAtmanepadiSveva punaH paThyeta, nApyekasya TvanubandhavAdathurbhavalyaghraSTA, praSTum, mUlaM vRzcatIti kvi / paripUrvAd vrajeH nyasya neti vAcyam , yataH TvanubandhAdapi " asarUpa" [5-50 " diyaddaddajagadU."[5. 2. 83.]iti kI dIrghatve- pari-1. 16.] iti sUtrAd utsargaH pravartiSyate, tasmAdekenApi dhAtu bAda / " lizaMt gatau" tRjAdau "ekasvarAd" [4. 4. nA'rthAbhedena prayogadvayaM sidhyati, paraM sAhacaryAya dviH pATha iti / 1556.] itIDabhAve-leTA, leSTum, lizatIti kvip / kecid kathamasRgiti-nApUrvasya sajeH kiyantasya ghatvena bhAvyam , tat " anunAsike ca chuH zUTU[4. 1. 108]iti cchityanu- kathaM gatvamityAha-auNAdikayoriti- asyata iti na sUjyata vartya tRjAdau chatvamanicchanto'tra sUtre chagrahaNaM kRtvA chakArasya iti vA " rudhipRthi." [uNA0 874.] iti kidaji bAhula-55 Satvamicchanti, asmAkaM tu tRjAdAvapi SatvasyeSTatvAt taddvAreNaiva kAdekatrAsya Rtve'nyatra jakArA-'kArayoloMpe cA'sRjazabdasiddhiH / SatvasiddherityAha-chAdezo'pItyAdi / "prachaMta jJIpsAyAm " pathiprAcchAviti- panthAnaM pRcchataH "didyut0" [5. 2. 83.] 00" svarebhyaH "1.3.30.iti dile pUrvasya "aghoSe."|iti ki / dhuTi padAnte ca pUrvANyevodAharaNAni, vyAvRttau tu 1.3. 50.]iti catve'nena Satva-praSTA.praSTama. zabdaviSaH / svamata tu pAthaprAzAvalyAyava bhabAta / / 2.1.87. / / pRcchatIti " didyuddadad" [5. 2. 83.] iti kvipi dIrghatve-zabdaprAda / atha vipUrvasya bhrAjeH kvibantasya gatve saMyogasyAdI skolak / 2 / 1 / 88 // 60 vibhrAgiti prayogadarzanAt kathaM tasiddhirityAha-rAjisaha-| ta0 pra0-dhuTi pratyaye padAnte ca yaH saMyogastasyAdau caritasyetyAdi / "uchait vivAse" vipi shtve-smushau| vartamAnayoH sakAra-kakArayorlum bhavati / olasjaiti-lagnaH, atha za iti sAmAnyenopAdAnAd "mAsa-nizA-S'sanasya" lagnavAna , sAdhulaka, sAdhulagbhyAm masz2a-sAdhumaka, sAdhu[2. 1. 10..] ityantalope zasya SatvaM kasmAnna prAnoti ? sambhyAm ; ovazvaut-vRkNaH, vRkNavAn , mUlavRT , mUlaucyate-yajAdayo dhAtavastatsAhacaryAcchakAro'pi dhAtorevetyAha- vRddhabhyAm ; bhrasja-bhRSTaH, bhRSTavAn , yavabhRT , yavabhuDbhyAm 65 yajAdItyAdi / supi viti-"aghoSe prathamo'ziTaH"[1.3. k-takSau-taSTaH, taSTavAn , kASTatA, kASTataDbhyAm , akSau aSTaH, 3050.] iti prathamatve ityarthaH / atha paratvAt prathamaM bAdhitvA aSTavAn , tRNAT , tRNADbhyAm ' tRNATakalpaH; cakSi-AcaSTe / "ca-jaH ka-gam" [2. 1. 86.] iti jasya gatvaM kasmAnna nana skolakaH parasminasattvAt " padasya" [2. 1. 89] bhavatItyAha-jakArasya tvityAdi-evaM jakArasya pare'sattvAt iti saMyogAntasya lopaH syAt, naivam-skoH padAnte luko kAraNAbhAvena kAryAbhAvasya sulabhatvAt tatsthAninazcakArasyApya-vidhAnAdasattvAbhAvaH, anyathA hi samudAyasyaiva lopaM vida-70 - sattvAt ktvaaprvRttiriti| ca-ja ityeveti-ca-ja ityadhikAro dhyAt / saMyogAntasyeti kim ? sAtA, kRtam / AdAviti 35vakArasya katvAdirmA bhUdityetadarthaH / kathamiti-napUrvasya kim ? zarazca yaGlupi-zAzakti, vAvati / skoriti kibantasya sRjeH Satvena bhAvyam , kathaM gtvmityrthH| samA- kim ? nanati / " aduDa abhiyoge", " aTi hiMsA'dhatte-auNAdikasyeti-asyata iti na sRjyata iti vA tikramayoH" anayoH vipi uttarasUtreNa ikAra-TakArayoluki " Rdhi-prathi0" [uNA. 874.] iti [bahuvacanAdaji] dakArasya ca prathamasve-kSetraprAt , gRhaprAt / anye tvarddhina bAhulakAdekavAkArasya Rkaare'nytraakaar-jkryolope-asRk| topAntyaM paThanti, tanmate-kvipi at, an / anyastvaDateH
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 88. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / "6 29 > 15 39 " 20" graha-vrazca0 [4. 1. 84.] iti vRti dantyAdezasAma - kathamiti - pacercecezva sani sanyazva " [4. 1. 3.] rthyAt " sasya zatrau [1. 3. 61.] iti kRtatAlavyaiti dvitve'nAdivyaJjana lope sanyasya " [ 4. 1. 59.160 syApi lope casya katve odittvAt takArasya natve "raghuvarNAd 0 " itIkAre " ca jaH kangam " [2. 1. 86.] iti kakArasya [ 2. 3. 63.] iti Natve ca-vRkNaH, vRkNavAn, mUlaM " saMyogasyAdau 0 " [2. 1. 88.] iti lope prApte tasyAvRzcatIti kvip [-mUlavRT ] | evaM bhrasjervRti salope " yaja- sattvAhopAbhAva ityarthaH // cha // 2 // 1 // 88 // 25 sRja0 " [ 2. 1. 87 ] iti Satve - bhRSTaH, bhRSTavAn, << yavabhRT ! takSau tanUkaraNe " kAdau " dhUgauditaH " [ 4. myA0 sa0 - saMyoga0 / saMyujyante varNA atreti " vyakSa4. 38.] itITpratiSedhe saMyogAdikakAralope " tavargasya 0 " nAd0 [ 5. 3. 132. ] iti dhani saMyogaH, sa ca65 [1. 3. 60.] iti tasya Tatve, kASThaM takSatIti kvipi ca vaiyAkaraNasaMpradAyAd vyaJjananairantaryamucyate, ** dantyApadiSTam * iti taTaH, ityAdi / " akSau vyAptau ca " ityataH - aSTaH, nyAyAt tAlavyazasya luy darzitaH, dantyasya tu sasya ' avAvay ' 30 aSTavAn, tRNapUrvAdasmAdeva kvipi - tRNAd, "atamabAdeH 0" ityatra " kakuG vakuG 0 " iti paThitasya vasrjJeya iti / samudAya[ 7, 3. 11.] iti karUpapi - tRNATkalpaH / ApUrvAt syaiva lopaM vidadhyAditi - kayA yuktayA ? saMyogeti prathamaM, pada" cakSik vyaktAyAM vAci " ityataste pratyaye - AcaSTe / syeti dvitIyam, ante ceti tRtIyaM sUtraM kuryAt, tatrAyasyArthaH - 70 nanviti - ayamarthaH pUrvaM saMyogAntalope sakAra - kakArayoH saMyo- ghuTi pratyaye saMyogAdisthayoH sakAra-kakArayorlug bhavati, dvitIyagAditvAbhAvAt pazcAllug na prApnotItyAkSepArthaH / pariharati- sthArthaH padAnte vartamAnasya sakArakakArAdisaMyogasya sakalasyApi 35naivamiti yadi hi padAnte saMyogAyoH sakAra-kakArayorlopa- luk, tRtIyasthArthaH - " padasya " ityataH padAnta ityanuvartate, tataH zAstrasyAsatvAt padasya " [ 2. 1.89.] iti saMyogAnta padAnte saMyogasambandhino'ntasya lug bhavatItyakaraNAllukaH sthAnivaM lopaH syAt tadA nirviSayatvAt skortugvidhAnamanarthakaM syAt / na bhavati / anye tu bhaTTimiti - tanmata svamatayoH " na badanam 0 "75 atha skoluki kRte lugvidhezvaritArthatvAt kAryAsattvapakSamAzritya [ 4. 1 5.] ityatra vizeSa:, tanmate - atiTTiSate, svamate "6 padasya [ 2. 1. 89.] iti atra lopaprasaGgaH, na - evaM | tu-aTTiTiSata iti ! pRthaksthAteti / pRthakAbdaH kAnto'vyayam, 89 " " " 59
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ . bRhavRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 90.] na tu" radhi-pRthi0 " [ uNA0 874. ] ityanenAjantaH, tadA 4. 86.] iti dIrghatvam / bahorIyasau " bhUlaka cevarNasya " "ca-ja:." { 2. 1. 86.] iti gatvasya pare'sattvAt [7. 4. 41.] bhUbhAvevarNalukoH-bhUyAn / karoteH zatari-40 tadAdezasya katvasyApyasattve vyaGgavikalatA syAt / mAMsapipagiti- kurvan / prazasyazabdasyeyasau " prazasyasya zraH" [7. 4. nanvatra " svarasya." [7. 4. 110.] iti sthAnivadbhAvena 34.1 iti zrAdeze-zreyAn / atha pumAnityAdau "padasya' 5padAnte saMyogasyAbhAvAt kakAralopo na prApnoti, na cAsadiyoM [2. 1. 89.] iti saMyogAntalope "nAmno no'nahaH" sthAnitvaniSedha iti vAcyam , asklukIti bhaNanAt , satyam- | 2. 1. 89.] iti nakAralopaH kasmAnna bhavatItyAhananirdiSTasyAnityatvena sthAnitvAbhAvAt prAptirvidyate, yathA madhu-saMyogAntalopasyetyAdi / syAdividhau ceti-gomAni-45 gityatra // 2.1.88. // tyAdau "padasya" [2. 1. 89.] iti saMyogAntalopasyeti zeSaH / [skanvA, syantvA, ] "skandaM gati-zoSaNayoH" padasya / 2 / 1 / 89 // "syandau sravaNe" "prAkAle" [5. 4. 47.1 iti 10 ta0 pra0-padAnte vartamAnasya saMyogasya lugamtAdezo tavA, "ekasvarAdU." [6, 2. 48.] iti "dhugauditaH" bhavati, sa ca pare syAdividhau ca pUrvasminmasan draSTavyaH / 4. 4. 38.] iti ceDabhAvaH, atra padAnte saMyogAntasya 50 pumAn , pumbhyAm , pumbhiH, pumbhyaH, puMsu, puMvat , purUpyaH, lub bhavatItyucyamAne'pi saMyogAntasya padasyaiva lopa ityarthasya pumayaH, pujAtIyaH; evaM- gomAn, anaDvAn , mahAn , siddhatvAt "padasya" iti bacana padAntasambaddhadhunivRttyartha bhUyAn, kurvan, zreyAn' ityAdI saMyogAntalopasya mityarthaH / atra 'bhavAccha zete' ityatra nakArasya zcAdeze 15parakAye'satvAduttarasUtreNa nalopo na bhavati, syAdividhau saMyogAntalopaH kasmAnna bhavatItyAha-bhavAJca zete ityAdi cAsattvAdatvAdilakSaNo dIrtho bhvti| padasyeti kim ? anyathA prakriyAlAghavArtha akArameva vidadhyAdityarthaH ||ch||55 skantvA, syanvA; 'bhavAi zete' ityAdau tu cAdezavidhAna-2. 1. 89. // sAmarthyAza bhavati // 89 // | myA0 sa0--padasya / padAnte vartamAnasyeti- padasya za0 nyA0-padasya / padasyeti sthAnaSaSThayanta vizeSyam vizeSyasya " vizeSaNamantaH " [ 7. 4. 113.] iti paribhASayA 20' saMyogasya' iti samAnAdhikaraNaM tadvizeSa gam, tatazca "vize-saMyogAntasyeti sthite padAnte vartamAnasyeti vyAkhyAtam, atra SagamantaH" [5. 4. 113.] iti saMyogasyAntatvam , padAnne saMyogasya lum bhavatItyucyamAne'pi saMyogAntasya padasyaiva60 "SaSTayA'ntyasya" [7. 4. 106.] ityupasthAnAcca saMyo- lopa ityarthasya siddhatvAt padasyeti vacanaM padAntasambaddhagAntasya padasya yo'ntyo'vayavastasya lugityarthaH siddho bhavatI-dhuTanivRtyartham , tena skanvetyAdau dhuDAdau luka na bhavati / tyata Aha-padAnte vartamAnasya saMyogasyeti / pumAni-bhUyAniti apadasaMjJa ke'pi taddhite " asvayaMbhuvo'v" [7. 4. tyAdi-'pums' zabdAt si-bhyAm-bhis-bhyas-supaH, sau "puMsoH 70.] na, " bhUlaka ca0 "[7. 4. 41.] ityatra sakArapumans" [1. 4. 73.] [iti 'pumans' ityAdeze] prazleSAt, na ca bhUvidhAnAdeva na bhaviSyatIti vAcyam , vidhAna65 vyajanAntatvAt selepi "smahatoH" [1. 4, 86.] iti bhUmetyatra padasaMjJake caritArtham / sAmAna bhavatIti-anyathA dIrghatvam, "dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] ityetadapavAdasya prakriyAlAdhavArtha akArameva bidadhyAdityarthaH / / 2. 1. 89 // "so ruH" [2. 1. 72.] ityetasya parasminnasattvAt 30paratvAt " padasya" [2. 1. 89.] iti sarvatra skaarlopH| rAt sH|2|1|90|| [puMvat ] pumAniveti "syAderive" [ 7. 1. 52. ] iti ta0 pra0--padAnte vartamAnasya saMyogasya sambandhino vat / purupyA, puMmaya iti-" nR-hetubhyo rUpya-mayaTau vA" rephAt parasya sakArasyaiva lug bhavati / cikIH, cikIbhyAm ,70 [ 6. 3. 156.] iti ruupy-myttau| puMjAtIya iti- cikIrSuH atra cikIrSatIti kvipi " ataH " [ 4. 3. 82.] " prakAre jAtIyar " [7. 2. 75.] iti jAtIyara / ityakAralope Satvasya pare'sattvAt sakArasyaiva lopaH, evaMevamiti-gAvo vidyante'syeti mato sau " RduditaH".|jihIH, jihIAm , jihIrSa kaTacikIH, pttjihiiH| pUrveNaiva 4. 70.] iti nAgame-gomAn / " anaDahaH sau" 1. siddhe, niyamArtha vacanam , tena rAt parasya saMyogAntasya 4. 72.] iti nAgame-anaDvAn / mahAniti-" Rdu- sasyaiva lopo nAnyasya-U, UgbhyAm , myamA gRdhe-75 ditaH" [1. 4. 70.] iti nAgamaH "smahatoH" [1. spardhezca yaGlupi dvitve " rirau ca lupi" [ 4.1. 56.] HARE
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 91.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / -nirnar.net.inravinaviruinnrnavran iti pUrvasya rAgame " AguNAvanyAdeH" [4. 1. 48.] prApnoti, naiSa doSaH-prakaraNAt pUrvasUtravihitasyaivArya niyamaH,40 iti dIrghatve ca zastanyAH sivi Adezcaturthatve " lagho-na "vya janAd deH." [ 4.3. 78.] ityuttarasUtravihitasya; rupAntyasya " [4. 3. 4.] iti guNe " seH rudvAM ca yadvA "rAt saH" iti dvitkaarnirdeshaat| nanvevaM tarhi rurvA".3.79.1 iti sivaluki dhakArasya ca kIrtayaterapratyaye 'kIH' iti prApnoti, "kIt' iti ceSyate, rutve " ro re lug dIrghazvAdidutaH " [1. 3. 41.] atra bhASyam- * yathAlakSagamaprayukte * loke prayuktAnAmidaiti ralope pUrvasya dIrghave aDAgame ca siddham-ajarghAH, manvAkhyAnamityaprayukta lakSaNAnAmapravRttilakSaNamityarthaH, tatrAsya45 apaaspaaH| rAdeva sasyeti tu viparItaniyamo na bhavati- prayogAbhAvAnna doSa iti ||ch / 2. 1. 90. // "puvat karmadhAraye" [3.2. 57.1 ityatra puMvaditi mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm nirdezAt // 9 // bhyA0 s0-raatsH| rAt parasya sasyaiveti-yathevam 10 za0 nyA0-rAt saH / saMyogasya ' iti 'rAt' ityasya m| abibhaH, ajAgaH' ityAdau bibharterjAgattaizca zastanyA divi " havaH0" vizeSaNam, tattu 'saH' ityasya pazyantasyetyAha-saMyo-[4. 1. 12.] iti dvile atve " pRma." [ 4.1.58. ] gasya sambandhino rephAdityAdi. atra saMyogazabdena parva-itItve " dvitIya." [ 4. 1. 42. ] iti batve guNe ca50 vyAkhyAnAnusArega saMyogAntaM padamucyate, tenAyamartha [:-padAnte niyamAllopo na prAmotIti, naivam-prakaraNAt pUrvasUtravihitasyaivartamAnasyeti / karoteH sani "kharahana0" [4. 1.. vAyaM niyamo na " vyaJjanA :0 [4. 3. 78.] ityuttarasUtra15104.] iti dIrghatve " RtAM kGiti." [4. 4. 116.] vihitasya; yadvA sUtre dvitakAranirdezo jJAtavyaH, dvitakAranideze'pi itIrAdeze "sanyakazca" [4. 1. 3.] iti dvivacane'nAdi na ko'pyaccAraNakRto bhedo'sti, tatazca rAt parasya takAravyaJjanalope "kaDacaja" . 46.7 iti cale kinisakArasya'va chug nAnyasyeti sUtrArthaH samajani; yadyevaM tarhi kIrda-55 akAralope'nena sakAralope-cikIrityAdi. athAtra rekAta para- yateH kipi kIriti prApnoti, atra bhASya--loke prayuktAnAmidatvAt padAnte kRtasya sasya Satvena bhavitavyam , kathaM lopa manvAkhyAna, loke ca ' kIt / ityeva dRzyate, na kIriti / ajarghA 20ityAha-atretyAdi / evamiti-harateH pUrvavat sannAdau iti- nanvatra " seH svAm 0" [4. 3.79. ] iti se ki ratve jihIrityA di| padAnte vartamAnasya saMyogasya sambandhino rephAt ca kartavye "ga-Da-da-bA." [2. 1. 77.] iti gharavasthAsattvAt parasya sakArasya "padasya" [2. 1. 89.] ityanenaiva lope ko rulve caturthAnsatvAbhAvAra kathaM thakAraH? satyam * asiddha 60 siddhI niyamArthamidamityAha-pUrveNaivetyAdi / teneti-anena bahiraGgam 0 * iti bhaviSyati, anvityadhikArAca " ro re lug" niyamameva darzayati |[uurk | "Urjana bala-prAganayoH / curAdi-[ 1. 3. 41.] iti na pUrva lugiti prAptiH / / 2. 1. 90 // vANici vipi Nilope padatve 'rAt sasyaiva' iti niya-1 amon mAt " padasya" [2. 1. 89.] iti jakAralopo na nAmno no'nhnH|2|1|91|| bhavati / nipUrvAt " mRjauka zuddhau" ato hyastanyA divi ta0 pra0--padAnte vartamAnasya nAmno nakarasya luga bhavati, upAntyaguNe "mRjo'sya." [4. 3. 42.] iti vRddhau anala:-sa cedahanazabdasambandhI na bhavati, sa cAsan syAdi-65 dilope "aD dhAtoH0" [4. 4, 29.] ityaDAgame "yaja- vidhau para iti nivRttam / rAjA, vRtrahA, daNDI, vAgmI, 30saja0" [2. 1. 87.] iti Satve tRtIyatve prathamatve ca-rAjayuruSaH, rAjakAmyati, raajklpH| syAdividhAvasattvAd nyamAI / " gRdhUc abhikAGkSAyAm " ajarghAH / " spardhi ' rAjabhyAm , rAjabhiH, rAjasu' ityAdau dIrghatvaistvaitvAnyasaMgharSe "-apaaspaaH| rAdeva sasyeti viti-"puMvat kArAntatvAbhAvAna bhavanti / anaha iti kim ? ahareti, karmadhAraye" [3. 2. 57.] ityatra 'puMvat' iti kRta- aharadhIte, ahorUpam , dIrdhAhA nidAghaH, anna paravidhau70 saMyogAntasakAralopasya 'pums 'zabdasya pAThAd viparItaniyamo repha-rutvayorasattvAnnalopaH syAt , sAvakAzaM ca tadubhayaM saMbona bhavati, atra hi saMyogAntasakAralopo na syAt / yadyevaM dhane he ahaH ! he dIrghAhaH ! / padasyetyeva-rAjAnau / syAdibibharterjAgartezca estanyA divi "havaH ziti" [4, 1. vidhAvityeva-rAjAyate, carmAgate, atra kayavidhau stvAt 12.] iti bhRgo dvitve "Rto't" [4. 1. 38.]" dIrdhazciyaGyakyeSu ca "[4.3. 108.] iti kye'ntyAityatve "pR-bhU-mA0" [ 4. 1. 58.] itItve " dvitIya- kAradIrghaH siddhaH / nAmna iti kim ? ahanahitam , kurvIran,75 duryayoH" [4. 1. 42.] iti batve guNe niyamAlopo na sarvasmin ; vRkSAn / vRtrahabhyAm , vRtrahabhirityatra tu * asiddha
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 92. ] Punawaranorandumaramanandawanemisruaruwaunuwaracarriordaaraanawwwantarwaaureuwwwwwwsanrarunaanavin bahiraGgamantaraGge * iti nalopasyAsiddhatvAt " hRsvasya taH|" isvasya taH." [4. 4. 113.1 iti to'ntaH kasmAnna 10 pitkRti" [4.4.114.] iti to'nto na bhavati // 91 // bhavatItyAha-vRtrahabhyAmityAdi-dhAtumAtrAzritatvena to'nto'za0 nyA0-nAmno / 'nAmnaH' ityavayavaSaSTyantaM : are|ntaraso bAhyasyAdyapekSaNAnnalopo bahiraGgaH // cha / 2. 1.91. // 'naH' ityasya vizeSaNam , nAmno'vayavasya nkaarsyetyrthH,| kArasyatyarthaH, nyA0 s0-naamno| nanvatra vizeSavidhAnAt "ro " padAnte' iti cAnuvartamAnaM viSayatayA tasyaiva vizeSagamata lapyari" [2.1. 75.1 iti " ahaH " // 2.1. 74.] Aha-padAnta ityAdi / para iti tviti- * iSTato hyadhi- iti ca repha-rutve eva bhaviSyataH, kimahanpratiSedhena ? ityAha--45 kArANAM pravRtti-nivRttI * iti nyAyAt / rAjeti-sevyaMjanA- asatvAditi / na caivaM tayoranavakAzatetyAha-sAvakAzamiti lope dIrghave silakaH sthAnivadbhAve "tadantaM." [1. 1. 20. tadabhayamiti repha-rutvalakSaNam / sambodhana iti-"nAmadhye " iti padatve'nena lopaH / " brahma-bhrUga-vRtrAt 0" [5. 1.2.1.92.] iti nalopapratiSedhAt / ahannahitamiti-+ lakSaNa161.3 [ta viaap-vRtrhaa| rAjapuruSa ityAdi pratipadoktayoH0 * iti pratipadoktasyaivAhanazabdasya niSedha ityatra 'rAjJaH puruSaH, rAjAnamicchati, iSadaparisamAptI rAjA' prAptiH paraM nAmna iti jyAvRttyA nissidhyte| vahabhyAmiti-dhAtumAtrA-50 ityAdivAkye'ntavartinI vibhaktimAzritya padatvam / syAdi-zritatvena to'nto'ntaraGgo bAhyasyAdyapekSaNAnalopo bahiraGgaH // 11 // vidhAviti-rAjabhyAmityAdau " nAma sidayvyaJjane" [1.mmm 1. 21.] iti padatvAnnalope syAdividhau tasyAsattvAdakArA | nAmanye / 21 / 92 // 15ntatvAbhAvAd "ata AH syAdau." [1. 4. 1.] iti ta0 pra0-Amannye'rthe vartamAnasya nAmnaH sambandhino " bhisa ais " [1. 4. 2.] iti " ed bahusbhosi" nakArasya lug na bhavati / he rAjan !, he takSan !, he [1. 4. 4.] ceti dIrghatvAdIni na bhavantIti / aharetI sIman !, he bahurAjan !, etadeva pratiSedhavacanaM jJApakam-55 tyAdi-" anataH0" [ 1. 4. 59.] ityamo lup , prazasta silukaH sthAnivadrAvena " adhAtuvibhakti0" [1.1.27.] mahariti "tyAdezca0" [7. 3. 10.] iti rUpapu, iti nAmasaMjJApratiSedho na bhavatIti / 'he rAjavRndAraka!' 20dIrghANyahAni asminniti bahuvrIhiH / nanvatra "ro lupyari" ityatra samudAyArtha Amantryo nAvayavArtha iti nalopapratiSedho [2. 1. 75.] iti "ahnaH" [2. 1. 74.] iti na bhavati, avayavArthasya svAmancyatve'sAmarthyAt samAsa evaM ca vizeSavihitatvenApatAdatAnnalopamapodya repha-rutve bhaviSyataH.| na syAt / / 92 // 60 kimanaha iti pratiSedhena ? ucyate-repha-ratvayoH pare'satvAnalopa-10 vayAH pa saravAjalApa-/mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm syAdityAha-atra repha-rutvayorityAdi / na caivaM sati rephaH za0 nyA0-nAma / 'Amantrye' iti viSayatayA 25 rutvayoranavakAzatvamiti vAcyam, he ahaH ! he dIrdhAhaH ! nAmno vizeSagamityAha-Amantrye'thai vartamAnasyetyAdi / ityAdau sambodhane tayoH sAkkAzatvAdityAha-sAvakAzaM pUrveNa prApta pratiSedhArthamidam / he rAjannityAdi-atra serlopH| cetyAdi / 'rAjAnau' ityatraukArAntaM padaM, na nakArAnta | atha he rAjanityAdau silukaH sthAnivadbhAvena " adhAtu vati / syAdividhAvityeveti-rAjevA- vibhakti" [1. 1. 27.1 iti nAmasaMjJApratiSedhe pUrveNa65 caratItyAdivAkye kyaGi nalope'syAdividhitvena nalopasyAsattvA- lopa eva na prApnoti, kathamanena pratiSidhyata ityAha-etadeve30bhAvAt svarAntatvAd "dIyozciyaG" [4, 3. 10.]|tyAdi-anyathA prAptipUrvakatvAt pratiSedhasya pUrvagAprAptA vidamanathe iti dIrghatve-rAjAyate, carmAyate, iti siddhamityAha-atra syAdityarthaH / nanvAmantrye nalopapratiSedhAt 'rAjan vRndAraka' kyavidhAvityAdi / hanteyastanyA divo lope'DAgame-ahan / ityAmantryArthayoH "vRndArakanAgakuaraiH" [3. 1. 108.] iti karoteH saptamyA Irani "kRratanAde0" [3. 4. 83.] samAse rAjanvRndAraka!' iti [bhAvyam ], naiSa doSaH-yadi pUrva-70 ityupratyaye "nAmina." [4. 3. 1.] iti guNe "ataH | padArthottarapadArthasambodhanapUrvaka samudAyArthasambodhanaM pratIyeta tadA 35zityut " [4. 2. 89.] ityutve vatve-kurvIran / "he: syAdAmandhyArthayorvizeSaNasamAsaH, na caivam , pUrvapadArthAvacchinno smin " [1. 4. 8.] iti sarvasmin / vRkSAniti-yo'sAvuttarapadArthaH samAsenAbhidhIyate tasyaiva sambodhyamAnatAs"zaso'tA sazca naH puMsi" [1. 4.49.1. atra nAmna iti vagamyate, iti nAmArthaprathamAntayoreva samAse kRte samudAyAt vizeSaNAd dhAtorvibhaktezcAnAmno nakArasya lopo na bhavati / sambodhana vibhaktarutpannAyAH " adetaH syamoluka"1.4.44.775 nanu vRtrahabhyAmityAdAvasyAdividhitvAncalopasyAsattvAbhAvAd-|iti luki 'he rAjavRndAraka!' iti prayoga upapanno
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 94.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ... bhavati, vAkye hi ekArthIbhAvAbhAvAdavayavArthasambodhana gamyate. nA-pazca samAse tu tadviparyayAt samudAyArthasambodhanamiti vAkya-samAsa- nmatomarmo vaH / 2 / 1 / 94 // yobhinnArthatvAt sAmAbhAvAt samAsAbhAvaH syAt , tathA| coktam-' vigrahavAkyArthAbhidhAne yaH samarthaH sa samartho vedi- ta0 pra0-mazcAvarNazca mAvau~, to pratyekamantopAntau40 5tavyaH' ityAha-atra tvityAdi / atrAmavya iti sAmAnyA- yasya tasmAt-makArAntAnmakAropAntAdhAvAntAdavarNopAntAbhidhAne'pi au-jasonekArasya padAntatvAbhAvAd dravyasyaiva ca, paJcamarahitavargAntAcca nAmnaH parasya matormakArasya vakAra sambodhanAityAta saMkhyAyAcAsattvarUpatvAta pariziSTaH sireva bhAdazo bhavati / makarAntAt- kiMvAn, irdavAn, zaMvAnsabhyate, saMkhyeye'pi vartamAnAyAH saMkhyAyA AmantramAdarzanAda, makArApAntAt-zamIvAna ,lakSmIvAna, dADimIvAn ; avarNA; darzane ta Amantrye ityekavacanasya vivakSitatvAta vicana- ntat-ivRkSavAn , plakSavAn, khaTvAvAn, mAlAvAn ; avoM-45 10bahuvacanayorna lopAbhAvaH ] ||ch / 2. 1. 92. // pAntAt- ahAn , sugavAn , payasvAn , dRSadvAn , vArvAn , mmmmmmmmm umr |bhAsvAn ; apaJcamavargAt-marutvAn , vidyutvAn , udazvitvAn, nyA0 sa0-nAmantrya / ' Amalaya' ityakavacanAt paJca, taDitvAna, samidvAna / mA-'varNAntopAstA-upaJcamavAditi . sapta' ityAdInAM nalopaniSedho na bhavatIti candragomIyamatam kimI agnimAna.vAyamAna, pitamAna, namAn / namatorapatya bhanye leteSAmAmantraNamapi necchanti, amumevArtha nyAsakAraH nArmata ityatra tu vRddha bahiraGgAlakSaNatvAsa bhavati // 94 // 50 spaSTayati- anAmantrya iti sAmAnyAbhidhAne'pi au-jasonakArasya 15padAntatvAbhAvAd dravyasyaiva sambodhanArhatvAt saMkhyAyAzcA'sattvarUpa za0 nyA0-mAva0 / antopAntazabdau yathAsaMkhyasvAt pariziSTaH sireva labhyate, saMkhyeye'pi vartamAnAyAH saMkhyAyA | nivRttyartha mA'vargAbhyAM pratyekamabhisambayete ityAha-tau pratyeka mityAdi-yadi cAntopAntAbhyAM mAvarNayoyathAsaMkhyamabhiAmantraNAdarzanAda , darzane tu 'Amanvye ' ityekatvasya vivakSitvAd sambandhaH syAt tadA mantatvAbhAvAdUAdInAM prApterayogAt dvivacana-yahuvacanayonaM lopAbhAvaH 'Amantrye' ityekavacanAd pratiSedho'narthakaH syAt, atha "nAmni" [2.1. 95.]55 yatraka evAmanyastatraivAnena lopaniSadho yatra bahavastatra na, yathA| iti prAptiAdInAM vAryata iti cet ? na-" nAmnyUA20. he paJca puruSAH' ityaadau| nanu he rAjanityAdau silukaH sthAniva |dibhyaH" ityekayogAkaraNAt, [asaMjJAyAmUrmimAn ] ityAdidbhAvena " adhAtuvibhakti." [1. 1. 27.] ityanena nAmatvA-- lakSyadarzanAt , vyAkhyAnato vA " bhogavadgaurimato mni" bhAve pUrveNa prAptireva na, kiM pratiSedhena ? ityAha-etadeveti / na ca / [3. 2. 65. ] iti liGgAd vA pratyekamabhisambandhI nirgIyata vAcya silukaH sthAnivattvena " nAma sid" [1. 1. 21.]:, iti / matorityavayavayoge SaSThI, matoravayavasya makArasthetyarthaH,60 iti padavaM prApnoti, tasmizca sati naluk bhaviSyatIti, yataH "magrahagamantareNa ca sthAnaSaSTyA "SaSThyA'ntyasya " [ 7. 4. 25" sthAnIvA'varNavidhau" [7. 4. 109.], atra tu vyaanalakSaNo 106.] iti takArasya "pratyayasya" [7. 4. 108.] varNavidhiriti sthAnitvaM na pravartata iti / / 2. 1. 12 // iti sarvasya vA vatvaM syAditi / atrAdhikArAyAtaM SaSThayantaklIve vA / 2 / 1 / 93 / / mapi 'nAmnaH' ityarthavazAt paJcamIviparigataM, matupratyayasAmata0 pra0-AmabhyaviSayasya nAmnaH kIve- napuMsakaliGge rthyalabdhaM vA mAvargAntetyAdinA viziSyata ityAha-makArA-65 vartamAnasya nasya luga vA bhvti| he carma!, hai carmana !, ntAdityAdi / " padasya" [2. 1. 89.1 iti nAnuvartate. 30he dAma!, he dAman ! // 93 // atra yadi "padasya" ityanuvarteta [tadA] tasya vizeSyatvAd ...www.mmAvargAntopAntApaJcamavargAt paro yo matustadantasya tasya [padasya] za0 nyA0--tIve0 / 'Amantrye' iti 'klI' mo vo bhavatIti vijJAyeta. tatra 'kiMvAn , kiMvadrapAma' iti ca nAmno vyadhikaraNe vizeSaNe, tacAvayavaSaSThayantaM nakAra- ityAdAveva padasya matvantatvAd vatvaM syAt, 'kiMvantau,70 syetyAha-AmantryaviSayasyetyAdi / " nAmno naH0" [2. kiMvantaH' ityAdau tu na syAt padasthAmavantatvAt , 'zamIvAn' 1. 91.1 iti prAptasya "nAmanye" [2. 1. 92. iti prakratimakArasya ca prApnoti, yadi ca "padasya" iti iti pratiSiddhasya nalopasya pakSe pratiprasavArtho yogaH / caremeni-vizeSaNa vijJAyeta [tadA] padasya yo maturmAvarNAntopAntAhe carma! ||ch / 2. 1. 93. // paJcamavargaparastatra vyavacchedyAbhAvAd vizeSaNAnarthakyaM, nahi kazcinnyA0sa0-kkIbe / [neha vyAkhyA dRzyate] // 2.1.93 // matuH padasya na bhavati, na cAnottaratra vyApAro'stIti vRttau75 pacara
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 96.] na drshitmiti| [kiMvAnityAdi-] ke'sya santi, ime'sy| " manerudetau cAsya vA" [uNA0 612.] iti, "ruSait santi, zam asyAsti " tadasyAstyasminniti" [7. 2. 1.] gatau" [ityataH] "nAmyupAntya." [uNA. 609.]40 iti matuH, masyAnena vatvam, prakRtimakArasya "tau mu-mo ityAdibhiH 'kiti' [i: kidizca pratyayau ], nivAsAdiSu vyasane svau" [ 1. 3. 14.] ityanusvAraH, tataH siluki caturthaSu " nadyAM matuH" [6. 2. 72.] iti matuH, 5" RditaH" [1. 4. 70.1 iti nAgame " abhvAdeH."" anajirAdibahasvara." [3. 2. 78.] iti dIyatvam , [2. 1. 83.] iti dIrghatvaM "padasya" [2. 1. 89.!" adhAtUdaditaH" [2. 4. 2.] iti hIH / 'evenAmAno ityntlopH| [zamIvAnityAdi-] zamazabdAd GyAM zamI, nadyaH' iti nAmatAmeSAM darzayati / AsandIvAn nAma45 "lakSermo'ntazca" ugA. 715] iti Ipratyaye-1 lakSmI. grAma iti-Asate'sminnityAsanama dadAte: "do DimaH" [uNA. 355.] iti Dime GyAM grAma ityAsanazabdasya pRSodarAditvAdAsandIbhAve'nena matorvatve10ca dADimI, sarvatra pUrvavanmatuH, evaM-vRkSavAnityAdi / yathA- AsandIvAn grAmaH, AsandIvad ahisthalam , saMjJAyA anyatra sambhavaM "ro lupyari" [2.1.75.] iti rephaH, sakArAnta- AsanavAnityeva, yathA ca saMjJAyA abhAvAd vatvAsandIbhAvatakarAntayozca padatvapratiSedhAt tRtIyo na bhavati [--aharvAn, yorabhAvastathA "anajirAdibahuvara." [3. 2. 78.] iti payasvAn, marutvAn] naro'sya santIti-namAn / dIrghatvasyApi / apare tvAsandIzabdo'sti [ityAhuH], tatra50 nArmata iti- aNi vRddhAvArAdeze taddhitApekSo'yamAkAro vede yathA- " AsandImAruhya udgAtA" iti, loke yathA15bahiraGgaH, tadanapekSa catvamantarAmiti ||ch / 2. 1. 94. // audumbarI rAjAsandI bhavati, udumbarasya vikAra audumbarI, nyA0 sa0-mAvarNA / atra makArA-'varNayorantopAntAbhyAM // rAjJa AsandI rAjAsandI, somAsanamityarthaH, tasmAccAsandIsaha yathAsaMkhyaM na "noAdibhyaH " [2. 1. 99.1 iti zabdAd AsandI asminnastIti matuH, tasyAnena vatvamiti niSedhasya vyarthatvAt , yata UrmimAnityatra mAntatvasya yavamAnitya-|" 55 trAvarNopAntatvasyAbhAvAt , "bhogavadgaurimatoH0" [3. 2.65.] nyA0 sa0-nAmni / nAma dvividha, devadattAdi nirUda20iti nirdezAd vA / bahiraGgalakSaNasvAditi- taddhitApekSatvena lakSaNAkaM laukikaM yat saMkSeti prasiddham , " adhAtuvibhakti0" vRddhirbahiraGgA, tadanapekSaM tu vatvamantaraGgAmiti // 2. 1. 94. // [1. 1. 27.] iti zAstrIyaM ca, tatra pratyAsannatvAcchAstrI yasyaiva grahaNe prApte nAmAdhikAreNaiva tadarthasya lAbhAnAmnItyatirinAni / 2 / 1 / 95 // | cyamAnamadhikArya parigrahAya bhavallaukikameva jJApayatItyAha-saMjhA-60 ta0 pra0-nAmina-saMjJAyAM viSaye matormakArasya vakArAyAmiti / AsandIvAniti- Asate janA asminnityAsanaM, tad dezo bhavati / ahIvatI, kapIvatI, maNIvatI, munIvatI, vidyate yasmin grAme ityAsanazabdasya pRSodarAditvAdAsandIbhAve'nena 25RSIvatI; evaMnAmAno nadyaH " nadyAM matuH"[7. 2.72.] matorvatve AsandIvAn grAma:, AsandIvad ahisthalam ; saMjJAyA iti cAturathiko matuH / AsandIvAna nAma grAmaH // 95 // anyatra- AsanavAnityeva bhavati, yathA ca saMjJAyA abhAvAd za0 nyA0---nAmni / nAma dvividhama-devadattAdi nirUDha- vavA-ssAsandIbhAvayorabhAvastathA "anajirA diyahusvarAdi. "AK lakSaNAkaM laukikaM yat 'saMjJA' iti prasiddham , " adhAtu- [3. 2. 78.] dIrghatvasyApi / apare tvAsandIzabdo'stIti vibhakti." 1.1.27.1 iti zAstrIyaM yata parvaiH 'prAti- manyante, Asam- AsikriyA nandati- aNi pRSodarAditvAt , 30padikam' iti gIyate, tatra pratyAsannatvAt zAstrIyasyaiva grahaNe AserdhAtoH " kumuda0" [6. 2. 96.] iti vA- AsandI prApte nAmAdhikAreNaiva tadarthasya lAbhAnAmnItyatiricyamAnamadhi- vetrAsana, sA'trAsti madhvAdiH [" madhvAde: " 6.2.73. iti kAtheparigrahAya bhavat tu laukikameva jJApayatItyAha-nAsti matuH ]; vede yathA- AsandImAruhya udgAteti, loke yathA-70 saMzAyAmiti-evamanyatrApi nAmnIti saptamyantametadanukaraNaM audumbarI rAjAsandI bhavati, udumbarasya vikAraH- audumbarI, rAjJa sadabhedAdetadarthameva gmytiiti| viSaya iti..ananyatra bhAva AsandI-rAjAsandI, somAsanamityarthaH / / 2. 1. 95. / / ityarthaH / ahIvatItyAdi-"ahuG gatau", "kapuG calane" "uditaH0" [ 4. 4. 98.] iti ne "ambhi-kuNThi- " | carmaNvatya-'SThIvac-cakrIvat-kakSIvadakampyahibhyo naluk ca" [uNA0 614.] iti, maNe: "padi- rumaNvat // 2 / 1 / 96 // paThi-paci0" [ uNA0 607.] ityAdinA, [manyateH] ta0 pra0-ete zamdA matvantA nAmni viSaye nipA-75
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 98.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / tynte| carmanazabdasya nalopAbhAvo NatvaM ca nipAtyate- ( akyavArtho) na vivakSyate tadA " nAmni" [2. 1. 95.] carmaNvatI nAma nadI, asthizabdasyAThIbhAvaH-aSThIvAna ityanenaiva sidhyati, tasmin matau udambhAvo nipAtyate, na tu azorusaMdhiH, cakrazabdasya cakrIbhAva:-cakrIvAna nAma gardabhaH, catvam , tasyAvarNopAntatvAdeva siddhaH, nalopAbhAvo'pyudanbhAvacakrIvAn nAma rAjA, kakSyAzabdasya kakSIbhAva:- kakSIvAn sAmathryAdeva, anyathodabhAva eva nipAtyeta, sUtre ca "udavAnandhau40 nAma RSiH, lavaNazabdasya rumaNbhAva:-rumaNvAn nAma parvataHca" ityucyeta / udanvAn ghaTa iti, udanvAn megha anye svAhaH- rumamiti prakRtyantaramasti, tasyaitanipAtana iti- atrodanvAniti nipAtanaM samudra eva, ghaTa-meghau tu nakAralopAbhAvArtha gatvArtha ca. vatvaM ta yathAyogamastyeva tajjalAdhAratvAdinimittAt samudraH kuNDiketivat tacchabdena nAmnItyeva-carmavatI, asthimAn, cakravAn, kakSyAvAna. vyapadizyete, yadAha-udadhirghaTa ityupamAnatvAt , abdhAveva vizilavaNavAn // 96 // TAvayavArthasambandhina udanvAniti nipAtyate / adhigrahaNa45 saMjJArthamata Aha-yasminnityAdi / saMjJAyAM tvavayavArtho 10 za0 nyA0-carma0 / careH " man "[uNA0 919.]] iti mani-carman / asyateH " vIsaJjayasibhyasthik " [ umA0 vyutpattaya eva, pratyastamitAvayavArthatayA saMjJAyA RSyAzramAvapyu cyete ityAha-udanvAn nAma RSirityAdi-udanvato'669.] iti thiki-asthi / karotarghaartha " kRgo dve ca" prasiddhatvAt prasiddhana audanvatAkhyena putreNa tasya sadbhAvaH prati[ uNA. 7.] iti kidapratyaye dvitve ca-cakram / kaSeH "mA vA-vadyami."[uNA. 564.1 iti se-kakSaH, kakSe bhavA pAyate, tasya sadbhAvaM vinA tatsadbhAvAbhAvAt / udakavAna50 15kakSAya hitA vA kakSe sAdhurvA " digAdidehAzAd yaH " [ 6. ghaTa iti-samudrasyodakadhAraNanimitto'bdhivyapadezo na tu sarva 3. 124.] ityaadibhirye-kkssyaa| lunAti doSAniti nandyA- syodakAdhArasyApi ghaTAderiti tatrodanvAniti na bhavati. ata ditvAdane tata eva pAThApaNatve-lavaNam / anye tviti-saMjJAyA evAha-atra ghaTasyetyAdi-yo dadhAtyarthaH samudre'bdhizabdasya abhAve rumavadityeva bhavati ||ch / 2. 1. 96. // pravartamAnasya nimittaM ghaTAdau tasyAsambhavAd vivakSA nAstIti wwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmtatrAbdhizabdasyAsambhavAdabdhau sAdhutvena vidhIyamAna udanvA-55 nyA0sa0-carmaNvatyaSThIva0 / kakSyAzabdasyAMta-kakSa bhavA niti tatra na bhavati, ata eva candragomi-devanandi lalita20kakSAya hitA vA kakSe sAdhurvA " digAdidehAMzAyaH" [6.. svabhAvAdibhirabdhigrahaNamakRtvA saMjJAmAtra evodanvAniti nipAtanaM 3. 124.1 ityAdibhiye-kakSyA brahmaNaH sAdRzyamudyogazcatyarthaH / IN lavaNa[ zabda syeti-lunAti vairasya nandyAdhanaH, ata( tata eva kRtam , AcAryapANininA tUdadhigrahaNa kRtam , taccotpalagaNapAThANNatvam / / 2. 1. 96 // sAdhAraNAdibhiritthameva vyAkhyAtam , asmAbhirapi tadanusAreNA bdhizabdastathaiva vyAkhyAtaH, anyathA vyAkhyAne tu loka-60 udanvAnabdhau ca / 2 / 1 / 97 // pratItivirodha eva syAditi, vizeSacarcA tu "udakasyodaH 25 ta0 pra0-Apo dhIyante'sminnityabdhiH , abdhau nAmni peSandhi." [3. 2. 1.4.] ityatra kariSyate // cha codanvAniti udakazabdasya matAvudanbhAvo nipaatyte| ud-|| 2. 1. 97. // gvAn ghaTaH, udanvAn meghaH, yasminnudakaM dhIyate sa eva-/m | nyaa0s0-udnvaan| udanbhAvasAmarthyAnalopona, anyathAmucyate; nAmni- udanvAn samudraH, udanvAn nAma RSiH, 'udabhAvo nipAtyeta // 2. 1. 97 // yasyaudanvataH putraH, udanvAn nAma mAzramaH / abdhau ceti 30kim ? udakavAn ghaTaH, anna ghaTasyodakasambandhamAnaM vivi- rAjanvAn suraajnyi|2|1|98|| kSita, na dadhAtItyarthaH // 9 // / ta0 pra0--zobhano rAjA yasya tasminnabhidheye rAjanvA niti matau nalopAbhAvo nipaatyte| rAjanvAn dezaH, rAjaza0 myA0-udanvA / Apo dhIyante'sminniti "vyApyAdAdhAre" [5. 3. 88.] iti kipratyaye-abdhiH , lokA nvatI pRthvI rAjanvatyaH prjaaH| surAjJIti kim ? rAjadhInAvadhAraNArthatvAcchabdArthasambandhasya yaugikarave'pi taDAgAdAvavAn dezaH // 18 // 70 85pravRttaH samudrasyaivAya yaugiko vyapadezaH, nahi loko'bdhizabdAd za. nyA-rAja / surAzIti bahuvrIhirna tatpuruSa jalAdhArabhAvApanamapi ghaTAdikamadhyavasyati, yadA tvartho stasyAyogAdityAha- zobhano rAjA yasyetyAdi / rAja 65
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvRtti-vRhaNyAsa-ladhunyAsasaMghAlite [pA0 1.0 99.] mommunommomommmmmmmmmmmmmmmmmmm phari"fat .7 TanIti-rita "gata nvAmityatra nipAtyamAha-matau nalopAbhAvo nipAtyata rica0 " [ uNA0 613.] iti ipratyaye akArasya cekAreiti-avarNopAntatvAd vatvasya siddhatvAdityarthaH / zobhano timi / evaM karoteH "kR-bhUbhyAma." [uNA. 69..] rAjA'syAsmin bAstIti-rAjanvAn deza iti-zobhanatvaM iti mipratyaye-kRmi / yauteH "yuvarNa--40" [5. 3.40 ca rAjJo nalopAbhAvena gamyate / rAjavAniti liGgavacane na 28.] ityli-yv| kruH kipyjaaditvaadaapi-kkssaa| itantre ityudAharati-rAjanvatItyAdi / rAjavAna deza iti-rasedhejezca " lAkSA-drAkSA-mikSA." [umA0 597.1 iti atra rAjasattAsambandhamAtra vivakSitaM na tu rAjJaH zobhanatvaM nindi-nipAtanAt-drAkSA, dhraakssaa| voteH "mA-vA-vadyami0" tatvaM ceti suzabdArthAbhAvAncalopo bhavatyeva / cha / // 2.1.98. // [ uNA. 564.] iti skaare-vaasaa| harateH " hR-s ruhi." [ uNA. 887.] itIti-harit / "gRt45 nyaa0s0-raajnvaanuu|suraajnyiiti-shobhnnRptau vAcye panigaraNe" ityataH "no mAdirvA" [ uNA0 89..] yadA tu rAjanazabdena candro'bhidhIyate tadA rAjavAna deza ityeva, ityuti-garut / adhvAnaM jayatIti vipi tAgame pRSodarAdi10nipAtanasyeSTaviSayavAda / / 2. 1. 98 // tvAdakAralope-dhvajit / kakerbAhulakAdudi-kakud, atra gaNe noryAdizya: 01199 dvitIyo dakAro mato "pratyaye ca" [ 1. 3.2.1 ityata0 pra0-ami ityevamAdibhyo nAmamayaH parasya mnonunaasikbaadhnaarthH| dhuteH "dyuterAdezca jaH " [uNA-50 |991.] itIsi AderjakAre ca-jyotis / [ " maha pUjAmaikArasya vakArAdezo na bhavati / amimAn , dalmimAn, yAm" ityataH ] " mahyavibhyAM Tit " [ uNA0 547.] iti bhUmimAn, timimAn , kR(ka)mimAn , ebhyo mopAntyatvAt saTidiSa-mahiSa / gameH [ "yu-gamibhyAM DoH " ugA. 867. 15prApte; yavamAn , kruJcAmAn, drAkSAmAn , dhAGkAmAn , vAsA iti ] ddoprtyye-go| kameH kau" ahanpaJcamasya" [4. 1. mAn , ebhyo'varNAntatvAt prApte; harismAna , garutmAn , dhvaji |107.] iti dIdhatve-kAnti / "zudhUla zabdakutsAyAm" ata:55 smAn , kakumAn , ebhyo'paJcamavargAditi prApte; jyotiSmatI, DI-nI-bandhi-zRdhi." [uNAdi. 325.] iti Didimbe mahiSmAn, gomatI, kAntimatI, zimbImatI harimatI, cArumatI, ikSumatI, bandhumatI, madhumatI, bindumatI, indumatI, 'byA-zimbI! hRgaH " svarebhyaH " [ uNA0 606.] | iti iprtyye-hri| careH "mi-vahi-cari." [ uNA. 20dumatI, vasumatI, aMzumatI, zrumatI, hanUmatI, sAnumatI, bhAnumatI; ebhyaH " nAmni" [2. 1. 95.] iti prApte | 726.1 iti Nidupratyaye-cAru / iSeH " masjISya zibhyaH" pratiSedho'yam / Urmi, dalmi, bhUmi, timi, kR(ka)mi,| [ uNA. 826.] iti suki-ikss| "bandhaMza bandhane "60 yava, krubA, drAkSA, ghrAGkA, vAsA, harita , garut, dhvajit, asmAd "mR-mR-tR-tsari." [uNA0 716.] ityukakud , jyotis , mahiSa, go, kAnti, zimbI, hari, cAru, pratyaye-bandhu / " maniMca jJAne " ataH " mani-janibhyAM dha-tau 25ikSu, bandhu, madhu, bindu, indu, du, basu, aMzu, zru, hanu, na ca" [ uNA. 721.] ityu pratyaye nasya dhatve c-mdhu| sAnu, bhAnu, ityUAdiH / bahuvacanamAkRtigaNArtham tena " bidu avayave", " idu paramaizvarya" AbhyAM "bhR-mR-tayastha sati nimitte matorvatvaM na dRzyate sa UAdiSu sari0 " [ uNA0 716. ] ityupratyaye-bindu, indu / du65 draSTavyaH // 99 // gatau" ataH "dhu-drubhyAm " [ uNA0 744.] iti ..mmm |Dityupratyaye-Tu / " vasaM nivAse" ataH "bhU-mR-tR-tsari." za0 nyA0-moA0 / UryAdibhyo mopAntatvAd yavA-1 uNA. 716.1 ityuprtyye-vsu| [" azauTi vyAptI" 30dibhyo'varNAntatvAd haridAdibhyo'paJcamavargAntatvAjjyotirAdi-ityataH 1 " azerAnno'ntazca" uNA0 bhyazca saMjJAviSayatvAd vatve prApte pratiSedho'yamArabhyata ityAha-nAgame c-aNsh| zRNoteH vipi * AgamazAsanamanityam *70 UrmimAnityAdi / " Rk gatau" ataH " srarterUcAtaH" iti taagmaabhaave-shru| hanteH " ku-hanestuk-nuko " [ ubhA. [uNA. 685.] iti mipratyaye kRtaguNasyAkArasya UkAre 791.] iti nuki bAhulakAnaluki-hanu / sanoteH "kR ca-Urmi / " dala vizaraNe" ataH "nI-sA-vR-yu-za-va-li-pA-ji." [uNA0 1] ityuNi-sAnu / "bhAk dIptau" 35dali." [ugA. 687.] iti mipratyaye-dalmi / bhavateH ataH "dA-mAbhyAM nuH" [uNA. 786.] iti nupratyaye gA0 69..] iti kinmiprtyye-bhaan| bahuvacanAd avRtkaraNAcAkRtigaNo'yam, tAmevAkRti75 bhUmi / " tamUca kADhAyAm" ataH " krami-tami-stambhe- tenetyAdinA darzayati // cha / 2. 1. 99. //
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 1. sU0 1.1.] zrIsirahemacandrazabdAnuzAsame dvitIyAdhyAyaH / .67 hada nyA0 sa0-noAdibhyaH / darimAniti-dalimarindraH saMbhavenAnarthakyam , yaddhA * maNDUkapluta0 * nyAyena syAdiranuvantanIya pradaraNavizeSo vA, so'syAsti / timimAna, krimimAniti- iti, Adizabdasya vyavasthAvAJcitvAda vA syAdireva labhyate 140 " Rmi-tami0" uNA0613.] iti dvayorapi nipAtanam , mAsazabdasya bhyAmyanenAntalope * asiddha bahirajam 0 * iti krimiH-kSudrajantuH, timirmahAmatsyaH / garut-piccha, tadasyAsti / / akAra' sya] sthAnitvena "so ruH" [2.1. 72. iti] 5dhvajismAniti-adhvAnaM jayati kipa, puSodarAdiH / kakamAniti-rutvAbhAve "dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] iti dakhe tu kakate hulakAdutpratyaye gaNe dvidakArapAThAnmatau nAnunAsikaH / nyAyAnityatvAt- mAdyAmiti manyate bhASyakRt , durgastu-mAsbhyA mahiSmAniti-" naDakumuda0"[6. 2. 74.] iti Diti matau miti, svamate tu dvayamapi bhavati / nijbhyAmiti- atra niza-45 . *masiddhaM bahiraGgam ityakAralopasyAsiddhatvAnna " dhuTastRtIyaH" zabde satyapi nizAgrahaNaM nibhyAmityasya sidhyartha, nizzabdasya [2. 1. 76.] na ca vAcyaM " svarasya pare0" [7. 4. 110.] hi bhyAmi niDbhyAmityeva bhavati, kibantatvAd dhAtutve " yaja10iti sthAnitva, tasyAsadvidhau " na sandhi" [7. 4. 111.] iti sUja. " [2. 1. 87.] ityAdinA SatvaprApteH // 2.1.100 / niSedhAt / kAntimatIprabhRti bandhumatI yAvat sarveSu "nayAM mmmmmmmm matuH" [6. 2. 72.] zimbImatI " DI-nI-bandhi-dhi." danta-pAda-nAsikA-hRdayA-'mRg-yUSo. [uNA. 325.] iti DidimbaH, gaurAdiGIH / madhumatI| " madhvAdeH" [6, 2. 73.] iti mtuH| zRNotIti vip yUSannudan-doSan-yakaJ-zakan 15*AgamazAsanamanityam * iti tAgamAbhAve- zruzabdaH / hanUmAniti- " arnAjarAdi" [3, 2. 78.] iti dIrghaH vaa|2|1|101|| // 2. 1. 99. / / ta0 pra0--dantAdInAM yathAsaMkhyaM zasAdau syAdau pare mo m mon-dat ityevamAdaya AdezA vA bhavanti / danta-dataH, dantAna mAsa-nizA-''sanasya zasAdA laga pazya; datA, dantena; dadbhyAm 3, dantAbhyAm 3, dadbhiH,55 vaa|2|1|100|| dantaiH; datsu, danteSuH pAda-padaH, pAdAn / padA, pAdena 20 ta0 pra0--eSAM zasAdau syAdau pare lugantAdezo vA nAsikA-nasaH, nAsikAH; nasA, nAsikayA; hRdaya-hRdi, bhavati / mAsaH, mAsAn mAsi, mAse nizaH, nizAH, nizi, hRdaye; asRj- asnA, masUjA; yUSa-yUSNA, yUSeNa udakanizAyAm ; nibhyAm, nizAbhyAm ; niccha, nizAsu bhAsani, unA, udakena; dos-doSNA, doSA; yakRt-- yaknA, yakRtAH Asane / zasAdAviti kim? mAsI, mAsAH, maasruupyH||10|| zakRt-zaknA, zakRtA; zakni, zakani, zakRti / zasAdA-60 vityeva-dantau, dantakalpaH // 10 // za0 nyA0-mAsa / "mAMka mAne" [ityataH ] 1 .mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm D" mA-bA-vadyami" [ uNA. 564.] iti se-mAsaH, nisheH| za0 nyaa0-dntH| AdezinAmAdezAnAM ca tulya" nAmyUpAntya." [5. 1. 54.] iti ke Api-nizA, saMkhyatvAd yathAsaMkhyamatra sambadhyata ityAha-dantAdInAM yathAAsyate'sminniti "karaNAdhAre" [5, 3. 129. ] itya-saMkhyamiti / nanu dadAdyAdezacat pUrvasUtre'pi 'mAs' naTi-Asanam, ebhyaH zasAdau pakSe'ntalope-mAsa ityAdi / ityAdi samastAdezaH kartumucitaH, tathA ca sati prakaraNa-65 nijyAmiti-bhyAmyantalope "dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] bhedo'pi na syAt, ata eva pUrvaH-" pad-danno-mAsa-hRnni30 iti sasya jatve pare'sattvAd jasya gatvaM na bhavati / supyanta-zasan-yuSan-yakaJ-zakannudannAsan" [pANi0 6. 1. 63.] loye " tRtIyatve " aghoSe prathamaH" [1. 3. 50.] iti ityAdezamAtrameva kRtam, prakRtistu tatrAnumiti, satyamprathamatve " sasya za-bau" 1.3.61.] iti [ sasya ] tatropalakSaNabhUtena lukzabdena lAghavArtha luganta Adeza ucyate, zat " prathamAdadhuTi." [1. 3. 4.] iti chatve-nicchu / ata eva vRttAvuktam-lugantAdeza iti-- lugantazvAsAvA-70 " SaSThayA." [7. 2. 80. iti] rUpyapi-mAsarUpyaH dezazcati tatra pratyetavyam, antalope sati yAdRzameSAM rUpaM 35 // cha // 2. 1. 100. // bhavati tAdRzA 'mAs niz Asan' ityevaMrUpA aadeshaanyaa0s0-maas-nishaa| syAdAviti-syAderanyaH zasA- stena vidhIyante na tu lugiti / nanu pUrvacchandoviSayatvameSAdirna sambhavatIti syAdAvudAhAri, atha " saMkhyaikArthAna. " muktam, na ca chAndasA bhavadbhivyutpAdyanta iti "mAsa-nizA." 7. 2. 151.] iti zasUsaMbhavastadAdizabdasyAkalAdInAma- [2.1.10..] ityAdisUtradvayamanarthakam , naivam- "apo'dve15
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 vRhadvati-vRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 102.] [1. 1. 4.] [" apo mi" pANi. 7. 4. 44.] ta. pra0-pAditi pAdazabdasya ityatra sUtre vArtikakAreNoktam- [apo bhi mAsacchandasi, kRtaNilopasya nirdezaH, pAdantasya mAmno Ni-kya-ghuvarjite mAsa upasaMkhyAna chandasi, mAdbhiriSvA indro vRtrahA [ iti yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare padityamAdezo bhavati; sa40 bhASye ] "pad dat no mAs " [ pA0 sU * 6. 1. 63.] ca nirdizyamAnasyAdezA bhavanti iti pAcchandasyaiva bhavati 5iti mAsazabdasya mAsAdezasya chandasyeva vidhAnAta na tadantasya sarvasya / vyAghrasyeva pAdAvasya-dhyAghrapAta, "mAsazchandasi" [vArtike ] iti datva vidhau chandograhaNaM na tasyApatyam-vaiyAghrapadyaH dvau pAdAvasya dvipAt-dvipadaH pazya, dvipadA, dvipade, tripadI gAthA; vyAghrapadI strI kule vA dvau kartavyama. tat kriyate, bhASAyAmapi kvacit padAdayaH prayu- pATo dadAti-dvipadikAM dadAti, dvipade hitam-dvipadI-45 jyanta iti jJApanArtham [iti kaiyaTe], ata eva pravirala-| ti evaM prAvala | yam pAdamAcaSTe padyamAnaM prayukte veti pAdayateH vipi pAdprayogaviSayatvAt, sarvAsu vibhaktiSu nodAhiyante / "damUca padaH pazya, padA, pade, padI kule mantra vyapadezivadAvena 10upazame" ataH "damyami." [uNA. 200] iti te-pAdantasvam / ya-svara iti kim ? dvipAdbhyAm , dvipAdbhiH , danta / "pardica gatau" ataH padyata iti "pada-ruja-viza-dvipAskAmyati / aNi-kya-ghaTIti kim? pAdamAcaSTe-pAdayatiH smaza." [5.3. 16.] iti dhaSi-pAda / " Nasi kyeti kyana-kyaDoravizeSeNa grahaNam , vyAghrapAdamicchati sa ivA-50 kauttilye| ataH "nasi-vasi." [uNA0 40.] iti caratIti ca-vyAghrapAdyati, vyAghrapAdyate. dvipAdau, dvipAdaH, nnidike-naasikaa| harateH "gaya-hRdayAdayaH" [uNA0 dvipAndi kulaani| nAmna ityeva- upapadyata ityevaMzIla 1837..] iti nipAtanAdaye dAgame ca-hRdaya / 'amRja' upapAdukaH / pAdayateH vibantasya prayogo nAstIti zabdo vytpaaditH| yauteH "yoruca vA"[uNA0541. kazita 10 // iti the UkAre ca- yUSa / " undaip kledane " ataH "g-mmdhUndi." [uNA. 29.] iti kityake- udaka / za0 nyA0-yasvare0 1 [pAdaH] 'supAd , dvipa-55 " dAmyateH "yami-damibhyAM Dos" [ uNA0 1005. ] | dikAM dadAti' ityAdiprayogasthapAcchabdAnukaraNAt sssstthii| nanu 20iti Dosi dos| [" yajI devapUjAdau " ataH ] " yajeH dvidhA pAcchabdasya sambhavaH- "pAt pAdasyAhastyAdeH " [7. ka ca" [uNA0 892.] iti Rti kAdeze canyakRt / | 3. 148.] ityAdibhiH kRtapAdAdezasya, tathA pAdayate " zaklaMTa zaktau" ataH "zaka Rt" [ ugA0 891.] kvibantasya Niluki, tat kasyeha grahaNam ? ucyate-zAstrasyAiti Rti-zakRt / eSAM zasAdau pakSe dadAdyAdeze-hata nuvAdakatvenAkArakatvAt pAdayatezca kvivantasya loke prayogA-60 ityAdi / "atamabAdeH " [7. 3. 11.] iti kalpapi-bhAvAdAdezasyaiva grahaNamata Aha-pAdityAdi-vAzabda ivArtho 25dantakalpaH ||ch // 2. 1. 101. // | dRSTAntArthaH, AkAro rUpam, tatazcAyamarthaH- yathA pAdayateH | kvibantasya prayogAbhAvena luptarUpasya naSTarUpasvIkAraH, evaM nyA0 s0-dntpaad0| nanu pUrvaizchandoviSayatvameSA- pAdasya pAdityAdezena luptAkArasya nirdeshH| tatra ca pAdamuktamiti "mAsa-nizA." [2. 1. 100.] ityAdi sUtra zabdasya samAsa evAdezo vidhIyate, tena sAmarthyAt tadantasya6 nirarthakam , satyam-bhASAyAmapi kacit padAdayaH prayujyanta iti kArya vijJAyata ityAha-pAdantasya nAmna iti- yadi tu jJApanArthatvAt , ata eva praviralaprayogaviSayatvA sarvAsu vibhaktiH pAdayateH kvibantasya prayogaH syAt tatazca tasmin kevale nodAhiyate / ata eva cAndra-bhojau manyete-pAda-padazamdAbhyA-mukhye sati tadantasya na syAditi / yadyevamanekavarNatvAt sarvasya mapi padA, pAdenetyAdi siddha, paraM padazamdazcaraNavAcyeva. pATa pAdantasya prApnoti, kevalasyeSyate, tasmAt pacchandAdezamapAsya zabdasya vanekArthasyApi "padA, pAdena' ityAdi siddhayartha pAda-pAdo havaH " iti katevyam [ iti ] yaH zakate te pratyAha-70 zabdopAdAnam / hRdaya-hudyAM siddhe hRdayopAdAnamRSau vizeSArtham-sa'ca nirdizyamAnasyeti- ayamarthaH yat sUtre SalyA dRdaH hRdayAn RSIn / dRzamdastu RSivacano nAsti | nirdizyate, tasyAdezaiH sambandho na tu yat tena pratyAyate tasya, 3511 2.1.101. // iha ca pAda iti nirdizyate, tena tu tadanta vyAghrapAd dvipA |dityAdi pratyAyata iti na tasyAdezaH, tathAhi-tavo yabAdezo ya svare pAdaH padaNi-kya-dhuTi nirdizyamAnasya tva eva pravatate, na tu tena pratyApyamAnasyAta / 2 / 1 / 102 // . smudaaysyeti| vyAghrapAtu vyApUrvAda jighrateH "vyAghrAle."
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 1. sU0 103. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 69 2. << 33 svarasya0 [ 5. 1.57.] iti De - vyAghraH, tasyeva pAdAvasyeti "saMkhyAde0 " 152. ityakal } alopazca, nanu40 pAt pAdasyA0 " [ 7. 3. 148. ] iti pADhAve tasyA- " avarNevarNasya " [ 7. 4. 68.] iti siddhe'kalsaniyoge patyaM vRddhamiti gargAditvAd kruddhe'patye yani "yvaH padAntAt " kimallopena, satyam - sthAnitvAbhAvArtham, anyathA " [ 7. 4, 5. ] ityaikArAgame'nena padAdeze - vaiyAghrapadyaH / [ 7 4 110. ] iti sthAnitve pAdazabdA bhAvAnna syAt 5 dvipUrvasya " susaMkhyAt [ 7. 3. 150. ] iti padbhAve padAdezaH / pAdamAcaSTe pAdayatIti- atra vyaJjanAntaH pAcchando zasAda dvipada ityAdi / " vA pAdaH " [ 2.46 ] likhyate, sasvare tu Nijyallope " svarasya0 " [ 7. 4. 110. 345 iti kyAM tripadI, gAtheti strItvAbhivyaktayartham / strI kule iti sthAnile pAcchabdAbhAvAd dvayaGgavikalatvaM syAt, tarhi pAdavetyanuprayoga strItva napuMsakatvAbhivyaktatyarthau / dvipadikAM dadA- mAcaSTa iti vAkye padaH pazyeti yad darzitaM tat katham ?, tIti- " saMkhyA samAhAre ca0 " [3. 1. 99] iti ucyate- pratyAsattinyAyAd, yasmin pratyaye'kAralopastasmin " saMkhyAdeH pAdAdibhyaH0 " [ 7. 2. 152. ] yacAdezo'pi prApnoti, atra tu gAvakAralopaH zasi tvAdezaH, ityakal antasya ca luk, tata Ap " asyAyattat 0 " yadA vyaJjanAntANNij tadA " naikasvarasya [ 7. 4. 44.]50 2. 4. 111 ] itItvam, tato'm / dvipadIya - ityantyasvarAdilopAbhAvaH / kazciditi - devanandI // 2.1.102 // miti - dvipade hitamiti vigRhya " tasmai hite 10 samAsaH, "" [ 7. prayogAbhAvaM pAdayateH 33 1. 35. ] itIyaH / pAdayateH kvijantasya udaca udIc / 2 / 1 / 103 // 15draDhayati - pAdamAcaSTe ityAdinA / atreti - eSu ta0 pra0--udaciti utpUrvasyAJcateH kRtanalopasya nirdezaH, kvinta prayogeSu [ pAdantatvaM ] pAcchabdasyAntatvaM vinAza- udaco nAmno'Nikya-ghuTi yakArAdau svarAdau ca pratyaye vattvam, ete pUrvoktAH prayogA loke na prayujyante, atra hetu- pare ' udIc' ityayamAdezo bhavati / udIcyaH udIca: 55 mAha - vyapadezivadbhAveneti - apadezo vyAja chadma, viziSTo pazya, udIcI strI kule vA, udIcA, udIce / ya-svara vyAja eSAm [ asya ] astIti vyapadezI, sa iva eSAM ityeva - udagbhyAm, udakAmyati / aNi kya-ghuTItyeva20 sattA, buddhayaivaite kalpyante, na tu loke prayujyante, ityabhiyukta- udaJcamAcaSTe - udayati; udaJcamicchati - udaddhyati, udagivAreSAM [ vyAjavatI saMjJA lakSyate, abhiyuktA hi sthavira-candro carati - udacyate; udabbau, udaJcaH, udazci kulAni / aca tpala-devanandi-sAdhAraNa-bhASyakAraprabhRtayaH pAdayateH kvip na dRzyata iti luptanakArasyAJcairnirdezAd - udazcA, udaJce, kvipyarcAyAM 60 iti vadanta eSAM ] vyAjavatIM saMjJAM vyapadizanti / sUtre'pi niSedhAnnalopAbhAvaH // 103 // kecana samAsAntagrahaNaM kurvanti / vyAjameva darzayati - pAdamAza0 nyA0 -- udaca0 / udaya iti ' udayau ' ityAdi25caSThe ................ [ ityAdinA ] / pUrvoktamevArthamabhiyuktasmRtyA draDhayati- prayogaprakRteranukaraNamityAha- udacitItyAdi / tasya ca nAna pAdayateH kvibantasya prayogo nAstIti kazciditi / ityadhikRtaM dhAtutvavyavacchedArthaM samAnAdhikaraNaM vizeSaNamiasya bintasya praviralaviSayo'pi prayogo na kazcidastIti tyAha- udaco nAmna iti / udavatIti kvipi " aJco'na-65 sambandha iti / anye tvabhiyuktasmRtimanabhinandayantaH kvivantasya cayAm " [ 4 2. 46 ] iti nalope " tatra sAdhau " prayogaM pratijAnate, ata evAnabhirucitatvAdeSa pakSaH pAdaya [7 1 15. ] iti " bhave" [6. 3. 123. ] iti 30tervA' ityAdinA ' pAdamAcaSTe' ityAdinA ca vAkyadvayena vA ye zasi ca - udIcyaH, udIcaH / striyAm viSToktyA vRttau darzitaH, tatra doSazabdamadhyAhRtyaivaM vyAkhyA- | [2. 4. 3.] iti GathAm, napuMsake tu pAdayateH kvibantasya prayogo'stIti na kazcid doSa iti [ 1 4 56 ] itItve - udiicii| strI kule ityanu-70 prayogI liGgAmivyattatyarthau / bhyAmi " ca jaH ka-gam " [2. 66 acaH << aurIH // cha // 2. 1. 102 // cc 'd " nyA0 sa0-ya-svara0 | pAdantasya nAmna iti - pUrvasUtreSu 1. 86. ] iti katve tRtIyatve - udagbhyAm / udazvami35nAmna ityadhicakANo'pi nA'dhyAhAri, dhAtostatrAsambhavAt atra cchati " dvitIyAyAH kAmyaH " [3. 4. 22.] iti dhAtusambhave nAmna iti vizeSaNaM cakre / anekavarNatvAt sarvasya kAmye- [ udakkAmyati ] / udayatIti - Nici " tryantyapAdantasya prApnotItyAha - nirdizyamAnasyeti / dvipadikAmiti - svarAdeH " [ 7. 4. 43. ] ityantyasvarAdilopaH / udavyati75 " saMkhyA samAhAre ca0 [ 3. 1. 99. ] iti suprakhyAdAra" amAvyayAt kyan 0 [ 3. 4. 23. ] iti kyan / kAla (1) [" su-saMkhyAd " 7. 3. 150 iti pAbU, kyaD' [ 3. 4. 26. ] iti kyaki- udayate / 77 29 "
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsa saMbalite [ pA0 1 sU0 105. ] udavAvityAdi" " acaH [ 1. 4. 69. ] iti nAgamaH | | tvAt kasmAnna bhavatItyAha- atra svarasyetyAdi / zeSaM pUrveNa eteSu ' aNikyadhuTi ' iti vacanANijAdAcAdezo na bhavati / tulyagamam // cha // 2. 1. 104. // atha udaJcA ityAdAvadasvare AdezaH kasmAnna bhavatI C 70 nyA0 sa0 - acc prAg0 / atha dRSadamacatIti kipi40 tyAha- aca ityAdi / [ kvipyarcAyAmiti - ] kvipi | dAdAvanantarapUrvasvarAbhAve dIrghatvAbhAvAdekayoganirdiSTatvAdAdezasyApya5" aco'narcAyAm " [ 4 2. 46 ] ityatrAnarcAyAmiti bhAvAt kathaM dRSazcetyAdi sidhyatItyAha- anvAcayaziSTatvAditivacanAditi zeSaH // cha // 2. 1. 103. // nyA0 sa0-udaca0 | udayatIti- nanu NivarjanaM kimartham ?, na ca vAcyaM-- NivarjanAbhAve udIcAdezaH syAt yato bhavatu - udIcAdezaH, tathApi " tryantyatasvarAdeH " [ 7.4. 43. 10iti lope udayatIti bhaviSyati, atrocyate- vizeSavihitatvAnukaM bAdhitvA prathamamevAdezaH syAt tathA ca * sakRdUgate spardhe0*iti nyAyAt pazcAdapi na syAt // 2. 1. 103. // ] atha vyavahitasyApi kathaM na bhavati ? satyam - prAkzabdasyAnantarArthatvAt, ata eva pUrvazabdamapAsya prAkzabdopAdAnamanantarArtham, anu-pazcAd, AcayanaM-mIlanam - anvAcayaH, tena ziSTo'-45 nvAcayaziSTaH / dIrgho na bhavatIti sthAnyAsannatvAd lRkAraH / dRdhyayatIti paratvAt " samAnAnAM 0 " [1. 2. 1. ] iti dIrgha bAdhitvA guNaH, tathA'tra matAntarAbhiprAyeNa " na vRddhizvAviti 0 [ 4. 3. 11.] iti dadhIkAra vRddhiniSedhaH, kiGiloge satyaviti pratyaye pare guNa-vRddhI na bhavata iti matAntare50 vyAkhyA / athavA svara- vyaJjanayoramedanyAyena " svarasya 0 " [ 7. 4. 110.] iti avasthAnitvamato vRddherabhAvaH // 104 // 27 | acc prAg dIrghazva / 2 / 1 / 104 / / ta0 pra0--aciti- anakArasyAJcernirdezaH, aciti nAma 15 Ni-kya - ghuDvarjite yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare cakAra ! kvasuSu matau ca / 2 / 1 / 105 / / mAtraM bhavati, prAkU- pUrvo'nantarasvarazca dIrgho bhavati / prAyaH, ta0 pra0 - Ni-kya ghuDvarjite yakArAdau svarAdau matau va pratIcyaH; prAcaH, prAcA; dadhIcaH, dadhIcA, madhUcaH, madhUcA pratyaye pare kvas uS bhavati / viduSi sAdhuH - viduSyaH, 55 pitRcaH, pitRRcA; prAcI, pratIcI strI kule vA / anvAcaya- peSi sAdhuH - pecuSyaH ; viduSaH viduSA, viduSe, viduSI strI ziSTatvAd dIrghatvasya tadabhAve'pi cAdezo bhavati - dRSaccA, kule vA, viduSa idaM- vaiduSam, pecuSaH, pecuSA, pecuSe, pecuSI 20dRSacce; atra *svarasya hrasva-dIrgha- plutAH * iti nyAyAd strI kule vA, pecuSa idaM - paicuSam ; viduSmAm, pecuSmAn / dRSado dIrgho na bhavati / ya-svara ityeva - pratyagbhyAm, madhva | matau ceti kim ? vidvadbhiH, pecivadbhiH, vidvatkAmyati / gbhyAm / aNi-kya-ghuTItyeva- dadhyaJcamAcaSTe - dadhyayatiH dadhya- aNi-kya-ghuTItyeva - vidvAMsamAcaSTe - vidvayati vidvasyati,60 vyati, dadhyacyateH dadhyacau, dadhyaJcaH, dadhyaJci kulAni / aca vidvasyate vidvAMsau, vidvAMsaH, vidvAMsi kulAni // 105 // iti lusanakArasyAcemaihaNAdiha na bhavati - sAdhvaJcaH pazya, 25 sAdhvaccA, sAdhvane // 104 // " za0 nyA0 acc0 / za0 nyA0 - kasu0 / vetteH [ " vA vetteH 0 " 5. 2. 22. iti ] kasau " taMtra sAdhau " [ 7 1. 15.] iti ac ityanAkArasyAzcaiH ye'nenoSAdeze - viduSyaH / evaM paceH " tatra kvasu-kAnau 0 " kAryiNo nirdezaH, ' c' iti kAryanirdezaH, abhedanirdezastu [52 2] iti kasau " anAde vAde 0 [ 4.1.24.]65 samastAdezArthaH / prAgiti pUrvatvaM cAdezApekSayA tatrApi ityetve dvirvacanAbhAce pUrvavad yAdau pecuSyaH / viduSItisannihitaparityAge vyavahitaparigrahe kAraNAbhAvAdanantara eva " adhAtUdRditaH " [ 2.4 2. ] iti striyAM GIpratyayaH, 30 gRtyata ityAha- prAk- pUrvo'nantara iti / prAJcatIti kvipi napuMsake tu aurI: " [1. 4. 56. ] itItvam / " tasye pUrvavadyAdAvanena cAdeze dIrghatve ca prAcya iti / atha dam " [ 6. 3. 160 ] ityaNi- paicuSam / vidvAMso'sya dRSadatIti kvipi TAdAvanantarapUrvastrarAbhAve dIrghatvAbhAvAdeka- santIti " tadasyAstyasmin 0 " [7 2 1] iti matA-70 yoganirdiSTatvAdAdezasyApyabhAvAt kathaM dRSacA ' ityAdi vuSAdeze ca - viduSmAn evaM pecuSmAn / nanu ca sidhyatItyAha- anvAcayaziSTatvAdityAdi - cakArasamucitatve- 'prapuSaH, ninyuSaH " ityAdau ya-svarAdAvucyamAnasyoSAdezasya 35nA pradhAnatvAdityarthaH, pradhAnavAkya nirdiSTasyaiva cAvazyavidheyatvam, bahiraGgatvenAsiddhatvAt tadapekSANyantaraGgANyA kAralopAdIni na yathA-' edhAnAhartumaraNyaM gaccha zAkamapyAneSyasi' ityedhA prApnuvanti naiSa doSaH - nahi vastvantarAnapekSamantaraGgaM bahiraGgaM haraNasyeti / athAtra dakArasya dantyatvAd lukAro dIrgha Asanna vA svAbhAvikaM kiJcidasti, parasparApekSayA yugapatprAptau tayo- 75
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 106.] zrIsiddhahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ravasthAnAt , yathA- 'syonaH' ityatra yatva-gugayoH, papuSa] mUrdhan. " [ uNA0 902.] ityani nalope'vante caityAdau tu yugapat prApti sti, uSAdezaprAptikAle AkAra- maghavan / [zunI ] 'zvan' ityataH " striyAM nRta0 " lopAdInAM nimittAbhAvAdaprasaGgAd, AkAralopAdiprAptikAle ca [ 2. 4. 1.] iti DIpratyayaH / [priyazunI ] priyaH zvA40 nirvatta upAdeza iti teSAM nimittameveti nAsti paribhASopa- yayoH kulayoriti bahavrIhiH, tataH " aurIH"1.4.56.1 5sthAnam , yadAha- bhASyam- " bahiraGgamantarAmiti pratidvandvi-itItyam / [ atiyUnI] yuvAnamatikrAnteti samAsAd chIH / bhAvinAvetAvau~, ......na cAtrAntaraGgavahiraruyoryugapadavasthAna- priyayUnI kule iti-pUrvavadItvam / maghavAnamatikAntetimasti" [pANi0 sU0 6. 4. 22.] iti, * na svarAna- atimaghonI / zuna idaM tasyedam " [ 6. 3. 160.] ntaye * iti pratiSedhAd vA / na cAtrAntarajAtvAdiTA mAvyamiti ityaNi dvArAditvAdaukArAgame-- shauvnm| yauvanamiti-45 vAcyam, nityatvAdiTaM bAdhitvoSa bhavati. varNavidhitvAt yUnAM bhAvaH karma vA yuvAditvAdag, "aNi "[7. 4. 52.1 107 sthAnivadbhAvAbhAvAdiTo'prasaGgaH, bhavatu vA pUrvamiTa ityantyasvarAdilopapratiSedhaH / maghona idaM " tasyedama" [6. tadavayavatvAt seTakasya basoruSAdezo bhaviSyati / 'uSu' iti 3. 160.] ityaNi- mAghavanam / zvAnAvityAdi- "ni SakAro " nAmyantasthA0 " [ 2. 3. 15.] iti siddhaH, dIrghaH " [ 1. 4. 85.] iti ghuTi dIrghatvam / atha 'zvan.' tasya prakriyAlAghavArthamanuvAdo'yam , paramArthatastu us' iti ityAdI nakArAntanirdezaH kimartha ityata Aha-nakArAnta-50 sakArAnta evAyamAdeza iti / vidvatkAmyatItyAdi- pUrvavat nirdezAditi / goSThe zvA iti vigRhya " goSTA'teH zunaH" 15kAmyAdi ||ch / 2. 1. 105. // [7. 3. 110. ] ityaTi " no'padasya0" [ 7. 4. 61. ] mom iti nakAralope TAyA inAdeze- goSThazvena, " yUnastiH " nyA0 sa0---kasuSma0 / pecuvya iti / *AgamA yadguNI-1 nA yaNA-[2. 4. 77. ] iti tipratyaye zasAdau- yuvatIrityAdi, bhUtA0 itITa sahitasya kasa uph / upiti SakArasya " nAmyantasthA." atra nakArAntanirdezamantareNa " vizeSaNamantaH" 7. 4,55 [ 2. 3. 15.] iti siddhe prakriyAlAghavArtha pakArakaraNam 113.1 iti * nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi * iti ca // 2. 1. 105 // nyAyAdutvaM syAditi / atha tattvaM dRSTavAn dazaH kanipi, tathA mAtarapUrvasya zvayateH "zvan-mAtarizvan"[ugA. 9.2.] 20 zvana-yuvana-maghono GI-syAdyaghusvare va iti nipAtanATTAdAvutvaM kasmAnna bhavatItyAha- arthvdrhuH|2|1 / 106 / / NAdityAdi- atrobhayatrApi 'zvan' ityanarthakram ||ch 160 ta0 pra0-zvan yuvan maghavannityeteSAM sasvaro vakAro|2. 1. 106. // DI-syAdyaghaTasvara para ubhavAta / zunA khA, priyazunA kula, yA Ro-vn-yvn0| DIgrahaNAt syAdAvaghuTasvara anaH, zunA, zune; atiyUnI strI, priyayUnI kule, yUnaH, yUnA labdhe syAdigrahaNamadhuTasvarasyApratyayavazAnirAsArtham, zakA hi kAyane: maghonI, matimaghonI strI, priyamadhonI kule, maghonaH, katham 1. DIpratyayo'ghaTasvaro'pi pratyaya eveti nAzakanIyam , maghone / DIsyAdyaghuTasvara iti kim ? zIvanam , yauvanam, DIgrahaNAta , apratyayA'buTasambhavazca khaudana ityAdiSu, athAs-65 mAghavanam / aghaTiti kim ? zvAnI, yuvAmo, maghavAnau, ghuDityatra paryaMdAsAt syAdilakSyate, tana- prasUjyavRttinirAkaraNe atizvAni, atiyuvAni, atimaghavAni kulAni / svara iti hetorbhaavaat| priyazanI iti striyAM tu bahuvrIhI " nopAntyavataH" kim ? zvabhyAm / nakArAntanirdezAdiha na bhavati- goSThazvena, | 2. 4. 13.] iti trayANAmapi DIpratiSedhaH, upAntyavattA 30yuvatIH pazya, yuvalyA, maghavataH pazya, mghvtaa| arthavad-ca zvanazabdasya "na va-manta." [2. 1. 111.] iti bati- tattvadRzvanA, mAtarizvanA // 106 // pratiSedhAt , itarayostvanenotvavidhAnAt , yat tu priyazunIti dRzyate70 mammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwww name za0 myA0-zvana0 / sasvaro vakAra iti- sasvaratvaM tat- prathamameva uyAM karmadhAraye / zIvanam-zuna idamiti kArya, ca vakArasya kAryiNo maghona iti nirdezAta , anyathA vikAre tu " ekasvarAt" [6. 2. 48.] iti mayaT syAt / vyaJjanamAtrasyotve sUtre maghona iti nirdezo nopapadyata / zvayateH atizvAnIti--atikrAntaH zvA yairiti vAkyam , tatpuruSe tu 85" zvan-mAtarizvana-mUrdhan."[ ugA. 902.] ityani nipA- " gaughAiteH zunaH" [ 7. 3. 11.] iti samAsAntaH syAt / tanAdikAralope-zvan / yoteH "lU-pU-yu-vRSi0" [uNA goSTazveneti- goche iveva " saptamI zauNDAyaiH" [ 3. 1. 88.]75 9.1.] iti kityani-yuvan / maddheH " zvan-mAtArizcan- [iti] saH, "goSThA'teH0" [7. 3. 11.] itytt|
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvatti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA. 1. sU0 11..] nanvatra samAsAntaH samAsasyAvayavo bhavati, tatamAnenAdhuTsvarAdi- tavAyAH, TAyAH, ityeva bhavati, astrItve vanena luki-vaH, pratyayasya vyavadhAnAt prAptireva nAstIti kimuktaM- nakArAntanirdezA-TaH, ityAyeva / hAhe dehIti-"ohAMGka gatau" hAzabda diti, atrocyate- bhASyakAravacanAd yathA samAsAntaH samAsA- jihIte- gItakAle kartavyatayA AmotIti vic // 2.1. 107. 140 vayavo bhavati, evamuttarapadAvayavo'bhISyate, tatazca zvanagrahaNena tada-|man mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 5vayaSasvAdasyApi grahaNamityaghuTsvarAdipratyayasya na vyvdhaanmto| y|2|1|108|| yaduktaM nakArAntanirdezAditi tat sAdhveva / maghavata iti- mayo| ta0 pra0-ano'kArasya GI-syAdyaghuTsvare pare luga jJAnaM sukhaM vA'syA'stIti, maghA vA ArAdhakAH santyasya " DyApo bhavati / rAjJI, rAjJaH, rAjJA, rAze; takSNaH, takSNA, tkssnne| bahulam" [2. 4. 99.] iti hsvH| mAtarizvaneti-kI-syAdyaghaTasvara ityeva-rAjAnau, rAjAnaH, surAjAni kulAni mAM tarati vica, mAtari- antarikSe zvayati "zvan-mAtari- rAjabhyAm // 108 // 45 10van0" [uNA0 902.] iti sAdhuH, ata eva nirdezAt za0 nyaa0-ano|' anaH' ityavayavasambandhaSaSThayantam saptamyalup // 2. 1. 106. // 'asya ' ityasya kAryiNo vizeSaNamityAha- ano'kArasyeti / mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm "rAjJI "triyAM nRtaH0" [2. 4. 1.] iti hIH lugAto'nApaH / 2 / 1 / 107 // . tato'no'kAralopaH, evamadhusvare'pi / " takSau tanUkaraNe" ta0 pra0-ApUvarjitasyA''kArasya DIsyAdyadhusvare pare ataH " ukSi-takSyakSi." uNA. 9...] ityani zasA-50 luga bhvti| kIlAlapaH, kIlAlapA, kIlAlape, zubhaMyaH,dAvano'kAralope-takSNA. ityAdi / zobhano rAjA yeSAM ..zubhayA, zubhaye, tavaH, bhe; hAhe dehi| Ata iti kim ? kalAnAmiti " napaMsakasya ziH" [1. 4. 55.] iti ndiiH| anApa iti kim / khaTvAH , zAlAH, mAlAH pazya / jasaH zaso vA zau "ni dIrghaH " [1. 4. 85.] iti DI-syAyaghaTasvara ityeva- kIlAlapAstiSThanti, kIlAlapA dIrghatve-sarAjAni ||ch / 2. 1. 108. // pazya, kIlAlapAbhyAm // 10 // nyA0sa0-ano'sya neiha vyAkhyA dRzyate // 2.1.108.1155 za0 nyA0-lugA / atrAsambhave'pyuttarArthaM 'DI' itya I-Go vA / 2 / 1 / 109 // nuvtete| kIlAlapa ityAdi-kIlAlaM pibatIti vipu vica vA, tataH zasAdi, evaM zubhaM yAtIti zubhaMya ityAdi / ta0 pra0-ano'kArasyekAre Dau ca pare lug vA bhavati / ktavaH, naH, iti-svA-znApratyayayoranukaraNam, anu- sAmnI, sAmanI; dAmnI, dAmanI; surAjJI, surAjanI kule karaNazabdA api hi lakSaNa prayojayanti, yathA- " avyaktAnu-rAjJi, rAjani; dani, dadhani // 109 // karaNAdanekasvarAt." [ 7. 2. 145. 1 iti, yathaiva cAnye yA za0 nyaa0-ii-10| 'anaH' iti 'asya' iti arthaparA devadattAdibhiH zabdairvyavaharanti, evaM vaiyAkaraNA api Apa'luga' iti ca vartata ityAha- ano'kArasyetyAdi / , prakRti-pratyayAdIn pratyAyayantastadanukaraNarebhivyavahAramArabhante / 'sAnI' ityAdau " aurIH" [1. 4. 56.7 iTIatha ktvAyAM, TAyAm' ityevamapi vaiyAkaraNA vyavaharanti, tvama tatra parvega nitye prApte pakSe tadabhAvArtho'yaM vikalpaH, tata kathamiti, ucyate- sa strIliGga Abanto'nukaraNazabdo yatasya bhAvAbhAvobhayArthakatvAt , tatra bhAvasiddhAvabhAvaphalo udAhRtaH so'nAvantaH, ubhayathA dazenAdubhayaM vyavasthApyata vikalpavidhiH, abhAvasiddhau bhAvaphalaH, ubhayasiddhAvubhayaphalaH, atra65 ..iti / hAhe iti- kuyi anukrnnsyaakaarlopH| dehIti-I bhAvasya pUrveNa siddhatvAdabhAvaphala iti ||ch // 2. 1. 109. // "hau daH" [ 4. 1. 31.] ityetvam / nadIriti- atrammar zas, AkArasyAbhAvAhopo na bhavati / khaTvA ityAdi- eteSu nyA0 sa0-I-ko veti / DirvibhaktistatsAha vAdIkAro'pi "At" [2. 4. 18.] ityAp, tataH zasa, anApa vibhaktirUpa evaM grAmaH, tenaukArasthAninIkAre'nena vikalpa kIiti vcnaallugbhaavH| kIlAlapA ityAdi- jasa am pratyaye tu rAjJItyAdiSu pUrveNa nityameva, niranubandhagrahaNa* abhyAm ||ch // 2. 1. 107. // nyAyAd vA / / 2. 1. 109. // nyA0 sa0-lugA / ktvA-TAzabdayoH kecidastrItvaM kecit ssaadi-hn-dhRtraajnyo'nni|2|1|110|| khIla ghecchanti, tatra, strItve'nApa iti vacanAdanena lugabhAve- la0 pra0--pakArAderano han dhRtarAjamisyetayozcAkAra:
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 112.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 75 e" yA "I. . . I. I.JlA5 m wwmarwwwimwwwmannam normwww.mammnanamwwwwwwwwwwmummmmmmane syANi pratyaye pare lug bhavati / aukSNaH, tAkSNaH, prauNanaH, grahaNaM vispaSTArtham , anyathA 'va-masaMyogAt' iti samastavAghaH, dhaartraajnyH| SAdInAmiti kim ? sAmanaH, vaimanaH / nirdeze tayorekha saMyogAdityAzaGkA syAt , "va-maH saMyogAt / bhaNIti kim ? tAkSaNyaH // 11 // iti vyastanirdeze'pi vakAra-makArAbhyAM paro yaH saMyogasta smAdityapi pratIyeteti / "pRz pAlana-pUraNayoH" ataH40 za0 nyA0-pAdi0 / 'han ' iti 'bhrUNahan' ityAdi "snA-madi0" uNA0 9.4.1 iti bani guNe TAdau 5prayogasthastha hano'nukaraNam , 'dhRtarAjan ' iti prAyogikasya | " ano'sya " [2. 1. 108.] ityakAralopaprAptau dhakArA'bhUtarAjJaH [jan ]' zabdasyAnukaraNam / 'ano'sya' iti ['lug' iti ca ] vartate / ukSNo'patyamiti "uso'patye" ntasaMyogaparatvAdanena nissedhe-prvnnetyaadi| evaM tattvadazvane tyaadi| bhaseH sautrAt "azauTi vyAptI" ityatazca " man" [6. 1. 28.] ityaNi bRddhau 'anapatye' ityadhikRtya [ uNA0 911.] iti mani TAyAM-bhasmanA, ashmnaa|45 " ukSNo lug" [7. 4. 56. ] iti luvidhAnAdapatye 10nalopAbhAvAdanaH sadbhAve'pyazaH syAdyaghuTsvaratvAbhAvAt pUrveNA parvaNI ityAdi- atra " I-Dau vA" [2. 1. 109.] iti vikalpaH prAptaH prtissidhyte| pratidInA, sAmnetiprAptAvanenAkAralope nasya gatve-aukSNa iti / evaM takSNo atra vakAra-makArAbhyAmeva paro'n , na tu tatsaMyogAditi 'patyamiti "zivAderag" [6. 1. 6..] ityaNi pratiSedho na bhavati / takSNA , mUrbhati- atra saMyogamAtrAt tAkSNaH, kArulakSaNastu iJ kurvAdijyena vAdhanAta, pakSe na paro na tu vamantAditi "ano'sya" 2. 1. 108.]50 bhavati / bhrUNaM hatavAn [iti ] kipi bhrUganno'patyamityaNi "| iti lug bhavati // cha / / 2. 1. 111. // 15ano'kAraloye " hano ho naH" [2. 1. 112.] nAdeze bhriinnghnH| evaM vRtraM hatavAniti | vipi trano'patyamityaNi nyA0 sa0--na va-manta0 / atra vakAra-bhakArayoH saMyogaano'kAralope nAdeze ca-] vAghnaH / dhRtA rAjAno yena vizeSaNatvena " vizeSaNamantaH "[ 7. 4. 113.] iti tadantatve tasyApatyamiti vigRhya pUrvavadagAdAvano'kAralope "tavargasya."labdhe'ntagrahaNa spaSTArtham , anyathA va-masaMyogAditi samastanirdeze'[1. 3. 60.] iti nakArasya akAre- dhArtarAjJaH / nayoreva saMyogAdityAzakA syAt , vamaH saMyogAditi vyasta-55 20sAmanaH, vaimanaH, iti- " devatA" [ 6. 2. 101.] nideze'pi vakAra-makArAbhyAM paro yaH saMyogaratasmAdityapi pratI ityaN / takSNo'patyamiti " kurbAdeyaH " [6. 1. 10..] yeteti nyaaskaarH| pratidIneti- pratidivA- ahaH, aparAjazva iti vyaH [ Jye tAkSaNyaH // cha / 2. 1. 110 // // 2. 1. 111. // nyA0 sa0-pAdihan / tAkSNa iti- " senAnta" hano ho naH / 2 / 1 / 112 // [6. 1. 102. ] ityanena kArudvArA prAptasya vyasya vAdhakaH ta0 pra0--hanteH i' ityevaMrUpasya na ityayamAdezo bhava-60 25"zivAderaNa" [6. 1. 60.] ityaN / sAmana iti-ti / bhraNanI strI, bhraNadhnA, bhrUNane, bhraNalI kule, bhraNani, dayorapi devatArthe, vettyadhIte vetyarthe, idamarthe vA'N , "aNi" ghnan , nanti, aghnan / hana iti kim ? plIhanaH, ahaH, [7. 4. 52. ] ityano lopaabhaavH| tAkSaNya iti- atra ahanI; ahina / iti kim ? vRtrahaNI, vRtrayati // 112 // " kurvAdervyaH"[ 6. 1. 100.] [iti nyaH ] // 2.1.110.mmmmmmmon za0 nyaa0-hno| hano ha iti samAnAdhikaraNe na vamantasaMyogAt / 2 / 1 / 111 // SaSThayAvityAha- hanterityAdi / bhrUNapUrvAd hanteH vipi " navA65 zoNAdeH" [2. 4. 31.] iti DyAm' " ano'sya"|. 30 ta0 pra0--vakArAntAnmakArAntAca saMyogAt parasyA-|1. 108.1 ityano'kAralope'nena 'ha' ityasya nAdeze no'kArasya luga na bhavati / parvaNA, parvaNe; tattvadRzvanA, vaNanI. evaM napuMsake aukArasyetve "I-DI vA" [2. 1. tattvadRzvane; karmaNA, karmaNe; bhasmanA, bhasmane; bhazmanA, azmane, 109.] ityakAralope'nena prAdeze-bhrUNanI, kule iti parvaNI, karmaNI, parvaNi, karmaNi / saMyogAditi kim ? prati- napuMsakatvAbhivyaktyartho'nuprayogaH / nan , iti- "zatrAnazau."70 dInA, sAmnA / vamanteti kim ? takSNA, mUrnA // 11 // 5. 2. 20.1 iti zatRpratyayaH, "yama-hana-jana-khana." 36 za0 nyA0-na va0 / vakAra-makArayoH saMyoga vizeSaNatvena [4. 2. 44.] ityakAralopaH, evaM ghnantItyAdi / plihe"vizeSaNamantaH" [7. 4. 113.] ityantatve labdhe'nta-rahezca " zvana-mAtarizvan. " [ uNA. 9.2.] iti nipAta 10
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 bRhakSutti-vRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 114.] wwwwwwwwwwwwwww.mamme nAdani 'plIhan , ahan, iti sthitasya sAdAvakAralope-syAgraM- daNDAsamiti SaSThIsamAsaH, 'daNDa !' iti sambodhanaplIta ityAdi-atra han iti hanteranukaraNAd * arthavad-padaM vA ||ch| 2. 1. 113. // prahaNe. * iti nyAyAd vA'trAnyasya na bhavati / vRtrahaNamAcaSTa vAta / vRtrahaNamAcaSTa nyA0 s0-lugsyaa| apada iti adetorvizeSaNam 140 iti NicyansyasvarAdilope-vRtrahayati ||ch / 2. 1. 112. // daNDAyamiti-nanvatra "vRttyanto'saSe1.1. 25. ] iti ,,pratiSedhAdana ityasya padatvAbhAvAt kathaM nAkAralopaH, satyamkanyA0 sa0-hano0 / bhrUNanIti- " navA zoNAdeH"! sAvadhAraNavyAkhyAnAt- apada eveti, atra praveH pUrva padatva[2. 4. 31.] iti kI prtyyH| plIhuna ityAdiSu han iti mAsIditi; tarhi prAyaNamityatra * gatikAraka. * iti nyAyAdahanteranukaraNAt , * arthavadhaNa. * iti nyAyAd vA'nyasya na bhavati // 2.1.112. // vibhaktyantenA'yanetyanena samAse prAmoti, satyam-- apada pratyuttara-45 wournawwwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwmorn padamapi gRhyate, "te lug vA " [ 3. 2. 108.] ityuttaralugasyAdetyapade / 2 / 1 / 113 // zabdalopAditi, yathA "vedUto'nanyaya0" [2. 4. 98.1 ityatra // 2. 1. 113. // 10 ta0 pra0-apade'padAdAvakAre ekAre ca pare'kArasya | lug bhavati / saH, tau, te; yuSmabhyam , asmabhyam, pacanti, Dityantya svraadeH|2|1|114|| paThanti, vivakSan , pace, yaje / asyeti kim ? adanti, ta0 pra0-svarANAM sanniviSTAnAM yo'ntyaH svarastadAde:50 adetIti kim ? zramaNe, saMyate / apada iti kim ?|zabdarUpasya Diti pare luga bhavati / munau, sAdhI, pituH, daNDAnam , tavaiSA // 2. 1. 113. // mAtuH, pitA, mAtA; eSu vyapadezivanAvAdantyasvarAditvam / mahatyAH kara:- mahAkaraH, mahApAsaH, upasarajaH, mandurajaH' 15 za0 nyaa0-lug0| [adeti ] acca eceti samA triMzatA krItam-triMzakam , AsannAzcatvAro yeSAmAsannacatAH, hAradvandvAt saptamI, 'apade' iti 'asya' vizeSa gam , apadAnte vartamAnasyAkArasya laga bhavatItyata Aha-apade adUracatAH / khitIti kim / dRSadI, dRSadaH // 114 // 55 wwwmmmmmmmmmmmwwwwwwwwwww ityaadi| apadAdau ityAdizabdasyAvayavavAcitvAdapadAvayava- za0 nyA0--Ditya / sati yasmin yasmAt pUrvamasti syAkArasya saptamyA nirdiSTe pUrvasya- prthmsyaavyvhitsyetyrthH| paraM nAsti so'ntastatra bhavo'ntyaH, antyasvara Adiryasya zabda20sa iti- tad si " A dveraH" [ 2. 1. 41. ] [ ityatve] rUpasyeti ca bahuvrIhiH, tatra yadi svarasyAntyatvaM svaravyaJjana "lugasyAdetyapade" (2.1. 113.] ityapavAdatvAdvAt) samudAyAyekSa, na tadAdiranyaH sambhavatItyAdigrahaNamanarthakaM syAt , samAnadIrghatvaM bAdhitvA'kAralopaH, "taH sau saH " [2. 1. atastulyajAtIyApekSamevAntyatvaM vijJAyata ityAha- svarANA-60 42.] iti takArasya sakAraH / evam- aukAre jasi cAtvAdau-miti / tatrApi na sannivezAnapekSamantyatvamityAha- sanni to, ityAdi- tAviti lopAbhAve'pi sidhyati, paramekavacana-bahu-viSTAnAmiti / evaM viziSTenAntyena varega viziSTaM samAsArtha 25vacane udAharatA madhyavarti prasaGgalikhitamudAharaNam / " abhyaM samupAdAya lopamAha- yo'ntyasvarastadAdeH zabdarUpa bhyasaH " [2. 1. 18. ] iti [ abhyami ] kRte-yuSma-syeti / [Diti pare lum bhavatIti-] DakAra itbhyamityAdi / pacanti, paThantIti- paceH paThezcAntiprayaye aprayogI yasya tasmin pare lug bhavatIti / munau, sAdhau,65 " kartaryanadbhayaH0" [3. 4. 71.] iti zan / vaktumicchatIti iti- [ 2 ] "nDiauM " [ 1. 4. 25.] iti Dau anenA" tumarhAd" [ 3. 4. 21.] iti sani dvivacane'nAdi- tyasvarAderlak / pituH, mAtuH, " Rto Dur " [ 1. 4. vyaJjanalope " sanyasya" [4. 1. 59.] itItve casya katve 37.] iti [ iseDaso vA ] Dar RkArasya lopaH / pitA, Satve ca vivakSatIti "zatrAnazau." [5. 2. 20.] iti mAtA, "duzanas-purudaMza." [1. 4. 84.] iti zatRpratyaye zavi san-zavorakAralope silope "RduditaH" [1. se dezaH, atra sarvatra "iva derasve."[1. 2.21.] iti70 4. 70.] iti nAgame saMyogAntalope- vivakSan / evaM prApte paratvADDittvasyAnavakAzatvAca lugeva / athA[trAntyasvara eva paceryajezca vartamAnAyA epratyaye " kartari." [3. 4. 71.] na tu tadAdiH kazcidastItyAha-eSvityAdi / mahAkara ityAdiiti zavi akAralope-pace, yaje / " adak bhakSaNe" ato-mahatyAH kara ityAdiSaSThIsamAse "mahataH kara-ghAsa."{3. 'ntau-adanti / "Asik upavezane" ata epratyaye-/2. 68.] ityadhikAre " striyAm " [ 3. 2. 69. ]itIAse / zramaNe, saMyate iti-- saptamyekavacane chiH / daNDa- | kArasya DAdeze'drUpasya luk / upasare jAto mandurAyAM jAta iti75
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 115.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / " saptamyAH " [5. 1. 169. ] iti De ' an ' ityasya |[ 2. 4. 1.] iti yathAsambhavaM chIpratyayaH, pksse'nenaantaa| lope "sthApo bahulaM." [2. 4. 99.] iti yathAsambhavaM dezastato "lugasyAdetyapade" [2. 1. 113.] ityasya luk 40 husvatve-upasarajaH, manduraja:triMzakamiti-" triMzad-evaM karoteH "zatrAnazAveSyati." [5. 2. 20.] iti viMzateDeka:." [6. 4. 129. ] iti ukH| AsannacatAH ,syasahite zatRpratyaye " hanRtaH." [4. 4. 49.] itITi adUracatAH, iti-- "AsannA'dUrA-'dhikA-'bhyardha0 " [ 3./" nAmyantasthA0 " [ 2. 3. 15. ] iti Satve pUrvapadItvAdI1. 20.] iti bahuvrIhiH "pramANI-saMkhyAH " [7. 3. kariSyantI, ityaadi| evaM "bhAk dIptau", "psAMka bhakSaNe"128.] iti istato jas ||ch / 2. 1. 114. // bhAntI ityAdi / "adak bhakSaNe", "puMgaT abhiSave",45 nyA0 sa0-DityantyaH / sati yasmin yasmAt pUrvamasti " rudhuMpI AvaraNe" ataH zatRpratyaye yathAsambhava "svAdeH paraM nAsti so'ntastatra bhavo'ntyaH / manau atra sarvatra " ivarNA- nuH / 3. 4. 75.]" rudhA svarAd."[ 3. 4. 82.] 10derasva." 1. 2. 21.] iti prApte paratvAdanavakAzatvAcca "kRg-tanAdaH0" [3. 4. 82.] iti ca "nA-'styo Ditvasya lugeva / upasaraja iti- upasare deze jAtaH / mandaraja lak" [4. 2. 9..] iti zrasyAkAralope 'avarNAd' iti-mandure mamdurAyAM vA jAtaH " DyApo bahulaM nAmni " iti vacanAdantAdezAbhAve-adatI, ityAdi / adhipUrvAda 50 [2. 4. 99.] iti isvaH // 2. 1. 114. // " iMphU adhyayane " ityato " dhArIGaH."[5. 2. 25.! ityatRzi " dhAtorivargovarNasya." [2. 1. 50.] itIyAavarNAdazno'nto vA'turI-DyoH deze khyAmaukArasyekAre vA- adhiiytii| jaratI, iti15 / 2 / 1 / 115 // jIryateH " jUSo'taH " [ 5. 1. 173. ] ityataH / krINatI, ta0 pra0-bhAvarjitAdavarNAt parasyAtuH sthAne'nta ityA lunatI, koNAte nAtezca zatari "krayAdeH."3.4.79.155 dezo vA bhavati, I-Dayo:-Ipratyaye slIpratyaye ca pare / iti znApratyaye "znazcAtaH " [4. 2. 96.] ityAkAratudantI tudatI kule; tudantI tudatI strI; kariSyantI kariSyatI lopaH / tudatA, iti- atra TAyAm 'IGayoH' iti vacanAna kule; kariSyantI kariSyatI strI; bhAntI bhAtI kule bhAntI bhavati / atha 'tudantI' ityAdau mUlodAharaNe IDayoH' ityana. 20mAtI strI; psAntI psAtI kule psAntI psAtI strI / avarNA- pekSatvena varNamAtrAzrayatvena cAntarajatvAt "lugasyAdetyapade" diti kim ? adatI sunvatI rundhatI tanvatI strI kule vA.[2. 1.113.] iti "samAnAnAM tena."[1.2.1.60 eSu zatRH, adhIyatI strI kule cA, atrAtRz; jaratI strI iti ca akAralopa-dIrghatvayoH kRtayoravarNAt paratvaM [ zatapratyakule vA, atraatH| bhabha iti kim ? krINatI lunatI strI yasya ] na sambhavati, tat kathamantAdezaH. avarNazatapratyayekale vAI-Dayoriti kim ? tudatA kalena / bhavarNAditi kAraDIbhAvApekSatvena bahiraGgatvAdityAha-avarNAditItyAdivizeSaNAdana iti pratiSedhAca lopa-dIrghAbhyAM pUrvamevAnenAntaH, yadi prAgevAntAdezAllopa-dI! syAtAM tadA'vat parasyAtuH bhUtapUrvatayA vA pazcAt / didatI strI, dadatI kule' ityatra sthAne'nta iti vacanamasambhavadathemanarthakaM syAt, tathA lopena tu kRte'pyantAdeze " anto no luk " [4. 2. 94.] iti prAgevAkAranivRtteH prAptyabhAvAd 'aznaH' iti pratiSedhonalopaH // 115 // 'pyanarthaka ityato'ntaraGgAvapi lopa-dIrghAvasmin viSaye'ntAza0 nyAya-ava bhAvarjitAdavarNAditi- nAzabdena dezAt pazcAd bhavataH, anyathA tadanupapatteritiH athavA80nAntasamudAya ucyate, avarNAdityapyavarNAntaH, nahyavarNAt paraH/'nta antaraGgatvAlopa-dIrghayoH kRtayorapi vacanasAmarthyAda bhUtapUrvatayA zatA'sti, na ca tatrAna iti pratiSedho yuktastenAyamarthaH-pazcAdapyantAdeza iti / * vArNAt prAkRtaM balIyaH * iti tu70 nAntavarjitAdavargAt [ avarNAntAt samudAyAt ] parasyeti, athavA nehopatiSThate bhinnakAlatvAt , tathAhi- IkhyoH sadbhAve'ntAdezaH 'avarNAd ' iti samudAyaikadezo'varNa evocyate, nAzabdena tu prApnoti, lopa-dI? tu tataH prAgeva, yatra hi vArNa-prAkRtayonAzabdasambandhyavarNa iti, tatrAyamarthaH-zrAvarjitAt-znApratya-yugapat prAptiH 'kAraka' ityAdau tatredamupatiSThata iti / nanvevaM yAvayako yo na bhavati, tasmAdavarNAt parasyetyarthaH / tadantI. tAha' dadatA' ityAdAvA tarhi ' dadatI' ityAdAvAkAralope'pi bhUtapUrvatayA zaturantAdeze tudatI kule ityAdi-- "tudIt vyathane" ityataH "zatrAnazI nakArazravaNaprasara ityAha-atra svityAdi ||ch // 2.1.115.175 [5. 2. 20.] iti zatRpratyayaH, tudAditvAt zaH, aukArasya nyaa0s0-avrnnaadshno| nanu tudantI bhAntItyAdAvIGamo" aurIH" [1. 4. 56.] itItvam, " striyAM tRtaranapekSatvena varNamAtrAzrayatvena cAntaraNatvAt " lugasyAdetyapade',
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 1. sU0 118. ] [2. 1. 113.] iti "samAnAnAm 0" [ 1. 2. 1.] iti Divi- diva auNAdikaH, tataH sAvanena vakArasyautvaM so iti ca akAralopa-dIrghatvayoH kRtayoravarNAt paratvaM zatRpratyayasya rutvAdi, priyA dyauryasyeti " parataH strI puMvadU" [3. 2. nAsti tat kathamakArA'varNazatapratyayaDIbhAvApekSatvena bahiraGgo'nta 49.] iti puMvadbhAvaH, atikrAnto divamiti prAdisamAsaH 140 ityAdeza ilyAha- avarNAdityAdi / bhUtapUrvatayeti- * vArNAt athAkSapUrvAd dIvyateH kipyUTi kRte * ekadezavikRtasyAnanya5prAkRtaM balIyaH * iti tu nehopatiSThate, bhinnakAlatvAt , tathAhi-tvAt * autvaM kasmAnna bhavati ? nahyadhAtorityastItyAhaI-DayoH sadbhAve'ntAdezaH prApnoti, lopa-dIghau tu tataH prAgeva, niranubandhagrahaNenetyAdi-sUtre hi niranubandhopAdAnAdayatra hi vArNa-prAkRtayoryugapat prAptiH 'kArakaH' ityAdau tatredamupa- vyutpannamananubandhaka 'div' iti nAma gRhyate, vyutpattipakSe'pya. tiSThata iti / / 2. 1. 115. / / vayavAnAM sAnubandhakatvaM na tu nAna iti| nanu divo vakArasya 45 " A am-zaso'tA" [ 1. 4, 75.] ityAkAro vibhAzya-zavaH / 2 / 1 / 116 // SayA vaktavyaH, anyathA divamityAyeva syAt, na tu dyAmityAdI10 ta0pra0-yAcchavazca parasyAturI-DayoH parato'nta ityA-tyAha-dyAmityAdi- "yuka abhigamane" ataH "-gamibhyAM dezo bhavati / dIvyantI sIvyantI strI kule vA; bhavantI, Do:" [ ugA. 867.1 iti DoH, tato'm ||ch|| 2. corayantI strI kule vA; dhArayantI zAstraM strI kule vA10.117. ! 50 zya-zava iti kim ? caratI strI kule vA / I-Gayorityeva nyA0sa0 diva auHsI / dyauriti- atra "uH padAnte." dIcyatA, bhavatA // 116 // ww.m- [2. 1. 118.] iti prApte'pyacaritArthatvAt sAviti vizeSa15 0 myaa0--shy-sh| I-byoriti vatete nimittAntara-vidhAnAda vA aurevAnena pravartate, na tUkAraH / diva aukAreNa sthAnupAdAnAt / dIvyamtI sIvyantI kule strI vA sambandhAt seH paratvamAtra vijJAnAt tatsambandhinyA nIvA nya" divUc krIDAdau", " SivUc utau" AbhyAM zatRpratyayaH, sambandhinyapyudAharati-priyadyorityAdi / akSayUriti- * ekadeza.55 "divAdeH zyaH" [ 3. 4. 72.] iti zyaH, tataH pUrva- vikRtam 0 * iti prAptiH // 2. 1. 117. // vadI-yorantAdezaH / bhavantI ityAdi- " bhU sattAyAm "imom 20" curaN steye " " ,t dhAraNe" [ ebhyaH zatRpratyaye yathA- uH padAnte'nUt / 2 / 1 / 118 // sambhava Nici zavi ca pUrvavadI-byorantAdezaH / ] jaratI ta0 pra0--padAnte vartamAnasya divo'ntasyokArAdezo " juSo'taH" [5. 1. 173. ] itytH| nanu I-Dyo: bhavati, sa cAnUt- tasya tukArasya dIrghatvaM na bhavatItyarthaH / pUrveNeca zaturantAdezaH siddhaH, kimarthamidam ? neSa doSaH-dyabhyAm , dyabhiH, yubhyaH, dhuSu, atiyubhyAm , paramAbhyAm ,60 nityArthavAdasya ||ch / 2. 1. 116. // gataH, dyukAmaH, dyutvam , dyukalpaH, vimalA dinam / padAnta 25 nyA0sa0-iya-zavaH [neha vyAkhyA dRzyate] 2.1.116. // iti kim ? divyati, divyam, divau, divam , divi / mmmmm anUditi kim ? adyaudyaurbhavati- yubhavatItyatra " dIrghazcidiva auH sau / 2 / 1 / 117 // iyatyeSa ca"[4.3.108.] ityanena ccI dIrghatvaM na ta0 pra0-divo'ntasya sau pare aurbhavati / dyauH, priya- bhvti| ukrArasya pratiSedhAd vRddhirbhavatyeva-dyukAmasyApatyaM dyau-65 dyauH, he dyauH !, atidyauH ! / niranubandhagrahaNe na sAnu- kAmiH / divAzrayaH, divaukasa iti tu pRSodarAdisvAdakArAgame bandhakasya iti dhAtorna bhavati- akSedardIvyati kvip UTa- bhaviSyati. vRttiviSaye vA'kArAnto divazabdo'sti // 118 // 80akssyH| sAviti kim ? divaM pazya / dyAmiti tu dyo yAmAta tu dyA- ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdasya " A am-zaso'tA" [1. 4. 75.] ityAkAre rUpam // 117 // | zabdAnuzAsanabRhadvattau dvitIsyAdhyAyasya prathamaH paadHsmaaptH|| | prAvaD jAteti bho[ he ] bhUpAH, mA sma tyajata kAnanam / 70 za0 nyA0-diva0 / 'divaH' iti sthAnaSaSTayantam , harita zete'tra na tveSo, mUlarAjamahIpatiH // 5 // tatazca "SaSThayAntyasya" [7. 4. 106.] ityupatiSThata 35ityAha- divo'ntasyeti / diva aukAreNa sambandhAta seH za0 nyA0-uH padAnte / padAnta iti nyAyaprAptasya divo paratvamAtra vijJAnAt tatsambandhi[ nIvAnyasambandhi ]nyapyu- 'ntasya vizeSaNamityAha-padAnte vartamAnasya divo'ntadAharati- dyaurityAdi- dIvyateH " diverDiv" [uNA0 949.] syeti / dhubhyAmityAdi- " nAma sidayvyaJjane " [ 1. 1. Marwarmeroommamimmmmmmam
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / parame ca [ te divazabdasyAmi sati antyasyAtvaM vikalpena bhavati, tato thAmityapi 40 zIli - kAmi0 " bhavati, zasyapi vikalpenAkAramicchanti kecit / antarvartinIM [ pA0 2. sU0 1.] 21. ] iti padatvam, atikrAntau divamiti, divau ca ] divaM gataH divaM kAmayate 8. 77 118. // // iti dvitIyasya prathamaH pAdaH // [ 5. 1. 73. ] iti NaH, divo bhAvaH, ISadaparisamAptA dyauH, vibhaktimAzritya padatve'nenotve kathaM divAzraya ityAdItyata AhavimalA dyauryasmin iti vigrahaH / divamicchatIti kyani- akArAgame bhaviSyatIti - akArAgame cAkArAgamakaraNasAmarthyAdeva 5 divyati / divi bhatramiti " prAgapAgudak-pratIca: [ 6. urna vibhakteH pUrvaM vA'kArAgame padAntatvAbhAvAdeva vA / vRttiviSaya 3. 8. ] iti ye - divyam / tatrAyvyaJjana iti vacanAdatrA iti samAsaviSaye prayujyate, kevalastu na prayujyata ityarthaH 45 padatvam / evaM divAvityAdi / nanu dyubhyAmityAdau dIrghaprasaGga // 2 1 eva nAsti, kathamucyate- ' anUd' ityAha- adyaudyaurityAdi / caukAmirityatra tu UkAramAtrapratiSedhAdiji vRddhi - 10rbhavatyevetyAha- UkArapratiSedhAdityAdi / nanu divAzraya | ityAdAvantarvartinIM vibhaktimAzritya padatve " uH padAnte ta0 pra0 - kriyAyA hetu:- kAraNaM kartrAdi kArakasaMjJaM [2.1.118. ] ityutve kathaM divAzraya ityAdIyata Ahabhavati, dravyANAM sva-parAzrayasamavetakriyAnirvartakaM 50 | sAmarthya zaktirityAcakSate; zaktizca sahabhUryAvaddravya bhAvinI pRSodarAditvAdityAdi // cha // 2. 1. 118. // ityAcAryazrIhemacandra viracite svopajJatattvaprakAzikAprakAze ca kriyAkAla evAbhivyajyate / karotIti kArakamityanvartha| saMjJAsamAzrayaNAccAnAzritavyApArasya nimittatvamAtreNa hesvAdeH kArakasaMjJA na bhavati / kArakapradezAH- " kArakaM kRtA " [ 3. 1. 68 ] ityevamAdayaH // 1 // kriyAhetuH kArakam / 2 / 2 / 1 // " tatrya 15 zabdamahArNavanyAse dvitIyasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH // pranthAgram - 1828 // anusandhAnakArasya -- 55 za0 nyA0 - kriyA0 / kriyAyA hetuH kAraNaM nirvartakamiti yAvat kriyAsvarUpaM ca " kriyArtho dhAtuH " [ 3. 3. | 3. ]ityatra nirNeSyAmaH / kArakamiti saMjJAyA bhAvyamAnatvAd bhUtavibhaktyanupapattyA bhAvyamAnavibhaktyA prathamayA prAvRD jAteti mUlarAjavijayayAtrAsu prastutAsu tatparA - kramabhItAn svanagarANi vihAya kAnanamAzritAn varSAkAle 20 samAgate nidrArahitatayA khyAtAnAM devAnAM madhye vareNyasya viSNorapi zayanazravaNena tattulyo'yamapi mUlarAjanRpatiH zayAna | iva nirvyApAro bhaved ' iti vicArya vanAnnirgatya svagRhAn gantu- nirdezaH / kArakazabdaH kartRmAtraparyAyaH kartrAdItyatra kartRzabdastu 60 micchato virodhibhUpAnuddizya taddhitamicchoH kasyaciduktiriyam / kartRvizeSavacana iti kartrAdi kArakasaMjJamiti vizeSaNahe bhUpAH ! mUlarAjavirodhAt prAk pRthvIpAlakatvena prasiddhAH 1 vizeSyabhAva upapanna iti, anyathA ' vRkSo vRkSasaMjJaH ' iti25samprati tu bhayAt kAnananivAsAH !, prAvRT varSAsamayaH, jAtA vadanupapannaH syAt, arthasyAbhedAditi / kArakazabdAbhidheyaM prAdurbhUtA iti hetoH, asmin samaye nAsti mUlarAjabhaya- | nirvakti- tazcetyAdi - caH punararthe, tat punarityarthaH, kriyA ha miti matvetyarthaH, kAnanaM vanaM, mA sma tyajat na muJcata, dvividhA - kartRsthA karmasthA ceti, tatra kartRsthA kartRsamavAyinI, 65 tatraiva nilInAstiSThateti bhAvaH kimiti vanatyAgo niSidhyata yathA- Asana- gamanAdikA, karmasthA ca karmasamavAyinI, ityAzaGkAyAmAha - atra varSAkAle, hariH tannAmnA khyAto viSNu, yathA pAkAdikAH kartR-karmaNI ca kvacit svAzrayasamaveta80 zete zayanamAzrayati, tu kintu, eSa mUlarAjamahIpatiH asau kriyAyA nirvartake, kacit parAzrayasamavetakriyAyAH, zeSANi mUlarAjarUpo viSNustu na zete, kintu sarvadA jAgarUka eva tiSTa | parAzrayasamavetakriyAnirvartakAnyeva / dravyANAM sAmarthya tIti na vanAzrayaNakAraNApagamaH, yena hetunA bhavantaH kAnanamA- kArakamiti sambandhaH, dravyasya tu kArakatve pratibandhaka 70 zritAH sa sAmpratamapyastyeti kAnanatyAgakAraNAbhAvAnna kAnana- mantrAdisannidhAnA'sannidhAnAbhyAM dahanAderdAhAdikriyotpattyanu-' tyAgo yukta iti bhAvaH, 'eSo mUlarAjamahIpatiH ' iti tpattI na syAtAm, dravyasvarUpasya sarvadA vidyamAnatvAdu35pAThe tu eSaH- gamanazIla ityarthaH / atra harerapi zayane tatvenA - tpattireva syAt, tasmAcchaktireva kArakamityAstheyam / zaktirhi dhyavasitasya mUlarAjasya zayanAbhAvarUpo vyatireko dhvanita iti dravyasya dharmaH, tasya catuSTayI gatiH kazcit sahabhUryAvadravyavyatirekAlaGkAradhvaniH / atra sambhavanto'pyanye'rthAH prakRtaviruddhA bhAvI ca, yathA- sphaTikasya zauklyam 1, kathita sahabhUrayA - 75 iti nolikhitAH // 5 // [vadravyabhAvI [ca], yathA- apakvaghaTasya zyAmikA 2, kazcidasaha nyA0 sa0 -- uH padAnte / divamiti- kalApake'sya / bhUryAvahnavyabhAvI ca yathA - tasyaiva ghaTasya pAkajA rUpAdayaH 3, www.www
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvAtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 1.. kazcidasahabhUrayAvahnavyabhAvI [ca], yathA- meSayoH kriyAsaMyogaH 4, ityakArakasyApi prAmasyApAdAnasaMjJA prasajyeta, tathAhi-yo40 tatra zaktilakSaNasya dharmasya svarUpamAha-zaktizcetyAdi-na vRkSazAkhAyAH patatyasau vRkSAdapi patati, evaM yo grAmasamIcaivaM sarvadA kriyotpattiprasaGga iti vAcyam, abhivyaktAyA pAdAgacchati grAmAdapyasAvAgacchatItyapAye grAmasthAvadhitvamasti, eva tasyAH kAraNatvAt , yathA ketakyAdi jalAnAM varSASi- Agamane tu nirvartakatvAbhAvaH, samIpavizeSagatvenopAttatvAditi / 5bhUtasya gandhasya tarugataraNikiraNasamparkAmivyaktasya gandhopalambha-atha nAtra grAmo'pAyayuktaH, kiM tarhi ! samIpa, tasya vizekriyAhetutvam, na caitAvatA tasyAsattvam , uttarakAlamabhi-pagatvenopAdAnAt , apAyo hi saMzleSapUrvakaH, saMzleSazca sanasan45 vyjymaantvaat| na ca tadaiva tasyotpattirityapi vAcyam, vA buddhayA kalpyate, sa ca samIpasyaiva vivakSito na tu ravikarasparzasya gandhotpattau sAmAnavadhAraNAt, sAmarthya vA grAmasya, yadAca grAmo'pAyayukto bhavati bhavati tadA'pA jalAntare'pi tato gandhotpattiH syAt , tasmAt kriyAkAlA- dAnasaMjJA, yathA- grAmAdAgacchatIti; evaM tarhi vRkSasya patraM 10bhivyaktA zaktiH kArakamiti sthitam / patatItyatrApAdAnasaMjJA prApati, prAmasya samIpAdityatrApAya__ 'atha saMjJA' iti prakRtya kArakAdayaH zabdAH paThitavyAH. yuktArthAntarasadbhAvAnnAsti grAmasyApAyayogaH, iha tvarthAntarasyA-50 anyathA ' kArakAdayaH saMjJA' ityeSa samyak pratyayo na syAt , nirdezAd vRkSasyaivApAyayuktatvamiti, naitadapyasti- yato nAtrAataH saMjJAdhikAra iti vaktavyam, tathA kriyamANe'pi saMjJA-pAyo vivakSitaH, kastahi ? sambandhaH; parNavizeSaNatvena vRkSasya saMjJinorasandeho vaktavyaH, kathamanyathA 'kArakazabdaH saMjJA, kriyA- vivakSitatvAt / na caivaM patatIti prayogAnupapattiH, vRkSamajaha15hetuH saMjJI' iti, na punarvyatyaya iti; atrocyate- yat tyapi paNe zAkhAsthe bhUmi spRzati "vRkSasya patraM patati' tAvat saMjJAsaMpratyayArthaH saMjJAdhikAraH kartavyaH, tanna- AcAryA-iti prayogasya darzanAt, sati Avadhau gatirapAyo bhavati55 cArAt saMjJAsiddheH, tadyathA- loke mAtA-pitarau putrasya jAtasya nAnyathA, gativizeSatvAdapAyasya, yadA cApAyo vivakSito saMvRtte'vakAze nAma kurutaH-devadatto. yajJadatta iti. tayorA- bhavati bhavati tadA'pAdAnasaMjJA, yathA- vRkSAt parNa patatIti, cArAdanye'pi jAnanti- iyamasya saMjJeti, evamihApi kecid sambandhastu tadA na vizeSito bhavati, na jJAyate- kasya vA 20vyAcakSANA AhuH- 'kArakazabdaH saMjJA, kriyAhetuH saMjJI' iti kurarasya vA, sambandhivizeSasya zabdenA'samarpagAt, pratyAsatyA apare kArakamityuktvA karnAdInyudAharanti. tena manyAmahe-yayA tu vRkSa evaM sambandhitvena pratIyate iti, tasmAdavadhyAdaya eva60 pratyAyyante sA saMjJA, ye pratIyante te saMjJina iti; yadapi 'saMjJA-saMjJino lapsyanteH satyam- tathApi viziSTaH saMjJI nirdeSTavyaHsaMjJinorasandeho vaktavyaH' ityuktam , tadapi na- AcAryavyava- yat kriyAyA nivartakaM sampAdakaM tat kArakasaMjJaM bhavatIti / hArAdeva tasya siddhatvAt , kArakazabdasya hi pratyAyanazakti- nanu tathApi saMjJivizeSasyAnirdezAt kriyAnimittamAtrasyApi 25AkhyAnena prakAzyate, yathA'kArAdInAM varNatvamiti / anA- hetvAdeH prasaGga ityAha-karotIti- cakAro'vadhAraNe, aya kRtiH saMjJA, AkRtimantaH saMjJina iti. loke'pi tyAkRtimato marthaH- kAraka iti mahatI saMjJA'nvarthA vijJAyate-karotIti mAMsapiNDasya devadatta iti saMjJA kriyate, AkRtyA hi sAha- kArakamiti, sAdhyatvena ca kriyaiva zabdAt pratIyate, kriyAcaryAd medo lakSyate, tenAyamarthaH- kArakazabda ekatvAt saMjJA, nirvartakasyaiva kArakasaMjJA kaLadisaMjJA ca pravartate, na tu hetvAdekriyAhetuzabdena pratyAyitAnAM bahatvAt saMjJitvaM, lAghavArthatvAt nimittamAtrasyAnAzritavyApAratvenAnivartakasya / nanu karotIti 30saMzAkaraNasya / tathA AvartinyaH saMjJA bhavanti, kArakazabdazcA- kArakamilyAzrIyate tadA svatantrasyaiva kartRsaMjJAvat kArakasaMjJApi vartate. na kriyAhetuzabdaH, tadyathA- devadattazabda Avartate. na prAmoti, na tu karaNAdInAM paratantratvenAkartRtvAt , tatazca karaNa70 mAMsapiNDa' iti / athavA sataH kAryigaH kAyeMga bhAvyamiti kArakamadhikaraNaM kArakamiti na syAt, naiSa doSaH- pratikAraka vodhAritaH saMjJI. pazcAducAritA saMjJeti / kiM vA'sthAne'yaM pacAdInAM kriyAbhedAt karaNA-'dhikaraNayoH kartRbhAvaH, tathAhiyasnaH kriyate? nahIdaM lokAd bhidyate, yathA- agojJAya adhizrayagodakasecanataNDulAvapanadho'pakarSaNAdi kriyAH kurvan kazcidu gAM sakthani karNe vA gRhItvopadizati- ayaM gauriti, devadattaH pacatItyucyate, atra tadA pacirvatete, etatpradhAnasya na cAsmAyAcaSTe- iyamasya saMjJeti; bhavati cAsya saMpratyayaH, kartuH kartRtvam ; ['sthAlI ] droNa pacati, ADhakaM pacati'75 tasmAdantaregApi saMjJAzabdaprayoga lokavyavahAravadatra saMjJA-saMjJi- iti grahaNakriyAM sthiratvAdA kriyAsamAptestaNDulAnAM dhAraNakriyAM sambandhaH sidhyatIti / atha saMjJinirdezaH kimarthaH ? akAra-ca kurvatI sthAlI pacatItyucyate, ana tadA pacirvartate- etakasya mA bhUdityevamarthaH, anyathA 'grAmasya samIpAdAgacchati' dadhikaraNasya kartRtvam ; edhAH pacanti, A viklittejvalanakriyAM
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 1.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / -novrnvir kurvanti kASThAni pacantItyucyante, atra tadA pacirvartate- bhoH kartRsthe'pi yatne kathyamAne sthAlI sambhavana-dhAraNakriye40 etatkaraNasya kartRtvam ; anekArthatvAcca dhAtUnAM tAdAca tadrUpA- karoti, tatra svatantrA, kedAnI paratantreti; evaM tarhi pradhAnena saGgAt karaNAdivyApAre pacevRttidraSTavyA, evamanyatrApi sarveSAM samavAye sthAlI paratantrA, vyavAye svatantrA, tadyathA- amA khavyApAre svAtantryAt tadanuSThAnadvAreNa pradhAnakriyAyAmupa- tyAnAM rAjJA saha samavAye pAratantrya, vyavAye svAtantryam / 5yogAt kartasannidhAvapi svavyApArasyAnivartanAt pAratantryAva- nanu sAmagrItaH kriyotpAdAt sarveSAM ca tatra sAmyAnna kasyacit sthAyAmapyanivRtta kArakatvamityarthaH / nanu ca yathA karaNA-'dhi-prAdhAnyaM saMbhAvayAma iti kathaM jJAyate- pradhAnaM kartA iti,45 karaNayoH kartRtvaM nidarzitaM na tathA'pAdAnAdInAM nidazyate, ucyate- sarveSu sAdhaneSu sannihiteSu kartA pravartayitA bhavati, nahyapAdAne grAme vivakSite grAma AgacchatIti prayogo'sti, tadadhInapravRtti-nivRttitvAt karaNAdInAM, tasya ca prAganyataH ucyate-sarvatraivAtra svAtantrya pAratantryaM ca vivakSitam , tayozca zaktilAbhAt pratinidhyadarzanAta karaNAdyabhAve'pi 'Aste, zete' 10svAtantrya-pAratantryayoH paryAyema vacanam , vacanAzrayA ca saMjJA ityAdau kevalasya karturdarzanAt, kartRrahitAnAM karaNAdInAmadarza bhavati, yathA balAhakAd vidyotate [vidyuta ], balAhake nAt prAdhAnyaM karturiti / yadvA sarveSAM dhAraNakriyAyAM kartRtvam ,50 vidyotate, balAhako vidyotata iti, tathAhi-balAhakAditi avAntaravyApAravivakSAyAM tu karaNAdirUpatvam , yathA-mAtAniHsaraNAoM dyotane dyutirvartate, pRthagbhAvazca vivakSita ityapA- pitrorapatyotpAdane kartRtvam, tadavivakSAyAM tu- ayamasyA dAnatvam, 'balAhake' ityatra tu sthityaGge dyotane dyutirvartate, miyamasmAd vA janayatItyadhikaraNatvamapAdAnatvaM ca vyavatiSThate / 15balAhake sthitvA jyotIrUpA vidyut vidyotata ityarthaH, balAhaka evaM ca svAtantrya-pAratantryayozca virodhAbhAvAt karaNaM kAraka iti ca vidyuto balAhakasya cAmedavivakSAyAM prayogaH: grAma Aga- mityAdivizeSagavizeSyabhAvo'pi / kartRsaMjJA tu karaNatvAdyavasthAyAM55 cchatItyarthAntarAvagamAdapAdAnavyApArAnavasAyAt prayogAbhAvaH na bhavati " svatantraH kartA" [2. 2. 2.] ityatra kArakaevaM brAhmaNAya dadAtItyarthe brAhmaNo dadAtIti prayogAbhAvaH; tvAdeva svAtantrye labdhe punaH svatantrazrutiniyamArthA, tena zabdazaktisvAbhAvyAcApAdAna-sampradAnavyApAre dhAtune vartate; [svataH] svAtantryameva yasya tasya kartRsaMjJA, na tu pAratantrya20vastutastvapAdAnasthAvadhibhAvenAvasthAna vyApAro'sti, sampradAna-sahitasvAtantryayuktasya, kArakasaMjJA tu vastusthityA vidyamAna syApyanumananAdilakSaNaH pratIyamAno'pi ca vyApAraH kAraka- manubhUtatvenAvivakSitamapi svAtantryamAzritya karaNAdInAM 60 vyapadezanibandhanam , yathA-'praviza, piNDIm' iti, svavyApAra- vidhAnasAmarthyAt pravartate; yatra ca zaktInAM nimitta-nimittimantareNa pradhAnakriyAyAmupayogAbhAvAt / nanu sarvatrAtra svAta-bhAvena yugapadvivakSA tatra saMjJAnAM vipratiSedha ucyate, yathAtryaM pAratantryaM cAsti, tatra pradhAnatvAt kartRsaMjJaiva prApnoti; dhanuSA vidhyatIti, vinA'pAyavivakSayA dhanuSaH sAdhakatamatvAatha paratvAdapAnAdayaH, tathAhi- apAdAnAdInAmavakAzo yadA bhAvAt saMjJAdvayaprasaGge " spardhe paraH"[7. 4. 119.ityatra parasvAtantryaM nAsti, kattusaMjJAyA avakAzo devadattaH pacatIti, grahaNasyeSTavAcitvAt kacit pUrvamiti krnnsNjnyaa| asizchina-65 ubhayaprAptau cApAdAnAdayaH, tana- sarvatra svAtantryasya sadbhA- tIti satyeva sAdhakatamatve svAtantryasya vivakSitatvAt kartRvAnAsti kattusaMjJAvinirmukto'pAdAnAdisaMjJAnAmavakAzaH; ano-1 saMjJA, tadA tu taikSNyAdInAM karaNatvaM, taiNyAdInAM tu kartRtva cyate- udubhUtasvAtantryavivakSAyAM kartRsaMjJA, yathA-sthAlI paca- vivakSAyAmAtmanaH karaNatvam , takSNyameva hi vastusthityaikamapi 80tIti; udbhUtapAratantryavivakSAyAM tu nyagbhAvAt sadapi svAta-vivakSAvazAda dvedhA'vatiSThata iti kartRtva karaNatvasyAbAdhakamiti tryaM svakArya na prayale, yathA- rAjasannidhau tadanupayogi sv-|||ch // 2. 2. 1. // ..... 70 kAryamamAtyA nArabhante, tasmAt sarvatra svAtantrya-pAratantrya- nyA0 sa0--kriyAhetuH / kriyata iti kriyA " kRga: sadbhAve'pi paryAyaNava vacanaM tadAzrayA ca saMjJetyadoSaH / nanu za ca vA" [5. 3.100.] " kyaH ziti" [3. 4. saMbhavanakriyAM dhAraNakriyAM ca kurvatI sthAlI svatantratyuktaM, 70.1 "riH za-kyA-''zI" [4. 3.110.] bhAva-karmaNokedAnI paratantrA?; na ca prakSAlane parivartane ca paratantreti riti vyutpattiH, yadA tvapAdAnAdau zapratyayastadA kyo nAsti, vAcyam, nahi prakSAlana-parivartane kariSyatIti sthAlyupAdIyate, tdeyaadeshH| kriyAyAH kArakamityukta kriyAyAM karturmukhyatvAda kintu sambhavana-dhAragakriye kariSyatIti prakSAlanAdyabhAve'pi tasyaiva kArakatvaM syAt gINamukhyayoH0* iti nyaayaat| hetu: pAkaniSpAdAt teSAM tatrAnaGgatvAta ; evaM tarhi sthAlIsthe yatne kArakamityukte tu dravyasya mukhyatvAt taddhetoreva kaTaM karotItyAdau kathyamAne sthAlI svatantrA, kartasthe yatne paratantreti; nanu ca kArakatvaM syAt, na tu caitro yaatiityaadau| kArakazabdaH kartR
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 bRhadvRtti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 2.] mAtraparyAyaH, kAdItyatra kartRzabdastu kartRvizeSavacanaH / yathA- pacatItyucyate / prayojako'pi kataiva-pacantaM devadattaM prayuGkte(dA)ha pANiniH devadattena pAcayati caitraH / atra svazabda mAtmavacanaH,40 svavyApAre tu kartRtvaM, sarvatraivAsti kaarke| tantrazabdaH pradhAnArthaH, stra[sva AtmA tantramasya svatantra vyApAramedApekSAyAM, karaNatvAdisaMbhavaH // 1 // aatmprdhaanH| kiM punaH kArakAntarebhyaH kartuH prAdhAnyam ?, phalArthI yaH svatantraH san , phalAyArabhate kriyAm / yat karaNAdIni prayuGkte, na taiH prayujyate; tAni nyatkaroti, niyoktA paratantrANAM, sa kartA nAma kArakam // 2 // na tainya rikrayate; tAni nirvartayati, na tairnirvaya'te; tAni pratipravRttau ca nivRttau ca, kArakANAM ya IzvaraH / nidhatte, na taiH pratinidhIyate; tebhyaH sa prathamamAsmalAmaM45 aprayuktaH prayukto vA, sa kartA phalasAdhakaH // 3 // labhate, na tAni tasmAt ; sa tairvinA'pi dRzyate, na tAni tena kAdi kArakasaMjJamiti vizeSaNa-vizeSyabhAva upapadyata iti, ani teneti / kartRpradezAH-" iGitaH kartari" [3. 3. 22.] 10anyathA vRkSo vRkSasaMjJa itivadanupapannaH syaaditi| tacca dravyANAmiti dravyANAM sAmathya kArakagiti sambandhaH, dravyasya tu kArakatve| za0 nyA0-svatantraH / devadattaH pacatItyAdi-deva. pratibandhakamanvAdisannidhAnA-'sannithAnAbhyAM dahanAderdAhAdi kriyotpa- datto'tra kartRtvAt kartRpratyayena tivocyata iti prathamA, kRtpratyayena50 tyanutpattI na syAtAm, tatsvarUpasya sarvadA vidyamAnatvAdutpattireva katuranabhidhAnAjinadattAt tRtIyA, adhikaraNarUpAyAH sthAlyAH syAt , tasmAcchaktireva kArakamiti zreyaH, caitrAdestu kArakatvaM svAtantryasya vivakSitatvAt kartRtvam , rujatIyatra rogalakSaNa 15shkti-shktimtorbhednyen| sva-parAzrayeti-ayamarthaH-trayI kriyA, bhAvasya kartRtvAt "rujArthasyAjvari." [2. 2. 13.] iti sA ca caitra Asta iti svAzritA, kaTaM karotIti parAzritA, karmaNo vikalpitatvAcaurAt sssstthii| preSita iti- prayojyAvasthAanyo'nyamAliSyata ityubhyaashritaa| zaktiriha dravyasya dharmaH, tasya yAmapi svAtantryasyAhAneH kartRtvam / asya ca karturiti-55 catuSTayI gatiH- kazcit sahabhUryAbadravyabhAvI ca, yathA sphaTikasya eSu tadA pacirvartata iti bhAvaH / prayojako'pIti nemalyaM, suvarNasya pItatvam 1, kazcit sahabhUra yAvadrvyabhAvI, yathA- svatantratvAditi zeSaH / asti svazabda AtmIyavacana 20 apakavaTe zyAmikA 2, kazcidasahabhUryAvanyabhAtrI, yathA- tasyaiva Atmavacanazca, tantrazabdo'pi vitatatantuvacanaH, vitatA ghaTasya pAkajA rUpAdayaH, yathA- lAkSAraktasya kambalasya rAgaH 3, hi tantavastantram , AstIrNa tantram , aprotaM tantra, vitAnakazcidasahabhUrayAvadvyabhAvI, yathA-meSayoH saMyogaH, yathA-paTe miti gamyate, pradhAnArthazca; tatra svamAtmIyaM tantraM yasyeti60 haridrArAgaH 4 / kriyAkAla iti-kriyAyAH zakti prati jJApakaH tantubAye'pi prApnoti, yadyapi tantuvAyo vayati, mujhe kAla:, tatra kriyAkAle samavahitasakalopakaraNe zaktirabhivyajyate-ityAdau [tantuvAyasya ] kartRsaMjJeSyate tathApi vizeSavihitaprakaTI kriyate-- avagatA bhavati / abhivyajyata iti karmaNi kartakarmahi tvAdapAna( dAnAdisaMjJA )viSaye'pi syAt , ' muniradhIte / vA, tathAhi-kriyayA kA zaktiH prakAzyate- prakaTIkriyate, abhi- ityAdau ca munyAdene syAditi vyApteAyAt dvitIya eva pakSa vyanakti-prakaTIkaroti kriyA kI zakti, saivaM vivakSyate, nAhamabhi- AzrIyata ityAha-atra svazabda ityAdi / AtmapradhAna65 vyanajmi svayamevAbhivyajyate zaktiH / anvarthasaMjJAsamAzrayaNAce- iti tasya paryAyaH, yasyAguNamAvena dhAtunA vyApAra ucyate ti- cakAra evArthe / hetvAderisyAdizabdAt sambandhasya sahArthasya sarvo'sau svatantra iti, ayamarthaH- svatantrazabdo rUDhivacana: 30cAkArakatvaM, tena viSayoSita ityAdau " kAraka kRtA" [3. 1. samAsapratirUpakaH pradhAnArthaH, "svazabda AtmavacanaH' 68.] iti na samAsaH, bahanAmidaM vastramityAdau " bahalpArtha ityAdyavayavAthaikathanaM tu' padaghaTanAmAtrAthamitiH tena yaducyate[7. 2. 150.] iti zas nAbhUt // 2. 2. 1. // " apradhAnamapekSya pradhAnaM bhavatIti yatrAdhikaraNAdInyaparANya-70 | pradhAnAni kArakANi santi- 'devadattaH sthAlyAM kASTharodanaM pacati' svatantraH kartA / 2 / 2 // 2 // ityAdau tatraiva syAt , yatra tu teSAmavivakSA 'Aste, zete' ta0 pra0-kriyAhetubhUto yaH kriyAsiddhAvaparAyattatayA ityAdI tatra na syAd" iti, tadapi pratyuktam / prAdhAnya prAdhAnyena vivakSyate sa kArakavizeSaH kartRsaMjJo bhavati / pRcchati-kiM punariti-kriyAyA anekakArakasAdhyatvAt tA prati devadattaH pacati, jinadattena kRtam, sthAlI pacati, caurasya sarveSAM pradhAnatvAdityarthaH / samAdhatte- yat karaNAdInItyAdi-75 rujati rogaH, preSitaH karoti; asya ca karturadhizrayaNAdayaH etacca prasaGgAt kArakasUne nirNItamiti neha pratanyate / yadyevaM . pacikriyAyAmavAntaramyApArA bhavanti, etAn kurvan devadattaH pAcayatyodanaM devadatto yajJadatteneti kartRsaMjJA na prApnoti,
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 3.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / asvatantratvAt , yathA- kartRsannidhau karagAdInAM svAtantryAbhAva-nyena kiMrUpeNa ? aparAyattatayA / preSitaH karotIti- prayojyAvasthAstathA prayojakasannidhau prayojyasyApIti pAratantryAdakartRtvAd yajJa-yAmapi svAtantryasyA'hAneH kartRtvam , yaduktam--- datteneti kartRtRtIyA na pAmoti, naiSa doSaH-prayojakasavidhAne'pi | "yaH kriyAM karma-kartRsthAM, kurute mukhyabhAvataH / prayojyasya karaNAdikArakaviniyogAdinA svAtantryasya kriyAsiddhau aprayuktaH prayukto vA, sa kartA nAma kArakam // " sadbhAvAt , yadi tu prayojyasya svAtantryaM na syAnnavA'sau prayojako'pi kataiveti- svatantratvAditi zeSaH / tantrazabdaH sAdhanAntaraviniyogAdinA kriyAM kuryAt, tathA cAkurvatyapi pradhAnArtha iti na vitatatantuvacanaH, vitatA hi tantavaratantram / prayojye prayojakaH kArayatIti vyapadizyeta, na cA'kurvatyapi tasmin yasyA'guNabhAvena thAtunA vyApAra ucyate sarvo'sau svatantra iti45 kArayatItyetad bhavatIti prAdhAnyAtU siddhamasya katatvam / yad ruDhizabdo'yam, svazabda Asmavacana ityAcavayavAthekatharna tu padanandiratnamatiH ghaTanAmAtrArthamiti, tena yatraiva karaNAdInyapradhAnAni santi-' devadattaH 10 " yaH kriyAM karma-kartRsthAM, kurute mukhyabhAvataH / / sthAlyA kASTharodanaM pacati' ityAdau tatraiva kasaMbetyevaM na, kintu aprayuktaH prayukto bA, sa kartA nAma kArakam // " tadabhAve'pi, tena ' Aste, zete' ityAdAvapi / sthAlI pacatItikila, yo'pi manyate- prayojyasya svAtantryega svavyApAra adhikaraNarUpAyAH sthAlyAH svAtantryasya vivakSitatvAt kartRtvam 150 pratyapravartanAt kila kartRsaMjJopasaMkhyeyA, tenApi cedamavazyamabhyu- rujatIti- anna rogalakSaNasya bhAvasya kartRtvAt " rUjArthasyA peyam- yaH karoti sa svatantro na tvakurvanniti, evaM cet prayojaka- jvarisatA." [ 2. 2. 13.] iti karmaNo vikalpitatvAcaurAda 15sannidhAne'pi svArthadarzanAt prayojyaH karoti nAnyatheti tasya sssstthii| tAni pratinidhatta iti- pratibimbIkaroti kA hi svAtantryamastItyakAmenApyamIkAryam, tathA coktaM bhASyakRtA-karmAdIni kartRtvena, yathA- odanaH pacyate svayameva, asibhichanatti, " nahi kazcit paro'nugrahItavya iti pravartate, sarve ime svabhUtyartha sAkSaNo dadAti, kuzUla: pacati, sthAlI pacatItyAdi na tu karmAdibhi:55 yatante" iti, preSito'pyasau svArthadarzanAdicchAyAM satyA kriyA kartA karmAditvena pratibimbyate // 2, 2. 2. // karoti tadadarzanAna karotIti svatantra eveti / nanu praiSAdUrva | mromam 20prayojyasya svavyApAre pravartanAt svAtantryamiti sidhyati tRtIyA preSakAle tu katham ? tatra svavyApArApravartanAt, pravRttau ca preSa- ta0 pra0 kA kriyayA yad vizeSeNAptumiSyate tad vaiyarthyAt svAtantrya nAsti, svatantrasya ca prayojakaH prayokteti yAtAta cyApya, tat kArakaM karmasaMjJaM bhavati, prasiddhasyAnuvAdenAtayApAre Nig na syAt, naiSa doSaH- tasya svatantratvAt , jatvAta prasiddhasya vidhAnaM lakSaNArthaH, tena yat karma-yat kartA kriyate60 dRSTasAmarthyaH sambhAvitasAmathryo vA kiyAyAM svAtantryeNa| tad byApyasaMjJaM bhavatItyapi sUtrArthaH / tat tredhA- nirvayam 25samAzrita eva niyojyazabdenocyate / nanvekasya svAtantryaM / |1, vikAryam 2, prApyaM 3 ca / tatra yadasajAyate janmanA vA pAratantryaM ca vipratiSiddha, prayojakasannidhau pAratantryeNa svAta svAtaprakAzyate tamirtyam- kaTaM karoti, puna prasUte; prakRsyucchedena nanyasya tiraskRtatvAd yogapadyAnupapattiH, ucyate-ekApekSayA, guNAntarAdhAnena vA yad vikRtimApAdyate tad vikAryam- kArTa virodhaH, anna ca praiSApekSayA pAratantryaM karaNAdyapekSayA ca dahati, kANDaM lunAti; yatra tu kriyAkRto vizeSo nAsti65 svaatnymityvirodhH| yayevaM nadIkUla patatItyAdI svAtantryA tat prApyam- mAdityaM pazyati, grAma gacchati / bhasya tu 30bhAvAt kartRtvAbhAvaH tathAhi- svAtantryaM nAma paridRSTasAmarthya-| vividhasyApi yathAkramamavAntaranyApArAH-nirtate, vikurute, kArakaprayokRtvaM cetanavyApAro nAcetanasya kUlAdeH saMbhavati, bhAbhAsamupagacchatItyAdayaH / trividhamapyetat punanividhamucyate- sAmAnyena kartavyApAre pada niSpAdya pazcAt padA iSTam 1, aniSTam 2, anubhayaM 3 ca; yadavAptuM kriyA''rabhyate ntarayogaH, nAntara# padasaMskAra bahiraGgaH padAntarasambandho tadiSTam- kaTAdi yad dviSTaM prApyate tadaniSTam- mahilayati,70 bAdhata iti ||ch / 2. 2. 2. // viSaM bhakSayati, kaNTakAn mRdnAti, caurAn pazyati; yantra 85 nyA0 sa0-svatantraH atra kArakatvAdeva svAtantrye labdhe necchA na ca dveSastadanubhayam-grAma gacchan vRkSamUlAnyupa. punaH svAtantryazrutiniyamArthA, tena svAtantryameva yasya tasya kartRsaMjJA, sarpati, vRkSacchAyAM lakSyati / punastat karma dvividhaM pradhAnetara. na tu pAratanyasahitasvAtantryayuktasya / aparAyattatayeti- prAdhAnyaM prabhedAt , tada dvikarmakeSu dhAtuSu duhi-bhikSi-rudhi-pracchi-cigaca kayA hetamatayA 1 aparAyattatayA, yadA sAmAnAdhikaraNyaM prAdhA-braga-zAsvartheSu yAci-jayati-prabhRtiSu ca bhavati-duhmartha- gAM75
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhaddaSi-hatyAsa-sAnulyAsa saMbasile [pA0 2. sU0 3.] dondhi payaH, gAM sAkyati payaH, kSArayati phyaH; mizyartha-kartasambandhinI kriyAmuSasthApayatIlAha- karvA niyavetyAdi-40 pauravaM gAMbhikSate, pauravaM mamaM yAcate, caitra zavaM magavate, caitra ko ca kriyayA vinA na kiJcidAptuM zaknotIti sAmarthAt zataM prArthayate; ekAmavahAddhi brajam ; chAtraM pAyAnaM kRcchati, kriyAkaraNabhAvanA'vatiSThate, tato'yamArtha:- pacyAdikayA kriyayA chAna vAkyaM yodayati; vRkSamavacinoli phalAni; ziSyaM dharma bad vizeSe gAtumiSyate kA tat kAraka karmeti ra emAle cha 5te, ziSyaM dharmamanuzArita kunda yAcate samAvasthAm , sAki prApale Apnotirvartata iti prakRtipratyayArthI kitatya ThyAcaSTenItaM yAcate vinayam , yAcirihAnunavArthaH, tena bhizvaryA AptumiSyata iti / kimartha kriyayA tadAptumiSyate 245 bhedaH, margAn pataM jayati, garmAm zataM daNyati, grAma nivartayituM guNAntarANyApAdayituM viSayIkartuM vA, ata evaM zAkhA kati, kAzAna kaTaM karoti, amatamambunidhi madhnAti, nirvayaM vikArya prApyaM ceti tredhA tducyte| nAmapadaiH parimiSTi az2AM grAmaM nayati, grAma bhAra haranti, upasarajamava mummAti; tasyArthasya satyapyabhidhAne vastuvRttena dravyasya nirvaya'tvaM kiyA10grAma bhAra vahati, zatAnIkaM zataM gRhNAti, taNDalAnodana kcati, nuSThAnadvAreNa na virudhyate, kriyA caiva hi bhAvyate; svabhAva atra yadartha kriyA''ramyate tat payaHprakRti pradhAna karma, stU-siddhaM dravyamiti tu yaducyate tannAmapadAbhidhAnazaktisvAbhAvya-50 sindUye tu yadanyat kriyayA vyApyate gavAdi sahapradhAnam samAzrayaNena / vyApyazabdasva saMhAravenAnupAratvAt kathaM "vyApye yadA tu payo'rthA pravRttiravivakSitA tathA pradhAnasthAsaniyAmAda tenH||2. 2. 99. ityAdau vyApyAbdena vyavahAraH / , gavAdareva prAdhAnyam , yathA- Azcaryo gavAM doha iti / tatra ucyate- kasyacid vyApyaM prasiddha kasyacit karmeti, tatra 15duddAdInAmapradhAne karmaNi karmajaH pratyayo bhavati- gaudukhate yadu yasya prasiddhaM tasya tadanuvAdenAprasiddhaM lakSaNema vivIyata dugdhA dohyA vA payo maitreNa, yAcyate pauravaH kambalam, ityAha-prasiddhasyetyAdi / sAmAnyenoktasya karmako vibhAga-55 avarudhyate gAM brajaH, pRcchayate dharmamAcAryaH, bhikSyate gAM caitraH, mAha- sat adhetyAdi / nivRttidhA- kecidasata utpatti avacIyate vRkSaH phalAmi, ucyate ziSyo dharmam , ziSyate nivRttimAcakSate, sata evAbhivyaktimanye; vyAkaraNasya cArthavyavaziSyo dharmam , jIyate zataM caitraH, gargAH zataM daNDyantAm , sthAyAmavyApArAcchandavyutpAdana eva pravRttatvAdubhayamapyAha-sake 20" devAsurairamRtamambunidhirmamanthe" ityaadi| mI-vahi-harati- tyAdi- sato bhavanAyomAdasadeva bhavatItyarthaH, asataH zaza prabhRtInAM tu pradhAne karmaNi- nIyate nItA netacyA vA grAma-viSANasyeva sato gaganasyeva nivartanAyogAt prakAza eva janma,60 majA, uhyate bhAro grAma, hiyate kumbho grAmam , kRSyate etacca sthAnAntare nirgeSyAmaH / anodAharaNamAha-kaTa karoti, grAma zAkheti / gatyarthAnAmakarmaNAM ca NigantAnAM pradhAna eva patraM prasata iti-kaTagatA niSpasimanutiSThan kaTaM nirvatIyakarmaNi- gamayati maitra grAmam , gamyate gamito gamyo vA tItyarthaH / vikRtimApAdyata iti- yalamdhasatAkaM saduktaramavamaitro grAma cairoga, Asayati mArsa maitram, Asyate mAsa sthAntaraM nIyate tad vikAryamityarthaH / vikAryate- vikAraM nIyata maitrazcaitreNa / anyastvapradhAne'pIcchati-gamyate maiM grAmazcaitreNa, iti vyatpattyA tad dvividhama, prakRtyucchedena yathA-kATa65 Asyate mAso maitra caitreNa / bodhA-''hArArtha-zabdakarmakANAM tudAti nAtra kASTamasadeva janyate tasya kAraNAntarebhyaH NigantAnAmubhayatra- bodhayati ziSya dharmam , bodhyate ziSyoM prAgevotpannatvAt , utpanaM tu kevalaM bhasmAcyAmavasthAmApadyata dharmam , bothyate zivyaM dharma iti vA, bhojayatyatithimodanam, itiH prakratyanchedamantareNApi guNAntarAdhAnena ca yathA-kANDaM 20bhojyate'tidhirodanam , bhojyate'tithimodana iti vA, pAThavatilamAti. atra kANDaMzabdena tatkAraNabhUtA vIragA ucyate. ziSyaM grantham , pAThayate ziSyo grantham , pAThyate ziSya grantha vIragazabdapravRttinimittasya vIraNasva( svarUpasya kANDalakSaNa-70 iti vA; sarvatra cokte karmaNi dvitIyA na bhavatIti vkssyte| vikArAvasthAyAmapi bhAvAtU kANDalakSamavikArotpAdanena vIraNAda karturiti kim ? mASevazvaM badhnAti, azvana kameNA bhakSaNa-vikarotItyarthaH / kriyAkata iti - kiyayA janita ityarthaH / kriyayA sparzanakriyavA vA mASAmA vyAyAmA karmaNAM karma-/ vizeSa iti- nivRtti-vikAralakSaNaH, nahi dRzi-gamikrimAbhyAM saMjJA mA bhUt / vIti kim ? payasA odanaM muDke, atra vyApyamAnayorAditya-grAmayoH prApteranyaH kazcid vizeSo labhyata karaNasya mA bhUt / karma-vyApyapradezAH- "karmaNo'Na"[5. iti prApyametat / avAntaranyApArazAlina eva kArakatvaM, yathA-75 1.72.]" vyApyAvAt "[5.4.71.] ityAdayaH // 3 // taridikriyAyAM dRDhamaSTinipIDanAdiH, nAnapekSitadRDhamuSTi rnmenummmmmmmmmmmmmmwammewwwmwa za0 nyA0--kartuH / karturiti "kRtyasya bA"[2.2. nipIDano jAlmakarapajarodare luThannapi kaThoradhAraH kuLAraH pratitiSTha88.] iti kartari SaSThI, sa ca sambandhizabdatvAdanupAttAmapi tyaniSTharasyApi kASThasya chidAya, tatrAsya karmaNaH kIdRzo'vAntara
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 0 2. sU0 3.] zrIsiddhahemacandrandrAmuzAsane dvitIyAdhyAyaH / jiM jaye ", daNDanipAtane kRSa vilekhane 40 , Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhapatti-bRhalyAsa laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 3.] arrrr-ummmmmmmun vyApAreNApyamAnatvAd goH karmatvaM, na tu dohAdineti, iti / gaurduhyate duhe: "tat sApyA-'nApyA0"3. 3. 21.140 netadasti- yathA NyanteSu dhAtuSu kriyAviSTaH prayujyata iti iti karmaNyAtmanepadena "kyaH ziti" [3. 4. 7..] iti pratItiH, naivamiha niSkriyasyApi gavAdeohanAdiSu vini- kyasahitena guNakarmaNo'bhihitatvam / nI-vahi-haratiprabhRtIyogAt / ihaudanaM pacatIti loke prayujyamAnatvAcchAne - nAmiti- tuzabdaH punarathai, pradhAne karmaNi karmajaH pratyayo 5pyudAchiyamA gatvAt tatra odanaH pacyateti dravyAntaramabhi- bhavatIti sambandhaH; ajAdeH prAdhAnyAnatuzca tatraiva pUrva kriyAnirvayetetyarthaH syAt, odanazabdasya taNDulavikAra vizeSa - pravartanAdantaraGgatvAca tatraiva pradhAne karmaja iti / kecidAhuH-45 vacanatvAt , pacezca viklityupasarjanavikledanavacanatvAnivRttasyauda-" nA'mI nayatyAdayo dvikarmakA anyakarmatvAt , ajA nayati nasya vikledanAntarakaraNAt , na cettha loke pratItirasti, naiSa doSaH-grAmam- ajA gRhItvA grAma yAtIti hyatrArthaH, nayatistu prApti tAdAt tAcchabya bhaviSyati, odanAstiNDulA odana iti, mAtravAcI, gamyamAnakriyApekSayApi karmatvaM dRzyate, yathA-praviza 10gauNArthAzrayeNaiva sarvalokasya prayogadarzanAdidamatra na nodanIyam- | piNDImiti bhakSaNakriyApekSayA" iti, etaccAyuktam-ajA nIyate mukhyasyaivodanasya punarviklittikaraNe kasmAdayaM prayogo na bhavatIti, prAmamityatra karmaNyutpadyamAnenAtmanepadenAjAkarmaNo'bhidhAnaM na50 odanavikAravizeSapratipAdanAya ca gauNArthaparigrahaH, taNDulAn prApnoti; gRhAterajA karma, na nayateriti, tasmAdanyakarmatvamajAyA pacatItyukta vikArAntaramapi pratIyate; atha kathaM bhavitavyaM- neSTavyam / gatyarthAnAmiti- pradhAna evaM karmaNi- kartRkarmaNi taNDulAnodanaM pacatIti? Ahosvit taNDulAnAmodanaM pacatIti karmajaH pratyayo bhavatIti sambandhaH, prAdhAnyaM ca tasya "gati15ubhayathA prayogadarzanAt , prakRti-vikRtyoH sAkSAdupAdAnAt bodhA-SShArArtha."[1. 2. 5. iti karmasaMjJAyA vidhIyatAdAta tAcchandyAnupapattyA, vikledanavacane pacau tu taNDulAnA-mAnA tvena kRtrimatvAt kartuH prathamapravRttiviSayatvAd vA,55 modana pacatIti prayogAyogAd dravyAntaranivRttipratyayaprasaGgAcca, guNakarmaNyapIti matAntaravyavacchedArthamevakAraH / tadeva matAntare nirvatenavacane tu pacau taNDulAnAM kamebhAvAghaTanAt taNDulAnodanaM darzayati-anyastvityAdi- aprAdhAnyaM cAtra prAmAdeH pacatIti prayogAbhAvaprasannAt, ucyate- ubhathApi bhavitavyam, pradhAnArthayA kriyayA vyApyatvAt bodhAhArArthazabdakarmaNA20iha tAvat taNDulAnodanaM pacatIti dvadharthaH paciH- taNDulAn miti- pradhAne'pradhAne ca karmajaH pratyayo bhavatItyarthaH, pacati(n) odanaM nivartayati, ana hi vinaMdanopasarjane nirvartane ayamAzayaH-ziSyaM dharma brUte, bodhayati ziSyaM dharma-60 pacirvatate, taNDulAn villedayannodana nirvartayati, tatropasarjanavizle-mityAdAvaniyato guNapradhAnabhAvaH; tathAhi-vAkyasya dharmapratidanakriyApekSa taNDulAnAM karmatvaM,pradhAnabhUtanivatanApekSaM tvodanasya, pAdanaparatve dharmasya prAdhAnya ziSyAdezRNabhAvaH. ziSyAdisaMskAra taNDulAnAmadina pacatAtyatrApi dvayarthaH paciH, vikArayoge ca SaSThI, parAyAM tu pravRttau ziSyAde: prAdhAnyaM dharmasya guNabhAvaH; tathA25taNDulavikAramodanaM nivartayatIti, atra taNDulAnAM sambandhina arthasya zabdena pratipAdyatvAcchabdasya prAdhAnyaM pramANayantaHvikAra vizeSa modanaM viklityA nivartayatItyarthaH, sA ca viklittiH kAyApaka prayoktayApArasya prAdhAnyAta prayojyauvana sAmarthyAt taNDulAnAmeva vijJAyata ityubhayamapi samaJjasam / prAdhAnyaM. gugabhUtaprayojyavyApArakarmaNastu guNabhAvaH; zabdasyAtheparaatha dvikamekeSu duhAdidhAtuSu kameNi tivAdaya utpadyamAnAH vAdarthasyaiva prAdhAnyaM samarthayantaH- Arthana ta nyAyena prayojyaprAdhAnyAprAdhAnyAbhyAM bhinnakakSamanekaM kame yugapadabhidhAtumasamarthAH vyApArasya prAdhAnyaM tadarthatvAt prayojakavyApArasya, tatprAdhAnyAcca 30kiM pradhAnakarmaNyutpadyante ? atha guNakarmaNi ? iti, tatra pradhAnA- tatkarmaNo'pi prAdhAnyamiti vivadante AcAryAH, smRtiriya, pradhAnasannidhau pradhAnAbhidhAnasyaiva nyAyyatvamiti kecit , pa,na svamatiparikalpanA'tra jyAyasItyubhayatra paryAyaga siddhaH karmaja:10 tadayuktam- apradhAnakarmaNyeva tyAdi-kRtya-ta-khalA iti gaurdahyate pratyaya iti / karmajapratyayenaiva karmaNo'bhihitatvAt sarvatra karmaNi dugdhA dohyA vA paya ityAha- tatra duhAdInAmityAdi-dvitIyA na bhavatItyAha-sarvatracetyAdi-ayamarthaH-yatra tivAayamarthaH- yataH payo'rthI prathamaM gavi pravatete, tato'ntarajatvAd dibhiH karmAdaya ucyante tatra gavAdizabdaH svArthAvyatirikta'rthaaduhyAdiSu guNakarmaNi tivAdayo bhavanti / uktaM ca mAtra eveti prathamaiva tato yuktA, na dvitIyAdayaH karmAdau vRttya"guNakarmaNi tyA(lA)dividhiH, pUrva guNakarmaNA bhavati yogaH(gAt ) / bhAvAditi / vastvavantaraM vizeSeNAptuM kartevecchati, nAnyat tadadhInaM75 mukhyaM karma prepsuryasmAd, gavyeva yatate prAk // karaNAdikamiti manyamAnaH pRcchati-karturiti kimiti-karmatasmAcchuddhasya duherbhavati, gavA pUrvameva sambandhaH / NApi niyamena yadAptumiSyate tasyApi karmasaMjJA syAditi manyagoduhinA payasastu prAka, tasmAt tyaa(laa)dystsmin"| mAnaH pratyAcaSTe-mASeSvityAdi- atra badhnAtikriyayA'zvaH
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2.0 3.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / kA vizeSeNa yathA''ptumiSyate tathA bhakSaNAdikriyayA pratIya- yogaH syAt / bhAbhAsamupagacchatIti- tathA'mAsA'yogyasya parama-40 mAnayA'zvana mASA ityasati kartRgrahaNe karmaNA'zvena vyApyamAnA- nikRSTaparamAvAderivAbhAsyatvavirahaH syAditi nyAmyasyAbhAsagamana. nAmapi mASANAmadhikaraNasaMjJAM bAdhitvA karmasaMjJA syAt, kartR- mavAntaralyApAra iti / viSaM bhakSayatIti- yadAjJAtaM sara bhakSyave prahaNAt tu na bhavatItyarthaH / nanvevamapi kartuguNatvAd guNe ca tadaivAniSTam , yadA tu rAjabhItena vyAvyatikrAntena vA bhakSyate tadA 5saMkhyAyA vivakSaNAd dvAbhyA kartRbhyAM bahubhirvA yad vizeSeNAptumi- iSTabheva / gAM dogdhi paya iti- antarbhUtaNyarthatvenAmISAM vikarmabhyate tasya karmasaMjJAna syAt naiSa doSaH-kArakAntaravyApyasya karma- katvam , antarbhUtaNyAH sakarmakAH sarve, tenAmayaH-- gauH kI payaH46 saMjJAprasaGganivAraNaparatvAcchAstrasya ca lakSyasaMskArakatvAt kartuguNa-karma muJcati, tAM gAM mocayatIti / gAM sAvayati paya itisyApi saMkhyA na vivakSyate; saMkhyAyA avivakSaNAca pradhAnasyA- "gatibodhA."[2.2.5.] ztyatra bahuvacanAdanyeSAmapi aNikartuH niyamena visphAraH; yatheha- kaTa karoti, kaTau karoti, kaTAna karmatvam , tena gavAdInAmapi karmatvaM yukta, nAtra niyamaH pravartate, 10karotIti karmasaMjJA bhavati, tathehApi bhavati- kaTaM kurutaH, kaTa rate'pi IdRzA api vikarmakA ucyante iti / yadA "bahula kurvantIti, vyApya ca karmasaMjJayA saMzriyamAgatvAt pradhAnamiti metanidarzanam "[dhAtupArAyaNam ] iti NijantatA sarvatra / pauravaM gAM50 tasya saMkhyA na vivakSyate, 'pradhAnasaMkhyA na vivakSyate' ityetasya bhikSate-asti rAjA pururnAma, tadapatya-"puru-magadha." [6. cArthasya jJApakamekazeSasUtre ekaprahaNam / bIti kimiti-|1. 116.] ityaNi pauravaH, ayaM ca yAcyamAno hRSTo mlAno kartaH sAdhyatvAt kriyA pUrvamAptumiSTA, karma tu tatphalatvena, vA bhavatIti vikArya karma, bhikSate ko'rthaH ? yAcanApUrvakaM gAM 15tatazca kriyAyA AptumiSTAyA vizeSega phalam, 'payasA odanaM dApayati viyojayatIti vetyrthH| gAmavaraNadvIti-vrajaM sevamAna bhare' ityatra tu payasaH saMskArakatvAdodanasya saMskAryasyaiva sevayatItyarthaH / pRcchati kathApayati / codayatIti vAdayatItyarthaH vizeSeNAptumiSTatvamiti tasyaiva kametvaM, na payasaH karaNasya / vRkSamavacinotIti-kSaH phalAni viyuske, taM viyojayatItyarthaH / nanvevaM tarhi yadA kazcit kazcidAmantrayate-siddha bhujyatAmiti, kathayantaM kathApayati / anuzAsti jJApayati / yAcate kaaryte| ___ Aha-prabhUtaM bhuktavAnasmi, AmantrayamANa Aha- dadhi khalu anunayArtha iti-tena bhikSyarthamadhye yAcidvArA'nunayArthAnAM na prahaH, 20bhaviSyati, payaH khalu bhaviSyati, AmantrayamANa Aha-danA mikSitriAyAmeva, yAcistUbhayArtha iti / jayati mocayati / karSati khalu bhujIya, payasA khalu bhujIya, atra cAnvaya-vyatirekAbhyAM varSayati / karoti yojayati / madhnAti- viyojyti| nayatilA dadhi-payasoreva vizeSerApyatvAt karmasaMjJA prApnoti na prApayati / harati viyojayati prApayati yA / muSNAti tyAjayati, tvodanasyeti ucyate- tasyApyodana evAptumiSTaH, dadhi-upasarajam] upasaraH-puruSavizeSo dezo vA, tatra jAtaH, payasostu saMskArakatvAt karaNabhAvaH; guNeSu hyupakArakeSu kevaleSu ko'rthaH ? parasvAmika santamAtmasvAmikaM karoti / vahati prApayati / 25nAdaraH.kiM tarhi ? tatsaMskRte odanAdau, tadyathA- bhujIyAhamodana grahAti tyAjayati / taNDalAnodanaM pacati taNDulAn vizledayan yadi bhUdarvizadaH syAditi, yadyatra mAdevamAtra AdaraH syAt vikurvan odanaM karotItyathoM dhAtUnAmanekArthatvAditi / duhAdInA-66 pakamapi bhakSayet, vaizadhamAtrAdare tu sikatA api, evamihApi mitidadhyAdiguNamodanaM bhuJjIyetyadoSaH ||ch| 2. 2. 3. // "duhAdegauNakaM karma, nIvahAdeH pradhAnakam / nyA0 sa0-kAkarityatra prathamavyAkhyAne vyApye Nigante kartRkamaivamanyad vA vakti krmjH"|| 80lpasya spratyayAntasya yoge " kRtyasya vA" [ 2. 2. 88.]] "yenApaviDasalilasphuTanAgasathA, iti kartari sssstthii| nanu yadA dvaitIyIkaM vyAkhyAnaM- kartuH karma vyApya devAsurairamRtamambunidhirmamanthe / miti kriyate tadA karmaNA yoge kartRzabdAt kena sUtreNa SaSThI vatiSTha, vyAvartanairahipaterayamAhitAkaH,, ucyate--- kRcchaSA uNAdaya ikhi kRtvA karmazabda auNAdikapratyayA. khaM vyAlikhanniva vibhAti sa mandarAdriH // " [ ] - nto'pi kRdantaH, tatastathoge " kartari" [2. 2. 86.] iti netanyA vA grAmamajeti- ajAdeH prAdhAnyAnetuzca pUrva tatraiva Bsssstthii| dhikAryamiti-vikAryate svabhAvocchedenAnyathAtvaM labhyata iti / kriyApravartanAdantaraGgatvAcca tatraiva pradhAne karmaja iti / kecidAhu:nirvartata iti na amI nayatyAdayo dvikarmakA anyakarmatvAda , tathAhi-ajAM nayati-75 " nivRttyAdiSu yat pUrvamanubhUya svatantratAm / prAmam- ajAM gRhItvA dhAma yAtIti samrArthaH, nayatistu prAptimAtra kaJantarANAM vyApAre, karma saMpadyate tataH " // vAcI, gamyamAnakriyApekSayApi karmatvaM dRzyate, yathA-'praviza, piNDI, vikuruta iti-anyathA vikRtimanupagacchato vAsyeva vikAryatvA-dAram' iti, bhakSaNakriyApekSayA pidhAnakriyApekSayA ceti, naivam 70
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 vRhaddhatti-dRhanyAsa-lakumyAsasaMbalite [phA0 2. sU0 5.) evaM sati * aja nIyate grAmam ' ityatra karmaNyutpadyamAnenAtmanepadenA- ityAdI dvayoH sAvakAzatvAt, gamayati caitramityAdau tvavikajAkarmaNo'bhidhAnaM na prApnoti, yato gRhAterajA karma, na nayateriti, kSitakarmatvena yugapadubhayaprAptI paratvAt "gatibodhA-''hArArtha-"40 tasmAdanyakarmatvamajAyA naiSTavyamiti / akarmaNAmiti-nityAkarma-2.2.5.] iti nitya eva vidhiH / nanvodanaM pacatItyAdikAgAmavivakSitakarmakANAM cetyarthaH / pradhAma eva karmaNIti- karta-prayogadarzanAt kathaM pacAdInAmavivakSitakarmakatva mityAha-ki karmagi karmajaH pratyayo bhavatIti sambandhaH, prAdhAnyaM ca tasya " gati- karotItyAdi- ayamarthaH- zabdaprayogasya parArthatvAt pareka ca bodhAhArArtha" [2. 2. 5.] iti karmasaMjJAyA vidhIyamAnatvena kiM karotIti vyApAramAtrasya jijJA sitatvAta, abhyathonmattatvakRtrimatvAt kartuH prathamatravRttiviSayatvAd vA / pradhAna eveti-prasaGgAt , pratipAdayitustAvanmAtrasyaiva vivakSitatvAdaudAsInya-45 anyastvapradhAne'pIcchati tanmatakSepaNAyAtraivakAraH / Asayati mAsaM mAtranivRttiparatayA prayogAcchabdena karmaNo'samarpajAda vivakSita. maitramiti- Asce mAsa maitraH, tamAsInaM paraH prayuGkte, mAsasya karmatvam ; yadAha-- 10 kAlA-'thva-bhAva." [2. 2. 23.] iti karmasaMjJA, kAlA- "dhAtorarthAntare vRtterdhAtvarthanopasaMgrahAt / ... 'bhava-deza-bhAvaizva sarve'pi dhAtavaH sakarmakA ityanyakarmApekSayA akarmakA prasiddhara vivakSAtaH karmaNo'karmikA kriyaa"ch|| 2.2.4 // iha grAhyAH / bodhayati zivyaM dharmamityatra vAkyasya dharmapratipAdana-] mmmmmmmmmmmm paratve dharmasya prAdhAnyaM ziSyAderguNabhAvaH, ziSyAdisaMskAraparayAM tu myA0 sa0---vA'karma0 / avivakSiteti- nanvevaM tahiM 50 pravRttau ziSyAdeH prAdhAnyaM dharmasya guNabhAva ityabhayatra karmajaH pratyaya gatyAdInAmapyavivakSitakarmakatvena vikalpaH prApnotIlyAha- gatyarthA 15iti| pAThayati ziSya granthamiti- arthasya zabdena pratipAdyatvA-19 dInAmiti // 2. 2. 4. // cchabdasya prAdhAnyaM, zabdasyArthaparatvAdarthasyaiva prAdhAnyamiti samarthayante gati-bodhA''hArArtha-zabdakarma-nityA'. garIyAMso cidvaaNsH| payasA bhodamamiti- atra paya iti na vyApyamodanApekSayA'nyAGgatvAt , yaccA'nanyAjhaM tadeva vyApyamiti // 2. karmaNAma-nI svAthadi-vA-zabdAya2. 3. // krandAm / 2 / 2 / 5 // 55 wamirmirememorammar 20 vA'karmaNAmaNikartA nnau| 2 // 2 // 4 // ta0 pra0---patiH- dezAntaraprAptiH, bodhaH-jJAnamAtraM tadvi |zeSazca, zabdaH karma-kriyA vyApyaM ca yeSAM te zabdakarmANaH, tapra0--avivakSitakarmANo'karmANa uttaratra nityagraha nityA'karmANaH-sarvathA'vidyamAnanyAyAH; gatyartha-bodhArthA-ssgAra, teSAmaNigavasthAyAM yaH kartA sa jau-Nigi sati hArArthAnAM zabdakarmaNAM nityA'karmaNAM ca dhAtUnAM nI-khAdyadikarmasaMjJo vA bhavati / pacati caitraH, pAcayati caitraM caitreNa vA; hvayati-zabdAyati-krandavarjitAnAmaNigavasthAyAM yaH kartA sa Nau60 likhati mainaH, lekhayati maitraM mantreNa vA / gatyarthAdInAM tu| |sati karmasaMjJo bhavati / gatyarthaH- gacchati maitro grAmam , paravAhitya evaM vidhiH- gacchati caitraH, gamayati caitrmityaadi|| gamayati maitraM grAmam ; yAti maitro grAmam , yApayati maitraM kiM karotIti vyApAramAtravivakSAyAM cAvivakSitakarmANo grAmam ; dezAntaramApteranyatra na bhavati-striyaM gamayati maitreNa bhavanti // 4 // caitraH, bhajanArtho'tra gamiH / sAmAnyabodhArthaH- budhyate ziSyo za0 nyA0-vA'ka0 / na vidyate Niya yeSAM te'Ni- dharmam , bodhayati guruH ziSyaM dharmam ; jAnAsi ziSyo dharmam,65 gasteSAM karteti vigrahaH / nanvakarmAzaH sakarmANo'pyavivakSita-jJApayati guruH ziSyaM dharmam / evamupalambhayati, avagamathatI30karmANaH sarvathA'vidyamAnakarmANazvocyante, tat keSAmidda grahaNa-tyAdi / vizeSabodhArthaH- pazyati rUpatarkaH kArSApaNam , darzayati mityAha- avivakSitakarmANa ityAdi / atropapattiH- utta-rUpataka kArSApaNa vaNik ; evaM dhApayati maitramutpalam , sparzayati nityagrahaNAditi- ayamartha:-ye hi sarvathA'vidyamAna- maitra balam , zrAvayati ziSya dharmam , smArayati ziSyaM dharmam , vyApyAsteSAmaNikartuH "gati bodhA-''hArArtha." [2.2.5.] adhyApayati ziSya zAstram / anye tu bodhavizeSArthasya dRze 70 iti sUtreNApavAdatayA nityaM karmasaMjJAvidhAnAdihAvivakSita-revecchanti nAnyeSAm , tanmase-'jighratyutpalaM caitraH, prApayasyu35karmANa evAkarmANo gRhyanta iti / tAnevodAharati- pacati tpalaM caitreNa maitraH, evaM sparzayati caitreNa vastram, zrAvayati dharma caitra ityAdi / nanvevaM tarhi gatyarthAdInAmapyavivakSitakarmatvena ziSyeNa ' ityAdI prayojyakartari tRtIyaiva bhavati / AhArArthaHvikalpaH prApnoti, nityazca vidhiriSyata ityAha- gatyarthAdI- bhuGkte baTurodanam , bhojayati baTumodanam ; abhAti baTunAmityAdi-- 'pAcayati caitraM caitrega vA, gamayati prAmam bhaktam, Azayati barTa bhaktam / zabdakriyaH- jalpati maitro75
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 5. ] zrI siddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / dravam, jalpayati maitraM dravyam; evamAlApayati mitra maitram, evaM ca jalpati - vilapatyAbhAvatInAM jalpayati devadattamityAdau saMbhASayati maitra bhAryAm, zabdavyApyaH- zRNoti zabda maitraH, zabdana[ kriyAvRttInAM ] kriyAgrahaNe sidhyati, devadattaM jarupatI - 40 zrAvayati zabdaM maitram adhIte baTurvedam; adhyApayati baTuM tyAdau zabdakarmakatvAbhAvAt evaM ca karmagrahaNAnarthakyam, vedam evaM jalpayati mitraM vAkyam vijJApayati guruM " gati bodhA ''hAra zabdArtha0 " iti kRte sidhyatIti karma5 vAkyam, upalambhayati zijyaM vidyAm / nityAkarmakaH:- grahaNaM sAdhanakarmaparigrahArthaM tena zRNoti, vijAnAti, upaAste maitraH, mAsayati maitraM caitraH; zete maitraH, zAyayati labhate ' ityeSAmapi sidhyati, zRNotyAdayo hi upalabdhirUpe'rthe maitraM caitraH / mityagrahaNaM pUrvatrAvivacitakarmakaparigrahArtham, vartamAnAH zabdakriyA na bhavanti, zabdasAdhanakarmANistu bhavanti 43 anyathA vibhAgo na jJAyeta / kAlA-'dhya-bhAva-dezaizva sarve'pi tadviSayatvenaiva prayogAt evaM-- jalpatyAdInAmapi zlokAdidravyabuddhayaVideH sakarmakA evetyanyakarmApekSayA nityAkarmakA vedi- vizeSazabdakarmaNAM sAdhana karmaparimahAdeva siddhiH; na caiSAM 10 tasyAH / gatyarthAdInAmiti kim ? pacatyodanaM caitraH, rthatA, bodhazabdena bodhasAmAnyAzrayaNapakSe vettyAdayo hi jJAnapAcayasyodanaM caitreNa maitraH / aNikartetyeva- gamayati caitro mAtravacanAH; buddhadharthAvapi jAnAti, upalabhate ' ityetau yadyamaitram, tamaparaH prayuGkte-- gamayati caitreNa maitraM jinadattaH / pyupalabdhimAtravacanau tathApi prayojakavyApAravivakSAyAM prakaraNAdi-50 nayatyAdivarjarna kim ? nayateH prApaNopasarjanaprAcyarthatvena vazAd yadA zabdavivakSAyAmevopalabdhiM pratyAyayatastadA sAdhanagatyarthatvAt khAdyadyorAhArArthatvAt hAzabdAya krandAM ca zabdakarma- karmavacanAt sidhyati na tvanyathetyubhayArtho'tra karmazabdaH, na ca 15 katvAt karma prApte pratiSedhArtham - nayati bhAraM caitraH, nAyayati vAkyabhedaH, zveto dhAvatItivat / sthavirotpalau tu sAdhanavacanabhAraM caitreNa; khAdayatyapUpaM maitreNa, AdayatyodanaM maitreNa, hRyAya- meva karma zabdaM vyAcakSAte, yadAhotpalaH - yadyevaM jalpi-vilapyAyati caitra maitreNa, zabdAyayati caitra maitreNa, krandayati mitraM bhASINAM zabdavyatiriktakarmaNAmaNikartA Nau karmasaMjJo na syAt, 55 maitreNa karmasaMjJApratiSedhAt svavyApArA''zrayaM kartRsvameva prItiM jalpati devadattaH, prItiM jalpayati devadattam ; caurya premadhyeSaNAdinA prayojakavyApAreNa gantavAcyenANikkartu vilapati devadattaH, caurya vilApayati devadattam AbhASate'naiSa doSa:20 yiyatvA karmasaMjJA sidvaiva, niyamArthaM tu vacanam prayojaka- parAdhaM devadattaH, AbhASayati devadattamaparAdham ; vyApAreNa vyApyamAnasya gatyarthAdisambandhina eva prayojyasya jalpana vilapanA''bhASaNAne bodhane jalpiprabhRtayo vartanta iti / kartuH karmasaMjJA bhavati tenA'nyadhAtusambandhinaH kartRsvameca nityAkarmaNAmityatra tu sAdhanavaca karmazabdo dvitIyArtha- 60 bhavati // 5 // grahaNe pramAgAbhAvAt sAdhanavacanasyaiva pUrva buddhAvupArohAt, kica kiyArthapratiSedhe dharmiMga evAbhAvAt nahi kriyArthAbhAve dhAtoH sambhavo'stIti / gamayatItyAdi - " gamlaM gatau" ataH " prayoktRvyApAre0 " [ 3.4. 2. ] iti bhim, " yAM prApaNe " ato 1 za0 nyA0- gati0 / gamanaM gatiH, bodhanaM- bodhaH, 25 AharaNam - AhAraH, te'rthA yeSAmiti bahuvrIhi:, [ atra gatyA yartho gatyAdizabdenocyata ityarthazabdasya pratyekamabhisambandhaH, Nig " artirI0 [ 4.2, 21. ] iti po'ntaH / dezAntara 65 zabdaH karma - kriyA vyApyaM ca yeSAmityAtrApi bahuvrIhiH, ] prApteriti- ata eva gatirdezAntaraprAptiriti pUrvamatiprasaGgo nibana vidyate karma yeSAM te'karmANaH, nityamakarmANaH - nityAkarmANa titaH, tathAhi - gacchatItyukte sa evArthaH pratIyate prAtyantare tu iti cikaTapaTuvat samAsaH, tato dvandvAt SaSTI bahuvacanam / AhArasya prAptisAmAnyAdupacAreNa vRttirato gauNa-mukhyayormukhye sampratyayaH * 30 suprasiddhatvAd gati-bodhayoH svarUpamAha- gatirityAdi / zabdaH iti so'rtho na gRhyate, striyaM gacchati devadattaH striyaM gamayati karma - kriyA vyApyaM ceti- nanvekena prayatnenobhayAgrahAd devadatteneti bhajanalakSagastrIprAptau na bhavati / bodhayatItyAdi - 70 vAkyabhedaprasaGgAt kathamubhayaparigrahaH ? ucyate - hRyatyAdInAM "budhiMca jJAne " ato nim nAmyupAntyaguNaH, "jJAMzU avatrayANAM zabdakriyatvena prAptyabhAvAt pratiSedhavaiyarthyaprasaGgAt karma- bodhane ", upapUrvo DulabhaS prAptau ", avapUrvI " gamlaM gatau", zabdasya kriyAvacanatA, hvayatyAdayo hi dhAtavaH sAdhyamAnAvasthaM iti atra hi budhyAdayazcakSurAdIndriya sAdhanajJAnavizeSasyAprati35kriyArUpaM zabdamabhidadhatIti zabda kriyatvAdatiprasaGge sati pratipAdanAt sAmAnyabodha eva vartanta ityarthaH / darzayatIti- "dRzRM Sedho vidhIyate; zabdAyatezca zabdaM karotIti [ " zabdAdeH prekSaNe ", rUpaM tarkayatIti " karmago'g" [5. 3. 14. ] ityaNi-75 kRtau vA " [ 3.4. 35. iti ] kyaGi zabda kriyAlakSaNasya rUpatarkaH karSeNApyata iti "bhuji- patyAdibhyaH 0 " [ 5.30 karmaNo'ntarbhAvAt karmAntarAyogAccAkarmakatvAdapi saMjJAprasaGga iti | 128. ] iti karmaNyanadi prajJAditvAt svArthe'Ni- kArSApaNaH / 62
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 bRhadvRtti-vRhaNyAsa-laghunyAsasaMghalite [pA0 2. sU0 5.] - evaM- "ghrAM gandhopAdAne", "spRzat saMsparze", "zrRMT zravaNe", nayatyAdivarjanaM kimiti-pratiSedhasya prAptipUrvakatvAnayatyA-40 "smR cintAyAm", "dhyai cintAyAm" ebhyo pUrvavaNi gagAdiH; dezca prApagAdyarthatvenAgatyAdyarthatvAt prAtyabhAvAt kiM pratiSedheneti atra dRzyAdInAM cakSurAdisAdhanajanitajJAnavizeSavRttInAM vizeSa- praznArthaH / uttarayati-nayaterityAdi-prApaNA- prAptau prayuktiH, bodhaarthtetyrthH| anye viti-te hi gatyAdisUtre dRzigrahaNamupA-tatra ca guNIbhUtA prAptirapi pratIyate, sA ca gatiriti nayate5dAya bodhArthatvenaiva siddha dRzigrahaNAd dazereva vizeSabodhArthasya gatyarthateti / nanu nayatyAdInAM NAvaNikartuH karmasaMjJApratiSedhAt parigraho nAnyeSAmityAcakSate, tanmate- prayojye kartari karmasaMjJAyA tabAdhitA kartRsaMjJA'pi na prApmItItyAha- karmasaMzAprati-45 abhAvAt tRtIyaiva bhavati / [ AhArArtha iti ] AhAro- dhAdityAdi- ayamarthaH-- karmasaMjJA hi kartRtvasya pratibandhikA, nigaraNa, so'rtho'sya / bhojayatItyAdi- "bhujaMpa abhya-tanivRttau ca pratibandhAsya pratibandhakamantrA vahArArthaH ", " azaz bhojane" pUrvavaNgigAdiH / karmagrahaNasya rdAhakatvamiva kartuH kartRtvaM vyavatiSThata evetyarthaH / nanu karmasaMjJA. 10kriyA-vyApyayorvAcakatvAcchanda kriyAn zabdavyApyAMzca krameNo-dhikAre gatyAdisUtra, tatra ca prayojakavyApAreNa preSaNA-'dhyeSaNAdi dAharati- jalpayati maitramityAdi / upalambhayatIti lakSaNena prayojyasya kartuApyamAnatvAt karmasaMjJA sidhyatyeva,50 "labhaH" [4.4.103.] iti nAgamaH / atra zRNotyAdi-na ca tasya svatantratvAt kartRsaMjJA'pi prAmotIti vAcyam , stAvacchandaviSayAmevopalabdhimAcaSTa iti zabdakarmakaH, jAnAti-pratyayArthaprAdhAnyAt tatprayuktayA karmasaMjJayaiva pravartitavyaM, guNa rupalabhizca yadyapi sAmAnyena sarva viSayAmupalabdhimAhatustathApi pradhAnasanidhau ca pradhAnasya prayojakatve sambhavati pRthag guNa15yadA sopalabdhiH kutazcicchabdaviSayA bhavati tadA zabdakarmakA- stadviruddha khakArya na prayukta iti kimarthametaditi ? ucyateviti prayojyasya kartuH karmatA; vAkyaM vidyAmiti ca prayojyasya karmasaMjJAyAM siddhAyAM gatyAdyarthAnAmeva 'NigantAnAmaNi-55 zabdaviSayo daryate / AsayatItyAdi- atha nityagrahagamantare- kartuH karmasaMjJA bhavati, nAnyeSAm' iti niyamArthametadityata AhaNApyakarmakagrahaNenaiva karmasattAmAtrapratiSedhenaiveSTArtho labhyata iti preSaNA-'dhyeSaNAdinetyAdi / niyamaphalaM drshyti-tenetyaadi| kimartha nityagrahaNamityAha- nityagrahaNamityAdi- asati nanvevamapi gatyAdyarthAnAmaNikarturyathA Nau karmasaMjJA tathA NikartunityagrahaNe ubhayatrAkarmagrahaNe viSayamedakalpanAyAMka kiM parigRhyata ragyaparasmin Nau sA prasajyate, yathA--gamayati caitro, maitraM iti viSayavibhAgo na jJAyate. sati ta nityagrahaNe hAtyantA'- jinadattaH prayukta iti, naivam- eteSAmaNikartava kamesazo nAnya60 satkarmaparigrahaH, pUrvatrAvivakSitakarmaparigraha iti vijJAyata ityarthaH / ityapi niyamaH pratyetavya iti; na caikena lakSaNena niyamadvayasya nanu ca kAlA-'dhva-bhAva-dezA-''dhArA akarmaNAmapi karma bhavati-katumazakyatvAdasmizca sati prAktanasyAsattvAt kathaM niyama'godohamAste, mAsamAste' ityAdau, tatra nityAkarmaNAmasambhava dvayalAbha iti vAcyam , aNiggraha mAt, anyathA kartA NAvitye28evetyata Aha-kAlA-'dhva-bhAva-dezairityAdi-bacanaprAmA-vocyeta, evamapi NI karmasaMjJAvidhAnAdaNikartalAbha: syAta. jiga na karmaNA nityAkarmakA veditavyAH. yeSAM vasthAyAM hi tasya kamesaMjJA vidhIyate, tat kathaM tatrAsau kartA65 kAlAdibhyo'nyata karma vastato naivAsti te'karmANa:: athaiva syAdityatiricyamAnamaNiggraharNa niyamArthamiti niyamadvayalAbhaH. kiM na vijJAyate- kAlAdibhyo'nyena karmaNA sakarmakA api yeSAM dvayorapi niyamayovRttikRtA vyAvRttirdarzitA, gamayateragatyarthatvAkAlAdi karma naivAsti te nityAkarmANaH, yathA kAlAdibhiH dapi prayojakakatuH prayojyatve'pi karmasaMjJAyA apravRttiriti 30sakarmakA apyanyakarmApekSayA'karmakA iti, naitadasti-taiH sarveSAM spaSTatayA dvitIyo niyamo na darzitaH, sarvatra ca pradhAnayuktasaMjJAyA sakarmakatvAt, nahi te dhAtavaH santi yeSAM kAlAdayaH karma na abhAve guNakriyAnimittA kartRsaMjJA pravartata iti tatra tRtIyeti 170 bhavanti, sakarmakANAmapyavivakSitakarmakatvopapatteH |paacytyodnN yaca- 'dApyo'sau paJca kRSNalAni ' manu, 'devadattaH zataM dApitaH' caitreNa maitra iti- "DupacIMS pAke " ato Niga, akArasya sUrasenaH paruSaM vyAjita iti vAtsyaH, "muktAjAlaM ciraparicita vRddhiH, gatyAdyarthAnAM pacirantargato na bhavatItyasya prayojye kartari tyAjitaH" iti kAlidAsaH, sa eSa kavipravAho yadi sammatasatIyaiva bhavati, na dvitIyA, gatyAdharthavacanena nivartitatvAt / stadA bahavacanAdanusambandheyaH ||ch / 2. 2. 5. // gamayAta catraNa matra janadattAta- atra gamayatacatra: Immmmmmmmmwwwmwwwmummmmmmmmmmunniwwwinmumnmnmammmmmunimum prayojakaH kartA, tamaparaH prayuke iti- tatsthena [tamityanena] nyA0 sa0-gatibodhA0 / na vidyate karma yeSAM te'karmANaH,75 caitrasya karturabhisambandhaH, apara iti- kazcijinadattAdiH, nityamakarmANa iti vispaSTapaTuvat samAsaH, tato dandAt SaSThIbahuatra cANikatatyanuvartanANikartuH karmasaMjJA na bhavatIti vcnm| AhArasya suprasiddhatvAd gatibodhayoH svarUpamA-gatiH
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 6.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / dezAntaraprAptiriti / budhyate ziSyo dharmam- ana hi dudhyA- rUpaviprakRSTatvena sarvatrAnumAnagrAhyA eva, tathA ca satyantargarbhadayazcakSurAdIndriyasAdhanajJAnavizeSarayApratipAdanAt sAmAnyabodha eva mUcchiteSvapi prAgavatvaM rAidhyatIti, tasmAt prasUtimatstrIvat pravRddhivartanta ityrthH| darzayati rUpatarkamiti-rUpaM tarkayatIti " karma- maddArakavad vA prasava-prarohAdiliGgadarzanAt sasye'pi zakyata evaM40 goDaNu" (5. 3. 14.] ityaNi rUpataH, karSeNApyata iti prAgAnumAnaM kartumiti / jainAgamazcAtra prANAnavagamayati, yathA--- 54 bhuji-patyAdibhyaH0" [5, 3. 128.] iti karmaNyanaTi "mRtyUtpatti-glAni-nidrA-prabodhe " pUrvapadastha0" [2. 3. 64.] iti Natve prajJAditvAt | vRddhi-hAsa-trAsa-rogAdibhizca / svArthe'Ni kArSApaNaH, atra dRzyAdInAM cakSurAdisAdhanajanitajJAna- liGgai yA jIvataikendriyANAM, vizeSavRttInAM vizeSabodhArthatetyarthaH / anye viti- te hi gatyAdi- jainAt sUtrAcANDavanizcalAnAm" // iti / 45 sUtre dRzimupAdAya bodhArthatvenaiva siddhe dRzigrahaNAd dRzereva vizeSa- tataH sambhavati tatra prAgaviyogalakSaNA hiMseti / prakArA10bodhArthasya parigraho nAnyeSAmityAcakSate / khAdayatyapUpamiti-ntarega hiMsAmAha- tadbhakSaNAdityAdi- yasya tat sasya tasya atra "calyAhArArthe " [3. 3.108.1 iti parasmaipadam / sa AtmA jIva iti tadbhakSagAt sa tatsvAmI hiMsito bhavatIti bhAdayasyodanamiti- atra phala vattvAbhAvAt " parimuha 0 " [3. hiMsAnubandhi bhakSaNamapi hiMseti bhakSehi~sAvRttitvam / bhakSa3. 94.] iti nAtmanepadam , matAntareNa vA prayogo'yam , te yati piNDI zizuneti-piNDyAmaprANitvAna bhakSagaM hiMsA-50 hi" parimuha." [3. 3. 94.] ityatrAddhAtumapaThanta Atmane-tmaka, nApi tadanubandhIti na bhavati karmasaMjJeti / evaM15 padaM necchanti // 2. 2. 5 // bhakSayati rAjadraSyamityatrApi draSTavyam / nanu putrabhakSaNasya hiMsAtmakatvAd bhakSayati putrAn gAmyati kathaM karmatvAbhAva bhakSehiMsAyAm / 2 / 26 // ityata Aha-bhakSayatiratrA''kroza iti / napatra gArgI ta0 pra0-bhakSeH svArthikaNyantasya hiMsArthasyANikartA Nau svayaM putrAn bhakSayati, na ca tAmanyastatra prayute, api tu,55 bhavati / bhakSayanti sasyaM balIvAH, tAn prayuGkte- evamAkrozati- bhakSaya putrAniti bhakSina hiMsAviSayaH / nanu bhakSayati sasya balIvana maitraH; ukte ca karmaNi-bhakSyante bhakSayati piNDI zizunetyAdau mA bhUdanena karmatvaM, bhakSa20yavaM balIvAH, bhakSyate yavo balIvAn maitreNeti vA / vana-yaterAhArArthatvAt pUrveNa kasmAna bhavatItyata Aha-AhArArtha spatInAM prasava-praroha-vRddhyAdimattvena cetanatvAt tadvizeSasya tvAdityAdi-bhakSirayamAhArArtho nahyasyAnyo'rtho'sti, anyatra sasthasya prANaviyogastadbhakSaNAt svAmyupaghAto vA'tra hiMseti tu 'sarvabhakSaH kRtAntaH' ityAdau tadvyApArAropA vRttiH, tatrAsya60 rthatA / hiMsAyAmiti kim ? bhakSayati piNDoM zizuH, pUrveNa prApnotIti nedaM vidhyartham , api tu * siddhe satyArambha. * taM prayukte- bhakSayati piNDI zizunA; bhakSayati rAjadravyaM iti niyamArtha, vidhi-niSedhavyatirekeNa zabdavyApArAbhAvAt 25niyuktena bhakSayati putrAn gAgryA, bhakSayatiratrAkroze / aahaaraa-||ch / 2. 2. 6. // rthatvAt prApta niyamArtha vacanam // 6 // ....... nyA0 sa0-bhakSehiMsA / bhakSyante yavaM balIva itiza0 nyaa0-bhkssek| bhakSikSurAditvAt svArthikaNijantaH, yavAnadatAM yavAnAM vinAzyatvena hiNsaa| nanu hiMsA hi prANajyapa-65 tataH kartA hyasvArthikaNigapekSayA'NikartA bhavatItyAha- bhakSeH ropaNalakSaNA, sA ca prANinyeva sacetane sambhavati, kathamacetane svArthikaNyantasyetyAdi / bhakSayati sasthamityAdi- atra sasye ? nahi tatrAyurindriyabalocchvAsalakSaNA rasamalayAtUnAM parisvArthikasya Neranyasmin Nau "NeraniTi" [4. 3.83.1 NatihetavaH prANAH santItyata Aha-vanaspatInAmiti / vRyAdiiti luk / nanu hiMsA hi prANavyaparopagalakSagA, sA ca prANi-matveneti- vanaspatayaH sacetanA vRddhayAdimattvAt, yo yo vRddhinyeva sacetane sambhavati, kathamacetane sasye ? nahi tatrA-mAn sa sa sacetanaH, yathA puruSaH, vRddhayAdimantazcaite, tasmAt70 yurindriyabalocchAsalakSaNA rasa-mala-dhAtUnAM parigatihetavaH prAgAH sacetanA iti paJcAvayavamanumAnamiti / bhakSayati punAniti- nanu santItyata Aha-vanaspatinAmityAdi-nahyabhAvo'nupalambha-putrabhakSaNasya hiMsAtmakatvAd bhakSayati putrAn gAmyeti kathaM karma35mAtrAdeva sidhyati, bhUtalacchannamUla-kIlaka-jalAdInAmabhAvaprasa- tvAbhAvaH ? ityAha- bhakSayatiratreti- nAtra gArgI svayaM putrAn jAt, kintu yogyAnupalambhaH, upalambhayogyatA ca deza-kAla-bhakSayati, na ca tAmanyastatra prayujhe, api tvevamAnozati- bhakSaya svarUpA'viprakRSTasyaivArthasya, prANAzca caitanyAvinAbhAvinaH sva- putrAnini bhakSina hiMsAviSayaH // 2. 2. 6. // 75 12
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 vRhaddatti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 8.1 . vaheH praveyaH / 2 / 2 / 7 // hR-krornavA / 2 / 2 / 8 // - ta0pra0--pravIyate-prAjatikriyayA cyApyate yaH sa praveyaH, ta0 pra0-harateH karotezcANikartA Nau karmasaMjJo vA bhavati,40. yaheraNikartA praveyo gau karmasaMjJo bhvti| vahanti balIvardA prApte cAprApte cAyaM viklpH| prApte-viharati dezamAcAryaH, bhAram , tAn prayuGkte niyoktA- vAhayati bhAraM balIvana ; vihArayati dezamAcAryamAcAryeNa vA; evam- AhArayasyodanaM 5[vAhayitA bhArasya balIvana, vAhayitA balIvAnAM bAlakaM bAlakena vA; vikurvate saindhavAH, vikArayati saindhavAn bhAram ; vAhyante bhAraM balIvAH / praveya iti kim ? vAha- saindhavairiti bA; vikurute svaraM kroSTA, vikArayati svaraM yati bhAraM maitreNa, nAtra maitro balIvAdivat prveyH| prAptyarthasya koSTAra kroSTunA vA; atra gatyarthA-'hArArtha-nityAkarmaka-zabda-45 prApaNArthasya ca bahergatyarthatvAda, akarmakasya ca nityAs- karmakatvena yathAsaMkhya praaptiH| aprApte- harati dravyaM mainaH, karmakatvAt pUrveNa siddhe niyamArtham , avivakSitakarmakasya tu hArayati dravyaM maitraM maitreNa vA; karoti kaTaM caitraH, kArayati 10pakSe vidhyartha cedam // 7 // kaTaM caitraM caitreNa vA; atra haratizcauryArtho na prApaNArtha hasya praaptiH| prApaNArthatve tu prApte vibhASA / kArayitA kaTasya za0 nyA0-bahe:1 prapUrvAdajatervIbhAve karmaNi yprtyye| devadatta devadattena vA, kArayitA karTa devadattasya devadattena50 rUpamityAha-pravIyate-prAjatikriyayA vyApyata iti vA // 8 // niyantuH sAratheH prayojayituApArasya krmetyrthH| vAhayati bhAra maitraNeti- nAtra maitro valIvardAdivat praveya iti karma- za0 nyA0- hR-kro0 / yadA haratirgatau vartate'bhyavahAre vA, 15bhAvo na bhavati / prAptyarthasya prApaNArthasya cetyAdinA karotizca valganAdAvakarmakaH zabdakarmakazca, tadA pUrveNa prApte; yadA sUtratAtparyamAcaSTe, tatra vahatiH prAyoM yathA- vahanti balI-|tu haratiH steyAdau vartate, karotizca sakarmako bhavati tadA'vardA- dezAntaraM prApnuvantIti, prApaNArtho yathA-- grAma bhAra vahati prApte, vizeSAnupAdAnAdubhayatra vikalpo'yamityAha-prApte cAprApta balIvardAH- grAmaM prApayatIti, atrApi prApaNopasarjanaM prAptirastyeva, cetyAdi / tatra prApte darzayati- vihArayati dezamAcArya mako yathA- vahati nadI [ syandata ityarthaH / tatra prAptemAcAryeNa vetyAdi- atra gatyartha AhArArthazceti prAptiH / 20rgatirUpatvAt prAptyarthasyAkarmakasya ca gatyAdisUtreNaiva siddhatvAnni- vikArayati saindhavAn saindhavairveti- nityAkarmeti prAptiH, yamArtha vacanamiti vaheH praveya eva kartA Nau karma bhavati nAnya saindhavAH- azvAH, vikurvate- valgantIti karmakaH karotyarthaH / iti / yadA'pi vaheravivakSitakarmatvaM tatra pakSe prAptinaiveti tatra vikArayati svaraM kroSTAraM kroSTunA vetyatra zabdakarmeti60 vidhyarthamityAha-avivakSitakarmakasya tvityAdi / nanvevaM prAptiriti vivekena darzayati- atretyAdi / hArayati dravya vidhau sati niyamo nopapadyata, ucyate-- AvRttyA ubhayArtha- maitraM maitreNa vetyAdau tu cauryArthI haratiH karotizcotpAdanArtha 25parigrahaH // cha // 2. 2. 7. !! ityaprAptiH ||ch / 2. 2. 8. // nyA0 s0-vheHpr0| sUtratAtparyamAcaSTe-prAtyarthasyeti- nyA0 s0-hR-kro| hRsAhacaryAt kRdhAtorapi bhvAdereva tatra vahatiH prAptyartho yathA-- vahanti balIvadAH- dezAntaraM prAma- grahaH, tena " kRta vikSepe" "kaMgTa hiMsAyAm" ityanayo-65 vantIti, anAnekArthatvAt prAptyarthaH, yadvA'NigantasyAnaTi prApaNa-vyavacchedaH / prA ceti-yadA haratirgatau vartate'bhyavahAre vA,karotizca miti rUpe prAptyarthatvam ; prApaNAthoM yathA- grAma bhAra vahati | valganAdAvakarmakaH zabdakarmakazca, tadA pUrveNa prApte, yadA harati: 30valIvardaH-- grAmaM prApayatIti, atrApi prApaNopasarjane[na] prApti- steyAdau vartate, karotizca sakarmako bhavati, tadA'prApte vizeSAnu rastyeva tena gatyarthatvam ; akarmako yathA- vahati nadI- syandata | pAdAnAdubhayatra vikalpo'yamiti / kArayitA kaTasya devadatta deva.... ityarthaH, anekArthatvAt syndyrthH| vAhathitA bhAraM balIva nAmiti-dattena veti- prathamaprayoge devadattazabdAd dvitIyaprayoge tu kaTa-70 atra balIvardazabdAt " vaikatra dvayoH" [2, 2. 85.] iti | zabdAt "vaikatra dvayoH" [2. 2. 85.] ityanena prAptaSaSThI prAptaSaSThIvikalpAd dvitIyA, tadvimuktapakSe bhArasyetyatra "karmaNi vikalpAd dvitIyA, tadvimuktakarmaNi " karmaNi kRtaH" [2.2. 35kRtaH" [2. 2. 83.] ityanena SaSThI, dvitIyaprayoge leta- 83.] ityanena SaSThI, yadyatra " vaikatra dvayoH " [2. 2. 85.] diparyayaH; "vaikatra dvayoH" [2. 2. 85.] iti SaSThIpravRtyu- ityanena SaSThIpravRttiH syAnna vikalpastadA dvitIye karmaNi " karmaNi dAharaNaM tu- vAhayitA bhArasya balIva nAmiti gamyamapi jJeyam , kRtaH "[2.2.83.] ityanena nityaM SaSThI syAt , kartapradhAnadevadatta-75 'bhatra tu niSprayojanasvAnna darzitam // 2. 2. 7. // zabdAt tu " dvihetoraruyaNakasya vA " [2. 2.87. ] ityanena
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 10.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / wwwwwwwwwwwwwwwwww Ammammmmmmmmmmmmaaranwwarananmi . . . .. . MAR prAptakartaSaSThIvikalpAt tRtIyA; " vaikatra dvayoH "[2.2.85.]| viSayatvAd vikalpo na bhavati / atha vikalpo hi prApte kArya pakSe ityasya " dvihetoraruyaNakasya vA" [2. 2. 88.] ityasya ca nivRttiphalaH, aprApte ca pravRttiphalaH, tatrArya prApte vA syAda-40 pravRttyudAharaNa- kArayitA kaTasya devadattasya, kaTaM devadattasya veti prApte cetyata Aha- dRsherityaadi| abhivadestviti- pragA. gamyamapi jJeyam , atra tu niSprayojannatvAnna darzitam / / 2. 2.8||maarthtveneti zeSaH, iti prAptA-'prAptavikalpo'yamityarthaH / yadA viti- zabdakriyatve gatyAdisUtraNobhayatra nityakarmatve prApte 5 dRzyabhivadorAtmane / 2 / 2 / 9 // | prApta eva vibhaasseti| NijantasyApIti- eke iti zakaTa ta0 pra0-dRzerabhipUrvasya vadatezvA''tmanepadaviSaye'Ni-. kartA Nau karmasaMjJo vA bhavati / pazyanti bhRtyA rAjAnam , iti, " vadig bhASaNe " iti yujAditvAt "yujAdenevA >>45 tAn rAjaivAnukUlAcaraNena prayuGkte- darzayate rAjA bhRtyAn . [ 3. 4. 18.] iti Nic , tatrekAro NijabhAvapakSe Atmane padArthaH, tato'bhivAdayati-- AzAste, ityabhivAdayatirayabhRtyairvA; abhivadati guruM ziSyaH, abhivAdayate guruH ziSyaM | mAzIHprayoge vartata ityAha- tasminnityAdi / abhi10ziSyeNa vA; athavA- abhivadati guru ziSyaH, taM maitrH| prayukte-bhabhivAdayate guru ziSyaM ziSyeNa vA maitraH, evaM vAdayate guruM devadattaH atrAbhivAdItiNijantANig , tatra guruH prayojyo devadattaH prayoktA, taddarzayati-AtmanItyAdi 150 darzayamAno rAjA bhRtyAn bhRtyairvA, abhivAdayamAno guruH NigantasyApIti- tadA'bhivadatirAzIHprayoge vartata iti, ziSyaM ziSyeNa vA athavA-abhivAdayamAno guruM zijya ziSyeNa zeSaM pUrvavat / nAmadhAtoriti- anya iti ratnamatiH, vA maitraH / mAtmana iti kim ? pazyati rUpataH kArSA15paNam , darzayatti rUpatarka kArSApaNam / abhivadati guru ziSyaH, tathA ca sa Aha- abhivAdiH subdhAturiti nAmadhAturityarthaH abhivAdayati guru ziSyeNa / dodhArthatvena nitya karmatve|" cha / // 1. 2... // prApte, abhivadestu nityamaprApte vikalpaH; yadA tu abhivadina nyA0 sa0-dRzyabhiH / darzayate rAjeti- atra "aNi-55 praNAmArthaH, kintu zabdakriyastadA- abhivAdayati guru ziSya karma." [3. 3, 88.] ityAtmanepadam ! abhivAdayate guru maitra iti nityaM prApte vibhASeti / NijantasyApi bade-ziSyaM ziSyeNa vA maitra iti- phalavattvavivakSAyAmAtmanepadam / 20fNagIcchansyeke- abhivAdayati gurudevadattam, tasmiAziSa prayu-abhivAdayati gurudevadattamityatra " yujAdernavA 3.4.18.] chukta ityarthaH, abhivAdayate guruM devadatto guruNeti vA; vikalpena Nici NijabhAvapakSe AtmanepadaM caritArtha, vAkyAvabhAtmanyAziSaM pryojytiityrthH| NigantasthApIti kazcit- sthAyAM parasmaipadamatra / kazciditi durgasiMhamatam / anya iti60 abhivadati guruH svayamAziSam , taM ziSyaH prayukta-abhi- ratnamatiH, tathA ca sa Aha-subdhAturnAmadhAturityarthaH / / 2.2.1. // vAdayati gurumAziSa ziSyaH, taM maitraH prayukte- bhabhivAdayate - 26gurumAziSa ziSyaM ziSyeNa vA maitrH| nAmadhAtorabhivAdaya nAthaH / 2 / 2 / 10 // terapIcchatyanyaH // 9 // ta0 pra0--aNikartA NAviti nivRttaM pRthagyogAt,' za0 nyA0-dRzya0 / Atmana ityanuvartamAnasya NAvi-AtmanapadaviSayasya nAthateyApyaM karma vA bhavati, Atmanetyasya viSayatayA vizeSaNamityAha- AtmanepadaviSaya iti||p padaviSayatvaM cAsyAzivyeveti tatraivArya vidhiH / sarpiSo nAthate,65 darzayate rAjA bhRtyAna bhUtyairvetyAdi- "dRzaM prekSaNesapinAthate, sapimeM bhUyAdityAzAsta ityarthaH, sarpiSo nAtha30abhipUrvo "vada vyaktAyAM vAci" AbhyAM prayoktavyApAra mAnaH, sapi thamAnaH sarpiSo nAthiSyamANaH, sarpi thiSyaNig, eteSu " aNikarmaNikartRkAt" [ 3. 3. 88.1 mANaH; sarpiSo nAthyate, sarpi thyate / Aramana ityeva- putra ityAtmanepadam / athaveti- anyasyApi prayojakatve vibhASayA mupanAti pAThAya, upayAcata ityarthaH // 10 // prayojyasya karmatvam , tatrobhayatrApi " IgitaH" [ 3. 3. za0 nyA0--nAtha: / aNikartA NAviti nivRtta-70 95.] ityanena phalavakartaryAtmanepadam / evamiti- "parANi miti- atra hetu:- prathagayogAditi- ayamarthaH- aNikartA 35kAnA''nazau cAtmanepadam" [3. 3. 20.] ityAnazo'pyA-pAvityanuvRttau hi pUrvega samAnaviSayatvAdekayogameva kuryAditi / smanepadatvAt tadviSaye gAvaNikartA pakSe karma bhavatItyati- anantaratvAdAtmana ityevAnuvartata ityAha- Atmanepada dezArthaH / darzayati rUpatarke kArSApaNamityAdi- nItI viSayasya nAthateriti / nAthatezvopatApaizvaryA''zIryAcanavivakSitaphalavatkartRko, nApyaNikarma-NikartRkAvityanAtmanepada- lakSaNArthacatuSTaye vartamAnasyApyAzIrarthasyaivAtmanepadaviSayatva-75 amananmmswwwimmiwwnnar
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 12. ] " 22 mityAha-Atmana ityAdi- anyatra nAtmanepadaM nApyeSa vikalpa utpUrvaH " kaThuG zoke, " " dayi dAnAdau ", " Izik aizvarye" / ityarthaH / 'nAthuD upatApAdau " tasyArthavizeSaM darzayati- nanvidaM karma bhavati, karmabhAva janitasambandhasambandhi ca tatra sarpimeM bhUyAdityAdi / nAthamAna iti - " zatrAnazA 0 " karmAvivakSAyAM zeSe [2. 2. 81.] ityanenaiva SaSThI, 40 [5. 2. 20.] ityAnaz, eSyati tu syasahitaH / nAdhyata yathA- rAjJaH puruSa ityatra rAjA puruSAya vRttiM dadAti, taM 5iti- " tat sApyAnApyA0 " [3. 3. 21.] ityakarmaNyA- vibhartIti kartRbhAvajanitasambandhasambandhitvena rAjJa ityatra SaSThI; tmanepadam / upanAthatIti- atropayAcanArthasya " AziSi dravyayostasyedabhAve kriyopanidhIyate, `tayA vinA dravyANAmayaHnAthaH [ 3. 3. 35. ] ityAtmanepadAbhAvAt karmavikalpo zalAkA kalpanAmupazleSAyogAt kriyAyAM tu kriyAntaraM nApena bhavatIti // cha // 2.2 10. // kSyate jatuvat, nahi kASTasaMzleSahetorjatunaH saMzleSe jatvantarama-45 pekSyate, tatrApi sthityAdikriyA'stItyapare; tatra yadA smanyA0 sa0 - nAthaH0 / karma vA bhavatIti-- "karturvyApyam 0 " |ragAdeH prApyatayA mAtrAdi vivakSyate tadA karmaNi dvitIyAdi10[2. 2.3.] ityanena nityaM prApte pakSe niSedhaH sAdhyaH / | bhavati yadA tu smaraNAdivizeSavivakSA smaraNAdInAM pratisAdhanaM zrAtmanepadaviSayatvaM ceti- karjapekSayedamukta, bhAvakarmaNostu sarvadhAtUnAmapyAtmanepadamarasyeva / sarpiSo nAthata ityAdiSu sarveSu karmA- bhedAt, anyathA hi mAtA smaryate, anyathA hi jAyeti, tadA | mAturyat smaraNaM tat karotItyarthaH; na ca karmabhAvanivartane 50 pravartitAyAmapi tatkarmapratipattiH, sambandhibhAvo hi tataH | pratIyate, ato vivakSAbhedAd dvitIyAdeH SaSTyAdezva siddherayaM vikalpo'narthaka iti pRcchati - nanvityAdi / samAdhate- satya bhAvapakSe " zeSe " [ 2. 2.81.] ityanena SaSThI // 2.2.10. // 92 " smRtyarthadayezaH / 2 / 2 / 11 / / 15 ta0 pra0--smaraNArthAnAM dayaterIzazca vyApyaM karma vA mityAdi - ayamabhiprAyaH- yadIdaM dvidhA vyavasthApanaM na syAt, bhavati / mAtuH smarati, mAtaraM smaratiH mAtuH smaryaMte mAtA svato dvidhAbhAvena SaSThayAM mAtuH smRtamityAdau " SaSThayayatnAt " 55 smaryate; mAtuH smartavyam, mAtA smartavyAH mAtuH smRtam, [3. 1. 76.] iti samAsaH prApnoti, sati tvasmina mAtA smRtAH mAtuH susmaram, mAtA susmarA; mAtuH smRtaH yatnena prApitA bhavatItyayatnAditi niSedhAt samAso na bhavatIputraH, mAtA smRtA putreNa; evaM- mAturadhyeti, mAtaramadhyeti; tyetadarthamArabhyate / prayojanAntaramAha - niyamArthaM ceti / 20 mAturthyAyati, mAtaraM dhyAyati; mAturutkaNThate, mAtaramutkaNThata niyamaphalaM darzayati - tenetyAdi / smRtyarthAdInAM karmAkarma vA ityAdi / sarpiSo dayate, sarvirdayate; lokAnAmISTe, lokAnISTe / bhavati, sambandhirUpeNa ca sAmAnyenAbhidhIyate, kArakAntare60 nanu karmAvivakSAyAM pakSe mASANAmazrIyAdityAdivat zeSe SaSThI | tu karagAdikaM karaNAdirUpeNaivocyate, na sambandhirUpeNeti tadvayasiddhaiva, tat kimanena ? satyam - kintu " SaSThayayatnAccheSe " | vaccheyamudAharati- mAtrA smRtaM manasA smRtamiti - [3. 1. 76. ] ityayatnaje zeSe SaSThyAH samAso vakSyate, mAtreti kartA, manaseti karaNam / kathAsthityAdi - atra 25 tato mAtuH smRtamityAdau samAso mA bhUdityanena prakAreNa vyApyamityanuvartanAdavyApyasyAdhikaraNAdeH karmavikalpo na bhavayatnAccheSo vidhIyate, niyamArthaM ca tenaiSAM dhAtUnAM karmaiva tIti // cha // 2. 2. 11. // 65 zeSatvena vivakSyate, na kArakAntaraM tena ' mAtrA smRtam, manasA smRtam' ityAdau kartRkaraNayoH zeSavivakSAbhAvAt nyA0 sa0 - smRtyartha0 / sAmAnyena cintanArtha ukto'pi SaSThI na bhavati / vyApyamityeva - kathAsu smarati, guNaiH smRdhAturanubhUtasyArthasya viziSTe cintane vartamAno gRhyate, evaMvidhAzvAdhyetyAdayo'pi gRhyante, tena manasA parikalpitacintanArthAnAM 80smarati // 11 // samIkSAdInAM vyudAsaH / lokAnAmISTe iti vyApAreSu niyuGge svAyattIkarotItyarthaH // 2. 2. 11. // 70 kRgaH pratiyatne / 2 / 2 / 12 / / za0 nyA0--smRtya0 / mAtuH smaratItyAdi- pakSe karmatvAbhAvAcca dvitIyeti " zeSe " [ 2. 2. 81.] ityutsargeNa SaSTI bhavati, "" tat sApyA'nApyAt * [ 3.3. 21. ] iti karmaNi bhAve cAtmanepada kRtya-ta-khalarthA bhavanti, 35 kartrAdhAraNayozca ktaH / karmatve tu karmaNi dvitIyA, evaM - spAyaparihArAya vA samIhA; tasmin vartamAnasya karotervyApyaM mAturadhyetItyAdAvapi draSTavyam, " iMk smaraNe" adhipUrvaH, vA karma bhavati / evodakasyopaskurute, edhodakamupaskurute, ' ikkAvadhyupasarga na vyabhicarataH " dhyai cintAyAm ", zastrapatrasyopaskurute, zastrapatramupaskurute / pratiyatna iti kim 175 ta0 pra0 - punaryatna:- pratiyatnaH sato guNA''dhAnAyA , "
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 14.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 93 kaTaM karoti / vyApyamityeva- edhodakasyopaskurute bujhyA, za0 nyA0-rujA0 / " rujot bhaGge" ityasmAd bhidAkaraNasya mA bhUt // 12 // | ditvAdaGi rujetyAha-rujA-pIDeti-athavA "rujot bhne|"40 ityAgantunAkAreNa nirdiSTo'nukriyate, ruka artho yasyAsAviti za0 bhyA0-kRgaH / yatanaM- yatnaH, pratizabdaH puna vigrhH| bhAvazcediti- sAdhyarUpasya bhAvasya kartRtvAnuparartha ityAha- punaryatnaH-- pratiyatna iti| prathamaM tAvadartha patteH sAmAnyazabdo'pi bhAvazabdaH siddharUpe bhAve vartata iti 5syAtmalAbhAya yatno bhavati, labdhAtmano yo ytno'dhikaan| taatpryaarthH| caurasya rujatItyAdi- "curaNa steye" ityaguNAnutpAdayitu paripUrNaguNasya vA tAivasthya rakSituM sa prati-1. sthANijantasya bhidagAditvAdadi curA, sA zIlamasya cauraH,45 yatnaH, samIhetyAha- satoguNAdhAnAyetyAdi / upaskuruta .. "asthAcchanAderaJ" [6. 4. 60.] ityaji vRddhiH, rujaiti- " upAd bhUSAsamavAyapratiyatna." [ 4. 4. 92. ]]. tIti "padaruja" [5. 3. 16.] iti ghaji-rogaH; apathyaiti saT , " gandhanAvakSepasevA." [ 3. 3. 76. ] ityAtmane manantItyevaMzIlAH " ajAteH zole" [5. 1. 154.] iti 10padam / zastra-pannazabdau "nI-dAMva-zas." [5. 2. 88.] maNin, rujyata iti " tat sApyAnApyA0 " [3. 3. 21.] iti Dantau ||ch / 2. 2. 12. // .www.ww.m...iti bhAve- Atmanepadam ,rujyante karmaNi, rugNamiti "klIbe"50 nyA0 sa0-kRgaH pra0 / pratizabdaH punararthe'vyayam,[5. 3. 123.] iti bhAve ktaH, rugNa iti karmaNi tiH], "avyayaM pravRddhAdibhiH" [3. 1. 48.] [iti] sH| sato " sUyatyAyotitaH " [4. 2. 70.] iti takArasya nakAraH, guNAdhAnAyeti- nanu yatnadvaye sati punayatna ityupayujyate, tat "raSavargAda." [2.3.63.] iti gatvam / AmayatIti15kathamatra pratiyatnaH ? ucyate- prathama tAvadarthasyAtmalAbhAya yano "amana roge" "vyathiSu bhaya-calanayoH", "pIDaga gahane", bhavati, labdhAtmano tho yatno'dhikAn guNAnutpAdayituM paripUrNa-'eti jIvantamAnandaH' iti- jIkteH "ruhinnandi-55 guNasya vA tAivasthyaM rakSituM saH pratiyatnaH / kaTaM karotIti-jIvi." [uNA0 220.] ityanta pratyayaH zatRpratyayo vaa| abhUtaH san nirvartyaH kaTona, yatra tu vaSNikayA raktaM kaTaM karoti, Adya jvarayatItyAdi-jvari-saMtApipratiSedhAdiha na bhavati, tatrApi vikAryameva kameM na pratiyatnaH, upapUrvasyaiva karAtaH prati-caitra rujatyatyazane vAta iti- bhAvo'sti na tu karteti 20yatnaviSayatvAt , "gandhanA0" [3. 3. 76.] ityAtmanepadaM na bhavati / jati auSati-zliSyaterman / atha rujArthasya copapUrvasyaiva, ata eva mUlodAhaNeSvapi- upapUrva eva darzitaH dhAtorbhAvarUpAH ke kartAra ityata Aha- roga ityAdi // cha60 edhodakasyeti-- edhAzcAdakAni ca " aprANipazvAdeH "[ 3.1. / 3.1.12.2. 13. // 136.] ityekatvam // 2. 2. 12 ! nyA0 sa0-rujArthasya0 / "rujot bhane" ityasmAd rujArthasyAjvari-saMtAperbhAve kartari / bhidaayli-rujaa| bhAvazcediti-sAdhyarUpasya bhAvasya kartRtvAnupapatteH / 2 / 2 / 13 // sAmAnyazabdo'pi bhAvazabdaH siddharUpe bhAve vartata iti tAtparyArthaH / ta0 pra0 rujA-pIDA, tadarthasya dhAtovari-saMtApi " eti jIvantamAnando nara varSazatAdapi // 65 varjitasya vyApyaM vA karmasaMjaM bhavati, bhAve kartari-- bhAva kalyANI bata gAtheya laukikI pratibhAti me // " [vissnnupuraanne|] zvegujArthasya kartA bhavati / caurasya rujati, cauraM rujati rogaH; caitraM rujatyatyazane vAta iti- atra yo'lyazanarUpo bhAvo na sa apathyAzinAM rujyate rogeNa, apathyAzino rujyante rogeNa: kartA, yastu vAtarUpaH kata! sa dravya, na bhAvaH / atra sUtre vyathi30caurasya rugNam , cauro rugNa ityaadi| caurasyAmayati, "tapyorgatyAdisUtreNANikartuH karmatvam // 2. 2. 13. // cauramAmayati rogaH; caurasya vyathayati, cauraM vyathayati rogaH; caurasya pIDayati, cauraM pIDayati rogaH / rujArthasyeti kim ? jAsa-nATa-kAtha-piSo hiMsAyAm 70 "eti jIvantamAnandaH" [viSNupurANe] / jvari-saMtApi / 2 / 2 / 14 // varjanaM kim ? AghUna jvarayati, atyAzinaM saMtApayati / / 35kartarIti kim ? caitraM rujasyatyazane vaatH| bhAva iti ta0 pra0-eSA hisAyA vatamAnAnA vyApa ta0 pra0-eSAM hiMsAyAM vartamAnAnAM vyApya vA karma kim ? maitraM rujati zleSamA, atra zleSmA dravyaM, na bhAvaH bhavati / "brUsa pisa jasa barhaNa hiMsAyAm "" jasaNa tADane" rogo vyAdhirAmayaH ziro'tirityAdayo bhAvarUpAH kAra iti curAdI gRhyete, na "jasUca mokSaNe" iti devAdikaH, iti // 13 // tasyA'hiMsArthatvAt , caurasyojAsayati, cauramujjAsayati; caura-75 25 M m mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmunmunam
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 15. ] syojAsyate, caura ujjAsyate caitreNa; tathA " naTaNa avasyandane" manarthakamityAha- abhAvakartRkArtha vacanamiti-tatra hi bhAve40 iti, bhayamapi curAdina tu "paTa nRttI" iti bhvAdiH, kartari vidhiriSyate, atra tu caurasyojjAsayati devadatta ityacaurasyoDATayati, cauramunnATayati; evaM- krAthirghaTAdiH-caura- bhAve'pi yathA syAdityevamartham // cha / 2. 2. 14. // syorakAthayati, cauramutkrathayati; caurastha pinaSTi, cauraM pinaSTi / 5 jAsa-nATa-kAthAnAmAkAropAntyanirdezo yatrAkArazrutistatra yathA nyA0 s0-jaas-naatt|" naTaNU avasyandane " iti avasyandanaM hiNsaabhedH| na tu "NaTa nRttau" iti- atrApyasyAdityevamarthaH, teneha na bhavati- dasyumudajIjasat', caura hiMsArthatvAdityeva hetuH| AkAropAntyanirdeza iti-- nanu jAsa-45 manInaTat ; dasyumudacikrathat / ata eva ca krAtheH karmasaMjJA nATa-kAthetyAkAraH kimrthH| yato jasa-naTa-kratheti dhAtavaH paThyante, pratiSedhapakSe hUsvatvAbhAvaH, karmaNi tu hasvatvameva / hiMsAyAmiti teSAM nirdeze tathaiva nirdeSTavyam / atha Nyantanirdezastahi jAsi-nAdikim ? cauraM bandhanAjAsayati-mocayatItyarthaH, naTaM nATayati10nartayatItyarthaH / abhAvakartRkArtha vacanam // 14 // kAthIti bhavitavyamityAha- yatrAkArazrutistatreti / evaM-kAthi ghaMTAdiriti- evam- amunA prakAreNAparamapi niNIyate, kiM tat ? . za0 nyA0-jAsa-nATa0 / "jasUc mokSaNe" krAthirghaTAdiyate, na tu " katha ardiN hiMsAyAm" iti yaujA-50 vAdika iti- atropapattiH- tasyAhiMsArthatvA-dikaH, iti vaiyAkaraNAnAM matam / dhAtupArAyaNakArastu upalakSaNaditi- hiMsAyAmiti vacanAddhisArthaparigrahAdityarthaH / na ta tvAd yaujAdiko'pi / nanu yathA "ghaTAdeha svaH" [4. 2. 24.] " NaTa nRttau" iti bhvAdiriti- atrApyahiMsArthatvA- pakSe niSidhyate, tathA dasyumudajIjasadityAdau " upAntyasya." 15dityeva hetuH| ka thirghaTAdiriti- "snatha knatha katha klatha / 4. 2. 35.] ityasyApi kiM na niSedhaH 1 satyam- *yasmin / hiMsArthAH " iti ghaTAdau, "piSlaMpa sNcuurnnne"| nanu ca jasa- prApta eva0* iti nyAyAt // ghaTAde:0" [4. 2. 24.] itya-55 naTa-krayeti dhAtavaH paThyante, tatra nirdeze tathaiva nirdeSTavyam , jAsa- syaiva niSedhaH / nanu hiMsAyA rujArUpatvAt // rujArthasya." [2. nATa-kAthetyAkAraH kimarthaH? atha Nyanta nirdeza stahi jAsi- 2.13.] ityanenaiva karmavikalpo bhaviSyati, kimaneneti ? atha nATi-krAthIti bhavitavyamityata Aha-jAsa-nATa-krAthA- jAsa-nATa-mAthetyAkArazravaNArthamidaM sUtraM vidhIyate, tadA piSmaNa20nAmityAdi- AkAreNa na jasyAdidhAtumAtraM nirdizyate, api manarthakaM syAt , tasmAt pUrveNaiva siddhamityAha- abhAvakartRkArthamiti tu yad eSAmAkAravad rUpaM taducyate-jAsannATa-kAtheti, tena yatra2. 2. 14 // 60 prayoge eSAM dhAtUnAmAkArastatraivAya vidhirnAnyatra, teneha na ammarimmernmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmon ni-prebhyo naH / 2 / 2 / 1511 bhavati-dasyamudajIjasat jasenaTezca curAditvA piNaca; utka yati kazcit , tamanyaH prayukta iti prayoktavyApAre Niga "giti" ta0 pra0-ni-prAbhyAM parasya hiMsAyAM vartamAnasya hante26[ 4. 3. 5.] ityasya vRddhistato'dyatanyA diH, "Ni-dhi-vyApya vA kameM bhavati, bahuvacanaM samasta-vyasta-viparyasta saMgrahArtham / caurasya nigrahanti, cauraM niprahanti; caurasya cauraM.. dru-su-kamaH" [3. 4. 58.] iti GaH, tataH "upAntyasyAsamAnalopi." [4. 2. 35.] iti hasvaH, tato dvivaca-va vA nihanti; caurasya cauraM vA grahanti; caurasya cauraM cA65 nAdiH, atra jAsetyAdi nAkAravad rUpamastIti nAyaM vikalpaH / / praNihanti; caurANAM nigrahaNyate, caurA nigrahaNyante rAjJA / atha caurasyotkAthayatIti kathamAkAro ghaTAditvAt ? sUtre kAthe |ni-prebhya iti kim ? cauraM hanti, cauramAhanti / hiMsAyA mityeva-rAgAdIn nihanti // 15 // 30tyupAdAnAd vijJAyate- satyapi ghaTAditve'sti Nigi katherA kAraH, anyathA- asyAnupapatteH, na ca NigaM vinA'sya karmAsti, za0 nyA0-ni-pre0bahuvacanaM samasta-vyasta-vipaakarmakatvAt , sa ca yadi sarvatra syAdasya ghaTAditvamanarthakamiti yastasaMgrahArthamiti- tatreyamupapattiH- ninA sahito nisa-70 karmAbhAva eva na bhavatItyAha- karmatve tu isvatvameveti / hitaH, nisahitaH pro nipraH, anena samAsena saMghAtasya grahaNa, yathA[cauraM bandhanAjjAsayatIti-] cauro bandhanAjasyati. zrutasya viparyastasyA'pyubhayatra ninA sahitasya prasyAvagateH, nizca tamanyaH prayuta iti Niga, hiMsAyAmiti vacanAnna bhavatiH prazca nipramiti samAhAradvandve kRte "klIvamanyenake ca vA" evaM- naTaM nATayatItyatrApi draSTavyam / atha hiMsAyA rujA-[3.1. 128.] iti karmadhArayanivRttau dvandvasya zeSe dvandvena rUpatvAt " rujArthasyA." [2. 2. 13.] ityanenaiva karma- ca vigRhItau vyastau niprau pratipAdyate, ityayamadhiko'rtho bahu-75 vikalyo bhaviSyati, kimarthamidam ? yadi jAsa-nATa-kAthetyA- vacanAlabhyate, sarvatra ca bahuvacanamadhikArthasaMsUcanArthamityeSa kArArtha- yatrAkArastatraiva yathA syAditi, tathApi piSagrahaNa-nyAyo'tra vyAkaraNe draSTavya iti krameNodAharati / niprahaNyata
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 18. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitiiyaadhyaayH| -MrunanumaramaAPanama A PNARMAD. iti bhAve, niprahaNyanta iti karmaNi, " tat sApyAnApyAt. " bhavatItyarthaH / zalAkA vyavaharatIti- atrAnekArthatvAd [3.3.21.] ityubhayatrAtmanepadam |raagaadiin nihantItyatra dhAtUnAM vigaNanapUrvake gopane vyavaharatirvartata iti na vidhiH / hiMsAyAmityanuvartanAd rAgAdInAmacetanatayA prAgavyaparopaNalakSa-atha paga-vyavahorityatra vinameya-yUtapaNavat samAhAradvandvAdeka-40 NAyA hiMsAyA abhAvAnna bhavatItyarthaH // cha / / 2. 2. 15. // vacanaM krimiti vacanabhedAbhAvArtha nopAdIyata ityAha-vacana5 nyA0 s0-niprebhyo| ninA sahitaH pro nipraH, preNa| mada ityAdi bheda ityAdi- asati hi tasmistulyatvAd yathAsaMkhyaM syAt sahito niH praniH, niprazca nizca prazca pranizca, yadA tu pra-nibhyAM / ||ch / / 2. 2.16. // pUrvamupasargAntaraM prayujyate tadA na bhavati, bahuvacanena jJApitatvAt , nyA0 sa0 vinimey0| zataM paNAyatIti- prakRtianyathA " vAbhyavAbhyAm" [4. 1. 99.] itivad dviva- grahaNe svArthikapratyayAntAnAM grahaNam iti sUtre paNetyukte'pi paNA canenApi samastAdigrahaNamAtraM bhavet / saMgrahArthamiti- yadyetadarthaM yateriha grahaH AtmanepadaM tu prati ayaM nyAyo'nityaH, idaM ca kuto 10tarhi na pradeyaM, yatrApi vyasta-viparyastau ni-prau bhaviSyataH, tatrApi labhyate ? " kameNiGa" [3. 4. 2.] ityatra NiGiti DakAro neH prAg vA paro hannastIti, ucyate-- tahiM-anyopasargapUrvasya pAdAnAt / gopAyatItyartha iti- anekArthatvAd dhAtUnAm intervA karmasaMjJAnivRttyartham , tena cauraM viprahanti vinihanti vetyAdau // 2. 2. 16 // pUrveNa nityaM karmasaMjJA / prahantIti- atra" mnAM." [1. 3. 39.] iti bahuvacanAt " hanaH" [ 2. 3. 82.] ityanena NatvA- upasagAd divH|2|2|17|| 50 bhaavH| rAgAdIn nihantItyatra rAgAdInAmacetanatayA prANa- ta0 pra0-upasargAt parasya divo cyApyo vinimeyavyaparopaNalakSagAyA hiMsAyA abhAvAnna bhavatItyarthaH / / 2. 2. 15 // dyUtapaNI vA karmasaMjJI bhavataH / zatasya pradIvyati, zataM pradImmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwommmmmmmmmmvyati; zatasya pradIyate, zataM pradIvyate; zatasya pradyatam, vinimeya-dyUtapaNaM paNa-vyavahoH zataM pradyUtam ; zatasya pradevitavyam , zataM pradevitavyam ; zatasya / 2 / 2 / 16 // supradevam , zataM supradevam / vinimeya-tapaNamityeva-zailAkAMkara ta0pra0-vinimeyaH- kraya-vikrayo'rthaH, itapaNe pratidIvyati- vignnynnphrtiityrthH| upasargAditi kim ? 20jeyam ; paNateya'vapUrvasya ca harateApyo vinimeyadyUta zatasya dIvyati // 17 // karmasaMjJau bhvtH| zatasya paNAyati, zataM paNAyati; saha- za0 nyA0-upa0 / apUrvAd divestivi zye " bhvAdeH." svasya sahasra cA paNAyati, kraya-vikraye dyUtapaNatve vA tad [2. 1. 63.] iti dIdhatve-zatasya pradIvyatItyAdiviniyukta ityarthaH; evaM-dazAnAM vyavaharati, daza vyavaharati; eSu karmasaMjJApakSe karmaNi dvitIyA''tmanepada-kta-kRtya-khalAzca... paJcAnAM paJca vA vyavaharati / vinimeya-dyUtapaNamiti kim ? bhavanti, karmavAbhAvapakSe " zeSe" [2.2.81.] iti SaSThI, 25sAdhUna paNAyati- stotItyarthaH, zalAkAM vyavaharati-vigaNa-bhAve cAtmanepadAdaya iti / prAtamiti -kte " anunAsike yan gopAyatItyarthaH / vacanabhedo ythaasNkhynivRttyrthH||16||c schuH zUTa" [4.1. 108.] ityUTa ||ch||| 1. 2. 17. // za0 nyaa0--vini| vinimeyaM vyAcaSTe- kraya-vikre- nyA0 sa0-upa0 [neha vyAkhyA dRzyate / ] 2.2.17. / / yo'rtha iti-keyo ya AtmanA grAhyo, vikreyo yo deya iti / dyUtasya paNo yUtapamastamAha-ghUtapaNo dyUtajeyamiti na / 2 / 2 / 18 // 65 30]te dyUtena vA jitvA yat svIkartavyamiti / tadubhayaM- vini- ta0 pra0--vinimeya-yUtapaNau divo vyApyau karmasaMjJau na meyo yUtapaNazca paNavyavahordhAtvoApyaM karma vartate tasya pakSe bhavataH, upasargapUrvasya vikalpavidhAnAdanupasargasyAyaM nissedhH| krmtvprtissedhH| zatasya paNAyatItyAdi- "paNi vyavahAra-zatasya dIvyati, sahasrasya dIvyati, niSiddhe ca karmaNi SaSThyeva stutyoH" ato "gupI-dhUpa-vicchi-paNi-paneH." [3.4.1.] bhavati; 'zatasya dIvyate, zatasya dyUtam , zatasya devitavyam , ityAyaH, tiv ca / kraya-vikraye dyutapaNatve vA tada zatasya sudevam', ityAdI bhAve-Atmanepada-kta-kRtya-khalaH 35viniyuGkta ityartha iti- anena zata-sahasrayovinimeya- siddhAH; 'zatasya dyUto maitraH' ityatra ca kartari ktH| vini dyUtapaNatve, karmatA ca daryate / evamiti- pUrvavadityarthaH / meya-vRtapaNamityeva-jinaM dIcyati-stautIsyarthaH,bhUmi dIvyati. sAdhUna paNAyatIti- atra stutyarthatvAd vinimeyatvAdyabhAvAna saMdhinA vijigISata ityarthaH, sandhipaNo'tra na dyUtapaNaH; yUtaM yata
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvatti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 19.] Ammammmmmmmawasna marama-manamamam dIvyati, akSAn dIvyati, anna kriyA tatsAdhanaM ca vyApyaM tyatra satyapi saMjJAdvayasamAveze paratvAt karaNatvanimittayA na tu paNaH // 18 // tRtIyayaiva bhavitavyam , naivam- spardhe hi paraH, samAnaviSayayozca spardhaH, na ca dvitIyA-tRtIyayoH pratiniyatakarmakaraNazaktya-40 za0 nyAchana / atra vinimeya-dhUtapaNamiti diva iti / cAnuvartate / upasargapUrvasyeti- sUtre vizeSAnupAdAne'pIti meM bhidhAyinyoH samAnaviSayatvamastIti dvitIyA'pi bhavasyeva, 5zeSaH / zatasya dIvyatIti- karmasaMjJAyAH pratiSedhAda-7 pratikArya saMjJA bhidyante 8 iti vA darzane'navakAzatvAt karmakatvAt sarvatra SaSThI, bhAve cAtmanepadAdayaH kartari ca ta iti| saMjJAdvayasya vibhaktyoH paryAyeNa pravRttiravirudA / diva ityevastotItyarthaH ityarthakathanena vinimeyatva-dAtapaNatvAbhAva ucyate | dAtreNa lunAti / karaNamiti kim ? gRhe dIvyati // 19 // yadi hi dhAturvyavahAre vijigISAyAM ca vartate tadA tatkarma vinimeyo dyUtapaNazca syAmAnyatra / dhRtagrahaNAnuvRttaH sandhipaNasya za0 nyA0-kara0 / diva ityanuvartamAna karaNamityasya45 10pratiSedho na bhavatItyAha- bhUmi dIvyatIti / kriyA tatsA | vizeSaNamityAha-dIvyateH karaNamiti / cakArasyAnyat samudhanaM ceti- ayamarthaH- yadi dyUtamiti dhUtakriyAmAtraM gRhyate / cetavyaM nAstIti tadeva pratIyate, asati cakAre tannivRttatato yataM dIvyatItyana pratiSedhaH prApnoti, atha chataviSayaM sAdhana mArityAha-cakArAtU karaNasaMzaM ceti / nanu ca karaNaM katha mupacArAd gRhyate, akSAn dIvyatItyatra prApnoti, na paNa eveti hakame bhavati? bhinnau hi to svabhAvau-prakRSyamAgavyApAratA tadartha sUtapaNa ityanuktya ta iti ||ch / 2. 2. 18. // kriyamA gatA ceti, dharmapradhAnazcAyaM nirdeza:- karaNamiti, na50 imammi | vacanAdasat sambhavati; atha karaNatvayuktaM bhavatIti vijJAyate 15 nyA0 sa0-na / sandhinA vijigISata iti- samarthana tadA sarvadravyANAM sarvakArakazaktiyuktatvAda dravyAntaravadasya kamesandhiM kRtvA'nyeSAM bhUmi vijigISata ityarthaH, tathA ca nItiH--svAda vacana midamanarthakamiti, ucyate-- karmazabdavAcyaM karagazabda. " samarthena samaM rAjJA, sandhi kRtvA vickssnnH| vAcyaM ca yugapad bhavatItyAha-karmetyAdi / akSAn dIvyasvalpo'pi dhanasaMyaktAna, rAjanyAnavamAnayet // 1 // " tItyAdi- "karaNA''dhAre" [5. 3. 129.] ityanaTi-55 aba kriyetyAdi- kriyA ghRtarUpA, tatsAdhanaM cAkSA ityarthaH / devanama, akSAn dIvyatIti " karmaNo'g" [5. 3. 14.] 20zatasya sudevamiti-atra 'su' iti nipAtAntaraM, nopasargaH, ata itynni-akssdevH| atra karmasaMjJAyAH kArya darzayati eva susthitaM du:sthitamityAdau " sthA-seni0" [2. 3. 40.] pavityAdi-"karmaNi" [2.2.40.1 iti dvitIyA "karmaNi ityanena patvaM na bhavati // 2. 2.18 // kRtaH" [2. 2. 83.] iti SaSThI, " tatsAyyAnApyAt." mor3. 3. 21.] ityAtmanepadAdayaH / ajhaidIvyatItyAdi-60 karaNaM ca / 2 / 2 / 19 // | " hetu-kartR-karaNetthaMbhUta0 " [2. 2. 44.] iti sarvatra karaNe ta0 pra0--dIbyateH karaNaM karmasaMjJaM cakArAt karaNasaMjJaM ca tRtiiyaa| devanAH iti "karaNAdhAre" [5. 3. 129.] 25bhavati, karma-karaNasaMze yugapad bhajatItyarthaH / akSAnU dIvyati, iti karaNe'naTU / karaNatvasya kArya darzayati- eNvityAdi / atha akSANAM devanam , akSA dIvyante, akSA devitanyAH, akSAH ' akSA dIvyante' ityAdI dvitIyAdayaH kathaM na bhavantItyAhasudevAH, akSadevaH, akSA dyUtAzcaitreNa; eSu karmatve dvitIyA- AtmanepadAdibhizceti- anuktayoH karmakaraNayostAsAM vidhA-65 SaSTyAtmanepada-tavya-khalaN-ktapratyayAstannimittAH siddhaaH| akSa-nAdityarthaH / karaNaM vetyeveti- karmetyanuvRttau- karaNaM karma vA rdIvyati, akSairdevanam , ajhaibhavyate, akSaidevitavyam , ajhaiH bhavatIti satrArthe na yugapat saMjJAdvayasamAvezaH syAt , vikalpasya 30sudevaM maitreNa, ajhai taM caitreNa, akSA devanAH; eSu karaNatve! pAkSikapravRtti-nivRttiphalakatvAdityarthaH / samAvezasya prayojana tRtIyA'naTI, bhAve-AtmanepadAdayazca siddhaaH| AtmanepadA- darzayati-tenetyAdi- anna bAkye karaNavAdakSairiti tRtIyA dibhizcoktayoH karma-karaNayoH dvitIyA-SaSTI-tRtIyA yathAyogaM bhavati. karmavAcca teSAmakSANAmagikartuH prayojyasya caitrasya karmatvaM70 na bhavanti / karaNaM vetyeva siddha cakAraH saMjJAdvayasamAvezArthaH, na bhavati, asati tu karmatve gatyA disUtreNa nityAkarmakalakSaNaM tenAkSadevayate maitrazcaitreNetyatra karaNatvAt tRtIyA bhavati, karma- tasya karmatvaM syAt, tatazca tato dvitIyA prasajyeta, na tRtIyA; tvAca gatyAdisUtreNa nityAkarmakalakSaNamaNikartuH karmalvam , karmatvAbhAvAt tu kazriyA tRtIyaiveti; tathA'kSANAM karmatvAd devayatezca "aNigi prANi0" [3. 3. 107.] ityA- dineH sakarmakatve devayateH "aNigi prANikartRkAnApyAd" dinA'karmakalakSaNaM parasmaipadaM na bhavati / athAkSAnU dIbhyatI- 3.3.107. isyanApyalakSaNa parasmaipadaM na bhavatIti saMbandhaH 175
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 21.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 97 anAdAra 51mata pApamapAgA napAtakaraNa paravacAra- mwammmmmmmmmmmmmmwwwmawwamwammanmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm yadyevamakSA dIvyanta ityatrApyakarmakanyapadezavyAvRttyarthatvAt karma-/" zIGa e: ziti" [ 4. 3. 104.] ityekAraH, adhisaMjJA sAvakAzA, akSA devanA ityatra cAnaDarthatvAt karaNasaMjJA, zIkarmakatvAd grAmAd dvitIyA, kRtprayoge karmaNi SaSThI, AtmaneakSAn dIvyatItyatra tu karma-karaNatvasvabhAvatvAdakSAderdvitIyA- |padAdayazca / adhitiSThatIti-- "chAM gatinivRttau" tatasti,40 tatIyAprAptI sparddhatvAta paratvAt tRtIyaiva prApnotItyAkSipati-" zrIti-kukhu-dhi." [ 4. 2. 108.] iti tiSThAdezaH / athetyAdi / pariharati- naivamityAdi- ayamarthaH- dUyoreka-!" Asik upavezane " ity[tsteprtyye'dhyaaste| grAmoviSayasannipAte sparddha ucyate, na ca tRtIyA karmakaraNazaktI 'dhizayito maitreNetyAdi- atra yo maitrAdiH kartRkaraNadyotayituM prabhavatIti viSayamedAt kutaH sparddha iti / yadvA *rUpaH sa karma na bhavati, karmabhAve hi yathA''dhAre saptamI pratikArya saMjJA bhidyante * iti pakSo'trAzrIyate, tena "karmaNi "bAdhitvA dvitIyA bhavati tathA tRtIyAmapi bAdhitvA dvitIyA45 [2.2.40.] ityatra kArye yat karmasaMjJAyA upasthAnaM tadanavakAza- syAt / atha kimarthamidamArabhyate ? yAvatA'karmakA api dhAtavaH 10miti dvitIyApIti paryAyeNa dvayoH pravRttirekatrAsambhavAditi sopasargAH sakamekA bhavanti, yathA- gurumadhizete, gurumupatiSThata parihArAntaramAha-pratikAryamityAdi / ch| 2.2. 19. // iti, tathA'trA'pi grAmamadhizete iti prAmo'dhizayanAdinA vyApyata iti nAtrAdhAryAdhArabhAve prAmaM gacchatItyata AhanyA0 sa0---kara0 / cakArasyAnyat samuccetanyaM nAstIti akarmakA apItyAdi-ayamabhiprAyaH- siddhamevaM karmatvaM, parame-50 karaNameva pratIyate, karaNasya karmasaMjJAyAmaprAptAyAM vidhIyamAnAyAM |SAmAdhArabhAvabAdhanArthe vacanaM, yathA- anyaSAmAdhAra AdhAranirvAdayo dharmA na cintyA asambhavAt / yugapad bhajatIti- phalaM rUpeNocyate, yathA- ayaM loko gurumaThe zete tathaiSAmAdhAra15bhavatu mA vA, saMjJAdayaM tu sarvaprayogeSu veditavyam / na ca saMjJAdvayaM karmabhAvenaivocyate nAdhArarUpatayetyetadartha vacanamityarthaH // cha / / yugapannirabakAzamiti vAcyam , akSadeMkyata ityatra caritArthatvAt , 2. 2. 20. // atrAkSAn devayata ityapi prayogo bhvti| karaNaM vetyeveti-na... ca vikalpe'pi yagapat saMjJAdvayaM bhaviSyatIti vAcyaM vikalpasya nyA0 s0-adhe0|[neh vyAkhyA dRzyate // 2. 2. 20.11 pAkSikapravRtti-nivRttiphalatvAt / pratikAryamiti- ekasyApi karmaNaH 20karaNasya vA kArya kArya prati saMjJA'bhidhAyakrAni sUtrANi bhiDanta I kArya prati saMjJAbhidhAyamAnisamA upaanvdhyaavsH|2|2|21|| ityrthH| iti vA darzana iti- zAkaTAdInAM pANinezca teSAM ta0 pra0-upa-anu-adhi-AbhirviziSTasya vasateyaM paramubhayaprAptAviti sUtrAbhAvaH, viSNuvArtika eva suutrsdbhaavH| "satrAsadAya AdhAraH sa karmasaMjJo bhavati / prAmamupavasati, grAmamupoSitaH, // 2. 2. 19. // grAmasyopavasanam , grAma upojyate, parvatamanuvasati; puramadhi | vasati; AvasathamAvasati / anvAdisAhacaryAdupasya sthAnArtha-20 adha thA-sssa AdhAraH / 2 / 2 / 20 // kasyaiva grahaNaM nAzananivRtyarthasyaH tena grAme upavasati-bhojanata0 pra0- adheH sambaddhAnAM zIG sthA Ara' ityeteSAM nitti karotItyatra na bhavati / adAcanadAdyoranadAdereva ya bhAdhArastat kAraka karmasaMjJaM bhavati / grAmamadhizete, grAma- grahaNam iti vastena bhavati // 21 // syAdhizayanam , grAmo'dhizayyate, grAmo'dhizayitaH; grAmamadhi | za0 nyA0-upA0 / upAdibhirdvandvaM kRtvA tataste pUrve tiSThati; grAmamadhyAste / adheriti kim ? zayane zete, gRhe !, yasmAt sa cAsau vasatizcati bahuvrIhigarbho vizeSaNasamAsaH,6 tiSThati, kaTe Aste / AdhAra iti kim ? grAmo'dhizayito ata Aha- upa-anvityAdi / upapUrvAt "vasaM nivAse" 30maitreNa, pauruSeNAdhitiSThati; kartR-karaNe na bhvtH| akarmakA ataH karmaNi te "kSudha-vasasteSAm" [4. 4. 43.] api hi dhAtavaH sopasargAH sakarmakA bhavantIti siddhaM sakarma. itITi " yajAdi-baceH kiti" [4. 1. 71.] iti vRti, katvam , AdhArabAdhanArthe tu vacanam // 20 // " ghasvasaH" [2. 3. 36.] iti Satve-upoSitaH, za0 nyA0-adheH / adheriti SaSThayantena zIsthA''sa bhAve'naTi- upavasanam / grAma upoSyata iti- Atmane-70 taM viziSyate, tena cA''dhAra ityAha - adheH padenoktatvAt karmago grAmAt prathamA / nanu sthAnArthasyaiva vasesambaddhAnAmityAdi / grAmamadhizete iti- prasyate bhogi-haNamiSyate, tena grAme tiSThatItyatrArthe grAmamupavasatIti prayogaH, bhiriti " prasihAgbhyAM grA-jihI ca" [ugA0 339.7 asthAnArthatve tu- grAme upavasatIti, tadetat katham 1, ucyateiti me- prAmaH, adhipUrvaH " zI svapne" tatastepratyayaH, nAnopapUrvasya vase mo'dhikaraNaM, kintvanupasargasya- prAme'sau maamananewamirmimminemummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmunman.mmmmmmmw
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 bRhadvatti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 23. ] vasan trirAtramupavasati, viziSTA''dhArAvasthitatvena nizcite deva- vibhASeyamiti- nAtra vAzabdo vikalpArtho yena samakakSyatayA datte bhojananivRtti viziSTakAlA pratyAyayitumidaM prayujyate- grAme dvitIyA-saptamyau, kiM tarhi ? prayogavyavasthayeti / zikhAditvA-40 upavasatIti, tatrAntaraGgatvAt pratIyamAnavasikriyApekSA prAmasyA- dini-saMjJI / tatreyaM vyavasthA-abhinipUrvasya vizerasti- samudAdhikaraNabhAvaH, upavasanaM tu svarUpeNaiva kAlamapekSata iti kAle- yArtho'vayavArthazca, tatra yatrAvayavAnugamastatra karmabhAvaH-grAma5navAsyAntaraGgaH sambandho prAmAdinA tu bahiraGga iti; atra mabhinivizata iti, atra hi grAmamAbhimukhyena nivizata kazcidAha- bhavet siddha, yadA vasatirvivakSitaH, yadA tUpavasati- iti pratIyate; yatra tu samudAyArtha eva nA'vayavArthastatrAdhireva tadA prApnoti, na copavaserAdhArabhAva prati grAmAdirayogya karaNabhAvaH- yathA kalyANe'bhinivizate, arthe'bhini-45 eva yenAnyApekSa evAsyAdhArabhAvaH kalpeta, tasmAd yatitavya-viSTa iti- atra hi dhAtUpasargasamudAyena manasa ekAgratAmevAtra; anocyate- sAhacaryAt sthAnArthasyaiva parigrahaH, anvAdi- tAtparyamucyate, yathA- prAme upavasatIti bhojanatyAgaH / yA 10pUrvo vasatiH sthAnArthamAcaSTe. zabdazaktiratra pramANa tatsAhacaryA-yA saMjJA yasmin yasmin saMjhinyabhinivizate dupapUrvasyApi sthAnArthasya parigraho na tu bhojananivRttivacanasyetyata ityatra ca saMjJAnAM viSayegAvyabhicAraH ||ch // 2. 2. 22. // Aha- anvAdisAhacaryeti / sthAnArthadyotakatvAdupazabdo'pi nyA0 s0-vaa'bhini| abhiH pUoM yasmAnneH so'bhi-50 sthAnArtha ityuktam - [ sthAnArthakasyaiveti ] / adAdha- pUrvazcAsau nizca- abhiniH, tataH paro biTa , tasya, " mayUra nadAdyoriti-pUrvAcAryasmRti riyamityarthaH ||ch|| 2.2.21. // vyasaka." [3.1.116.] iti pUrva-parayorlopaH, amenistena 15 nyA0 sa0-upAnvadhyA0 / upAdibhirdvandaM kRtvA tataste yukto viT , iti vA; na tu dvandvaH, abhizca nizcetyevaMrUpe dvandve pUrve yasmAt sa cAsau vasazcati bahAnIhiMgo vizeSaNasamAso mayUra- bhi-nizabdayoH pratyekamabhisambandhaH syAt , yathA- 5 upAnvavyasakAditvAt pUrvasya lopazca, ebhyaH paro vasiti vA samAsaH / dhyAGvasaH" [ 2. 2. 21.] ityatra / vyavasthitavibhASeyamiti-55 zabdazaktiprAmANyAdanvAdipUvoM vasatiH sthAnArdhamAcaSTe, tatsAha- nAtra vAzabdo vikalpArthoM yena samakakSatayA dvitIyAsaptamyo, kiM caryAdupapUrvasyApi sthAnArthasya parigraho na tu bhojananivRttivacanasye- tarhi ? prayogavyavasthayeti // 2. 2. 22. // 20tyata Aha- anvAdisAhacaryAditi / sthAnAdhadyotakatvAdupazabdo'pi kAlA-'dhva-bhAva-dezaM vA'karma sthAnArtha ityuktaM- sthAnArthasyeti // 2. 2. 21. / / cAkarmaNAm / 2 / 2 / 23 // __ vaa'bhi-nivishH|2|222|| | ta0 pra0-kAlo-muhartAdiH, adhvA- gantavyaM kSetraM60 ta0 pra0--abhi-ninopasargasamudAyena viziSTasya vize-kozAta bhAva:-kriyA goToTAdita TeDo-janapada-gAyarAdhAraH karmasaMjJo vA bhavati / grAmamabhinivizate, parvatamabhini- nadI-parvatAdiH: akarmakANAM dhAtanAM prayoge kAlAdirAdhAraH vizate, grAmo'bhinivizyate; grAmo'bhiniviSTaH / vyavasthita- karmasaMjJo vA bhavati, akarma ca- yatrApi pakSe karmasaMjJA tatrAvibhASeya, tena kacit karmasaMjJaiva kvacidAdhArasaMjJeva bhavati- karmasaMjJA'pi vA bhavatItyarthaH / kAla:- mAsamAste, mAsa kalyANe'bhinivizate, yA yA saMjJA yasmin yasmin saMjhi- AsyateH saMvatsaraM svapiti, saMvatsaraH supyate; divasaM zete,65 nyabhinivizate, eteSAM zabdAnAmeteSvarthevabhiniviSTAnAm , divasaH zayyate: adhyA-kroza svapiti, krozaH sapyate: arthe'bhiniviSTaH // 22 // ..................... yojanamAste, yojanamAsyate; bhAvaH- godohamAste, godoha 30 za0 nyA0--vA'bhi / abhiH pUrvo yasmAdasAvabhipUrvaH, Asyate; odanapAkaM zete, odanapAkaH zayyate; dezaH- kurUn abhipUrvazcAsau nizca- abhiniH, tasya pUrvazabdena bahuvrIhiM Aste, kurava Asyante; grAma vasati, grAma uSyate / avikRtvA punarvizA karmadhArayAt SaSThI; ubhayatra mayUravyasakAdi-vakSitakarmANaH sakarmakA apyakarmakAH-mArsa pacati, mAsaH70 tvAt pUrvazabdalopaH, dvandve hi abhi-nizabdayoH pratyekaM sambandhaH pacyate; krozamadhIte, krozo'dhIyate; odanapArka paThati, odana. syAt , yathA- " upA'nvadhyAcasaH" [2. 2. 21.] pAkaH paThyate; kurUn paThati, kuravaH paThyante; pakSe- rAtrI 35ityatretyAha- abhi-ninopasargetyAdi / parveH- "dR-pR-mR- supyate, rAtrau nRttaM ca drakSyasi, kroze supyate, godohe Aste, mR-zI-yaji." [ugA0 207.] ityate- parvataH, abhini- odanapAke svapiti, paJcAleSu vasati, grAme vasati, grAme pUrvAt "vizaMt pravezane" ataH "nivizaH" [3. 3. 24.] vAsaH, grAme vAsI, tathA- rAvAvadhItam , divase bhuktam 175 ityAtmanepade te ze ca-abhinivizate / vyavasthita- kAlA-'dhva-bhAva-dezamiti kim ? prAsAde Aste, zayyAyAM
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 23. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / t 46 zete / akarma ceti kim ? mAsamAsyate, krozaM supyate, godoha- lakSaNaH to na syAdityAha - eSvityAdi / kathamiti - 40 mAsitaH, idaM godohamA sitam, godohamAsyate, kurUn supyate; akarmaNAM prayoge karmasaMjJA vidhAnAt pacyAdInAM sakarmakatvAt eSu tat sAdhyAnApyA0 [3. 3. 21.] iti kathaM mAsAdeH karmatvamityarthaH / samAdhatte - dvikarmakatvAdi" gatyarthA - 'karmaka-piba-bhujeH " [5. 1. 11.]" adyarthA - tyAdi - pUrveNa siddhatvAnnAnena karmasaMjJetyarthaH / anye tviti - 5ccAssdhAre " [5. 1. 12. ] iti bhAve kartaryAdhAre ca tatra yeSAM bAhyamodanAdi karmAsti te tadAptau svamarthamAtyantarAyathAyathamAtmanepada-tau siddhau / akarmaNAmiti kim ? rAtrA |pekSayA karmA'pi karaNabhAvenAcakSate pacatyodanaM pAkenApnotIti, 45 vuddezo'dhItaH, ahanyadhyayanamadhItam / kathaM pacatyodanaM mAsam tena sakarmakA ucyante yeSAM tu bAhya karma nAsti, na tadarthaH bhakSayati dhAnAH krozam, pibati payo godoham, bhajati sukhaM karaNamAptau te'karmakA iti bAhyakarmApekSayocyante / tathA kurUn ? dvikarmakatvAt " kartuvrvyApyaM karma " [2. 2 3] sarvatra karmasaMjJAyAM karmaNyAtmanepadAdayo'pi tanmate sidhyantI10ityeva bhaviSyati / anye tu sakarmakANAmakarmakANAM ca prayoge tyAha- anenetyAdi / nanvevamanena vyAptau karmasaMjJAyAM "karmaNi " kAlA-'dhva-bhAvAnAmatyantasaMyoge sati nityaM karmasvamicchanti - [ 2. 2.40 ] iti dvitIyAsiddhau " kAlA'dhvanorvyAptau " 50 mAsamAste, divasaM pacatyodanam, krozaM svapiti, kroza [2. 2. 42 ] iti sUtraM kimarthamityAzaGkAM tanmatenaiva paThati vedam, godohamAste, godohaM pacatyodanam / anena pariharati- kAlA'dhvanorityAdi - atrAsanAdikriyAyogo na karmasaMjJAyAM karmaNi tyAdyAdayo'pi - Asyate mAsaH, supyate tu gugadravyayoga ityarthaH, atra kRtprayoge karmaNi SaSThI neSyate, 15kozaH, Asito mAsaH, zayitaH kroza ityAdi / " kAlA | kecidicchanti - mAsasya AsanA / yadutpala :- kAlA-'dhvanorladhvanorvyAptau " [ 2.2.42. ] iti ca guNadravyayoge eve | kRtya-ta-khalarthAthA saMjJA, dvitIyA tu "kAlA -'dhvano0 " [2.55 cchanti na tu kriyAyoge; atyantasaMyogAdanyatra tu rAtrau 2 42 ] ityanenaiva siddhA, itarayostu dvitIyArthamapi // cha zete, adhvani sthita ityAdAvAdhAratvameva // 23 // // 2. 2. 23. // 39 99 nyA0 sa0 - kAlA-dhva0 / mAsa mAsyata ityatra vyApti tenAdhva zabdAbhidheyasyAdhvanaH karmasaMjJA na bhavati, nAsAvadhva vizeSa za0 nyA0--kAlA0 / anirjJAtaparimANAyAH kriyAyAH 20paricchedikA nirjJAtaparimANA kriyA kAlaH, sa ca muhUrtAdi- |vivakSAyAmapi gauNAdhikArAt " kAlA-'dhvano0 " [ 2. 2. 42.] svarUpa ityAha- kAlo muhUrtAdiriti / gantavyamiti- ityanenApi dvitIyA na bhavati / adhvA - gantavyamiti gamanAI, 60 gamanArha, tenAdhvazabdAbhidheyasyAdhvanaH karmasaMjJA na bhavati, nA | sAvadhvavizeSakrozayojanAdivad gamanamarhati / bhAvaH kriyeti - | ghaJAdivAcyA siddhatAkhyA, na ca sAdhyamAnetyarthaH / parvatA- koza-yojanAdivad gamanamarhati yadvA'rthapradhAno'yaM nirdezaH, tena | kAlA'dhva-bhAva-dezAnAM sAkSAtprayoge na bhavati, api tu tadartha25 diriti - Adizabdena kheTa - karbaTa maDambAdirgRlyate / Asyata pratipAdakazabdaprayoge / bhAvaH - kriyeti kriyA ghanAdivAcyA iti- Atmanepadena karmaNo'bhihitatvAd mAsAt prathamA, tatrApi / gauNAdhikArAt " kAlA-'dhvano0 " [ 2. 2. 42.] ityane siddhatAkhyA na tu sAdhyamAnetyarthaH / parvatAdiriti - AdizabdAt 65 nApi dvitIyA na bhavati, evaM sarvatra / zayyate iti kheTa karbaTa maDambAdirgRhyate / godohamAste atra sAmIpyaka AdhAraH, 88 " " kGiti yi zay " [ 4. 3. 105. ] | godohamAste, yadA tu godohaviziSTaH kAlo vivakSyate tadA naimittiko'pi 30 odanapAkaM zete - atra godohana- pAkAdInAM satyapi kriyA- | evam - odanapAka ityatrApi / mAsaM pacatIti - akarmaNAmityatra ityavivarUpatvena kAlatve mAsAdaya eva tadvAcitvena loke prasiddhA na nityAkarmaNAmavivakSita karmaNAM ca sAmAnyena grahaNam, tu godohAdaya iti bhAvasya pRthagupAdAnam / akarmaNAmiti kSitakarmakAnudAharati / 70 " ulUkhalairAbharaNaiH, pizAcIvadabhASata / nityAkarmaNAmavivakSitakarmaNAM ca sAmAnyenopAdAnamitya vivakSitakarmakAnudAharati- mAsaM pacatItyAdi / akarma ceti etat tu te divAnRttaM rAtrau nRttaM ca drakSyasi " // 1 // 35 kimiti - asminnasati mAsamAsyate, krozaM supyata iti idaM godohamAsitamiti - atra bAhulakAt SaSThIprApti prati na karmatA, bhAve AtmanepadaM na syAt sakarmakatvAditi, karmaNyAtmanepade tu tena " karmaNi kRtaH [2. 2.83.] ityanena na SaSThI, idaM saktUnAM tenaivAbhihitatvAt karmaNo dvitIyA na syAt; na cAbhihite pItamitivadatrAdhAre ktaH pratyayaH / kathamiti pacAdInAM sakarma - 75 karmaNi vyAptAvapi dvitIyeSyate, evaM- godohamAsitaH, idaM katvAnna prApnotItyAzaGkArthaH / pacatyodanaM mAsamityAdi - eSAM godohamA sitamiti / kartaryAdhAre ca sakarmakatvAdakarmaka dhAtUnAM svabhAvena dvikarmakatvam, athavA sarve'pyamI dhAtavaH prAptyu
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 bRhadvRtti bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 24.] pasarjane svArthe vartante, tato mAsAdi prApyetyAdiroM bhavati dvi-kSitatvAt ; kadAcit sthAlyA pacatIti sthAlIvyApArasaMbhavanakarmakatA ca / anyerivati- vishraantvidyaadhraadyH| nanUttareNa dhAraNalakSaNasAmanantaryeNa pacikriyAsiddhau vivakSitAyAM sthAlI 40 " kAlA-dhvanoAptau"[ 2. 2. 42.] ityanena sAmAnyena sakarma-karaNam ; yadAha __ "kriyAyAH pariniSpattiryadvayApArAdanantaram / NAmakarmaNAM ca prayoge dvitIyA bhaviSyati kimanena karmasaMjJAvidhAna-| sUtreNetyAha- anena karmasaMjJAyAmityAdi- kAlA'dhyApekSayedamuktaM vivakSyate yadA tatra, karaNatvaM tadA smRtam" // 1 // bhAvApekSayA tu dvitIyArthamapi ! yadyatyantasaMyoge "kAlA-'va-bhAva." ___" vastutastadanirdezyaM, nahi vastuvyavasthitam / / [2. 2. 23. ] iti pravartate tarhi " kAlA-banovyAptau" sthAlyA pacyata ityeSA vyavasthA dRzyate yataH" // 2 // 45 [2. 2. 42.] iti ka prvsy'tiityaah-kaaleti| " kAlA- dAtreNa lunAtItyAdi- dAtrazabdAt "hetukatRkaraNetthaMbhUta." 'dhvanoH." [2. 2. 42.] iti guNadravyayoge, kriyAyoge tu|| ... 44. Jzata hatAyA, lunAtazca * [ 2. 2. 44.] iti tRtIyA, lunAtezca nApratyaye pvAdi10" kAlA-'dhva-bhAva." [2. 2. 23.] iti pravartata ityanayo-lAkha vaadsvH| asyeti- karaNasyetyarthaH, avAntaravyApArazAlina eva kArakatve vizeSasaMjJeti tAtparyam / vivakSA ceti stanmate vibhAgaH / / 2.2.23 // meron.m..mummonanee mammeemmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm vyAkhyAtaprAyam / kArakAdhikArAt sAdhakatve labdhe punaH sAdhaka-50 sAdhakatamaM karaNam / 2 / 2 / 24 // zrutiH prakarSamavagamayiSyati, yathA- abhirUpAya kanyAdAnasya ta0 pra0--kriyAsiddhau yat prakRSTopakArakatvenAvyavadhA- siddhatvAt 'abhirUpAya kanyA deyA' iti laukike vAkye'bhirUpanena vivakSitaM tat sAdhakatama kAraka karaNasaMjJaM bhavati / kASThaiH grahaNaM prakarSaparigrahArtham / tat kimarthaM tamagrahaNamityAha- tama15sthAlyAM pacati, dAtreNa lunAti, dAnena bhogAnApnoti; asya grahaNamityAdi- ayamabhiprAyaH- tamagrahaNaM jJApanArtham, eta pAkAdikriyAsu jvalanAdayo'vAntaravyApArAH, vivakSayA ca danena jJApyate- asmin kArakAdhikAre sAmAnyazabdaH sUtro-55 prakRSTopakArakatvAt sAdhakatamatvam / tamagrahaNamapAdAnAdisaMjJA- pArUDho yatnamantareNa na vizeSe vartate, tena " apAye'vadhividhau taratamayogo nAstIti jJApanArtham , tena- kusUlAt rapAdAnam" [2.2.29.] [" kiyA''zrayasya ] AdhAro' pacati, gaGgAyAM ghoSaH prativasatIti vyavahitopacaritayorapi dhikaraNam" [2. 2. 30.] ityavadhimAtrasyAdhAramAtrasya 20bhapAdAnasvamadhikaraNatvaM ca bhavati / asya ca kArakAntarA:- cApAdAnasaMjJA'dhikaraNasaMjJA ca siddhA bhavati, anyathA 'vRkSAt pekSayA prakarSoM na svakakSAyAm , tenaikasyAM kriyAyAmanekamapi parNa patati, daTina sarpiH' ityAdAvavyavahitasyAnupacaritasyaiva ca60 karaNaM bhavati- nAvA nadIsrotasA vrajati, rathena phthA dIpi- syAt, vRkSasyAvyavadhAnenAvadhitvAdAdhArAdheyayozca sAkSAt sambakayA yAti, supena sarpiSA lavaNena pANinaudanaM bhungkte|ndhaaditi; nahi kusUlasyAvyadhAnenAvadhitvamasti, kusUlAddhi karaNapradezAH-"karaNaM ca"[2.2. 19.1 ityAdayaH // 24 // sUryAdinoddhRtya tataH pacatIti sUpadirevAvyavahitAvadhibhAvaH; tathA 25 za0 nyaa0-saadh| " sidhyterjnyaane"[4.2.11| gavAyAM ghoSa ityatra ghoSa-gaDAkUlAbhyAmAdheyAbhyAM yaH saMyato iti sidhyateNigyevAtve "ka-tRcau" [5. 1.48.] iti dezastena gaGgAyA yogo na tu ghoSagaGgAkUlAbhyAmeva, evaM ca vipra-65 Nake tamapi ca- sAdhakatama, kriyate'neneti - karaNam / |kRSTo'tra gaGgAyA AdhArabhAva ityadhikaraNasaMjJA na syAt / nanu prakRSTopakArakatveneti- prakarSa:- prakRSTaM, tenopakArakam | '|' taratamayogo nAsti' iti kathaM kevalayoH pratyayayoH athavA, prakRSyate sma- prakRSTaH, tasyopakArakazabdena karmadhArayaH / / prayogaH ? ucyate-pratyayAnukaraNatvAt tayoranukaraNAbhyAM cAnu30nanu sAmagrItaH kriyAsiddhiH, tatra kartha kiJcit sAtizayopakAraka kAyau~ pratyayau pratIyete, tAbhyAmapi sAhacaryAt tadarthaH prakarSo kizcid viparItam ?, anvaya-vyatirekAbhyAM hi tatra sarveSAM lazyata iti / tamatiratajya lakSyata iti / tamazrutiretajjJApayati-- praRSepratyayamantareNeha70 sAmAnyamavagamyate, tasmAt kriyAsiddhau sAdhakatamasya saMbhavo| prakaraNAt sAmarthyagamyaH prakarSoM nAzrIyata iti / kArakAntarAnAstIti sambhavaM kalpanayA darzayati- avyavadhAnena viva-pakSazca karagasyAtizayo na svasthAna ityAha- asya cetyAdi / kSitamiti- vastuvRttena sAdhakatamasya sambhavo nAsti. yadayA.nAvA nadIsrotasA vrajatItyAdau sarveSAM kriyaanisspttau| pArasAmanantaryeNa tu kriyAsiddhirvivakSyate tasya kalpanayA sAdhaka sannipatyopakArakatvAt karaNatvaM siddhmityrthH||ch| 2. 2. 24. // tamasyeyaM saMjJA, yuktaM caitat , evaM hi naiyatyena na kiJcit kara- nyA0 sa0-sAdhakatamaM0 / sidhyateNigi "sidhyaterajJAne 75 Nam ; tathAhi- kASThaiH pacatIti kadAcit kASThAni karaNaM, kASTha- 4. 2.11. ] ityAve Nake tamapi ca siddham / prakRSTopakArakasambandhijvalanalakSaNavyApArasAmanantaryeNa kvacit kriyAsiddherviva- sveneti-prakarSaNaM prakRSTaM, tenopakArakam , yA prakRSyate sma prakRya:,
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 25. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / tataH prakRSTaM ca tadupakArakaM ceti karmadhArayaH / prakRSTopakArakatvasya | valyAdirarthaH karma tena devAdirabhisaMbadhyata ityabhisaMbandhena ko hetuH 1 avyavadhAnam, yadvA prakRSTopakArakatvamapi kisvarUpam | sAdhakatamatvAt karaNam, yathA- nipIyamAnena madhunA matta iti 140 avyavadhAnamitiH anyeSu militeSvapi lavanAdikriyA dAtrAdi vinA | devAya baliM dadAtItyAdi - atra devo balikarmakaM dAnana zakyata iti kartrA avyavahitaM dvAyAdi karaNamapekSyata iti tasya manirAkurvan dvijazca gokarmakaM dAnamanumanyamAno yAcakAdi5 prakRSTatvam, yat prakRSTopakArakatvena sthAlyAdikamapi kartA'vyavahitama- zvArthAdikarmake dAnAdau preraNAM kurvastatra nimittamityAha- asye pekSyate tadapi karaNameva; nanu prakRSTopakArakatvaM karturapyasti tasyApi tyAdi - avAntaravyApArakta eva kArakatve vizesaMjJAviSayatvAt, karaNatvaM prApnoti naivam - tasya svAtantryaM lakSaNamasti / sAdhaka- uktaM ca-tamamiti - nanu sAmagrItaH kriyAsiddhistatra kathaM kiJcit sAdhakatamaM kiJcit tadviparItam 1 anvayavyatirekAbhyAM hi tatra sarveSAM sAmAnyaM 10 sAdhAraNyamevAvagamyate, tasmAt kriyAsiddhau sAdhakatamasya saMbhavo " anirAkaraNAt kartustyAgAGgaM karmaNepsitam / preraNA'numatibhyAM vA, labhate saMpradAnatAm " // kriyAgrahaNamapi kartavyam ihApi yathA syAt- ' patye nAstIti saMbhavaM kalpanayA darzayati- vivakSayeti paramArthavRttyA sAdhaka zete' iti upasarpaNAne zayane zetirvartate zrAddhAya tamatvasya sambhavo nAsti, thadvayApArAnantaryeNa tu kriyAsiddhirvivakSyate nigalhate iti zrAddhaM nindati nAstikatvAt, yuddhAya saMna- 50 tasya kalpanayA sAdhakatamasyeyaM saMjJA / asyeti - jvalanarUpa utpAta - hyate sannahanAne nizcaye sannahirvartate, yuddhaviSayaM sannahanapUrvakaM nipAtarUpaH puNyarUpazca yathAkramaM prayogatraye'pyavAntaravyApAraH / nizcayaM karotItyarthaH ; na kartavyam - anenaiva siddhatvAt kriyAM 66 15* gauNa - mukhyayo 0 * iti nyAyAt sAdhakatamasyaiva bhaviSyati ki | hi loke karmetyupacaranti kAM kriyAM kariSyasi ? kiM karma tamagrahaNenetyAha- tamagrahaNamiti / apAdAnAdIti - anyairapAdA | kariSyasIti evamapi * kRtrimA kRtrimayoH kRtrima saMpratyayo dAnaM prathamamuktamiti tanmatApekSayetyuktam, yadvA svamatApekSayA'pi bhavati iti na prApnoti naivam kriyA'pi hi kRtrimaM karma:55 kAdirvyaJjanam " [ 1. 110 ] itivat taratamayoga tathA'pi na sidhyati, ' patye zete' ityAdau kriyAntarAnuiti- sAhacaryAt taratamagataH prakarSo lakSyate / svakakSAyAmiti - pAdAnam [ kriyAntarAnupAdAnAt kriyAntarAnupAdAne ] 20 svakakSA svarga iti yAvat / nanu yadi svavarge'pi prakarSo'pekSyate ekasyA eva kriyAyAH karmakaraNabhAvasyaikadA[ daikA ]tmanyeva tadA'nyeSAM karaNAnAM kiM syAt ? ucyate tadA karaNAntarANAM | virodhAt; kizca karturvyApyaM karmocyate, kathaM ca nAma kiyA sambandhe SaSThI syAt // 2. 2. 24. // kriyAyA vyApyA syAditi, atrocyate- kriyA'pi saMdarzana - 60 karmAsbhipreyaH saMpradAnam / 2 / 2 / 25 // prArthanA -'dhyavasAyAdibhiravazyaM pUrvabhAvinIbhirAptumiSTasyAt karma | bhavati tathAhi - ya eSa manuSyaH prekSApUrvakArI bhavati sa buddhayA tAvat kazcidarthaM saMpazyati, saMpre prArthanA, prArthanAyAmadhyavasAyaH, adhyavasAye ArambhaH AraMbhe nirRtiH, nirvRtau phalAvAptiH, ityevaM kriyApi kRtrimaM karmeti, pratIyamAnakriyA'pekSasyApi65 praviza, piNDIm' ityAdAviva kArakabhAvasya bhAvAdityAha - sa | ta0 pra0--karmaNA - vyApyena kriyayA vA karaNabhUtena, 25 yamabhipreyate- zraddhAnugrahAdikAmyayA yamabhisaMbadhnAti karmAbhipreyaH kArakaM saMpradAnasaMjJaM bhavati / devAya baliM dadAti dvijAya gAmutsRjati, yAcakAyArthaM prayacchati, ziSyAya dharmamupadizati, rAjJe kAryamAvedayati asthAvAntaravyApArAH - ani- kriyA'bhipreyaH khalvapIti - yacetraM grAmaM gacchatItyAdau rAkaraNam, preraNam, anumatizca; tAn kustyAgAdI kArakatvaM / | grAmAderapi kriyA'bhisaMbadhyamAnasya saMpradAnasaMjJAprasaGgaH, naiSa 101 45 80 labhate / kriyA'bhipreyaH khalyapi - patye zete, zrAdvAya nigalhate, | doSaH - yadA saMdarzanAdayo dhAtvarthAd medena vivakSyante tadA yuddhAya sahyate, devebhyo namati, praNamya zitikaNThAya, nive- teSAM prAptakarmabhAvayA kriyayA yadabhisaMbadhyate tasyeyaM saMpradAna- 70 dyatAM mahArAjAya sugrIvAya / abhigrahaNAdiha na bhavati - vrataH saMjJA, atra tu bhedasyAvivakSitatvAd gamyarthatvAt saMdarzanAdInAM pRSThaM dadAti, rajakasya bastraM dadAti, rAjJo daNDaM dadAti iha gamivAcyataiva, gamanaM hyatra vitata vitatamantarbhUtasaMdarzanAdikaM ca bhavati - vAtAya cakSurdadAti, chAtrAya capeTAM prayacchati / / vivakSitaM, tat kathamAtmana evAtmanA vyApyamAnatA syAt; 2. 52. ] ityAdayaH // 25 // 95 sampradAnapradezAH- " dAmaH saMpradAne'dhayai Atmane ca " [ 2. sA ca bhedAbhedavivakSAprayogadarzanavazena niyataviSayaivAzrIyata | iti prayogasyAsakara iti / atha ghnataH pRSThaM dadAti, raja-75 za0 nyA0 - karmA0 / karaNabhUteneti- nanu kathaM karmaNaH kasya vastraM dadAtItyAdau dIyamAnapRSTha - vastralakSaNena karmaNA to karaNatvam ? ucyate- kriyAbhedAt dadAtinA hyAptumiSTatvAd rajakasya ca vyApyamAnatvAt saMpradAnasaMjJA kuto na bhavatItyAha wwww wwww wwww wy
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 27. ] abhigrahaNAdityAdi- abhirabhimatArthaH, pra ArambhArthaH, puSpebhyaH puSpANi vA spRhayati / vyApyamiti kim ? kevalasya hi IyatergamanaM vAcyaM nAbhisaMbandhaH, tato'bhigrahaNaM puSpebhyaH spRhayati vane, AdhArasya mA bhUt / saMpradAnasaMjJA-40 viziSTasambandhapratipattyartham , viziSTazca sambandhaH kartuH zraddhA- pakSe dhAtorakarmakatvam , tena puSpebhyaH spRhyate maitreNa, puSpebhyaH 'nugrahA'pAyApagamakAmanAjanitaH, sa cAtra nAstIti; karmamA spRhayitavyam , puSpebhyaH suspRham , puppebhyaH spRhito maitraH sambandhamAtreNa hi saMpradAnatve'bhigrahaNamanarthaka syAdityarthaH / eSu bhAve-Atmanepada-tavya-khalaH kartari ca ktaH siddhaH // 26 // vAtAya cakSudadAti, chAtrAya capaTA prayacchatAtyatra tu za0 nyaa0-spRhe| pappebhyaH spahayatItyAdizraddhAdijanitasaMbandhasya vidyamAnatvAd bhavatyavetyAha-iha ca annAdantatvAta spaherakAralopasya " svarasya pare0" [7. 4.45 bhavatIti / kaizvidanvarthasaMjJA vidhAnAd dadAtikriyAviSayaiva saMpra-1...1 eva satra- 110.] iti sthAnivadbhAvAlaghUpAntyaguNAbhAvaH, atra hi puSpAdeH dAnasajJatyupagatam, dAna ca svatvAnavRttiH parasvatvApattipayantAtakartaH kriyAvyApyatvAnnityaM karmasaMjJAyAM prAptAyAM pakSe sampradAna10pratyajJAyi, tadubhayamapi na yuktam- anyatrApi bhASyakArega 15 1 saMjJA vidhIyata iti, tasyAM ca dhAtorakarmakatvAd bhAve AtmanesaMjJAyA abhyupagamAt, tathA svatvanivRttyabhAve'pi ca dadAteH padAdayaH katari ca kta: siddhayatItyAha-saMpradAnasaMjJApakSe prayogasya darzanAt , yathA- na pApAya matiM dadyAt , khaNDiko- ityAdi // cha / 2. 2. 26. // 50 pAdhyAyastasmai capeTAM dadAtIti ceti ||ch / 2. 2. 25. ||mmon / nyA0 za0- spRhe 0 / [neha vyAkhyA dazyate // 2. 2. 26. / / nyA0 sa-karmA0 / In "ya eccAtaH " [5. 1. ...... 1528.] ye guNe " upasargasthA0" [1. 2. 19. ] ityalopeabhipreyaH, karmaNA'bhipreyaH " kArakaM kRtA" [3. 1. 68.] saH, kopaH / 2 / 2 / 27 // vRttau tu yamabhipreyata ityarthakathanameva, saMpradIyate tasmai bAhulakAdanaTa , ta0 pra0-amarSa:- krodhaH, apacikIrSA-drohaH, IrSyAzraddhA-'nugrahAdikAmyayeti- tathetipratyayaH zraddhA, anugraha upakAraH, parasampattI cetaso vyAroSaH, guNeSu doSA''viSkaraNamasUyAH55 AdizabdAt kIrtyapAyAbhAvAdigrahaH / zrAddhAya nigalhate svayaM etadathardhAtubhiryoge yaM prati kopastat kArakaM saMpradAnasaMjJaM bhavati / 20zrAddhaM karte yajamAnenAkArita dvijAntaraM nindatItyarthaH / maitrAya kudhyati, maitrAya kupyati, maitrAya ruSyati; maitrAya "praNamya zitikaNThAya, vibudhAstadanantaram / druhyati, maitrAyApacikIrSati, maitrAyApakaroti; maitrAyeyaMti, caraNau rajayanvarayAbaDAmaNimarIcibhiH // 1 // " ___maitrAyekSyati, maitrAya sUyati; caitrAyAsUyati / ye prati iti agretanaM rAmAyaNagadyam / abhigrahaNAditi- abhirabhimatArthaH, prA kim ? manasA krudhyati, manasA druhyati, manaseya'ti, manasAs-60 ArambhArthaH, kevalasya hi IyatergamanaM vAcyaM, nAbhisambandhaH, tato "sUyati; karaNasya mA bhUt / pratigrahaNa kim ? yasmimityubhigrahaNaM viziSTasambandhapratipattyartha, viziSTazca sambandha : krtH| sambandhaH kaH cyamAne karturapi syAt- maitreNa krudhyate / kopa iti kim ? zraddhA-'nugrahA-'pAyApagamakAmanAjanitaH, sa cAtra nAstIti, preya ziSyasya kupyati vinayArtham , dhanino druhyati dhanArthI, bhAryAiti sUtra kriyamANe karmaNA kriyayA yaH sambadhyamAno bhavati sa'mIyati- mainAmanyo'drAkSIditi, caitramasUyati lipsayA / sampradAnasaMjJa ityukte tataH pRSThaM dadAtItyatrApi syAt / nivedyatAmiti-saMpraTAnasaMjJayA karmasaMjJAyA bAdhitatvAd bhAve AtmanepadAdayaH65 "vidiNa cetanAkhyAne " / rajakasya vastraM dadAtIti- paripUrNa kartari ca ktaH siddhaH-maitrAyeya'te, maitrAyAsUyyate, maitrAye80mUlyamalabhamAnasya rajakasya parAmukhatyam / chAtrAya capeTA praya-yitavyama, maigrAyAsUyitavyam, maitrAya durIya'm , maitrAya cchatIti- capeTayA AhataH san chAtro'bhimukho vinayaparo bhavati / ti| durasUyam , maitrAyeSyitazcaitraH, maitrAyAsUyitaH / kathaM caurasya " anumantranirAkartRprerakaM tyAgakAraNam / dviSanU ? yo'smin dveSTi, yaM ca vayaM dviSmaH ? iti dviSeravyApyenAtaM dadAtestu sampradAna prakIrtitam // 1 // prItyarthatvAnna bhaviSyati // 27 // saMpradAnaM tadeva syAt , pUjAnugrahakAmyayA / 35 dIyamAnena saMyogAt, svAmitvaM labhate yadi // 2 // " za0 nyA0-krud-dru0 |yN prati kopa iti / yacchabdAt pratizabdayoge " bhAgini ca0" [2. 2. 37.] iti dvitiiyaa| / / 2. 2. 25. / / - amarSaH krodha ityAdinA krudhAdidhAtUnAmarthamAcaSTe / apaspRhavyopyaM vA / 2 / 2 / 26 // cikIrSA apakartumicchA, sa drohaH; anye tvapakAra eva droha ta0 pra0- spRhayaterdhAtoApyaM vA sampradAnasaMjhaM bhavati / ityAhuH, tathAhi-apakurvan svAminamabhidruhyatItyabhidhIyate, teSA-75 70
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 28.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / amwmmmmmmmmmmmmmmmwwwin mapacikIrSatyapakArecchayA tatpUrvakApakAropalakSamAdapakAra evokto svabhAvA vyAkhyAtAH, tat kathaM tadarthAnAM yaM prati kopa iti bhavatIti veditvyH| etadathairiti- ete'rthA yeSAM tairdhAtubhiriti sAmAnyenetad vizeSaNamupapadyate, teSAM hi yaM prati droho yaM pratI4i0 dhAtuvyatirekeNAnyepAmetadarthAnAmabhAvAditi / atreda vicAryate- yaM pratyasUyetyeva ghaTate, naiSa doSaH-krodhastAvat kopa eva, drohAdakopAd drohAdayo bhinnasvabhAvA vyAkhyAtAH, tat kathaM tadarthAnAM yastu dviprakArA:- kecit kopahetukAH kecid vastvantarahetukAH, 5'yaM prati kopaH' iti sAmAnyanaitad vizeSaNamupapadyate ? teSAM hi tatreha pUrveSAM grahNa yathA syAduttareSAM mA bhUdityevamartha * yaM prati ye prati doho yaM pratISA yaM pratyasUyetyeva ghaTate, naiSa doSaH- koyaH' iti sAmAnyena vizeSaNamupAttam , anyathA'vyabhicArAdikrodhastAvat kopa eva, drohAdayo'pi dviprakArAH- kecit kopa-damanupAdeyaM syAt // 2. 2. 27. // . 45 hetukAH, kecidvastvantarahetukAH, tatreha pUrveSAM grahaNaM yathA syAdutta-|-roommonam reSAM mA bhUdityevamartha 'yaM prati kopaH' iti sAmAnyena vize- nopasagAt krud-drahA / 2 / 2 // 28 // 10SaNamapAttama. anyathA vyabhicArAbhAvAdidamanupAdeyaM syAt ; ta0 pra0-upasargAta parAbhyAM Rdhi-hibhyAM yoge yaM kopazabdo'pi dviprakAro'tra parigRhIto mukhyArthI gauNArthazceti, vAta, prati kopastat kArakaM saMgradAnasaMjJaM na bhavati / maitramabhigauNArthatvaM ca tasya kArye kAraNopacArAt kopakAryadrohAdyarthavRtti krudhyati, maitramabhidruhyati; dhi-drahI sopasagau sakarmakAviti vAta, sAmAnyavivakSayA caikavacanam / evaM ca bhAryAmIya |dvitIyA / upasargAditi kim ? maitrAya krudhyati, maitrAya50 tIti kopakAraNikAyA IrSyAyA bhAryAyAmasambhavAnna pravartata dravati // 28 // 15saMpradAnasaMjJA, atra hi parakartRkadarzananimittA bhAryAyAmIyA.......... yadAha- mainAmanyo'drAkSIditi / tathA ziSyasya kupya- za0 nyA0-nopa0 / krudhazca druhazceti samAhAradvandvAt tItyAdiSu pUrvottarodAharaNeSu kodha-drohA-'syAnAmakopaprabhavatvAt tRtIyA / maitramabhikrudhyati, maitramabhidrapati, aba saMprasaMpradAnatvAbhAvaH / nanu kopaH krodha eveti bhedAbhAvAt kathaM dAnasaMjJAyAH pratiSedhAcaturthyabhAvAd dvitIyA / atha kenAtra paurvAparyam ? ucyate- prathamAmanubhUtAM kopAvasthA dvitIyAM dvitIyA? yadi "lakSaNavIpasyetthaMbhUteSvabhinA" [2.2.36.15 20codbhUtAM vikRtavAkAyanyApArAnumIyamAnAmAzritya nAkupitaH ityanena, neha caturthIprAptirasti, krudhi-duhibhyAM sambandhAbhAvAda krudhyatItyetaducyata ityadoSaH / " krudhaMca kope", "duhauca jighAM-nupasargatvAdupasargAta paratvasya cAsambhavAta pratiSedho'narthakaH sAyAm ", anayorakarmakatvAt tadarthAnAM yaM prati kopastatra syAt, tathA maitrasyAbhikoddhA, maitrasyAbhidrogdheti karmaNi SaSThI SaSTayAM prAptAyAM tadapavAdaH saMpradAnasaMjJA / "sUryA iyaM ISrNya na syAt, AtmanepadAdayazca na syuriti, ata iha karmatvamedhiIrSyArthAH ", asUyeti kaNDvAdiryagantaH; anayostu sakarma-|tavyam , tacAnayorakarmakatvAnna labhyata ityAha- krudhi-dahI60 25katvAt karmasaMjJAyAH [prAptau saMpradAnasaMjJA ] / kathamiti- sopasargAvityAdi- yadyapyetAvanupasargAvakarmako tathApi sopadviSaH krudhAdyarthatvAt kathaM caurAdeH saMpradAnasaMjJA ?, na bhava- sargoM sakarmako bhvtH| maitramabhikrudhyati maitramabhigamyAtIti prshnaarthH| samAdhatte-dviSarityAdi- atrAnabhinandane abhimukhIkRtya vA krudhyatIti, akarmakA api hi dhAtavaH dviSirvartate, yathA- auSadhaM dveSTIti // 27. / / | sopasargAH sakarmakA bhavantItyuktalAt , asaH "karmaNi " |[ 2. 2. 40.] ityevAtra dvitiiyaa| atha yadA maitrAderlakSaNA-65 bhyA0 sa0-krui-duheA / zabdazaktisvAbhASyAt kudhi- dyarthenAbhinA yogastadA krudhAdInAmupasargaparatvAbhAvAt pratiSedhA20duhI akarmakAveva, sambandhaSaSThayAM prAptAyAM saMpradAnam / manasA pravattaH saMpradAnatvena "lakSaNavIpsye." [2. 2. 36.1 iti krudhyatIti-nAtra manasa upari kopaH kintu tena kRtvA'nyasya dvitIyA vA syAt , saMpradAnacaturthI veti ? ucyate- vRkSamami, puruSAdeH / karturapIti-na kevalaM viSayasaptamyAM yaM prati kopastasya maitrAya RdhyatItyAdau dvayoH sAvakAzatvAdihobhayaprAptI paratvAsaMpradAnatvam , AdhAramAtratvena karturapi syAdityarthaH / ziSyasya catAmatpannAyAM maitrAyAbhikrudhyatItyeva syAditi ||ch / 70 kapyatIti--ziSyasambandhino'vinayasyopari kopo na tu ziSyasya / adhinino druhyatIti- atra dhanasyopari droho na tu prANAnAm / bhAryAmIyaMtIti- anyenAvalokyamAnAM na sahate, vRttI mainAmiti- nyA0 sa0-nopasargAt krud-guhA / maitramabhinudhyatItyatra taatpryaartho'kthi| dviSeraprItyarthatvAditi--- aprItimAtrameva vivakSitaM abhivyApya kopavAn apacikIrSAvAn, abhivyAptyupasarjane vRttiH na tu krudhAdaya ityarthaH / atredaM vicAryate- kopAd drohAdayo bhinna- kopAdau // 2. 3. 28. / /
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 bRhadvRtti-bRhaLyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 29. ] apAye'vadhirapAdAnam / 2 / 2 // 29 // kAmanti kiM? nAtyantamapakrAnti santatatvAdanyAnyaprAdurbhAvA 40 ta0 pra0-sAvadhika gamanamapAyaH, tatra ydvdhibht-vaa| valabhyAH zatruJjayaH SaD yojanAni SaTsu vA yojaneSu mapAyenAnadhiSThitaM tat kArakamapAdAnasaMjJaM bhvti| grAmA-bhavati, ana palabhyA niHsRtya gatAni yojanAni, gateSu vA dAgacchati, parvatAdavarohati, sArthAdvInaH, vRkSAt parNa patati, teSu, bhavatItyarthaH; kArtikyA AgrahAyaNI mAse, tataH prabhRti manoro'mAse gate bhavatItyarthaH; ubhayagrApAyaH pratIyate / caitrAnmantraH upasaMpati / tadetat trividhama-nirdiSTaviSayama. upAtta- paTuH, ayamasmAdadhikaH, ayamasmAdUnaH, mAthurAH pATalipumrakebhya viSayam , apekSitakriya ca; yatra dhAtanA'pAyalakSaNo viSayo ADhayatarAH, atra maitrAdayaH puMstvAdinA saMsRSTAH paTutvAdidharmeNa nirdiSTastanirdiSTaviSayam, yathA-grAmAdAgacchati: yatra tatato vibhaktAH pratIyante iti sarvatrApyapAyavivakSA / vivakSA. dhAturdhAtvantarA'rthAnaM svArthamAha tadupAttaviSayam , yathA- balA-ntare tvapAdAnatvAbhAve yathAyogaM vibhaktayo bhavanti-balAhake 105kA vimonizAna niraniTAta vidyotate, balAhakaM vidyotate, adharma jugupsate, adharmeNa vetate, yathA vA-kuzalAt pacati, atrApyAdAnA'Gge pAke jugupsate, maukhyeNa pramAdyati, corabhayam, cairibibheti, caureSu50 pacirvartata iti; yatra tu kriyAvAci padaM na zrUyate kevalaMbibhAta, cArANA bibhAta, * * na yate kevalaMbibheti, caurANAM bibheti, bhojanena parAjayate, zatrUn parAkriyA pratIyate tadapekSitakriyama. yathA-sAMkAiyakebhyaH pATali- jayate, yaveSu gAM vArayati; zRGge zaro jAyata iti // 29 // putrakA abhirUpatarAH / apAyazca kAyasaMsargapUrvako buddhisaMsarga pUrvako vA vibhAga ucyate, tena za0 nyA0-apA0 / athAvadhigrahaNa kimartham ? na ca "buddhyA samIhitakatvAn , paJcAlAn kurubhirydaa|| |'grAmAdAgacchati zakaTena ' ityapAye zakaTasyApi sAdhanatvAda pAdAnasaMjJA syAditi vAcyam , "dhanuSA vidhyati' itivat karaNa-55 buddhyA vibhajate vaktA, tadA'pAyaH pratIyate // iti, atrApAdAnatvaM bhavati; evam - adharmAjjugupsate, adharmAd saMjJayA tasyA bAdhanAt ; tathA 'prAmAdAgacchan kaMsapAtryAM pANiviramati, dharmAt pramAdyati, atra yaH prekSApUrvakArI bhavati sa naudanaM bhuGkte' ityatrApyadhikaraNasaMjJA bAdhikA bhaviSyati; nanvA gamane kaMsapAtrI sAdhanameva na bhavati, bhujikriyAyAM tu sA 20duHkhahetumadharma buddhyA prApya nAnena kRtyamastIti tato nivartate, nAstikastu buddhyA dharma prApya nainaM kariSyAmIti tato nivartata sAdhanamavadhibhUtA AdhArabhUtAca, tatra ca paratvAdadhikaraNasaMheti, iti nivRttyaneSu jugupsA-virAma-pramAdebbete dhAtadho vartanta iti navam-- vastusthityA'trA''gamana pradhAnam , tadaGgaM tu bhojana,60 . buddhisNsrgpuurvko'paayH| tathA- caurebhyo bibheti, caurebhya zabdAt tu viparIto guNapradhAnabhAvaH pratIyate; taduktaM hariNA udvijate, caurebhyastrAyate, caurebhyo rakSati, atra buddhimAn vadha- "caGkamyamANo'dhIvAtra, japaMzcamaNaM kuru / / 26bandha-pariklezakAriNazcaurAna buddhyA prApya tebhyo nivartate, caurebhya- tAdarthyasyAvizeSe'pi, zabdAd bhedaH pratIyate // " svAyata ityatrApi kazcit suhad yadImaM cIrAH pazyeyunUnamasya tatra kaMsapAtrI bhujeH sAdhanatvAt tadvAreNAgamanasyApi dhanamapahareyuriti buddhyA taM cauraiH saMyojya tebhyo nivartayatI-bhavatyeva sAdhanamiti; evaM tarhi 'vRkSasya parNa patati' ityAdau65 tyapAya eva / adhyayanAt parAjayate, bhojanAt parAjayate, syAt, apAyasya vidyamAnatvAt , nanvatrApi kArakatvAbhAvAt mantrAdhyayanaM bhojanaM vA'sahamAnastato nivartata ityapAya eva / saMjJA na bhaviSyati, apAyAbhAvAca, satyevAvadhAvapAyo bhavatIti yavebhyo gAM rakSati, yavebhyo gAM niSedhayati, kUpAdandha vArayati, pUrvamuktatvAt ; satyam- satIhAvadhigrahaNe ihApi gavAderyavAdisamparka buddhyA samIkSyAnyatarasya vinAzaM anyathA pAtamAtrasya loke'pAyatvena prasiddhatvAt tasyaiva grahaNa pazyan gavAdIn yavAdibhyo nivartayatItyapAya eva / upAdhyAyA- syAdityAha-sAvadhikaM gamanamapAya iti / avadhizca70 dantardhate, upAdhyAtrilIyate, mA mAmupAdhyAyo'dAkSIditi nevaMvidhasya gamanasyAdhiSThAnamityAha- apAyenAnadhiSThi tirobhavatItyatrApyapAyaH / zRGgAccharo jAyate, gomayAd vRzciko tamiti- uktalakSaNena gamanenAnAviSTa ityarthaH / nanvevaM tarhi jAyate, golomA-'vilomabhyo dUrvA jAyate, bIjAdaDaro jAyate, gatiyukteSu 'dhAvato'zvAt patitaH' ityAdAvapAdAnatvaM na syAt, anna zRGgAdibhyaH zarAdayo niSkrAmantIti sphuTa evApAyaH; grAmAdAgacchati, parvatAdavarohati' ityAdAveva syAt, atra yadi niSkAmanti kiM ? nA'tyantAya niSkAmanti santatatvAda-hi dhAvannazvaH pAtasya nimittaM, dhAvanaM ca gamanameveti15 nyA'nyaprAdurbhAvAda vaa| himavato gaGgA prabhavati, mahAhimavato nAstyazvasyApAyenAnadhiSThitatvam, naiSa doSaH- nahi gamanamAtrarohitA prabhavati, atrApyApaH saMkrAmantItyapAyo'sti; yadyapa-mapAyaH, kiM tarhi ? sAvadhika gamanaM, tacca devadattakartRkaM pAta
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 29.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - - - - - - rUpaM; tena ca dhAvato'pyazvasyAvezAbhAvAnna viruddhayate'pAdAna-bhojanamapi vyAdhitasyAtRptarbhuktavato vA virasatvAdinA duHkha tarhi grAmAnAgacchatItyatra kathamapAdAnasaMjJA? uktasya miti dvayaM buddhayA prApyAsahamAnastato nivartata iti pUrvavada-40 gamanasyAbhAvAt , yasyAM hi satyAmapAdAnasaMjJA syAt pratiSi- pAdAnasaMjJeti 'parAjeraso'rthe'pAdAna' na vaktavyam, tatrA. dhyate'tra sA gamanakriyA, naiSa doSaH- atra hyapAdAnasaMjJAyA- soDhagrahaNAt parAjayatinyUnIbhAvavRttirgRhyate, na tu zatrUn parA5mupajAtAyAM pazcAt pratiSedhena sambandhaH, anyathA pratiSedhasya jayata itivadabhibhavavRttiH / athavA yavebhyo gAM rakSatIviSayo na pratipAditaH syAt ; tathAhi- apAdAnasAdhanAgamana- tyAdAvapAdAnasaMjJArtha 'bAraNArthAnAmIpsita' iti na vaktavyam / kriyA pratiSedu miSTA, yadi cAdAveva pratiSedhasambandhaH syAdA-nanu yasyAtmIyA yavA na gAvastasya IpsitA yavAH, yasya45 gamanAbhAvAt tadasambaddhasya grAmasyApAdAnasaMjJA na syAt , tatazca tvAtmIyA gAvastasya kathaM yavA IpsitAH? IpsitazabdasyAbhi yA pratiSedhyA'pAdAnasAdhanAgamanakriyA pratiSedhasya viSayaH sA pretaparyAyasya loke rUDhatvAd, ucyate- yasyApi parakIyA yavA10na zakyate pradarzayitum , na cApradarzitaviSayaH pratiSedho yujyate, stasyApi te IpsitAH, yata IpsitazabdaH kriyAzabda AzrIyate ' tasmAt pUrvamapAdAnasaMjJA bhavati / nanu kuzUlAt pacatIti kathaM na rUDhizabdaH, tatra vAragakriyayA parakIyA aghi yavA kArayi. kuzUlasyApAdAnasaMjJA? nahi pacanamapAyo yenApAye'vadhiH syAdi-turAptumiSTA bhavanti, "mA nazanete' iti tebhyo gAM vArayati,50 tyAha- tadetat trividhamiti / nirdiSTaviSayamityAdinA yadyevaM kUpAdandhaM vArayatItyatra na prApnoti, nahi tasya kUpa vidhyameva svarUpodAharaNAbhyAmAcaSTe / atra hi niHsaraNAra ipsitaH, [evegmitaH, ] andhasya sambandhe kUpasya na vinAzo 15iti- niHsaraNaM cApAyarUpamiti bhAvaH / sAMkAzyakebhyaH na ca rAjabhayam , naiSa doSaH-- andhaM pratyanukampAyAH sadbhAvAt pATalipatrakA abhirUpatarA iti- atra sAMkAzyakaiH pATali-tasyApi rUpa evepsito vAragakriyayA''stumiSTatvAt , sa hi putrakAgAM samaguNatvAd yaH sAmyaM jJAtavAn sa prakarSAzrayega pazyati- andhaH kUpa mA prApaditi, andhasya ca pravRttyanumeyA55 punabuddhayA pRthaka kRtvA vAkyaM prayuGka iti, siddhA'pAdAnasaMjJeti / IsthA, tadAha- yathaivAnyatrApazyato'ndhasyepsA tathA kUpe'pi. nanu kAyasaMsargapUrvako vibhAgo mukhyo adviparikalpitasta gauNaH sa hyapazyannapi gantavyaM jigamiSati, anyathA na kvacit tasya tatatha gauga-makhyayormakhyasyaiva parigrahAta * sAMkAzyakebhya pravRttiH syAditi; atrApi na yatnAntaraM vidheyamityAhaityAdI kArakazeSatvAt SaSThI prApnoti, naivam -- " sAdhakatama ihApItyAdi- ayaM hi pazyati gavAderyavAdisamparke nUnamanyakaraNam" [2. 2. 24.1 ityatra tamagrahaNena gauNagrahaNasyApi tarasya vinAzena bhAvya, tatazcAdharma-rAjabhayAdistato nivartajJApitatvAdabhayarUpasyApyapAyastha parigraha ityAha-apAyazca yatIti siddhmpaadaanmi| / upAdhyAyAdantarghatta ityaadityaadi| tenetyAdinA gaugaparigrahaphalaM darzayati / jugupsA- atrApi pazyatyayaM- yadi mAmupAdhyAyaH pazyati, dhruvaM preSaNavirAma-pramAdArthAnAM prayoge'pAdAnasaMjJArtha na yatnAntaramanveSyaM. mupAlambho veti sa cuddhayA prApya tato nivartata iti tatrApi buddhikRtApAyasya vidyamAnatvenAnenaiva siddhatvAdinyAha- yenAdarzanakriyAkA upAdhyAyenAtmano vyavadhAnanimittamadarzanaevamityAdi / yathA cAtra buddhiparikalpito'pAyaH sambhavati micchati tasyApi katurapAye'vadhitvasya siddhatvAt " antara tathA darzayati-atra ya ityaadi| nivatyakreviti-nivatti-yenAdazenamicchati " [pANini0 1. 4. 28.] ityapi na zcApAyarUpetyarthaH / tatheti- buddhikRtApAyasya vidyamAnatvAt vaktavyamityAha- mAmupAdhyAya ityAdi / tathA janyathasya kartA 30 bhItyarthAnAM dhAtUnAM bhayaheturapAdAnam ' ityapi na vaktavya- jAyamAnastasya prakRtirupAdAnasahakArilakSaNaM kAraNamapAdAna- . mityarthaH / "curag steye" "curAdibhyaH"[3. 4. 17. mityapi na vaktavyam , zRGgAccharo jAyate, gomayAda iti Nico'nityatvAt tadabhAve bhidAditvAdaki, Api ca-vRzciko jAyata ityAdi kathamityAzaGkAyAmAha-atrazaGgAdi-70 curA, sA zIlamasya "asthAcchavAderaJ" [6. 4. 60.bhya iti / punaH pRcchati- yadi niSkrAmantIti- ayamarthaHityaji bRddhau bhyasi ca-caurebhya iti- bhayamAkulIbhAvaH yaddhi yato'pakrAmati tat punastatra na dRzyata iti prasiddham , iha trANamanarthapratighAta iti tebhyo nivartata iti nivRttyane bhaye tu tatrAsti darzanamiti / samAdhatte- santatatvAditi- yathA bimetyAdayo vartanta ityupAtaviSayametadapAdAnamityarthaH / atrA- vilAd dIrghabhogo bhogI niSkAmanapyavicchedAt tatropalabhyate pIti- 'adhyayanAt parAjayate, bhojanAt parAjayate tathA zarAdayo'pIti siddhA'pAdAnasaMjJA, lokaprasiddhayAzrayeNaita-75 ityatra duHkhamadhyayanaM, durvaca[ durdharaM ca }, guravazca durupacArAH, ducyate, loke yad yasmAjAyate tat tasmAnirgacchattItyunmate; 14
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ hati-vRhampAla-samAsasaMcalita [pA0 2. sU0 29.) tadhiyAstu prakriyA bhidyante- vaizeSikadarzane paramANvAdi-buddhayA vibhajyamAnAH pratIsanta ityasti vibhAgaH, vibhAgakA samavetaM kAraNebhyo'pRthagdezo kAryamutpadyata iti nAsti kArya-pAyaH, tatra bhavatu mA vA zabdAntaropAdAnaM pratIyamAnApAyAsthApakramaH, sAMkhyadarzane'pyAvirbhAva-tirobhAvalakSaNajanma-nAza- avidyotanAthai paJcamI bhavati, pratIyamAnA'pi hi kriyA vibhaktirUpapariNAmAbhyupagamAnAstyapakrama iti| athavA anyAnya-nimittadharmA''virbhAvAya bhavatyeveti prAgutatvAditi na yatmA5mAdurbhAvAdillanAnye cAnye ca bhavanti, kSaNikapakSa dravyAnta-ntaramAstheyam / nanvevaM tarhi vivakSAntare vibhattayantaraM prAyoti rArambhapakSa yA pariNAmapakSaM vA''zrityaitaducyate, nanu sato yatnAntaramanArambhamANasyota cet , satyam-iSTamevaMtAdityAha-43 janmA'yogAdasatazca kartRtvAsammavAt kathaM zanAccharojAyata vivakSAntare svityAdi- yathAyogamAdhAravivakSAyAM saptamI, ityAdiprayogaH / naiSa doSaH- buddhivyavasthitAsyArthasya kriyAyA kamavivakSAyAM dvitIyetyAdhudAharaNAnusArega draSTavyam / ch| 2. kArakarUpatvopamamA diti| evaM bhuvaH kartuH prabhavo'pAdAnam | 31. nA. nAnAsAna Immmmmmmmmmmmmmonwwwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 10ityapi na vaktavyam , himavato gakA prabhavati prathamata upa- nyA0 sa0 apAye'vadhi / " iMNk " apAyanaM labhyata ityarthaH; ayaM cArthoM dhAtUnAsanekArthatvAd veditavyaH / / " yuvarNa." [5. 3. 28.] isali, "ayi-vayi0 "50 janyarthastu na sambhavatyeva, nahi himavAn gaGgAyAH kAraNa, sAdhAtunA bhAvAkobhi vA / avadhIyate- maryAdIkriyate mukhyA panyebhya eva kAraNebhya utpanneti / yathA ca na baktavyaM tathA " upasargAdaH kiH"[5.3.87.] / gamana miti- apAyahetusvAda dazeyati- atraapiityaadi| yadyapakrAmatIyAdinA pUrvavat gamanamapyapAyaH, upalakSaNaM cedaM, tena- paramArthato vibhAgo'yAya iti prazna-parihArau vyAcaSTe / lathA klabhyAH zatrAyaH Sar3a siddham / grAmAdAgacchatIti- prAmAderaudAsInyamevAntaranyApAraH / yojanAni, padasu vA yojaneviti- valabheH "ka-za-ga-sArthAdvInaH karmakartari karmaNi vA tprtyyH| upAsaviSayamiti-55 zAli." [ugA. 329. ] ityabhe tato gaurAditvAt byAM upa- samIpe thAtunA dhAtvantarasyAtta:- svIkRto viSayo'thoM yatra valamI; atra pratIyamAnamAha- atra valabhyA ityAdi-| tat / dhAvantarArthAGgamiti- dhAlantarAthoMs-vizeSaNaM yasya, niHsRtyetyetadapekSayA klabhyupAttaviSayamapAdAnamityataH paJcamI / dhAtvantarArthasya vAmam / niHsaraNAGga iti-niHsaraNa cApAyamateSu bhavatItyetadapekSayA padasu yojaneviti " yadbhAvo / rUpamiti bhAvaH / yadA tu balAhakAniHsRtya kuzUlAdAdAyeti ca bhAvalakSaNam" 2.2. 106.] iti saptamI; evaM-kArtikyA niHsatyA-dAyazabdavantau prayogA phiyete tadA vipati-pacidhAta60 'AgrahAyaNI mAse tataH prabhRti mAse gate bhavatIti pratIteH kevale svArthe vidyotane vivedane ca vartete, 'niHsarati, AdadAti' pUrvavat paJcamI-saptamyAvityartha ityAha- ubhayatretyAdi- tato kriyApekSayA tu balAhaka-kuzUlayonirdiSTaviSayamapAdAnatvam / sAMkA 'yatazcAdhyakAlanirmANaM tataH paJcamI' iti na vaktavyam / iyakebhya iti-saMkAzena nivRttaM " supandhyAdeyaH "[6.2. 84.], kRttikAbhizcandrayuktAbhiryuktA paurNamAsI "candrayuktAt kAle." tatra bhavAH-" prasthapura." [6. 3. 43. ] ityakam , atra [6. 2.6.] ityaNi kyA ca- kArtikI, evamagrahAyaNena-nibharyanta iti kriyA pratIyate / apAyazceti-- nanu kAyasaMsargapUrvako mRgazirasA candropetena yuktA paurNamAsI-AgrahAyaNI ] / vibhAgo mukhyo buddhiparikalpitastu gauNaH, tatazca * goNa-mukhyayotathA caitrAnamaitraH paTarityAdAvapi caitrAdeH paJcamI vidhAnArtha mukhyasyaiva parigrahAda * sAMkAzyakebhya ityAdau ka " paJcamI vibhakta " pANini- 2.3.421 iti nArambha- prApnoti, naivam - " sAdhakatamaM karaNam" [2.2. 24.] ityatra raNIyam , atrApyapAyasya vidyamAnatvAt , yathA cApAyastathA prati-tamagrahaNena gauNagrahaNasyApi jJApitatvAdubhayarUpasyApi apAyasya pAdayati- atra maitrAya ityAdi- ayamarthaH- mA bhUdA parigraha iti / atra mAhezvarajyAkaraNalokaH-- buddhayetyAdi / tathA-70 vibhAge zabdAntaropAdAnam, ata evaM zabdAdatra vibhAgaHaurebhyo bibhetIti-atra buddhikRtApAyasya vidyamAnatvAd "bhIpratIyate. tathAhi- caitrAnmaitraH paTurityatra vinA'pi tarappratyayaM prANArthAnAM dhAtUnAM bhayahetukamapAdAnam" iti yadanyairuktaM tavatra paTutvena dvayoH saMsRSTayoratizayena caitrAnmaitraH pRthak kriyamAgana vaktavyam , bhayam- AkulIbhAvaH, trANam- anarthapratIghAta eva pratIyate; tathA 'ayamasmAdadhiko'yamasmAdUnaH' iti / tebhyo nivartata iti- nivRttyaGge bhaye vimetyAdayo vatanta ityatrApyAkhyatvenAnyena vA ekavargIkRtayorekasmAdittarasya zabda- ityupAttaviSayametadapAdAnam / adhyayanAt parAjayate, bhojanAtA 5 zaktisvAbhAvyAd vibhAgaH pratIyata eva; tathA mAthurAzca parAjayata iti- atra parAjirasahane vartate, 'duHkhamadhyayanaM durva, pATaliputrakAzca dvaye'pyAdyA ityepharUpA amena rUpeNa saMsRSTa guravazca durupacArAH, bhojanamapi vyAdhitasyAtRpterbhuktavato vA kiraAyatarA iti pratyayArthenAtizayena pATaliputrakebhyo mAthurAzca satvAdinA duHkham ' iti tato nivartata iti " parAjessoDe'rthe"
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pra. 2. mU0 3..] zrIsiddhahemacandramadAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 107 ili na vaktavyam , tatrAsoDhagrahaNAt parAjayatirasanAthoM gRkate na bhayamra kArakatvam / tat SoThA-vaiSayikA, bhopazleSikam , tu * zatrUn parAjayate' itivadabhibhavavRttiH / yavebhyo gAM rakSa- abhivyApakaM, sAmIpyakam , naimittikam ; aupacArikaM ca 140 tIti- atra " vAraNArthAnAmIpsitam" iti na vaktavyam / sphuTa tatra ananyatra bhAvo viSayaH, tasmai prabhavati-vaiSayikameveti- kAyasaMsargapUrvaka ityarthaH / zaGgAccharo jAyata iti- divi devAH, nabhasi tArakAH, bhuvi manuSyAH, pAtAle pnngaaH| uktaM ca gopurANe ekadezamAtrasaMyoga upazleSaH, tatra bhavam- aupazleSikam"golomAjjAyate dUrvA, gomayAd vRzcikaH ramRtaH / kada Asta, payaH zata, zAkhAyA lambata, gRha tisstthaat| godohAd gorasaM prAhurgozaGgAducyate zaraH // 1 // " yasyAdheyena samastAvayabasaMyogastad-abhivyApakam , taddhi 45 yadi niSkAmantIti- ayamarthaH- yat kila yato'pakAmati tat AdheyenAbhivyApyate, AdheyaM vA'bhivyAmotIti kRda "vahalama" punastatra na dRzyata iti prasiddham , iha tu tatra tasyAsti darzana-[5.1.2.] iti karmaNyapi NakaH; tileSu tailam , dani 10mityAha-atyantAyeti atyanta milyathe'vyayaM, kriyAvizeSaNatvAdam / sarpiH, gavi gotvam , tantuSu paTaH / yad AdheyasanidhimAtreNa santatatvAditi-niSkramaNasyeti gamyate, ayamartha:-- eke'vayavA kriyAhetustat-sAmIpyakam- gaGgAyA ghoSaH, kUpeSu gargakulam, nikrAntA anye nikAmantaH santIti, yathA bilAd dIrdhabhogo bandhuvAste, gurI vasati / nimittameva- naimittikam- yuddhe 50 mogI niSkAmannapi santatatvAt tatropalabhyate tathA zarAdayo'pItyarthaH / sanmAte, zaradi puSpyanti saptacchadAH, bhAtape klAmyati, bhanyAnyaprAdurbhAvAd veti- anyAvayavayogAt samudAyo'pyanyaH, chAyAyAmAzvasiti / upacAre bhavam- aupacArikam- bhaGgalyagre tato'nyazvAsAvanyazceti kAryam , samAhAre tu " tyadAdiH" [3. karizatamAste, sa me muSTimadhye tiSThati, yo yasya dveNyaH sa 1. 120.) ityanenaikazeSaH syAt / gaGgA prabhavatIti-tataH prathama- tasyA'zNoH prativasati, yo yasya priyaH sa tasya hRdaye mupalabhyata ityarthaH, atrApi " bhuvaH kartuH prabhavo'pAdAnam" ityapi vasati / adhikaraNA-''dhArapradezA:- "saptamyadhikaraNe" [2.55 sAmAnAtIni |2. 95.], "adyarthAcAdhAre" [5. 1. 12.] ityAdayaH // 30 // atra SaDyojanarUpasyAdhvanaH zatrukSaya ityanenAvano'ntena saha " gate | za0 nyA0-kriyA0 1 AzrIyata ityAzrayaH "bhUzyada." gamye." [2. 2. 107. ] iti sUtreNa sAmAnAdhikaragya, 5. 3. 23.] ityali, kriyAyA AzrayaH- kriyAzrayaH, tasmAca zatrukSaya ityasmAd yA prathamA vibhaktiH sA yojanAnI- kriyAsampAdaka ityarthaH, sa ca kartA karma ca, dvividhA hi tyanApIti / gatAnIti- caitreNa kA SaD yojanAni gatAni- ati- kriyA- kartRsthA kartRsamavAyinI karmasthA ca karmasamavAyinI,60 krAntAnIti yojanAnAM karmatvam , upacArAd yojanasthanaragatApekSayA te tAM janayantI tasyA Azrayau bhvtH| Adhriyete- kriyAyojanAnyapi gatazabdenocyanta iti teSAM kartRtvaM vA / gateSviti--dhrayo kartR-karmaNI avatiSThate arimamiti "nyAyAvAyA." atikrAnteSvityarthaH / AgrahAyaNIti- agraM hAyanasya " pUrvapada- 5. 3. 134.] ityAdinA ghavyAdhAraH, ata AhakhAt." [2. 3. 64. ] iti Natvam , agrahAyaNena- mRga-kriyA''zrayasyetyAdi- kriyA''dhAra ityetAvatyucyamAne zirasA candrayuktena yuktA paurNamAsI " candrayuktA." [6. sAkSAt kriyAdhArabhUtayoH kartR-karmaNoreva saMjJA syAnna tu tadA-65 2. 6.] ityaz / balAhakamiti-taM prApyAntarbhUtaNyartho vA zrayasya kaTAdeH, mukhyAbhAve hi gauNAzrayaNaM syAt / na ca // 2. 2. 29, // kartR-karmaNoH kartR-karmasaMjJAbhyAM bAdhitatvAnmukhyAsambhavAd gauNammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm svIkAra iti vAcyam , karmasthakriyeSu kartuH kriyAzrayatvAbhAvAda , 30 miyA''zrayAsyA''dhAro'dhikaraNam / asyApravRttau kartRsaMjJAyAzcaritArthatvAt , kartRsthakriyeSu ca karmaNaH / 2 / 2 / 30 // kriyA''zrayatvAbhAvAt karmasaMjJAyAH, tasmAdAzrayasyeti kartavyam / 70 10 pra0--kriyA''zrayasya kartuH karmaNo vA ya AdhAra- atrApIti- yathA " kartuApyaM karma " [ 2. 2. 3.] ityatra stat kArakamadhikaraNasajhaM bhavati, atrApi prasiddhA'nuvAdenA- tathA'trApItyarthaH, ayaM ca vyaakhyaatpraayH| kartuH karmaNazca prasiddhasya vidhAnamiti yat kriyA'zrayasyAdhikaraNaM tadAdhAra-kamegAdhAraM darzayati-kaTe Aste ityAdi / etadeva bhAvasaMjha bhavatItyapi sUtrArthaH / kaTe bhAste, sthAlyo pacati; yati-caitretyAdinA- caitre kartaryAsikiyA samavetetyarthaH, taNDucaitrasamavAyinyAmAsikriyAyAM tadAzrayaM caitraM dhArayan kaTAdi-leSu karmasu vikledanakriyA, vizeSeNa sphuTo medo'vayavAnA-15 hetutAM pratipadyate, taNDulasamavAyinyAM ca vicaTanakiyAyAM mucchUnatAlakSaNo'tra vicaTanazabdenAbhidhIyate / yayevaM kiyAtadAzrayAMstaNDulAn dhArayantI sthAlI hetutvaM pratipadyata ityu-''zrayasyopakArakatvAt kriyAsiddhau vyApArAbhAvAt kArakatvA
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 vRhadvAtti-vRhaNyAsa-laghunyAsasaMpalite [pA0 2. sU0 30.] 55 bhAvAt saMjJAyA abhAvaH, ucyate- kiyA''zrayasya dhAraNadvAreNa aupacArikamiti- AdhyAtmikatvAdikam / agulyagre0 kiyAsiddhAvupakArakatvAt kArakatvAdadoSaH; taduktam-- karizatamityAdi- atra hi karizatAdInAmanyatrAvasthitAnAM "karta-karmavyavahitAmasAkSAddhArayat kriyAm / kenApi prayojanAdinA'GgulyamAdAvabhyAropyamANAnAmaGgulyagrAdiupakurvat kriyAsiddhau, zAstre'dhikaraNaM smRtam // 1 // raupazleSikA bhinna aupacArika AdhAra ucyate, yadA tvamulya grAdizabdenopacArAdAdheyAdhiSThito deza evocyate tadA aupa5 ata evoktaM-hetRtvaM pratipadyata iti / adhikaraNamedA zleSika evaadhaarH| ata evAhuH-- nAha- tat SoDhetyAdi / ananyatra bhAva iti- yathA cakSu ___" AdhArastrividho zeyaH, kaTA''kAza-tilAdiSu / rAdipravRttInAmanyatrAbhAvAccakSurAdInAM rUpAdayo viSayAH, te hi tatra vi(tatrAva)sI(dhI)yante, nAnyatra bhavantItyucyante, evaM aupazleSiko vaiSayiko'bhivyApaka eva ca"! devAdInAmanyatra pravRttyabhAvAd divAdayo viSayA iti / "tasmai! ||ch / 2. 2. 30 // 10yogAdeH zakte"6. 4. 94.] itIkaNi- vaissyikm|| nyA0 sa0-kriyA''zrayasya / AzrIyata ityAzrayaH aupazleSikamiti- adhyAtmAditvAdikam , kaTAdedevadattA-.. "" bhUkhyada 0 " [5.3, 23. ] ityali, kriyAyA Azraya kriyAzrayaH,50 dinA ekadezamAtrasaMyogasya sambhavAdIpazleSikam / yasyAdhaye-kriyAsampAdaka ityarthaH / Adhriyete avatiSThene kriyAzrayI kartR-karmaNI neti- yasya tailAdinA samastAvayavAnAM vyAptiH- saMyogasama-| asminniti "nyAyAvAya." [5. 3. 134.] ityAdinA vAyalakSaNA, saMyogazabdasya sambandhamAtravAcakatvAdityarthaH / sA, sAli- AdhAraH / vicaTanakriyAyAmiti- vicaTanamavayavAnAmucchU15ca vyAptirAdhArA''dheyayoH samAneti dvayoH kartRtvamaviziSTa-- natA / hetutvaM pratipadyata iti-- yaduktaM-- mityAha-taddhIlAdi-tad adhikara namityarthaH, karmaNi kartari vA ke- tilAderevAdhikaraNatvamiti / tileSu tailamityAdi ____ kartRkarmavyavahitAmasAkSAddhArayat kriyAm / atra tilAvayavAstailAdyavayavAn vyApyA'vatiSTante, tailAdyavayavA upakurvat kriyAsiddhau zAstre'dhikaraNaM smRtam " // 1 // vA tilAdyavayavAniti / anavayavasyApi gotvAdeH vyaktyAdya viSayAya prabhavati // tasmai yogAdeH zakte" [6. 4. 94.] 20vayavAn vyApyAvatiSThamAnasya vyaktyAdirabhivyApaka evA''dhAraH- itIkaNi- vaiSayikam / aupazleSikamiti- " adhyAtmAdibhya gavi gotvaM. tantaSu paTa iti, kriyAyA azravaNe'pi ikaNa" [6. 3. 78.] / gavi gotvamiti- anavayavasyApi pratIyamAnakriyA'pekSa aadhaarH|ydaadheysnidhimaatreti- gAravA byaktyAyavayanAn vyAyA'vatiSThamAnasya vyaktyAdirabhivyApakalI sanidhiH- adUradezAvasthitiH, tanmAtreNeti, saMyoga-samavA- evAdhAraH / sAmIpyakamiti- bheSajAdiyaNantAt svArthe kaH / yAvatrA'prayojakAvilyarthaH / sAmIpyakamiti-bheSajAdi-manyAzraya aadhaar| bhavati, Azrayazva saMyoga-samavAyAbhyAM bhavati, 25tvAt svArthikaSTayam, tato yAtrAditvAt kaH / gaGgAyA ghoSa na cAvasthiti kiyAzrayeNa ghoSAdinA gaGgAdeH saMyoga-samavAyau staH, ityAdIti- nanvAzraya AdhAro bhavati, Azrayartha saMyoga-samaniSa doSaH- yadAyattA hi yasya sthitiH sa vinA'pi saMyoga-samavAyau vAyAbhyAM na cAvasthitikriyAdhayega ghoSAdinA gaGgAdeH saMyoga- tasyAzrayo bhavati, yathA- rAjapuruSa ityatra na rAjJA saha saMyoga-65 samavAyau staH, naiSa doSaH- yadAyattA hi yasya sthitiH sa samavAyo sta:, atha ca tadadhInasthititvAd rAjAzraya puruSa iti vinA'pi saMyoga-samavAyau tasyAzrayo bhavati. tathAhi- yathA- loke vyadizyate / naimittikamiti- atra "vinayAdibhyaH" 80puruSasya na rAjJA saha saMyoga-samavAyo staH, atha ca tada-7. 2. 169.) itIkaNa / yuddhe sabrahyata iti- samnahanA dhInasthititvAda rAjAzrayaH puruSa iti loke vyapadizyate. dayo'nyatrApi kenacinnimittena sambhavannIti na yuddhAdiSayikaH / * ghoSAdInAM ca gaGgAdyAyattA. sthitiriti sannidhimAtrema kiyA- aupacArikamiti- atra " adhyAtmAdibhya ikaNa" [6. 3. 78.1,70 hetutvAd yukto gaGgAdInAmAzrayabhAvaH yadA tu gaGgAdizabdena anyatrAvasthitasyAnyatrAdhyAropa upcaarH| aGgAlyagre karizatamititatsamIpa eka dezo'bhidhIyate tadA aupazleSika evAdhAra iti / atra atra hi karizatAdInAmanyatrAva sthitAnA kenApi prayojanAdinAGgalyanaimittikamiti- vinayAditvAt svArthika ikaga / yaddha maadaavdhyaartpymaannaanaamnggulymaadiraaplaapkaad| grAdAvadhyAropyamANAnAmaGgalyayAdiraupazlerikAd bhinna aupacArika sannAta ityAdi- atra hi sannaha dInAM yuddhAdinimittAnAM AdhAra ucyate, yadA tvagulyamAdi zabdenopacArAdAdheyAdhiSThito deza 'vivakSitatvAd yuddhAdina mittikamiti AdhAro bhavati, sannaha- evocyate tadA auSazleSika evAdhAraH; ata evAha- .75 nAdayastvanyatrApi kenacinimittena sambhavantIti na yaddhAdiSa- AdhAratrividho jJeyaH kaTA-''kAmA-tilAdiSu . yikaH / anyatrAvasthitasyAnyatrAdhyAropa upacArastana bhavam-. aupazzeSiko vaiSayiko'bhivyApaka eva ca // 1 // "
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 2. sU0 31.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 109 VANNA akSNoH prativasatIti- yathA akSisthaM tRSNAdi duHkhakAri tathA yadA; dyotyamapi-apacati, pratiSTate, pratIkSate, pratipAlayati; deyo'pItyarthaH / / 2. 2. 30. // svarUpamAtramapi- adhyAgacchati, paryAgacchati, pralambate, niSi-40 mom |Jcati / tadayaM vastusaMkSepaH- tyAgrantapadasAmAnAdhikaraNye prathanAmnaH prthmaik-dvi-bho| 212 / 31 / / meti, yatrApi tyAdyantaM padaM na zrUyate-vRkSaH, plakSa iti, ta0pra0-ekasva-dvitva-bahutvaviziSTe'rthe vartamAnAnAmnaH parA tatrApi gamyate, yadAha- ' yatrAnyat kriyApadaM na zrUyate 5 yathAsaMkhya 'si-o-jas' lakSaNA prathamA vibhaktirbhavati / karmA- tatrAstirbhavantIparaH prayujyate' iti / nAmna iti kim ? dizaktiSu dvitIyAdivibhaktInAM vidhAsyamAnatvAdiha vizeSA- nirarthakAd varNAd dhAtuvAkyAbhyAM ca mA bhUt / eka-dvi-45 nabhidhAnAca pariziSTe'rthamAtre prathameti vijJAyate / tatra dvitIyA- bahAviti ca saGkaranivRttyartham / nanu cAvyayebhya ekatvAdyadivinirmuktaH svArtha-dravya-liGga-saMkhyA-zaktilakSaNo'samagraH samagro bhAvAdanena prathamA na prApnoti, satyam-luvidhAnAt tu vA paJcako nAmArtho'rthamAtram , teSu zabdasyArthe pravRttinimittaM vibhaktInAM vidhivijJAyate tadantargatatvAcca prathamAyA bhapi, tasya 10svarUpa-jAti-guNa-kriyA-dravya-sambandhAdirUpaM tva-talAdipratyayA-ca phalam- atho svaste gRham , atho svastava gRhamityAdiSu bhidheyaM svArthaH, sa ca bhAvo vizeSaNaM guNa iti cAkhyAyate-"sapUrvAt prathamAntAd vA " [2. 1. 32.] iti vibhASayA50 DitthaH, ivitthaH, gauH, azvaH, zuklaH, kRSNaH; kArakaH, pAcakaH, 'te-me' Adezau, padasaMjJA ca " avyayasya" [3.2. daNDI, viSANI, rAjapuruSaH, aupagavaH, gargAH, paJcAlAH;..] ityatra vakSyate / eka-dvi-bahAvityAdivibhaktividhAnA yata punarida-tadityAdinA vastUpalakSaNena sarvanAmnA vyapadizyate, diti // 31 // 15svArthasya vyavacchedya liGga-sabyA-zaktyAdyAzrayaH satvabhUtaM tad za0 nyA0-nAmna / 'maryAdAbhividhau' itivata, 'eka davyaM vizeSyamiti cAkhyAyate- iyaM jAtiH, ayaM guNaH, idaM dvi-bahI' iti karmadhArayAt saptamI / arthavacchabdarUpaM nAma 155 karmatiH yadarthe sadasad vA zabdata evAvasIyate tat khyAvAdi- arthazca dvividho- jAtivyaM ca, tatra jAte mArthatve tasthA ekasaMskAra hetuH strI pumAn napuMsakamiti liGgam-strI, pumAn , tvAd dvitvabahatvAsambhavAt tatsahacaritadravyagataM dvitvaM bahutvaM napuMsakam , padavI, khaSTvA, yuvatiH, yasyAmekavacana-dvivacana-cAzrayaNIyam, tatazca vRkSa ityatrApyavagatabahutvasa dAvAd bahu20bahavacanAni bhavanti sA bhedapratipattiheturekasvAdikA saGkhyA-vacanaprasanaH / astu tarhi dravyaM nAmArthaH, tatrAbhidheyagatameva ekaH, dvau, bahavaH; vRkSaH, vRkSau, vRkSAH, bahutvamAdhIyate, vRkSazabdasya lavayavI vAcyo na tvavayavA iti60 nimittameka ityatra vibhaktyA nAbhidhIyate / bhtvaaprsaaH| AkRtipakSe'pyadoSaH, pratyAsattyA tadAdhAra. tadvatastu yadekatvaM vibhaktistava vartate" // 1 // dravyagataM dvitvaM bahatvaM cAzrIyate, na tvavayavagataM jAtera yasyAM syAdibhiranabhihitAyAM dvitIyAdyA vyatirekavibhaktayaH vayaveSvanAdhitatvAt , dArA ityAdau tvavayavA'vaya vinorabaSTI ca bhavati, sA svaparA''zrayA''zritakriyotpattihetuH bhedavivakSAyAM bahatvamAkRtyAdhAragatameveti bahuvacanaM vAcyam / kArakarUpA tatpUrvakasambandharUpA ca zaktiH, sA cAbhihitA'rtha-nana dravye'pi nAmArthe vizeSAbhAvAdarthazabdasya vastuparyAyasyApita mAtram-kriyate kaTaH, kRtaH kaTaH, pacati caitraH, snAnIyaM sambhavAt 'vRkSaH, plakSaH' ityatrApi bahuvacanaprasaGgaH, bahacUrNam , dAnIyo brAhmaNaH, gono'tithiH, prasravaNo giriH, vaste'rthAH-- mUlaM skandhaH phalaM palAza [m] iti; evaM tarhi bhayAnako vyAghraH, sthAnIya nagaram , godohanI pArI, gomAn zabdasaMjJA etA yeSvartheSu syAdayo vidhIyante teSu ekadvibahudhu, 30maitraH, citragutraH / arthamAna copacaritamapi, yathA sAha- keSu ca syAdayo vidhIyante ? [ atra bhASyam-karmAdiSu, na vai caryAta-kuntAH pravizanti, chatriNo gacchanti sthAnAt-maJcAH karmAdayo vibhaktyarthAH, ke tarhi ? ekatyAdayaH,] ekatvAdiSuH70 krozanti; giridahyate; tAdAt-indraH sthUNA, pradIpo na ca skandha-zAkhA-phala-phalAzAdirUpeNAnekatve'pi vRkSAdizabdamallikA; vRttAt-yamo'yaM rAjA, kubero'yaM rAjA; mAnAt-rUpaM tathA''caSTe iti na tasya sA saMkhyeti bahuvacanaM na bhavaprastho vIhiH, khArI mudgAH, dharaNAtU- tulA candanam ; sAmI-tIti manasyAdhAyAha- ekatvadvitvacatvaviziSTe'thai vartapyAt-gaGgAtaTa gaGgA; yogAt-raktaH kambalaH; sAdhanAt-anne mAnAditi / yadyevam eka-dvi-vahau' iti prakRtyarthavizeSagaprANAH, Ayurghatam ; aadhiptyaat-graamaadhiptimH| ali- tvAt kaH pratyayArthaH ?, ta eveti bama: * anirdiSTArthAH pratyayA: Ggamapi- tvam , aham, paJca, SaT , kati; aliGga-saGgyamapi-svArthe bhavanti * iti; tathAhi- paJcako nAmArthaH, dadhi pazya, uccaiH, nIcaiH, svaH, prAtaH; zaktipradhAnamapi- yataH, yatra, yathA, payaH payo raja(jaraya)ti, vAso vAsacchAdayatItyAdI vibhaktizravaNa
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRtti-vRhAnyAsa-lamunyAsasaMbalite [pA0 2. sU0 31.] Prammer mantareNApi pazcApyarthAH svArthAdayaH pratIyante, vibhaktayastu bhavati / nanu laukikAdeva prayogAdakatvAdiSvekavacanAdInAM10 kvacit dyotakatvenApekSyante; tat siddhametat- karmAdhekArtha- vyavasthA bhaviSyati, kimarthamekadvibahAviti ? ucyate-sAmAnyena samaveta evaikatvAdau ekavacana-dvivacana-bahuvacanAni bhavanti, vidhAnAdu dRSTAviruddhaprayogAca niyamArthamida, tathAhi- saMkhyAna tvavayavagate / yadyevaM sa tarhi tathA nirdezaH kartavyaH, nahya- nirdezamantareNa sAmAnyena nAmamAtrAt syAdayo vidhIyante, 5ntareNa bhAvapratyayaM guNapradhAno nirdezo bhavati, tatazca 'ityeke dhAtumAtrAca tyaadyH| atha zAstre'nupAtto'pyarthaH prayogAdeva manyante, tadeke manyante' ityatraikavacanaM prApoti, yato nAmArtha vyavasthApyate, yataH syAdayastAvat svArthe vidhIyamAnAH ekatvamapyatrAsti bahutvaM ca, ekaddhibahAvityatra ca vizeSAnupA-' paJcako nAmAH' iti darzane saMkhyAyAM siddhAH, saMkhyAdAnAd yAvAn kazcidekazabdavAcyo'rthastasya grahaNena bhAvyama' vizeSAvagatistu lokAt siddhA, tyAdayo'pi kartR-karmaNovidhIya. tatraikavacanaprasaGgaH, adhAtra paratvAt bahuvacanameveti, evaM tarhi mAnAH svabhAvataH saMkhyAyuktayoreva tayorvAcakA bhaviSyanti, 10bahurodano bahuH sUpa iti vizeSAnupAdAnAd vaipulyarUpasyApi | saMkhyAvizeSazca prayogadarzanAdavagamyate; etadapyasAdhIyaH-- dRzyate bahutvasya grahaNAt paratvAd bahuvacanaprasaGgaH, neSa doSaH- "antare- khalvapi loke viprayogaH [viruddhaH pryogH| tadyathA- 'akSINi80 NApi bhAvapratyayaM guNasya guNivizeSakatvenopAdAnAd guNaguNino- me darzanIyAni, pAdA me sukumAratarAH' iti dvitve'pi loke rabhedopacArAt sAmAnAdhikaraNyAd guNapradhAnanirdazasya sambha- bahuvacanaM dRzyata iti vyatikaraH prAmoti, avyatikarazceSyate. vAt , yathA- paTaH zukla iti," (2) [ atra bhASyam-antare- taccAntareNa yatnaM na sidhyatIti niyamArthamidam , yato vakSyate15NApi bhAvapratyayaM guNapradhAno nirdezaH, katham ? iha kadAcid guNo eka-dvi-bahAviti ca sngkrnivRtyrthmiti| na caivaM guNi vizeSako bhavati 'paTaH zukraH' iti, kadAcid guNinA brAhmaga(NAH) saGgha ityatra brAhmaNasaGkarUpasyArthasya brAhmaNarUpeNa guNo vyapadizyate 'paTasya zukaH' iti, tadu yadA tAvada bahutvAt sarUpeNa caikatvAt saMkhyAdvayayogAt vacanavyatikaraguNo vizeSako bhavati 'zukla: paTaH' iti tadA sAmAnAdhi- prasaGga iti vAcyam , bhikSapadavAcyatvena bhinArthatvAt tayoH, karaNyaM guNaguNinoH, tadA nAntareNa bhAvapratyayaM guNapradhAno nahi brAhmaNarUpeNa saGghapadaM tamarthamAcaSTe, sakarUpeNa vA brAhmaNa20nirdezo bhavati / / yadA tu guNinA guNo dhyapadizyate- paTasya padam , bhinna eva padArthaH, tadekatvaM padadvayagamyaM vAkyArtha iti zukra iti, tadA svapradhAno guNo bhavatIti dravye vyatireka- zabdArthabhedAnnetarasaMkhyetarasyeti na vcnvytikrH| eka-dvivibhaktiH SaSThI, AdhAravivakSAyAM tu saptamyapi, yathA- karmaNi yAbahAviti nAmno vizeSaNatvAdavizeSena prathamAyA vidhAnAt saMkhyeti, karmAdibhirekatvAdInAM vizeSaNAd vinApi bhAvapratyayaM karmAdyekatve'pi prasaGga ityata Aha- karmAdizaktiSviti / gugapradhAnanirdazapratItiriti / athaivaM bahutvasyaikatvAt sarvadA pariziSTe uddhRte ityarthaH / tadeva pariziSTamarthamAcaSTe-tatra 25bahAviti bhAvyaM, kathaM " bahuSu bahuvacanam " [ pANi. 1. dvitIyAdivinirmukta ityAdi / tatra paJcakasya nAmArthasyokta 4. 21. ] iti prayogaH ?, ucyate- AzrayagataM bahutvaM bahutve kamega lakSaNamAcaSTe-teSvityAdi / svArtha iti-- svasyaivArtha:65 guNe Arogya nirdezAdadoSaH / tathA 'ityeke manyante' itya- svArtho vizeSaNamasAdhAraNo'rthaH, pravRttinimittamiti- yataH trAnyAryavRttagrahaNAdekavacanaprasaGgo'pi na vAcyaH, ekazabdasyA'- zabdasya prvRttistducyte| yadA hi svarUpAntarAnupAdAnaH nyA'sahAya-saMkhyA-prathamA-'nya-pradhAna-sAdhAraNArthavRttitvenAnekA- zabdaH svAbhidheye pravartate, tadA so'yamityabhisambandhena zabda80rthatvArthatvAt , tathAhi- sarvamadodyanta [ 'sadhamAdo dyumna svarUpaviziSTasyaivArthasya pratIte: zabdasvarUpameva svArtho, vizeSyaM iti bhASye ] ekAstAH, ekA:- anyA ityanyAvRttiH; tu dravya, yathA-Dittha ityaadi| jAtiranuvRttipratyayahetuH,70 ekavyaJjanam , ekAkibhiH kSudrakairjitamityAdAvasahAyavRttiH, eko ythaa-gaurityaadi| atra tadviziSTasya dravyasya pratIterjAtiH dvau bahava iti saMkhyAvRttirityAdi; bahuzabdazca vipulArthavRttirapi, svArthaH / guNaH- zukAdiH, zukrapaTa ityAdau tadviziSTasya dravyasya etaca [evaM ca] eka-dvi-bahAvityatra saMkhyArthavRttinA dvizabdena | pratItegumaH svArthaH / kArakaH ityAdI kriyAviziSTadravyAvasAhacaryAdeka-bahuzabdAvapi tadarthavRttI [gRhyate ], prasiddhyA ca bhAsamAnAt kriyA svArthaH, kriyAviziSTasambandho vaa| dravyasaMkhyeyArthatvamekAdInAmaSTAdazAntAnAmucyate- "A dazabhyaH saMkhyA mapi yadA dravyAntarasya vizeSaNabhUtaM bhavati - yaSTIH pravezaya,78 saMkhyeye vartate " iti, anyathA ca " dvadhekayovica naikavacane " kuntAn pravezayeti, tadA yaSTayAdi dravyaM vizeSaNabhAvApacaM svArthaH, [pANini-1. 4. 22.] iti samudAyasya vyarthatvAd bahu-dravyAntaraM vizeSyabhAvApana puruSAdi tu dravyam / kvacit sambandhovacanaprasaGgaH, dvitvaikatvavRttitve tveka-dvizabdayordvivacanamupapa 'pi svArthaH, yatra sambandhanimittaH pratyayo yathA-daNDI.
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 31.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzvasane dvitIyAdhyAyaH / viSANI, atra hi daNDa-viSANayoH sambandhaH svArthaH / nAmArthenAbhitamityaprAptA prathamA samayavazena prApyate, tatra.0 AdizabdAd rAjapuruSadAbapyuyamityudAharati- [rAjapuruSa yathA samayazca pAlito bhavati, ekatvAnuguNaM cAnyatrAbhidhAne ityAdi] | marmAH paJcAlAH iti- etAvAnatra vizeSaH- dRSTasAmarthya vacanaM bhavati, tathA kartavyamiti / zaktisvarUpaM lakSaaSTayAdAvupancArAd dravyAntarapratItiratra tu pratyayalupeti / svArthazca yati- yasyAmityAdi, tyAdibhiriti- tizabdena tivAsAstrAntare bhAva iti vizeSaNamiti guga iti cocyata ityuktaM- daya AkhyAtapratyayAH, Adizabdena ca kRta-taddhita-samAsA satyAdi / dravyaM byAcaSTe - yat punarityAdi / vastU-ucyante, tairanuktAyAmityarthaH, vyatirekavibhaktaya itipalakSaNeneti- idaM-tadityAdicihvena vastu jJAyata ityarthaH / Adhikyavibhaktaya ityarthaH, [ svaparAzrayeti-] tatra kartRsvArthasya vyavacchedyamiti- svarUpAdilakSaNasya svArthasya karmazaktI svAzrayagatakriyotpattihetubhUte api, anyAstu karaNAdivizeSaNatvAt tasya ca vyavacchedakatvAt tena kartRbhUtena vyava- sakayaH parAzrayagatakriyotpattihetubhUtA eva, tatpUrvaketi- kriyA10cchidyata ityarthaH / liga-saMkhyA-zaktayo vakSyamAgalakSagAH, Adi- kArakapUrvaketyarthaH / sA ceti-[darzitA zaktiH punaH abhi zamdAt svarUpAdiH, taddharmatvAt teSAM dravyamAzrayo bhavati / hitA nirdiSTA uktA iti yAvat / kriyate kaTa ityAdi-50 liI vyAca-pavaNe ityAdi- artha- zabdAbhidheye'vAdau-AtmanepadAdibhiH karmAdizaktInAmabhihitatvAdarthamAtratvAt tatra DyAbAdisaMskAraheturiti- tena hetubhUtena ghyAvAdinA sarvatra prathameti / snAnIyamityAdi- bahulavacanAt karaNasampra zabdasya saMskAraH kriyata ityarthaH / saMkhyAmAha- yasyAmi-dAnayoranIyaH, tata eva sampradAne Taki- gonH| prasravaNa 15tyAdi / bhedapratipattihetariti-tayA hi padArthAnAM bhedaH iti-prasravatyasmAditi "bhujipatyAdibhya." [5. 3. 128.] pratIyate; bhedaparigaNanalakSaNatvAt tasyAH / nanu nAmAtha- ityapAdAna'naT / vibhatyasmAdiAta vigraha "zAbhArAja: "55 vyatirekeNAnyeSAmekatvAdInAM vizeSaNabhUtAnAmabhAvAdeka ityAdI ugA. 71. ] ityA nake- bhyaankH| sthAnIyamitiprathamAyA abhAvaH, atrocyate- ekatvAdiSvapi vyatiriktA eka-|bahulavacanAdadhikaraNe'nIyaH; evaM- gAvo duSante'syAmitisvAdayaH santi, etadevAha-nimittameka ityAdi- yathA zata- godohanI / gomAnityatra tu sambandharUpAyAM zaktau matuH / 20mityatra pravRttinimittaM zatasaGkayA'nyA, anyA ca vibhaktivAcyA rityatra samAsaH / upacaritamiti-- adhyAropitami nAmArthagataikatvasaMkhyA, tathaika ityatrApi pravRttinimitta-vibhakti-tyarthaH, adhyAropazcAtasmistaditi pratyayaH, sa ca sahacaraNAdi-60 vAcye dve ekarave, tatra tadabhidhAnAya prathamA bhaviSyati / evaM! nimittAdanekadhA bhidyate, yadAhuH-- sahacaraNa-sthAna-tAdarthya vRttazabdazaktyAdhayeNaikatvAdibhedena prathamoktA, abhede'pi doSAbhAvaH, mAnadharag-sAmIpya-yoga-sAdhanA-'dhipatyebhyo brAhmaga-maca-kaTayata ubhayavacanA ete-dravyaM caivAhuguNaM ca, tatra guNopasajenaM rAja-saktu-candana-gaGgA-zATakA-'nna-puruSeSvatadbhAve'pi tadvadudravyamabhidhIyate nAmnA, dravyopasajenastu guNo vibhaktyA, yathA-|pacAraH / krameNodAharati-sAhacaryAditvAdinA / 'ahama. zauklyamiti, guNopasarjanadravyAbhidhAyinaH zukazabdAd dravyo- paJca, kati' ityeSAmaliGgatvaM " nantA saMkhyA utiryuSmadasmaca65 pasarjane tasminneva guNe bhAvapratyayaH, tadevaM yasmin dravye sthita syuraliGgakAH liGgAnuzAsana0 ] ityanuzAsanAt / aliGgaekasvAdiguNastasya dravyasyAnuktA ekatyAdayaH prAdhAnyena tada- saGkhyamapIti-sarvaliGgasaGkhyAsvekarUpatvAt, uccaiHprabhRtIbhidhAnAya prathamA bhaviSyati / athavA saMkhyA nAmeyaM parapradhAnA, nAmarthamAtraM viziSTaliGgasaMkhyAbhyAmayogAdaliGgasaMkhyamityarthaH / 30saMkhyeyamanayA vizeSyam , yadi ca prathamA na syAt saMkhyeyama-tasAdibhyo'pAdAnAdizaktInAM pratIyamAnatvAd yataH' ityAdevizeSitaM syAt, kevalasya nAmnaH prayogAbhAvAt prathamAyA garthamAtraM zaktipradhAnaM bhavatItyAha- zaktipradhAnamityAdi 170 abhAve ekAdizabdAnucAraNAt / athavA ' pratyayaparaica prakRtiH dyotyamapIti-prAyupasargAgAM kriyArthadyotakatvAdanyathopasargatvAprayojyA na kevalA' ityevaMrUpAt samayAd bhaviSyati, anyA bhAvAt tadarthamAtraM dyotyameveti / svarUpamAtramapIti- sopa api kasmAna bhavatIti ma vAcya, karmAdInAmabhAvAt 'karmaNyeva sargAnupasargadhAtvarthasyAdhyAdibhirvaziSTayApratIteH aagcchti| 35dvitIyA ' ityevaM dvitIyAdInAM niyatasyAt , evaM tarhi SaSTI ityAdikriyApadArtha eva tadartha ityarthaH / nanvarthamAtre prathametyukta prAmoti, karmAyabhAvo hi zeSaH, azeSatvAna bhaviSyati, vAnmAvagrahaNasya vAdhikArthavyavacchedakatvAd vIra(ra.) puruSa upayuktAdanyo hi zeSo nAmArthasya ca prathamAvidhAvupayogAt ityAdI sAmAnAdhikaraNyAt padArthamAtrAd vizeSagavizeSyabhAvasyAtasya cAvyatiriktasyeha sadbhAvAt , vacanavyatikaraprasaGgo'pi dhikasya pratIteH prathamA na prApnoti, samAsavidhAnamapi prathamotpattenAsti sAmarthyAd vyavasthAsiddheH, eka ityatrakamevaikatvaM, tacca / liGgaM na bhavati, vIraM puruSamAnayeti dvitIyAdyantAnAmapi samAsa
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 vRhadvRtti-halyAsa-laghunyAsasaMghalite [pA0 1. sU031.] sambhavAditi prathamA vidheyA, naiSa doSaH- Adhikyasya vAkyArtha- kriyamANe'vipratipattiretayo mArthatve / liGgaM tu kiJcinnAmna eva / svAda vIranAmno'napekSitazabdAntarArthasaMsargopahitavizeSaNabhAvAta pratIyate- zarat , darata, madhu, he devadatta 1; kiJcit pratyayAsvArthamAtraniSThAt prathamA vidhIyate; evaM- puruSazabdAdapi, pazcAdA- bhivyaGgayaM- kumArI, praSTI; kiJcid vibhaktisavidhAne eva gRhyatekAhAdivazena vizeSaNavizeSyabhAvAvagatirUpajAyamAnA bahiraGga-taTa, taTaH, taTIti ] / saMkhyA-kAdayo'pi kadAcinnAna eva itvAdantara padasaMskAra pUrvapravRttaM bAdhituM na zaknotIti siddhA pratIyante- payastiSThati, payaH pazyati, madhu tiSThati, madhu prathameti / athavA tyAdi-kRt-taddhita-samAsairabhihitAyAM kAdi-pazyati / ato'tra kAmacArAbhyupame anvAkhyA kAraNam- kazcit / zaktI prathametyuktam , tatazca vIrapuruSa ityatrAdhikye'pyami-saMkhyA-karmAdIn vibhaktivAcyAn abhyupagacchati, triko nAmAthe hitatvamAtrAzrayA prathameti / yadyevaM prAsAde Aste' ityatrApi sadi-iti. kazcit saGyaiva vibhaktivAcyA, catuSko nAmArtha iti, kriyA''sikriyAdvayasAdhanAdhikara gazaktidvayasadbhAvAdAsipratyayenA- kazcit punaH paJcApyA nAmavAcyA vibhaktayastu ghotikAH 10namihite'pyadhikaraNe ekasyAH zaktaranihitatvAt tadAzrayA prathamA saMkhyA-karmAdInAM strIpratyayAzca liGgastheti pratipannaH; na cAtra prApnoti, ucyate-gumakriyayA adhikaraNazakterabhihitatve'pi kAkadantaparIkSAyAmAdaraH-kimatra yuktaM darzanamiti, sarvasyaivApodvA-50 pradhAnakriyA'nabhihitA'dhikaraNazaktayapekSayA pradhAnAnuyAyitvArikasyArthasya parikalpanArUpatvAt / yadAhavyavahArANAM saptamyeva bhavati / tasmAt sthitametat- 'tyAdi-| .] "bAcikA dyotikA vA syuvitvAdInAM vibhaktayaH / . samAnAdhikaraNe prathamA' ityamumarthaM hRdi nizcityAha- tadA __syAd vA saMkhyAkto'rthasya, samudAyo'bhidhAyakaH // 1 // " iti / 15vastusaMkSepa ityAdi / bhavantIzabdena pUrvAcAryaprasiddhayA . vartamAnA'bhidhIyate / nanu varNasya nirarthakatvAd dhAtuvAkyArtha- tatravArtikakAra-'lokavArtikakArayoH paJcaka evaM nAmArtha iti yozvAsattvarUpatvAt saMkhyAyAH sattvadharmarUpatvena ta tyabhAvAt darzanam , ubhAbhyAM niyamArthatvasyopagamAt / bhASyakAro'pyaneka-55 sattvavAcino nAmna eva prathamA bhaviSyati, kiM nAmna ityanena ,darzanopanyAse'pi paJcakenaiva nAmArthena vyavaharati, yadAhaucyate- yathA dhAtorasattvavAcitve'pi sAdhanAdhayAmekatvAdi-paJcaka eva nAmArtho'nenAzritaH' iti; yuktirasyAmeva kalpanAyAM 20saMkhyAmAzritya tivAdInAmekavacanAdIni pravartante, tathA syAdI-dRzyate- saMkhyA-karmAdayo hi nAmavAcyasya dravyasya dharmAH, nAmapi pravarteran , evaM vAkyAdagyavayavagatAM vargAca nirarthakAdapi svArthIpasarjanazca zabdo dravya evaM vartate, dravyeNaivAnayananayanAdisvarUpagatAM saMkhyAmAzritya prathamA syAdityAha- nirarthakA-vyavahAraH, tatra dravyavAcinA zabdena dravyadharmANAmabhyantarIkaraNa-60 dityAdi / ekadvibahAviti ca saMkaranivRttyarthamiti- miti nAyuktametannAmArthatvena paJcAnAmabhisaMdhAnam, vibhaktayaH vyAkhyAtaprAyam / nanvekatvAdau vartamAnAnAmnaH prathametyuktam , strI pratyayayAzca dyotakA vizeSavRttitvasyeti / yadA tvayaM nyAyo'GgI25avyayAdInAM cakatvAdyathAbhAvAna tataH prathamA prApotItyA- kriyate-'saMkhyA-dharmAdayo vibhaktivAcyAH, striyAM cAbhidheyAyAM kSipati-nanu cetyaadi| samAdhatte-satyamityAdi- yadi strIpratyayaH' tadA vibhaktimantarega strIpratyayena ca vinA kathaM hyavyayebhyo vibhaktayo na syune tataH "avyayasya" [3. 2. saMkhyAdipratipattiH syAt ?- payaH payo jarayati, zaradAgateti 165 7.1 iti vibhaktInA lubupapadyate; yadvA vyAkaraNasUtreSu pada-saMhitA- nahi vaH. maNDaH. lamaka iti pratyayamantaregApatyArtha vartante; kamabhedAt tridhA pATho bhavati, tatra padapAThaH padazuddhayarthaH, saMhitA- nanu ca pratyayamantareNApi vartante- gargAH, vatsAH, bidAH, urvA pATho granthAvadhAramArthaH kramapAThaH padazuddhavA'thetrizeSArthazca, iti tatra yadi saMkhyA-karmAdayo vinaiva vibhaktAmno'pi pratItetatra kramapAThamAzritya vAkyasya nAnAve " nAmnaH prathamA0 "mArtha iti vyavasthApyate. apatyArtho'pi tarhi kadAcit prakRti 2. 2. 31. ] iti vAkyAdavyayebhyo'pi siddhA prathameti / / mAtrAdeva pratIyata iti so'pi prakRtyartha eva syAta. tatatha sarva70 tasya cetyAdinA'vyayebhyo vibhataH phalaM darzayati / pada-eva khArthikAH pratyayAH prasaktAH, viSama upanyAsaH- prakRtyarthAt saMjJA ceti- phalamiti smbdhyte| ekadvibahAviti-sAdyaprakRtivAcyAt piturantarabhUto'patyArthaH putrAdivAcyo na vibhaktividhAnaM yAvadekadvivahAvityadhikAro drssttvyH| svArtha-piturevAsau saMkhyAvadgaH, tatrAdyaprakRtizabdA gargAdayo vinaiva dravya-liGga-saMkhyA karmAdisamudAyo vibhaktyantAnAmnaH pratIyate, pratyayairatyantabhinnArthAbhidhAyino bahuvacanaviSayA nityamanapatyA tatra svArthaH - zabdasya pravRttinimittaM vizeSaNaM jAti-guNa-kriyA- bahutva eva vartante, teSAM batrAdInAmiva so'yamityabhisambandhesvarUpa(pAdi)lakSaNaM, tadAdhAro- dravyaM vizeSyaM, etAkrtho nAma nApatyArtha pravRttAnAmasAdhutve prayukte lupA sAdhutvamanugamyatevibhaktimantaregApi pratItena vyabhicaratItyapodvAre nAmnaH pratyayamantareNApyete'patyArthe sAdhavaH, so'yamityabhisambandhamAtreNa
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 1. sU0 31.] mIsiddhAhemacandrazabdAnuzAsane dvitiiyaamaayaa| khapatyapratyayena vinA babhyAdayo yadyapyapatye prayajyerana . nAvazya-zaka iti-guNaH zakusvAdiH, zakuH paTa ityAdau tadizihasya mapatya eva niyamo bhaved, anekanimittasvAt tAcchabdasya, dravyasya pratIterguNaH svaarthH| gargA iti-gargasyApatyAni "gargA-40 kvacit tatsthatvAta-maJcAH kozanti, giridatyate; kvacit deyaMJ" [6. 1. 42. ], " yajau0 " [6.1.126.] tAtkAd- abrahmadatte brahmadatta iti takriyAcaraNAta ; kvacit ityanena lopaH / paJcAlA iti- paJcAlAnAM rASTrasya rAjAnaH, 5sAmIpyAt- gaGgAyAM ghoSaH, kUpe gargakUlam ; kvacit tatsAha- paJcAlasya rAjJo'patyAni vA "rASTra-kSatriyAt 0" [6.1. 114.1 caryAt- yaSTIH pravezaya, kuntAn pravezayeti; ukta bhASye- any| svArthasya vyavacchedyamiti- atra kartari SaSThI, svArthena caturbhiH prakArairatasmin sa iti bhavatIti / yathA praSTo'yamityabhi-vyavacchidyate / zaktyAdyAzraya iti--AdizabdAt svarUpAdisvArtha-15 sambandhe liGgasya strIpratyayenopavyaktimantareNa praSThAdiSu prayukteSu parigrahaH / iyaM jAtiriti- jAtivyamekatvaM nityatvaM vyApakatvaM na niyamena- jAyaiva pratIyate, tasmAnna gargAdayaH so'yamityabhi-ca svArthaH / ayaM guNa iti- tena karmAdibhyo byavacchicate, 10sambandhena pravRttAH api tu sa evaSAmoM bahavacanaviSayANA-rUpa-sparza-gandhAdayo dravyaM guNatvaM svArthaH / idaM karmeti- tena . miti lupA'nvAkhyAyade / yadAha guNAdibhyo vyavacchidyate, karmatvaM pravRttinimittam / yadarthe sada-- " vinaiva pratyayaivRttI, ye bhinnaarthaabhidhaayinH|| sadveti- zabdathoM liGgamiti matApekSayA / bhedapratipattiheturiti-50 gargAdayo lukA teSAM, sAdhutvamanugamyate // 1 // | medo vizeSajJAnotpattirUpaH, tayA hi padArthAnAM bhedaH pratIyate, so'yamityabhisambandhAt, pratyayena vinA yadi / | medaH parigaNanaM saMkhyeti lakSaNatvAt tasyAH / nanu nAmArthavyatibatrAdayaH prayujyeran , nApatyaniyamo bhavet // 2 // rekeNAnyeSAmekatvAdInAM vizeSaNabhUtAnAmabhAvAdeka ityAdau prathamAyA so'yamityabhisambandhe, lijhopvynyjnaahte| abhAvaH prAmotItyAha-nimittamiti--nimittamekatvasaMkhyAlakSaNam , praSTAdiSu na jAyaiva, niyamena pratIyate // 3 // " tadvatastvekaravasAyAvato yadekatvaM tatra vibhaktipravRttiH, yathA vRkSa55 evaM yathA'patyArthaH sati pratyaye pratyayasyaivAnvayavyatirekAbhyAM ityatra vRkSatvakto dravyasyaikatvaM pratipAvate, tathA'trApyekena sAmAnyadRSTa iti pratyayArtha upagamyate; kacit pratyayamantareNApi mekatvaM sinA tvekatvasadhyAvata ekatvaM pratipAdyate, yathA- sAmAnya 20niyamena pratIteH prakRtivizeSavAcyo'pItyabhyupeyate, yathA vRttya-daNDamAnaya daNDino daNDamAnayeti / tyAdibhiriti-tizabdena ntareNocyate- gargApatyam , upagvapatyam iti / tathA saMkhyA-| tivAdaya AkhyAtapratyayA Adizabdena ca kRta-tadvita-samAsA ucynte| karmAdayo'pi yatra vibhaktyanvayavyatirekAnuvidhAyinaH 'payasI, vyatireketi-vyatiricyata iti vyatirekastasmin vyatireke nAmA-60 payAMsi payasA, payasaH' iti pratIyante, bhavantu tatra vibhaktyarthAH, rthAdatireke Adhikye dvitIyAdyA vibhaktayo vyatirekavi bharUyaH, vizeSayatra tu tAmantareNApi dRzyante- 'payaH, payo jarayati' ityAdI vibhaktaya ityrthH| tatpUrvakasambandharUpA ceti-- te kriyAkArake pUrve 25 tatra nAmavizeSasyApi saMkhyA-karmAdayo'rthA iti triko nAmArthaH, yasya sa cAsau sambandhazca sa eva rUpaM yasyAH zakteH sA tathA / saMkhyA-karmAdayazca vibhaktivAcyA eveti pratijJA hIyate, paJcake snAnIyaM cUrNamityAdiSu sarveSu bAhulakAt karaNAdiSvanIyAdayaH / tu nAmArthe vibhaktimarthavizeSasya dyotikA sahAyamAtramapekSate upacaritamapIti- adhyAropitamityarthaH, sahacaraNa-sthAna-tAdarthya-6n kadAcinnAma, yathA-dhAturarthavizeSe vartitumupasargamiti na kazci- vRtta-mAna-dharaNa-sAmIpya-yoga-sAdhanA-''dhipatyebhyo pAjhaNa-maJca-kaTadupagatavirodho dRzyate // cha // 2. 2. 31. / / (1) ayamartha:- rAjJaH puruSa ityatra yo'yaM rAja-puruSayoH 30 nyA0 sa0-nAmnaH prth0| tatreti- evaM sthite satItyarthaH / sambandho nAyaM kAraNAntaranarapekSyeNAkasmAdupajAyate, api tu, anta teSviti patrakasya nAmArthasya krameNa lakSaNamAha- jAtiriti-bhUtakriyAkArakasambandhanibandhanaH, yataH puruSo yogakSemakAmo rAjAnanityatvaikatve satyanekatra samavetA jAtiH, anna jAtilakSaNe nitya- mupasarpati, rAjApi tamabhilaSitadhanadAnAdinA bibharti kriyAntaraM70 padAbhAve paTena vyami cAraH, / ekatvAbhAve vizeSeSu vyabhicAraH, vA prakalpanIyaM, tato rAjJA'sau sambandhIbhUta iti rAjJaH puruSa iti / anekatrAbhAve paramANau vizeSeNa vyabhicAraH / sambandhAdIti-upagorapatyamityatrApi janikriyAjanitaH sambandhaH- upagurapatyaM jana35AdizabdAnityadravyavRttayo'ntyA vizeSA atIndriyadRSTigamyA yogi-| yati, tadapi tato jAyata ityupagorapatyamiti / pazoH pAda itya saMvedanIyAH, te'pi svArthaH / svArtha iti-svasyaivArthaH svAthoM vApi- avasthitikriyAlambhitaH sambandhaH, yataH pazuH pAde'va--.. vizeSaNamasAdhAraNo'rthaH pravRttinimittamiti / gauriti- jAtiranu- sthito'taH pazoH pAda iti / evaM vRkSasya zAkhetyAdAvapyavayava-7 vRttapratyayahetuH, atra tadiziSTasya dravyasya pratItarjAtiH svArthaH / / kriyAjanitatvaM sambandhasyeti // wwwwwwwwwwwwwwwww
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRti-pRhAyAla-laghugyAsasaMghAlate [pA0 1. sU. 33.] -rAja-saktu-candana-gaGgA-zATakA-'nna-yuruSezvatadbhAve'pi tdvdupcaarH| prathamA bhaviSyati, kimarthamidamArabhyata ityAha-SaSThIprAptI chatriNo gacchanti- chatrisahacaritAH puruSA yAntItyarthaH / zakti-vacana miti- AmantryapadaM hi kriyAvizeSaNaM bhavati- he40 pradhAnamapIti- yata ityAdibhyo'pAdAnAdizaktInAM pratIyamAnatvaM na devadatta ! bajAmyahamiti, atrAbhimukhIkRtadevadattaviziSTa vrajyA zaktimatoto'rthamAtra zaktipradhAnam / dyotyamapIti- prAdyupasargANAM pratIyate yadAha hariHkriyArthayotakatvAd anyathopasargatvAbhAvAt tadarthamAtraM yotyameveti / "AmantritapadaM yacca, tat kriyAyA vizeSakam / svarUpamAtramapIti- sopasargA-'nupasargadhAtvarthasyAdhyAdibhirvaiziSTyA vrajAmi devadatteti, nighAto'tra pratIyate" // 9 // pratIteH AgacchatItyAdi kriyApadArtha eva tadartha ityrthH| nAmna iti tatazca devadattAdeH kriyAvizeSaNAta karmAyatiriktA''mantraNa-45 kimiti- nanu varNasya nirarthakatvAd dhAtu-vAkyAtheyozcAsattvarUpatvAdasambandhe zeSarUpe vartamAnAda gauNAta prathamA'pavAdaH SaSTI prAyoti. saMkhyAyAH sattvadharmarUpatvena pravRttyabhAvAt sattvavAcino nAmna evaTAmiTamanyate // an. 10prathamA bhaviSyati, kiM nAmna ityanena ? ucyate- yathA dhAtorasatva-Immmwwwmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm vAcisve'pi sAdhanAzrayAmekatvAdisalyAmAzritya tivAdInAmekavacanA- nyA0 sa0-Amanthye / prasiddhatatsambandhasyeti-tenadIni pravartante tathA syAdInAmapi pravattaran , evaM vAkyAdapyavayava | pANTitya-devadattatvAdinA pravRttinimittena sambandhaH, yA tenagatAM vocca nirarthakAdapi svarUpagatAM sarasthAmAzritya prathamA AmandhyavAcinA devadattAdizabdena samvandhI vAcyavAcakabhAvalakSaNa:50 syAdityAha-nirarthakAd varNAd dhAtu-vAkyAbhyAM ceti- upa prasiddhastatsambandho yasya devadattAdestasya karmatApannasya, yena zabdena 15lakSaNatvAt padAdapi / nanvarthamAtre prathametyuktasvAnmAtragrahaNasya AtmA niravadhAnaH sAvadhAnaH kriyate tadAmantraNamiti spaSTArthaH / tadviSaya Amannya iti- AmantryapadaM hi kriyAyA vizeSaNaM bhavati cAdhikArthavyavacchedakalA vIrapuruSa ityAdau sAmAnAdhikaraNyenArthamAtrAd vizeSaNavizeSyabhAvasyAdhikasya pratIteH prathamA na prApnoti, he devadatta ! vrajAmyahamityatrAbhimukhIkRtadevadattaviziSTA vrajyA pratIyate, samAsavidhAnamapi prathamotpatteliGgaM na bhavati, vIrapuruSamAnayeti / dAsa 55 dvitIyAdyantAnAmapi samAsasambhavAditi prathamA na vidheyA, naiSa " AmantritapadaM yacca, tat kriyAyA vizeSakam / 20doSa:- Adhikyasya vAkyArthavAda vIranAmno'napekSitazabdAntarArtha- brajAmi devada teti, nidhAto'tra pratIyate" // 1 // saMgopavizeSaNabhAvAt svArthamAtraniSThAt prathamA vidhIyate, evaM tatazca devadattAdeH kriyAvizeSaNAt karmAcatirikAmantraNasambandha puruSazabdAdapi // 2. 2. 31. // zeSarUpe vartamAnAd gauNAt prathamApavAdaH SaSThI prApnoti tadAdhanArtha.. | midamucyate, sambandhazcAmanyAmantraNabhAvo viSayaviSayibhAvo vA60 Amantrye / 2 / 2 / 32 / / / / 2. 2. 32. // ta0 pra0-prasiddhatatsambandhasya kimapyAkhyAtumabhimukhI25karaNamAmantraNam , tadviSaya AmannyaH; tasminnarthe vartamAnAnAmna | gauNAt samayA-nikaSA-hA-dhigantarAeka-dvi-vahI yathAsaMkhyaM prathamA vibhaktirbhavati / he devadatta !, 'ntareNA-'ti yena-tenairdvitIyA he devadattau !, he devada sAH !; he pacan !, he pacamAna ! / / 2 / 2 / 33 / / Amanthya iti kim ? rAjA bhava, atra rAjA nA''sandhyaH, ta0 pra0-AkhyAtapadenAsamAnAdhikaraNaM gauNam, gauNA-65 kintu sa eva vidhIyata iti pUrveNaiva prathamA / SaSThIprAptI. nAmnaH samayAdibhirnipAtairyuktAdeka-dvi-bahI yathAsaGgyam amau30vacanam // 32 // zasarUpA dvitIyA vibhaktirbhavati; sssstthypvaadH| samayA parvataM www.ammmmwwwwwwwwwwwwwwwwwwinmummmwammmmmmmmmmmmmmmmmmanommam!P pApA za. nyaa0-aamnthye| Rmega karma-prayojana-svarUpairA- nadI, nikaSA parvataM vanam , hA devadattaM vardhate vyAdhiH, dhiga mantryaM vyAcaSTe- prasiddhetyAdi- tathAhi-abhimukhIkaraNakriyA- jAlmam , antarA niSadhaM nIlaM ca videhAH, antareNa gandhaviSayatvAt prasiddhatatsambandhasyeti karma, iSTatvAt kima-mAdanaM mAlyavantaM cottarAH kuravaH, antareNa dharma sukhaM na70 pyAkhyAtamiti prayojanam , avyabhicArAdU abhimukhI- bhavati, mati vRddha karUna mahad balam , kurvatikrameNa vRddhakaraNamiti svarUpam, prasiddhastena-- AmantraNe[na] zabdena mityarthaH; yena pazcimAM gataH, tena pazcimAM nItaH / antarAdravyasya saha vAcyavAcakabhAvalakSaNaH sambandho yasya tat tathoktaM 'ntareNazabdI sAhacaryAnnipAtau gRhyete, tathA'ntarAzabdo madhyatasyetyarthaH, zeSa subodham / nanvAmantragaviSayasya devadattAdeH mAdheyapradhAnamAcaSTe, antareNazabdastacca vinAtha ca; teneha na sattvabhUtasyAmantryasyaikatvAdisaMkhyAyogAt tadvAcino nAmnaH pUrveNava bhavati-rAjadhAnyA antarAyAM puri vasati, kiM te kezavA-57 mamimonemamaramanawwwmwww.mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ [phA0 2. sU0 33.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitiiyaadhyaayH| 115 Amarane 'rjunayorantareNa gateneti / ' hA tAta !, dhig jAlma !, hA gamirjJAnArthaH, vizeSeNa jJAtena kiM prayojanamityarthaH / yadA tu40 subhra! ityAdAvAmanyatayA vivakSA, na hAdiyuktatveneti na sAmAnyena kaSTAdI hAzabdAdikaM prayujya kazcidAmantrayate hA bhavati / hA kRtaM caitrasya, dhik kRtaM maitrasyetyatra ca hA- tAtetyAdi tadA na hAzabdAdinA tAtAdiyukta iti prathamaiva dhikzabdAbhyAM kRtazabde nyagbhUtatvAnna caitrAdeH sAkSAd yogaH, bhavati, yatastRtIyayA tairyuktamAkSipyata ityAha-hA tAtetyAdi / 5kiM tarhi ? tadviziSTena kRtazabdena / bahuvacanAdanyenApi yuktAd yadvA padAntaraprayogAnapekSitayA'trAntaraGgatvAdAmantryavibhakteH bhavati-na devadattaM prati bhAti kiJcit , bubhukSitaM na prati prathamAyA eva nyAyyatvamiti / nyagbhUtatvAditi- tatsambandha bhAti kiJcit , " vRNISva bhadre ! prati bhAti yastvAm , " evopakSIgazaktitvAt tatsambandhyantareNa na sambandhamarhata ityarthaH / "yo'kSapAdamRrSi nyAyaH, pratyabhAd vadatAM varam ", dhAtu- sarvatra bahuvacanamadhikArthamiti paribhASitatvAcchiSTaprayogAca sambaddho'tra pratistena " bhAgini ca pratiparyanubhiH" [2. vizeSAvasAyAtU tallabhyamartha darzayati-na devadattamityAdi / 102. 37.1 iti na sidhyati / gauNAditi kim ? antarA bubhukSA sajAtA asyeti " tadasya saMjAtaM."[7.1.138.] gArhapatyamAhavanIyaM ca vediH, atra pradhAnAd vedizabdAnna iti ite- bubhukSitaH, na pratibhAti na rocata ityatra pratibhavati // 33 // A~tikriyAvizeSaNaM na tasya devadattAdinA yoga iti " bhAgini shnyaa0-gaunnaa| pradhAnamupakAya, yadarthamanyadupAdIyate, ca pratiparyanubhiH" [2. 2. 37.] ityato dvitIyA na yasyA''khyAtapadena sAmAnAdhikaraNyamiti, tato'nyat tasyo na sidhytiiti| yadA tu devadattaM prati na kiJcit pratibhAtIti 16pakArakaM yat tadarthaM tadvizeSaNaM, yasyA''khyAtapadenAsAmAnAdhi-vivakSA tadA tenaiva sidhyati / nanvantarA'ntareNazabdAbhidheyasya karaNyaM tad gaunnmityaah-aakhyaatpdenetyaadi| sarvatra madhyasyAvadhisavyapekSatvAd gArhapatyA''havanIyayormadhyasya cAdhAra-55 sambandhaSaSThayAM prAptAyAM dvitIyAvidhAnam / yuktAdityapekSya sama |zaktipradhAnyasya madhyasya tAbhyAmabhidheyatvAt tasya ca pradhAnayAdidvandvAt tRtIyA, yuktatvaM ca prakRtereva vijJAyate. na yasya bhUtAdheyAdhInatvAt tatra yathA madhyAvacchedakAbhyAM SaSThImapodya kasyacidityAha- gauNAdityAdi / samayA parvataM nadI dvitIyA vidhIyate tathA madhyenAvacchidyamAnAdAdheyAdapi kuto na AS vidhIyata ityAha- gauNAditi kimityaadi| yadyapyavadhi20tyAdi- atra samayetyAdeH samIpavacanasya parvatAdivizeSaNaM nadyAdi vizeSyamityubhayorapi yuktatvaM, tatra vizeSaNamastItyA-/ rAdheyazcAntarArthena yuktI tathApi gauNAditi vacanAdapradhAnAda-60 khyAtapadenAsamAnAdhikaraNaM gauNamiti gauNAditi vacanAt tato 1 vadhibhUtAd gAhepatyAdevitIyA na pradhAnAditi, ata eva dvitIyA / hA devadattamiti-- atra zocyatA devadattasya hAzabdena iyorantarA kazcit puruSa ityAdau dvizabdAderdvitIyasyA abhAvaHdyotyate, yasya tacchocyatvaM sa tena yuktH| tatra nimittamityAha atra hyanizcitAvadhikaM madhya pratIyate, dvayoH sambandhI kazcinmadhya 25vardhate vyAdhiriti / dhig jAlmamiti- atra jAlmasya ityetAvadarthapratIteH, madhya tu dvizabdArthAvadhikam , utA'nyAninyatA / antarA niSadhaM nIlaM ca videhA iti- niSadha-vadhikamiti saMzaya eva // cha / 2. 2. 33. // 65 nIlayormadhya ityrthH| evam- antareNa gandhamAdanaM nyA0 sa0-gauNAt saH / gauNAditi- " tata Agate" mAlyavantaM ceti / antareNa dharma vinA dharmeNetyarthaH / 6. 3. 149. ] prajJAghaNi vA / atra sUtre yena-tenau muktvA athAntarAzabdaH striyAmAbanto'pyasti, avyayaM ca, evamantareNe-nye vAcakAH / samayA parvataM nadI nikaTe nikaTA vA / 30tyapi antarazabdAt tRtIyasyAM bhavatyavyayaM ca, tatra vizeSAnu- nikaSati dUrabhAvaM " samiNa-nikaSibhyAmAH" [uNA0 598.1, pAdAnAta sAmAnyenobhayasyApi grahaNaM kuto na bhavatItyAha-jahAti saukhyaM vica , dhayati nindAbhAvaM " dAgAdayaH" [uNA070 antarA-'ntareNazabdAvityAdi- samayAdibhirnipAtaiH saheka-870.] iti nikaSA-hA-vikzabdAnAM vyutpttiH| hA devavAkyopAttatvAdetAvapi nipaataavityrthH| tathA'ntarAzabda dattamiti-hA-kaSTaM devadattasya, yato varddhate vyAdhiH / antarA iti-AdhIyata ityAdheyaM "ya ekAtaH" [5. 1. 28.] niSadhamiti- antaM rAti "Dit " [ uNA0 605.] ityAH / 35iti ya evaM ca, madhyazabdasya saptamyantasya yAdRzo'rtha- antareNa gandhamAdanamiti- antare- madhye nayati " kvacit " stAdazo'ntarAzabdasyApIti, udbhUtAdhArazaktiko'yamityarthaH / [5. 1. 171. ] iti De " tatpuruSe Rti" [ 3. 2. 20.]75 antareNazabdasyatveko darzito'rtho'paro vinAthazcetyAha- anta-ityulupi " pUrvapadastha." [3. 3. 64.] iti Natve ca; reNetyAdi / rAjadhAnyA antarAyAmityAdi- bAhyAyAma- yadA- antareti " iNurvizAveNi." [uNa bhyantarAyAM cetyrthH| kiMte ityAdi-atrAntarazabdo vizeSavAcI, NapralayaH / ati vRddhamiti-kurUNAmatikrameNa pANDavAnAM mahar
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvAtti-halyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 36.] bRhad balaM varcata ityarthaH / yena pazcimAmiti-atra yena-tenau lakSya- pratipattirityAha- sarvAdibhistasantairiti / SaSThayapavAda lakSaNabhAvaM yotayataH, pazcimA prati lakSyIkUlya gata ityarthaH, ayaM iti- pUrveNa gatArtham / sarvataH, ubhayata iti- saptamyantAt gataH, kA prati ? pazcimAM, pazcimayA lakSaNena devadattasyAprasiddha " AdyAdibhyaH" [7. 2. 84.] iti tasuH, abhi-parigamanaM lakSyate / antarA'ntareNeti-athA''ntarAzabdaH khiyA-zabdAbhyAM "paryame." [7.2, 83.] iti tasuH / Abhi-40 5mAvanto'pyasti, avyayaM ca; antareNetyapi antarAzabdAt mukhyavRttirapi tasantapratirUpako nipAto'bhitaHzabdo'sti, sodvatIyAyAM bhavati, avyayaM ca; tatra vizeSAnupAdAnAt sAmAnye- 'pIha gRhyate, tadyoge'pi SaSThI prApnoti // cha / 2. 2. 35 // nobhayasyApi grahaNaM kuto na bhavatItyAha-sAhacaryAditi samayA- |. mmm dibhirnipAtaiH sahakavAkyopAttatvAdetAvapi nipAtAvityarthaH / anye- nyA0 sa0-sarvobha / sarvAdivizeSaNatvAt " vizeSaNa nApIti-dvithA vyAkhyeyam- samayAdinyatiriktena yAvacchabdAdinA mantaH" [7. 4. 113.] iti nyAyAda sarvAdibhista10nAmnA nAmavyatiriktena dhAtvAdinApi yoge gauNAnAmno dvitIyA santariti // 2. 2. 35. / / 45 bhavatIti / akSa-tRtIyanetraM pAde yasya sa tathA // 2. 2. 33. // bhinA / 2 / 2 / 36 // dvitve'dho-'dhyuparibhiH / 2 / 2 / 34 // / ta0 pra0-lakSyate dayate yena tallakSaNa- cidam , avaya ta0pra0--adhas- adhi-uparibhiryuktAd gauNAnAmna eSA-vazaH samudAyasya kriyAdinA sAkalyena prAptIcchA-vIpsA, meva dvitve sati dvitIyA bhavati, SaSThayapavAdaH; bahuvacana- tatkarma vIpsyam ; kenacid vivakSitena vizeSeNa bhAva itya18meka-dvi-bahAviti yathAsaGgyanivRttyartham / adho'dho grAma grAmAH, bhAvaH, tadviSaya ityaMbhUtaH; ezvartheSu vartamAnAdabhinA yuktAda 50 abhyadhi grAmaM kSetrANi; uparyupari grAma prAmAH / dvisva gauNAnAmno dvitIyA bhavati / vRkSamabhi vidyotate vidyut , iti kim ? adhaH prAsAdasya, harmyasyopari prAsAdaH atra vRkSo lakSaNam, vidyotamAnA vidyullakSyam, anayozca bhasAmIpyAJca dvitvaM na bhavati // 34 // lakSyalakSaNabhAvaH sambandho'bhinA dyotyate; vRkSaM vRkSamabhi sekaH, me |ekaikasya vRkSasya seka ityarthaH; sAdhurdevadatto mAtaramabhi, za0 nyA0-dvisve0 / adhaHprabhRtayaH kRtadvivecanAH mAtaviSaye sAdhutvaprakAraM prApta ityarthaH / lakSaNAdiSviti55 20samIpavacanA eva, anyatra dvitvasyAbhAvAt , yasya tatsAmApyaM kim ? yadatra mamA'bhi syAt tad dIyatAm , anAminA prAmAdestataH sambandha SaSThayAM prAptAyAmayamArabhyata ityAha-SaSThaya- bhAgasambandho dyotyate, yo'tra mama bhAgaH syAdityarthaH / pavAda iti / bahuvacana miti- anyathA samAnasaGkhyatvAd yathA- atrApi bahavacanaM yathAsaGgyA'bhAvArtham , evamuttaratra // 36 // saGkhyaM syAdityarthaH / adho'dho grAmamityAdi-" sAmIpye'-|- dho'dhyupari" [7. 4. 79.] iti sarvatra dvivacanam / za0 nyA0-lakSa. "lakSIm darzane" karaNe'naDityAha25adhaHprAsAdasyeti-- auttarAdharyamAtramatra vivakSitaM na sAmI- lakSyate-darzyate yeneti / tat paryAyAntareNAcaSTe-cihna-60 pyamiti dvitvAbhAva ityAha- asAmIpyAdityAdi ||ch| miti / vipUrvAdAnoteH sani tato yapratyaye vIpsya, vipUrva2. 2. 34. // |zcApnotirAptivizeSamAha, tadicchAyAM sannityAha-avayavazaH sAkalyena praaptiiti| vyAptimAptivizeSamAha, vyAptizca nyA0 sa0-dvitve'dho0 / " sAmIpye'yo'dhyupari " [7. 4. 79. ] iti dvitvam / asAmIpyAcceti- atrauttarAdharya-| dviSThA kriyA na vinA vyApyaM vyApakaM ca bhavatItyubhayamAkSi80mAtra vivakSitaM na sAmIpyamiti dvitvAbhAvaH // 2. 2. 34. // patItyuktaM-samudAyasya kriyAdineti- atra kriyAdineti66 vyApakam , Adizabdena jAti-guNa-dravya-svarUpaparigrahaH, samasarvobhayA-'bhi-pariNA tsaa|2|2||35|| dAyasyeti vyApya, samudAyazca vRkSAdipadavAcyo'rthasArtha ucyate; ta0 pra0-sarvAdibhistasantairyuktAda gauNAnAmo nitI nirbhadasyAthasya vyAptyarthAbhAvAt , gaganamabhra vyApnotItyAdAvapi bhavati, SaSThyapavAdaH / sarvato grAma vanAni, ubhayato grAma gaganasya kalpitapradezabhedapuraHsaravyAptipratIteranekAtmanaH samuvanAni, abhito grAma kSetrANi, parito grAma kSetrANi // 35 // dAyasyaiva vyAptiH sambhavatIti / samudAyasya ca sAkalyena dvidhA70 "bhavati- avayavazaH svatazca, yathA- krozaM kuTilA nadI, mAsaM 85 za0 nyA0-sarvo0 / taseti sarvAdivizeSaNatvAt guDadhAnA iti, tatra sanpratyayasannipAte'vayavazo vyAptirityukta " vizeSaNamantaH" [5. 4. 113.] iti nyAyAt tadanta- mavayavaza iti, samudAyasya pratyekamavayavA vRkSAdayo'navayavena
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 37.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 117 danvimonymunnar . pRthaksekAdinA sambandhyanta itIyatmAtrA( itIyanmAtrA, itIya- nyA0 sa0-lakSaNa / samudAyasyeti- vanAderityarthaH 140 mAtmano )vyAptiH, tasyA yA icchA sA vIpsA, tatkarma sAkalyaneti- sahAtheM tRtIyA / itthaMbhUta iti- anena sAdhutvAdinA vIpsyamiti / anena prakArega- itthaM bhavati smA'sminniti prakAreNa [prakAra:-- sAmAnyasya bhedako dhamoM vizeSa ityarthaH] "adyarthAccA." [5. 1. 12.] ityadhikaraNe ktaH, aneneti itthaM bhavanaM " kI " [5. 3. 123. ] taH, itthaMbhUtamatrAsti 5kazcid vivakSitaH prakAraH pratyakSatvenocyate, prakArazca sAmAnyasya " abhrAdibhyaH" [7. 2. 46. ]; yadvA-itthaM devadatto bhavabhedako dharmo vizeSa ityAha-kenacidityAdi / lakSyalakSaNa-tyasmin mAtrAdau " adharthAt 0" [5.1.12.] iti te-45 mAvaH sambandha iti- vRkSa prApya vidyotata iti prApti-itthaMbhUto mAtrAdiH, " adhyayaM pra." [3. 1. 48.] iti kriyAjanita iti zeSaH, atra sambandhasyobhayAdhiSThAnatayA sH| vRkSaM vRkSamabhiseka iti- atra vRkSasya vRkSasya seka iti vidyato'bhinA yoge'pi gauNAditi vacanAt pradhAnatvAt tato sekena vRkSANAM vIpsyamAnAnAM sekaM prati yasteSAM sAdhyasAdhanabhAva10na dvitIyA / vRkSaM vRkSamabhi seka iti- seka iti bhAve lakSaNaH sambandhaH so'bhinA dyotyate; vIpsA tu dvivacanadyotyaiveti / ghamantaH, atra vRkSasya vRkSasya seka iti sekena vRkSANAM vIpsya- anye tvanyathA varNayanti- bIpsA-vipsthamAnayoH sambandho dvivacane-50 mAnAnAM sekaM prati yasteSAM sAdhyasAdhanabhAvalakSaNaH sambandhaH naiva dyotyate, na svabhinA, iti sambandhamadyotayatApi tena yoge so'bhinA dyotyate, vIpsA tu dvivacanadyotyaiveti / anye tvanyathA vacanAd dvitIyeti // 2, 2. 36. / / varNayanti- vIpsA-vIpyamAnayoH sambandho dvirvacanenaiva dyotyate | rommam 15na tvabhinA, iti sambandhamadyotayatApi tena yoge vacanAd bhAgini ca prati-paryanubhiH / / 2 / 37 // dvitIyeti / sAdhardevadatto mAtaramabhi atra mAturdevadattasya ta0 pra0--svIkriyamANo'zo bhAgaH, tatsvAmI bhAgI, sAdhubhAvaM prati viSayatA, devadatta itthaM prakAra mAtRviSaye prApta tatra lakSaNAdiSu cArtheSu vartamAnAt prati-paryanubhiryuktAd gauNAityarthaH yo'sau mAturisthaprAptyA viSayaviSayibhAvalakSaNaH sambandhaH nAmno dvitIyA bhavati / bhAgini- yadana mAM prati mA pari so'bhinA dyotyata iti / yadatra mamAbhi syAt tad mAmanu syAt, yo'tra mama bhAga Abhavati sa dIyatA20DIyatAmiti- atra mameti na lakSagAdiriti tato dvitIyA mityarthaH: lakSaNe- vRkSaM prati vRkSaM pari vRkSamanu vidyotate na bhavati, tadabhAve gauNAt prathamApavAdaH " zeSe" [2. 2. vidyat : vIpsye- vRkSaM vRkSaM prati vRkSaM vRkSaM pari vRkSaM vRkSa81.1 iti sssstthii| nanvabhyAdayaH sambandhadyotinaH, tat manu secanam / itthaMbhUte-sAdhudevadatto mAtare prati mAtaraMhI kasminnatra sambandhe'bhirityAha- abhinetyAdi-bhAgena yaH pari mAtaramanu / eteviti kim ? anu vadanasyAzanirgatA, sambandho'smadarthasya bhAgibhAvaH sa dyotyate, tena mameti SaSTI samIpa ityarthaH // 37 // 25sambandhamAtre'pi sambandhavizeSo bhAgasambandhaH pratIyate; tad mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm vyaktamAha-yo'tra mama bhAgaH syAdityartha iti| atha za0 nyA0-bhAgi0 1 bhajanti tamiti bhAgastasyArthamAha svIkriyamANoM'za iti- yastvasvIkriyamANe'pyaze bhAgazabdaH kathaM 'yadatra mAmabhiSyAd' ityatra dvitIyAprayogaH 1, atrAbhi-11 rastinA yukta upasargaH, ata eca "prAdurupasargAta"..prayujyate- 'nagarasya bhAgaH, priyaGgorbhAgaH' iti sa svIkriya mANAMzasAdRzyAditi bhAgasyezvaro bhAgI, yamasAvAbhajati sa 3. 58.] ityasteH Satvam, ucyate- abhiyukto'stirAbha bhAgo'syAstIti bhAgI, tasya svAmyucyate / cakAreNAnantarA 30jatItyasminnarthe vartate, tatra " karmaNi" [2. 2. 40.] iti lakSagAdayo'rthA anukRSyanta ityAha-tatra lakSaNAdiSu cArthe dvitIyA. pUrvatra tu vRkSAdidharma sekAdyapekSayA viSayabhAvasambandha- viti| yadatra mAM pratIyAdi- yo'tra mama bhAgaH syAdimabhiryotayati na kiyAdharmamiti dhAtusambandhAbhAvAdanupasargasvAnna tyarthaH / samIpa ityartha iti- anena vanasya samIpIbhAva iti70 tataH Satvamiti / atha 'lakSaNa-vI setthaMbhUteSu' iti bahuvacanaM vIpsAdibhAvAbhAva uktaH ||ch| 2. 2. 37. // kimartham ? lAghavArthamekavacanameva nirdizyatAmitItyAha-atrApI-1....... 95tyAdi-yadyekavacanena nirdizyeta tadaikadvibahAvityasyApyekavacanA- nyA0 sa0-bhAgini ca0 / AbhavatIti-ADpUrvako ntatvena samasaiyatvAdu yathAsaMkhyaM syAt, tatazca lakSaNe eka- bhUdhAtu garagame vartata iti hi dhAtupArAyaNavidaH / svIkriyamANa sminmathai vIpsye dvayoritthaMbhUte bahuSu dvitIyetyarthaH syAt, vahu- iti- yastvastrIkriyamANe'yaMze bhAgazabdaH prayujyate- ' nagarasya vacanaM tu sngkhyaabhedopaadaanaarthmiti| evamuttarasUtreSvapi draSTa- bhAgaH, priyaGgo A~gaH' iti sa svIkriyamANabhAgasAhazyAditila vyam ||ch // 2. 2. 36 // / 2. 2. 37. //
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 39.] wwwanimaradhana hetu-sahArthe'nunA / 2 / 2 / 38 // lakSa gameva yathA- api bhavAn kamaNDalunA chAtramadrAkSIditi, sakRdevAsau kamaNDalupANi chAtro dRSTaH, tasya lakSaNaM dvitIyArtha40 ta0 pra0--heturjanakaH, sahArthastulyayogo vidyamAnatA ca, tarhi bhaviSyati / nanu dvitIyA siddhA, na siddhayati-- paratvAd tadviSayo'pi sahArtha upacArAt; tayorbatamAnAdanunA yuktAd gauNAnAmno dvitIyA bhavati / jinajanmotsavamanvAgacchan | hetvAzrayA tRtIyA bAdhikA syAt , * yena nAprApte0* iti nyAyenAnvAdibhiryukte dvitIyA SaSTyA eva bAdhikA, tAM tu 5surAH, devendropapAtA'dhyayanamanvAgacchad devendraH, tena hetu-| | paratvAt tRtIyA bAdhiketi punarvidhAnaM sthAnAntaraprAptAmapi netyarthaH, parvatamanvavasitA senA, nadImanvavasitA purI; parvata-| tRtIyAM dvitIyA bAdhata ityAha-tRtIyA'pavAdo yoga iti45 nadIbhyAM saha sambaddhetyarthaH anye tu tRtIyArthamAtra icchanti ch||2. 2. 38. // parvatamanvavasitA senA, parvatena kA karaNena vA kRtAntetyarthaH / / tRtIyA'pavAdo yogaH // 38 // nyA0 sa0-hetusa / heturdividhaH-janako jJApakaca, tatra rommanmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmonwwwm |jJApakasya lakSaNatvAt "bhAgini ca." [2. 2. 37.] 10 za0 nyaa0-hetu| heturdvividhaH- janako jJApakaJca, tatra iti sUtreNa dvitIyA siddhati janaka eveha gRhyata ityAha-- hetu jJApakrasya lakSaNatvAt tatra pUrvasUtreNeva dvitIyA siddhati janaka | janaka iti / tulyayoga iti- nanu tulyayogAdyarthe sahAdaya eka50 eva gRhyata ityAha-hetujenaka iti / sahAthai ityAdi- nanu zabdA vartante / parvatAdizabdA iti kathaM tato dvitIyetyAhatulyayogAdyarthe sahAdaya evaM zabdA vartante na prvtaadishbdaatdvissyo'piiti| devendramupapAtayati karmaNo'Ni-devendropapAtam / iti kathaM tato dvitIyetyAha- tadviSayo'pItyAdi- tasya avasiteti- avasinoti sma, karmakartari vA'vasIyate sma "gatyartha" 16sahArthasya tulyayogAdeyo'sau viSaya AzrayaH parvatAdirathaiH / 5. 1. 11.1 iti ktaH / tulyayogo'bhinnaiH saha vidyamAnatA so'pyupacArAt sahArthazabdavAcya ityadoSaH / jinajanmo-10 bhinnairityanayo daH, vidyamAnatAyAm- anu karmANi saMsArI-55 tsavamanvAgacchan surA iti- atra jinajanmotsavo hetu, tyudAharaNaM jJAtavyam // 38 // surAgamanaM hetumat , tatra jinajanmotsavasya hetubhAvaH murA-- gamanApekSaH; so'nunA dyotyate, tadyuktAd gaugAd dvitIyeti / utkRSTe'nUpena / 2 / 2 / 39 / / 20evaM devendropapAtasyAgamavizeSasyAdhyayanaparAvartanamapi devendrA- ta0 pra0--utkRSTe'rthe vartamAnAdanUpAbhyAM yuktAd gauNA gamasya heturityAha-tena hai tyartha iti- atra "hetu-kartR-nAmno dvitIyA bhavati / anu sivasenaM kavayaH, anu karaNetthaMbhUtalakSaNe" [2. 2. 44.] iti prAptAM tRtIyAM mallavAdinaM tArkikAH, upomAsvAti saGgrahItAraH, upa jina-60 bAdhitvA dvitIyA bhavati / parvatamanvavasitA seneti- ava- bhadrakSamAzramaNaM vyAkhyAtAraH, tasmAdanye hInA ityarthaH // 39 // pUrvasya sinoteH karmaNi ktastadarthamAha-parvatanadIbhyAmityAdi-/parvatAdinA saha yaH sahabhAvaH so'nunA dyotyata iti / atra | : za0 nyaa0--utkR0| 'utkRSTazabdo hInApekSaH, tena yathA sAkaprabhRtibhiH sahArthavAcakoMge tRtIyA bhavati tathA hInotkRSTasambandhe'nunA dyotye dvitIyA vidhIyate / utpUrvAt 'nunA'pi sahArthena syAt , sA dvitIyayA'nunA bAdhyata iti / kRSateH karmaNi ke "yadbhAva:0" [2. 2. 106.] iti anye viti- kartatA karaNabhAvo vA tRtIyArtha ityAha-parvatena saptamyAm- utkRSTa iti / anu siddhasenaM kavaya iti-65 katretyAdi / kRtAntetyartha iti- atra pakSe'vasitetyava-siddhasanakAvaniSThasya hAnotkRSTasambandhasyApekSagakriyAjanitatvau0pUrvasya syateH te rUpam / nanu hetorapi lakSa gatvAt tatra pUrva- manunA khyApyate, yathA'tra siddhasenamutkRSTamanUdya kavInAM hIna zaiva dvitIyA bhaviSyati kiM hetugrahaNena ?, naivam- janakasya tvavidhAne dattamudAharaNaM, tathA kavIn hInAnanUdya siddhasenasyolakSaNatvAbhAvAt , yena punaH punarlakSyate tallakSa gam , paunaHpunyena tkRSTatve'pyudAharaNaM draSTavyam , yathA- anu kavIn siddhasena iti; sAhacaryAvagame hi lakSyalakSagabhAvo bhavati, sakRcete jina- evamupe'pi / saGgahItAra iti-saGgraha vidhAtAra iti, saGgrahazca / janmotsavaM nizamya devA AgacchantItyanvaya-vyatirekAbhyAM jina- zAstreSu vitatasya prakIrNasya cArthasya saMkSepeNaikana samyaggrahaNamiti / janmotsavasya kAraNatvAvagamAt / nanu lakSaNena hetuvyAptau tadAha- tasmAdanye hInA ityartha iti / nanu " lakSaNahetvahetuviSayatvAlakSaNasya nAvazyaM tadeva lakSagaM yena punaH puna-vIsye." [2. 2. 36.] ityAdisUtracatuTa yI kimarthamAralakSyate, kiM tarhi ? yat sakRdapi nimittatvAya kalpate tadapi bhyate? yato'prayujyamAnAM kAJcit sakramikAM kriyAmAzritya lakSaNaM bhavati, kAryotpattinimittamapi tadvizeSAvagatihetutvA-"karmaNi" [2. 2. 40.] ityanenaiva dvitIyA bhaviSyati.75
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 40. J zrIsiddhama zabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 119 yathA- prAdezaM prAdezaM viparilikhatIti, nAtra verlikhiM prati dhArANAM guNAnAM karmasvabhidhAtuM zaknoti yadi vA kaTospi kriyAyogaH, kintvaprayujyamAnaM dhAtuM prati na hi prAdezo karma bhISmAdayo'pi yathaiva hyayaM kaTaM karotyevaM tadgatAn bhISmA -40 likhyate, prAdeze ca yogyA kriyA verAkSepyeti sAmarthyAd / dInapi, tatra yad yat karotinA vyAmiSTaM tat sarva dravyaM vimAnakriyAyA AkSepaH, tadapekSayA dvitIyA- prAdeza prAdezaM guNazca karmeti sarveSAM pRthak karmatve pratyekaM dvitIyA, pazcAt 5 vimAya parilikhatIti / atra kecidAhuH - anvAdayo gamyAdi- | tvekavAkyatayA vizeSaNavizeSyabhAva iti yadivA dravyasya kriyAjanite nAmArthavyatireke viSayabhAvAdau vartante, yathA- kriyAsu sAkSAddupayogAdastu kaTasyaiva karmatvam, bhISmAdInAM rAjJaH puruSa ityantra bharagAdikriyAjanite nAmArthavyatireke puruSa tu na kevalA prakRtiH prayoktavyA iti niyamAd avibha - 45 sambandhe SaSThI; nahi kriyAmantareNAyaH zalAkAkalpAnAM nAmArthAnAM kcikAnAmaprayogAtvAdekavibhaktimantareNa ca sAmAnAdhikaraNyakazcit sambandhaH, tatrAntarbhAve'pi kriyAyA na kriyAsambandha vizeSaNatvAyogAd, yathA- IzvarasuhRdAM svayaM nirdhanatve'pi tade10 ucyate, api tu svena svAminaH sambandha eva tadvadatrApi kayogakSematvAt tadvanenaiva phalabhAttatraM bhavatyevamakarmaNAmapi kaTaviSayabhAvAdirUpasambandho na tu karmatetIdaM dvitIyAvidhAnam: karmasvenaiva dvitIyA bhaviSyatiH kRtaH kaTo bhIma udAro darzanIya pradeza pradeza viparilikhatItyatra tvaprayujyamAna[mA] dhAtvapekSayA ityAdau tu karoterutpadyamAnaH to yasya yasya tayA kriyayA 50 karmavAcyate, na tvanyat kiJcit, yathA- praviza piNDI miti sambandhastasya tasya sAkalyena karmatvamabhidadhAtIti kvacidapi bhakSayeti pratIyamAnApekSayA / IdRzI zabdazaktiH, na hyekarUpA dvitIyA na bhavati kathaM tarhi 'kRtaM pazya, AhRtamAhara, ka 15 evaM bhAvA bhavanti // cha // 2. 2. 39 // kriyate, dAtreNa lunAti, dAnIyAya dadAti, bhImAd bibheti, nyA0 sa0--utkR0 / svayameva utkaSyate sma karmakarttari prAsAde prasIdati, zayane zete,' ityAdiSu ktAdibhirabhihiteSu phaH, utkRSTazabdoM hInApekSaH, tena honotkRSTasambanbe'nunA cothe karmAdiSu dvitIyAdayo bhavanti ?, ucyate - karmAdisAmAnyaM dvitIyA'nena vidhIyate / umAM- kIrti suSThu atatIti " pAdAccA krudbhirabhihitaM tatrApyabhihitaH so'rtho'ntarbhUto nAmArthaH sampanna tyajibhyAm " [ uNA0 620. ] iti i: zit; yadvA- umA iti karmAdizaktiyuktaM dravyameva tadantaiH zabdairabhidhIyate, yathedaM 20 kIrtiH svAtirivojjvalA yasya yadvA- umA - mAtA, svAti:- karma, idaM karaNamiti, tatra yA'sau svarUpa kAlabhinnAyAM kriyAyAM pitA, tayorjAtatvAt putro'pyumAsvAtiH // 2. 2.39. // savyApAratayA karmAdirUpatA tadabhidhAnAya yathAyathaM dvitIyAdayo bhavanti, yatra punarekadravyAdhArA pradhAnA'pradhAnakriyA- 60 viSayA'nekA zaktirbhavati tatra pradhAnakriyAviSayAyAM zaktau 55 karmaNi / 2 / 2 / 40 // ta0 pra0--gauNAnnAmnaH karmaNi kArake dvitIyA bhavati / pratyayairabhihitAyAmapradhAnakriyAviSayA zaktiH pradhAnazaktyanukaTaM karoti, odanaM pacati, AdityaM pazyati, ahiM laGgha- rodhAdabhihitavat prakAzamAnA vibhaktayutpattau nimittaM na 25 yati, grAmaM gacchan vRkSamUlAnyupasarpati, ajAM nayati grAmam, bhavati, yathaudanaH pattatvA bhujyate devadatteneti bhAvA'bhidhA" kSegdhi payaH / atheha kasmAnna bhavati ? - kriyate kaTaH kRtaH yinA tavApratyayenau danAdhikaraNApradhAnapacikriyAviSayA karma-65 kaTaH, zatena krItaH - zatyaH paTaH ArUDo vAnaro yaM sa zaktiranabhihitA'pi pradhAnabhujikriyA viSayA''tmanepadenAbhihiArUDhavAnaro vRkSa iti; tyAdi kRttaddhita-samAsairabhihitatvA teti tadvat prakAzamAnA dvitIyotpattau nimittaM na bhavati, loka-zAstrayozcAbhihite'rthe zabdaprayogAyogAt / yadyevaM kaTaM karoti yathA ca grAmo gantumiSyate devadatteneti grAmasya pradhAneSibhISmamudAraM darzanIyamiti bhISmAdivizeSaNaviziSTasya kaTastha kriyAviSayAM karmazaktimAtmanepadenAbhidadhatA'pradhAnamabhi"karotikriyayA vyApyatvAt karmatvam, tacca kaTazabdAdevotpannayA | kriyAviSayA'pi karmazaktirupabhukteti tadabhidhAnAya dvitIyA - 70 dvitIyayA'bhihitamiti bhISmAdibhyo dvitIyA na prApnoti, catuthyoM na bhavata iti / iha ca gauNatvaM kriyA'pekSa, tenA'jAM yathA - kRtaH kaTo bhISma udAro darzanIya iti karoteH sa nayati grAmamityAdau grAmAdyapekSayA'jAdeH pradhAnatye'pi gauNatvaM pratyayeneti, naivam - bhISmatvAdiyuktasya kaTasya sambandhikarmatvaM na vihanyata iti / iha tu kRtapUrvI kaTaM, bhuktapUrvI oda35 pratipAdyam, na ca jAtizabdAH sambhavino'pi guNAn pratipAda- nam, vyAkaraNaM sUtrayatItyAdau yaH kRtAdibhiH kaTAderabhi"yituM samarthA iti tatpratipAdanAya yathA bhISmAdizabdaprayogo sambandhaH sa pratyaye'rthAntarA'bhidhAyinyutpanne kRtAdInAmupasarjana-75 bhavati tathA dvitIyA'pi tebhyo bhaviSyati, nahi sAmAnya tvAnnivartate, kriyayA tu saha sambandho'stIti vyApyatvAd vAcinaH kaTazabdAdutpadyamAnA dvitIyA bhISmAdInAmaniyatA / dvitIyA bhavati // 40 // 30
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ pati-halyAsa-nyAsasaMpalite . [pA. 2. sU0.4..] trichodne za. nyaa0-krm| nirvAdibhedena trividhasyApi " vA''dyAt " [6. 1. 11.] ityadhikArAdapatyavadvAcina:40 karmaNo'tra vizeSAnupAdAnAd grahaNamiti trividhe'pyudAharati-SaSTayantAt pratyayena bhAvyaM, na vapatyavAcino dvitIyamarthakaTaM karotIti nirvatyai, odana pacatIti vikArya, atra mupakAntAt ; yajamozca lupi kRte prakRtirevApatyarthAbhidhAyodanazabdastaNDulavRttiratastaNDulAn pacatItyarthaH, Aditya yinItyag na bhavati; tathA vIpyamAnArthAbhidhAyinaH padasya pazyatIti praapye| saMkhyAdi-karmAdizaktI vibhaktivAcye, tatra dvivacana vidhIyate, parvArthasya vIpsAyogaH, na cAtra tyAdi-kRt-taddhita-samAsairanabhihitakarmAdyAzrayevekatvAdiSu dvitI- parvazabdasya prayogo'sti- prvnni| parvaNi sapta parNAnyasyeti, yAdyA vibhaktayo yathA syuriti 'anabhihite' iti prakRtya | paGkau palAvaSTI padAnIti hi vIpsAyukta padaM na prayujyate dvitIyAdInAM vidhAnamucitaM, taca neha kRtamiti kRta-taddhita-[ saptaparNazabdastu tAdRze vRkSavizeSa rUTa iti bhAvaH / evaM tarhi samAsAbhihitakarmAdyAzrayeSvekatvAdiSu dvitIyAdaya prApnuvantI-zna-bahvakpratyayeSUkArthatvamAzrayaNIyaM, tathAhi- chinatIti nenokta10tyAzaGkayAha- atheha kasmAnna bhvtiityaadi| kriyata tvAt kartRtvasya ( kartari) zav na bhavati 'bhAva-karma-kartAro iti-- karmaNyAtmanepadam / kRta iti- karmagi ktaH / zatya vikaraNArthA' iti pUrvAcAryasamayAta ; bahukRtaM bahubhuktamitISadU-50 iti-zatena krIta iti "zatAt kevalAt0" (6.4.natvasya bahumoktatvAt kalpavAdayo na bhavanti; ucakaiH, nIca131.] iti yprtyyH| pariharati-tyAdItyAdinA / ayamarthaH- keriti kutsanAdInAmava dyotitatvAt kap na bhavati / na cAtrApyapavAdatvAcchnAdayaH zavAdInAM bAdhakA ityanyathAabhipUrvastAvad dadhAtibandhanocAraNa-pratipAdaneSu vartate, 'azvA siddhatvAduktatvasya dRSTAntAbhAvAdahetutvamiti vAcyam , samAnA15bhidhAnImAdatta' ityatra bandhananivRttiH, 'abhihitaH zlokaH / deze utsa( samAnadezairutsargANAmapavAdedhinAnnAnAdezatvAta 55 ityuccAraNavRttiH, 'abhihito'rthaH' iti pratipAdanavRttiH, hinoterapi gati-vRddhayarthasya 'abhihitam' iti bhavati, tatra tadaprApteranyathAsiddhatvAduktatvasya dRSTAntabhAvAddhetutvAditi / atrAvakSyamANAnAM karmAdyarthAnAM vandhanAdyarthacatuSTayAsambhavAt prati nabhihitAdhikAravAdI pratyavatiSThate- kimihA'kartavyo'namihitApAdanavacana evAbhihitazabda AzrayaNIyaH, yAvaduktaM bhavati | dhikAraH kriyate ?, Ahosvid 'apUpau dvau' ityabhihite'pi 20 anukte'nirdiSTe' iti tAvadanabhihita iti [yAvat-tAva pratyayena dvitve dvizabdasya loke prayogadarzanAcchnAdibhirabhihite zavAdinivRttyartho'nyatra kartavyaH sanna kriyate ? iti, ucyate-60 cchabdI nipAtAbabhinnArthatvaM prtipaadytH| tato'nyatra tyAdibhirabhihite karmAdau prayojanAbhAvAd dvitIyAnAmapravRtteranarthako'na-29 ihA'kartavyaH kriyate, apUpau dvAviti tu gatArthasyApi dvi zabdasya loke prayogadarzanAt , anyasya [ zAstravihitasyetyarthaH, bhihitAdhikAra iti svoktameva yuktyantarega draDhayati- loka laukike prayoge lAghavAnAdarAditi bhAvaH ] gatArthasyAprayogaH shaastryoshcetyaadinaa| ayamAzayaH- arthapratyAyanAya loke | prayojanabhAvAt siddha evetyabhihite vihitaM na bhaviSyati / atra 25 zabdaH prayujyate, sa cA! yadA zabdAntarega pratipAditaH syAt tadA prayojanAbhAvAcchabdAntaraprayogeNa na bhAvyam , sa eva punaH pratyavatiSThate-nanvanabhihito vibhaktyarthaH, tathA-65 akSinikocAdibhirapyadhigate'rthe zabdo na prayujyate, kiM punaH! hi- " karmagi" [2. 2. 40.] ityatra' ekadvibahau' ityeka zabdAntarapratipAdite, yathA- citraguH, zabalagurityatra bahu vAkyatApattau yadaikatvAdIni vizeSazAni, karmAdIni vizeSyANi ekasya yat karma tatra dvitIyaikavacana miti, tadA karma dvitIbrIhiNoktArthatvAnmatvarthIyo na bhavati; gargAH, vatsAH, bidAH, badA, yAyA arthaH sampadyate, tacca yadA tyAdibhirabhihitaM bhavati tadA 80urvA iti yajantenAantena coktatvAdapatyArthasya yajamolope... 'gatArthatvAd dvitIyAyAH prAptireva nAstIti nArtho'nabhihita-70 virodhAbhAvAduktArthatvAzrayegavANo'nutpattiH, evaM saptaparNo'STApada padavacanena; yadA tu karmAdInAM vizeSagatvam , ekatvAdInAM vizeiAta vApsAyA viSaya dvivacanamucyata, Asta caha vApsA-dhyatvaM- karmaNo yadekatvAdi tatra dvitIyeti, tadaikatvAdayo vibhasapta sapta parNAnyasyeti; samAsena tu zabdazaktisvAbhAvyAd tyarthAH sampadyante; te cAbhihiteSvapi tyAdyAdibhiH karmAdivIpsAyA gamitatvAd dvivecanAbhAva iti / nanu darziteSu vanabhihitA iti tadabhidhAnAya [ dvitIyAdInAM prasane tanninoktArthatvena matvarthIyAyabhAvaH, krintvanyathA; tathAhi-asti-dhAraNAya | kartavyo'nabhihitAdhikAra iti; na ca "kamaNi"18 sAmAnAdhikaraNye matvarthIyo vidhIyate, na cAtrAsti sAmAnAdhi-2. 2. 40.1 ityAdI karmAdInAM zrutatvAt teSAmeva karaNyaM vartipadArthayoranyapadArthe upasAntatvAdastyarthasya tatraivA-vibhaktyarthatvena bhAvyamiti vAcyam , karmaNIti saptamInirdezantarbhUtatvAt svArthasya saMsRSTatvAt, yadA'pyanyapadArthena tadvattA syaikatvAdyapekSatvAdabhidheyatvApratipatteH, karmaNi yadekatvAdi tatra pratipipAdayiSitA bhavati tadA bhavatyeva citragumAniti tathA dvitIyeti pratipattiH, yazca manyate karmAdayo vibhakyAsteSva
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 40.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / nukteSu vibhaktInAmutpattiriti nArtho'nabhihitAdhikAreNeti, tasya bhAvyam , yathA-IzvarasuhRdaH svayaM nirdhanA api tadIyena dhanena 'vRkSaH, plakSaH' ityAdau prathamA na prApnoti, nAmArthasyApi tatphalamAjaH, evaM gugA api 1 asti khalvapi ktapratyayadvitI-40 prathamArthatvAt tasya ca tenaivoktatvAt ; ekatvAdInAM tu vibhaktya- yayodhamyam, karoterutpadyamAnaH ktaH sAkalyena bhISmAdiguNarthatve tadabhidhAnAya prathamA pravartata iti, naiSa doSaH- na kvaci-gatamapi karmAbhidhatte, kaTazabdAt punarutpadyamAnayA dvitIyayA jannAmrA'nukto nAmArthastena " nAmnaH prathama." [2.2. 31. kaTasthaM yat karmatvaM tacchakyamabhidhAtuM na tu bhISmAdiguNagataM iti vacanasAmarthyAnAmno'pi nAmArthe prathamA bhaviSyati, dvitI- vizeSakarmatvaM, nAmAgatAyA eva karmazaktarvAcikA dvitIyetyata yAdayastvanabhihite karmAdau sAvakAzatvAdabhihite na bhaviSya- Aha-yadivA dravyasyetyAdi / kinca yasyaivaikatvAdayo vibha-45 ntIti / anabhihitAdhikAravAdina evAyaM doSo yasya te eka. tyAstasyAyaM doSaH- abhihite prathamAyA abhAvaH- ekaH, svAdayo vibhaktyarthA iti, pacatyodanaM devadatta ityekatvasya dvau, bahRva iti, anabhihitaikatvAdyabhidhAnAya tava vibhakti10tyAdinoktatvAt prathamAyA abhAvaH, anabhihitaikatvAdyabhidhAnAya vidhAnam , tAni caikAdibhirevoktAnIti prathamAyA apraaptiH| tava vibhakti vidhAnam , pacatIti ca karturekatvaM tivAbhihitamiti nanu yasyApi karmAdayo vibhaktyarthAstasyApyayaM doSaH, yataH prathamA na syAditi naiSa doSaH- na kacit tivAnabhihita- tenApi "karmaNi" [2. 2. 40.] ityAdInAmekadvibahA-50 khamekatvAdInAmiti vacanasAmarthyAd bhaviSyati, na ca vRkSa: plakSa vilyanenaikavAkyatA'bhyupagantavyA, guNapradhAnabhAva eva tasya tu ityAdAvanabhihite sAvakAzatvAt kathaM vacanasAmarthyamiti vAcyam ,! viparItaH, tatra nAmArthagataikatvAdiviziSTe karmaNi dvitIyetyevatatrApyaprayujyamAnasyAstItyasya gamyamAnatvAdabhidhAnAt sUktaM mAdikyiAthaH [tasya] sampadyate, evaM caikatvAdiviziSTasya vcnsaamaaditi]| nanu ca yadi karmAdayo vibhaktyarthA-karmaNo bAcikA dvitIyA, taca nAmnavAbhihitam, nAmArthastadA yathA 'kRtaH kaTo bhISmaH' ityAdI kena karmaNo'bhi-vyatirekeNAnyeSAmekatvAdInAM vizeSaNIbhUtAnAmabhAvAdeka ityAdI hitatvAd dvitIyA na bhavati, evaM kaTaM karoti bhISmamityAdau bhavato'pi prathamAyA abhAva iti; atrocyate- ekatvAdiSvapi bhISmAdivizeSaNaviziSTAt kaTAdutpannayA dvitIyayoktatvAda vyatiriktA ekatvAdayaH santi, taduktaM hariNA--- 20bhISmAdibhyaH karmaNi dvitIyasyA aprasaGga ityeka sandhitsato- "nimittameka ityatra, vibhakyA nAbhidhIyate / 'nyat pracyavata iti, anabhihitAdhikArapakSe tu tyAdi-kRta-I tadvatastu yadekatvaM, vibhaktistatra vartate // " iti. taddhita-samAsairana bhihita iti parigaNanAd doSAbhAva iti yathA- zatamityatra pravRttini mitta zatasaMkhyA'nyA, anyA ca60 cetasi nidhAyA''kSipati pariharati ca-yadhevamityAdi-vibhaktivAcyA nAmArthazataikatvasaMkhyA, tathaika ityatrApi pravRttiayamarthaH- bhISmatvAdiyukta kaTasambandhi karmatvaM pratipAdya, tatra nimittavibhaktivAcye dve ekatve iti / yadyevaM mamApi teSvanayathA kaTazabdena jAtizabdatvAd bhISmatvAdiguNAnAmanabhidhA- bhihiteSu prathamA bhaviSyati, kizcaikAdaya ubhayavacanA dravya nAt tadabhidhAnAya bhISmAdizabdaprayogastathA dvitIyA'pi tebhyo cAharguNaM ca, tatra nAmnA guNopasarjanaM dravyamabhidhIyate, dravyobhaviSyati, nAnyathA bhISmAdiguNAnAmaniyatAdhAratvAt tadvi- pasarjanastu guNo vibhaktyA, yathA-- zauklyamiti guNopasarjana-65 ziSTatvaM kaTasya pratyAyayituM zakyata iti / athavA yad yat dravyAbhidhAyinaH zukzabdAd dravyopasajene tasminneva guNe bhAva karotikriyayA''stumiSyate tat sarva dravyaM guNazca karma bhavati, pratyayaH, tadevaM yasmin dravye sthita ekatvAdiguNastasya dravyasya 80nahyasau kaTamAtreNa tuSyati, tatra karotikriyayA pRthak sarveSAM prAdhAnyenAnuktA ekatyAdayastadabhidhAnAya prathamA bhaviSyati vyApyatayA karmatve dvitIyotpattiH, pazcAt tvekavAkyatayA vize- athavA sar3ayA nAmeyaM parapradhAnA, saGkhadheyamanayA vizeSyam, SaNavizeSyabhAva ityAha- yadi vetyaadi| nanu yadyapi guNa- yadi ca prathamA na syAt kevalasya nAnnaH prayogAbhAvAt dravyayoH karotinA sambandhastathA'pi vyApyamityatra vizabda- prathamAyA abhAve ekAdizabdAnucAraNAt ; athavA 'pratyayaparaiva zrutyA prakarSasyAzritatvAd dravyasyaiva ca kriyAntare upayozya- prakRtiH prayoktavyA na kevalA' ityevaMrUpAt samayAd bhaviSyati; 6mANatvAt karmatvaM na guNasyeti kayaM bhISmAdibhyo dvitIyA ?, anyA api kasmAnna bhavanti ?, karmAdInAmabhAvAt , karmaNyeva ucyate- bhavatu kaTa evaM karma, tathApi tatsAmAnAdhikaraNyAta dvitIyetyevaM dvitIyAdInAM niyatatvAt ; tarhi SaSThI prAmoti, tadekayogakSematvAt kevalAnAM ca nAmnAM niyamAt prayogA'naha- karmAyabhAvasya zeSarUpatvAt ; na- azeSatvAnna bhaviSyati, upa-75 tvAd bhISmAdInAM svayamakarmatve'pi vizeSyasambandhinyaiva vibhaktyA yuktAdanyo hi zeSaH, nAmArthasya ca prathamA vidhAvupayogAt tasya
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 vRhadvatti-halyAsa-laghunyAsasaMghalite [pA0 2. sU0 40. ] % Annaunuwaminaruwwwwwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmcc ta: bacanadhyatikaraprasaGgo'pi nAsti nAsti zaktisaddhAvAvagamaH, dravyasya caikavAda yugapadabhihita-40 sAmArthyAd vyavasthAsiddhaH; eka ityatraikamevaikatvaM, tacca nAmnai- tvAnabhihitatvAsambhava ityAzaGkaya pRcchati- kthmityaadi| vAbhihitamityaprAptA'pi prathamA samayavazena prApyate, tatra yathA samAdhatte- ucyata ityAdi / karmAdisAmAnyamiti- karaNAsamayazca pAlito bhavati, ekatvAnuguNaM cAnyatra tadabhidhAne dRSTa- dikriyAmAtrayogyamityarthaH / tatrApi abhidhAne satyapIti / 5sAmarthya vacanaM bhavati, iti saGgyAvibhaktyarthastAna bhihitAdhi- abhihita iti prathamotpattinimittakathanam ; anubhUto'pi kAraH parigaNanaM ca kRt-taddhita-samAsairiti yuktam, kriyate karmAdiroM guNabhAvena kRdabhidheyatvAdabhihita ityucyate, tatrA'bhi-45 kaTaH, kaTaH, kRtaH, aupagavaH, citragurityAdau karmA-'patyApatyavat- hito'pi kazcinnAntarbhavati, yathA- rAjJaH puruSa ityatra vAkye svasvAmisambandhAnAM tyAdi-kRt-taddhita-samAsairamihitatvAdu SaSThyA sambandho'bhidhIyate, na tu kvacidantarbhAvamupayAtIti dvayorudvitIyAdayo na bhavanti, tathA'nabhihitamiti sAmAnyena pAdAnam / tadantairiti- kRdantaiH / tatreti- karmAdizaktiyukta 10vidhIyamAne yatra bahUni nAmAni samAnAdhikaraNAni vivakSitAnidravye iti / svarUpa-kAlabhinnAyAmiti- tatra svarUpakAlatatraikayogakSematvAdekata utpannayA dvitIyayA sarvanAmArthagataM karmatva- bhinnA yathA- kRtaM pazyeti atra hi karotikriyAyA atIta-50 mabhihitamityanyebhyo dvitIyA na prAnoti / kA tarhi syAt ? kAlapratyayoktAyAH pazyeti vartamAnakAlA kriyA svarUpataH kAlaSaSThI, azeSatvAnna SaSTI, karmAdInAmabhAvAdanyAzca nitAntaM na tazca bhidyata iti, AhatamAharetyatra vAha reti kriyA kAlata prApnuvanti, samayazca kRtaH-- na kevalA prakRtiH prayokta vyA evaM bhidyate, evaM-kartA kriyata ityAdAvapi bhinnapadapratyAyye 15na ca kevalaH pratyayaH, na cAnyotpadyamAnA sAmAnAdhikaraNya- bhinne evaM karaNakriye, ekapadopAtte hi kriyAsAdhanasambandhe'nena sambandhamatsahate vakta miti dvitIyA bhaviSyatItiH satyama-vibhakkayo niyAyente na tu vAkyopAtta; tathAhi- zayyate'smi-55 astu saDyA'pi vibhaktyarthaH, tathApi na kartavyo'nabhihitA- niti zayanamucyate, yadi ca zayanakriyA zeteH sanidhIyate dhikAraH, sa hi -- kriyate kaTaH' ityAdau dvitIyAdinivAraNAya tadA tadapekSayA tacchayanamucyate, evaM sAmathyaccheite: zetiH kI kriyate. yadi cAtra dvitIyAdayaH syastataH prathamA niravakAzaiva bhavati, sarvakAlazca pratyayaH, anaTaH sAmAnyena vidhAnAta 20syAt , tasmAdanavakAzatvAta prathamaiva dvitIyAdInAM vAdhikA aparasyA bAhya devadattAdi sAdhanaM, vartamAnakAlazca pratyayaH, evaM bhaviSyati naartho'nbhihitaadhikaarenn| athAkArake vRkSaH, kA kriyata ityAdAvapi dravyaH; tadayamarthaH- yadA nAmArthasya60 plakSaH' ityAdau kriyApadamAtrasyApyazravasAda vibhaktyantarAprAptaH svarUpakAlabhinna kriyAveze vivakSAyAM karmAdizakti lakSaNArthAtireko sAvakAzA prathameti cete? na- aprApyastirbhavantIparaH prathama-bhavati tadA nAmArthatAM zattayo na pratipadyante iti vyabhipuruSo'prayujyamAno'sti, vRkSa ityukte'stIti gamyate, yato cArAd dvitIyAdivibhaktinimittaM bhavati, yadA tvaparopakAritvena 25jJAtaM vastu paraM pratipAdayituM zabdaH prayujyate. jJAnaM ca sata svaniSThatayA nAmArtho vivakSyate tadA vyabhicArAbhAvAt tAH zaktayaH iti yatra kriyApadAntarasyAprayogastatrotsargataH sattApratItiritya- karmAdisaMjJAmeva prAptA na vibhaktyutpatti prayojayanti, taduktamstIti kriyApadAnuSaGgAt kartari tRtIyAprasaGgAdanavakAzA pratha- "svazabdairabhidhAne'pi, sa dharmo naabhidhiiyte| meti / yadyabhihite karmAdAvanakAzatvAt prathamaiva prApnotItyucyate, vibhaktvAdibhirevAsAvupakAraH pratIyate // 1 // " evaM tarhi dvayoH kriyayoranyatarakArake'bhihite dvitIyAdivibhaktina' tatrAyaM vastusaMkSepa:- karma-karaNa-sampradAnAdizabdaH karaNAdi80prApnoti- kRtaM pazya, atra karotikriyAyAH pazyatikriyAyAzcaika-kriyAmAtrayogyavastumAtramanubhUtazaktikamabhidhIyate, tatra kriyAmeva kaTAdikaM karma, taccAnyatarega karotipratyayena tenAbhihita-ntarApekSobhUtazaktipratipAdanAya vibhaphiravakSyotpAdyeti / nanu70 miti dvitIyA na prApnoti, yatrApi saiva sA kriyA, yathA-'dravyasya kArakatvAta tasya caikatvAd yugapadudbhUtatvAdiviruddha. kA kriyate, atra khalvekaiva karaNakriyA, tasyAzca kartA tRcA-dharmAsaMbhavasyoktatvAt kathameSa parihAra iti ?, ucyate- zakteH bhihita iti tRtIyAyA aprAptiH, evaM dAtrega lunAtItyAdAvapi kArakatvAt tasyAzca bhedAdabhihitatvAnabhihitatvasambhavAdbhavatyeSa draSTavyam ; dravyaM ca kAraka, tadvyatirekega zakti sadbhAve pramANA- parihAra iti / kathaM punarjAyate- zaktiH kAraka, na dravyamiti bhAvAt, na tAvat pratyakSa dravyavyatiriktazaktisvarUpaparicchedi cet ?, ucyate- evaM hi kaJcit kaJcit pRcchati-ka? devadatta75 samupajAyate, dravyasvarUpAtirekeNa zaktirUpAnupalambhAt, pratyakSA-iti, sa tasmAyAvaSTe vRkSa'sAviti, kasmin ?, yaH purastiSThapravRttau ca tatpUrvakasyAnumAnasyApi zaktisadbhAvAvedane nAsti tIti, sa vRkSo'dhikaraNaM bhUtvA'nyena zabdenAbhisambadhyamAnaH sAmarthyam , kArya ca dravyasvarUpAyasameveti kAryavyatirekAdapi kartA sampadyate, dravye tu sAdhane yadadhikaraNaM tadadhikaraNameva
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 41.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 123 NAPNARRN. INnne. ...rndi. 0 A M PureAai........... Ninistrabannel .. .. . .... .... .Avyshivrika tAnAzAjA gajAta mAnAnalA5wwwmaamansamaamanamasumaamanamaraaranamammin syAt / ayamabhiprAyaH- yadi dravyaM sAdhana syAt tadA tasyaika- SagatayA nyagbhUtApi kriyA prAmAdikarmaNA sambadhyate, evaM40 rUpatvAt tannivandhanA'vAdhitapratyabhijJAviSayatvAnnAnArthakriyAni- kutapUrvItyAdau vigRhItApi, yat sa evAhabandhano vyapadezabhedo na syAt, dRzyate cAsAviti nAnA- "avigrahA gatAdisthA. yathA grAmAdikamebhiH / zaktisadbhAvAvagamaH siddha iti / nanvekasyApi dravyasya sva | saMbadhyate kriyA tadvat, kRtapUrvyAdiSu sthitA // 35 kurUpAdibhinna kriyAyAM vyApAravattayA'nekakarmAdizaktyadhiSThAnatvAt | vyAkaraNa sUtrayatItyatrApi lakSye lakSyalakSaNasamudAye tadabhidhAnAya ca dvitIyAdipravRtteH pratipAditatvAdodanaH paktvA | yA vyAkaraNazabdo vartate, tatra vyAkaraNasya sUtraM karotIti45 bhujyata iti bhujipratyayena karmazakterabhihitatve'pi pacipratyaye vAkye bhedanibandhanA SaSThI, yadA tu lakSaNa evaM vyAkaraNasUtrazabdo nAnabhihitAdodanAd dvitIyA kasmAnna bhavatItyata Aha- yatrAsAnimitA kI apane ta vartate tadA vyapadezibadbhAvanimittA SaSThI, utpanne tu pratyaye yo'sau punriyaadi| ekasmin vAkye yugapadanekapradhAnakriyAgAma sUtravyAkaraNayorabhisambandha sa nivartate. asti ca karoteAkaraNe10sambhavAt pradhAnApradhAnakriyAviSayaivAnekA zaktiriti takriyA nAbhisambandha iti dvitIyA bhavati, tadayamarthaH- vAkye dravyarUpaM pekSayA zakterapi guNapradhAnabhAvo bhavatItyataH pradhAnazaktyabhidhAne sUtra sUtrazabdenAbhidhIyate, Nici tatpanna sattvabhAvAtivartanAtU50 guNazaktirabhihitavat prakAzyate, tasyAstadanubandhitvAdityukta karotyarthAbhidhAyI sUtrazabdaH sampadyate. parArthAbhidhAyitvAdu vRttapradhAnazaktyanurodhAdityAdi / atraivodAharaNAntare darzayati-riti, prakriyAgatavibhAgAzrayaNena cedamucyate, paramArthatazca yathA ca grAmaM gantumiSyata iti- spaSTArtham / nanuta spaSTAyam / nanadhAsvantaraM sUtriH sUtragakriyAvacana iti ||ch / 2.2. 40. // 15gauNAnAmnaH karmaNi dvitIyetyuktam , ajA nayati grAmamityAdau tu grAmAdyapekSayA ajAdeH pradhAnatvAnna tato dvitIyA prApnotI- nyA0 sa0-karmaNi / zabdaprayogAyogAditi-arthapratyAtyAha-iha ca gauNatvamityAdi / nanu yadi tyAdi-kRt-yanAya hi loke zabdaH prayujyate, sa cArthoM yadA zabdAntareNa5 taddhita-samAsairabhihitatvAt karmAdiSu dvitIyAdayo na bhavantI- pratipAditaH syAt tadA prayojanAbhAvAcchabdAntaraprayogo na tyucyate, tadA kRtapUrvI kaTamityAdau kRtAdizabdenaiva kaTAdikarma-kartavyaH / aniyatAdhArANAmiti- nahi bhISmatvAdInAM kaTa evA20No'bhihitatvAt kathaM dvitIyeti ?, ucyate- yo'sau kRtAdibhiH | dhAraH kiM tvanye'pi / na kevalA prakRtiriti- nApadaM prayuJjIteti kaTAderabhisambandhaH sa vRttaH parArthAbhidhAyitvena kRtaadiinaamup-nyaayaat| tadekayoga-kSematvAditi- alabdhalAbho yogaH, labdhArthasarjanatvAdutpanne pratyaye'rthAntarAbhidhAyitvAnnivartate, asti ca parirakSaNaM kSemaH, tasya devadattAderyAtreko yoga-kSemau tayorbhAvaH 160 karoterabhisambandhaH kaTAdineti kRtvA dvitIyA bhaviSyati / na karmAdisAmAnyamiti-karaNAdikriyAmAtrayogyamityarthaH / tatrApI ca pratyayAbhAvo'sAmarthyAt, yato nedaM yugapadubhayaM bhavati-ti- sAmAnyakarmAbhidhAne'pi / antarbhUta iti-tatrAbhihito'pi 25vAkyaM ca pratyayazca, yadA vAkyaM na tadA pratyayaH, yadA pratyayaH kazcinnAntarbhavati, yathA- rAjJaH puruSa ityatra vAkye SaSThayA sAmAnyena tadA vRttiH, tatrAvazya vizeSArthinA vizeSo'nu-sambandho'bhidhIyate, na tu kacidantarbhAvamupayAtIti dvayorupAdAnam / prayoktavyaH- kRtapUrvI kim ?, kaTamiti, evamanyatrApItyAha- tanneti-karmAdizaktiyukte dravya ityarthaH / svarUpakAlabhivAyA-65 iha svityAdi- atrAyaM tAtparyArthaH- kRtaH kaTaH pUrvamaneneti miti-kRtAhatetyAdi kriyApekSayA svarUpeNa kAlena ca prazyAharetyAdikA vAkye kRtakaTayoH sAmAnAdhikaraNyam , asmizcArthavizeSe vRttyA kriyA bhinnaa| savyApAratayeti- kArakatvenetyarthaH / yathAyathamiti30na bhAvyaM, tasyAH sAmAnya viSayatvAt , sAmAnyena ca vyavahAra-yA yasya svA ityarthaH / pradhAnApradhAnakriyeti- ekasmin vAkye yogAt tasmAt karmasAmAnye bhAve vA kta utpdyte| tatra kRtaM yugapadanekapradhAnakriyANAmasambhavAt pradhAnApradhAnakriyAviSayaivAnekA pUrvamanenetyasminnarthe kRtapUrvizabdo vartate, tena pUrva kRtavAnitya- zaktiriti takriyApekSayA zakterapi guNapradhAnamAvo bhavatItyata Aha-70 yamarthaH sampadyate, tatra karotivAcyakriyApekSamasti kaTAdeH karma- pradhAnasatyanurodhAdityAdi / atraivodAharaNAntaraM darzayati- yathA tvam ; tathAhi hariH |ca grAmo gantumiSyata iti / nanu gauNAnnAmnaH karmaNi dvitIye35 "vizeSakarmasambandhe niyu(nirbhukte'pi kRtA( kttaa)dibhiH|tyuktm , ajAM nayati grAmamityAdau tu grAmAdyapekSayA ajAdeH vizeSanikSo'nyaH kRtazabdaH pravartate // 1 // " pradhAnatvAnna tato dvitIyA prAmotItyAha- iha ceti / kriyApekSa-70 " akarmakatve satyevaM ktAntaM te).bhAvAbhidhAyi tat (yini), miti-AkhyAtapadenAsamAnAdhikaraNaM gauNamiti gauNatva tataH kriyAvatA kA, yogo bhavati karmaNAm // 2 // " karmaNorbhAvAt kriyApekSaM gauNatvamAzritam / na vihanyata itiyathA ca grAma gato devadatta ityatrAsamAse kartR vize-tena gauNatvAjAzabdAdadapi dvitIyA siddhA // 2. 2. 40. / /
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 41. ] avirunanuary kriyAvizeSaNAta / 2 / 2 / 41 // vizeSaNe" [ liGgAnuzAsane- ] iti liGgakArikAvacanAnnapuM-40 ta0 pra0--kriyAyA yada vizeSaNaM tadAcino gauNA-sakatvamekatvaM ca kriyAvizeSaNAnAmabhihitaM. tatra "nAmnaH prathamA." sAmno dvitIyA bhavati / mada pacati, stoka pacati, manda[2. 2. 31. ] iti sUtreNa sAmAnyavihitA yathAvyayebhyastathA gacchati, sukhaM zete, duHkhaM jIvati, sayaktika bhASate. atho kriyAvizeSaNAdapi prathamA / anye vAhaH- dhAtvarthaH kriyA. 5pacati zobhanaM te bhAryA, anna "sapUrvAta prathamAntAdA"...sA ca kArakacakraniSpAdyatvAt karmarUpatAM nAtikAmati. tato 1. 32.] iti vikalpo na bhvti| dvitIyArtha ca vacanaM na yathA- bhISmamudAraM dRzyaM kaTaM karotItyAdau kaTAdikarmavizeSaNatayA45 karmasaMjJArtha, tena kRdyoge karmanimittA SaSTI na bhavati odanasya bhISmAdizabdebhyo dvitIyA tathA mandaM pacati, sAdhu gacchatIzobhanaM paktA, sukhaM sthAtA, kaSTaM sthAtA, ciramAsitA, tathA tyAdau karmatvAt kriyAvizeSaNAdapi syAt , kimanenetyAzaGkayAhamandaM gantA prAmAyetyAdau caturthI na bhavati // dvitIyArthamityAdi / tatphalaM darzayati-tenetyAdi-ayamarthaH Dominon yadedaM na syAd tadA yathaudanasya paktatyAdI kRdantakarmatvAdo10 za. nyA0-kriyA01 karoterbhAve karmaNi vA zapratyaye papa-danAdizabdAt karmaNi SaSThI, evaM zobhanaM pakketyAdau zobhana-50 kriyA, vipUrvAt "ziSlapa vizeSaNe " ilyato viziSyate zabdAdapi syAt, na cAsAviSTA, ziSTAsammatatvAt ; tathA avacchiyate'neneti karaNe'naTi-vizeSaNam , dhAtvarthaH kriyA "mandaM gantA prAmAyetyAdau caturthI cAniSTA syAt / nanu pariNAma-parispanda-vartanAlakSaNA tridhA, tasyA yad vizeSaNamava-/ zobhanaM paktatyAdau " karmaNi kRtaH" [2. 2. 83.] ityanena cchedakaM tata iti / nanu ca rUpAyupAdhikta kriyA dravyasyaivopAdhiH, | karmaNi SaSThayucyate, [ zobhanamiti ] kriyAvizeSaNatvena kRdantasya na copAdherUpAdhyantarasambhavaH, "nirguNA guNAH kriyA ca" iti vacanAt , tat kathaM kiyAyA vizeSaNasambhavaH ? satyametat-- kame, taddhi kRdantadhAtuvAcyAyAH kriyAyA vizeSaNaM, na ca sA65 kriyA Atmana evaM karmApi tu karotIti kriyAntarasya, sA kintu sajAtIyasya dravyopAdherapekSayotkarSo dRzyate, yathA- zuklaH, yasyAH kriyAyAH karma tasyA evedamapi karma tatsAmAnAdhizukrataraH, zukratama iti, rUparasAdInAM kalA iti pravibhAga karaNyAyasya karmatvamiti kriyAvizeSaNe SaSThI na bhavati; naivampracayApacayAbhyAmutkarSApakarSavRttitvaM syAt , tat tUpAdhyantara nAtra pacatItyAdikriyAyAH karmatvaM, nAtra kriyAntaramasti 20yogAt , tadAhustattvavidaH" bhaved dviguNamAdhuryamanantaguNakAlakam / yadapekSayA dhAtvarthasya karmatA syAt , tathA hi- dhAturvikledArtha60 dravyaM caturguNodbhUtagandhamAmraphalAdikam" // 1 // | devadattAdivyApAraM kriyAmAcaSTe, pratyayaH sAdhanaM, taM ca vyApAra yathA ca rUpAdInAM tathA kriyAgAmapi parasparApekSayA vize darzayatA vikledArtha pAkazabdamupAdAya pArka karotItyucyate, na tvatra dhAtUpAttAyA vikledasAdhanadevadattA divyApAralakSaNAyAH Sagasambhave zobhanaM pacatItyevaM vizeSagayogaH syAt , kathamanyathA| kriyAyAH karmatvApattau kriyAntaraM pratIyate yenedaM karma syAt, pApacyate pacatitarAmityAdau tAsAmekarUpatvAd yAdipratyaya ataH kriyAvizeSaNAt prathamaiva bhavati, na vibhaktyantarasya65 vidhiH syAt / nanu cAsattvabhUtA kriyA, tadupAdhistu sutarAma-.. sattvabhUtaH tat kathaM sattvAbhidhAyinA nAmnA pratipAdyata iti, prAptirastIti; nanvastu prathamA, prathamAdvitIyaikavacanayo rUpaM ucyate- dhAtuprakRtivAcyA'satvabhUtaiva kriyA yathA kriyAzabdena |pratyayavizeSa ityuktatvAd doSAbhAvAt , naiyam- prathamAvidhAne atho pacati zobhanaM te bhAryetyAdau ' te me vidhAna nAmarUpeNa sattvarUpApannA pratipAdyate, tathopAdhirapi sattvarUpApannaH "sapUrvAt prathamAntAd vA" [2. 1. 32.] ityAnvAdeze zobhanAdizabdenetyadoSaH / kathaM punarasattvabhUto'rthaH sattvarUpeNa | vikalpitaM syAd nityaM ceSyata iti prathamAvidhirneSTa iti70 prakAzyata iti cet ? svavAcakaprakAzabalAditi trUmaH, svazakti dvitIyArthamidamucyate // cha / 2. 2. 41. // riyaM vAcakAnAM yadasattvaM [ sattvarUpatayA prakAzayanti; padArthasya rammmmammnmarwanamammewwmmmmmwwwmwwwmwammaamanmamimarwana vA svarUpamidamIzaM yadviziSTena vAcakenAbhidhIyamAno'sattva- nyA0 s0-kriyaavi0| pratyAsateH kriyAvizeSaNaM yat rUpaH ] sattvarUpatayApi prakAzate, taduktam.... samAnAdhikaraNaM tasmAdeva dvitiiyaa| nanvidaM sUtraM prathamAdhikAre ra " vyapadeze padArthAnAmanyA sttaupcaarikii| kriyatAM, prathamayA'pi sarvAyapi rUpANi setsyanti, ucyatesarvAvasthAsu sarveSAmAtmarUpanidarzinI // 1 // " puNyavAMstvamatho pacati zobhanaM te bhAyeMtyAdau vikalpaH prApnoti :75 " sphaTikAdi yathA dUvyaM bhinnruupaipaashryaiH| nanu rUpAdyupAdhivat kriyA dravyasyaivopAdhina copASepAdhyantara svazaktiyogAt saMbaddhaH tAdUpyeNaiva gamyate // 2 // " ityAdi / sambhavaH, nirguNA guNAH kriyA ceti vacanAt , tat kathaM kriyAyA udAharaNaM-mRdu pacatItyAdi / nanu "kriyA'vyaya-vizeSaNasambhavaH ? satyametat- kintu sajAtIyasya dravyopAdherapekSayo
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - [pA0 2. sU0 42.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 125 humma koM dRzyate, yathA-zukla:, zukRtaraH, zukRtama iti, rUpa-rasAdInAM ekadeze'dhIte / SaSThayA saptamyA vA ayamapavAdaH, tena mAsakalA iti pravibhAgapracayApacayAbhyAmutkarSApakarSavRttitvaM bhavati, madhIte, krozamadhIte ityakarmakatve idamudAharaNam , karmatve40 tat tUpAdhyantarayogAt, tadAhustadvidaH "karmaNi" [2. 2. 40.] ityeva dvitIyA siddhA / "bhaved dviguNamAdhuryamanantaguNakAlakam / bhAvAdapIcchantyanye- godohaM vakraH, godohaM budbudAH // 42 // 5 dravyaM caturguNodbhUtagandhamAmraphalAdikam // 1 // " / za0 nyaa0--kaalaa| vyAptiM vyAcaSTe-svena sambayathA ca rUpAdInAM tathA kriyANAmapi parasparApekSayA vizeSa dhinetyAdinA / sambandhinaM darzayati-dravya-guNa-kriyAsambhavAcchobhanaM pacatItyevaM vizeSaNayogaH syAt , kathamanyathA. rUpeNeti / atyantasaMyoga iti- tatra saMyogasyAviccheda 45 pApacyate paJcatitarAmityAdau tAsAmekarUpatvAd yaDAdipratyayavidhiH ityarthaH / kAlAdhvanorityanena gauNAdityanuvartamAnaM viziSyate, tena syAt / nanu cAsattvabhUtA kriyA, tadupAdhistu sutarAmasattvabhUtaH, ca pratyayAkSiptA nAmaprakRtirityAha- kAle'dhvani ca varta10tat kathaM sattvAbhidhAyinA nAmnA pratipAdyata iti, ucyate mAnAdityAdi / kAlA-'dhvanoH pratyeka guNakriyAbhiratyanta' thAtuprakRtivAcyA'sattvabhUtaiva kriyA yathA kriyAzabdena nAmarUpeNa saMyoge krameNa dvitIyAmudAharati-mAsaM guDadhAna ityAdisattvarUpApanA pratipAdyate tathopAdhirapi sattvarUpAnnaH zobhanAdi guDadhAnA iti dravyeNa jAtirUpeNa vyaktirUpeNa vA vyApti:50 zabdenetyadoSaH / mandaM ganteti- mandazabdasya hi karmatve " gatena- [ kAlasya ], krozaM parvata ityadhvanaH, mAsaM kalyANI, vAnApte " [2. 2. 63.] ityanena tatazcaturthI syAt ; yadA krozaM kuTilA nadIti tayorguNena vyAptiH, mAsamadhIte gantetyatra tRca tadA matAntareNa grAmazabdAcaturthI, svamate tu krozamadhIta iti kriyyaa| sthAlyAM pacatIti pAkena "karmaNi kRtaH" [2. 2. 83.] ityanena paratvAt SaSThaveva sthAyAM vyAptAyAmapi kAlAdhvanoriti vacanAdatra dvitIyA na bhavati, yadA tu tan tadA " tantudanta0" [2. 2. 90.] bhavatiH tadabhAve "saptamyadhikaraNe/2.2.95.] iti saptamI iti SaSThIniSedhAt svamate'pi caturthI / / 2. 2. 41 / / dvayorahoH samAhAra iti " dvigoranahaH" [7.3. 99.] .mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmar kAlA-'dhvana 2 / 2 / 42 // / 2 // ityaTi dyaham , dvau vArAvasya "dvi-tri-catura." [7. 2. 110.] 20 ta0 pra0--svena saMbandhinA dravya-guNa-kriyArUpeNa kAtsyana iti suci dviH, atra guDadhAnAdinA mAsasya kozasya vA kAyena sambandhAbhAvAt SaSThI saptamI vA bhavatIti / evaMsaMbandho vyAptiH, atyantasaMyoga iti yAvat , tasyAM dyotyAyAM kAle'dhvani ca vartamAnAd gauNAnAmno dvitIyA bhavati / krozasya kroze vA ekadeze parvata ityAdAvapi vyApte-60 rabhAvo draSTavya iti, atra kAlA'dhvanoH sambandhamAtravivakSAyAM SaSThI, mAsaM guDadhAnAH, mAsaM kalyANI, mAsamadhIte; kroza parvataH, AdhAravivakSAyAM tu sptmii| iyaM ca dvitIyA SaSThI-saptamyoruktena krozaM kuTilA nadI, krozamadhIte / kAlA-'dhvanoriti kim ?, |prakAreNa bAdhiketyAi- SaSThayAH saptamyA vA'yamapavAda 25sthAlyAM pacati / vyAptAviti kim ? mAsasya mAse vA iti| na ca kAlA'dhvanoH karmatvena dvitIyayaiva bhAvyaM, kimArthavyahaM guDadhAnAH, mAsasya mAse vA ekarAtraM kalyANI, mAsasya metaditi vAcyam , " kAlA-'dhva-bhAva-deza vA karma cAkarmaNAm "65 mAse vA dviradhIte; krozasya kroze vA ekadeze parvataH, krozasya kroze vA ekadeze kuTilA nadI, krozasya koshevaa|| 2. 2. 23. ] ityakamakadhAtusambandhitvenAdhArasya karmasaMjJA vidhAnAt sakarmakadhAtusambandhitve'nayoruktena prakAreNa SaSThI saptamI 1. kathaM punarasattvabhUto'rthaH sattvarUpeNa prakAzyata iti vA syAnna karmatvamityAha- tenetyAdi ||ch / 2. 2. 42. // cet ? svavAcakaprakAzabalAditi brUmaH, svazaktiriyaM- vAcakAnA | Immmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm yadasattvaM sattvarUpatayA prakAzayanti; padArthasya vA svarUpamida. nyA0 sa0-kAlA-'dhyano0 / svena saMbandhinetyatra "dvimIdRzaM yad viziSTena vAcakenAbhidhIyamAno'sattvarUpatayA prakAzate, heto." [2. 2. 87.] ityanena vikalpena SaSThIvidhAnAd kartari70 taduktam---- tRtIyA / kAtsnye neti sahAthai tRtiiyaa| saMbandha iti-atra kAlA. "vyapadeze padArthAnAmanyA sttaupcaarikii| 'dhvanoH karmatApannayoriti gamyam / mAsasya mAse yA vyaha 35 sarvAvasthAsu sarveSAmAtmarUpanidarzinI // 1 // guDadhAnA iti- atra yaha zabdAdanena dvitIyA, mAsazabdAt tu sphaTikAdi yathA dravya, minnruupairupaashryaiH| vyApterabhAvAnna, evamuttareSvapi / krozasya kroze vA ekadeza itisvazaktiyogAt sambaddhaM, tAdUpyeNaiva gamyate // 2 // " atraikadezazabdAd vyApteH saMbhave'pi adhvano'bhAvAdanena dvitIyA na 175 iti // 41 // akarmakatva idamiti-ayamartha:- yadA zAkhAdikarmaNA idhAtuH rammmmwwwmarwaniawww.ninmnmama
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 bRhadvRtti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 44. ] sakarmako vivakSyate tadA "kAlA'dhva-bhAva-dezaM vA." [2. 2. 23.]| SaNam , yasya hyArambhastasya siddhiH, dravya-guNayozca siddharUpayoH ityasya prAptireva nAsti, tatrA'karmaNAmiti bhaNanAt , yadA sva. zabdenApratipAdanAnna tAbArabhyete, nApi niSpadyate iti na tAbhyAM40 vivakSitakarmatvenAkarmako dhAturvivakSyate tadA "kAlA-dhva-bhAva-dezaM vyApteH siddhayA saMbandhaH / nanu yadi kriyA siddhiM vyabhicaret tadA vA." [2. 2. 23.] ityasya prAptAvapyakarmasaMjJApakSa AzrIyate, yujyeta etadvizeSaNaM kriyA vyAH, na ca kAcit kriyA'parisamA5karmalapakSe hi " karmaNi" [ 2. 2. 40. ] ityeva siddheH / / 2. tA'sti, satyametat- kintu kAcit phalaM saMpAya samApyate, kAcida2. 42.] nyathA, tatra vizeSaNopAdAnasAmarthyAdadhimataphalA yA samApyate tadvyAptI dvitIyAbAdhikA tRtIyetyAhU- kriyAphaletyAdi / mAsenAvazyaka-45 nIyA / 2 // 2 // 43 // miti- atra Avazyaka nAma- adhyayanavizeSaH, adhItamiti sidaM ta0 pra0--siddhau-kriyAphalaniSpattI, dyotyAyAM kAlA | gRhItaM zikSitamiti yadarthamadhyayanaM tatkalaniSpattirgamyate / dvitIyA'dhvavAcino gauNAnAmnaH 'TA-bhyAm-bhis 'lakSaNA yathA pavAda iti-- kAlA-'dhvanobyApte vidyamAnatvAt pUrveNa dvitIyAyAM 10saMkhyameka-dvi-bahI tRtIyA vibhaktirbhavati, vyAptI gamyAyAm / / | prAptAyAM tadvAdhanArtho yogaH, tena yaducyate kaizcid- 'mAsenA'nuvAmAsena mAsAbhyAM mAsairvA''vazyakamadhItama. krozena krozAbhyAMnA "" ko'dhItaH, krozenAnuvAko'bhIta iti karaNa eka tRtIyA itIda50 krozairbA prAmRtamadhItam / siddhAviti kim ? mAsamadhIta nArambhaNIyam' iti tadasamyagiti // 2. 2. 43. ! AcAro nAnena gRhItaH.atra vyAptimAtraM gamyate na siddhiH|| bhAvAdapIcchantyanye- godohena kRtaH kttH| dvittIyA'pavAdo hetu-kartR-karaNetyambhUtalakSaNe / 2 / 2 / 44 // 15yogaH // 13 // ! ta0 pra0-phalasAdhanayogyaH padArtho hetuH, ima- kaJcit wwwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 0 nyaa0--sidvau0| yadyapi triprakArA vyAptiH prastutA prakAraM bhUta:-- ApannaH-itthambhUtaH,sa lakSyate yena sa isthambhUtatathApi sAmarthyAt kriyAvyAptereva siddhAviti vizeSaNaM. yasya lakSaNaH; hetvAdiScartheSu vartamAnAd gauNAnAmnastRtIyA bhavati / hyArambhastasya siddhiH, dravya-guNayozca siddharUpayoH zabdena prati- hetau-dhanena kulam, annena vasati, vidyayA yazaH, kanyayA pAdanAnna tAvArabhyete nApi niSpadyate iti na tAbhyAM vyApteH zokaH, tIkSNena parazunA chinatti; kartari-caitraiNa kRtam, 20siddhadhA sambandhaH / nanu yadi kriyA siddhiM vyabhicaret tad matraiNa bhujyate; karaNe- dAtreNa lunAti, manasA meruM gacchati, yujyata etad vizeSaNa kriyAvyApteH, na ca kAcita kiyA. samena dhAvati-samena pathA grAma dhAvatItyarthaH, evaM-viSameNa 'parisamAptA'sti, satyametat-kintu kAcit phalaM sampAdya dhAvati, AkAzena yAti; AdhAravivakSAyAM tu saptamyapi-60 samApyate, kAcidanyathA, tatra vizeSaNopAdAnasAmAdadhigata-same dhAvati, viSame dhAvati, AkAze yAti; itthambhUtalakSaNephalA yA samApyate tadvyAptau dvitIyAbAdhikA tRtIyetyAha- api bhavAn kamaNDalunA chAtramadrAkSIt , cUlayA parivrAjakasiddhau-kriyAphalaniSpattAcityAdi / siddhiH kriyAkala-madrAsIt ; chAtratvAdikaM prakAramApannasya manuSyasya kamaNDaniSpattiH, tatazca kriyAvyAptAvevAyaM vidhine dravya-guNavyAptA- svAdi lakSaNam / itthambhUtagrahaNaM kim ? vRkSa prati vidyoviti kriyAvyAptAvevodAharati-mAsena mAsAbhyAM mAsai- tanam / api bhavAn kamaNDalupANiM chAtramadrAkSIdityana tu65 vizyakamadhItamiti- AvazyakaM nAma- adhyayana vizeSaH lakSyapradhAno nirdezo na lakSaNapradhAna iti na bhana adhItamiti siddha gRhItaM zikSitamiti yadarthamadhyayana tatphala- "sahArthe " [2. 2. 45.] ityeva tRtIyA sidhyati, 30niSyattirgamyate, tadabhAve pratyudAharaNe dvitIyaivetyudAharati-lakSyalakSaNabhAve tu SaSThI mA bhUditItthaMbhUtalakSaNagrahaNam / mAsamadhItamityAdi- atra vyAptimAtraM gamyate, na siddhiriti tathA dhAnyenArthaH, dhAnyenA'rthI, mAsena pUrvaH, mAsenA'varaH, siddhayarthA)vivakSAmAtreNa tRtIyAyA abhAvaH / atrApi kAlA- asinA kalahaH, vAcA nipuNaH, guDena mizraH, AcAreNa70 dhvanopti vidyamAnatvAt pUrvega dvitIyAyAM prAptAyAM tadAdhanArtho zlakSNaH, mASaNonaH, mASeNa nyUnaH, mAsena vikalaH, puMsA'nujaH, yogaH, tena yaducyate kaizcit- 'mAsenAnuvAko'dhItaH, kozenA- zaGkalayA khaNDaH; giriNA kANaH' ityAdau hetau kRta-bhavatyAdinuvAko'dhIta iti karaNa eva tRtIyedaM nArambhaNIyam' iti, tada-gamyamAnakriyA'pekSayA kartari karaNe vA tRtIyeti // 44 // samyagityAha-dvitIyApavAdo yoga iti ch||2. 2. 43.1m 12.! za0 nyA0-- hetu / kartRprayojakasyApi zAstrakRto hetunyA0 sa0-sidvau tR. 1 sidvAviti- yadyapi triprakArA tvena vyavahArAdubhayagatatve'pi laukika eva heturiha gRhyate,75 vyAptiH prastutA tathApi sAmarthyAt kriyAvyApnereva siddhAviti vize- kartuH prayojake hi kartRtvAt kartRdvAreNaiva tRtIyAsiddharityAha
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 44.] zrIsiddhahemacandrazabyAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / manumanAmATIONamasumaannamrundina. ARRIANDRAPAPuPANAanviurnamannai..maranwww. phalasAdhanayogya ityAdi-phalaM- kArya, tasya sAdhanaM- bhAvanA pArthamudAharaNe yojayati, asugamatvAt , sAmAnyasya bhedako dharma:40 niSpAdana karaNamiti yAvat, tatra yogyaH- sAmAnyato dRSTa- prakAra iti manuSya iti sAmAnyabhedaka chAtravAdiko dharmaH sAmarthyaH; yogyagrahaNamantareNa tu phalasAdhana ityucyamAne yaH prakAra ityarthaH, Adizabdena kumAratvAdiparigrahaH, tamApannasya phalaM sAdhayati kriyAviSTastatra pratipattiH syAt , yogyagrahaNe prAptasya, kamaNDalvAdi AdizabdenAvadAtavargAdi ca, lakSaNaM 5tu yogyatAmAtrapratipattAvakurvannapi tatphalaM heturiti hetutvaM phala- tena hi sa itthaMbhUto daryata iti tatastRtIyA / nanu kamaNDalvAdisAdhanayogyatvam , tena rUpega padArthoM heturucyata iti hetu- lakSAsya hetutvamadhyastIti tadvAreNeva bhaviSyati, ucyate- na45 tRtIyayA tatra tasya yogyatAmAnaM dyotyate; tathA ca dhanAdIni tAvacchAtrAdisvarUpaM lakSaNAdhInamiti na tasya lakSaNaM hetuH, kulAdikamakurvantyapi yogyatAmAtreNa tRtIyAmutpAdayanti, yatrApi chAtrAdipratItestu taddhatuH, na ceha taspratItiH kenacidamidhIyate, kriyA dRzyate 'anna vasati' iti tatrApi kriyAyAmannAde- sUtrega vanena tRtIyA vidhIyamAnA lakSaNatvamavadyotayatIti yukto'10ogyatAmAtravivakSayaiva hetutRtIyA, prakRSyamAgavyApAravivakSAyAM syArambha iti / vRkSaM prati vidyotanam atra vidyotanaM nAma tu karaNe tRtIyA syAditi / nanu yogyasya hetutve sarvameva kArakaM prakAraH, tamApannasya kasyacina vRkSo lakSaNam , api tu tasyaiva50 hetureva syAdayogyasyAkArakatvAt , tatra kartR-karaNayostRtIyAvidhA- tatprakArApannaM vivakSitamiti / nanu cAnAsatyapItthambhUtagrahaNe namanarthaka hetAvityeva gatatvAt , karmAdau ca yadyapi vibhaktyantaraM tRtIyA na bhaviSyati " lakSaNa-vIpsetthaMbhUteSu."[2. 2. 36.] vihitaM tathApi yatra kArakatvameva bhavati na karmAdiviziSTarUpatA ityAdinA pratyAdiyoge lakSaNe dvitIyasyA apavAdarUpAyA vidyatatrApavAdAbhAvAt tRtIyA prAmoti-naTasya guNoti granthikasyamAnatvAt,satyamevetat-jAtau padArtha, vyaktI tu paryAyaH syAditi zRNotIti, ucyate- na hetumAtra kArakatvam , api tu viziSTaM prtyudaahiyte| athavA vakSaM pratIti vRkSasya lakSaNatvapradarzanapara-55 rUpaM kriyAyA nirvatakaM nAma, tatrApi kAdibhAvo viziSTa; tasya metat , prAptistvavetthambhUtagrahaNAbhAve vRkSaNa vidyotanamiti tRtIyAviziSTarUpasya kartR-karaNayostRtIyAvidhAnam, anyathA tatra SaSThI prasaktau pratyabhAva eva vijJAyata itydossH| athetthambhUtalakSaNe syAt , naTasya zUgotItyatrApi yogyatA na vivakSitA, api tu lakSyavAcizabdasthe pratiSedho vaktavyaH, anyathA kamaNDalupANiM 20kriyAyAmapradhAnatAmAtramiti na bhavati, tadvivakSAyAM tu tatrApi chAtramadrAkSIditi bahuvrIhau kRte kamaNDaluzabdAt tRtIyA syAt ; tRtIyA bhavatyeva- naTena zRNotIti / imamiti pratyakSIkriya-na ca * pratyayalakSaNena *" adhaatuvibhkti.||1.1.27.160 mANasya prakRtyarthasyAnavadhAraNAt tamAha-kiJciditi-vivakSita- iti nAmasaMjJApratiSedhaH, " nAmantrye " [ 2. 1. 92.] iti mityarthaH, prakAramiti thampratyayArthaH, Apanna iti bhUtArthaH, nalopapratiSedhajJApakAt, na ca tRtIyasyA lup prApnoti, samAsa bhUH prAdhyarthasya prayogAt, sa lakSyate yeneti lakSayateH kara-nAmAvayavatvAt kRte samAse tasyA utpAdAt; naiSa doSaH- itthaMgNe'naTa, itthambhUtasya lakSaNamiti karmaSaSThayA samAsaH, vRttau sa bhUtasya lakSaNenApRthagbhAvAt tatastRtIyA na bhavati, yatretyaMbhUtasya lakSyate yenetyAdi tAtparyakathanam / krameNodAharati-dhanena lakSaNaM pRthagbhUtaM tatra tRtIyA bhavati, na cAtretthambhUtasya lakSaNaM65 kulamityAdi-kulakaraNe dhanasya yogyatA paridRSTA, tat saMpratya-pRthagbhUtam , tathAhi- ayaM prAdhAnyena lakSaNaM nirdizati, ityambhUkurvadapi tatra heturiti vyapadizyate, annena vasatIti- vasana- tasya lakSaNamiti SaSThItatpuruSasyottarapadArthapradhAnatvAditthaMbhUtasya kriyAlakSaNasya phalasya sAdhanayogyatvAdannaM hetuH, evaM- vidyA-yalakSaNaM pradhAnam- aprAptopasarjanabhAvaM, tatra tRtIyA, yathA30kanyA-taikSNyAnAmapi tadyogyatvAddhetutvaM draSTavyam / atha yUpAya kamaNDalunA chAtramadrAkSIditi, bahuvrIhau tu svArthopasarjanAdanya, dArvityAdI tAdarthyalakSaNe sambandhe hetumadbhAvasya prakArabhUte prati-padArthAbhidhAyitvAd vartipadAnAM nAsti lakSaNasya prAdhAnyam-70 pAye dAruNo hetoH kasmAt tRtIyA na bhavati ?, ucyate- hetu- anyapadArthalakSyasyaiva prAdhAnyAdityAha-atra tu lakSyapradhAna mato yUpAdestAdarthyacaturyotpadyamAnayA dviSTasya sambandhasyAbhi- ityAdi / nanu kamaNDalunA chAtramadrAkSIdityAdau kamaNDalunA saha hitatvAdagauNatvAcca sambandhAmidhAyinyAstRtIyasyA apravRttiH, chAtramadrAkSIditi sahAyogopapatte: "sahArthe " [2. 2. 45.] tRtIyayA'thAmihite dAruNA yUpa iti caturthyA iti / caitreNa kRtaM tRtIyA siddhayati tadanarthakamitthambhUtagrahaNamityAha-sahArtha 'maitreNa bhUjyate ana caitrAdiH karaNAdikriyAyAH karteti tata- ityAdi- ayamartha:- atra sahAyogaH sambhavati, tadvivakSAyAMnA stRtIyeti / dAtreNa lunAtItyAdIni- atra dAtrAdinA deva-ca tRtIyA sidhyati, lakSyalakSaNabhAvahAdhiko'sti, tatra SaSThIdattAdiH kartA lavanAdikriyAM karotIti sAdhakatamatvAd dAnAdi bAdhanAyAnena tRtIyA vidhIyata iti / nanu dhAmyenAthoM karaNamiti ttstRtiiyaa| chAtratvAdikamityAdinetthabhUtalakSa-dhAnyenArthItyAdau kriyApadAzravaNAt kartR-karaNayorabhAvAt SaSThI 358
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 45. ] samAsamadhye'pi prAptiH tarhi dharmazrita ityAdAvapi samAse dvitIyAdi - 40 prasaGgaH syAda, tanna- karmAdizakteH saMbandhasya ca samAsenaivAbhihita| svAt; tarhi nAmArthamAtre prathamA bhavatu, tadapi na - AkhyAtapada| sAmAnAdhikaraNye prathamA; tarhi nIlotpalamityAdiSu nIlena sahAkhyAta| padasAmAnAdhikaraNye kathaM prathamA 1, ucyate tatrApi sAmAnAdhikaraNyaM nAsti, anyathA sApekSatve samAso'pi na syAditi; tarhi kamaNDalu-45 pANizabdAt upasarjanIbhUtalakSaNAt tRtIyA prApnoti na - lakSaNasya prAdhAnye tRtIyA na lakSyasya iti na bhavatIti zAkaTAyanaH sahArthe / 2 / 2 / 45 // prApnotItyAha-- hetAvityAdi - gamyamAnakriyApekSayA'pi kartrAdi bhAvadarzanAd, yathA- praviza piNDImiti // cha // 2. 2. 44 // nyA0 sa0- hetu ka0 / phalasAdhanayogya iti - phalaMkArya, tasya sAdhanaM -- niSpAdanaM karaNamiti yAvat, tatra yogya: -! 5 sAmAnyato dRSTasAmarthyaH, yogyagrahaNamantareNa phalasAdhana ityucyamAne ! yaH phalaM sAthayati kriyAviSTastatra pratipattiH syAt, yogyagrahaNena tu | yogyatAmAtrapratipattAvakurvannapi tatphalaM heturiti, yogyo'tra nirvyApAro gRhyate, savyApAratve tu kartRtvameva dhanAdIni kulAdikamakurvantyapi | yogyatAmAtreNa tRtIyAmutpAdayanti, annena vasatItyAdAvapi kriyAyA | 2. 2, 44. // 10 mannAderyogyatA mAtravivakSaiveti hetAveva tRtIyA / imamiti - pratyakSam, kaJciditi vivakSitam, prakAramiti thampratyayArtha:, Apana iti ta0 pra0 - sahArthastulyayogo vidyamAnatA ca tasmin 50 bhUtArthaH, bhUGaH prAptyarthasya prayogAt / sa lakSyate yeneti - lakSyateH zabdAdarthAd vA gamyamAne gauNAnAmnastRtIyA bhavati / putre karaNe'nad, itthambhUtasya lakSaNamiti karmaSaSTyA samAsaH, vRttau sa sahA''gataH, putreNa saha sthUlaH putreNa saha gomAn ziSyeNa lakSyate yeneti tvarthakathanamAtram / | saha brAhmaNaH, tilaiH saha mASAn capati, "sahaiva dazabhiH 15 itthambhUtagrahaNaM kimiti - nanu itthambhUtagrahaNaM kimartham ? yato | putrairbhAraM vahati gardabhI / " arthagrahaNAt putreNa sAkam putreNa * lakSaNe ' ityukte'pi ' api bhavAn kamaNDalunA chAtramadrAkSId' samam, putreNa sArdhaM, putreNAmA, putreNa yugapad, arthAd 55 ityAdyudAharaNAni bhaviSyanti, athetthaM bhaNiSyanti bhavantaH- vRkSaM prati gamyamAne putreNA''gataH, vRddho yUnA, nyakSeNa karoti; evaM - vidyotanamityatrApi tRtIyA rayAt tantra- yato "bhAgini0 " 2. kAtsmrtsnyena, sAkalyena, anavayayenetyAdAvapi sahArtho'sti / 2. 37. ] iti sUtreNa pratinA yoge dvitIyA bhaviSyati, evaM sati 'sukhenAste, duHkhena jIvati, kaSTena krAmati, anAyAsena 20praterayoge'pi dyotakatvAd vRkSaM vidyotanaM sthAt, na tu vRkSeNeti karoti' ityAdAvAsyAdikriyAbhiH saha sukhAdeH sahArtho'sti satyam-- itthaMbhUtagrahaNamevaM jJApayati- yatra sAkSAt pratinA yogo kriyAvizeSaNatvavivakSAyAM tu dvitIyaiva-sukhamAste, duHkhaM jIvati, 60 bhavati tatra " bhAgini ca pratiparyanubhiH [2. 2.37.] iti kaSTaM krAmati, anAyAsaM karotItyAdi / gauNAdityeva - sahobhau sUtreNa dvitIyA bhavati, atra tu vRkSasya vidyotanamityeva bhavati / api carato dharmam, caitramaitrAbhyAM saha kRtamiti tu kartaryeva "" 128 bhavAn kamaNDalupANimiti- " vizeSaNasarvAdi0 [ 3.1. tRtIyA // 45 // 25150.] iti sUtreNa vizeSaNadvAreNa pANeH pUrvanipAte prApte "na | saptamIndrAdibhyazca " [ 3. 1. 155. ] iti niSedhAt kamaNDalo: za0 nyA0 - sahA0 / sahasya- sahazabdasyArtho dyotyaH prAgnipAtaH / nanu vAkyAvasthAyAM kamaNDaluzabdAt kimiti na tRtIyA ? sahArthaH, tulyaH- sAdhAraNo'pradhAnasya pradhAnena kriyAdinA yaH 65 ucyate- vAkye AkhyAtapadena sAmAnAdhikaraNyamiti pradhAnatvena sambandhaH sa tulyayogaH, vidyamAnatA sattA / nanu ca gauNatvAbhAvAt ; tarhi samAse sati kathaM na ? ucyate tadA lakSya- vidyamAnatAyAmapi tulyayogo'styeva sattayA sahobhayoH samba30pradhAnatvAnna; nanu samAse sati vibhaktyanta varjanAnnAmatvAbhAve nAmno ndhAt, tathAhi " sahaiva dazabhiH putrairbhAraM vahati gardabhI " vihitAyAstRtIyAyAH kathamatra prAptiH 1, naivam- " nAmandhye " iti sahaiva dazabhiH putraiH satIti zakyaM pratipattuM tatra [2. 1. 92. ] iti pratiSedhasUtrakaraNAva, taddhi he rAjannityAdiSu vidyamAnatA ceti tulyayogAt kiM pRthagupAdIyate ? ucyate - 70 nalopAbhAvArtham, tanna yuktam- prAptipUrvako hi pratiSedhaH, atra tu vivakSitayogAbhAvAta, sahaiva dazabhirityatra vahanamAtraM vivakSitaM, " nAmno no'nahnaH " [ 2. 1. 91.] ityanena he rAjannityAdiSu tad gardabhyA eva na tatputrANAm, yathA putreNa sahA''gata 35 vibhaktidvArA nAmatvAbhAve nalopaprAptireva nAsti, tasmAd "nAmantrye" ityAgamanamubhayorapIti tulyayogAd vidyamAnatA pRthagupAdIyate / [ 2. 1. 92. ] iti pratiSedhasUtrakaraNAnAmakAryaM pratipannam, tataH tulyayogo'pi kenacit kriyAdinA bhavati, tatra putreNa sahA 1 kartRprayojakasyApi zAstrakRtAM hetutvena vyavahArAdubhayagatatve'pi gata ityatrAgamanakriyayA pitAputrayostulyayogaH, putreNa saha75 laukika eva heturiha gRhyate, kartuH prayojake hi kartRtvAt kartRdvAreNaiva sthUla ityatra sthaulyena guNena putreNa saha gomAnityatra tRtIyA siddherisyAha - phalasAdhanayogya iti / ca gobhirdravyeNa, ziSyeNa saha brAhmaNa ityatra brAhmaNena
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 46. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / jAtyeti, sarvatrAtra yadyapyubhayoH kriyAdiyogastathAbhyAgata ityAdi- tyeveti- asati gaugAdhikAre pradhAnAdapi syAdityarthaH / zabdenAbhidhIyamAnakriyAdiyuktaH pitrAdirabhidhAyAM pradhAnamita- nanu upadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasI * iti yathA- gA: 40 radapradhAnam, tatra SaSThayAM prAptAyAM tRtIyA / nanu putreNa sahA- svAmI vrajati, atra vrajikriyApekSayA gavAM karmatvAt tanigata ityatra pradhAnakartari tasya vidhAnAt tatraikena zabdena bandhanA dvitIyA " svAmIzvarA0 " [ 2. 2. 98. ] iti 5 bhinnakakSatvAd guNa- pradhAnayoH kartrIrabhidhAnAsaMbhavAt pradhAne prApte upapadavibhaktI SaSThI - saptamyau bAdhitvA pravartate, tathA kArye saMpratyayAt pradhAnasyaivAbhidhAnAdapradhAnasya pratIyamAnagami ubhAvityatra tRtIyAmupapadavibhakti bAdhitvA kArakavibhaktiH kriyApekSakartRtvAzrayeNa siddhA tRtIyA, evaM tarhi putreNa saha prathamA bhaviSyati / atha ziSyeNopAdhyAyasya gaurityatra gavA - 45 sthUla ityAdau sambandhapratipAdanaparatvAt kriyAyA abhAvAt pekSayA ziSyopAdhyAyau dvAvapi guNau, upAdhyAyApekSayA tu ziSyo putrasya kartRtvAbhAvAt tRtIyA na siddhyatItyevamartham / kikha guNaH, upAdhyAyasya zabdena gavA sambandhAcchiSyasya tu saha10 putreNa sahAgamanaM devadattasyetyanaTA karturanabhihitatvAdubhayatra SaSThI - yogAnupapattyA tatrAsati gaugAdityadhikAre ubhAbhyAmapi prasaGge pradhAna eva SaSThI, apradhAne tu tRtIyeti / atha pradhAna- ziSyopAdhyAyAbhyAM SaSThIM bAdhitvA tRtIyA syAditi; naivamyoreva kartR-karmaNoH SaSThItyapradhAne kartari tRtIyaiva bhaviSyati, atrApyupAdhyAyasya gavA sambandho'ntaraGga ityupAdhyAyAt SaSThaye va 50 naivam - kRtprayoge pradhAnA'pradhAnakanaH SaSThIdarzanAt, yathA- bhaviSyatiH satyam - atrAnuvAdArthaM gaugAdityadhikriyate iti / medikA devadattasya yajJadattasya kASThAnAmityapradhAne SaSThIbAdhanArthaM caitramaitrAbhyAmiti - kapratyayena karturanuktatvAditi zeSaH 15 tRtIyAbhidhAnam / athavA tilaiH saha mASAn vapatItyatropyamAna // cha // 2. 2. 45. // tvAnmASAH pradhAnaM karma, tilAstu tathAyuktatayA vRSamUlAnI- nyA0 sa0 - sahArthe / tulyaH- sAdhAraNo'pradhAnasya pradhAnena copasarpaNe'pradhAnamityapradhAne karmANi dvitIyAyAM prAptAyAM tRtIyA kriyAdinA yaH saMbandhaH sa - tulyayogaH / vidyamAnatA ceti - 55 vidhIyate / nanu tilairmizrIkRtya bhASA ubhyanta ityantaraGgatvAd nanu ca vidyamAnatAyAmapi tulyayogo'styeva, satrayA sahobhayoH pUrva mizraNakriyAyAM tilAnAM karaNatvAt pazcAd vapanakriyAyAM / sambandhAt, tathAhi - " sadaiva dazamiH putrairbhIraM vahati gardabhI / " 20 karmatvAt tatra karaNa ityanena siddhA tRtIyA, satyam - siddhatyevaM iti sahaiva dazabhiH putraiH satIti zakyaM pratipattum, tatra vidyamAnatA yadi mizrIkRtya vapati, yadA tu na mizraNa kevalamekakAlatA - ceti tulyayogAt kiM pRthag nirdizyate, ucyate - vivakSitayogAtilavApakAla eva mASAn vapati, tadA mizrIkaraNAbhAvena bhAvAda, sahaiva dazabhirityatra vahanamAtraM vivakSitaM, tad gardabhyA evaM na60 tilAnAM karaNatvAbhAvAnna siddhayati tRtIyeti / yadvA kasyacid tatputrANAM yathA putreNa sahAgata ityAgamanamu bhayorapIti tulyayogAd mASabIjavApa upasthitastadarthaM ca kSetramupArjitaM, tatrAnyadapi vidyamAnatA bhinnA / nyakSeNa sAmastyenetyarthaH // 2 2 45. // 25 kiJcidupyate, yadi bhaviSyati bhaviSyatItyekakSetre ca vApAt 129 yadbhedaistadvadAkhyA / 2 / 2 / 46 // I sahayogaH kAlabhede'pyaviruddha iti / sadaiva dazabhiH putrai - riti vidyamAnatAyAmudAharaNam, atrApi pratiyogino nAnAta0 pra0--- yasya bhedinaH prakAravato'rthasya, bhedaiH prakAraitribhaktiyoge tRtIyAvidhAnaM draSTavyam / athodAhRte sahenetyapi vizeSaiH, tadvataH- taprakAravadarthayuktasya, bhAkhyA- nirdezo 65 sidhyati, kimarthamarthagrahaNamityAha- arthagrahaNAditi - saha bhavati, tadvAcino gauNAnAmnastRtIyA bhavati / akSaNA kANaH, 30zabdena lakSito yo'rthastasminnapi yathA syAdityevamarthamityarthaH pAdena khaJjaH, hastena kuNiH, zirasA khalvATaH prakRtyA tena sahazabdasyAprayoge'pi tadarthasya sadbhAvena bhavati, anyathA darzanIyaH, prAyeNa vaiyAkaraNaH, gotreNa kAzyapaH, jAtyA brAhmaNaH, sahenetyucyamAne tacchabdaprayoga eva vijJAyeta / tadaprayoge tadartha- jAtyA suzIlaH, svabhAvenodAraH, nisargeNa prAjJaH, varNena gauraH, sadbhAvo dvidhA bhavati - paryAyazabdaprayogAdartha- prakaraNAdeva tadartha- sparzena zItaH, vacanena mRduH, rasena svAduH, sukhena surUpaH, 70 pratipattervetyudAharati- putreNa sAkamityAdi - atra paryAya urasA vizAlaH, bAhubhyAM dRDha:- sarvatra puruSastadvAn saMbadhyate / 85zabdaprayogAt, putreNAgata ityAdAvarthAt sahArthasatteti / sukhe- yahaNaM prakRtinirdezArtham, tata ityAkSepAt / bhedagrahaNaM nAsta iti - atrApi sahArtha eva tRtIyetyAha- AsyAdI- kim ? yaSTIH pravezaya, kumtAn pravezaya / tadvagrahaNaM kim ? tyAdi / yadA tu vizeSaNatvavivakSA tadA " kriyAvizeSaNAt " akSi kANaM pazya / AkhyAgrahaNaM prasiddhiparigrahArtham, [2.2.41.] iti dvitIyetyAha- kriyetyAdi / gauNAdi- 1. Adi zabdAda sthaulyAdiguNo gavAdidravyaM brAhmaNyAdi jAtigrahaH 175 1 17
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 bRhadvRtti-halyAsa-laghunyAsasaMbalite [pA0 2. sU0 46.1 walawwwamannawwwmaawaranamawmawwwww . . - . - - - . - tenA'kSNA dIrgha iti na bhavati / kRta-bhavatyAdikriyA'dhyA- tat ityAkSipyate, tatastasmAditi ca prakRtinirdizyate- yaddai-40 hAreNa kartR-karaNayostRtIyA siddhava, saMbandhaSaSThInivRttyarthaM tu stadvadAkhyA bhavati tatastRtIyA bhavatIti yagrahaNaM prakRttinirdevacanam // 46 // zArtham , asati tu yadityasmin prakAravadvacana prakRtitvaM vijJA yeta / yaSTIH pravezayeti- yadi bhedagrahaNaM na kriyeta "yena za0 nyA0-yadre / yasya bhedairiti SaSThIsamAsaH, yasye5tyanena ca yasya te bhedAH sa bhedI nirdizyata ityAha- yasya ? tadbadAkhyA' ityucyamAne'trApi syAdatra hi yaSThayAdinA tadvAnupamedina iti| tamevArtha spaSTayati-prakAravato'rthasyeti / bheda cAregAkhyAyate, akSaNA kAga ityAdau ca na syAt, nA-45 trAkSyAdizabdena tadvAnirdizyate, itauSTA'niSTayoH siddhayasiddhayartha zabdaH prakAravacana ityAha-bhedaiH- prakArairiti / punaH spaSTa - 3 yati-vizeSairiti-jAtau bahavacanama ydeddedenetyrthH| bhedagrahaNam / akSi kANaM pazyeti- yadi tadvaditi nopAdItadAkhyetyapi SaSThIsamAsa ityAha- tadvata iti / yadbhedai yeta atrApi syAt , kAgazabdena hi akSibhedenAzyAkhyAyate, 10riti-yacchabdena nirdiSTo bhedI -- akSNA kAgaH ' ityakSyAdirartha tadvaddhadaNe tu kAgazabdenehA'kSimAnAkhyAyata iti na bhavati, stacchabdena nirdizyate, so'syAstIti tadvAniti yasya so'kSyA akSi kAmiti ca dvitIyAntaM vijJeyaM, tena gauNAdityadhikArA-50 dirarthaH sa devadattAdirucyata ityAha - tatprakArava diha na bhavatItyetannAzaGkanIyam / AkhyAgrahaNamiti-- yajdai "stadvantaM yatra loka AcaSTe tatra yathA syAditi prasiddhiparisyeti- sa prakAravAnakSyAdirarthastena yuktasya devadattAderityarthaH / / grahArtha, tena laukikaprayogAbhAvAnna bhavati, tad darzayatiakSNA kANa iti- akSi kANaM cAkAgaM ca bhavati, iti| 15tadbhedena kANa ityakSimAn devadatta AkhyAyate. avayavadharmeNa akSNA dIghe iti na bhavatIti-dIgha iti lokaH kAyenAhi samudAyo umapadizyate, yathA-AiyamidaM nagaramityakSizabdAt | caSTe, na tvakSotyarthaH / nanu kimarthamidamArabhyate, yAvatA akSaNA55 tRtIyA; evaM pAdena khaJjaH, hastena kuNirityAdAvapi kAga ityAdau kRta-bhavatyAdikriyAdhyAhAregAkSizabdAdibhyaH kartR. dravyam, " kuMk zabde " ataH " RtghR-sU-kR-vRSibhyaH kita" karaNalakSaNaiva tRtIyA bhaviSyatItyAha- kRta-bhavatyAdItyAdi[ uNA. 635.] iti kiti Nipratyaye- kuNiH / khalanti | yadyapyazrutA kriyAM kalpayitvA tadAzrayeNa karaNAdikalpanAyA 90apagacchanti kezA asmAditi "kapATa-virATa." ugA0 148.7 | siddhatyeva tRtIyA, tathApi yadA nAmArthasambandhI vivakSyate kriyAmaityAdizabdAta, ATapratyaye nipAtanAd vAgame ca-zirasA kalpayitvA tadA SaSTI mA bhUt tRtIyaiva yathA syAdityevamartham 160 khlvaattH| prakRtyA darzanIya iti- prakRtiH- svabhAvaH.!" nanu mA bhUt karnAdau tRtIyA, itthaMbhUtalakSaNatvAdakSyAdevitadvedo darzanIyatvam, svabhAvo hi darzanIyatvamadarzanIyatvaM cApyAta, yAhabhavati, tadbhedena darzanIya iti prakRtimAnAkhyAyate / prAyeNa " itthaMbhUtasya kANasya, lakSaNa hyakSi budhyate / vaiyAkaraNa iti- pretIti " tan-vyadhi." [5. 1. 64.]| tatastRtIyA tenaiva, tatra sUtreNa siddhayati // " iti Ne- prAyaH, tadbhedo vaiyAkaragatvaM tArkikatvaM ceti, tadbhedena | anocyate- akSyAderitthaMbhUtasya kAgAdilakSyasya bhedAbhAvA-65 vaiyAkaraNa iti tadvAnirdizyate / gotreNa kAzyapaH kAzyapo !" lakSaNatvAnupapattiH, yadAha uddyotakaraHmAThara iti ca gotrabhedaH, tena gotramAkhyAyate kAzyapa iti / "lakSyalakSaNabhAvo hi, bhede satyupapadyate / jAtyA brAhmaNa ityatrApi jAtibhedena brAhmaNyena tadvAniti yathA chAtrakamaNDalvozchAtropAdhyAyayoryathA // 1 // prakRtyAdibhyastRtIyetyAha- sarvatrelAdi / nanu ca prakRtyA darza lakSaNAdAtapatrAdestatra lakSyaM tu bhidyte| nIyaH, prAyega vaiyAkaraNa iti yuktaH prayogaH, darzanIyatvaM prAkRta iha vevamasaMbhAvyamabhedAdakSikANayoH // 2 // 70 vaikRtaM cAsti, vaiyAkaraNatvaM ca prAyikamanyaca, tatretaravyudA yat tat kANaM tadevAkSi, lakSyate tatra tena kim / sArtha prakRtyA prAyeNeti cArthavat , kAma ityAdiprayoge tvakSyo tat kANaH puruSa ityetat, kathaM tUpacArataH // 3 // " tyAdivyabhicAreNa pratIterayuktaH prayogo'rthagatyarthatvAcchanda-1.. zAlekA sAnA ............||ch / 2. 2. 46. / / mA0 | www.mawwwwwwwmmmmmmmmmmmmww.ammemorawimwwwmammmmmmmamime prayogasyeti, ucyate- loko'tra paryanuyoktavyo yo'rthavato'nartha- nyA0 sa0-ya dai0 / avayavAvayavilakSaNasaMbandhe SaSThIkatAmanapekSya pratIte'pi zabdAn prayuddhe, loke ca na sarva eva prAptau vacanam / yasya- medinazcakSurAdeH, bhedaiH-kANatvAdibhiH,75 sUkSmekSikayA zabdAn prayuke, yastvevaM samIkSate sa na prayule, tadvataH cakSurAdimataH puruSAdestatprakAravadayuktasya, ko'rthaH 1 saHtatrApi copacaritArthanivRttirakSaNetyAdiprayoge prayojanaM- satyamayaM prakAravAn akSyAdirarthaH, tena yuktasya caitrAdeH, Ara kANo na tUpacAra iti / yadhaNamiti- ayamarthaH- yacchabdena bhavati tadvAcina akSyAdivAcinaH, tRtIyA bhavatItyarthaH / akSNA
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 48.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 131 animammam kANaH akSi kANaM cAkANaM ca bhavatIti kANatvabhedena tadvAMzcaitrAdi- za0 nyA0--kRtA / kRtAdayo na gargAdigaNavat sanni-40 nirdizyate / zirasA khalvATaH khalanti- apagacchanti kezA viSTA eva kecana, kiM tarhi ? kRtaprakArAH zaktito'vaseyA asmAditi " kapATa." [ugA0 148.] ityAdizabdAt ityAha-kRta evaMprakArairiti-niSedhArthavRttitvaM ca kRtaadiisaadhuH| prakRtyA darzanIyaH prakRtiH-svabhAvaH, tadbhedaH- darzanIya-| nAmanekArthatvAlakSagAto vA syAt / kiM gateneti- nAyaM prazna tvam , svabhAvo hi darzanIyatvamadarzanIyatvaM ca bhavati, tadbhedena kiMzabdaH, kiM tarhi ? niSedhe, yA praznArthavRttirevAyaM prakramAt darzanIya iti prakRtimAnAkhyAyate / pretIti " tannyadhi0 "tu niSedhapratItiH sAmAkSiptalakSaNayA na tu zAbdIti yukta-45 [5.1.64.] iti Ne- prAyaH, tadbhedo vaiyAkaraNatvaM tArkikatvaM | taraH praznaH // cha / / 2. 2. 47 // ceti tadbhedena vaiyAkaraNa iti tadvAn nirdizyate / nanu ca 'prakRtyA | wmmenterinww.amaruwamanmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmanna nyA0 s0-kRtaayeN| [neha vyAkhyAtam // 2.2.47.1] darzanIyaH, prAyeNa vaiyAkaraNaH' iti yuktaH prayogaH, darzanIyatvaM hi 10prAkRtaM vaikRtaM cAsti, vaiyAkaraNatvaM ca prAyikamanyaca, tatratara- kAle bhaannvaa''dhaare| 2 / 2 / 48 // byudAsAthai prakRtyA prAyeNeti cArthavat , kANa ityAdiprayoge tvakSaNe- ta0pra0-kAle vartamAnAnnakSatravAcino gauNAnAmna AdhAre tyAdivyabhicAreNa pratIterayuktaH prayogo'rthasya gatatvAt , ucyate- tRtIyA vA bhavati / puSyeNa pAyasamabhIyAt, puSye pAyasa-50 loko'tra paryanuyoktavyaH yo'rthavato'narthakatAmanapekSya pratIte'pi maznIyAt / maghAbhiH palalIdavam , madhAsu palalaudanam / zabdAn prayuGkte, loke ca na sarva evaM sUkSmekSikayA zabdAna kAla iti kim ?, puSye'rkaH, maghAsu grahaH, adhvani mA 15prayuGkte, yadA sUkSmekSikayA prayoge'pi upa caritArthanivRttirotyAdi-bhUt / citrAsu jAtA citrA mANavikA, tasyAM- citrAyAprayoge prayojana- satyamayaM kANo na tupacAreNeti / gotreNa kAzyapaH mAste, ana mANavikAyAM mA bhUt / bhAditi kim ? kAzyapo mAThara iti ca gotrabhedaH, tena gotramAnAkhyAyate-kAzyapa" tilapuSpeSu yat kSIraM, tilacchedeSu yad ddhi|" aba iti / bhedagrahaNa kimiti- yadi bhedagrahaNaM na kriyate tadA yena | tilapuSpa-tilacchedazabdau svA'vacchilne kAle vartate iti tadadAkhyA' ityucyamAne yaSTIH pravezayetyatraiva syAda, atra hi prApnoti / AdhAra iti kim ? adya puSyaM viddhi / 'sthAlyA 20yaSTayAdinA tadAnupacAreNAkhyAyate, akSNA kAga ityAdau ca na pacyate' ityAdivat bhAdhArasya karaNavivakSAyAM tRtIyA sidhyati syAt , napatrAzyAdizabdena tadAnirdizyate / makSikANaM pazyeti-saMbandhavivakSAyAM tu SaSThI mA bhUditi vacanam // 48 // kANazabdena hi akSibhedenAkSyAkhyAyate, na tadvAn caitrAdiH / / za0 nyA0-kAle / bhazabdo nakSatrapAcItyAha-nakSatra-60 SaSThInivRtyartha tu vacanamiti- tathApi na vidheyametat sUtraM, mA bhUt la, mAmUvAcina iti / nanu yadi nakSatravAcina iti zabdopalakSaNakAMdI tutIyA, itthaMbhUtalakSaNavAdakSyAdebhaviSyati, yadAha- vAnna tadAnImasau nakSatraM vakti nakSatropAdhikaM ta kAlaM. rUpa25 "ityaMbhUtasya kANasya, lakSaNaM hyakSi budhyate / sAmAnyAca tattvAdhyavasAyaH / puSyeNa pAyasamaznIyAdititatastatIyA tenaiva, tatra sUtreNa sidhyati // 1 // puSyeNa candropetena yuktaH kAla iti "candrayuktAt kAle." atrocyate- adhyAderitthaMbhUtasya kANAdilakSyasya bhedAbhAvA- . 2.6.] ityaNi lavaprayukte' iti lupi puSyazabdo65 lakSaNatvAnupapattiH, yadAha udyotakaraH nakSatravAcI kAle vartate, tata AdhAre tRtIyA, tadvimukte pakSe "lakSyalakSaNabhAvo hi, bhede satyupapadyate / saptamI-puSye pAyasamiti, evaM madhAsu palalaudanamiyathA chAtra-kamaNDalvozchAtropAdhyAyayoryathA // 1 // tyAdyapi, svArthikapratyayA nAtivartante prakRtiliGgavacanAnIti lakSaNAdAtapAdestatra lakSya tu bhidyate / kAle'pi nakSatrazabdo nakSatraliGgasaMkhya eva, atrApyanIyAditi iha tvevamasaMbhAvyamamedAdakSi-kANayoH // 2 // yojyam / puSye'rkaH, maghAsu graha iti- atra viziSTatArakA-70 yat tat kANaM tadevAkSi, lakSyate tatra tena kim / / vacchinne kSetre puSyamaghAzabdau vartete na kAle iti tadhaNAna tat kANaH puruSa ityetat kathaM tUpa cArataH / / 3 // " 2. 2.46. // | siddhayati / citrAsu jAtA citrA mANavikA, tasyA kRtAH / 2 / 2 / 47 // citrAyAmAsta iti- atra citrAbhizcandrayuktAbhiryuktaH kAla ta0 pra0--kRta ityevaMprakArairniSedhArthairyuktAd gauNAnAmna- iti pUrvavadaz , tapazca, tatazcitrAsu jAtA " bhartRsandhyAderaNa" statIyA bhavati / kRtaM tena, bhavatu tena, alamatiprasaGgena / 6.3.89.] ityag "citrA-revatI-rohiNyAH ." [6.3.75 ki gatena / kRta, kRtam , bhavatu, alam kim ; evaMprakArAH 108.] iti tallopaH, " udhAdegauNasya." [2. 4. 95. ] kRtAdayaH // 47 // ityAkAranivRttau punarAH " At" [2. 4. 18.] ityAp, 80 momwww.mmmmmmm 85
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 50. ] idAnIM yadyapi citrAzabdo mANavikAyAM vartamAnaH kAlamapyu - | prasitotsukA- 'vabaddhaiH / 2 / 2 / 49 // 40 "C pAdhitvenopAdatte, tatra cAsya vRttiH sambhAvyate, tathApi kAla ta0 pra0 -- etairyuktAdAdhAre vartamAnAd gauNAmAmnastRtIyA iti saptamyA zabdapravRtterAdhArakhena kAlo nirdizyate, iha ca citrAyAmAsta iti tatkAlajAtAyAM bhAgavikAyAM nakSatrazabdasya baddhaH prasitaH, nityaprasakta ityarthaH gRheNotsukaH, gRhe utsukaH; vA bhavati / kezaiH prasitaH, kezeSu prasitaH prakarSeNa sito vRttirna tu kAle, yadyapi ca vizeSaNatvena pratIyamAnatvAt kezairavaba dvaH, kezeSvavabaddhaH / AdhAra ityeva manasA prasitaH, kAle'pi vRttiH saMbhAvyate tathApi tatra kAlasya * gauNa-mukhya- | manasotsukaH, manasA'babaddhaH / kareNatRtIyAyA vikalpo mA 15 yozca mukhye kAryasaMpratyayAt na bhavati / 'tilapuSpeSu | yat kSIraM, tilacchedeSu yad dadhi / " iti - atra gRhyate / pUrvavat SaSThIbAdhanArthaM vacanam / bahuvacanameka-dvibhUt / bhavabaDhotsukazabdasAhacaryAt tadartha putra prasitazabdo'tra tilapuSpa-tilacchedazabdAvupacAreNa yatra tilAH puSpanti cchidyante bahAviti yathAsaMkhyanivRttyartham // 49 // 10vA tasmin kAle vartate na tu nakSatrazabdAviti bhAditi / vacanAnna bhavati / adya puSyaM viddhi atra nakSatravAcinaH za0 nyA0 - prasi0 / prasitazabdo'yaM guNavacano'pyastizabdasya kAle vartamAnatve'pyAdhAra iti vacanAt karmaNastRtIyA prakRSTaH sitaH zukra iti kriyAvacano'pyasti - yaH syate : 60 na bhavati / sthAlyA pacyata ityAdivaditi- AdhArasya | sinotervA bhavatIti tatrotsukA 'vabaddhazabdasAhacaryAt tadarthaH karaNavivakSayA tRtIyAyAmAdhAro nAdhArabhAvena pratIyate, kintu | sinotireva kAnto gRhyata iti, prakarSeNa sito baddha iti, kazcaiva15 karaNabhAvena, asti cAdhArasya karagavivakSA, yathA- sthAlyA mucyata ityAha- nityaprasakta ityartha iti - mukhyavyatiSaGgapacyata ityAdhAro hi sthAlIpAkasya karaNabhAvenApi nirdizyate, rUpasya bandhanasyAbhAvAt sAdRzyAt gauNArthaparigrahAd yaH kezavastuno'nekazaktiyuktatvAt kimarthametadArabhyata ityAkSepArthaH, yathai- saMskAre saktaH sa tatra baddha iva bhavati, yo hi yatra prasaktaH 55 vAdhArasya karaNavivakSA'sti tathA sambandhavivakSApi, yathA- vRkSe sa tatra baddha iva bhavati / prasitatvamutsukatvamavabaddhatvaM ca zAkhA, vRkSasya zAkheti, tatreha SaSThI mA bhUt, tRtIyA yathA kezaviSayamiti saptamyadhikaraNa eva siddhA pakSe tRtIyAvidhAnArtha 20syAdityevamarthaM vacanamiti samAdhyarthaH // cha // 2. 2. 48 // vacanam / vikalpo mA bhUditi- atrApi karaNavivakSayA nyA0 sa0-----kAle bhA0 / svArthikapratyayA nAtivartante tRtIyAsiddhau pUrvavat samAdhAtavyam / nanu prasitazabdasya guNaprakRtiliGgavacanAnIti kAle'pi nakSatrazabdoM nakSatraliGgasaMkhya eva / vacanasya kriyArthasya ca saMbhavAdubhayArthasyApi grahaNaprasaGgaH, na60 putreNa pAyasamaznIyAt puNyeNa candrayuktenetyAdiprakriyAyAM puSya- avabaddhetyAdi - utsukazabdo'vabaddhArthavRttiriti / pUrvavadica guNavacanasya prayoge tRtIyeSyate, na ca niyAmakamastItyAhazabdaH kAle vartate, payasi saMskRtaM bhakSyaM " saMskRte bhakSye " [ 6.2. 25140.] aN, payasA saMskRtamiti tu kRte tRtIyAdhikAranivezitena | tyAdi gatArthamiti // cha // 2. 2. 49. // "" saMskRte " [6. 4. 3. ] iti sUtreNa ikaNeva bhavati / adhvani / nyA0 sa0- prasito 0 1 prasitazabdo'yaM guNavacano'pyastimA bhUditi - atra viziSTatA rakAvachinne kSetre puSya-madhAzabdau vartete, prakRSTaH sitaH zuku iti kriyAvacano'pyasti - yaH syateH sinotervA65 na kAle iti / citrA mANavikA iti- yadyapi citrazabdo mANavikAyAM bhavatIti tatrotsukA'vabaddhazabdasAhacaryAt tadarthaH sinotireva ktAnto varttamAnaH kAlamapyupAdhitvenopAdatte, yatazcitrAsu jAtA yA sA citra gRhyata ityAha- prakarSeNetyAdi / nanu prasitazabdasya zukraguNavacanasya 80iti vizeSaNatvena pratIyamAnatvAt kAle'pi vRttiH saMbhAjyate, tathApi kriyArthasya ca saMbhavAdubhayArthasyApi grahaNaprasaGga ityAha-avabaDhotsukatatra kAlasya gauNatvAt gauNa-mukhyayozca mukhye kArya saMpratyayAt sAhacaryAditi / 2 2 49. / / na bhavati / svAvacchile kAle iti- svena - AtmanA, avacchidyate yastilaccheda tilapuSpaviziSTaH kAlaH ko'rthaH ?- yatra kAle tilAH pumyanti tilAnAM chedazca bhavatItyarthaH / ** 35 " tilapuSpeSu yat kSIraM, tilacchedeSu yad dadhi / tilavApeSu yat toyaM, tena vRddho na jIvati " // 1 // iti suzrutamatam, sArodAramate pUrvArddhaM tadeva, uttarArddha tu " mAghamAse ca yad bhuktaM, tena vRddho vinazyati / " ko'rthaH ? punarnavo bhavati // 2. 2 48. // vyApyedvidroNAdibhyo vIpsAyAm 70 / 2 / 2 / 50 // ta0 pra0---vyApye vartamAnebhyo dvidroNAdibhyo gauNanAmabhyo vIpsAyAM tRtIyA vA bhavati / dvidroNena dhAnyaM krINAti, dvidroNaM dvidroNaM krINAti, tRtIyA vIpsAyAM vihiteti tRtIyAtasya padasya dvirvacanaM na bhavati, dvitIyA tu karmaNi vihivA75 na vipsAyAmatastadantasya dvirvacanaM bhavati / evaM paJcakena
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 52.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 133 pazUn krINAti, paJcakaM paJcakaM kriNAti; sahasraNA'zvAn krINAti, jAnAti / jJa iti kim ? mAtaraM saMvetti / asmatAviti sahasraM sahasraM krINAti, dvidroNAdayaH prayogagamyAH // 50 // kim ? mAtaraM saMjAnAti, mAtuH saMjAnAti; smaratItyarthaH / momvyApya ityeva-mAtaraM svareNa saMjAnIte, karaNe vikalpo 140 za0 nyA0-vyApye / dvidroNeneti-dravateH "drorvA"| bhavani / mAtuH saMjJAteti kRtiparatvAt sssstthii| navA'dhikAre [uNA0 84.] iti Ne-drogaH, dvayordogayoH samAhAro dvidroNaM, vAgrahaNamuttaratra tannivRttyartham // 51 // 5pAtrAditvAt strIvAbhAvaH, atra droNo vIhirADhako vrIhiritivat - droNazabdo meyavRttiH, tena samAnAdhikaraNo dvidrogazabdaH, dvidroNaM za0 nyaa0-smo0| sama iti paJcamyantena, kSa iti dvidroNaM krINAti droNadvayasaMghAtaM dhAnyaM krIjAtItyarthaH, atra dhayantaM viziSyata ityAha-saMpUrvasya jAnAteriti / mAtrA zrUyamAgakINAtikriyAvyApyatvAd drogAderdhAnyAdivizeSaNavAda saMjAnIte "jJAMz avabodhane" saMpUrvaH, "saMprate."|3... dvitIyAyAM prAptAyAM tRtIyAvidhiH / nanu vIpsAyAM tRtIyAvidhAnaM, 3. 69.] ityAtmanepadam , kyAditvAt nApratyayaH, "jA 10na ca vIpsA tRtIyAntasya dRzyate, tat kathamidamityAha-dvidroNaM jJA-janaH" [4. 2. 104.] iti jAdezaH, " eSAmIdvidroNa(?)[tRtIyA vipasAyA] mityAdi / paJca mAnamasya yaMane0" { 4. 2. 97. ] itItvam / [ mAtaraM ] jAnAti "saMkhyAyAH saGgha-sUtra-pAThe" [6.4.171.] iti ke-paJcakena pratipadyata ityarthaH, sama iti vacanAt kevalasyAnyopasargapUrvasya pazUn kriinnaati| paJcakaM paJcaka saGgha pazUna kriinnaatiityrthH| paJcakaM ca na bhavati / mAtaraM saMjAnAti, mAtuH saMjAnAti pazcakamityatra pazusAmAnAdhikaraNye'pi paJcakazabdAdu brAhmaNAH asmRtAviti vacanAt smRtau tRtIyAyA abhAvAt "smRtyartha15 saGgha itivat ekavacanam, evaM-sahaneNAzvAn kINAtI-dayezaH" [ 2. 2. 11.] iti pAkSike karmatve karmaNi tyAdyapi / Adizabdasya prakArArthatvAdu yebhyo vIpsAyAM prayoge dvitIyA, anyatra SaSTI / smaratItyarthaH ityanenAsmRtAvityasya / dRzyate te dvidroNAdayaH, na tu godivat sanniviSTA vyavacchedyAM smRtyarthatAM darzayati / mAtaraM svareNa saMjAnIte ityAha-dvidroNAdayaH prayogagamyA iti ||ch||2.2.50.|| nanvatra mAtaramiti vyApyamastyeva, tat kathamidaM vyApya itya wammmmmmmm syAnuvartamAnasya pratyudAharaNamiti, atha svareNeti karaNe na nyA0 sa0 cyApye dvi0| dvidroNena dhAnya krINAti, dvI bhavatIti cet ? na-atra tRtIyAyAH siddhatvAdityata AhaOndroNau mAnamasya dhAnyasya " mAnam" [6. 4. 169.] itIkaNa, karaNe vikalpo na bhavatIti- yadyatra vyApya iti nAnutasya "anAgnya." [6. 4. 141.] iti lup, yadA do vartata tadA'nena vidhIyamAnastRtIyAvikalpaH sAmAnyavihitatvAt droNau meyAvasya dhAnyasya, ko'yaH? anena dhAnyena do droNI mIyate, karaNe'pi syAt / mAtuH saMjJAteti- atra kRtprayoge iyaM60 tadA ikaNa nAgacchati meyavAcilAd droNasya, yadvA dvayordoNayoH tatIyA ca prApnoti, "karmaNi kRtaH" [2. 2. 83.] iti samAhAro dvidroNam , pAtrAditvAt strIvAbhAvaH, atra droNo brIhi-!SadhI ca. ubhayaM cAnyatra sAvakAzaM, tatrobhayaprAptI paratvAt / rADhako vrIhiritivat droNazabdo meyavRttiH, tena dhAnyasya samAnAdhi- SaSTayeva bhavatItyAha- kRtiityaadi| navAdhikAra iti- navAkaraNo dvidroNazabdaH / evaM-paJcakena pazUn krINAtIti- paJceti dhikAreNaiva vikalpasya labdhatvAt tadartha vAgrahaNamuttaratra saMkhyA mAnamasya " saMkhyAyAH saMghasUtra0 " [6. 4. 171. navAdhikAranivRttyartha. tenottaro nitya eva vidhirityarthaH / karmaNaH iti yathAvihitaH " saMkhyADateH0" [6.4.130.] iti kaH, karaNavivakSAyAM pakSe tRtIyAyA dvitIyAyAzca siddhasvAt sUtrApaJcakaM paJcakaM saMgha pazUn kINAtItyarthaH, paJcakaM paJcakamityatra pazu parambhavaiyarye pratyudAharaNeSu kRtprayoge caiva tRtIyA syAdataH 80sAmAnAdhikaraNye'pi paJcakazabdAd brAhmagAH saMgha itivad ekvcnm| paga karmaNi tadvivakSAvyudAsArthamayaM pAkSikastRtIyArambha iti // cha dvidroNAdaya iti-Adizabdasya prakArArthavAda yebhyo vIpsAyAM "! 2. 2. 51. // .. prayoge tRtIyA dRzyate te dvidroNAdayaH, na tu gargAdivat sanniviSTA iti / / 2. 2. 50. // | nyA0 sa0--samo jJo0 / saMjAnIte iti- "samprate-70 mmmmmmmmmmmmmmmm rasmRtau" [ 3.3.69.] ityAtmanepadam / / 2.2.51 // samo jJo'smRtau vA / 2 / 2151 // 35 ta0 pra0-asmRtau vartamAnasya saMpUrvasya jAnAta! dAmaH saMpradAne'dharmya Atmane ca vyApyaM tantra vartamAnAd gauNAnAmnastRtIyA vA bhvti| mAtrA / 2 / 2 / 52 // saMjAnIte, mAtaraM sNjaaniite| sama iti kim ? mAtaraM ta0 pra0-- saMpUrvasya dAmaH saMpradAne'dharmyarUpe vartamAnA
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhannyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 53. ] nAmnastRtIyA bhavati, tatsaMniyoge ca dAma AtmanepadaM bhavati / | evaM cAtra kriyAvyatihAropapattestadvAreNaivAtmanepadam, atrocyate - 40 dAsyA saMprayacchate, vRSalyA saMprayacchate, kAmukaH san dRvyaM evaM hi dhAtvantare'pi vinApi samupasargeNAdharmatvAbhAve'pi dAsyai dadAtItyarthaH / dAma iti kim ? dAsyai saMdadAti / dhAtvarthasya pratyudAharaNe'pyuktavivakSopapattestRtIyA prApnoti, dravyaM saMpradAna iti kim ? dravyaM vRSalyA saMprayacchate, karmaNi mA vRSalyA saMprayacchata ityatrApi sampradAnavivakSAyAM caturthI syAt, 5 bhUt / adharmyaM iti kim ? patnyai saMprayacchati / sama ityeva ata iha caturthIpratyudAharaNeSu ca tRtIyA mA bhUdityevamarthamidaM dAsyai prayacchati / iha saMpUrvasya dAmaH prazabdavyavadhAnamantareNa vaktavyamiti / viziSTa eva viSaye lokasya vivakSeti lokavivakSA-45 prayogA'bhAvAt tadvyavadhAne'pi bhavati // 52 // | niyamo vinA vacanena duradhigama iti idamArabhyata iti // cha za0 nyA0-- dAmaH0 / sama ityanuvartamAnena dAma iti // 2. 2. 52. // " viziSyata ityAha- saMpUrvasya dAma iti / adharmyarUpa nyA0 sa0 -- dAmaH sampra0 / nanvanena brAhmaNena dAnaM pravRtta, 10 iti - adharmazAstranibaddha ityarthaH / Atmanepadasya dAm prakRti- mityAdivat sampradAnasya karaNatvavivakSAyAM dAsyA saMprayacchate vijJAyata ityAha- tatsanniyoge ca dAma Atmanepadamiti / ityAdau tRtIyotpatteH kimarthamidamArabhyate, yadvA sahArthe iyaM tRtIyA, 50 dAsyA saMprayacchate dAsI dAna kriyAkarmA'trAbhipreyeti tata- tathAhi - dAsyai svayaM dhanaM dadAti, sApyAtmAnaM tasmai dadAtIti, dAnastRtIyA / saMprayacchata iti sampra ityupasargapUrvAd " dAMm pUrvake sambhoge dAm vartate, dazvA dAsyA saha sambhukta iti, evaM dAne ityato'nena vartamAnAtmanepadaM madhye zac, "zrauti-kivu cAtra kriyAvyatihAropapattestadvAreNaivAtmanepadam atrocyate-- evaM hi 15 dhivu-pA0" [ 4. 2. 108. ] iti dAmo yacchAdezaH, kAmukaH | dhAtvantare'pi vinApi samupasargeNAdharmyatvAbhAve'pi syAt, dravyaM vRSalyA nityAdinA dhAtvarthasyAdharmatAM darzayati / dAsyai saMda- samprayacchata ityatrApi sampradAnavivakSAyAM caturthI syAt, ata raha55 dAtIti tu " DurdAAMgk dAne " saMpUrvaH, tatastiv, " havaH | caturthIpratyudAharaNeSu ca tRtIyA mA bhUdityevamarthamidaM vaktavyam, ziti " [ 4. 1. 12. ] iti dvirvacanaM, nAyaM dAmiti nAtra vivakSayApi na sidhyati, vivakSAniyamo hi vinA vacanena duradhigama tRtIyA nApyAtmanepadamiti / dravyaM vRSalyA saMprayacchata / itIdamArabhyata iti / nanu sama iti paradigyogalakSaNA paJcamI, 20 iti - atrAsati sampradAna iti vyApya ityanuvRtteH kriyA- tatazca " paJcamyA nirdiSTe parasya " [ 7. 4. 104. ] tathAvyApyatvAd dravyAt tRtIyA prasajyetetyAha- karmaNi mA bhUditi / nantarasyeti prazabdasya vyavadhAne na prApnotItyAha- iha sampUrvasyeti 160 patnyai saMprayacchati patnyai dAnaM nAdharma ityatra na bhavati / | yadvA sama iti pUrvatra paJcamyantamapIha lakSyavazAt SaSThyantaM vijJAyate, dAsyai prayacchatIti- sama ityanuvRtteratra na bhavati / nanu sama tatra vyavadhAne'pi samA yotamAnArthatvAd dAmaH sambandhopapatterbhavaiti paradibhyogalakSaNA paJcamI, tatazca " paJcamyA nirdiSTe parasya " tyeva vidhiH // 2. 2. 52. // 25[7.4.104.] taccAnantarasyeti "samo jho'smRtau " [2.2.51.] G caturthI / 2 / 2 / 53 // ityatra vyavadhAne sati na bhavati, tat kathaM saMprayacchata iti prazabdena vyavadhAne vidhirityAha- iha sampUrvasyetyAdi - iha | ta0 pra0 -- saMpradAne vartamAnAd gauNAnnAmno De-bhyAM-bhyas-65 asmin sUtre prazabdena samo vyavadhAne'pi vidhirbhavati, kutaH ? lakSaNaika-dvi-bahau yathAsaMkhyaM caturthI vibhaktirbhavati / dvijAya prazabdavyavadhAnamantareNa prayogAbhAvAt nahi tadvyava- gAM dadAti, ziSyAbhyAM dharmamupadizati, munibhyo bhikSAM dadAti, 30dhAnamantareNa saMpUrvasya dAmaH saMyacchatIti prayogaH, yatra tvasti patye zete, rAjJe vijJapayati, rAjJe daNDaM dadAti / saMpradAna tatra yamereva, evaM ca * yena nAvyavadhAnaM tena vyavahite'pi 0 * ityeva - bhajAM nayati grAmam // 53 // iti vacanaprAmANyAt prazabdena vyavadhAnamAzrIyata iti yadvA sama iti pUrvatra paJcamyantamapIti lakSyavazAt SaSThyantaM vijJAyate, za0 nyA0 - catu0 / dvijAya gAM dadAtIti- gavA-70 tatra vyavadhAne'pi samA dyotyamAnArthatvAd dAmaH sambandhopapatte dinA karmagA dvijAdervyApyamAnatayA vivakSitatvAt sampradAna35rbhavatyeva vidhiH / nanvanena brAhmaNena dAnaM pravRttamityAdivat tvAt tatacaturthI / ajAM grAmaM nayatItyatrAjAM devadattaH svasampradAnasya karaNatvavivakSAyAM dAsyA saMyacchate kAmuka ityAdau vyApArega vyApnoti, ajA ca grAmazca tau vyApyarUpau vyApyena tRtIyopapatteH kimarthamidamArabhyate ?, yadvA sahArthe iyaM tRtIyA, vyApyamAnasya sampradAnatvAdiha ca tadabhAvAccaturthI na bhavatIti dAsyai svayaM dhanaM dadAti sApyAtmAnaM tasmai dadAtIti dAna- // cha // 2. 2. 53. // pUrvake vA saMprayoge dAm vartate, dattvA dAsyA saha saMbhuGkte iti, nyA0 sa0 - caturthI / [ neha vyAkhyA dRzyate ] // 2.2.53 // 75 134
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI siddhama candrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / tAdayai / 2 / 2 / 54 // ghRtazItaM ca sazarkaraM payaH ?, saMbandhamAtravivakSAyAM SaSThayeva bhaviSyati / kRpyathairvikAre - mUtrAya kalpate yavAgUH, uccArAya ta0 pra0 - kiJcid vastu saMpAdayituM yat pravRttaM tat tadartham, tasya Ave vAdayyai-- saMbandhavizeSe dyotye gauNA- saMpadyate yavAnnam leSmaNe jAyate dadhi, tadvikArarUpamApadyata 40 nAmnaH SaSThyapavAdazcaturthI bhavati / yUpAya dAru, kuNDalAya ityarthaH / vikAra iti kim ? caitrasya kalpante dhanAni saMpa| dyante zAlayaH / gauNAdityeva- mUtramidaM saMpadyate yavAgUH, 5 hiraNyam randhanAya sthAlI, avahananAyolUkhalam // 54 // uccAro'yaM saMpadyate yavAnnam, zRGgAccharo jAyate, gomayAd za0 nyA0--tAdu0 / tacchabdena kArya nirdizyate, tasmA vRzcikaH prabhavati, mUtraM saMpadyate yavAgvAH yavAgvA iti ca idaM tadarthamiti samAsena viziSTa kArya prayojanakAraNamabhidhIyata paJcamI apAyavivakSAyAm / dhAriNottamarNe- caitrAya zataM 45 ityAha- kiJcid vastu sampradAyituM yat pravRttaM tat dhArayati / uttamarNa iti kim ? zatazabdAnna bhavati / uttamarNo tadarthamiti- tasya bhAvastAdarthyamiti kAryakAraNasambandha ucyate, dhanikaH // 55 // 10 samAsakRttaddhiteSu [ bhAvapratyayena ] sambandhAbhidhAnamiti vacanAt / [ pA0 2. sU0 55. ] 135 sati za0 nyA0 - ruci0 / rucizabdo rucyarthe vartate, rucisambandhasya ca dviSThatve'pi gaugAdityadhikArAdapradhAnAd vizeSaNAdeva caturthI bhavati, tata utpadyamAnaivAsau yastvantarArthataH zcAnyakartRko'bhilASaH, kRSizca [klapizca ] vikRtila[kSaNa] kRpyarthe, gamayituM zaknotIti nAnyathetyAha- tasya bhAva ityAdi / rucizca kRpizca rucikRpI, tAvarthI yeSAM te rucikRpyarthAH,50 yUpAya dArciti- atra yUpAdihetubhUtasya dAryAderhetuhetumadbhAvasya rucikapivAcyo'rtho'nyeSAM na saMbhavatIti sAmarthyAdivArtha 15 catuthyaiva gamitasvAnnAmArthavyatireke ca hetutRtIyAvidhAnA- draSTavyaH, ruci kRpivAcyo'rtho yeSAM te tathoktAH, atra ruci - kRSi - di ca nAmArthavyatirekAbhAvAdvaitAviti tRtIyA na bhavati / myAmarthazabdaH pratyekamabhisambadhyate, na samudAyena, tathA lakSyananu tasmai idaM tadarthamiti satyAM caturthyAM samAsaH, [ vyava ]sthiteH, nApi pratyAsatyA kRpinaiva saMbadhyeta tadA ca samAse tadupAdAne( dAnena ) caturthIvidhAnamitItaretarAzrayAda- dhAriSad rucirapyarthazabdAt para eva kriyeta, tathA sati kiM55 prasiddhinirdezasyeti, ucyate- AcAryapravRttirjJApayati- bhavatyartha- rucinA saMbadhyate ? uta neti sandeho'pi na syAt, dhArezva 20zabdayogena caturthIti, yadayaM tAdarthye [ " tadarthArthena " 3. 1. parinipAtena lakSaNavyamicAro na kRtaH syAt, ruci-dhArI 72.] ityarthazabdena samAsaM zAstiH SaSThIsamAso vA sambandha- samasya kRpyarthena samAsAt, anyathA dhAreralpasvaratvAt pUrvanipAsAmAnyavivakSAyAmastyeva SaSTI, yathA- guroridaM gurvarthamiti / UrdhvaM tanAIsya paranipAtena lakSaNaM vyabhicAritaM syAdityAha-ruSyartheH khaM~ bilaM vAsyeti pRzedarAditvAdulUkhalam // cha // 2.2. 54 // kRpyathairiti - rucikRpisamAnArthairityarthaH / yathAkramamiti--60 | rucikRtyarthadhAribhiriti bahuvacanAntasya preyavikArottamarNeSviti nyA0 sa0-- tAdarthe / yUpAya dAru atra yUpAdihetubhRtasya bahuvacanAntena yathAsaMkhyamabhisambandha ityAha- vacana25 dAvaderhetu tRtIyA na, agauNatvAt // 2. 2. 54. // wwwwwwwwwwwww rucikRpyarthadhAribhiH preyavikArotta marNeSu / 2 / 2 / 55 / / sAmyaM yathAsaMkhyArthamiti / nanUbhayatraikavacananirdeze'pi sAmyAd yathAsaMkhyaM bhaviSyati, kiM bahuvacanenetyAha- bahuvacanaM | tvityAdi bhinnavacanatvAditi zeSaH, eka-dvi-bahAvityasya 365 De-bhyAM bhyasityanenaiva yathAsaMkhyamiti / ruSyathaiH preye ityA "" ta0 pra0--rucyarthaH kRpyathairdhAriNA ca dhAtunA yoge yathA dinA bhedenodAharati / preya iti prINAteH " ya eccAtaH kramaM preye vikAre uttamarNe ca vartamAnAd gauNAnnAmnazvaturthI [5128 ] iti karmaNi yapratyaye rUpamityAha - prIyamANa 30 bhavati, vajravastrAmyaM yathAsaMkhyArtham bahuvacanaM tu eka-dvi- iti / [ rocate ] " ruci abhiprItyAM ca " vartamAnAyAstebahAviti yathAsaMkhyA'bhAvArtham / rucyathaiH preye- prIyamANe- pratyayaH, [ svadate ] " dhvadi AkhAdane " pUrvavat tepratyayaH, 70 jinadattAya rocate dharmaH, gurudattAya svadate dadhiH tasyAbhi- tasyAbhilASamityAdinA rucyarthatAM darzayati / kiM punaratra lASamutpAdayatItyarthaH / preya iti kim ? caitrAya rocate modako prAptam ? kecidAhuH- devadatto rocayati modakamiti prApnoti, mAdhuryeNa, mAdhuryazabdAt na bhavati / preyasaMbandhAdabhilASa- devadattaM hi prApyamodako ruciviSayaH, na sarvameva bhicchatvAt 35 karaNArthasya rucergrahaNam, teneha na bhavati sarveSAmetad rocate prANinAm / kavidAha- karmaNi dvitIyAyAM prAptAyAM prIyamANaM kathaM vA taveti, pratibhAtItyarthaH / kathaM rocate mama ghRtaM saha devadattaM prINayati modaka iti / anya AhuH - kAra kazeSatve SaSTI 75 sutraiH zAlayo dadhizaraM kukurAzca ?, ghRtameva mamApi rocate prAptA, naTasya zRNotIti yatheti, sarvathA tu kArakasyAvivakSAyAM
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhavRtti-vRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 56.] Annanoramanian na bhavati, devadattasya rocate dyUtaM, na yajJadattasyeti sambandhaparatvAd nyA0 sa0-ruci-klappathai0 / sambandhamAneti- aba satyapi40 vivakSAyAH / yathodAhRtaM bhartRhariNA- yadyapi pANinerabhisaMcitA preyatve peyatA na vivakSitA, api tu takiyAsaMbandhamAtramiti na nityatA anityatA ceti, tadAha | cturthii| mUtrAya kalpate yavAgUH yavAgU: kI saMpadyate, kiM ___" hetutve karmasaMjJAyAM, zeSatvenApi kArakam / saMpadyate ? mUtra- mUtrarUpamityarthaH / nanu mUtra-yavAgUzabdayoyorapi 5 rucyarthAdiSu zAstreNa, caturthI saMprakIrtitA // 1 // saMpadyate iti kriyayA saha sambandhAd gauNatvAbhAvAt kathaM mUtra caitrAya rocate modako mAdhayeNeti-mAdhurya na prIya-zabdAccaturthI ?, ucyate- etatsUtrasAmarthyAdevAtra gauNamukhyabhAvena45 mAmalyataH preyagrahaNAna bhavati / preyasambandhAditi- kriyAsaMbandhAt mUtrasya gauNatvam , tathAhi-prathama yavAgvA saha ayamartha:-rucirdIptAvapyasti- rocante jyotIdhi dIpyanta itiH| kriyAyAH saMbandhaH pazcAnmUtrasyeti ! gauNAditi nyAvRttyadAharaNe pratibhAne ca-rocate, pratibhAtIti; abhilASakaraNe ca-rocate, tu mUtrAdaviNyArtha mUtrAdika prathama kriyayA saMbandhanIyam, yadA 10 tasyAbhilASa karotItiH tatrAbhiprAyotitrApi preyo] nAmAbhi-mUtrAyeti ko'rthaH ? mUtrarUpavikArasaMbandhitvena yavAgUH saMpadyata lASakaraNa evaM saMbhavati, yo hi yamabhilaSati tasyAbhilASasya ityrthH| tadvikArarUpamiti- atra tasya yavAgvAde vikArastasya50 kartA te prINAtIti tena sa prIyate. iti nArthAntare'sti preya rUpaM karmatApannamApacate-prApnoti, mUtraM kata, akarmako'pi padistadA iti tadanyathAnupapattyA'bhilASakaraNArthasya rucergrahaNAt sarveSA- tadvikArarUpaM mUtra karta Apadyata sampadyate ityarthaH, atra prathamAyAH mesada rocate ityAdI pratibhAnArthaprayoge preyAbhAvAcatarthI na prAptau cturthii| caitrasya kalpanne ityatra caitro dhanAdInAM svAmI 15bhavatIti / yadyevaM rocate mama ghRtaM saha muddai rityAdAva-na vikAra iti na bhvti| mUtraM saMpadyate yavAgvA itibhilASakaraNArthasya raceH preyasya sadbhAvAt tataH kuto na caturthIti yavAgyA apagacchadidaM mUtraM saMpathata ityapAyaH / caitrAya zataM55 pRcchati-kathamityAdi / samAdhatte-sambandhamAtravivakSA- dhArayatIti- " dhuMda avasthAne" dhiyate-tiSThati svarUpAnna pracya. yAmiti-atra satyapi preyatve preyatA na vivakSitA, api tu vate zataM karta, tat priyamANaM prayukta iti Nig , aparapaThita tarikrayAsambandhamAtramiti na caturthIti SaSThayeva bhavati / matrAya kSurAdau vA / uttamoM dhanika iti- yo hi dhanaM prayaDa ke sa 20kalpate yavAgUH, kalpate "kRpauMDa sAmarthe ", sampadyate loke uttamatvena prasiddhaH, yastu gRhNAti so'thamatvena, uttamAdha " padiMca gatau" sampUrvaH, jAyate " janaici prAdurbhAve "mAbhyAM saMbaddhamRNamapi tathaiva vyapadeSTavyamityuttamamRNaM yasyeti 60 tadvikArarUpamApadyata ityartha iti, anena mUtra-yavAgvAdInAM kAryam // 2. 2. 55 // . vikAravikAribhAva darzayati / caitrasya kalpante dhanAtItiatra caitro dhanAdInAM svAmI, na vikAra iti na bhavati / / pratyAGa: zruva ne / 2 / 2156 // samUtramidaM sampadyate yavAgarityAdi- atra vikAra- ta0 pra0-pratyAbhyAM pareNa zRNotinA yuktAdarthinivikAriNoramedavivakSayA vikAraH pradhAnameveti gaumAdityadhi- mAmalA abhilASuke vartamAnAd gauNAnAmnazcaturthI bhavati / dvijAya gAM kArAnna bhavati / mUtraM saMpadyate yavAgvA ityatra vikArasya pratizRNoti, dvijAya gAmAzRNoti; yAcito'yAcito vA65 pratijAnIte ityrthH| pratyAGa iti kim ? caitrasya zRNoti / prAdhAnyAt mAM bhUt tatazcaturthI, yavAgvA ityatra tu paJcamI bharthinIti kim ? dvijAya gAM pratizRNotItyatra gadhi mA kathamityAha-- yavAgvA ityAdi-tato yavAgvA apagacchadidaM 30sUtra sampadyata ityapAyo'tra vivakSataH, tatra "paJcamyapAdAne mUt // 56 // bhUt // 56 // [2. 2. 69.] iti paJcamI bhavati / caitrAya zataM dhAra- za0 bhyA0-pratyA0 / arthayata ityarthI- abhilASukaH, yati " dhRt sthAne" dhriyate-tiSThati svarUpAnna pracyavata |" arthaNi upayAcane" iti hi pAThAt, pratyAGaH iti70 ityarthaH, tato dhriyamANaM prayukta iti Niga, tatastivAdiH / paJcamI, na tu SaSThI, SaSThayAM hi pratyAcaveti lAghavAta samasyeta, zatazabdAna bhavatIti- zataM dhArayatItyatra dhAryamANe zate asti hi tatra samAsaH "SaSThayayatnAtU." [3. 1. 76.] 35 karmaNyuttamarNatvAbhAvAnna bhavatItyarthaH / uttamarga vyAcaSTe- utta- iti; na ca tatra samudAyAnukaraNaM syAditi vAcyam , kArA moM dhanika iti- yo hi dhanaM prayuGkte sa loke uttamatvena narthakyaprasaGgAt, tadA hi pratyAzruveti nirdizyeta, ata eva ca prasiddhaH, yastu gRhNAti so'dhamatvena, uttamAghamAbhyAM sambaddha- pratyekamabhisambandho na samudAyeneti dvivacanenAha-pratyADbhyA75 mRgamapi tathaiva vyapadeSTavyamityuttamam RNaM yasyeti bahuvrIhiNo-pareNeti- evamuttaratrApi / pratizRNotIti- " dhuMT zravaNe" mattarNazabdena dhaniko'bhidhIyata ityarthaH ||ch // 2. 2. 55. // pratipUrvaH, tatastiva, " svAdeH zvaH" [3. 4. 75.] iti
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 58.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / zruH, " zrauti-kRyu-dhivu-pA-ghrA-mA0 " [4. 2. 108. vIkSye rAdhyatirIkSatizca vartate tasmin vartamAnAd gauNAiti zruvaH zubhAvaH, idaM me tvayA kartavyamiti yAcamAne, maha- nAmnaH sAmarthyAd rAdhIkSibhyAmeva yuktAccaturthI bhavati / maitrAya tvAdayAcamAne'pi kenApyAkArAdinA svAbhilASaM samarpayati rAdhyati, maitrAyekSate; tasya daivaM paryAlocayatItyarthaH / strIbhya dvijAdau omiti tasya pratipadyate-- abhyupagacchatIti yAvadi- IkSate- strINAmabhiprAyaH kIdRza iti vimatipUrvaka nirUpayatIityarthaH / gavi mA bhUditi- asatyArthinItyasmin karmadvitIyA- tyrthH| "IkSitavyaM parastrIbhyaH svadharmo rakSasAmayam" para-40 manyatra sAvakAzAM paratvAccaturthI bAdhetetyarthigrahaNam // cha / strINAmabhiprAye yat saMdehAdIkSitavya-nirUpayitavya-kimevaM 2. 2. 56. // karoSi naveti, tad rakSasAM kuladharmo na dossH| deve evekSye nyA0 sa0-pratyAH / bharthinIti- arthayate ityarthI-| 3cakA rAdhAkSyathadhAtuyAga'pAcchantyaka, matrAya rAdhayati, abhilASukaH, " arthaNi upayAcane" iti pAThAt / yAcito. na sAdhayati, pazyati, jAnIta iti codAharanti / yaDrahaNa kim ? 10'yAcito veti- adhamatvAd yA camAne mahattvAdayAcamAne'pi kenA- | mara nA maitrasya zubhAzubhamIkSate, zubhA'zubhAt mA bhUta, maitrAt tu45 pyAkArAdinA svAmilApaM samarpayati dvijAdau omiti tasya prati-N rAdhIkSibhyAM yogAbhAvAdeva na bhavati / vIkSyagrahaNaM kim ? maitramIkSate / rAdhIkSyarthaviSayAd vipraSTacyAdicchatyanya:-lAbhAya jAnIte- pratipadyate, abhyugacchatItyarthaH // 2. 2. 56. // mmmmmmmmwwwm....rAdhyati, lAbhAya rAdhayati, lAbhAya sAdhayati, lAbhAyekSate. pratyanorguNA''khyAtari / 2 / 2 / 57 // lAbhAya pazyati // 58 // ta0 pra0--pratyanubhyAM pareNa gRNAtinA yoge AkhyA za0 nyA0-yadvI0 / vIkSyaM vyAcaSTe- vIkSyamityAdinA,50 tari vartamAnAdu gauNAnAmnazcaturthI bhavati / AcAryAya prati- vividhA-vizeSAnupalambhAdekasmin vastuni sAdRzyAdinimittAgRNAti, bhAcAryAyAnugRNAti; AcAryoktamanuvadati, prazaMsanta danekapakSAlambanAnavadhAraNAtmikA matiH- vimatiH, sandehajJAnavA protsAhayatItyarthaH / pratyanoriti kim ? bhAcArya gRnnaati| miti yAvat, tatpUrvaka nirUpaNIyam- adRSTamiSTAniSTaphala pAkhyAtarIti kim ? bhAcAryAya manasA pratigRNAtItyatra puNyapAparUpam , apratyakSa parAmiprAyAdikaM vA, tasyaiva nirUpamanasi mA bhUt // 57 / / gArhatvAt / punaH spaSTayati- vipraznaviSaya iti- viziSTaH 20 za0 nyA0-pratya0 1 gRNeti- gRNAstivantasyaikadezo'- praznaH- vipraznaH, abhimAnonmAdAdiprayuktaH pUrvapakSaH, tasya nukriyata ityAha- gRNAtinA yoga iti / AcAryoktami-viSayaH- AzrayaH, avijJAtatattvasandigdho'rthaH, niHsandigdhe tyAdinA AcAryasyAkhyAtRtvamAkhyAtumudAharaNArthamAcaSTe / vipraznasyAbhAvAddhAtozca kriyAvacanatvAt tatra vRttyabhAvAda vIkSyaAcArya gRNAti AcaSTa ityarthaH, anAcAryamAcakSANamiti viSayA kiyaivopacArAd vIkSyazabdAbhidheyetyAha-tadviSayetyAdi / pratipattavyam , anyathA dvaSaGgavikalaM syAditi / atha " zruvA yati "rAdhaMc vRddhau" tiv divAditvAt shyH| tasya60 20o'thini" " gRNA'norAkhyAtari " ityevaM kiM na vinysyte| dava payolocayatItyartha iti- kenacit pRSTo naimittika iti evaM hi vinyasyamAne prateriti pUrvaNottareNa cA'nuvRttyAbhi , zubhAzubha taskRtaM phalaM vA sukhaduHkhAtmakaM daivam / strIbhya sambandhAt dviH pratigrahaNa na kartavyaM bhavati, varNana caikena te ityasyArtha strINAmabhiprAya ityAdinA vyAcaSTe / lAghavamiti, naivam- akSarAdhikyAd yogavibhAgazcakArAkANaM nana / nanu rAdhIkSyovRddhi-darzanayorvartamAnatvAt kathaM devAdinirUpaNe ca garIya iti // cha / 2. 2, 57. / / vRttiH ? ucyate-darzanaviSayanirUpaNamatra vRddhi-darzanazabdAbhidheya-8K ... | miti na kazcid doSa iti / vimatipUrvakAbhiprAyanirUpaNe svoktAM 30 nyA0 sa0-pratyano0 / AcArya gRNAtIti- AcaSTe | caturthIm "IkSitavyaM parastrIbhyaH" ityAdinA paroktena / ' ityarthaH, atrAcAryamAcakSANamiti pratipantavyam , anyathA baGga-draDhayati / apare "rAdhIkSI yaIve" iti sUtra praNIya daiva eva vikalatvaM syAt / / 2. 2. 57. // | IkSye caturthI manyamAnAH 'strIbhya IkSate' ityAdau na manyante -- ityAha-deva evetyAdi / anye tu 'rAdhIkSI' ityarthanirdeza-70 yadvIkSye rAdhIkSI / 2 / 2 / 58 // mAhuH, yasya sAkSAdvIkSyaviSayatopapadyate so'rtho rAdhIkSI' iti 0pra0--vIkSya-vimatipUrvaka nirUpaNIyam, viprabha- nirdiSTaH, tatazca tadarthasarvadhAtuprayoge caturthI bhavatItyAha-rAdhI35viSaya iti yAvat , tadviSayA kriyApi vIkSyam , yatsaMbandhini kSyarthadhAtuprayoge'pIcchantyeka iti- rAdhanoti sAnoti 18
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhaddhati-vRhanyAsa laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU060.] varwww wwwaranwarranwwanmrurumnamanna manmamimar-maimammu-ammarimmammemorammewanawramine ra devaM, tat prayuta iti [rAdhayati, sAdhayati ] : atha na- tAdAbhAvAt , tAdaObhAvameva darzayati- vAtAvaya pandrahaNAnsA bhUdachubhAzubhAccaturthI, yasya tadevaM tato maitrAt ityAdi / rAza idaM chatramAyAtaM viddhi rAjAnamitiphasamAna bhavati, bhavati yatra maitro daivavAn , ucyate- sAma-atrAnena chatreNAgacchadrAjA jJApyata iti rAjJo jJApyatAmAcale40 Ada sadhIkSibhyAmeva yuktAccaturthIti vyAkhyAnAt , maitrasya tvatra dvadhanavikalatAM parihatumiti, nAtra chatramutpAtaH, utpAto hi zubhAzubhasambandhitayaiva vivakSitatvAdu rAdhIkSibhyAM yogAbhAvAna nAma zubhAzubhasUcakaH kAdAcitko mahAbhUtapariNAma ucyate, na bhavatItyAha-maitrAta svityaadi| maitramIkSata iti- atra caivaM chatramiti, tena jJApye na bhavati / vAtAya kapile. maitraviSaya evekSatirna tadvIkSyaviSaya iti vIkSyagrahaNAna bhavati / tyAdau jJApakasambandhavivakSAyAM SaSThayAM prAptAyAM tadapavAdazcaturthIrAparikSyarthaviSayAditi- vividha praSTavyo vipraSTavyaH- kiM tyAha-paSTayapavAdo yoga iti ||ch / 2. 2. 59. / / 45 bhaviSyati na bhaviSyati kathaM bhaviSyatIti, sa yadA rAdhIkSyartha nyA0 sa0-utpAtena / utkrabhya prasiddha nimittaM patatIti 10viSayo bhavati tadA tatazcaturthIti na devavatyevApi tu deve'pIti / bADulakAt sopasargAdapi // vA jvalAdi." [5. 1. 62. ] sanmatamudAharati-lAbhAya rAdhyatItyAdi ||ch / 2.2.58 // . mommmmmmmmmmmmmmmmmmm momwww.mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmms iti NaH / nimittaM dvidhA- janakaM jJApakaM ca, yatra tAdarthya tatra nyA0 sa0- yviikssye| vividhA-vizeSAnupalammA3-| janaka eva hetuH, yathA-- randhanAya sthAlI, atra tu tAda jhaMbhAvAra kasmin vastuni sAdRzyAdinimittAdanekapakSAlambanAnavadhAraNAtmikA jJApaka eva hetuH / SaSTyapavAda iti- jJApyajJApakasaMbandhavivakSAyA-50 matiH- vimatiH, saMdehajJAnamiti yAvat , tatpUrvaka nirUpaNIyam mityarthaH / / 2. 2. 59. 1 16adRSTamiSTAniSTaphalaM puNyapAparUpam , apratyakSaM parAbhiprAyAdikaM vA, jamme tasyaiva nirUpaNAhatvAt / punaH spaSTayati-- viprabhaviSaya iti-zlAgha-ha-sthA-zapA prayojye / 2 / 2160 // vicAraviSayo devAdilAbhAlAbhAdi / kriyA'pIti- pAlocanA- ta0 pra0-zApya isyanuvartate, zvAyAdimirthAtubhiyuktAd dikA / tasya daivamiti- zubhAzubhamityarthaH / jJApye prayojye'rthe vartamAnAda gauNAnAmnazcaturthI bhavati / maitrAya "ikSitavyaM parastrImyaH, svadharmo rakSasAmayam / zlAghate, maitrAya hanute, maitrAya tiSThate, maitrAya zapate,55 20 saMkudhyasi mRSA kiM tvaM, didRkSaM mAM mRgekSaNe ! // 1 // " lAdhA-dvava-sthAna-zapathAn kurvANa AtmAnaM paraM vA jhAle deve evekSye iti-na svabhiprAyAdAvityarthaH / eke iti- jAnantaM maitraM pryojytiityrthH| prayojya iti kim ? maitraashaakttaaynaaH| eke iti-- cAndrAH / rApiraparapaThitazcarAdiNi- yA''smAnaM zlAghate, maitrAya zataM hanute; AtmAdau mA bhuut| ganto vaa| sAdhirNiganta eva / rAdhIkSibhyAM yogAbhAvAditi-ka kecit svaprayojyo yo jJApyo ya AkhyAyate tatraivecchanti // 6 // evaM tarhi maitrAya rAdhyatItyAdAvapi saMbandhAbhAvAnna syAt, na-tatra kanyA -shlaaghH| jAnAteraNikaprakRteyaH karmabhUta.60 va maha rAdhIkSyoH saMbandho vivakSito'nyasyAzrutatvAt / anya mo'pi jJApya ityacyate. yathA-" utpAtena jJApya / 2. iti- ratnamatibauMdaH // 2. 2. 58. // 2. 59.] ityatra, yazca jAnAteH kartA zigaH karma so'pi / utpAtena jJApye / 2 / 2159 // yathA-- jJApyo dharma devadatta iti / zlAghiprabhRtayo'pyatra viSaye nayatyAdivad dvikarmakAH, tatra jAnAteH katRbhUta jJApyaM parita0 pra0-utpAta:- Akasmika nimittam , tena jJApye grahItuM prayojya ityucyate, saca prayojya:- pravartyaH kva bhavatI- jhApyamAne'rthe vartamAnAd gauNAnAmnazcaturthI bhavati / thAha- artha iti- prakRtyartha ityarthaH / " zlAghRG katthane," "vAtAya kapilA vidyudaatpaayaa'tilohinii| nhaMka apanayane, " " STAM gatinivRttI," atra "jJIpsApItA varSAya vijJeyA, durbhikSAya sitA bhavet // 1 // " stheye" [ 3. 3.64.] ityAtmanepadam, "zapI Akroze" vAtAdayaH svakAraNabhya evAtpadyanta, vidyutA tu jJApyanta "zapa upalambhane 3.35.1 ityAtmanepadama. maitrAiti tAdayaM nAsti / utpAteneti kim ? rAjJa idaM chatra rAjJa ida chatra- yAtmanaM paraM vA zlAdhyaM kathayatIti yo'rthaH sa maitrAyA - mAyAta viddhi rAjAnam / SaSTyapavAdo yogaH // 59 // mAyate iti. evaM-maitrAya hanate hotavyaM kiJcinmaitrajJApayati, para za0 nyA0-utpAta / utpAta ityAdinA utpAta maitrAya tiSThate iti- sthAnenAtmAnaM jJApayati- prakAzayatIti, vyAcaSThe / vAtAya kapileti- atha kapilAdividyutA vAtA- maitrAya zapate vAcA mAtrAdizarIrasparzanena nAhaM jAne na / dInAM janyamAnatvAt tebhyastAdayeM caturyeva bhaviSyatIti cet ? mayA kRtamiti maitraM jJApayatItyamumevArtha spaSTayati-zlAghe -
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 62. ] zrI siddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 139 tyAdi / maitrAyAtmAnaM lAvata ityAdau tvAtmAdijJapyaH prayojyo ghaJAdipratyayaH, tatazca kevalAd vibha ke rasaMbhavAnnAmno vizeSaNatvAd na bhavati, jAnAteH karmatvAditi prayojyagrahaNAt tato na caturthI- tadantalAbha ityAha- tadantAd gauNAnnAna iti / pAkAya tyAha- AtmAdau mA bhUditi / darzanAntare prayojyagrahaNaM vrajatItyAdi paktuM - pAkAyetyAdi vigRhya " bhAvavacanAca '40 pratyAcaSTe - kecit tvityAdi - tathA cAnyeSAM granthe dvikarma- [ 5. 3. 15. ] iti ghaJAdayaH atra vrajatikriyAyAH pacyA. 5ko'yaM jJApiH, tatra kecid yasmai AkhyAyate taM jJApyaM saMpra- dyarthatvaM bhAvavacanenaiva pratipAditamiti tAdardhyacaturthI na prApnoti, dAnatvena pratipannAH kecit ya AkhyAyate tamiti // cha // zeSatvAt SaSThI syAt vrajatikriyAyA hetumattvAt pAkasya 2. 2. 60. // ca hetutvAddhetulakSaNaiva tRtIyA syAdityAha tadarthasyetyAdi / pAkasya tyAgasya nAtra tumo'rthe kriyAyAM kriyArthAyAmupapade 45 pratyaya ityatazcaturthI na bhavati / yadyeva pAkena vartata ityAdI kriyAyAH kriyArthAyA upapadabhUtAyA vidyamAnatvAt pratyayasya ca bhAvavacanatvAt tataH kuto na caturthI ? satyam - atra bhAvamAtre pratyayamutpAdya pazcAt tadantaH kriyayA'bhisaMbadhyata iti na tumo'rthe bhAvavacanapratyayo'to hetostRtIyaiva na caturthItyAha-- 50 19 nyA0 sa0 - lAghanu0 / "yujaN saMparcane" prayojyata iti " ya eccAtaH " [ 5.1.28 ] iti ye prayoktuM zakya iti 10vA " zaktA 0 [ 5.4.35. ] iti dhyaNi " niprAd yuja: zakye " [4. 1. 116.] iti gatvAbhAve - prayojyaH / dvitIyAprAptau vacanam | maitrAya viSThate atra " jJIpsAstheye " [3. 3.64.] Atmanepadam sthAnenAtmAnaM jJApayatItyarthaH / maitrAya zapate " zapa upalambhane " [ 3. 3. 35. ] Atmanepadam, vAcA mAtrAdi nAtretyAdi / pakSyatIti gAM dAsyatIti ca pAkasya vrajyetyatra vrajikriyAyA bhaviSyatpacanAdikriyArthAyA upapada15 zarIrasparzanena nAhaM jAne na mayA kRtamiti maitraM jJApayatItyarthaH / kecit tviti-- bhoja-zAkaTAyanAH / yastu maitrAdijanan jJAyate | tve'pi kartari Nako vihita iti bhAvavacanagrahaNAnna tatazcaturthIti / na ca tumartha iti samAsanirdezo mAtrAlAghavArthaM kuto na kRta tatra na bhavatIti, tathA ca anyeSAM manthe dvikarmako'yaM jJApiH, ityAha- tuma ityAdi / uttarArtha iti - uttarasUtre prayoja - 55 tatra kecit yasmai AkhyAyate tat jJApyaM saMpradAnatvena pratipannAH, no'yamityarthaH // cha // 2. 2. 61. // kecid ya AkhyAyate tamiti tanmate - maitramAtmane zrAghate ityudA20 iraNam // 2. 2. 60. // nyA0 sa0 - tumosrthe / bhavanaM bhAvaH " bhAvAkaoM: " [ 5.3.18. ] ghaJ, vaktIti bravItIti vA " ramyAdibhyaH " [[5. 3. 126. ] karttaryanaT, bhAvasya vacano bhAvava canastasmAt / pAkAyeti paktuM pakSyate iti vA vAkye " bhAvavacanAH " [ 5.60 3. 15.] iti ghaJAdayaH // 2. 2. 61. // tumo'rthe bhAvavacanAt / 2 / 2 / 61 // gamyasyAss ta0 pra0 - kriyAyAM kriyArthAyAmupapade tum vakSyate, tasyA'rthe ye bhAvavAcino ghaJAdayaH pratyayA vidhAsyante tad nvAd gauNAnAmnaH svArthe caturthI bhavati / pAkAya vrajati | 2 / 2 / 62 // 25 paktaye yajati, pacanAtha vajasi, ijyAyai vrajati; pakuM yaSTuM vA ta0 pra0 - yasyArtho gamyate na ca zabdaH prayujyate sa vrajatItyarthaH / tAdarthasya pratyayenaivo katvAt caturthI na prAmotIti gamyaH, tasya tumo yadApyaM vyApyaM tatra vartamAnAd gauNAzeSaSaSTI hetuhetumadbhAvavivakSAyAM vA hetutRtIyA syAditi sAmnazcaturthI bhavati / dvitIyA'pavAdaH / edhebhyo vrajati, 65 caturthyarthaM vacanam / tumo'rthe iti kim ? pAkasya, tyAgasya, phalebhyo vrajatiH evAn phalAni cA''hartuM vrajatItyarthaH / pAkena vartate, syAgena vartate, adhyayanena vasati; nA'tra kriyAyAM gamyasyeti kim ? edhAnAhartuM vrajati / Apya iti kim ? 30 kriyArthAyAmupapade pratyayo vihitaH, kiM tarhi ? bhAvamAtre, edhebhyo vrajati zakaTena karaNAt mA bhUt / tuma ityevapazcAt tu kriyayA'bhisaMbandha iti hetau tRtIyaiva bhavati / praviza piNDIM dvAram atra bhakSayeti vidhehIti ca gamyam // 62 // bhAvavacanAditi kim ? pazyatIti gAM dAsyatIti ca pAcakasya vrajyA, godAyasya parisaryA / tuma iti vyasta nirdeza uttarArthaH // 61 // 85 za0 nyA0 - mo0 / yatra hi tum vidhIyate sa tumo'rthaH kutra ca tum vidhIyata ityAha- kriyAyAmityAdi / bhavanaM bhAvaH, bravItIti vacanaH, bhAvasya vacano bhAvavacanaH, sa za0 nyA0 - gamya0 / zabdo hyarthavAnapi prayujya[ mAno-70 sprayujya ]mAnazca bhavati aprayujyamAnazcArtha prakaraNa-zabdAntarasannidhAnaiH pratIyamAnArthaH, sa ca gamya ityucyata ityAhayasyArtha ityAdi - artha- prakaraNAdineti zeSaH / dvitIyApavAdo yoga iti - edhebhyo vrajatItyatra vrajyAyA edhAharaNArthatA gamyate, na tvedhArthatA, tena tAdarthyacaturthyA sUtrArambhamantareNa edhAdi-75 ca
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa- laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 63. ] bhyazcaturthI sidhyatIti na vaktuM zakyam, AharateraprayujyamAnasya dityaM pazyatItyAdau na bhavati / striyaM gacchatItyatra kriyArthavrajatikriyopapadasya tumantasyaidhAnAM karmatvAt, tatrAnena gamimaithunArtho na gatyartha iti na bhavati / grAmAdAgacchati dvitIyApavAdacaturthI vidhIyata iti / atrehAyamartho [ atra atrAsatyAmApya ityanuvRttau grAmAdityatrApyayaM vidhiH prasajye - 40 yamartho ] gamyate - edhAnAhartuM vrajatItyAha- edhAn phalAni teti / panthAnaM gacchatItyatra tvanAptatvAbhAvAnna bhavati, 5 cetyAdi / padhAnAhartuM vrajatIti- atra tumantasya prayujya- anApte - asaMprApte karmaNi caturthI, asaMprAptaM tu tad vastu mAnatvAd gamyasyeti vacanAt tatkarmaNi dvitIyaiva / Apya iti yadgamanena saMprApsyate tasmin karmaNi caturthI, panthAstu saMprApta kimartham ? edhebhyo vrajati zakaTeneti karaNe mA bhUdi - iti caturdhyabhAvaH / kRdyoga iti- ayamartha:- grAmAya gaccha tyAha- Apya iti kimityAdi / praviza piNDa dvAra | tItyAdau caturthI sAvakAzA, apAM sraSTeti SaSTI, grAmasya gante- 45 miti - iha ' praviza gRha, piNDI bhakSaya, dvAraM pidhehi ' iti tyubhayaprAptau paratvAt SaSTayaiva bhavatIti / dvitIyaivetyanya iti10 vAkyeSu vAkyaikadezA apyarthataH prakaraNAcchabdAntarasannidhervA - sArasaMgrahakArAdayaH, te hi - " gatyarthakarmaNi dvitIyA - catuthya' 'vagamitatadarthAH sAdhava iSyante, yaduktam- " vAkyeSu vAkyaika- iti sUtreNa karmaNi dvitIyAyAM tadapavAdo vaikalpikI caturthyAdezA vartante, padeSu ca padaikadezAH " iti, tat tatra pravize- ramyate iti pakSe dvitIyA siddhaiveti dvitIyAgrahaNAt grAmaM gRhaM karma, piNDI-dvAre tu bhakSayati- pidhAtyora prayuktayorarthAd gantetyatra kRtkarmaNi apavAdabhUtAmapi SaSThIM bAdhitvA dvitIyaiva 50 gamyamAnayorityatra bhakSayeti pidhehIti ca gamyamAnasyApyaM na bhavati, caturthI tu SadhyA paratvAd bAdhyata eva " iti manyante / 15tu tumantasyeti tayorvyApye na bhavati // cha // 2. 2. 62 // caturthI cetyanye iti - utpala ityarthaH, sa hyevaM manyate " 140 nyA0 sa0--gamyasyA0 1 zabdo'rthavAnapyaprayujyamAnaH dvitIyAviSaya iyaM vaikalpikI caturthyArabhyate, dvitIyasyAcAtrAprayujyamAnazca bhavati, aprayujyamAnazvArtha prakaraNa- zabdAntarasannidhAnaiH pavAdAt kuto'pi viSaya upanata iti tadviSaye pakSe caturthI pratIyamAnArthaH, sa ca gamya ityucyate / edhebhyo vrajati natu pravartata eva grAmaM gantA, grAmAya ganteti eteSu cAyaM 55 dhArthaM vrajatIti tAdarthya eva caturthI bhaviSyati, kimanena ? ucyate- SaSThIpakSaH zrIzeSabhaTTArakasyApi sammata iti tadabhiprAyaM sAdhA20 vajyAyA edhAharaNArthatAyAM vizrAmo'sti, na tvedhArthatAyAmiti raNabhAgakAro'pi hariNA prakIrNake saMpradAnoddeze nirNItamAhana sidhyati // 2. 2. 62. // yathA kRdyogalakSaNA SaSTI na bhavatIti tatkAvyamiti sAhasaM ca [ tatkathanamatisAhasraM ca ], kathaM hi zabdAnAM sAdhutvaM yuktibalena zakyaM vyavasthApayituM yatra tulyapadArthe uSNaM ca tadudakaM 60 ca uSNodakamiti sAdhuH, uSNaM ca tat pAnIyaM ca uSNapAnIya garnavA nA | 2 | 2 / 63 // ta0 pra0--- gatiH pAdaviharaNaM, tasyA gaterApye'nApte asaMprApte vartamAnAd gauNAnnAmnazcaturthI vA bhavati / grAmaM / miti kAladRSTo'pazabdaH, tApasazcAyaM kumArazca tApasakumAra 25 gacchati, prAmAya gacchati, nagaraM vrajati, nagarAya vrajati iti sAdhuH, tApasI ceyaM kumArI ca tApasakumArIti acivipranaSTaH panthAnaM gacchati, pathe gacchati, utpathena panthAnaM pathe kitso'pazabdaH pAnIyoSNaM kumAratA pasIti ceti sAdhureva, evaMvA gacchati / gateriti kim ? AdityaM pazyati, meruM zRNoti prakAreSu smRtisamadhigamyasAdhutveSu kathaM yuktyA nizcaya iti; 65 striyaM gacchati; manasA meruM gacchatItyatra jJAnArtho gamiH / tatrAyaM bhASyakAra [sUtrakAra ] iva vyAkaraNe pramANabhUtaH sarvaAApya ityeva - grAmAdAgacchati / anApta iti kim ? panthAnaM vRddhAnAm etanmatamavamatya anyasya kasya kiM grAhyamiti na 30 gacchati / kRdyoge tu paratvAt SaSThayeva bhavati - grAmasya gantA / pekSApUrvakAriteti // cha // 2. 2. 63. // dvitIyaivetyanye- grAmaM gantA / caturthI cetyanye- grAmaM gantAAmAya ganteti // 63 // nyA0 sa0 gatenevA0 / gatizabdasya jJAnAdyarthatve'pyanApta iti vacanAt pAdaviharaNarUpaiva gatirgRhyate, jJAnAdivyApyasyAnApta-70 za0 nyA0--- gate0 / gatizabdasya jJAnAdyarthatve'pyanApta tvA'saMbhavAdityAha - gatiH pAdaviharaNamiti / khiyaM gacchatItiiti vacanAt pAdaviharaNarUpaiva gatirgRhyate, jJAnAdivyApyasyA- bhajanArtho'tra gamirna gatyartha iti na caturthI / panthAnaM gacchatIti35 nAptatvAsambhavAdityAha - gatiH pAdaviharaNamiti / anApta anApte asaMprApte karmmaNi caturthI, panthAstu saMprApta iti caturtha : ityasyArthamAha- asaMprApta iti- anAkrAnta ityarthaH / gatyarthA bhAvaH / dvitIyaivetyanya iti- sArasaMgrahakArAdayaH, te hi - " gatyartha hi jJAnArthA bhavanti, na ca jJAnAtmikA gatiriha gRhyate ityA- karmaNi dvitIyA caturthyo " iti sUtreNa karmaNi dvitIyAyAM prAptAya 175 ~ ''
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 64.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / tadapavAdo vaikalpikI caturthyArabhyate iti pakSe dvitIyA siddhaveti prathameti / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 6 // Amritai n .. A m reen..................Arunma............... 15 bAdhitvA dvitIyaiva bhavati, caturthI tu SaSThyA paratvAd bAdhyata eveti .. na za0 nyA0-manya0 / atikutsanazabdasyAnvarthamAha-0 atIvetyAdi-tenAtikutsanaM-prakRSya kutsitaM, yAcinazcaturthI manyante / caturthI cetyanya iti- utpala ityarthaH, sa kSevaM manyate vidhIyate tataH prakarSega cet kutsAM pratipAdyate tadA caturthI 5dvitIyAviSaya iyaM vaikalpikI caturthyArabhyate, dvitIyAyAzcAtApavAdAt "bhavati, na tu sAmyavivakSAyAM, tena pratiSedhayuktAyAM phutsAyAM kuto'pi viSaya upanata iti tadviSaye pakSe caturthI pravartata eva-]. caturthIvidhAnam [sampadyate ] / manyasyeti manyata ityatra grAmaM gantA, grAmAya ganteti / eteSu cAyamasmadabhimataH sssstthiipkssH| "yadvikaraNaparyantaM rUpaM tasyAnukaraNaM, tatazca manyatiparigraha ityAha-45 zrIzeSabhaTTArakasyApi saMmataH, kathaM hi zabdAnAM sAdhutvaM yuktibalena manyateriti / na tvA tRNAyetyAdi- tarateH "bhrUNa-tRNazakyaM vyavasthApayituM, yatra tulyapadArthe uSNaM ca tadudakaM ca uSNodaka-/ guga" [ ugA. 186.] iti Ne- tRNam , "busac utsarge" 10miti sAdhuH, uSNaM ca tat pAnIyaM ca uSNapAnIyamiti kAladRSTo'pa-1, ityato nAmyupAntyatvAt ke- busH| tRmAyApItyapizabdArthoM zabdaH, tApasazcAyaM kumArazca tApasakumAra iti sAdhuH, tApasI ceyaM. draSTavya ityAha- tRNAdyapi na manyata iti / etadeva vyAcaSTekumArI ca tApasakumArIti acikitsyo'pazabdaH, pAnIyoSNa kumAra tRNAderapItyAdi / na tvA tRNaM cintayAmi tRgama pi50 tApasI ceti sAdhureva / / 2. 2. 63. // na cintayAmItyarthaH, atra manyasyeti vAcanAna bhavati / na tvA manyasyA'nAvAdibhyotikutsane tRNaM manve iti " manUyi bodhane" vartamAnAyA epratyayaH, tataH / 2 / 2 / 64 // " kRgtanAderuH" zyanirdezena divAdiparigrahAt tanAdeH karmaNi ta0 pra0-atIva kutsyate'nenetyatiktsanama, tasmina na bhavati na tvA nAvaM manye iti-nAvAdayo lakSyadarzanemanyaterApye vartamAnAta nAvAdigaNavarjitAda gauNAnAmnazcaturthI | naanusttevyaaH|" satago'ntazca" [uNA0 478. ] ityAla-55 vA bhavati / na svA tRNAya manye, na tvA tRNaM bhanye; na| pratyaye gakArAgame ca- sRgaalH| atha nAvannayoratyantopakArakatvA busAya manye, na tvA busaM manye; na tvA loSThAya manye, tvAt kathamatikutsanatvaM gamyata ityAha-nAvannayorapItyAdi20na tvA loSThaM manye; na tvA zune manye, na tvA zvAnaM manye; pareNa svecchayA prakarSaNa nIyate'bhimataM sthAna parapraNeyaH, parAdhInatRNAdyapi na manye-tRNAderapi nikRSTa manya iti katsayate / pravRttiriti yAvat , AdizabdAdacetanatva-vinazvaratvAdiparigrahaH / manyasyeti kim ? na tvA tRNaM cintyaami| zyanirdezaH na tvA ratnaM manya ityAdi atra kutsana iti vacanAta60 kim ? na svA tRNaM manye / anAvAdibhya iti kim ? na prazaMsAyAM na bhavati / yathA ca prazaMsA gamyate tathAha-ratnAdisvA nAvaM manye, na vA annaM manye, na tvA zukaM manye, na myA bhyo'pItyAdi / na tvA tRbhAya manya ityAdau yuSmado'pi 25tvA zugAlaM manye, na svA kAkaM manye; nAvannayorapi para manyApyatvAt pakSe caturthI prApnotItyAha- kutsyata ityAdipraNeyatA'nAyAsocchedyatAdibhiratikutsanatvaM bhavati / kussana karaNAdhyaNena hi yena kutsyate tata evastRNAdezcaturthItyarthaH / / iti kim ? na tvA ratnaM manye, na te mukhaM candaM manye, na tvAM tRNaM manya iti- atra naprayogAbhAvAt sAtizayakutsAyA65 . te mukhaM padmaM manye, ratnAdibhyo'pi svadAdIn adhikAn manya apratIyamAnatvAt sAmyamAtravivakSAyAM na bhavatItyevetyAha-atra iti prazaMsA / kutsyate'neneti karaNAzrayaNaM kim ? na tvA naprayogAbhAva ityAdi / kutsAmAtre'pIcchantyeke iti30tRNAya manya iti yuSmado na bhavati / atigrahaNaM kim ? pANinisUtravyAkhyAtAra eva saadhaarnnbhaagprbhRtyH| paratvAkhAM tRNaM manye, suvarNa tRNaM manye; ana majaprayogAbhAve diti- ubhayoranyatra caritArthatvAdityarthaH / caturthyapIti sAmyamAtraM pratIyate na tvtikutsaa| kutsAmAtre'pIcchantyeke-kazciditi- ajitayazovAdItyarthaH / uktakarmaNi tviti-70 . tRNAya tvAM manye, tRNAya manyamAnaH sarvAn , harimapi manyasyApye karmadvitIyAyA viSaye pakSe caturthI vidhIyate, yatra bhamaMsata tRNAyeti / na tvA tRNasya manteti kRyoge paratvAt maNyuktatvAd dvitIyAyA apravRttistatra caturthyapi na prv5sssstthii| caturthyapIti kazcit-na tava busAya mantA, na tava tete, uktakamegastu nAmArthatvAdatikurasanAt prathamaivetyarthaH / busasya mamtA, na caitrasya zune mantA, na caitrasya zuno " manyakarmaNyanAdare upamAna vibhASA'prANiSu" ityApizAli manteti / uktakarmaNi tu-na vaM buso manyase mayA, na caitraH radhote smeti / atha nAvAderityekavacane'pi sidhyati, bahuvacana - zvA manyate macA, nA'haM buso manye vRSalenetyatikutsanAt kimathamityAha-bahuvacanamityAdi ||ch // 2. 2. 64. //
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 66. ] bhyA0 sa0 - manyasyA0 / na tvA busAya manye "sac ta0 pra0--taditi hita-sukhayoH parAmarzaH, arthazabdaH utsameM " musyati - tyajati upAdeyabhAvamiti " nAmyupAntya0 " pratyekamabhisaMbadhyate hitAdyaryairyuktAd gauNAnAmna AziSi [5.1.54.] iti ke- busam / na tvA nAvaM manye nAvAdayo gamyamAnAyAM caturthI vA bhavati / hitArthe - hitaM jIvebhyo lkssydrshnenaanusrttssyaaH| atha nAvannayoratyantopakArakatvAt kathamati bhUyAt, hitaM jIvAnAM bhUyAt; pathyaM maitrAya bhUyAt, pathye 40 5 kutsanatvaM gamyata ityAha- nAvannayorapIti pareNa svecchayA abhimataM maitrasya bhUyAt; sukhArthe sukhaM prajAbhyo bhUyAt, sukhaM prajAnAM sthAnaM prakarSeNa nIyate parapraNeyaH, parAdhInapravRttirityarthaH, tasya bhAvaH bhUyAt zaM prajAbhyo bhUyAt, zaM prajAnAM bhUyAt; zarma parapraNeyatA / anAyAsocchedyatA dibhiriti - AdizabdAda cetanatva- bhavatAd bhavyebhyaH, zarma bhavatAd bhagyAnAm bhadrArthe - bhadravinazvaratvAdigrahaH / na tvA zukamiti zukraH pAThito bhagati tvaM mastu jinazAsanAya, bhadramastu jinazAsanasya madamastu tadapi na / na tvA ratnamiti yato ratnaM pASANaH / na te mukhaM jinazAsanAya, madramastu jinazAsanasya; kalyANamastu jina-45 10candramiti - candre kalaGkaH, tvanmukhaM niSkalaGkam / na te mukhaM zAsanAya kalyANamastu jinazAsanasya; AyuSyArthe - AyuSyapadmamiti - padmasya rAtrau saMkocaH, tvadAsyasya na kadApi / yuSmado'pi mastu caitrAya, AyuSyamastu caitrasya dIrghamAyurastu maitrAya, manyavyApyatvAt pakSe caturthI prApnotItyAha- kutsyate'neneti / dIrghamAyurastu maitrasya ciraM jIvitamastu maitrAya, ciraM jIvita" harimapyamaMsata tRNAya, kurupatibhajIgaNannavA / mastu maitrasya kSemArthe kSemaM bhUyAt saMghAya, zerma bhUSA mAnatulita bhuvanatritayAH saritaH sutAda vibhayurna bhUbhRtaH " // 1 // saMghasya; kuzalaM bhUyAt saMghAya, kuzalaM bhUyAt saMghasya; 50 paratvAt SaSThIti - " karmaNi kRtaH " [ 2. 2.83. ] ityanena | nirAmayaM bhUyAt sAdhubhyaH, nirAmayaM bhUyAt sAdhUnAm ; arthArthatRNazabdAd nityaM SaSThI, yuSmacchabdAt tu " vaikatra dvayoH " [2. artho bhUSAt maitrAya, artho bhUyAt maintrasyaH prayojanaM bhUyAt 2. 85. ] iti SaSThIvikalpAda dvitIyA, yadA tu yuSmadazataH maitrAya, prayojanaM bhUyAt maitrasyaH kAryaM mUyAt maitrAya, kArya " karmaNi kRtaH " [ 2. 2. 83. ] ityanena nityaM paSThI tadA bhUyAt maitrasya / AziSIti kim ? AyuSya prANinAM tRNazabdAd, " vaikatra dvayoH " [ 2. 2.85. ] hatyanena vikalpena | vRtam, tattvAkhyAne na bhavati / hita-sukhazabdAbhyAM pUrveNa 55 20SaSThI, tadvikarupapakSe caturthyapi na tava tRNAya mantA, tRNasya mantA, vikalpaH siddha eva tadarthArthaM tu vaham // 66 // tRNaM manteti vA / caturthyapIti kazciditi- ajitayazovAdI / za0 nyA0--tadbhaH / taditIti tacchabdasya pUrvavastudurgasiMhazdha, " karmaNi kRtaH " [ 2. 2. 83] ityanena SaSThI- parAmarzitvAditi zeSaH / arthazabda iti - antya iti zeSaH / prAptau, " vaikatra dvayoH " [ 2. 2. 85. ] ityasya tu pakSe bhavatAditi- " bhU sattAyAm ' tataH paJcamyA hiH " kartaryasiddhaiveti / na tvaM khuso manyase iti - atra vizeSaNavizeSyabhAvena nadbhayaH zav " [ 3. 4. 71. iti zav ]" AziSi tu hyoH 0"60 25ubhayamapi karma uktam, yathA- kaTaH kriyante vIraNAni // 2.2.64 // [ 4 2. 119. ] iti tAtaG / "bhaDuG sukha - kalyANayoH " tato " bhandervA " [ uNA0 391.] iti rapratyaye madram / "madaic harSe " ato " bhIvRddhirudhi0 " [ uNa0 387.] iti " hitasukhAbhyAm | 2 / 2 / 65 // dara ta0 pra0-hita-sukhAbhyAM yuktAd gauNAnnAmnazvaturthI vA rapratyaye- madram / kaleH " kalyAga-paryANAdayaH " [ uNA0 bhavati / zrAturAya Aturasya vA hitam, AmayAvine AmayAvino vA hitam, caitrAya caitrasya vA sukham // 65 // 193. ] ityAgapratyaye yAgame ca - kalyANam / iMNUk85 gatau " ata " iNo Nit " [ uNA0 998. ] iti Nityasapratyaye vRddhau ca - AyuH, tata AyuH prayojanamasyeti "svargasvasti. " nivAsa gatyoH " ataH " atari0 " [ umA0 338. ] iti 6. 4. 123. ] iti yapratyaye - AyuSyam / " kSit 80 za0 nyA0-hitaH / etAbhyAM yoge sambandhalakSaNA SaSTI siddheti pakSe caturthyapi yathA syAditi vacanam / AmInAtItyaci-AmayaH, tataH " AmayAd dIrghazca " [ 7. 2.48 ] me pratyaye - kSemam / " kuzac leSaNe " ityataH " tRpi-vaSi- 70 iti vini dIrghatve ca- AmayAvI // cha // 2. 2. 65. // ku.pa kuzi0 " [ uNA0 468. ] iti kidale - kuzalam |[ nyA0 sa0 - hita0 / [ neha vyAkhyAtam ] // 2.2.65 // 35 tadbhadrA ssyuSya-kSemA'rthenA''ziSi / 2 / 2 / 66 / / AyuSyaM prANinAM ghRtamiti tattvAkhyAnametat, nAtrAzIriti na bhavati / ava hitasukhAbhyAM yoge pUrveNaiva caturthIvikalpaH siddhaH, kiM punastadarthena tadrahaNenetyAha- hitasukha(zabdAbhyAmityAdi - ayamartha:- " hitasukhAbhyAm " [2.2.75 15 142
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 68.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 65.] iti pUrvasUtreNa pakSe caturthI vidhIyata eveti na tatprA- nyA0 sa0-parikra0 / svIkAro prAtmasAtkaraNaM parikraya paNArthamidam, kintu tatra zabdagrahaNamidaM tu tadarthAtha punarupA- ucyate, parizabdo'tra pratyAsattiM dyotayati, yathA- parisaisrA gAva 40 dAnamiti // cha / / 2. 2. 66. / / | iti sahasrapratyAsannAH saMbhAvya parisahasrA gAva ucyante, evamatrApi myA0sa0-sadbhadrA bhadra-kSemArthayoranyatraikArthatve'pi kSemam- RyapratyAso'lpakAlo vetanAdinA svIkAraH parikraya ucyate, tatra 5Apado'bhAvaH, bhadra-saMpadutkarSa ityarthamedAd dvitIyopAdAnam / yat karaNaM parikayakriyAyAM sAdhakatama vetanAdi tat karaNavyutpattyA mAyujyamastu cevAyeti-AyaH prayojanamasya pratAderAyaSya-ghRtAdiH! parikrayaNamucyate / vetanAdIti- AdipadAd bhATakAdiparigrahaH / tatama dIrghamAyarastu maitrAyetyAdau catarthI na prApnoti yata- karaNAzrayaNaM kimiti- karaNAzrayaNaM vinA parikrIyate'sminnityanayA45 AyuHzabdena jIvitamevAbhidhIyate, na ta jIvitakAraNaM dhUtAdikam, vyutpattyA mAsAdapi syaacturthii| zatAya parikrIto mAsamitiucyate- kAya kAraNopacArAda , yathA-indraH sthUNA, yadA vAyareva krIta iti rUpaM karmaNi kartari vA, tathAhi- parikrIyate sma parikrItaH, 10meSajAditvAt ] svArthe vyaNi AyuSyazabdo niSpAyate tadA nirvi-kaH karmatApannaH 1 caitraH, ke ? mAsam, ko'rthaH ? mAse; yadA vAda siddhameva / AmayasyAbhAvaH-nirAmayam , " vibhaktisamIpa0" parikrINIte sma kartari ktaH karmaNo'vivakSitatvAta ; athAtra mAsamiti [3. 1. 39.] iti samAsaH / mAyudhyaM prANinAmimiti-karma vidyate tat kathaM kartari ktaH, ucyate- mAsamityatra "kAlAva-50 aba AyuSi sAdhu " tatra sAdhI" [7. 1. 15.] yaH / bhAva." [2. 2. 42.] ityanenAdhArasya yagapat karmasaMjJAtadahaNamiti- tarhi prAgapyarthagrahaNamastu, satyam - tadarthAnAmAziSi karmasaMjJA ca, tatra karmasaMjJAyAM karmaNi dvitIyA, akarmasaMjJAyAM ta 15niyamArthamidam / 2. 2. 66. // kartari ktaH / / 2. 2. 67. // prikrynne| 2 / 2 / 67 // __ zaktArtha-vaSaD-namaH svasti-svAhAta0 pra0--parikrIyate-niyatakAlaM svIkriyate yena tat svadhAbhiH / 2 / 2 / 68 // 58 parikrayaNaM vetanAdi, tasmin vartamAnAd gauNAnAmnazcaturthI vA ta0 pra0-zaktArvaSaDAdibhizca zabdayuktAt gauNAnAmma bhavati / zatAya parikrItaH, zatena parikrItaH, "saMbhogAya zcaturthI bhavati, pRthagyogAd veti nivRttam / zakto maitrazcaitrAya, 20parikrItA(taH) kartA'smi tava naa'priym|" saMbhogena vA; zaknoti maitra zcatrAya, prabhavati maitrazcaitrAya, alaM mallo mallAya. zatAdinA niyatakAlaM svIkRta ityrthH| parIti kim ? zatena samartho mallo mallAya, prabhumalo mallAya; caSaT-vaSaDagnaye, krINAti, krayasyAtra karaNaM na parikrayasya / karaNAzrayaNa kim ? vaDindrAya; namas- namo'hayaH, namaH siddhebhyaH; svasti-60 zatAya parikrIto mAsam, mAsAt mA bhUt // 67 // svasti prajAbhyaH, svasti saMghAya; svAhA- indrAya svAhA, rokAla agnaye svAhA; svadhA-pitRbhyaH svadhA / svastizabdaHkSemArthaH, 25mityarthaH / svIkAro hyAtmasAtkaraNa parikraya ucyate. parizabdo'tra tadyAga Azijyapi paratvAd nityameva- svasti saMghAya bhUyAta. pratyAsatiM dyotayati, yathA- sahannA gAva iti sahasrapratyAsannAH svasti prajAbhyo bhUyAt / tRtIyayA yogA'bhidhAnAdiha na saMbhAvya sahasrA gAva ucyante; evamatrApi krayapratyAsamo'lpa- bhavati-namo jinA''yatanebhyaH, nAtra jinAnAM namasA yogaH:6 kAlo vetanAdinA svIkAraH parikraya ucyate, tatra yat karaNa namasyati jinAnityatrApi namasyadhAtunA yogo na namasA / parikrayakriyAyAM sAdhakatama vetanAdi tat karaNavyutpattyA pari-|yadyA yadyevaM kathaM svayaMbhuve namaskRtyeti ? nAnenAtra caturthI, kinta 80kayaNamucyate / vetanAdItyAdizabdena bandhakA diparigrahaH / namaskAtalakSaNayA kriyayA'bhipreyamANatvAt saMpradAnave zatAya parikrIta iti- caturthyA mukte karaNe tRtIyA, zatena | " caturthI " [2. 2. 53.] ityanenaiva; svayaMbhuvaM namaskRtyemulyAdibhUtena niyatakAlaM yaH svIkRta sa evamucyata ityAha- tyatra tu kiyA'bhipreyatvAvivakSAyAM dvitIyaiva // 68 // 70 zatAdinetyAdi / zatena krINAti atra kraya eva, na za0 nyA0-zakA0 / pRthagyogAditi- "hita-sukhAparikrayo'tastasya karaNapakSe na caturthIti / zatAya parikrIto bhyAm" [2. 2.65.] ityataH svastisvazabdasya pRthakkaramAsamiti- yadi parikrayaga iti prakRtyarthaviSayatayA nirdi- NAdityarthaH, anyathA'nAzaMsAyAM " hitasukhasvastibhiH" iti zyate- parikrayaNe- parikraye yadarthaH parikrayaviSayastatazcaturthIti kRte'nena vikalpaH, ArzasAyAM tu "tadbhadra0"|2.2.66.] . mAsAdapi prApnoti, karaNAzrayagatve na bhavatItyAha- mAsAnmA ityaneneti, "parikrayaNe" [2. 2.67.] ityanena tveka-75 bhUditi // cha / 2. 2. 67. // yogatvaM na vyAkhyeyamarthasthAsaGkateH, tatra hi parikrayaNe vartamAnA
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 bRhadvatti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 70.] nAmna ityuktam , anena tvekayoge vaSaDAdivat parikrayaNazabda- traikadezena pRthagyogo na sAmastyena ? ucyate- " tadbhadra" [2.40 svarUpaparigrahaH syAditi / zakko maitrazcaitrAyeti- zaknotera-2.66.] ityatra vyabhicArAt, tathAhi-" tadra0" [2. karmakatvAdakarmakalakSaNaH kartari ktH| zaktArtha iti- nAna 2. 66.] ityatrArthaparo nirdezaH, ayaM tu zabdapara eveti; pratyayArtho vivakSitaH, kintu prakRtyarthamAtram, anyathA'laM mallale " parikrayaNe" [2. 2. 67.] ityanena tu ekayogatvaM na 5malAyetyatra na syAt , napatra kartA pratyayArthA'sti tasyA- vyAkhyeyamarthasyA'saMgateH, tatra hi parikrayaNe vartamAnAnnAna ityuktam , .. sattvavAcitvena saamrthymaatrdyotktvaat| malla iti tu prathamA, anena tvekayoge vaSaDAdivat parikrayaNazabdasvarUpapariprahaH syAditi 145 alaM bhavatAditi bhavatisAmAnAdhikaraNyAt , tena zaktena malena paratvAnnityameveti-nanu " sparddha" [ 7. 4. 119.] paraH, mallAyetyAdyapi draSTavyam / vaSaDindrAyeti / svastizabda samAnaviSayayozca spartha iti, samAnaviSayatvaM // tadbhadra." [2. iti-kSemArtha ityanena vikalpaprAptiM dazayati |[prtvaanni-2. 66.] ityasya darzayati, tathAhi-svasti jAlmAyetyatra jAlma10tyameveti-1 svasticaturthyA avakAzaH- svasti jAlmAya, tvenAzIra bhAvAt tatvAkhyAnamida miti svasticaturthyA avakAzaH, kSemaM tattvAkhyAnamidaM jAtmatvAdAzIrabhAvAt , kSemArthacaturthyA ava- bhUyAt saMghAyetyatra tu kSema caturthyA avakAzaH, svasti prajAbhya50 kAzaH- kuzalaM bhUyAt saMdhAya, ihobhayaM prAmoti-svasti ityatrobhayaprAptI paratvAdAziSyapi nityaM svasticatarthI bhvtiityrthH| prajAbhya iti, tatra, paratvAdAziSyapi nityaM svasticaturthI namaseti- yadA'stu namasA yogaH, tathApi namaHzabdasyArthavato graha bhavatItyarthaH / tRtIyayA yogAbhidhAnAditi- zaktArthAdibhi- gAdanathaikayoge na bhavati, atra hi namasyadhAtararthavAna tu tadekadezo 15ryuktAcaturthItyarthAvasAyAt tairayuktAnna bhavatItyarthaH / nama- namaHzabda iti; athavA padAntarasaMbandhAnapekSaNAdantaragayA dvitIyayA syati jinAniti- atrApi namasA yogAbhAvAjinAnityatra kArakavibhaktyA upapadavibhaktistadapekSaNAd bahiraGgA catarthI bAdhyate55 caturthyabhAvaH, yadvA namaHzabdasyArthavato grahaNAt tena nAnartha- * upapadavibhakteH kArakavibhaktibalIyasI * iti nyAyAt , nenu kArakakena yogena bhavati, atra hi namasyadhAturarthavAna tu tdekdesho| vibhaktirapi kriyApadApekSiNIti kathamantaraGgA ? naiSa doSaH-kArakasya namaHzabda iti; athavA padAntarasambandhAnapekSaNAdantaragayA kriyAmAtrasaMbandhAvyabhicArAt svarUpAntargataiva saapekssaa| yadyevamiti20kArakavibhaktyA dvitIyayA upapadavibhaktizcaturthI bAdhyate kArakavibhaktyA dvitIyayA bAdhyamAnA kathamatra catarthIti praznArthaH / *upapadavibhaktaH kArakavibhaktirbalIyasI iti nyAyAt / nanu " svayaMbhuve namaskRtya, brahmaNe'mitatejase / 60 kArakavibhaktirapi kriyApakSApekSiNIti kathamantaraGgA syAt ?] munipraNItAn vividhAn , mantrAn vyAkhyAmi zAzvatAn // 1 // " naiSa doSaH- kArakasya kriyAmAtra sambandhAvyabhicArAt // 2. 2. 68. // svarUpAntargataiva sApekSeti, viziSTa kriyApadazrayaNena tu sevApekSA paJcamyapAdAne / 2 / 2 / 69 // niyamyata iti, upapadArthApekSA tUpapadavibhaktiprakRternAmno na| svAbhidheyAntargatA, ityamumevArtha cetasi nidhAya pRcchati- ta0 pra0- apAdAne kArake gauNAnAmno yathAsaMkhyamekayadyevaM kathamityAdi- kArakavibhaktyA dvitIyayA bAdhyamAnA dvi-bahI 'si-bhyA-bhyas 'lakSaNA paJcamI vibhaktirbhavati 185 kathamatra caturthIti praznArthaH / pariharati nAnenAtra caturthI-grAmAdAgacchati, parvatAdavarohati, godAbhyAmAgacchati, yavebhyo tyaadi| yadi namaskRtilakSaNakriyAbhiSayamAgatayA sampradAnatvaM gAM vArayati, kusUlAt pacati, balAhakAda vidyotate vidyata. 30kathaM tarhi svayambhuvaM namaskRtyetyatra tanna bhavatIti yadi caurAd bibheti // 69 // kasyApyAzaGkA syAt tadA tannivRttyathamAha- svayambhuvami- za0 nyaa0-pnyc0| grAmAdAgacchati AgacchatIti tyAdi / bahuvacanamasandehArtham // 2. 2. 68. // .. padasya yo'rtha AgamanakriyAlakSaNastasyAvadhibhAvena grAmo viva-70 nyA0 sa0-zaktArtha / pRthagyogAd veti nivRttamiti- kSita iti "apAye'vadhirapAdAnam " [2. 2. 29.] tatra kazcit sAmastyena pRthabhyogaH, kazcidekadezena saMbhavati, atra ityasyApAdAnatvAt paJcamI, evaM parvatAdavarohatItyAdAvapi tAvadekadezena, tathAhi- " hitasukhAbhyAm " [2. 2. 65.] draSTavyam ||ch / 2. 2. 69. / / ityanena svastizabdasyaikayogAkaraNAt, ekayoge ca kRte'nAzaMsAyAMnyA0 sa0-paJca01[ neha vyAkhyAtam ] // 2. 2. 69. // "hitasukhasvastibhiH" ityanena, AzaMsAyAM tu " tadbhadra" [2.-...---- 2. 66. ] ityanena taditi pUrvavastuparAmarzana kSemadvAreNa vA vikalpaH AGA'vadhau / 2 / 2 / 70 // 15 siddha eva, tadakaraNAd 'vA' iti nivRtabhityarthaH / nanu kathama- ta0 pra0-avadhirmaryAdA, abhividhirapi vadvizeSa eveti
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 72.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIvAbhyAyaH / tasyApi grahaNam / avadhau vartamAnAt AGA yunAd gauNA- pATaliputrAdeH kriyAvyApye dvitIyAyAH prasaGge sambandhirUpatayA nAmnaH paJcamI bhavati / A pATaliputrAd vRSTAneghaH, pATali-vA'pekSite SaSThayAM prAptAyAM varjanIyAdeva paJcamI bhaviSyati, kiM putramavadhIkRtya tamyApyA'cyApya vA vRSTa ityarthaH; A kumArebhyo | vajryagrahaNena ? satyam- evaM sati pratipattigauravaM syAt, kica yazo gate gautamasya // 70 // nahi sAhacarya nAma pramANamasti, arthaprakaraNAdibhiloMke saha-40 5 za0 nyA0-AGA / avadhizabdasya paryAyeNArthamAha-10 caritasya grahaNAt savyabhicAratvAcetyadoSaH ||ch| 2. 2. 71. // avadhirmaryAdeti- pravRttasya yatra nirodhaH sa maryAdA, tadvi- nyA0 sa0--paryapA0 / vaya-varSakasaMbandhaH paryapAbhyAM zeSa eveti-maryAdAvizeSo'bhividhiriti maryAdAbhUtameva yadA | dyotyata iti / " vAkyasya parivarjane" [7. 4. 88.] ityanena kriyAyA vyApyate tadA'bhividhirityavadhizabdenaiva maryAdArthena pari parItyatra vA dvitvam / apazabdo maitrasya apagataH zabdAra, tasyaiva sAmAnyena grhgmityrthH| A pATaliputra tatpuruSasya pUrvapadaprathAnatvAt pUrvapadena 'apa' ityanena saha maitra.45 10megha iti- atra varSagasya pATaliputramavadhirAvA ca yuktamatastataH zabdasya yogo'stIti na vayaM iti vyAvRtteGgavikalatA, aba paJcamI pATalIpatramavadhIkratyaitAvAnartha AnA dyotyate, avadhi maitrazabdAnmA bhUt // 2. 2. 71. // punaravyAptiriti ca vizeSo na gamyate, pramAgantareNa tu gamyata | nA ityAha- tadvayApyA'vyApya veti / A kumArebhyo yazo gataM gautamasya samantato visarpaNe'pi A pATaliputrAditi / 2 / 2 / 72 / / 15 pATaliputravat kumArA avadhitvena pratIyante // cha / / 2. 2. 7.. // | ta0 pra0-pratinidhIyata iti pratinidhimukhyasya saha-50 nyA0 s0-aaddaav0| pravRttasya yatra nirodhaH sa maryAdA, zo'rthaH, pratidAnaM- gRhItasya pratyarpaNaM vizodhanamiti yAvat maryAdAbhUtameva yadA kriyayA vyApyate tadA'bhividhiH / pATaliputra- pratinA yoge yataH pratinidhiyaMtazca pratidAnaM tadvAcino gauNAmavadhIkRtyeti- etAvAnartha AGA ghotyate // 2. 2. 70. // mAmnaH paJcamI bhavati / pradyumno vAsudevAt prati, bhabhavammmmmmmmmmmmmmmwwnewmarwanemunnawwamananwwwwwwwwwwwwwwwww kumAraH zreNikataH prati, sadRza ityarthaH, tilebhyaH prati mASA .ja. tilA yAtriya pratimA paryapAbhyAM vayeM / 2 / 2 / 71 // namai prayacchati, tilAn gRhItvA mASAn dadAtItyarthaH; evaM-55 20 ta0pra0-vajye-varjanIye'rthe vartamAnAt paryapAbhyAM yuktAda sarpiSo'smai tailaM prati sinnati, sarpiSo'smai tailaM prati siktvA gauNAnAmnaH paJcamI bhavati / pari pATaliputrAd vRSTo meghaH, yajati / yata iti kim ? 'tilebhyaH prati mASAn prayapari pari pATaliputrAd vRSTo devaH; apa pATaliputrAd vRSTo chati' ityatra mASazabdAnmA bhUt / pratinidhi-pratidAna iti devaH, pATaliputraM vrjyitvetyrthH| vayaM iti kim ? bhapa- kim ? vRkSaM prati vidyotate vidyut // 72 // zabdo maitrasya // 7 // commmmmmmmmmmmmmmm............ | za0 nyaa0-ytH0| pratinIdhIyata iti-mukhyasyA-60 25 za0 nyA0-parya0 / pari pATaliputrAda vRSTo deva sambhave kArye niyujyata iti mukhyasya sadRzo'rtha ityAha ityAdau varNya-varjakasambandhaH paryapAbhyAM dyotyata iti tatra tadya-pratinidhirityAdi- mukhyo yaH kvacit kArye rUDhasambandhaH, kAdu varjanIyAt sambandhaSaSThayAM prAptAyAM paJcamI vidhIyate iti / yathA- arjunaH zatruJjayaH, tasyAsannidhAne yastatkArye tadbuddhapA pari pari pATaliputrAditi- " vAkyasya parivarjane " niyujyate sa pratinidhirityarthaH / pratidAnamiti-gRhItasya[7. 4. 88.] iti dvivacanam / pATaliputraM varjayitve- pUrvadattasya tilAdeH, pratyarpaNa- niryAtanaM, tulyajAtIyenAtulya-65 80tyarthaH ityanena pATaliputrasya vaya'tvaM darzayati / paryapau tu jAtIyena veti shessH|punH pratyarpaNa spaSTayati- vizodhanamiti / pATaliputrasya vRSTayA vaya'mAnatAM dyotayataH / apazabdo yataH pratinidhiryatazca pratidAnamiti- yata iti yacchabdAmaitrasya apetaM(taH) zabdAdapazabda ityapa(padArtha]pradhAnaH samAsaH, mukhya-pUrvadattapratipAdakAd " gamyayapaH karmAdhAre " [2. 2. atrApena yukto maitro na vajrya iti varNya iti vacanAnna bhavati / 74.] iti karmaNi paJcamI, yamapekSya pratinidhi-pratidAne nanu apena sAhacaryAt parerapi varjanArthasya grahaNAd varjanArthAbhyAM bhavatastataH paJcamIti hyartho gamyate, mukhyapUrvadatte cApekSite bhavataH70 paryapAbhyAM yuktAt paJcamItyarthAvasAyAt karturyadarthaH kriyArambhastat sambandhazabdatvAditi / pradyumno vAsudevAs prati pradyumnasya pradhAnamiti vyApyasya varNyamAnasya prAdhAnyAt tAbhyAM yuktatvAt vAsudevapratinidhitvAd vAsudevAt paJcamI, yupUrvAt " mAk 19
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhaddhatti-bRhanyAsa--laghunyAsasaMvalite - [pA0 2. sU0 73.] mAna-zabdayoH" ityato "yusunibhyo mAko Dit" [ uNA. san mukhyasthAne nidhIyate- Aropyate, sadRzaH kriyate iti tAtpa-40 266.] iti Diti ne-dyumna, pazcAt prega bahuvrIhau-- pradyumnaH, ryArthaH / pratidAnamiti- tulyajAtIyenA'tulya jAtIyena vA vizodhanaevam- abhayakumArasya zreNikapratinidhitvAt zreNikAt paJcamI miti shessH| pradyumno vAsudevAt prati yubhirmIyate " dhusunibhyo " pratinA paJcamyAH " [. 2. 87.1 iti tasuH / mADo Dit " [uNA. 266.] naH, prakRSTaM ghumnaM- parAkramo yasya 5tilebhyaH prati mASAnasmai prayacchati ye te [tilA ] pradyumnaH, sadRzaH kriyate, kena saha ? vAsudeveneti, " tulyArthaiH0" mASArtha pUrva gRhItAstebhyo mASANAM pratidAnamiti tilazabdAt [ 2. 2. 116. ] iti tRtIyA-SaSThayoH prAptiH / zreNI: kAyati 45 paJcamI, ityamumevodAharaNasyArtha spaSTayati- tilAn gRhItve-prasannacakSuSeti- zreNikaH, tasmAt "pratinA paJcamyAH " [7. 2. tyAdinA, evaM-sarpiSo'smai tailaM prati siJcatItyAdAvapi 87.] iti tasuH / tilebhyaH pratIti-prayacchati- pradadAti, draSTavyam / atra yadyapi mukhya-pratinidhyogRhItapratidAnayozca kAn ? mASAn , kathaM bhUtAn ? prati-pratidAnabhUtAn, keSAM ? 10pratinA yogastathApi yata iti nirdezAnmukhyAd gRhItAca tayuktAt tilAnAmiti, pratizabdAt dvitIyaikavacanam / prati siJcati nAtra paJcamI vidhIyate, tata eva ca tayotpadyamAnayobhayagatasaMbandhasya sitraH pratinA yogo'pi tu sarpiSa iti " sthAseni." [2.50 pratipAditatvAt , itarAbhyAM tayuktAbhyAmapi paJcamyA apravRtti- 3. 40.] ityanenopasargatvAbhAvAnna Satvam // 2. 2. 72. // ritItyAha- yata iti kimityaadi| nanu pratinidhi-pratidAnayoH svena pratiyoginA pratinidhipratidAnavatA sambandha- AkhyAtayupayoge / 2 / 2 / 73 // mabhivyaktuM pratiH prayujyate; tatra dviSThatvAt sambandhasya prati- ta0 pra0-AkhyAtA-pratipAdayitA, tatra vartamAnAd nidhi-pratidAnayoH prati-nidhipratidAnavatozca tulye'pi pratinA gauNAnAmnaH paJcamI bhavatiH upayoge-niyamapUrvakavidyAgrahaNayoge pratinidhi-pratidAnAbhyAM kArakavibhaktiviSayAbhyAM nopapada-viSaye / upAdhyAyAdadhIte, AcAryAdAgamayati, zrAvakA55 paJcamI bhaviSyati, kiM tadarthena yata ityanena ? upapadavibhaktayo hi zRNoti, pratyekabuddhAdadhigacchati / AkhyAtarIti kim ? SaSThayapavAdaH, SaSThI ca sambandhe'syedambhAvalakSaNe, kArakabhAvasya ca upAdhyAyAt zAstramAgamayati, atra zAstrAnmA bhUt / upasambandhikAragabhUtasya vivakSAyAmasyedamityevaMrUpasya sambandhasya yoga iti kim ? naTasya zRNoti, upayogavivakSAyAM phalabhUtasya prAgabhAvAdevopapadavibhaktInAmanupajAtanimittAnAM svata tvatrA'pi bhavati-naTAd bhArataM zaNoti / apAdAnatvenaiva siddhe evAbhAvaH siddhaH, ayameva cArthaH pUrvAcAyaH paribhASA- upayoga eva yathA syAdityevamayaM vacanam // 73 // 60 rUpegAnena vacanena paThyate-* upapadavibhakteH kArakavibhaktibelIyasI * iti, tatra yathA pradyumna-mASayoH kArakayorasati | za0 nyA0-AkhyA0 / atropapUrvo yuji vyApAramAtre 'pyasti- yathA'yamasmadartha upayujyate- vyApriyata iti, sa pratinA sambandhe 'vAsudevasya pratinidhirayaM pradyumnaH, tilAnA yadi vijJAyeta naTasya zRNotItyatrApi syAt, AkhyAtRzrotropratidAnaM mASAn prayacchati' iti kArakavibhaktiH pradhAnAdapradhAnAca SaSThI, tathA pratinApi yoge ta sambandhamabhidhAtuM rAkhyAna-zravaNalakSaNasya vyApArasya vidyamAnatvAt , tathopAdAne svIkAre'pyasti, yathA- pakvAnyetAni phalAni, ekazAkhAprabhava-65 paJcamyutpadyamAnA tata eva ca pratiyoginaH SaSThIyuktAdutpatsyate na tu pratinidhi-pratidAnAbhyAmiti nyAyAdeva siddham, satyam tvAdupayuktaphalavaditi, upAttaphalavaditi gamyate; 'yadyayamatrArtha: imAmeva niyataviSayAmutpattiM 'yataH' ityanena drshytiitydossH|| syAt tathApi naTasya zRNotItyatrApi syAt ' atrApi yupA dhyAyocAritazabdavannaToccAritazabdaH zrotRbhiH zrotrapathamupagamyata "vRkSaM prati vidyotata iti- atra vRkSasya pratinA yoge'pi pratinidhi-pratidAnayorabhAvAnmukhyagRhItAsaMbhavAnna tataH paJcamIti upAdIyate, tatra na kevalamupayogagrahaNamanarthaka, sUtramevAnathekaM "bhAgini ca pratiparyanubhiH" [2. 2.37.] iti dvitIyaiva syAt tannivRtyarthatvAt sUtrasya, ato nAyamarthaH, api tvaya-70 mityAha-upayoga ityAdi- niyamo vidyAgrahaNArtha gurushushruussaa||ch / 2. 2. 72. // dikaM ziSyavRttamAkhyAyate / pratyekabuddhAdadhigacchati kiJci86 nyA0 sa0-yataH pratika / yasmAt " kimabyAdi." nimittamAsAdyAvAptapaJcamahAvrataprAcyajanmasaMskArobuddhasakalazAstra[ 7. 2. 89. ] ityapAdAne tas " A DheraH" [ 2. 1. smRtiH- prtyekbuddhH| nanu yadA naTAderbharatazAstrAdikamAtma41.] yadA yasya yataH, tadA " AdhAdibhyaH " [7. 2. 84.] sAtkartukAmaH zRNoti tadA kathaM paJcamItyAha- upayogaviva-75 " vRSodara0" [ 3. 2. 155. ] iti dalopaH / pratinidhi-kSAyAM vityAdi- ayamarthaH- atrApi tadanurUpo'sti kazcipratidAnazabdAt prathamA au dIyate / pratinidhIyata iti-pratItaH niyamaH, nAna prekSaNavad yathAkathaJcidaniyamenoparodhena vA
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 74.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / zravaNam , niyamapUrvakavidyAgrahaNamityanena vA granthasyArthasya kimiti pratyudAhiyate- prAsAdamAruhya zete, Asane caidaparyeza parigraha evocyate, sa ca tatrApyastIti bhAvaH / upavizya bhane iti / tadartha iti-- AruhyetyAdiyabantArtha vidyAgrahaNamityetAvati tUcyamAne prekSaNake'pi zRNvataH kimapyasti ityarthaH / praviza piNDImityAdAkrthAt prakaraNAd vA bhakSaye-40 vidyAgrahaNaM, tadyavacchedArtha niyamapUrvakramityupAdIyate / atha tyAdi gamyamapekSyaM, tat tu na yabantamiti paJcamI na bhavati / 5'upAdhyAyAdhIte' ityAdAvupAdhyAyAderasti vidyAparigrahe-nanu kimarthamidaM sUtramArabhyate ? 'prAsAdAt prekSate, AsanAt pAye'vadhibhUtatvaM, tato hi vidyA zrotAramupaiti, saMtatatvAnnA- prekSate' iti tato dRSTirapaitIti prAsAdAderapAye'vadhibhUtavAdatyantAya tato'pakrAmatIti "paJcamyapAdAne" [2. 2. 69.] pAdAne paJcamI siddhava, tathAhi- tAvadekeSAM darzanam- adhiSThAnaiti siddhA paJcamI, kimaneneti, ucyate- upayoga eva yathA dezAnnAtyantAya nirgacchad bahirindriyaM viSayaM paricchinatti, yathA45 syAt, tadabhAve mA bhUdityevamarthamidamiti sUtratAtparyamAha- jalaukasAM pUrvadezAparityAgenAparadezaprAptistathendriyANAmapyadhiSThA10apAdAnatvenaivetyAdi ||ch / 2. 2. 73. / / nAparityAgena viSayaprAptiriti saptatyA( saMtatyA )dhiSThAnaviSaya dezayoApyatvAt nAnindriyamadhiSThAnamiti tato'pakrAntyA nyA0 sa0-AkhyAtayu / niyamapUrvaketi-niyamo vidhAprahANArtha guruzuzrUSAdikaM ziSyavRttamAkhyAyate, na tUpayogamAtra, yata! ca spaSTo'vadhibhAvaH / yeSAM tu- kSaNikAnIndriyANi prApyaupayogamAnaM naTAdapi bhavatyatastasmAdapi syAt pnycmii| zrAvakAditi kArINi ceti darzana, teSAmapIndriyakSaga ekAsta]smin viSayadeze 50 zrAvayatIti NakaH / pratyeketi- pratyekam - indradhvajAdikaM nimitta-- gacchati, anya indriyakSaNo'dhiSThAnadeze prAdurbhavatItyanyAnya prAdurbhAvAna nirindriyAdhiSThAnadoSa iti, tato'pakrameNa dyoti- . 15mAzritya, buddhaH-- pratyekabuddhaH // 2. 2. 73. / tamavadhitvam / yeSAM punaraprApyakAriNIndriyANi, teSAmapi prekSaNagamyayapaH krmaa-''dhaare| 2 / 2 / 74 // kriyAyAstato bhAvAt prAsAdAderanupahato'vadhibhAva iti / api cemAnIndriyANi prApyakAriNyeveti keSAJcid darzanaM, yadi hi65 ta0 pra0 -gamyasya- aprayujyamAnasya, yapo- yavantasya, tAni tathA na syustadA dUrataravartino vyavahitamapi padArthamupayat karma AdhArazca tatra vartamAnAd gauNAmAmnaH paJcamI bhavati; lambheran , ato'numimImahe, yaduta-satyasmin nayanayugale vitata- . dvitIyA-saptamyorapavAdaH / prAsAdAt prekSate, AsanAt prekSate; mukhA razmayo ye viSayamAsAdya gRhantIti, evaM ca sarvatra 'prekSate' 20prAsAdamAruhya''sane copavizya prekSate ityarthaH / gamyagrahaNa ityasyAyamartha:- nayanadIdhitayo'sya niHsRtya viSayaM gahantIti kim ? prAsAdamAruhya zete, Asane upavizya bhungktH| bhavati prAsAdo avadhitvAdapAdAnamiti, tato'napakAmannevendriyaM60 nAtra yabantasyA'prayoge tadarthaH prtiiyte| yavagrahaNa kim ?| viSayaM paricchinattIti siddhA'pAdAnapaJcamItyamumevArtha sampradhApraviza piNDIm, praviza tarpaNam , vRkSe zAkhA, grAme caitraH; ryodAharaNapradarzanapuraHsaramAkSipati-nanvityAdi / pariharatiatra hi bhakSaya-kuru-asti-vasatInAM gamyatA na tu ypH| nanu yathA - satyamityAdi- ayamarthaH- satyaM sidhyati paJcamI, kintu pratIya25kuzalAdAdAya pacati-kuzUlAt pacatItyanAdAnA ne pAke mAnayabantakriyApekSayA karmabhAvasthAdhArabhAvasya ca vidyamAnatvAt pacervartanAdupAttaviSayametadapAdAnamiti paJcamI bhavati, eva dvitIyA-saptamyAvapi syAtAM, tadarthamidamArabhyate, tadvivakSeharA mihA'pi apakramaNA'Gge darzane dRzervatenAd bhaviSyati; tathAhi-nAstIti lokAta pratipattau tata idaM vacanaM laghu manyata iti / tat tato'pakrAmati, anapakrAmaddhi na viSayaM gRhNIyAt , kisa na bhavadIritaH prekSaterarthazcakSurindriyakaraNikAyAmupalabdhau satyam-kintu mAruhya upavizyeti yavantArtho'pi gamyate bhavati prekSate devadattaH- cakSurindriyeNa karaNabhUtena padArtha30tato yathA yabante prayujyamAne karmA-'dhikaraNayordvitIyA-saptamyau mupalabhata iti devadattasya kartRtvamupalabhyate, na cakSurindriyasya bhavatastadvadaprayujyamAne'pi tadarthapratIteste prasajyeyAtAmiti yazca cAkSuSo vyApAro niHsaramAGgo viSayagrahaNalakSaNaH sa nanA sUtramArabhyate // 74 // . zabdopAttaH, kevalaM nayanadIdhitInAM viSayagrahaNe'nyathAnupapattyA za0 nyaa0--aamy0| yabiti yabantaM gRhyate kebalasya vyApAro'numIyate, na cAnumAnasamadhigamyo'rthaH zabdArtho bhaktiprayogAbhAvAdityAha-yapo yavantasyeti / tatra yabantasya maItIti 'prekSate' iti nAyanA razmayo'sya niHsRtya viSayaM 25karmaNi dvitIyA prAmoti, AdhAreca saptamI. tayorapavAdaH paJcamI- gRhantIti azabdArtho'yamiti kathaM prAmAdAgacchatIti zabdo yamityAha-dvitIyetyAdi / prAsAdAt prekSate ityAdi- pAttakriyApekSakArakabhAve satyanumita kriyApekSayA sAkSAdazabdo-75 prayogArtha kathayan gamyayabanta darzayati, tathA ca amyagrahaNaM pAttavyApArakArakabhAvamurarIkRtya paJcamI samarthayAmahe ? tasmAt
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bRhaddhatti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 75. ] prAsAdAt prekSata ityatra cakSuSo na kartRtvaM nApi tadrazmerityA- krozAlakSyaM vidhyati, pareNeti gamyate, "kameNiG" [3. rabdhavyamevedamiti / api ca, AstAM tAvacchabdArthatAprayAsaH, 4. 2.] paro bhavatIti gamyate; prAg grAmAt , pratyaga40 nayanarazmayo'sya niHsRtya viSayaM gRhNantItyayameva prekSaterbhavatvarthaH, grAmAt, udag grAmAt, prAcIna grAmAdAmrAH, dakSiNAhi prAsAdasya tu tatkriyApekSayA'pAdAnAdanyatvaM brUmaH, na tAvat prAmAt, uttarAhi grAmAt , dakSiNA mAmAt , uttarA grAmAt , 5prAsAdarazmayaH prasaranti, kintu cakSurazmaya iti, pratyuta prAsAdo nyag maitrasyA'vasthita ityupasarjanatvAnna dikshbdtaa| bahisdevadattasyAdhAra iti| syAdetat-pAramparyega prAsAdasyAvadhi-bahirgAmAt , bahiSpurAt ,bhArAdityadhyayaM dUrasamIpayorvAcakam , bhAvaH, prAsAdasthAccakSuSo yato niryAnsyaH pAramparyeNa prAsAdA- tena tadyoge vakSyamANastha "bhArAdartheH " [2. 2. 78. ]45 deva te niryAntIti, tadidamatisubhASitam , evaM hi mukhasyA- iti vikalpasyApavAdo'yam- ArAd grAmAt kSetram , bhArAt pyapAdAnatvaM syAt, tatazca mukhAt prekSata ityapi prasajyeta, maitrAt pITham itarazabdo dvayorupalakSitayoranyataravacanaH, 10ko hi vizeSaH ? pAramparyeNAvadhibhAvAnmukhasya cA" pya]pAdAna- tenAnyArthAd bhiyate-itaratrAt , tasya dvitIyo maitrAdisvamastu prAsAdasyeveti / api ca, keSAJcideva darzana- ynnaaynaarityrthH| atha 'jinadattAdanyo'yaM maitrasya, jinadattAditaro'yaM razmayo viSayaM gRhantIti / anyeSAM tathAgatAdInAM golakasyai- caitrasya, chAtrANAM pUrvamAmantrayasva, kAyasya pUrvam' ityAdau50 vaividhA kAcicchaktirasti yayA viSayaM pratIpsati, tathAhi-maitra-caitra-chAtra-kAyazabdebhyaH kathaM na bhavati ? ucyate dhAtudoSopaliptakRSNasAraM pazyadandhamisyamidadhati janA iti pratyAsatteryasyaivAnyatvAdidharmanimitto'nyazabdAdinA yogastata 15teSAM darzana, tAn prati kAtra gatiH, na ca vizeSopekSayA evaM jinadattAdeH paJcamI bhavati, na maitrAderiti // 75 // zabdasthitiranavasthAprasajJAditi yuktamidamArabhyata iti ||ch / wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwmommmmm 2. 2. 74. // | za0 nyA0-prabhR01 arthazabdaH prabhRtyanyazabdAbhyAM pratyeka nyA0 sa0nAmyayapaH / evamihApIti- ayama:- mabhisaMbadhyata ityAha-prabhRtyarthairanyAthariti / ata eva prAsAdAniHsalyApakramya cakSu razmidhArA prekSate, prAsAdAgnissaratA paryAyaprayoge'pyudAharati- ArabhyetyAdi / dikzabdairiti20 cakSuSA phUtvA devadattaH prekSate vA / tat tatto'pakrAmatIti, dizAM zabdA dikzabdA iti SaSThIsamAsaH / ke ca dizAM zabdAH ? ayamartha:- tataH- prAsAdAdeH, tat- cakSurAdi, apaiti-nissara- ye dikSu vartante, atavRtterapi tacchandatve'tiprasaGgAt / na ca tIti tasyApAye'vadhibhUtatvAdapAdAne paJcamI siddhaiva / anapakAmadvI- vartamAnanimittasaMbhave kAlAntaravRttiparigraho yuktaH, tatra dizyeva ti- etannaiyAyikamatAbhiprAyeNoktaM, te hi prApyakArINIndriyANi prayoge paJcamI syAnnAnyatra dezAdAvityAha-diziSyA ityAdi-60 manyante / dRzervartanAditi-dRzeriti ko'rthaH ? dRzisamAnArthasya dizi ye vAcakatvena dRSTAH zabdAste iha dikazabdA iti vijJA25IkSarityarthaH / / 2. 2. 74. / yante, na tu dizi vartamAnA eva, tena dizo vAcakatvena prbhRtynyaarth-dikshbd-bhiraaraaditH| dRSTasya zabdasya dezakAle, AdizabdAd bhAve dravye ca vRttAvapi ta tadyoge paJcamI, yathA- pUrva ujayinyA gonada ityAdi / / 2 / 2 / 75 / / atha kathamidaM vijJAyate ?- dizi dRSTA eva zabdA dikazabdAH,65 ta0 pra-prabhRtyarthaiH anyAthaiH dikzabdaiH 'bahis na dizi vartamAnA ityAha- etadarthameva cetyAdi- cazabdo bhArAt itara' ityetaizca zabdayuktAda gauNAnAmnaH paJcamI yasmAdarthe- yasmAd dizabdeti zabdazabdasyopAdAnaM dizi 30bhavati / prabhRtyarthaH- tataH prabhRti, kArtikyAH prabhRti, Arabhya dRSTA eva zabdA dikzabdA ityevamartham / nanvetadeva kathaM grISmAt , grISmAdArabhya / anyArtha:- anyo maitrAt , bhinna-vijJAyate- etadarthameva zabdopAdAnamiti ? ucyate- anyathA zcaitrAt, arthAntaraM ghaTAt, vyatiriktaH paTAt , vilakSaNo'- zabdazabdopAdAnAnarthakyAt , yadi hi dizi vartamAnasyaiva prayoge70 thAt, pRthag gajAt, hirum gAyA't / dikzabdaH-grAmAt paJcamI syAcchandazabdopAdAnamanartha syAt, tatra dRSTAzca tasyeti pUrvasyAM dizi vasati, prAmAduttarasyAM dizi vasati; dizi vyapadizyante, yathA- kvacid prAme dRSTo manuSyo'nyatrApi dRzyaaSTAH zabdA dikzabdA iti deza-kAlAdivRttinApi bhavati-mAnastasya grAmasyAyaM manuSya iti updishyte| gamyamAnepUrva ujayinyA gonardaH, uttaro vindhyAt pAriyAtraH, pUrvo nApIti- aprayujyamAnenetyarthaH / prAg grAmAditi- prapUrvAgrISmAd vasantaH, pazcimo rAmAd yudhiSThiraH, etadarthameva ca dacate kvipa, tataH prAcI dik pradezaH kAlo veti " dika-75 zabdazabdopAdAmam / gamyamAnenA'pi ca dikzagdena bhavati-zabdAd diga-deza-kAleSu."[7. 2. 113.] iti dhApratyayaH,
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ omM [pA0 2. sU0 76.] zrIsibAhemacandrasamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / numaritrammarmenima mminimunawwaraainment " are" [7. 2. 122.1 ityenapratyayo vA, tasya tatra pUrvatvena yogazchAtrAntarasya, samudAyasya khekadezatveneti na40 "lubacceH" [7. 2. 123.] iti lopaH, tadyoge grAmA- bhavati / tathA kAyasya pUrvamityatrApi pUrvatvaM nAbhyAyavaditi paJcamI, evaM- pratyaga grAmAdityAdAvapi draSTavyam / yavAntarApekSayA, kAyasya tvavayavatvena tat sambandhIti na dakSiNAhi grAmAt " Ahi dUre" [7. 2. 120.] bhavati, evamanyatrApi / bahuvacanaM lAghavArtham ||ch // 2.2.75. / 5ityAhipratyayaH, evam- uttarAhItyatrApi / dakSiNA grAmA | nyA0 sa0-prabhRtya 1 dizaH zabdAH, dizi dRSTAH zabdA diti- " vA dakSiNAtU0 " [7. 2. 119. ] ityApratyayaH / / vA, tadA " mayUra-vyaMsaka. "[3. 1. 116. ] iti dRSTalopaH,45 nyaga maitrasyeti- ayaM kriyAvizeSaNatvAdupasarjanavacano na | | dizi ye vAcakatvena dRSTAste iha dikazabdA iti vijJAyante, na tu dikzabdaH iti maitrasyetyatra SaSTI bhavati, na paJcamI ti / atha | dizi vartamAnA eva, tena dizo vAcakAvena dRSTasya zabdasya deze dUrAntikArthamArAdityavyayaM sUtre'nukriyate, tadyoge ca " ArA-, kAle, AdizabdAt bhAve dravye ca vRttAvapi sadyoge paJcamI / 10dathaiH " [2. 2. 78.] ityanenaiva paJcamI siddhA, kimiho grISmAdArabhyeti- Arabhyeti kvAntam , akvAntamavyayaM vA / pAdAnena ? satyam- siddhayati paraM vikalpena, iha tvArAcchabda-| arthAntaramiti- arthamantarayati, athavA ekasmAdaditi vA 150 yoge nityaM tadapavAdaH paJcamIti [ tadAha- " ArAdathaiH "| pRthagiti- pRthiH sUtradhAtuH " ruSi-pathi0" [uNA. 874. ] [2. 2. 78.] iti vikalpasyetyAdi ] / itarazabda-| vAcye'rthe'nyazabdasyApi vRtteH sUkSmamantaramapratipadyamAna itara iti kidak / hiruk iti-hiyate iti " drAgAdayaH " [ ugA. 18zabdamanyArthameva yo manyate taM prati minnArthatAM darzayati 870.) / pAriyAtra iti- pAriyAturaye // tasyedam " [6. 3. 160.] aN , athavA pariyAtA devatA asya " devatA" itarazabda ityAdi- ayamatheH- anya iti prakRtavilakSago'rtha [6. 2. 101.] apa , yadvA parigatA yAtrA yasyAsau pariyAtraH,55 ucyate, itara iti ca dRzyamAna pratiyogItyarthaH / atha jina pariyAtra eva pAriyAna:- parvataH, parvatasamIpadezo'pi / prAgeva dattAdanyo'yaM maitrasyeti-ayamarthaH- yathA jinadattasyA nyazabdAbhidheyenArthena yogastathA maitrasyApi, tadyogApekSayA patra " adistriyAm 0" [7. 1. 107.] iti svArthe InaH, napuMsakatvaM tu sAmAnya bhAbena, tathA ca vartate, kiM tat 1 kartR 20SaSThI- matraisyeti, etAvAstu vizeSaH- jinadattApekSamayabhiti zabdA prAcInaM, kiM tat ? AmrA iti, yathA prAkzabdaH kevalo'pi bhidheyasyAnyatvamityanyatvena yogo jinadattasya, maitrasya tu sa digavAcI tathA svArthikenapratyayAnto'pi, tatastadantayoge'pi paJca-60 putraH pitA bhRtyo veti putratvAdiviziSTenAnyArtheneti, aneka mIti / atyantayoge yathA prAg grAmAdityAdau paJcamI tathA'trApIti dharmAdhiSThAnaM hi dravyaM bhavati, tatra yogAvizeSAd yathA'nya kaJcinmuhyet taM pratyAha-nyag maitrasyeti- nyaka- upasarjanaM yathA tvena yukta jinadatta paJcamI tathA khabhAvAntareNa yukte maitre'pi bhavati evamavasthita ityarthaH / anyArthAda bhidyate itisyAditi, evaM-chAtrANAM pUrvamAmantrayasvetyAdAvapi paJcamI ayamarthaH- anya iti prakRtivilakSaNo'rtha ucyate, itara iti ca prApnoti, pUrveNa dikzabdena chAtrAdInAmanyena maitravad yogAdi dRzyamAnapratiyogItyarthaH, chAtrANAmiti- chAtrAgAmavayavazchAtra-65 tyAzaGkAM pariharati-ucyata ityAdi- anAnyatvAdi vizeSaNa stasmAt pUrva chAtramAmantrayasveti pUrvatvaM chAtrAntarApekSa, na chAtrANAmAtra zabdenAbhidhIyate, na dravyaM vizeSya, so'zabdAthe evaM miti samadAyApekSam , samudAyasya hi ekadezaH saH, na tasya zabdAbhihitAd vizeSaNAt pratIyata iti pratipattAvanyatvAdinA samudAyApekSayA pUrvatvam, tatra pUrvatvena yogazchAtrAntarasya, samu30vizeSaNena yoge dravyeNa yoge'pi so'nyAdyayoga iti paJcamya-dAyasya tvekadezaleneti / kAyasya pUrvamiti-kAyasyAvayavino prasaGgaH, atropapattiH-pratyAsatteriti- yena svabhAvabhedena yadbhAgAntaraM, kiM viziSTaM ? pUrva, kasyAH sakAzAt 1 nAme:70 tad dravyamanyAdivyapadeza labhate tenaiva yogo vijJAyate, sva- kAyasya saMbandhi yadavayavAntaraM pUrva tasya nAbhirUpeNA'vayavAntareNa bhAvAntareNa tu yoge nAsAvanyAdiyogaH, nahi tad dravyaM tenA- saha saMbandhaH, kAyasya svavayavatvena / / 2. 2. 75. / nyAdi bhavati, anyatvAdibhAvamAtreganyAdipratipatteH svabhAvA5ntarayoge'pi paJcamIpratipattau nAnyatvAdidharmazUnyaM kiJcidastIti 2 / 2 / 76 // vyavacchedyAbhAvAdanyAdigrahaNamanarthakaM syAditi, maitrasyetyatra tu ta0 pra0-phalasAdhanayogyaH padArtho hetu:, hetubhUtaM yada putralAdinA yogaH, anyatvena jinadattAdityatra, chAtrANAM RNa tadvAcino gauNAnAmnaH paJcamI bhavati; tRtIyA'pavAdaH115 pUrvamityatra pUrvavaM chAtrAntarApekSe, na chAtrAgAmiti samudAyA- zatAd baddhaH, sahasAda baddhaH / hemoriti kim ? zatena baddhaH, pekSa, samudAyasya hyekadezaH sa na tasya samudAyApekSayA pUrvatvaM, zatena bandhitaH, zatena caitreNa bandhitaH; kartari prayojye prayo
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsa saMvalite [ pA0 2. sU0 78.] jake ca kartRlakSaNA tRtIyA bhavati heturhi phalasAdhanayogyaH tajjJAnasya, kathaM tarhi paJcamI ? " gamyayapaH karmAssdhAre ' padArthaH kartrAdibhyo'nya ucyate iti kathaM karturhetutvam ? // 76 // [ 2. 2. 74.] iti bhaviSyati, dhUmAdikamupalabhyAgnyAdiH pratipattavya iti hyatrA'rthaH jJAnahetutvavivakSAyAM tu40 za0 nyA0 - RNA0 / tRtIyApavAda iti- atra zatAd baddha ityAdAvuttamargAyAdhamarNena dhAryamANamRNaM zata- sahase hetutvalakSaNA tRtIyA bhavati- dhUmenAgniH, anupalab 5bandhanAnAviSTavyApAratayA nimittabhUte laukikau hetU, ghaTA'bhAvaH sattvAnyathAnupapattyA sarvamanekAntAtmakaM pratipattastRtIyAbAdhikA'nena pazcamI vidhIyate / kartari prayojye prayo- vyamiti // 77 // jake ceti kartarIti tRtIyAnimittaM zeSayorapi yojanIyam - tata - za0 nyA0-- guNA0 / hetoriti vartate taca guNAdi 85 " prAyojye kartari prayojake ca kartarItyarthaH / zatena bandha iti- tyasya vizeSaNamityAha- hetubhUtaguNavAcina iti - dravyA-45 zatamRNaM bandhakatvena kartR vivakSitam, atastatra 'hetukartR- zritaH paryAyo gumaH / jADyAd baddha iti- yadayaM jaDastasmAd 10karaNa0 " [ 2. 2. 44 ] iti kartari tRtIyA / zatena baddha ityarthaH evaM- yadayaM parikhyAtastasmAnmukta ityAdyapi bandhita ityatra tu zataM bandhakamanyasya NikriyAkartuH prayo- vyAkhyeyam / jaDasya bhAvaH parikhyAtasya bhAva iti vigRhya jyatvena vivakSitamiti prAyojye kartari tRtIyA / zatena " patirAjAnta0 " [ 7.1.60.] iti vyag / paJcamyabhAvapakSe caitreNa bandhita iti - zataM gigarthakartRtvena vivakSitaM caitrasya tu hetu-kartR-karaNa0 " [ 2. 2.44 ] iti hetau tRtIyA, 50 prakRtikartuH prayojakamiti prayojake kartari tRtIyeti / nanu tasyAM prAptAyAmayaM vikalpa iti / dhanena kulamiti - dhanaM dravyaM 15 badhnAtirasvatantrIkaraNavRttirna gatyAdiSvantarbhavatIti kathaM prayojyasya na guNa ityatra na bhavati / nAgnyAderdhUmAdirheturitikarmasaMjJA yena tatkarmaNi ktapratyayasyotpAdaH, ka evamAha - prayojye astyatrAgnirdhUmAt, neyaM hetau paJcamItyarthaH, heturhi phalasAdhanakarmaNi pratyaya utpanna iti, kiM tarhi ? prayojyasya yat karma yogyaH padArtha AkhyAyate, na ceha dhUmAderjJApakasya hetoragnyAdiH tasminnayamiti kartRtvena vivakSitasya na hetubhAva ityAha- heturhI phalaM tasya tenAjanmatvAt / tAveveyaM paJcamIti manyamAnaH 55 tyAdi - hiryasmAdarthe, yasmAddheturnAma - phalasAdhanAyogyaH padArthaH pRcchati kasya tarhIti dhUmAdirheturiti zeSaH / samAdhatte - 20 phalayogyatvamAtreNa vinApi kriyAM heturAkhyAyate, kartrAdi ca tajjJAnasyeti / punaH pRcchati kathamiti- ayamartho bhavatu kArakaM kriyAyA nivartakaM na kriyAmantareNa bhavitumarhatIti na vayAdijJAnasya dhUmAdeH hetustathApi dhUmAdeH paJcamI na prApnoti, tatra hetukAryam, ata eva kartrAdibhyo vilakSaNo heturiti vAkye'zrUyamANavakhyAdipratyaya hetutvAdagugatvAt strIliGgatvAceti, saMskArAbhivRttyarthaM phalasAdhanayogya ityAdinA hetusvarUpaM na cAyamapaprayogaH sarvaziSTairavigAnena prayujyamAnatvAdityata Aha-60 punaruktam / pUrve hi kartRvizeSamapi hetuzabdenAcakSate, yatazca gamyayapa ityAdi / udAharaNArthaM darzayan paJcamInimittaM darzayati25" hetukartRkaraNa0 " [ 2. 2. 44 ] ityatra hetugrahaNaM kRtvA dhUmAdikamityAdi / yadA tu dhUmAderagnyAdijJAnahetutvaM vivakSya kartR- karaNagrahaNaM kRtamato vijJAyate - kartrAdibhyo vilakSaNo hetu tadA " hetu-kartR karaNa0 " [ 2.2.44.] iti hetau tRtIyaiva riti // cha // 2. 2. 76. // | bhavatItyAha - jJAnahetutvavivakSAyAM tvityAdi / dhUmenAnirityAdAvapi pratipattavya iti yojanIyam // cha // 2.2.77 // 65 " nyA0 sa0 - RNA0 // [ neha vyAkhyA dRzyate ] // 2. 2.76 // 1 "L guNAdastriyAM navA / 2 / 2 / 77 / / 30 nyA0 sa0- guNAda0 / jaDasya bhAvaH -- dRDhAditvAt vyaN / | parikhyAtasya bhAvaH " patirAjAnta0 " [ 7. 1. 60.] iti ta0 pra0--astriyAM vartamAnAd hetubhUtaguNavAcino gauNA- vyaN / astyatrAgnirdhUmAdityudAharaNatrayaM yathAkramaM zaiva-bauddha-jainanAmnaH paJcamI vA bhavati / jADyAd badaH, jADayena baddhaH; matena / sattvAnyatheti sattvam - utpAda-vyaya-dhaunyayuktatvam tasya pArikhyAtyAd muktaH, pArikhyAtyena muktaH; mohAd baddhaH, sattvasya, anyathA - anekAntAtmakatvamantareNa, anupapatte:- aghaTa- 70 mohena baddhaH; jJAnAd muktaH, jJAnena muktaH / guNAditi kim ? nAt // 2. 2. 77. // dhana kulam / hetorityeva - jADyasyaitad rUpam / astriyAmiti 85 kim ? buddhyA muktaH, prajJayA muktaH, vidyayA yazaH / astyatrAgni ArAdadhaiH / 2 / 2 / 78 // dhUmAt, nAstIha ghaTo'nupalabdheH sarvamanekAntAtmakaM sattvA'- ta0 pra0--- ArAd dUrA-'ntikayoH, tantreNobhayagrahaNam ; nyathAnupapatterityAdau nA'gnyAderdhUmAdirhetuH kasya tarhi ? | dUrArthairantikArthaizca zabdairyuktAd gauNAnnAmnaH paJcamI vA bhavati /
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 79.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / mmmmmniwwwmnamamiww.mmmmmmmmmmmmsammam dUraM grAmAt, dUraM grAmasya; viprakRSTaM grAmAt, viprakRSTa grAmasyaH kathaM 1 vartate, kiM tat kartR 1 dUra, kasya 1 grAmasya, kiM bhUta antikaM grAmAt, antikaM grAmasya; abhyAza grAmAt, dUraM ? hitamiti dUrazabdenaiva grAmasya saMvandho vivakSito na tu hita-40 abhyAzaM prAmasya; saMnikRSTa grAmAt, saMnikRSTaM grAmasya / zabdena / asttvvcnairiti-dhrmmaatrvRttibhiH| kArakazeSatvAt bhArAtzabdayoge tu prabhUtyAdisUtreNa nityameva paJcamI / atha SaSThIprAptau vacanam / / 2. 2. 78. // 5dUraM hitaM grAmAt, dUraM hitaM grAmasya bhUyAdityAdau hitAdi-" yoge paJcamyabhAvapakSe " hita-sukhAbhyAm" [2. 2. 65.] | stokA 'lpa-kRccha katipayAdasattve iti caturthI kasmAnna bhavati ?, ucyate-hita-sukhAdiyoge| / 2 / 2 / 79 / / sA caturthI, iha tu dUrAntikAdinaiva yogo na tadvizeSaNena ta0 pra0--yato dravye zabdapravRttiH sa paryAyo guNo'-45 hitAdineti na bhavati, yadA tuhitAdinA vizeSyatayA yoga- sattvam , tenaiva vA rUpeNA'bhidhIyamAnaM dravyAdiH tasmin karaNe 10stadA caturthI bhavatyeva / anye svasattvavacanairevA''rAdathai- vartamAnebhyaH stokAdibhyaH paJcamI vA bhavati / stokAda muktaH, ricchanti // 78 // sto kena muktaH, alpAd muktaH, alpena muktaH, kRcchAd muktaH, mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm mem|kRccheNa muktaH, katipayAd muktaH, katipayena muktaH / asattva m ma... za0 nyaa-aaraa0| ArAd duraa'ntikyoH,| iti kim ? stokema viSeNa hataH, alpena madhunA mattaH, kRcchaNa50 tantreNeti- ArAcchabdo dUramityasminnarthe'ntikamityasmizcArthe bhojanena nirviNaH; viSAdidravyasAmAnAdhikaraNyAdatra sattvatantreNa- sAdhAraNyena vartate, ArAcchabdo hyarthadvayasyApi sAdhAraNa vRttitA / karaNa iti kim ? kriyAvizeSaNe mA bhUt- stokaM 15ityarthaH, zabdopanidhAnena cehArthaparigrahaH kriyate- ArAt- |' ArAcchabdavAcyArtho yeSAmiti, tata ubhayasyApi parigrahaH / calati / iha ca stokAdInAmasattvavAcitvAd dvitva-bahutvA'tatazcAyamoM bhavatItyAha-- darArtharantikAzeti / sabhave ekavacanameva / grAmAditi- atra kArakazeSatvAt SaSThayAM prAptAyAmiyaM paJcamIti | "stokasya cA'bhinivRttaranirvRttezca tasya vaa| 55 tadvimuktapakSe SaSThI ! " ArAdathaiH" ityucyamAne ArAcchabdo-/.... prasiddhi karaNatvastha, stokAdInAM pracakSate // 1 // "79 // On'pyArAdartha iti tadyoge'pyayaM vidhiH prApnoti, yathA " na staM za0 nyA0-stokA0 / stokAdayaH zabdA yatra sAmAnA matvarthe " [1. 1. 23.] iti matAvadhIti yaH zaGkate taM dhikaraNyamanubhavanti- stokaM dhanamiti tad dravyaM, sIdantyasmin pratyAha- ArAcchandetyAdi- "prabhutyanyAthe-dizabda-bahirA-guNAdaya iti vyutpattyA sattvamucyate, na sattvamasattvam , sattvA rAt" 2. 2. 75.] ityArAcchabdayoge nityaM paJcamI | danyadasattvam , kiM tadityAha-yata ityAdi- anantaparyAyAtmake60 bhavati, tatra hyArAgRhagamasya vikalpasyApavAda iti / nanu dUraM hi dravye zabdaH pravartamAnaH kazcideva svabhAvamupAdAya pravartate. mahitaM grAmasyetyAdau paJcamyabhAvapakSe grAmasya hitena dUrega ca ata eva zabdAntaropAttamedasya zabdAntareNAnupAdAne kasyApi yogAd hitayoge " hitasukhAbhyAm" [2. 2. 65.] iti zabdasya tatra pravartamAnasya na paryAyazabdateti tatra yo'sau dravye caturthyapi prAmotItyArAdathaioge SaSThI-paJcamyAveva yathA syAtAM, stokA dizabdapravRttinimittabhUtaH paryAyamedaH sa guNo dravye parArthatayA na tvanyA vibhaktiriti tadAdhanArtham "ArAdartha SaSThI ca" pratIyamAnatvAdasattvam / atha stokena muktaH stokAnmukta65 iti SaSThIgrahaNaM kartavyam, anyathAtra caturthI syAditi pRcchati- iti dravyAdyeva tadrUpApanaM parAmRSTarUpAntaraM karaNatayA pratIyate athetyAdi / samAdhatta- ucyate ityAdi- ayamarthaH- vastuta yat tat kathamityAha- tenaiva vetyAdi- ayamarthaH- tirohitaubhayayoge'pi zabdo nobhayayoga prAdhAnyena sAkSAdapAdatte. dhanAdivizeSasvabhAvAntaraM stokAdirUpeNa sAmAnyAtmanAbhidhIyakintvanyatarayogameva, itareNa tu tadvizeSaNabhAvApannena yogaH mAnaM dhanAdirUpavyAvRttaM stokAdirUpApanna dravyaM guNaH kriyA vA prakaraNAdeH pAramparyeNa pratIyate ityArAdarthavizeSyatayA yoge yadA pratIyate tadA dravyAdyasattvamiti / stokAnmukta iti70 vivakSite caturthIprasaGga eva nAsti, yadA tu hitAdinA yogaH |paJcamyabhAvapakSe "hetukartRkaraNa" [2. 2. 44.7 iti karaNe prAdhAnyena vivakSyate. ArAdayazca tadvizeSagatayA tadA caturthI tRtIyA / stokena viSeNa iti- atra stokAdayaH zabdAH anye viti- lalitasvabhAva ityarthaH ||ch| stokatvAdikaM dharma pravRttinimittamupAdAya tadati viSAdau dravye sattve sAmAnAdhikaraNyena vartanta iti nAsattvavRttaya ityAha2. 2. 78. // viSAdItyAdi / stokaM calatIti-stokakartavyarUpasyA-1 nyA0 s0-aaraadthaiH| dUrAntikAdinaiva yoga iti- khyAtena calanasyocyamAnasya [stokaguNaH samAnAdhikaraNatayA
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 bRhadvRtti-vRhatyAsa--- laghunyAsa saMbalite [ pA0 2. sU0 80.] vizeSaNaM, stokasya ca kriyAvizeSaNatvAt kriyAyAzcAsattvabhUta-[ za0 nyA0 - ajJA0 / nanu jJAnamiti jAnAtereva bhAva tvAt stokaguNAnvite calane vRttasya ] stokazabdasyAsattvavRttitai naTi rUpam, tatazca tadeva jJAnaM nAma yo jAnAterarthaH, tatra 40 vetyasati ' karaNe ' iti kriyAvizeSaNAdapi pacamI syAditi jAnAtirvartate tat kathamidamucyate- ajJAne'rthe vartamAnasya karaNa ityucyate / ekArthatve'pi stokAdInAM medenopAdAnaM paryAya | jAnAteriti, ucyate- jJAnamiti rUDhizabdo'yamavaco dhi ( ye ) 5 nirRttyarthamitIha na bhavati - mAtrayA mukta iti / iha ceti ! prameyanizraye vartate, na jAnAtyarthamAtre, anekArthatvaM ca sattvasyaiva vizeSasaMkhyAyogatvAditi zeSaH / stokasya cAbhi | dhAtUnAmityajJAne'vavodhAdanyatrArthe vartamAnasyetyayamartha ityadoSaH / nirvRtteriti - stokasyAbhinivRttatvAdidaM prayujyate - stokena veti nivRttamiti - bhinnaprakaraNatvAditi zeSaH / sarpiSA 45 muktaH, stokena mukto niSpannami (i) tyarthaH / anirvRttezceti karaNabhUtena pravartata ityartha iti- " sarpiSo jAnIte " ityatra stokasyAniSpannatvAt tena mukta ityasyAM vivakSAyAM karagatva- sarpiSo jAnAtiM prati karaNatvaM jAnAtezvAjJAnArthatvaM SaSThInimittaM 10mAhuH // cha // 2. 2. 79. // darzayituM vAkyArtha uktaH / tatra niSkRSyAjJAnarUpaM jAnAtyartha nyA0 sa0 - stokAlpa0 / yataH stokaravAdernimittAd dravye mAha pravRttirityAdi - anekArthatvAd dhAtUnAM pravRttau jAnAti - vizeSye stokAdizabdapravRttiH sa guNo'satvaM, zabdasya pravRttinimitta- ratra vartata ityarthaH, tatra ca sarpirAdi sAdhakatamaM, bhojanAdistu 50 mityarthaH / tenaiva veti-asatvarUpeNa, ayamartha:- tirohitadhanAdi / tasthAviSayaH, ata eva karmaNya satItyadhikRtyAkarmakatvAt " vizeSyaM stokAdirUpeNaiva sAmAnyAtmanA'bhidhIyamAnaM dhanAdirUpa - 3. 3. 82. ] ityAtmanepadam / athavA jAnAterjJAnalakSaNe15 vyAvRttaM stokAdirUpApanaM dravyaM guNaH kriyA vA yadA pratIyate tadA / nArthenAvyabhicArAt sarvatraiva tatpratIterucyate cedam- 'ajJAdravyAdyatsattvamiti / asattvatvAtcitvAditi - dravyasyaiva vizeSasaMkhyA- nArthe vartamAnasya' iti, tatra *gaumukhya nyAyena samyagjJAnayogitvAditi zeSaH / dvitva-bahutvAsaMbhave iti - ekasvanibandhanaika- maviparItaviSayaparicchedakamajJAnArthasya pratiSidhyate, mithyAjJAna- 55 vacanasyApi asaMbhave autsargikamekavacanam / stokAlpAdizabdAnAM vRttestu tasya karaNe SaSThI vidhIyata ityAha- athavetyAdi stokatvAdyarthAbhidhAyakatvenAsattva vAcitvAt kriyAM prati sAdhakatama - yasya hi sarpiHSvatyantamabhiSvaGgo vaimukhyaM vA tasya tAdrUyeNa 20svAbhAvAt karaNatvAbhAve kathamanena paJcamItyAzaGkAyAmamISAM pUrvA- vyAmohavazAt sarvaM jJeyaM paricchindAnasya paricchittau dadhyAdicAryaprasiddhyA karaNatvamAha / yadvA stokena rAhuNA muktaH zazItyAdau karmikAyAM sarpiH karaNam / yadyapi ca mithyAjJAnatayA loke mocanAmocanalakSaNaM kriyAdvayaM vidyate, yataH stokena mukta iti, prasiddhaM tathApIha sUtrArthaparyAlocanayA tad jJAnarUpatayA na gRhyate 60 ko'rthaH ? kiJcinmuktaH kiJcidamukta ityarthaH, tatazca kasyAH kriyAyA / ityupasaMhAradvAre gAha- mithyAjJAnaM cetyAdi- jJAnakAryAkAraNAt apekSayA atra karaNasaMcetyAha- stokasyetyAdi - stokasyA'bhinirvRttitaM jJAnarUpatayA naiveha tad gRhyata ityarthaH jJAnakAryAkaraNaM tataH 25 niSpattiM, stokasya cA'nirvRttimaniSpattimAzritya stokAdInAM samyagjJAnavadarthakriyAnavApteriti / svareNa putraM jAnAti karaNatvaprasiddhimAcakSate pUrvAcAryAH // 2 2 79. // atrAvabodhArthatvAd jAnAterajJAna iti vacanAnna bhavati / tailaM sarparUpeNa pratipadyata ityarthaH ityanena tailaM sarpiSo65 !jAnAtItyatra tailaM karma, na karaNamiti darzayati, tatazca karaNa ajJAne jJaH SaSThI / 2 / 2 / 80 / / ta0 pra0 - ajJAne'rthe vartamAnasya jAnAteH saMbandhini karaNe | iti vacanAt tailAnna bhavati, sarpiSastu bhavatIti / iha ' sarpiSo vartamAnAd gauNAnnAmna eka dvi-bahI yathAsaMkhyaM 'usosAm jAnIte' ityatra karaNasya sambandhirUpavivakSayA sarpiSa idaM 80 lakSaNa SaSThI vibhaktirbhavati / veti nivRttam / sarpiSo jAnIte- jJAnaM nAnyasyeti SaSThI sidhyati, kimartho'yaM yoga ityAha-sarpiSA karaNabhUtena pravartata ityarthaH, pravRttiratra jAnAterarthaH; tRtIyApavAdo yoga iti - ayamarthaH- sidhyati SaSThI, kintu 70 evaM sarpiSorjAnIte, sarpiSAM jAnIte; athavA - sarpiSi rakto karaNarUpavivakSAyAM tRtIyA prApnoti tadbAdhanArtho yoga iti virakto vA vittabhrAntyA sarvamevodakAdi sarparUpeNa prati // cha // 2. 2.80 // jJaH dd padyata iti mithyAjJAnavacano'tra jAnAtiH, mithyAjJAnaM cA nyA0 sa0- ajJAne0 / veti nivRttamiti - bhinnavibhakti 85 jJAnameva bhavati / ajJAna iti kim ? svareNa putraM jAnAti / vidhAnAditi zeSaH / sarpiSo jAnIte azra " jJaH" [ 3.3. karaNa ityeva tailaM sarpiSo jAnAti tailaM sarparUpeNa prati- 82. ] ityAtmanepadam / atra karaNasya saMbandhirUpavivakSayA sarpiSa 75 padyata ityarthaH atra tailAt karmaNo mA bhUt, sarpiSastu idaM jJAnaM nAnyasyeti SaSThI sidhyatIti kimartho'yaM yoga ityAhakarappatvAd bhavatyeva / tRtIyA'pavAdo yogaH // 80 // | tRtIyApavAdo yoga iti - ayamartha:- sidhyati SaSThI, kintu karaNa
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 81.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / Arranwwmoran vivakSAyAM tRtIyA mA bhUdityayaM yogH| sarpiSAmiti- Aja-ganya- upAdIyamAna upayuktataravacana eva bhavatItyAha-karmAdibhyo'nya mAhiSANAM ghRtAnAmityarthaH / / 2. 2. 80 // ityAdi-te hi pUrvamupayuktAH, nAmArtharaya prathamAviSayatvAt karmAdibhyo'nyaH sambandha evAvatiSThata iti sAmarthyAt sambandhe40 zeSe / 2 / 2 / 81 // SaSThI bhavati, nIlotpalamityatra tunIlamiti nAmArthAdapracyutaM, ta0 pra0-karmAdibhyo'nyaH kriyAkArakapUrvakaH karmAdya- vizeSyasAmAnAdhikaraNyena prayogAt tato'taH prathamaiva bhavati, na 5vivakSAlakSaNo'zrUyamANakriyaH zrUyamANakriyo vA'syedaMbhAvarUpaH DI vizeSaNavizeyabhAvasya nAmAvyatiriktasya vAkyA svasvAmibhAvAdiH saMbandhavizeSaH- zeSaH, tatra gauNAnAmnaH yaduktaM bhASye-Adhikyasya vAkyArthatvAditi, yadyevaM rAjapuru SaSThI bhavati / rAjJaH puruSaH, upagorapatyam , pazoH pAdaH, ityatrApi sambandhasya vAkyArthatvAt SaSThI na prApnoti, naiva doSaH-45 vRkSasya zAkhA, kSIrasya vikAraH, gavAM samUhaH, kumbhasya jJa TI bA, kSArasya vikAraH, gavA samUhaH, kummasya rAjJa iti padaM sambandhitvena vivakSitatvAt prayuktamiti, ataH samIpam, pRthivyAH svAmIti, na mASANAmaznIyAt, subhASi sambandhe SaSThI kRtA, evaM ca bhASya evaM nirNItamityAstAm / 10tasya zikSate, na te sukhasya jAnate, na tasya sAyamabhIyAt, syAdetat- atra yI kalpanA- nAmArthasya kadAcit prayokta asasya no dehi, akSANAM dIvyati, prataH pRSThaM dadAti, naTasya vivakSayA kiyAbhisambandhaH, kadAcit svaniSTha evaM, yadA tAvat zrRNoti, vRkSasya parNa patati, mahatAM vibhaasste| kathaM punaH kriyAbhisambandhastadA karmAdizaktInAmudbhavaH, yathA- vRkSa pazyeti 50 karmAdInAM satAmapyavivakSA? yathA-anudarA kanyA, alomikA dRzikriyAvizeSAt karmatvaM, yadA tu svaniSTho'vyatirikta eva tadA eDaketi / gauNAdityeva-rAjJaH puruSaH, atra saMbandhasya dviSThatve'pi prathamAyA viSayaH, na cAparo nAmArtho'sti, yatra karmAdivizeSa15pradhAnAt puruSAnna bhavati, prAdhAnyaM cAsyA''khyAtapadasAmAnAdhi vyatiriktatvamiti kaH zeSo nAmAvatiSThate ? yatheyaM SaSThI syAdikaraNyam , tena tataH prathameva bhavati, yadA tu puruSo rAjAnaM prati tyAzaGkayAha- kriyAkArakapUrvaka iti- ayamarthaH- 'rAjJaH guNavaM pratipadyate tadA puruSasya rAjeti bhavatyeva / kathaM rAjJaH puruSaH' ityatra yo'yaM rAja-puruSayoH sambandho nAyaM kAraNAntara-55 puruSasya kambala iti ? rAjA'pekSayA puruSasya prAdhAnye'pi nyApanarapekSyeNAkasmAdupajAyate, api tvantarbhUtakriyAkArakasambandhakambalA'pekSayA gauNatvAd bhavati / prathamA'pavAdo yogH||81 // 81 // nibandhaH, yataH puruSo yoga-kSemakAmo rAjAnamupasarpati, rAjApi wwewronmewonmammmmmmmmmmmwwwnewmommmmmmmmms 20 za0 nyaa0-shesse0| zeSazabdo yadyapyanekArthaH, yathA-tamabhilaSitadhanadAnAdinA vibharti, kriyAntaraM vA prakalpanIyam , kvacidupayuktataravacanaH, kvacinnivRttimadavasthAnavacanaH, kvacida- tato rAjJo'sau sambandhibhUta iti rAjJaH puruSa iti, upapradhAnavacanaH, kvacinnAgarAjavacanaH, tathApi na tAvadiha nivRtti- gorapatyamityatrApi janikriyAjanitaH sambandhaH, upagurapatyaM jana-65 madavasthAnavacanaH, yato yatrArthAnAM prathamAbalAt keSAMcit sanni- yati, tadapi tato jAyata ityupagorapatyamiti; 'pazoH dhAnaM keSAMcica nivRttiravagamyate tatrAya, yathA- tvameva dharathI-pAdaH ityatrApyavAsthAtakriyAlAmbhataH sambandhaH, yataH pazuH 25dharo'dya zeSaH, sarva evAnye dharaNIdhAraNahetubhUtA vinaSTAstva- pAda'vAsthatA nApAde'vasthito'taH pazoH pAda iti; evaM-vRkSasya zAkhemevAdya zeSa iti, iha caitannAsti nAmArthaH, kevalaM prathamA- 'yAdAvapyavasthitikriyAjanitatvaM sambandhasyeti / etacca bAhulyAvidhAvupayuktaH, tatastvanyo'rtho na kazcidiha sannidhIyata itiH bhiprAyega na tvekAntikam , yataH kArakANAM karmAdInAmavi-60 nApyapradhAnavacano gauNAdhikAreNaiva tadarthalAbhAccheSagrahaNAnarthakya vakSayA sAmAnyakArakavivakSAyAmeva kevalAyAM sambandhaprAdurbhAvAta prasaGgAt , tathA sati sarveSAM kArakANAM kiyArthatvenAprAdhAnyAta kArakazeSa iti vyavAhayate ityAha- karmAdyavivakSAlakSaNa 30sarvebhya eva kArakebhyaH SaSThI syAt, vacanaprAmANyAca dvitIyA- iti- karmAdibhyo'nya iti tu vizeSebhyo'nyatvaM vivakSitaM. dibhiH samAvezo na bAdhyabAdhakabhAva iti, api cApradhAne na tu sAmAnyAdanAzritavizeSAt kArakAdapi, evaMSaSThItyevamarthe jAte nIlamutpalamityAdau nIlazabdAd vizeSyasamAnA- "sambandhaH kArakebhyo'nyaH, kriyaakaarkpuurvkH| 70 dhikaraNAdapi vizeSaNatvAdapradhAnyAdutpalamityatra kRtAvakAzAM prathamAM zrutAyAmazrutAyAM vA, kriyAyAM so'bhidhiiyte||" bAdhitvA SaSThayeva syAt ; nApi nAgarAjavacanaH tathAhi- rAjJaH ityatrApi draSTavyam / tatra rAjJaH puruSa ityAdau kriyAkAraka35puruSa ityatra sambandhe SaSThI na syAt, api ca zeSazabdAt pUrvako'yamAgakriyaH svasvAmibhAvAdiH sambandhaH, na mASANA tRtIyAdivibhaktInAmanayA SaSTyA bAdhitatvAccheSeNa dhriyate bhUmi-maznIyAdityAdau tu zrUyamAgakriyAtve sadapi karmatvAdi avivarityAdiprayogarAzina syAt , tasmAt keSucidartheSu satsu zeSazabda kSitatvAd vizeSaNavizeSyabhAva evaM pratipAdyate- mASasamba-57 patyamityA ra kapAMcitra tatrAya , sarva eva mevAdya 2.
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 81.] ndhyazanamiti / svasvAmibhAvAdiriti- AdizabdAjjanya- | lavane karaNamiti ] tadA, ayamarthaH yadA nAmArthasya kiyAveza - 40 janakabhAvAdayo gRhyante / nanu kriyAmantareNa sambandhAbhAvAt vivakSAyAM zaktilakSaNArthAtireko bhavati tadA nAmArthatAM zaktayo tasya sarvatrAvazyaMbhAvAt tasya ca nimittasya ca karmAdeH na pratipadyanta iti vyabhicArAd vibhakernimittaM bhavati yadA sattvAt kathaM tasyAvivakSetyAkSipati - kathaM punarityAdi / tvaparopakAritvena svaniSTatayA nAmArtho vivakSyate tadA vyabhisamAdhatte - yathA'nudaretyAdi / nanu zeSazabdena svasvAmi- cArAbhAvAt tAH zaktayaH karmakaraNasaMjJAmetra prAptA na vibhaktayu-. bhAvAdeH sambandhasyAbhidhAnAt tasya ca dviSTatvAd rAjJaH puruSa tpattiM prayojayanti taduktam 1 45 " svazabdairabhidhAne tu sa dharmo nAbhidhIyate / vibhaktyAdibhirevAsAvupakAraH pratIyate // 1 // " ityatra puruSazabdAdapi SaSThI prApnoti, tatra prathamA vaktavyA, pratiSiddhAyAmapi SaSThayAM nAmArthamAtre vidhIyamAnAyAH prathamAyAH / sambandhasyAdhikasya bhAvAdaprasanna iti; naiSa doSa:- gauNAdhi- tadevaM yathA kriyApekSayA dAtreNeti bhavati tathA [ rAjJa iti 10kArAdapradhAnAdeva bhavatItyAha- gauNAdityevetyAdi- pradhAnAt svApakSeyA, yathA ] ca svaniSThatvAzrayeNa dAnaM karaNa tathA rAjA tu prathamAyA aprasaGgo na vAcyaH, Adhikyasya vAkyArthatvAdi- svAmItyuktaM bhavati / yathaivaM tarhi rAjani strakRtaM svAmitvamevaM 50 syuktatvAditi / rAjJa iti sannidhAne hi puruSasya sambandhitvaM puruSe'pi rAjakRtaM svatvaM tataH SaSTI prApnoti ucyate- rAjJaH pratIyate nAnyathA, puruSanAma tu svArthamAtre vartata iti prathamApi puruSa iti guNa pradhAnabhAvenArthadvayamavasthitaM, tatra sambandho guNe siddhayati yayevaM puruSapadasannidhAna evaM rAjJaH sambandhitvA- padaM nyasya dviSThatvAt pradhAnamapi spRzati, guNazca pradhAnopa15vagamo nAnyatheti rAjazabdAdapi prathamAprasaGgaH naiSa doSaH- kArAya pravRtto rUpAntaramAzrayati, pradhAnaM tu svaniSTameva, na tu * rAjJa iti kevale pade uccAryamANe sambandhitvamaniyatapratiyogi rUpAntaraM bhajata iti puruSazabdAnna SaSTI / atha rAjJaH puruSa 55 rAjJo gamyate, yasmAd rAjA paropakAritvena vivakSito na ityatra dvayorapi sambandhaM prati sAdhAraNyAt kiM tat puruSasya svaniSThatvena, puruSasya tu rAjAnamantareNa so'rtho na pratIyata ! prAdhAnyamityAha- prAdhAnye khetyAdi / tenetyAdinA prAdhAnyaiti vAkyArthaH / astyatra kAraNa - rAjazabdAddhi bhavAn SaSThI- phalaM darzayati / yadA tviti yadA tu puruSasya guNabhAvo 20muccArayati, aGga ! hi puruSazabdAduccaritAd gamyate so'rtha iti, rAjJastu vizeSyatvAt prAdhAnyaM tadA puruSasya rAjeti bhavatyeva / . ( aGga ! hi bhavAn puruSazabdAdapyuccArayatu, maMsyate so'rthaH / ) / kathamiti - ekasya guNapradhAnabhAvo virudhyata ityAzaGkArthaH 160 1. nanu naitenaivaM bhavitavyaM, nahi zabdasya bhAvAbhAvAbhyAmarthasya samAdhatte rAjApekSetyAdi - ekasyApi bhinnaviSayo gugabhAvAbhAvI kriyete, kiM tarhi ? arthasya pratipipAdayiSayA pradhAnabhAvo na virudhyate ityarthaH tathAhi-- svaguNe rAjani viSayIkaraNAkaraNAbhyAM zabdasvoccAraNAnucAragalakSaNau bhAvA- prAdhAnyamanubhUya punaH pradhAnakambalApekSayA zeSatAmanubhavatIti / 25 bhAvAvityarthaH, tatra paropakAritvena rAjJo vivakSitatvAt SaSThI prathamApavAdo yoga iti - eka dvi-bahAviti saMkhyAmAtrabhavati, puruSasya tUpakAryatayA svaniSThatvena vivakSitatvAt prathamA, supAdAya nAmnaH pradhAnAdapradhAnAcca sAmAnyena prathamA vidhIyate, 65 taduktaM hariNAtatrAyaM SaSThIvidhinAditi vizeSamupAdAya pravartamAnastadapavAdo ! bhavati // cha // 2. 2. 81. // cc dviSTo'pyasau parArthatvAd, guNeSu vyatiricyate / tatrAbhidhIyamAnazca pradhAne'pyupayujyate // 1 // " nyA0 sa0- zeSe0 / sarasvatIkaNThAbharaNe karmAdikArakANi, 66 30 tasmAdartharUpamevaitadevaM jAtIyakaM yenAtrAntareNApi puruSazabdasya prayogaM rAjani so'rtho gamyata iti; kiM punastat ? svAmitvaM | indra cAndrAbhyAM karaNaprAdhAnyaM zrutapAlena kalApake cA'pAdAnasya samAsa-kRta- taddhiteSu sambandhAbhidhAnam " iti vacanAt prAdhAnyaM zakaTAbhiprAyeNa svamate ca kartuH prAdhAnyam / kriyA-70 svasvAmisambandha ityarthaH ; kiMkRtaM punastat ? svakRtaM, tatazcA- kArakapUrvaka iti- kriyA ca kArakaM ca kriyAkArake, te pUrve yasya niyataM svamapekSya [ prathamameva ] rAjJaH sambandhAtrayA SaSThayutpA- sa tathA, yathA- rAjapuruSaH, rAjA kartA puruSa bibharti ato rAjapuruSa 35dyate, puruSazabdasannidhau tu svavizeSapratipattiH, yathA - nAmArthAnAM ityucyate / karmAdyavivakSAlakSaNa iti- karmAdibhyo'nya iti tu kriyAkRtA vizeSAH zaktayaH pratIyante, zaktikRtAzca karmAdyAkhyAH vizeSebhyo'nyatvaM vivakSituM na tu sAmAnyAdanAzritavizeSAt kArakAprAdurbhavanti tAzca punarvibhaktau kadAcinnimittatvenopAdIyante, dapi / azrUyamANakriyaH yathA- rAjJaH puruSa ityAdi / zrUyamANa-75 6. yadA kriyAM prati vyApArAvezavivakSA bhavati- dAtreNa lunA- kriyaH, yathA- na mASANAmabhIyAditi / asyedaMbhAvarUpa iti tIti; kadAcinneti yadA yogyatAmAtravivakSA bhavati - [ dAtraM asyedaMzabdasya yo bhAvaH - pravRttinimitta saH / saMbandhavizeSa iti 4
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA0 2. sU0 83.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / atra kArakasaMbandhAd bhidyamAnaH sambandhaH saMbandhavizeSa ucyate, zabdA eva iti "zeSe" [2. 2. 81.] ityasyApavAdaH yAvatA saMbandha ityukte'pi siddhayet , vizeSa sthApanAyoktam / rAjJaH " pramRtyanyArthadikzabda." [2. 2. 75. ] iti paJcamI40 puruSa ityAdiSu yathAkrama saMbandhaH kathayate- svasvAmibhAvasaMbandhaH, vidhIyate, ata eva dakSigA prAmAd ramaNIyam , dakSigAhi janya-janakasaM0, avayavA-'vayavisaM0, AdhAra-''yasaM0, prakRti- grAmAd ramaNIyamiti " AhI." [7. 2. 120.] iti ivikAramAvasaMbandhaH, samUha-samUhimAvasaM0, samIpa-samIpibhAvasaM0, pratyayadvayayoge SaSThI na labhyata iti paJcamIbAdhanArtho'yamiti . pAlya-pAlakabhAvasaM0, AzvAzanabhAvasaM0, zikSaNIya-zikSaNabhAvasaM0, 2 / 2 / 82. // jJAna-veyabhAvasaM0, AsyAsanabhAvasaM0, bhakSya-bhakSaNabhAvasaM0, devana-jamme dyUtamArasaM0, dAna-dAniviSayasaM0, zravaNa-zravaNAvadhibhAvasaM0, patana-... nyA0 s0-ririssttaa| parastAditi-paraH parA vA prakRtiH45 patanAvadhibhAvasaM0, vibhASya-vibhASaNabhAvasaMvandhaH, ityAdiH / " parAvarAt stAt " [7. 2. 116.] " sarvAdayo'syAdau" 10prathamApavAda iti- eka-dvi-bahAviti saMkhyAmAtramupAdAya naamnH| [3. 2. 16.] iti puNbhaavH| dakSiNapazcAditi-dakSiNA pradhAnAdapradhAnAca sAmAnyena prathamA vidhIyate, tavA'yaM SaSThIvidhiauNA-ca sA'parA ca dakSiNAparA tasyAM vasati / riprabhRtayaH pratyayAH diti vizeSamupAdAya pravarttamAnastadapavAdo bhavati // 2. 2. 81. svArthikA dikuzabdebhyo vidhIyante, atastadantA api dikazabdA yA wwmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm evaM iti " zeSe" [2. 2.81.] ityasyApavAdaH // prabhUtya-50 ta-stAdastAdasatasAtA nyArtha" [2. 2. 75.] iti paJcamI vidhIyate / ata eva / 2 / 21 82 // dakSiNA prAmAd ramaNIyam , dakSiNAhi grAmAd ramaNIyamiti " AhI 15 ta0 pra0-'ri-riSTAt-stAt-astAt-as-atas-At / dUre" [ 7. 2. 120. ] iti pratyayayayoge SaSThI na labhyata pratyayAntairyuktA gauNAnAmnaH, SaSThI vibhktirbhvti| ri-ityAha - paJcamyapavAda iti // 2. 2. 82. // upari grAmasya, riSTAt- upariSTAd grAmasya, stAt-parastAd grAmasya, avarastAda grAmasya; astAt- purastAd grAmastha, kamaNi kRtH|2|2| 83 // 55 mavastAd prAmasya, adhastAdu grAmasya; as-puro grAmasya! ta0 pra0-kRta:- kRdantasya saMbandhini karmaNi gauNA- . 20avo grAmasya, adho grAmasya; atas- dakSiNato grAmasya, nAmnaH SaSThI bhavati, dvitIyA'pavAdaH / apAM sraSTA, purAM bhettA, uttarato prAmasya, parato grAmasya, avarato grAmasya; At- varSazatasya pUrakaH, putrapautrANAM darzakaH, yavAnAM lAvakaH, adharAd grAmasya, dakSiNAd grAmastha, uttarAd grAmasya, pazcAd odanasya bhojakaH, vizvasya jJAtA, tIrthasya kartA, udakasya grAmasya; dakSiNapazcAd grAmasya / paJcamyapavAdo yogaH // 82 // pivaH, grAmasya gamanam , gavAM dohH| karmaNIti kim ?60 za0 nyA0-riri0 / uparItyAdiprayogasthitAnAm "U zastreNa bhetaa| kriyAvizeSaNasyApi karmatvAbhAvAnna bhavati sAdhu paktA, stokaM pktaa| kRta iti kim ? kaTaM karoti, : 25, ririSTAtAvupazcAsya " [7. 2. 114.] iti, " parA " kRtapUrvI kaTam , bhuktapUrvI odanam ; tyAdi-taddhitayoH karmaNi gharAt stAt " [ 7. 2. 116.] iti "pUrvAvarAdhare mA bhUt / kathamarthasya tyAgI ?, sukhasya bhogI ?, viSayANAM bhyo'sastAtau puravadhazcaiSAm " [7. 2. 115.] iti, jayI ?, vIrANAM prasavinIti ? atra tAcchIlikayodhinaNino:65 " dakSiNottarAcAtAs " [ 7. 2. 117.] iti, " adharA karmeti bhavati // 83 // parAncAt " [7. 2. 118.] ityAdibhirvihitAnAM pratyayAnAM 30ririSTAdityAdyanukaraNAt tatastRtIyA / upari grAmasyeti- za0 nyA0-karma / apAM sraSTetyAdIni, eteSu "Naka: Urdhvazabdasya digdezakAlArthasya " UrdhvAd"[7. 2. 114.] tRcau" [4. 1. 48.] iti tRc-zakI, " pAM pAne ". ityanenaivopabhAvaH; evaM-pUrvA-uparA-'dharAgAM "pUrvAvaragharebhyaH"ityataH "ghrA-mA-pA0 "[5. 1.58.] iti ze "zrauti". [7. 2. 115.] iti yathAkrama 'pur av adh' ityete [4. 2. 108.] iti pibAdeze piyaH, gamebhAve anaTi-70 bhavanti; evaM- puro grAmasyetyAdAvapi / pazcAd grAma- gamanam , evaM-- duhervaji laghUpAntyaguNe- dohH| karmaNItiH / syeti- aparazabdasya " pazco'parasya." [ 7. 2. 124.7!sAmAnyena dvitIyAvidhAnAt kRdantakarmaNyapi dvitIyAprAptI tadapaiti pshcaadeshH| atha pUrvagavedaM sidhyati, kimartho'yaM yoga vAdastatra SaSThItyAha- dvitIyApavAda iti / kRta iti. - ityAha- paJcamyapavAdo yoga iti-riprabhRtayaH pratyayAH kimiti- evaM manyate- karma kArakaM, taca kriyAmantareNa na, svArthikA dikazabdebhyo vidhIyante, tatastadantA api dik-sambhavati, kriyAyA hi kArakaM bhavati, sA ca vAcaka dhAtuM75
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 85.] 45 pratyayasahitamAkSipati, dhAtozca dvaye pratyayA vidhIyante- tyAdayaH dvitIyAntasya prayogaH, sAmAnyena vyavahArAsaMbhavAd vizeSaNAvazyaM 40 kRtazca, tatra " tadvettyadhIte" [6. 2. 117.] iti jJApa- nirvAha : kAryaH / kathamiti-tyAgo'syAsti iti ini takhitapratyaye'kAt tyAdiprayoge dvitIyAvidhAnAt kRtprayoga eva SaSThI bhavi-syetyAdi karmaNi SaSThI na prApnotItyAzavArthaH / " yuja-bhuja." SyatIti vyAvAsambhavAdihAnarthaka kRtahaNe, naivam- kRddhahaga-5, 2.50.] iti ghinnn| " jINa-dRkSi." [5. 2. 72, 5mantareNa taddhitaprayoge'pi yat karma tatra SaSTI syAt tatra ca iti "prAtasUjorin "[5 2.71.] iti yathAkrama tyAgItyAdiSu mA bhUdityevamartha kRdhaNamityudAharati-kRtapUrvItyAdi- sati pratyayAH // 2. 2. 83. // tvevamarthe kRdrahaNe tyAdivyAvRttirapi prayojanam, kRtaM pUrvamanena bhuktaM pUrvamaneneti " pUrvamanena sAdezcan " [ 7. 1. 167.] dviSo vaa'tRshH|2|2| 84 // ityanenetyasmin kartaryarthe inpratyayaH, tena kRtapUrvIti pUrva | ta0 pra0-atRzapratyayAratasya dviSaH karmaNi gauNAnAmnaH SaSThI cA bhavati / caurasya dviSan , cauraM dviSan ; "tunnu0" 10kRtavAnityarthaH, tatra yathA citraguriti bahuvrIhi gA svAmi-, sAmAnye'bhihite vizeSAbhidhAnAya caitrAdiH prayajyate tathA- [2. 2. 90.] AdisUtreNa pratiSedhe prApte vikalpo'yam // 8 // trApi sAmAnyakarmaNyabhihite viziSTakarmAbhidhAnAya kaTAdeH za0 nyA0-dviSo / corasya dviSanniti- " dviSIMka50 tenAna bhihitasya dvitIyAntasya prayogaH, sAmAnyena vyavahArA- aprItau" ityataH "sugadviSAhe." [5. 2. 26.] itya sambhavAda vizeSegAvazyaM nirvAhaH kAryaH, etadviSayata vicAraH tarA, tadyoge ca karmaNi SaSThIpratiSedhAdanena vikalpo vidhIyata 15" karmaNi" [2. 2. 40.] ityatra sUtre kRtaH iti neha ityAha - tRnnAdisUtraNetyAdi / anye tu smbndhvivkssaayaaprtnyte| kathamiti- tyAgAdibhyastyAgo'syAstIti taddhita- meveyaM SaSThIti pratiyantaH sUtraM nArabhante, evaM "vA klIbe" prayoge'thasyetyAdi karmaNi SaSThI na prApnotItyAzaGkArthaH / pari-[ 2. 2. 92.] ityAdyapi // cha // 2. 2. 84. // 55 harati- atra tAcchIlikayorityAdi- tyajatItyevazIla bhyA0 sa0-dviSo vA'tRzaH / vikalpo'yamiti-anye tu ityAdivigraheSu "yuja-bhuja." [5. 2. 50.] iti dhinaNi-saMbandhavivakSAyAmeveyaM SaSThIti pratiyantaH sUrya nArabhante, evaM-" vA 20tyAgI bhogI "jIgadRkSi." [5. 2. 72.] iti sIve" [2. 2. 92. ] ityapi // 2. 2. 84. // " prAtsUjorin " [5. 2. 71.] iti ceni-jayI prasavinI ||ch| 2. 2. 83. // / vaikatra dvayoH / 212 / 85 // .mmmmmmmmi ta0 pra0-dvikarmakeSu dhAtuSu dvayoH karmaNorekatraikatara-60 nyA0 sa0-karmaNi kRtaH / dvitIyApavAda iti-1. smin vA SaSThI bhavati, anyatra pUrveNa nityameva / ajAyA " karmaNi" [2. 2. 40 ] ityanena prAptAyAH / putrapautrA netA saghnam , ajAyA netA bannasya, athavA- ajA netA 25NAmiti- putrasyApatyamanantaraM " punarbhUputra." [6. 1. 39.] sunasya, ajAyA netA sunasyaH payaso dohako gAm, payaso ityA , putrasya pautrAH putra mahetAH pautrA vA iti viveyam , inde dohako goH; yadi vA gordohakaH payaH, gordohakaH pysH| tu "gavAvAdiH" [3. 1. 144.] iti samAhRtiH syAt / / pivatIti pitraH "ghrAdhmA0 " [5. 1. 58.] iti zaH / " anye tu nIvahyAdInAM dvikarmakANAM gauNe karmaNi, duhAdInAM65 kRta iti kimiti- ayamarthaH- nanu karma kArakaM, tanna kriyA tu pradhAne vikalpamicchanti; ubhayatrA'pi nitymevetynye||85|| 30mantareNa na saMbhavati, yataH kriyAyAH kAraka kAraka bhavati, kriyA| za0 nyA0-caika0 / dvayoriti vizeSagasAmarthyAt ca pratyayasahitaM dhAtumAkSipati, dhAtozca ye eva pratyayA vidhI- karmaNItyanuvartamAnaM vizeSyaM saptamyekavacanAntamapi dvivacanAntayante- tyAdayaH kRtazca, tatra "taM parati0 " [6. 4. 161. miha sambadhyata ityAha-dvayoH karmaNoriti / te ca dve ityAdijJApakAt tyAdiprayoge dvitIyAvidhAnAt kRtprayoga eva SaSThI karmaNI dvikarmakeSveva dhAtuSu saMbhavata ityuktaM-dvikarmakeSa70 bhaviSyati, kiM kRgrahaNeneti, naivam-kRdmaiNamantareNa tddhit-dhaatussviti| atha kRta ityasyaiva SaSThayantasya dvayoriti vizeSaNaM prayoge'pi yat karma tatrApi SaSThI syAt tanniodhArtha kRtagrahaNam / kasmAna kriyate ? tatrApi hi dvayo :kRdantayo rika ya kRtapUrvI kaTamiti- vartate, kaH kartA ? kRtapUrvI, pUrva kRtavA- tatra SaSTI vA bhavatItyayamarthaH sampayate, tathA ca sati 'apA nityarthaH, ke kRtapUrvI ? kaTam , tatra yathA citragurityAdau bahuvrIhiNA sraSTA bhettA ca maitraH' ityAdAveva vikalpa: syAditi, naivam - svAmisAmAnye'bhihite vizezabhidhAnAya caitrAdiH prayujyate tathA'trApi evaM sati " karmaNi kRto yozca vA" ityekameva yogaM kuryAta75 sAmAnyakarmaNyabhihite viziSTakarmAbhidhAnAya kaTAde: tenA'nabhihitasya tasminnapi hi sakalArthasya siddhatvAt tamAt, pRthagyogAt karmaNa
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 87.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / eva vizeSaNaM na kRta iti / ekatreti sAmAnyena nirdezAt pradhAnA- zabdAd " hetu-kartR-karaNa." [2. 2. 44.] iti tRtIyAyAM pradhAnakarmaNoravizeSega grahagamityubhayocodAharati-ajAyA prAptAyAM tadapavAdaH SaSThItyarthaH / bhavata AsikA, bhavataH netA khughnamityAdi / anye tveti-[vArtikakArA: ] sAyiketi- " Asik upavezane" "zIGka svapne" AbhyAM 10 nanu karmaNItyadhikRtatvAdekadezasya [ekasya, ekazabdasya vA ]" paryAyAhagotpattI." [5. 3. 120.] iti NakaH 5ca dvitIyasavyapekSatvAdekasmin karmaNItyukta 'pi dvayoH karmaNo- svApa iti- " bhAvA'koH " [5. 3. 118.] iti rekatarasminniti gamyata evaM, kiM dvayorityanena ? ucyate- dhanu / Asaneti "NivettyAsazrantha." [5. 3. 111.] dvikarmakeSu dhAtudhvekasmin karmaNi SaSThIvikalpa ityucyamAne ityaH / bhavato'gragAmikA pUrvavaNgakaH / zayyate iti* pradhAnA'pradhAnasannidhau pradhAne kAryasampratyayaH * iti nyAyAt "kiti yi zay" [4. 3. 105.] ||ch / 2. 2. 86. 145 pradhAna evaM karmaNi syAt / yadvA gauNAdityadhikArAt karmA- mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 10pekSayApi gugakarmaNyeva syAt , ata eva zakaTaH "karmaNi guNe" nyA0 sa0-karttari0 / AsituM paryAyaH " paryAya." [5. 3. 120.] iti ekaH, aasikaa| Asanam , AsanA iti paThati; dUyorapi pradhAnA'pradhAnakarmaNoH paryAyeNa SaSThI "Nivetti." .3.111.] ityanaH / / 2.2.86 / / vikalpa ityetadarthaM dvayorityupAdAnamityadoSaH ||ch| 2.2.85. // .... nyA0 sa0-caikatra / dvayoH karmaNoriti-nanu kRta paNakasya vaa|2|2|8711 ityasyaiva SaSThayantasya dvayoriti kasmAnna vizeSaNam ?, tatrApi hi ta0 pra0-ruyadhikAravihitAbhyAmakAra-NakArAbhyAmanyasyA 15dvayoH kRdantayorekaM yat karma tatra pRSThI vA bhavatItyayaM sUtrArthoM ghaTate,'yoH kartR-karmaSaSTyoH prAptihetoH kRtaH kartari SaSTI vA bhavati, tathA ca apAM sraSTA metA ca maitra ityAdAveda vikalpaH syAditi, nityaM prApte vibhASeyam / vicitrA sUtrasya kRtirAcAryasyAss. naivam- evaM sati " karmaNi kRto dUyozca vA" ityekameva yoga cAryeNa vA, sAdhu khalvidaM zabdAnAmanuzAsanamAcAryasyAsskuryAt , evaM ca sati ekasya kRtaH karmaNi nityaM SaSThI bhapati, 'cAryeNa vA, sAdhvI saMgrahaNyAH kRtiH kSamAzramaNasya kSamA dvayostu kRdantayorvA bhavatIti sUtrArthe samastArthasya siddhatvAt , zramaNena vA, Azcaryo garvA dohoDagopAlakasya agopAlakanI 20tasmAt pRthaga yogAt karmaga eka vizeSaNaM na kRta ityasya / anyatreti-vA, sAdhu khalu payasaH pAnaM maitrasya maitreNa vA, sAdhvI yataH " karmaNi kRtaH" [2.2.83.] ityanena dvayorapi karmaNoHkhatvanekAntajayapatAkAyAH kRtirAcAryaharibhadrasyA''cAryahariSaSThI prAptA pakSe'nena niSidhyate / ajAyA netA khannamiti- bhadreNa vaa| gamyamAne'pi karmaNi bhavati- antaddhauM yenAsekatreti sAmAnyena nirdezAt pradhAnApradhAnakarmaNoravizeSeNa grahaNa- darzanamicchati, yasyA'darzanamicchatIti vA; atrA''tmana iti mityubhayatraivodAharati / nanu karmaNItyadhikRtatvAdekazabdasya ca dvitIya. karma gamyate / dvihetorityekavacana nirdezaH kim ? Azcarya-60 25savyapekSatvAt ekatretyukte'pi dvayoH karmaNorekatarasminniti gamyata eka, modanasya nAma pAko'tithInAM ca prAdurbhAva iti, bhinnatoH kiM yorityanena ? naivam- evaM sati * pradhAnApradhAnasaMnidhau pradhAne kartR-karmaSaSThIhetutvamaveti na bhavati / aruNakasyeti kim ? kAryasaMpratyayaH * iti nyAyAt pradhAna evaM karmaNi syAt / yadA cikIrSA maitrasya kAvyAnAm , bhedikA caitrasya kAnAma: gauNAdityadhikArAt karmApekSayApi guNakarmaNyeva syAditi yorapi Nigantabhidestu bhedikA caitrasya maitrasya kASThAnAm / pradhAnApradhAnakarmaNoH payAyeNa SaSThIvikalpArtha dvayorityupAdAna- kartarItyeva- sAdhu khalvidaM zabdAnAmanuzAsanamAcAryasyA-65 30mityadoSaH // 2. 2. 85. / / |sscAryeNa vetyatra zabdazabdAt karmaNi vikalpo na bhavati / anye tu ghajalapratyayasoddhihetvoH karmaNyeva SaSThImicchanti na katari / 2 / 2 / 86 // kartari- Azcaryo gavAM doho'gopAlakena, Azcarya indriyANAM ta0 pra0-kRdantasya kartari gauNAnnAmnaH SaSThI bhavati, jayo yUnA // 87 // ttiiyaa'pvaadH| bhavata AsikA, bhavataH zAyikA, bhavataH kAla nyA0--dvihe0 / dUyorheturiti SaSTItatpuruSaH,70 svApaH, bhavata AsanA, bhavato'gragAmikA / kartarIti kim ?. kRta iti vartate, tasya cedaM vizeSaNamityAha-dvayoH kartRgRhe zAyikA / kRta ityeva-- tvayA zayyate // 86 // '-"............ | karmaSaSThayoH prAptihetoH kRta iti / nityaM prApta itiza0 nyA0-kartaH / kRta iti vartate ityAha- [kada-" kartari " [ 2. 2. 86. ] iti sUtreNeti zeSaH / vicitrA ntasyeti / ] tRtIyApavAda iti- kRdantaprayoge kartRvAcinaH sUtrasya kRtirAcAryasyAcAryeNa veti- anna kRtiriti
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa- laghunyAsasaMvalite " " striyAM ktiH " [ 5. 3. 91. ] iti bhAve kiH asya ca kRtaH satyam - yathA ekavAkyasyayoH kastRtIyA syAt tathA tadvAdhikA sUtraM karma, AcAryaH kartA, ubhayatra " karmaNi kRtaH " [ 2. 2. SaSThayapi / anye tu bajaleti - lalitasvabhAva ityarthaH / kAzikAkArastu 40 83. ] iti kartari " [ 2. 2. 86. ] iti ca dvayoH rUyadhikAravihitayoraNakayoH pratiSedhAdanyasminnapi strIpratyaya eva SaSThayoH prAptiriti dviheturayaM kRta; evamuttaratrApi bhAvanIyam / SaSThImicchati / apare tu NakAkArayorbhAvAbhidhAyakayoH kRtoH pratiSedhA5anuzAsanamiti bhAve karaNAdhAre vA'naT / Azcaryami- zaMsanAdanyasmin bhAvAbhidhAyaka eva eSThImicchanti // 2. 2. 87. // ti - atra pAka ityetadapekSayA odanasyeti, na tadapekSamatithInAM kartRtvaM, nahyatithayaH paktAraH, kintu prAdurbhavitAra iti kRto 158 [ pA0 2. sU0 89. 1 kRtyasya vA / 2 / 2 / 88 / / bhinnatvAnna bhavati; nanu kathamidamucyate ? dhaJa ekatvAditi, ta0 pra0 - kRtyasya kartari gauNAnnAmnaH SaSThI vA bhavati 145 naivam - dhAtubhedAt tasyApi bheda ityadoSaH / cikIrSeti bhavataH kAryaH kaTaH, bhaktA kAryaH kaTaH kartavyaH, karaNIyaH, 10 karoteH sannantAt " zaMsi - pratyayAt " [ 5. 3. 105 ] deyaH, kRtyo vA kaTaH / kartarItyeva- geyo mANavako gAthAApi ca rUpam / bhediketi- paryAyeNa nAm, pravacanIyo gururdvAdazA'Ggasya // 88 // idityapratyaye " bhedanamiti "paryAyArhaNotpattau " [ ] iti NakaH / Nigantaza0 nyA0 - kRtya0 | kArya iti- " RvarNavyaJjanAd 0 bhidestviti - bhiderNyantAt paryAyAdiSu NakaH / atha kathaM [5. 1. 17.] iti karmaNi dhyag / kartavyaH karaNIya 50 caitrasya maitrasyetyubhayatrApi kartari SaSThI, yato'tra prayojakaH kartA iti- " tavyAnIyau " [5.1.27.] iti tavyA'nIyau / 15 Nigarthasya prAdhAnyAt pradhAnaM, prayojyaH kartA tu prakRtyarthasyA- deya iti- " ya eccAtaH" iti yapratyaya AkArasya ca etvam / prAdhAnyAdapradhAnam, tatra pradhAnApradhAnasannidhau pradhAnAdeva SaSThI, kRtya iti- " kRSi0 " [ 5. 1. 42. ] iti kyapa nApradhAnAditi, satyam - tRtIyAvat kartRmAtre SaSThItyAzrayaNAt " hrasvasya taH0 " [4 4 113. ] iti to'ntaH geyo bhinnazabdavAcyayoH pradhAnApradhAnayoH kartrI rekazabdavAcyatAyA mANavako gAdhAnAmiti - gAyatIti geyaH " bhavyageya 0 " 55 abhAvAd virodhAbhAvAt, SaSThI siddhyatItyadoSaH / anya iti - [ 5. 1 7.] iti kartari nipAtaH, gIyamAnatvAca gAthAnAM 20 lalitasvabhAva ityarthaH / kAzikAkArastu khyadhikAravihitayoH karmatvam, ataH kartarItyanuvartamAnAt karmaNi SaSTI vikalpona pratiSedhAdanyasminnapi strIpratyaya eva SaSThImicchati / apare tu bhavati evaM pravacanIya ityatrApi draSTavyam // cha // 2. 2.88. // kAkArayorbhAvAbhivAyakayoH kRtorupayogAt tAbhyAmanyasmin bhAvAbhidhAyaka eva SaSTImicchanti // cha // 2. 2. 26. 11 wwwwwwwww myA0 sa0 - kRtasya vA / geyo mANavako gAthAnAmiti| atra vyAvRttergAthAnAmityatra karmaNi sAphalyaM, mANavakAt tu agauNa- 60 tvAt prAptireva nAsti / 2. 2. 88. " nobhayorhetoH / 2 / 2 / 89 / / nyA0 sa0 - dviheto0 / nityaM prApte iti - " karttari 25 [ 2. 2.86. ] ityanena / khalvidamiti - " khala saMcaye ca " khalatIti " " [ uNA0 716. ] iti bahuvacanAduH / 'bhR-mR-tR0 [ saMgrahaNyAH ] saMgRhyante stokazabdairbahavo'rthA asyAmiti " R-TU- saMbandhinorubhayoreva SaSTI na bhavati / netanyA grAmamajA ta0 pra0--ubhayo:- kartRkarmaNoH SaSThIhetoH kRtyasya " -sa0 [ uNA0 638. ] ityaNiH / agopAlakeneti - pAlaya maitreNa, kraSTavyA grAmaM zAkhA caitreNa; jetavyaH zataM maitratreNa 165 tIti NakaH, gavAM pAlakaH " akena krIDAjIve0 " [3. 1. 81.] ubhayorhetoriti kim ? ekaikahetormA bhUt - upasthAnIyaH putraH 30 samAsaH / antaddhauM yenAdarzanamicchatIti - paJcamIvidhAyakaM pANini- pituH, upasthAnIyaH pitA putrasya // 89 // sUtramidam asya cAyamartha:- antaddhauM - antarddhiviSaye AtmanaH za0 nyA0 nobha0 / ubhayeoriti saptamIdvivacanAntaM karmatApannasya yenopAdhyAyAdinA kartRbhUtena yadadarzanaM tadicchatItyarthaH / prakRtayoH kartRkarmaNorvizeSaNamityAha- ubhayoH kartRkarmaNobhinnakRtoriti - nanu pAka nRtyatrApi bhAvA- korghaJ, prAdurbhAva riti / prApyanuvAdena pratiSevaviSayaM darzayati- ubhayoreveti - 70 ityatrApi sa eva tat kathaM bhinnakRtorityucyate, satyam - dhAtubhedAt dvikarmakaprayoge'yaM pratiSedho draSTavyastatraivobhayaprAptisaMbhavAt / 85 tasthApi bheda ityadoSaH / bhedikA caitrasya maitrasya kASTAnAmiti - [netavyA kraSTavyA, jetavyaH, ] nayateH karSaterjayatezva meyituM paryAya ityeva kArye, bhAtre tu " Nivetti0 " [5. 3. " tavyAnIyA~ [ 5.1. 27.] iti pradhAnakarmANi tavyaH / nanu 111.] ityanenA'napratyaya eva syAt / nanvatra prayojya-prayojakakartrI : dvikarmakeSu dhAtuSvayaM pratiSedhaH, [ tatraivobhayaprAptisambhavAt ] pradhAne prayojake SaSThI prApnoti * gauNa-mukhyayoH 0 * iti nyAyAt / tatra kRtyenaivAbhihitatvAt SaSThyaviSayatvAt 7 5 pradhAnakarmaNaH
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 90. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 159 * pradhAnA'pradhAnasannidhau pradhAna eva sampratyayaH iti nyAyAt zatuH GeH NakacaH khalarthasya ca kRtaH saMbandhinoH karmakartrIH SaSThI tanyAdivadapradhAnAdapyaprasaGgAt kartaryeva pratiSedho nyAyya ityu- na bhavati / tRn- vaditA janA'pavAdAn udanta - kanyAmalaM -40 bhayagrahaNamatiricyate, naivam dvitIyAbAdhikA hi kRtprayoge SaSThI kariSNuH, ripUn jiSNuH, zarAn kSipNuH, odanaM bubhukSuH, devAn vidhIyate, dvitIyA cApradhAnAdapyastIti tatra SaSThI syAt na ca vandAruH, dhArurvatso mAtaram, zraddhAlustattvam ; bhavyaya- kaTaM 5" pradhAnakarmaNyAkhyeye tyAdInAhurdvikarmaNAm " ityatrAdizabdena kRtvA, payaH pAyaM pAyaM vrajati, odanaM bhoktuM vrajati; su-SaSThayapi gRhyata iti vAcyam, tasya vyavasthAvAcitvAt kRtya- odanaM pecivAn, tattvaM vidvAn, Aneti utsRSTA'nubandhanirdezAt kta-khalarthAnAmeva grAhakatvAditi / kiJca " dvikarmaNAM dhAtUnAM kAna-zAnA-''nazAM grahaNam, [ kAna - ] kaTaM cakrANaH, vacana-45 pradhAnakarmaNi tivAdaya utpadyante " iti nyAyo'yaM yato manUcAnaH jJAna- malayaM pavamAnaH, katIha kavacamudvahamAnAH, hyekena zabdenAjA-grAmalakSaNayordvayoH karmaNoH sannipAtitayo | katIha zatrUn nimnAnAH, katIha vapurbhUSayamANAH; Anaz10 rekataraM karmAbhidhAnIyaM, na tu dve api karmaNI, ajAvat odanaM pacamAnaH, caitreNa pacyamAnaH, kaTaM kariSyamANaH, asRzgrAmasyAninISitatvAt tathApratItyabhAvAcca, nahyajA grAmo nIyata adhIyaMstattvArtham dhArayannAcArAGgam; zatR- kaTaM kurvan, kaTaM ityukte'jA grAmaM nIyate itivad guNamukhyabhAvena pratItirasti, kariSyan Gi- parISahAn sAsahiH, kaTaM cakriH, dadhizcittam 350 kintu tau dvAvapi kimapyanyannIyate ityarthAntaraM pratIyeta iti Nakac edhAnAhArako vrajati, kaTaM kArako vrajati; cinirdezAt tadatra katarat karmAnenocyatAmiti virodhAt pradhAnakarmaNi Nakasya na bhavati - varSazatasya pUraka:, putrapautrasya darzakaH; 15 tyAdaya utpadyanta ityucyate, tenoktam- " pradhAnakarmaNyAkhyeye khalartha:- ISatkaraH kaTo bhavatA, sujJAnaM tattvaM bhavatA // 90 // ; 33 << tyAdInAhurdvikarmaNAm" iti SaSThI tu bhinnAbhyAM nAmabhyAM za0 nyA0-- tRnnu0 / "karmaNi kRtaH " [ 2. 2. 83.] kartRvAcibhyAmutpadyamAnA bhinnaivocyata iti virodhAbhAvAt katha- iti "kartari " [2. 2. 86 ] iti ca prAptAyAH SaSThyAH masau pradhAnAdeva syAt, nApradhAnAt ityavizeSeNaivAnayotpatta- pratiSedhArthamidam / vadeH " tRn zIla-dharma-sAdhuSu " [ 5.2. vyam, tatrApi tatrabhavadbhujagavibhunA SaSThI vidhAveva " pradhAnAdvA 27.] iti tRni- vaditA / alaMpUrvAt karoteH " bhrASvalaMitISTirArabdhA / yadyevaM kathamukta - 20 [ ddhi] SaSThIdhyate " Rgo " [ 5. 2. 28.] itISNau- alaMkariSNuH / jayateH " duhAdInAmapradhAne karmaNi tivAdayaH iti, tatrApi pUrva bhUje: 0 " [ 5. 2. 30.] iti SNuki- jiSNuH / pravRttiviSayatvenAntaraGgatvAd gavAdereva prAdhAnyaM vyavahArApekSayA kSipateH " trasi- gRdhi0 " [5. 2. 32. ] iti nau Natve 60 tu payaH pravRtteriti // cha // 2. 2. 89. // - kSiSNuH / bubhukSeH " san- bhikSA* " [5. 2. 33. ] nyA0 sa0 - nobhayoH 0 / nanu dvikarmakeSu dhAtuSu tAvadayaM ityupratyaye- bubhukSuH / vandeH " zu-vandeH " [5.2, 35.] 25 pratiSedhaH, tatraivobhayaprAptisaMbhavAda, tatra pradhAnakarmaNaH kRtyenaivAbhihi- ityArau - vandAruH / dhayateH " dA dhe si0 " [5. 2. 36.] tatvAt SaSThayaviSayatvAt * pradhAnA pradhAnasaMnidhau pradhAna eva iti rau- dhAruH / zrapUrvAd dadhAteH "zI zraddhA" [5. 2.37.] saMpratyayaH* iti nyAyAda tatryAdivat apradhAnAdapyaprasaGgAt karttaryeva ityAlau - zraddhAluH / kRtveti- "prAkAle " [5. 4. 47.] iti65 pratiSedho nyAyya ityubhayagrahaNamatiricyate naivam dvitIyAbAdhikA ! ktvApratyayaH / pibateH " khNaM cAbhIkSmye " [5. 4. 48.] hi kRtprayoge SaSThI vidhIyate dvitIyA cApradhAnAd yathA bhavati iti khNami dvitve ca pArtha pAyamiti bhujeH " kriyAyAM 30tathA'tra SaSThayapi bhaviSyati / upasthAnIyaH putraH pituH upatiSThate kriyArthAyAm " [5. 3. 13. ] iti tumi - bhoktum / "pravacanIyAdayaH " [ 5. 1. 8. ] iti kartaryanIyaH, atra paceH " tatra kasukAnau 0 " [ 5.2. 2.] iti kvasau 24.] ityatve dvitvAbhAve 70 pituH zabdAt " karmaNi kRtaH " [ 2. 2.82. ] iti karmaNi " anAdezAde: 0 " [ 4. 1. SaSThI, dvitIye tu upasthIyate iti karmaNi " tavyA'nIya [ 5." ghasaikasvarAt0 " [ 4 4 82. ] itITi- pecivAn / 1. 27.] " kRtyasya vA " [ 2. 2.88 ] iti kAnAdInAM sarveSAmanubandhavatAmapi 'Ana' iti prayogopayoga| svarUpa nirdezAt sarve'pi tadrUpA gRhyanta ityAha- AnetItyAdi / 35 putrAt SaSThI // 2. 2. 89. // karoteH " tatra kvasukAnau 0 " [5. 2. 2. ] iti kAna pratyaye dvitvA cakrANaH / anupUrvAd vaceH " veyi-75 vadanAzvadanUcAnam " [ 5. 2 3] iti [ nipAtanAt ] anUcAnaH / pavateH " pUvyajaH 0 [ 5. 2. 23..] iti kartari tRnudantA 'vyaya-kasvAnA tRzzatR Gi-Nakac-khalarthasya / 2 / 2 / 90 // ta0 pra0--tUna udantasya avyayasya kasorAnasya atRzaH
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [ pA0 2. sU0 91. 1 adyarthA " zAne pavamAnaH / utpUrvAd vahe " vayaH-zakti-zIle " [5. pItam, idamaheH sRptam idameSAmAsitam; 2. 24.] iti zAne - uddhahamAnAH evaM nighnAnAH, cAssdhAre " [ 5.1.12. ] iti ktaH // 91 // 40 bhUSayamANA ityapi / pacamAna iti- " zatrAnazau* " za0 nyA0 - ktayoH 0 / sata ityasya paryAyo'yaM - varta[ 5. 2. 20. ] ityAnazU / kariSyamANa iti - " 0 eSyati mAnAditi / nanu san dhAtvarthaH tatra dhAtureva vartate 5tu sasyau " [ 5. 2. 20 ] iti syasahitaH / adhipUrvA kRtpratyayastu " kartari [ 5. 1 3] ityAdinA kArake dilo dhArayatezca " dhArIGa : " [5. 2. 25. ] ityatRzi - bhAve ca vidhIyate, tatra sati pratyayavidhireva nAsti, kathaM adhIyana, dhArayanniti / kurvan, kariSyaniti - " zatrA pratiSedhaH ? sato'nyasminnartha iti, naiSa doSaH - sadartha- 45 nazau 0 " [ 5. 2. 20. ] iti zatRpratyayo yathAyogaM sya- sahacArI pratyayArtho'pi sannityucyate; yadvA dhAtvartho'pi sanniti sahitazca / sAsatyateH " Gau sAsahi0 " [5. 2. 38] iti Gau pratyayata eva vijJAyate, nahi dhAtutaH kriyAlakSaNo dhAtvartho 10 sAsahiH / evaM karoterdadhAtezva " satri- cakri-dadhi0 " [5. bhUto bhavana bhaviSyanniti vA jJAtuM zakyate, dhAturhi kriyA " 22 2. 62 2. 39. ] iti - cakriH, dadhiH / ApUrvAddharateH " kriyAyAM mAtramAha, na tvamaM vizeSa sa tu pratyayAdeva pratIyate iti kriyArthAyAm 0 " [5.3. 13. ] iti Nake ca- AhArakaH; karmAdikArakavRttirapi pratyayaH satIti vijJAyata iti / kriyate 50 evaM kArakaH / cinirdezAditi - varSazatasya pUraka iti smeti ke kRtaH, karoti smeti kartari ktavatuH / gata iti" chAka-tRcau [5. 148 ] iti NakaH, Nakajiti gacchati smeti " gatyarthA'karmaka0 " [5.1 11.] iti 15 nirdezAdatra SaSThIpratiSedho na bhavati / ISatkara iti- " duHkhI kartari ktaH / rAjJAM jJAta ityAdi kartari SaSThIyam, " jJAneSataH0" [ 5. 3. 139 ] iti sal / sujJAnamiti - cchAcarthinIcchIlyAdibhyaH0 " [5. 2. 92. ] ityanena varta - " zAsU-yudhi0 " [5. 3. 141.] ityaH // cha // 2. 2.90 // mAne ktaH / atha sati kena sUtrega ko bhavatItyAha- jJAne-55 nyA0 sa0 - nudantA0 / " karmaNi kRtaH " [ 2. 2. cchetyAdi - bhUtakAlavihitasya ca tasya vartamAnakAlavihito 83.] " kartari " [ 2. 2. 86. ] iti ca prAptAyAH SaSThyA dhAtusAmAnyavizeSabhAvena bAdhaka iti sthitam / kathamiti - 20 apavAdaH / pAyaM pArtha khNam cAbhIkSNye [ 5. 4. 48. ] zIlito maitreya' ityAdAvapi " jJAnecchA varthinIcchIlyA " bhUzA0 " [ 7. 4. 172. ] iti dvitvaM ca / bhoktuM vrajatIti dibhyaH0 " [ 5. 92. ] ityanena ktaH, tathA ca atra hetuhetumadbhAve tRtIyA, tumo'rthe " [ 2. 2. 61. ] vartamAnapratItirityatra kasmAnna bhavatItyAzaGkArthaH / pariharati-60 ityanena caturthI vA saMbandhavivakSAyAM SaSThI vA / parivante bhUte'yaM kta iti- ayamartha:- vartamAnAyAmapi kriyAyAM " sthAdibhyaH kaH " [ 5. 3. 82. ] " asoGasibasaharasa- kecit kriyAbhAgA gatA bhavanti, tatra " - tU " [ 5.1. 25dAm " [2. 3. 48. ] tvam- parISahAH, " ghaJyupasargasya0 174 ] iti bhUte'yaM ktaH, yadyevaM kathamatra vartamAnatApratItiH ? [ 3. 2. 86. ] iti dIrghaH / AhariSyatIti " kriyAyAm " adyApi zIlyata ityAha- vartamAnatetyAdi- AdizabdAdartha prakaraNa- zabdAntarasannidhyAdiparigrahaH / anya iti pUrve 65 ityarthaH / idamodanasya bhuktamityAdi - " adyarthAccAdhAre " 5. 1. 12. ] ityAdhAre ke, odanasya saktUnAmiti ta0 pra0-- sato vartamAnAdAdhArAccAnyasminnarthe vihitau ca " karmaNi kRtaH " [ 2. 2. 83. ] iti karmaNi SaSThI / 30 yau kau- taktavatU tatsaMbandhinoH karma-kartrAH SaSThI na bhavati / ahereSAmiti ca kartari SaSTI, sadAdhArAdanyatra cAtuH zabdayaM kaTaH kRto maitreNa, kaTaM kRtavAn gato grAmaM caitraH, grAmaM bhavati, yadA kartari kastadA- idamahiH sRpto dezam karmaNi - aya-70 gatavAn / asadAdhAra iti kim ? rAjJAM jJAtaH, rAjJAM buddhaH, mahinA sRpto dezaH, bhAve- ahe: saptam, ahinA sRptamiti rAjJAM mataH, rAjJAmiSTaH, rAjJAM pUjitaH, "kAnto harizcandra // cha // 2. 2. 91. // [ 5. 3. 13. ] iti Nakaci- AhArakaH // cha // 2. 2. 90] tayorasadAdhAre / 2 / 2 / 91 // [ 23 64 "" iva prajAnAm; jJAnecchA0 " [5. 2. 92 ] ityAdi - | nyA0 sa0- ktayora0 / nanu san dhAtvarthaH, tatra dhAtureva 35 sUtreNa satya ktaH / kathaM zIlito maitreNa ?, rakSitazcaitreNa ?; varttate, kRtpratyayastu " kartari " [ 2. 2. 86 ] ityAdinA bhUte'yaM ktaH, vartamAnatApratItistu prakaraNAdineti / anye tu kArake bhAve ca vidhIyate, tatra sati pratyayavidhireva nAsti kathaM 75 jJAnecchArcArtha tAcchIlyAdibhyo'tIte taM necchanti, tammate- pratiSedhaH- sato'nyasminnarthaM iti naiSa doSaH - sadarthasahacArI apazabdAvetau | AdhAre - idamodanasya bhuktam idaM sakUnAM / pratyayArtho'pi sannityucyate; yadvA dhAtvartho'pi sanniti pratyayata eva
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 94.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitiiyaadhyaayH| minaruwawww vijJAyate, nahi dhAtutaH kriyAlakSaNo dhAtvoM bhUto bhavan bhaviSya- kSayA karmaNi dvitIyA, evaM rakSaHzabdAdapi, vArANasIzabdAta niti vA jJAtuM zakyaH, dhAtu hi kriyAmAtramAha, na svamuM vizeSam , tu gamikriyAkarmaNo'nena SaSThI pratiSidhyate, varaNA ca asizca sata pratyayAdeva pratIyata iti kAdikArakavRttirapi pratyayaH satIti varaNAsI nadyau, te vidyate yasyAm " aharAdibhyaH" [6.2. vijJAyate / kathamiti- zIlito maitreNetyAdAvapi-"jJAnecchA"87.] ityani pRSodarAditvAt hasvadIrghavyatyaye'antatvAd DhyAM40 5[5. 2. 92.] iti ktaH, vartamAnatApratItirapyasti, tat kathaM vArANasI, AhuHzabdo "gaH paJcAnAm "[ 4. 2. 118.] niSedha ityAzaddhArthaH / bhate'yaM iti- yadyayaM bhUte taH kathaM varta- iti vyutpAdyate / dAsazabdAt sthA [-dAsI ], pratiSedhasya mAnatApratItiH ? ucyate- vartamAnamadhye bhUto bhaviSyaMzca kAlo'ratyato pratiSedhAt SaSTayeva bhavati // cha / 2. 2. 93. // bhUte ktaH, yathA kaTaM karotItyatra kaTaraya yeDapayavA niSpannAstada- yA0 sa0--akame0 / vArANasIti-varaNA ca asikha pekSayA'tItatvaM, ye ca niSpadhamAnAstadapekSayA vartamAnatvaM, ye ca varaNAsI nadyau, te viyete asyAm " aharAdibhyo'J" [6.45 10niSpatsyante tadapekSayA bhaviSyatvam / bhaheH sRptamiti- sadAdhArA-|2. 87.1 pRzedarAditvAt hasvadIrvavyatyaye'antatvAd DayAm / danyatra cAta:zabcha bhavati, yadA kartari ktastadA-imamahiH sapto yadvA varANa iti bIraNasyAkhyA, gharANAstRNavizeSAH santyasyAM deza, yadA karmaNi tadA- ayamahinA sRpto dezaH, bhAve tu " vA " tRNAdeH sala" [6. 2. 81.] "liminyani" kIbe" [2. 2. 92.] iti vA SaSThayAmaheH saptamahinA sapta-liGgAnuzAsane] iti strItne varANasAyA adUrabhavA " nivAsAmiti / / 2. 2. 91.] ...... dUra0 " [ 6. 2. 69.] ityam // 2. 2. 93 // 50 15 vA klIbe / 2 / 2 / 92 // essydnnenH|2|2|94 // 0 pra0-lIbe yo vihitaH ktastasya katari SaSTI vA ta0 pra0--eSyatyaya RNe ca vihitasyenaH karmaNi SaSThI na bhavati / chAtrasya hasitam, chAtreNa hasitam; mayUrasya na bhavati / ina iti ina-NinorgrahaNam / grAma gamI, auNAnRtam, mayUreNa nRttm| kokilasya vyAhRtam, kokilena dika ina, grAmamAgAmI auNAdiko Nin ; zataM dAyI, sahasraM vyAhRtam / ihAheH saptam, ihA'hinA sRptam / klIya iti dAyI, kArI me'si kaTam, hArI me'si bhAram; eSvA-55 20kim ? caitreNa kRtam, "ktavatU"[5.1.174.] iti dhamaNye Nin / eNyadRNeti kim ? avazyaMkArI kaTasya, bhAve ktH| pUrveNa pratiSedhe prApte vikalpo'yam // 92 // sAdhudAyI vittasya // 94 // za0 myA0--vA klii0| 'bhAve' ityadhikRtya "klIne za0 nyA0-ejya0 / eSyaca RNaM ca eghyadRNe, tayorin 'ktaH" [5. 3. 123. ] ityanena yaH kAlasAmAnyAvacchinna-eNyadaNena. eNyatA RNena ca pratyekama in| viziSyata dhAtvarthAbhidhAyikatvAd dhAtorutpannastatprayoga SaSTIvikalpo'yamityu- ityAha-eSyatItyAdi / una iti svarUpanirdezAnniranubandhasyaH 25dAharati-chAtrasya hasitamityAdi- hasanaM hasitam, RNe ca tasyAsambhavANagrahazAt sAnubandhasya grahaNamityAhanatenaM nRttam, vyAharaNaM vyAhRtam / bhAve kta iti- ina iti in-NinograhaNamiti / grAma gamIti" tat sApyAnApyAt. " [ 3. 3. 21. ] ityaneneti zeSaH / "vaya'ti gamyAdiH " [5. 3. 1.] iti vacanAd "gamepUrveNeti- "ktayorasadAdhAre " [ 2. 2. 91.] ityanenetyarthaH rin " [ugA. 919.] iti bhaviSyati in, evm|| cha / / 2. 2. 92. // " Abazva Nit " [uNA0 920.] iti Niti-grAma-65 30 nyA0sa0-vA klii| [neha vyAkhyA dRzyate ] 2. 2.92. // mAgAmI / yeSAM tu " gate vA'nApte" [2. 2. 63.] ityasya sthAne "gatyarthakarmaNi." ityatra dvitIyAyAM siddhAyAM akamerukasya / 2 / 2 / 93 // dvitIyAgrahaNamapavAdaviSaye'pi SaSThIbAdhanAtha teSAmatra SaSThIprApta ta0 pra0-kameranyasyokapratyayAntasya karmaNi SaSThI na rabhAvAt 'grAma gamI. prAmamAgAmI' ityAyudAharaNAnupapattiH, bhavati / AgAmakaM vArANasI rakSa AhuH, bhogAnabhilASukaH / pratiSedhasya prAptiparvakatvAditi / zataM dAyIti-dadAte: "NinI akameriti kim ? dAsyAH kAmukaH // 13 // cAvazyakA'dhamarthe " [5. 4. 36.] iti Nini " Ata mammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmammer 35 za0 nyA0---aka0 / AgAmukamiti- "zUkamagama" | aiH kRau" [ 4. 3. 53. ] iti aitvamAyAdezazca // cha / [5. 2. 40.] iti tAcchIlaka ukag, Ahurityetadape- 2. 2. 94. // maarananmunow.animaamanawwwmamiwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwanim m ammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmonam mmmmmmmmm.anemunmumtammanmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm mmmmmmmmmmmmmmmmmmm 31
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1:62 bRhaddhatti-bRhanyAsa-ladhunyAsasaMvalite [pA02. sU0 97.1 morenomwammmmmmmmmmmmwwwwanmeramanAAAAAAAAmarumentarnama |mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm nyA0 sa0-eNyadR03 zataM dAyI zataM dhArayan dadAti || 2.2. 81.] ityanena SaSTItyAha- pakSa ityAdi / paJca"Nin cAvazyaka. " [5. 4. 36.] iti Nin / karoSIti kRtva iti- paJca vArA asyeti 'bAre kRtvas" [7. 2. harasIti [kArI, hArI] pUrvavaNin // 1. 2. 94. // 109.] iti kRtvas / bahudheti- bahaba AsanA vArA | asyeti "bahordhA''sanne"[7. 2. 192.] iti dhA, yadyapya-40 saptamyadhikaraNe / 22 / 95 // trAsattirapyasti tathApi suco'rtho'stIti vikalpo bhavatyeva / 5 ta0 pra0--gauNAnAmna eka-dvi-bahAvadhikaraNe kArake bahuvIhyAzrayaNaM kimiti- bahuvrIhau hi zabdapradhAno nirdezaH, 'Di-os-sup 'lakSaNA yathAsaMkhya saptamI vibhaktirbhavati / tatra tadarthaiH zabdayuktAditi yuktatvaM yadyapi nAmArtha eva, (tadApi) divi devAH, paryake mAste, kleiSu tailam , gurau vasati, yuddhe tathApi tatprayoga eva bhavati, anyathA bahuvrIherAnarthakyAt , saMnAte, bhaGgulyagre karizatam // 15 // tadabhAve tvarthapradhAne nirdeze'rthAdinA yadA'hni bhule iti dvi-45 mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwww.ommmmmmmmmmm za0 nyA0--sapta / " kriyAzrayasya kartuH karmago vA triveti pratIyate tadApi syAt , tadA mA bhUdilyetadarthaM tadA10ya AdhArastadadhikaraNam" iti prAguktaM, tasya coktaprakAreNaiva zraya gmityrthH| dvirA bhuGkta iti- aharadhikaraNamapi bar3a medA bhavantIti tatra kameNodAharati-divi devA ityAdi atrAzane karagavivakSAmanubhavati, tatrAdhikaraNa ityadhikArAt ||ch| 2. 2. 95. / / saptamyabhAvAt tRtIyaiva bhavati / adhikaraNamAdhAra iti paryAya zabdau " kriyAzrayasyA." [2. 2. 30.1 ityatra darzitA-50 nyA0 sa0-saptamyadhi0 / atra satya] vaiSayike vA |viti tatparyAyavAha- AdhArasyetyAdi- atrAyamartha:- AsaptamI // 2. 2. 95.!! dhArasya sambandhavivakSA'nyatra mA bhUdityevamartha ityarthaH / niyamo 1 navA sujphai| kAle / 2 / 2 / 96 // vyavacchedaphala ityAha- tenetyAdi-mujathaireva yoge kAle saptamI ta0 pra0-suco'rtho vAralakSaNo yeSAM pratyayAna tadantai- vA bhavatIti niyamAt pratyudAharaNeSu AdhArasaptamyeva, na SaSThIti / / ch| 2.2. 96. // 55 yuktAt kAle'dhikaraNe vartamAnAd gauNAnAmnaH saptamI vA bhavati / dvirahani bhuGkte, pakSe zeSe SaSThI- dvirahano bhuGkte nyA0 sa0-navA su.| adhikaraNe nityaM saptamI siddheva, mAse paJcakRtvo bhuGkte, mAsasya paJcakRtvo bhuGkte bahudhA'hani pakSe SaSThIvidhAnArtha tu sUtram / bahuvrIhyAzrayaNaM kimitinabhuGkte, bahudhAhano bhungkte| sujathairiti kim ? ani bhuGkte, anyathA SaSThItatpuruSAzrayeNa "sujathe kAle" iti kRte yadArthAdinA rAtrau shete| bahuvrIyAzrayaNaM kim ? sujarthapratyayasyAprayoge 'dvibhuGkte' iti dvitriveti pratIyate tadApi syAt , tadA mA rAmyamAne tadarthe mA bhUt / kAla iti kim ? dviH kAMsya- bhUdityevamartha sdaashrynnmityrthH| dviH kAMsyapAdhyAmiti- kaMsAyedaM60 pAzyAM bhukte / adhikaraNe ityeva-dvirahA bhuGkte / AdhAra-kaMsIyaM " pariNAmini tadarthe " [7. 1. 44. ] itIyaH, syA''dhAratvA'vivakSAyAM pakSe zaiSikI SaSThI siddhaiva, niyamArtha tataH kesIyaraya vikAraH " kasImAbhyaH" [6.2.41.] iti tu vacanam , tena pratyudAharaNeSu zeSe SaSThI na bhavatyeva / / 96 // nyo yaluk ca / dvirA bhujate iti- aharadhikaraNamapi atrA'zane mom karaNavivakSAmanubhavatIti tRtIyaiva bhvti| niyamArthaM tu vacanaza0 nyA-navA / suco'rthaH suj ityupacArAt , tena miti- sujathaireva yoge kAle saptamI vA bhavati, sujayoMge kAla65 sujoM yeSAmiti bahuprIhiH, etacca bahuvacanAd vijJAyate, eva vA saptamI bhavatItyubhayathApi niyamAt pratyudAharaNeSu AdhAraanyapadArthasyAnekatvAd bahuvopapatteH, tatpuruSe tvarthasyaikatvA-saptabhyeva na SaSThIti // 2. 2. 16. // dekavacanameva syAt, yathA " sahAthai " [2. 2. 45.1 iti./mr 80ityavadhAryAha-suco'rtha ityAdi- sujo'rtho vAraH kriyAbhyA- kuzalA-''yuktenA''sevAyAm vRttiH, sa cArthaH pratyayAnAmevetyAha- pratyayAnAmiti / / 2 / 2 / 97 // tadantairiti-te ca pratyayAH kevalA na prayujyante ityeta- ta0 pra0-kuzalo- nipuNaH, Ayukto- vyApRtaHbhAbhyAM70 ducyata ityarthaH / 'kAle' iti 'adhikaraNe' ityasyAnuvarta- yuktAdAdhAre vartamAnAd gauNAnAmnaH saptamI vA bhavati, AsemAnasya vizeSaNamityAhU-kAle'dhikaraNe iti| dvirahni vAyAM- tAtparya gamyamAne / kuzalo vidyAgrahaNe, zrAyuktabhukte dvau vArAvasyeti " dvi-tri-caturaH0" [7. 2. 190.] stapazcaraNe; pakSe adhikaraNA'vivakSAyAM zeSaSaSTI-kuzalo vidyAiti suc / tadvimuktapakSe tvadhikaraNasya zeSavivakSayA" zeSe" grahaNasya, AyuktastapazcaraNasya / bhAsevAyAmiti kim ?
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA0 2. saM0 29.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ---------------- ------- - - - ---- - -- - -- ----- - -- Amritainmen mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmsammam aananandan www - - kuMzalacitrakarmaNi, na ca karoti; Ayukto gauH zakaTe-AkRSya| nyA0 sa0-svAmIzvarA0 / adhipatIti- aghilDaH yukta ityarthaH, " adhikaraNe" [2.2. 95.1 ityeva pati "prAtyava0" [3.1. 47.] iti saH, adhikazvA'sau nityaM sptmii| pakSe AdhArasyA'vivakSAyAM vikalpe siddhe'- patizca vaa| prisUtaH] prasUte sma "gatyartha" [5.1.11.40 nAsevAyAmAdhArA'vivakSAnivRttyarthaM vacanam // 17 // iti ktaH / saptamyartha vacanamiti- ayamartha:- svAmyAdInAM gAdi saMbandhiravaM, tannivRttau hi teSAM svAmyAdibhAvAbhAvaH, tatrAstyeva 5 za0 nyA0---kuza0 / kuzalA''yuktazabdau nipuNavyApRta SaSThI, saptamI tu kriyApratItyabhAvAnAstIti pakSe saptamImApaNArtha paryAyAvityAha- kuzalo nipuNa ityAdi / AsevAyA vacanamiti // 2. 2. 98. // mityastha paryAyamAha- tAtparya iti / kuzalo vidyAgrahaNa mms. iti- tatparo nipuga ityarthaH / Ayuktastapazcarage tAtparyega vyApye ktenH|2|2|99|| 45 vyApRta ityarthaH nica karotItyAsevAyAstAtparyarUpAyA abhAva- ta0 pra0-iSTAdibhyaH kAntebhya iSTamanenetyAdyarthe taddhita 10mAha / AkRSya yukta ityarthaH ityanenApyathobhidhAnena tAtparyA-in vakSyate, ktapratyayAntAd ya in tadantasya cyApye varta bhAva evAbhidhIyate / pakSe AdhArasyeti- pUrvavad vibhakti-mAnAda gauNAnAmnaH saptamI bhavati; veti nivRttam / adhIta dvayasidiH, anAsevAyAM vibhaktyantaranivRttireva sUtrasya phala-vyAkaraNamaneneti vAkyA'vasthAyAmabhidhAyA'dhItIti vRzyomityarthaH ||ch // 2. 2. 97. / / ktanA'nabhihite karmaNi pratyAyArthakartRkeNa ca dhAtvarthena cyApya-50 nyA0 sa0-kuzalAyukte / Ayukta iti- "yujaMpI" mAne kRtapUrvI kaTamityAdAviva dvitIyAyAM prAptAyAM tadapa15 AyuGakte sma, "yujiMca "Ayujyate sma, kartari ktH||2.2.97.|| vAdo'yam / adhIta vyAkaraNamanenA'dhItI vyAkaraNe, mAmnAtaM dvAdazAGgamanenA''mnAtI dvAdazAGge, parigaNita jyotiranena svAmIzvarA-'dhipati-dAyAda-sAkSiA pariNitI jyotiSi; iSTo yajJo'neneSTI yajJe / ktenaM iti pratibhU-prasUtaiH / 2 / 2 / 98 // kim ? kaTaM karoti / ktagrahaNa kim ? kRtapUrvI kaTam , bhukta-55 ta0 pra0-ebhiryuktAd gauNAmAmnaH saptamI vA bhavati; pUrvI odnm| ingrahaNa kim ? upazliSTo gurUn maitraH / pksse-shesssssstthii| goSu svAmI, gavAM svAmI; gopvIzvaraH, vyApya iti kim ?, mAsamadhItI vyAkaraNe, atra mAsAnmA 20gavAmIzvaraH; govadhipatiH, gavAmadhipatiH; goSu dAyAdaH, bhUt, mAsasya hiMna karmatvam , dvitIyA tu "kAlA-udhvano gavAM dAyAdaH; goSu sAkSI, gavAM sAkSI; goSu pratibhUH, gavAM Aptau" [2. 2. 42.] ityanena // 99 // pratibhUH, goghu prasUtaH, gavAM prsuutH| "svAmIzvarA'dhipati0"| DA0 nyaa0-cyaapye| ktAd yena yasmiMzcArthe in bhavati60 iti paryAyopAdAnAt paryAyAntarayoge na bhavati-grAmasya tadAha- dudhAdibhya iti / ktAd in- ken, tasya tamaH, rAjA, grAmasya patiH, SaSTayeva bhavati / saptamyarthaM vacanam // 9 // ityasyAyamartha ityAha-ktapratyayAntAda ya innityaadi| 25 zanyA0-svAmI0 / svAmIti- svazabdAt "svAmi-veti nivRttamiti- pRthagyogAditi zeSaH / atha yasmAt nIze" [ 7.2.49.7 iti min dIrghatvaM ca / iSTeH "stheza- ktapratyayAd in vidhIyate tasya yat karma tatrAdhikaraNavivakSayA bhAsa0 " [5. 2. 81.] iti vare-- IzvaraH, dAyamAdatta saptamI sidhyati, kimarthamidamityAzaGkayAha- adhItamityAdi-65 iti "dazcAtaH" [5. 1. 78.] iti upratyayaH, dAya-adhItaM vyAkaraNamaneneti vAkyAvasthAyAM ktena sAmAnyakarmAbhi mattItyadervA'N [-daayaadH]| svAmIzvarAdhipatInAmekArtha-dhAya adhItIti vRttau senAnabhihite vizeSakarmaNi tadabhidhA30tve'pi bhedenopAdAnaM paryAyAntaranivRttyarthamityAha- svAmI-nAya dvitIyA prApnoti, gato grAmamitivat , pratyayArthakartRkeNa tyAdi- paryAyAntarayoge na bhavati, tadudAharati-grAmasya dhAtvarthena vyApyamAnatvAt , sAmAnyasya vizeSamantareNa anarAjeti- svAmyarthagrahaNAt tvatrApi syAt tadarthavRttitvAditi rAvasthAnamityathepradazenArthe vyAkaraNazabdopAdAnamiti vRttaratheH 70 patrI-saptamyau dve api prApte anena vidhIyete? utAnyatarA idamatra tAtparyam- yathaiva hi 'adhItI vyAkaraNe' ityatra . prAptalyAzaGkayAha- saptamyartha vacana miti- svAbhyAdInAM karmaNo'dhikaraNatvena vivakSitatvAt saptamI pravartate tathA kRta35mavAdisambandhitvaM, tannivRttI hi teSAM svAmyAdibhAvAbhAvaH, pUrvI kaTamityAdAvapi pravarteta, tasmAd vivakSApravibhAgAyeda- . tatrAstyeva SaSThI, saptamI tu nAsti kriyApratIlyabhAvAditi pakSe mArabhyata iti kenkarma viSaye'dhikaraNavivakSA nAnyatreti; adhyasaptamIprApaNArtha vacanamiti // ch| 2. 2. 98. // yanam-adhItam avivakSitakarmakatvAdakarmakAdiDo bhAve ka-75 .. .... .. mmmm mnaram
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 101.] pratyayaH, tata iSTAditvAdina, evamitaratrApi; karmaNi vA ktaH,' nimitta yat kriyAyAH prayojanaM, yadarthaH kriyArambhaH, na ca tatrApi putpadyamAnaH ktaH karma sAmAnyamAcaSTe na viziSTam , dAtrA lavanakriyeti "hetukartRkaraNa." [2. 2. 44.] inprakRtihi ktAnto'neneti kA pratyayArthenaikArthIbhAvamApadya- iti tRtIyA prApnotItyAha-hetatRtIyeti / carmaNItyAdi-40 mAno vizeSeNa vyAkaraNAdikarmagA sambandhaM nAhati, yadyarhet atra dvIpivadhe carma nimittaM- hetuH, carmArthI hantA hanti, 5 tataH pratyayo notpadyata, sApekSatvAdasAmarthyAt, samarthAcca taddhi- tasya ca karmaNA sAdhanena dvIpinamityanena yuktatvaM- yogaH tasya vidhAnAditi; tasmAd yo'sau vizeSakarmaNA ktaH sambandha-sambandhastasya taccarmeti; evaM-- kuJjarahananasya dantau, camarIhananasya mupagacchati tasmAdayaminprakRtibhUtaH kAntaH pratyayArthe'tyanta- kezAH, puSpalakalakSaNavastuhananasya sImeti / dvidhA gatA mantInatAmApadyamAno vizeSeNa sambandhagamanAkSamo'nya eveti, Apo'sminniti "rak-pUH0" 7.3. 76.] ityati45 ata evAdhItamanenetyAdi ina utpattI vigraho, na tvadhItaM "yantaranavarNa." [3.2.109.] iti IyAdeze matvarthIye 10vyAkaraNamaneneti, tasmAt prAgavivakSitamapi viziSTa karma kA ini-dvIpI, "madhvAdibhyaH." [7. 2. 26.] iti pazcAt sambandhamupaitIti, sAmAnyena vyavahArAsaMbhavAt , taduktam-re- kuaraH, klizeH " klizeH ke ca" [uNA. 350.] * nirvizeSaM na sAmAnyaM bhavecchazaviSANavat" iti| tatheda- iti ze ke cAdeze-kezaH, cameH "Rcchi-caTi-vaTi." mapyuktam- " tataH kriyAvatA kA yogo bhavati karmaNA" ugA. 397.] ityare jAtiyAM- camarI, puSpaM lAtIti50 . iti / adhItaM vyAkaraNamanenetyAdi vAkyacatuSTayaM tu nenni-" Ato Da:." [5. 1.76.] iti De ajJAtAdyarthaviva. 15vRttyartha kintvarthakathanArtha vRttau darzitamiti // cha / 2. 2. 99.||kssaayaaN ca ke-pussplkH| karmasaMyogAbhAve tu tRtIyavetyAha vetanenetyAdi / devasyeti- astyatra pAdalakSaNena karmaNA nyA0 sa0-vyApye ktenH| veti nivRttamiti- vyApyo devasaMyogo hetutvaM tu nAsti ||ch / 2. 2. 100. // pAdAnAt , tena hyadhikAramedaH, pRthagyogAditi kaa| pratyayArthetyAdipratyayasyArthaH pratyayArthaH, pratyayArthaH kartA yasya dhAtvarthasya adhyayanalakSaNasya sa tathA, tena cyApyamAne vyAkaraNa iti // 2. 2. 99. // | nyA0 sa0-tayukte / tena vyApyena yujyate sma / tathAtra55 nAnAdezajavineyAnugrahArtha yukta-hetunirmittaM kAraNamiti bahutara20 tadyukte hetii|2|2| 100 // paryAyakathanam , hetuzabdopAdAnAt viha viziSTameva nimittamabhipretaM, ta0 pra0-heturnimittaM kAraNam , tena- vyApyena yukta-na nimittamAtram, anyathA " tayukte nimitte" iti kRte dAtreNa saMyukta hetau vartamAnAd gauNAnAmnaH saptamI bhavati / hetu- dhAnyaM lunAtIti nimittamAtravAcino dAvAdapi svAt saptamI, na tRtiiyaa'pvaadH| copapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyatI* iti na bhaviSyatIti vAcyam,60 "carmaNi dvIpinaM hanti, dantayoInti kuJjaram / yato yathA kartR-karaNayostRtIyA vihiteti tRtIyAyAH kAraka. kezeSu camarI hanti, sImni puSpalako htH"1||vibhktitvN tathA'tra saptamyA api / vyApyena yuktaH' iti kAraka tayukta iti kim ? betanena dhAnyaM lunAti, nAna vetanaM zrutyA kArakavibhaktitvam ; sA dhupapadavi bhaktiryatra kArakagandho'pi dhAnyena saMyuktam, dhanena vsti| hetAviti kima? devasya nAsti, yathA zatArthavaSaDAdibhiyoMge caturthIti, tasmAtuzabdApAdau spRzati // 10 // bhidheyaM viziSTameva nimittaM, yadarthaH kriyArambhastadevAtra nimitta-65 ...mabhipretaM na nimittamAtra, tena dAbAnna saptamI, nahi dAvArthA lavanaza0 nyaa-tdyu0| heturnimittaM kAraNamiti- kriyeti / dvIpinamiti- dvithA gatA Apo yatra "RkSaH" 30nAnAdezajavineyAnugrahArtha paryAyakathanam / hetuzabdopAdAnAdiha 7.3.76.]" yantaranavarNa." [3. 2. 109.] itIyAdeze viziSTameva nimittamabhipretaM, na nimittamAtram, anyathA dAtreNa dvIpamasyAsti in, ayaM nantaH puMliGgaH, yadA tu dvIpamAcaSTe dhAnyaM lunAtIti nimittavAcino dAtrAdapi syAt, na ca Niji " vipina0" [uNA. 284.] iti nipAtyate tadA'-70 * upapadavibhakteH kArakavibhaktilIyasI iti na bhaviSyatIti kArAntaH // abhidhAnIpinau"[ ] iti pratipadavAcya, yataH kArakazrutyA kartRkaragayostRtIyAvat kArakega pAThAt puNkiiyH| kuo dantAvasya sto " madhvAdibhyo raH" 35pharmagA sambandhe vidhIyamAnatvAdasyA api kArakavibhaktitvam ; [7. 2. 26.] puSpaM lAtIti De'jJAtAdyarthavivakSAyAM ke ca sA dyapapadavibhaktiryatra kArakagandho'pi na syAt , yathA zatArtha- puSpalakaH / devasya pAdAviti- astvatra pAdalakSapona kameNA baSaDAdibhiyoge caturthIti, tasmAddhetuzabdAbhidheyaM vizeSTameva devasya yogo hetutvaM tu nAstIti // 2. 2. 100. // 75
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 2. sU0 103.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 165 FRanranroenoranpreranaanwarraneaawaranewwwwwniawaarin apratyAdAvasAdhunA / 2 / 2 / 101 // rAjAnamabhi / uttaratrA'rcAyAM vidhAnAt , anarcAyAM tu ta0 pra0-asAdhuzabdena yuktavAda gauNAnAmno'pratyAdau-cyAvRttestattvAkhyAne vidhirayam / kathaM tarhi sAdhu tyo rAjJa40 pratyAdiprayogA'bhAve saptamI bhavati / asAdhumaitro mAtari / iti ? bhRtyApekSA'tra SaSThI na sAdhvapekSA, sAdhvapekSAyAM tu apratyAdAviti kim ? asAdhurmeno mAtaraM prati, mAtaraM pari. saptamyeva bhavati // 1.2 // 5mAtaramanu, mAtaramabhi // 10 // za0 nyA0-sAdhu0 / sAmAnyena vidhAne'pyupapattyA za0 nyaa0-apr| sAdhuzabdena sadAcAra ucyate, viSayavizeSaM darzayati- uttaratretyAdi-pUrva tva grahaNamuttaratra AcaraNaM ca kriyAviSayamiti mAtazabdena tatsthA paricaryA- nipugavizeSaNArthameva pratiyantaH sarvatra sAdhuzabdayoge saptamI 45 dikriyA ucyata iti mAtRparicaraNAdikriyANAM samyagAcaritA pratiyanti, yadutpala:- 'evaM cArcAgrahaNaM nipuNavizeSagArtha saMpadyate' mAtari sAdhurityucyate, tadvaiparItyena asAdhurbhAtarIti, yadi iti; udyotakaro'pi- "nipugavizeSaNArthatAyAmarthagrahaNasya caritu sAdhuzabdo bhaktipradhAne saMkalpavizeSe vartate tadvaiparItye tArthatvAta' ityAdi / kathamiti- 'sAdhurmRtyo rAjJaH' ityacAsAdhuzandastadA mAtureva viSayabhAvasaMbhavAt siddhava saptamA trApi tattvAkhyAnasya sadbhAvAta sAdhyoge saptamI prApnotItyAnaitadupayujyata iti / yadyevamasAdhumatro mAtarIti mAtRviSayasya zaGkArthaH / pariharati-bhRtyApekSetyAdi- atra parAbhiprAyeNa]50 sAdhutvasya niSedhAd yat prathamaM mAtrA sAdhoryogAdantaraGgatvA svA saptamImAzaya tatparihArArtha svagurumatamupadarzayannudyotakara AhaduttareNaiva siddhA saptamI kimaneneti, naivam- padAntarasambandhAdekapadavartitvena nanasambandhasyAntaragatvAdasamarthanasamAsasya ca yathAtra sa bhavAnasmadupAdhyAyo vyAkaraNaralAkarapUrNacandramAH kiyyaTAkhyaH ziSyasArthamidamavocat- mRtyA'pekSA'tra SaSThI kRtA niyataviSayatvAdarthAntarAbhidhAyinA nasamAseneva mAtuH sambandho yukto'brAhmagamAnayetyAdivanna sAdhunetyuttarega na siddhayatIti na sApekSayA, ayamarthaH- yo'yaM bhRtyo rAjJaH sa sAdhurguNavAvacanam ||ch / 2. 2. 101 // | niti, yadA tu sAdhunavAbhimukhyena sambandhastadA bAr3ha saptamyaiva bhavitavyam , yathA rAjani sAdhuriti / cha / / 2. 2. 102. // nyA0 sa0-apratyAdA01 ihAdizabdasya vyavasthAvAci20tvAt prati pari anu abhi ityeta evApratyAdAvityanena prAyAH / nyA0 sa0-sAdhunA / uttaratreti- pUrve varcAgrahaNamuttaratra nanu sAdhuzabdena sadAcAra ucyate, AcaraNaM ca kriyAviSayamiti nipuNavizeSaNArthameva pratiyantaH sarvatra sAdhuzabdayoge saptamI pratimAtRzabdena tatsthA paricaryAdikriyA ucyate iti bhAtRparicaragAdi- yanti, yadutpala:- ' evaM cArcAgrahaNaM nipuNavizeSaNArtha saMpadyate / kriyANAM samyagAcaritA mAtari sAdhurityucyate, tadvaiparItyenAsAdhu-'iti // 2. 2. 102. / / / 60 tirIti, tatazcA'sAdhumaitro mAtarIti mAtaviSayasya sAdhusvasya niSe anmommmmmmmmmmmmmmmmmmmm 25thAt prathamaM mAtrA sAdhoryogAdantaraGgatvAduttareNaiva siddhA saptamI, kima- nipuNena cA'coMyAm / 2 / 2 / 103 // neneti, naivam-- padAntarasaMbandhAdekapadavartitvena nanasaMvandhasyAntaraGga- ta0 pra0-nipuNazabdena sAdhuzabdena ca yuktAda gauNAsvAdasamarthanaasamAsasya ca niyataviSayatvAdarthAntarAbhidhAyinA nana- nAmno'pratyAdI saptamI bhavati, arcAyAM gamyamAnAyAm , pachayasamAsenaiva mAtaH saMbandho yato'bAhmaNamAnayetyAdivaditi sAdhanA" pvaadH| mAtari nipuNaH, pitari saadhuH| arcAyAmiti . [2. 2. 102.] ityuttareNa na sidhyatIti vacanam / nanvabhi-kim ? nipuNo maitro mAtuH, sAdhumaitraH pituH, mAtaivainaM nipuNekara 30 yoge " lakSaNavIpsya." [2. 2. 36.1 ityanena, pratyAdi-manyate, pitaiva sAdhumityanarcAyAM na bhavati / apratyAdAvityeva yoge tu " bhAgini0" [2. 2. 37.] ityanena ca dvitIyAyA nipuNo maitro mAtaraM prati, mAtaraM pari, mAtaramanu, mAtaravizeSavidhAnAt saptamI na bhaviSyati, kimapratvAdAvityanena, satyam- mabhi // 103 // asAdhuzabdAbhAve'pi dvitIyA caritArthA iti pratyAdiprayoge saptamI za0 nyaa0---nipu0| mAtari neyuNa iti- atra syAt // 2, 2.101. // |mAtari suSThu vartata iti maitrAdeH prazaMsA gamyata iti tadyoge70 35 saadhunaa| 2 / 2 / 102 // mAtRzabdAt saptamIti / evaM- pitari sAdhurityatrApi ta0 pra0-sAdhuzabdena yuktAda gauNAnAmno'pratyAdI Am ||ch| 2. 2. 103. 11 sasamI bhavati / sAdhumaitro rAjani, sAdhurmAtari / apratyAdA- nyA0 sa0-nipuNena / arcAyAmiti- " arciNa arcane" vityeva sAdhumaitro rAjAnaM prati, rAjAnaM pari, rAjAnamanu, bhISibhUSi0" [5. 3. 109.] ityaJ bahuvacanAt / mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm.mx
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 mAtari nipuNaH atra mAtari suSThu vartata iti maitrAdeH prazaMsA | gamyata iti // 2. 2. 103. // bRhadvRtti- bRhanyAsa - laghunyAsa saMvalite [ pA0 2. sU0 105. nyA0 sa0 - sveze0 / Izitavya iti yatheSTaM viniyojye 1 | adherupari bhAva-svasvAmisaMbandhayo dyotakatve'pi ' sveze ' iti bacanAdatra svasvAmisaMbandhadyotI gRhyate / saMbandhasyobhayaniSThatve yugapadubha 40 yatra saptamI syAdityAha - yahauNatveneti / adhi magaMdheSvityAdiSu sveze'dhinA / 2 / 2 / 104 / / ta0 pra0 - sva- Izitavye, Ize ca svAmini vrtmaanaa|" vibhaktisamIpa 0 " [3. 1. 39.] iti nAvyayIbhAvo 5 dadhinA yuktAd gauerator: sant bhavati, adhiH svasvAmi- vibhaktayarthatvAbhAvAt yato vibhaktirvibhaktayarthaH kArakam atra ca saMbandhaM dyotayati, tatra sva-svAmivAcinoryad gauNatvena viva-! SaSThayapavAda: saptamI iti na vibhaktyarthatvam; yadi ca samAsaH kSyate tato bhavati / sve- adhi magadheSu zreNikaH; adhyavantiSu syAt tadA vAkyaM nivarteta nityasamAsatvAt ' adhistri' ityAdi- 45 pragrotaH; ze- adhi zreNike magadhAH, adhi pradyate'vantayaH vat yadA tu saptamyartha evAdhizabdastadAtrApyavyayIbhAva eva - SaSThIbAdhanArthI yogaH // 104 // adhyavanti pradyota iti / nanvatra krameNa parasparamAdhArAdheyabhAvavivakSAyAM paryAveNa " saptamyadhikaraNe " [2. 2. 95 ] evaM 10 za0 nyA: - sveze0 / adheruparibhAvasvasvAmisambandhayo- saptamI bhaviSyati, kimaneneti, satyam - saMbandhavivakSayA SaSThayapi dyatakatve'pi ' sveze ' iti vacanAdatra sva-svAmisambandhadyotI | svAdityAha - SaSTIbAdhanArtho yoga iti // 22. 104 // 50 tyAha- adhirityAdi / sambandhasyobhayaniSThatve yugapadubhayatra saptamI syAdityAzaGkAyAmAha - tatra svasvAmItyAdi - sarvatra sambandhe / upenA'dhikini | 2 / 2 / 105 / / kiJcidanyate kiJcidAkhyAyate, yat prasiddhaM tadanUdyate yadaprasiddhaM ta0 pra0 - upena yuktAdadhikini vartamAnAda gauNAnAmnaH 15 tadAkhyAyate - vidhIyate jJApyate, tatra yad vidhIyate tat pradhAna- saptamI bhavati, upetyadhikA'dhikrisaMbandhaM dyotayati / upa mitaradapradhAnam, tatra yadapradhAnatayA vivakSyate tatra saptamI, neta- j khAya droNaH, droNo'dhikaH khAryA ityarthaH / upa niSkAratretyubhayatra paryAyega saptamI bhavati, na yaugapadyeneti / adhi paNaH kArSApaNo'dhiko niSkasyetyarthaH / upeneti kim 255 magadheSu zreNika iti- magadhAnAmIzaH zreNika ityarthaH, etram - khAryA upari droNaH / adhikinIti kim ? adhike mA bhUt, adhyavantiSu prayota iti / adhi zreNike magadhAH tenopa hoNe khArIti na bhavati // 105 // 20zreNikasya IzitavyA magadhA ityarthaH evam - adhi pradyote | 'vantayaH / nanvatra krameNa parasparamAdhArAdheyabhAvavivakSayA / za0 nyA0--upe0 / tat karma ca kartA cobhayamapi paryAyegApradhAnAt " saptabhyadhikaraNe " [ 2. 2.95 ] ityeva bhavati, tantrahAdhikamiti kartA'bhidhIyate yadadhyArohati, tataH saptamI bhaviSyati kimaneneti, ucyate - sambandhavivakSayA SaSThayapi " ato'nekasvarAt " [ 7.2 6. ] itIni adhikIti karmA-60 syAdityAha - SaSThIbAdhanArtho yoga iti / nanu " vibhakti- bhidhIyate yadadhyAruhyate, tayoryaH sambandho'dhyArohaNa kiyAjanita25 samIpa 0 " [ 3. 1. 39 ] ityAdinA vibhaktyarthe yadavyayaM stamupazabdo dyotayatItyAha- upenetyAdi / adhikasambandhaM ca tad vibhaktyantena sahAvyayIbhAvo [ saha samasyate sa cAvyayI dyotayituM adhikinIti matvarthIyena nirdezaH / droNo'dhikaH bhAvo ] bhavati, yathA- ' adhistri' iti, evamatrApi kasmAnna khAryA ityartha iti- upa khAryAM droNa ityatra khArI vize bhavati ?, tathA sati nityaH samAsa iti vAkyaM nivarteta, SaNaM droNo vizeSya iti tathaivArthAbhidhAnamidamityarthaH / adhike 65 athaivaM sati vacanamidamanarthakaM syAt na ca " saptamyA vA " mA bhUditi - adhyArUDhavati mA bhUdityarthaH, tenopa droNe khArIti 30[ 3. 2. 4.] ityabhAvapakSe saptamIzravaNaM phalamiti vAcyam na bhavatIti / atrApyAdhAravivakSAyAM saptamI siddhA, adhika vartipadasaptamIlopAt samAsaptamyA hi sa vikalpa:; ki madhyArUDhaM hi tatropaliSTaM bhavati, pUrvavad vibhaktyantarabAdhanArthaM bAdhanArtho'yaM yoga ityuktatvAt na cAvyayIbhAve SaSThI - vacanamiti // cha // 2. 2, 105. // t bhAvAbhAvayorvizeSo'sti na cAtrAdhirvibhaktyarthe'sti, kA tarhi ? nyA0 sa0- upenA0 / atrApi yadadhikaM tadadhikinyArUDha - 70 svasvAmibhAve, tasya ca viSayabhAvaM saptamI dyotayati- etadviSaya- mityAdhAravivakSAyAM saptamI siddhaiva paraM pUrvavad vibhaktayantarabAdhanA35masya svatvaM svAmitvaM ceti / ' adhistri' ityAdau svAdhAraH rtham / adhiko niSkasyeti sAdhubhRtyo rAjJa itivanniSkazabdasyAsaptamyartha evAdherartha iti yadA tu saptamyartha evAdhistadAtrA | dhikazabdena saha saMbandhAbhAvAt " adhikena bhUyasaste " [ 2. 2. pyavyayIbhAva eva 'adhyavanti pradyotaH ' iti // cha // 2.2.104 // 111.] ityanena niSkazabdAnna paJcamI // 2. 2. 105. //
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pra.0 2. sU0 106.1 zrIsiddhahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / yaDrAvo bhAvalakSaNam / 2 / 2 / 106 // kiyA gamanasya lakSagamiti na doSaH / gamyamAnaM vibhakti nimittaM neti kazcinmanyata iti tannimittabhAva dRSTAntopAdAna-40 ta0 pra0-~bhAva:- kriyA, prasiddhaM lakSaNamaprasiddha lakSyam / dvAreNa draDhayati-gamyamAnamapi hItyAdinA- ayamartha:yasya saMbandhinA bhAvena-kriyayA bhAvo'parakriyA lakSyate, vRkSe zAkhetyAdau gamyamAnakriyaiva kArakavibhakte nimittaM kiyAtasmin vartamAnAd gauNAnAmnaH saptamI bhavati / goSu duhya- vRkSa pratipattimantarega kArakavibhaktarapratipattariti / atha RddheSu 5mAnAsu gataH, dugdhAsvAgataH; anna kAlataH prasiddhana gavAM dohena bhAvenAbhyasya gamanamaprasiddha lakSyate; evaM- devA'rca- bhuJjAneSu daridrA Asata ityAdau yatra kriyANAM | kArakatvaM kriyAnaharhANAmakArakatvaM tadviparyAso vA gamyate tatra nAyAM kriyamANAyAM gataH kRtaayaamaagtH| gamyamAnenA'pi kathamIyaM saptamI? ana 'RddhA bhuJjate, daridrA Asate' bhAvena bhAvalakSaNe bhavati- AmeSu kalAyamAtreSu gataH, pakeSu | ityetAvAnmAtrapratIte vayorlakSyalakSaNabhAvAbhAvAdityAzaGkayAhabhAgataH; ana jAsabbiti gamyate / gamyamAnamapi hi vibhakte " yatra kriyAhANAmityAdi- anuSThAnarUpamaucityenArhantIti 10nimittaM bhavati, yathA-vRkSe zAkhA, grAme caitraH; atra bhavati, pAtA kriyArhAH / tadviparyaya iti-- tacchabdena kArakatvaM parAmRzyate, ksati cetyAdhAranimitaM gamyate / yatra kriyA'rhANAM kArakatvaM kriyANAmapi kuntazcinnimittAt kArakatvaviparyayo vetyarthaH,Rdhanu-50 tadviparyayo bA, yathA- adveSu bhuJjAneSu daridrA bhAsate, vantIti-RddhAH,bhujerAnazi-bhujAnAH, daridratItyaci-daridrAH, RddhevAsIneSu daridrA bhuate, yatra ca kriyAnAMNAmakArakatvaM sva atra RddhA bhujikriyAmahantIti te bhujata iti kriyAhA~gA kAratadviparyayo vA, yathA- daridenyAsIneSu RddhA bhuJjate, daridreSu |katvam, RddhezvAsIneSu daridrA bhuJjata iti- RddhAnAM 18bhuAneSu RddhA Asate; tatrA'pi bhAvo bhAvasya lakSaNaM bhojanakriyAhANAmapi bhuktatvAd na te punastAM prati kartRtvaM bhavatItyanenaiva saptamI / yahahaNaM prakRtyartham / bhAva iti kim bhajanta ityakArakatvam , daridreSvAsIneSu RddhA bhuJjana 55 yo jaTAbhistasya bhojanam / bhAvalakSaNamiti kim ! yasya iti daridrA na bhojanAhA iti te na bhujata iti kriyAnahIMbhojanaM sa maitraH / tRtIyA'pavAdo yogaH // 106 // NAmakArakatvam , tadviparyAse ca daridreSu bhunAneSu Rjha Asate' ityudAharaNaM draSTavyam , atrApyevaM lakSyalakSaNabhAvasya za0 nyaa0-ydbhaa0| yadyapi bhAva-kriyayoranyatra pari vivakSitatvAdanenaiva saptamI / yadrahaNaM prakRtyarthamiti- yasya 20spandamAnasAdhanasAdhyatA'parispandamAnasAdhanasAdhyatA ca [iti] bhAvo [bhAvAntarasya } lakSaNa tato bhAvavataH saptamISyate,60 vizeSaH pratipAditastathApIha' yat tatsambaddhaM sAmAnyamubhayarUpaM yagrahaNamantarega caitanna labhyate, yadrahaNe tu yadbhAvo bhAvalakSaNa tadAzritya tayorabhedenehAzrayaNamiti darzayitumAha- bhAvaH tasminnityAkSepAlabhyata iti prakRtyarthaM yadrahaNam / yo jaTAkriyeti- ubhayatrApi bhAvazabdaH kriyAvacana ityarthaH, tatra | tAramA yadbhAva iti bhAvazabdena lakSaNabhAvo'bhidhIyate. bhAvalakSa- bhistasya bhojanamityatra jaTA bhojanasya bhAvasya lakSaNaM na tu bhAva iti tadvatastasyetyataH saptamI na bhavati / yasya maNamiti lakSyamAvaH, lakSaNasya lakSyApekSitatvAta / avijJAta bhojanaM sa maitraH atra bhojanena bhAvana maitro dravyaM lakSyate na svarUpasya ca vastuno hAnamupAdAnaM ca kartuM na zakyata iti bhAva iti yasyetyato bhAvaktaH saptamI na bhavati / tRtIyAtayoH svarUpamAha- prasiddhamityAdi-prakarSega jJAtA yA kriyA pavAdoyoga iti- asati hyasmin sUtre "hetukatRkaraNesthambhUtasaivetarasyA aparicchinnarUpAyAH kriyAyA lakSaNamatyAM prati lakSaNe" [2. 2. 44.] iti tRtIyA prAptA'tastadapavAdo'yalakSaNatvAnupapatteH / goSu duhyamAnAsu gataH duheH karmaNyA mityarthaH // cha / 2. 2. 106. // 30naz " kyaH ziti" [3. 4. 70.] iti kyaH, "ato ma Ane" [4. 4. 114.] iti mAgamaH, grAmaM gacchati nyA0 s0-ydaavo0| kalAyamAtreviti- kalAyo70 smeti gatyarthatvAt kartari ktH| dugdhAsvityatra goSviti mAla kkAsiddho'dhamadhAnyavizeSo mAnameSAM syAt "mAtraTa" sambandhanIyam, atra dohana kriyA viziSTakAlasamAzrayaNena sarva-[7. 1. 145.] ityanena mAtraTa / yatreti- ayamartha:- patra lokairanuSThIyamAnatayA prasiddhatvAnmaitrAdigamanakriyAyAH kAlato-ddhAnAM daridrANAM ca bhujikriyAmAsanakriyAM ca prati yathAsaMkhya 855prasiddhAyA lakSaNamityAha-atra kAlata ityAdi- lakSamavatazca kArakatvaM, ko'rthaH 1 tAM prati kartatvaM, tadviparyayo'kArakatvaM vA, moH sptmii| nanvAneSu kalAyamAneSu gata iti lakSaNabhUtakriyAyA tatrApi bhAvo bhAvasya lakSaNamityanenaiva saptamI siddhati, yadanyaiH-75 abhAvAt kathaM tadvataH saptamItyAha-gamyamAnenApItyAdi / kriyANAM kArakatva tadviparyayo vA" " yatra kriyAnarhANAmakAraatra jAtenniti gamyata iti- jananalakSaNagamyamAnA katvaM tadviparyayo cA" iti sasamIvidhAyaka satradayaM kRtaM tanArambha
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-vRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 2. sU0 108.] gIyam , yasya bhAvo bhAvasya lakSaNaM tato bhAvavataH saptamIpyate, lupteviti veti bhAvAntarapradarzanena gatazabdAbhAvamAha / pratIyagRhaNamantareNa caitanna labhyate ityAha- yadrahaNaM prakRtyarthamiti / yo tAviti- prakaraNAderiti zeSaH / gavIdhumataH sAMkAzyaM0 jaTAbhirupalakSitastasya bhojanamityatra na bhAvo bhAvasya lakSaNamapi caturyu yojaneSu gateSu bhaktIti- atra gateSviti tu dravyam / tRtIyApavAda iti- itthaMbhUtalakSaNe'theM / / 2.2.106. // prayujyamAnaM na gamyam , gamyaM hi pratIyamAnArthamaprayujyamAna mucyata iti gabhya iti vacanAdiha na bhavati / pUrveNeti "yadbhAvo bhAvalakSaNam" [2. 2. 106. ] itynenetyrthH| vA / 2 / 2 / 107 // kArtikyA AgrahAyaNI mAsa iti- atra mAse gata45 ta0 pra0-kutazcidavadhervivakSitasyA'dhvano'vasAnamantaH, iti gataM gamyamasti. paraM mAsaH kAlo nAdhveti tasyAntenA. yadbhAvo bhAvalakSaNa tasyA'dhvano'dhyavAcizabdasyA'dhvana evAi-grahAyaNyA aikAya na bhavati / adya / ntenA'ntavAcinA sahakArya sAmAnAdhikaraNyaM vA bhavati, tadvi-bhojana miti- anna bhojana kriyA bhoktRdharmo nAdhvAnta iti 10bhaktistasmAd bhavatItyarthaH; gate gamye- gatazabde'prayujyamAne mAna naikArthya, tadabhAve " yadbhAvo bhAvalakSaNam " [2. 2. 106.] ityrthH| gavIdhumataH sAMkAzyaM catvAri yojanAni, cata yojaneSu gateSu bhavatItyarthaH; evaM lokamadhyAllokAntamuparyadhazca, iti saptamyeva bhavatItyAha-bhojana hItyAdi / nanvanteneti-50 avA-'ntayorabhedopacArAdevakArya siddha. kiM tatra vacanenetyAsapta rajjUnAmananti, pakSe- pUrveNa saptamI; gavIdhumataH sAMkAzya, kssepaarthH| pariharati-satyamityAdinA, abhedopacAre hi kAle'pi caturpu yojaneSu, gateviti gamyate / gata iti kim ? dagdheSu syAt , adhvano anyatra kAle evamupacAro mA bhUdadhvanyeva yathA lupteJciti vA pratItau mA bhUt / gamya iti kim ? gata- sthAdityevamarthamidaM vacanamityarthaH ||ch / 2. 2. 107. // zabdaprayoge mA bhUt- gavIdhumataH sAMkAzyaM catueM yojanepu, .. gateSu bhavati, atraikAthya na bhavati; saptamI tu pUrveNa nitya nyA0 sa0-gate gamye kutazciyadheH gavIdhumata ityAdi-55 bhavati / adhvana iti kim ? kArtikyA AgrahAyaNI mAse. lakSaNAt, vivakSitasya iyattAparicchedAyopAttasyAdhvano'vasAna-- bhannA'pyaikArthyAbhAve pUrveNa nityaM saptamI / anteneti kim ? sAMkAzyAyantaH / yadbhAva iti- yasyAdhvanazcaturyojanarUparaya bhAvena 20adya nazcatuSu gavyUteSu bhojanam , bhojanaM hi bhoktadharmoM nA'-'gamanarUpeNA'paro bhAvaH sAMkAzyabhavanarUpo lakSyate tasyetyarthaH / dhvano'nta iti pUrvavat saptamyeva / nanvantena sahA'dhvano'bhe- aikAryamiti-- eko'yoM dravyamanekadA'dhiSThAnaM yasya sa ekArthadopacArAt siddhamevaikAthya krimanena ? satyam-kAle'pyevaM mA stasya bhAva aikAryam / tadvibhaktiriti- anyathaikavibhaktimantareNa60 bhUditi vacanam // 107 // sAmAnAdhikaraNyaM na ghttet| gavAmI:-zrI: tAM dadhAti "pRkAhaSi0" za0 nyA0-pAte. / kutazciditi-gavIdhamadADe uNA0 729.] iti kiduH, soyA'sti mataH, anyatpanno avadheriti-vyavasthAyAH, vivakSitasyeti- iyattAparicchedA-1 " yopAttasyetyarthaH, yaditthaMbhUta evAcA antenaikArthyamanabhavati / viSayatayA'kyavitayA vA " abhrAdibhyaH" [7. 2. 46.] aH, sUtrAthemAha-tasyeti- yacchabdoddiSTaH prtinirdishyte|kaagnyuutN kroza ekaH / nanvanteneti-catarSu yojaneSu yat sAMkAzya65 omiti-vidheykthnm| eko'rtho dravyamanekabhedAdhiSThAnamasya / taccatvAra yAjanAna bagAnorAtacatvAri yojanAni // 2. 2, 107. // [sa] ekArthastadbhAva aikAyeM, tadAha- sAmAnAdhikaraNya- SaSThI vA'nAdare / 2 / 2 / 108 // 30miti / evaM cedaM jAtamityAha- tadvibhaktirityAdi / [gavIdhumataH sAMkAzya catvAri yojanAnIti- 7 ta0 pra0-yadbhAvo bhAvalakSaNaM tasmin bhAvavati vartagavIdhumannAma nagaraM, tata Arabhya sAMkAzyaM catvAri yojanAni mAnAd gauNAnAmno'nAdare gamyamAne SaSThI vA bhavati, pakSe caturbhiryojanaiH prApyata ityarthaH, gavIdhumacchabdo'vyutpannaH, saMkAza-pUrveNa saptamI / rudato lokasya prAyAjIt , rudati loke prAvA-70 zabdAt supathyAditvAcAturarthikyo jyaH-sAMkAzya, yujeH karaNe- jIt ; krozato bandhuvargasya prAbrAjIt , krozati bandhuvarge 'dhikaraNe vA'naTi- yojanam / 'gateSu atikrAnteSu bhavatI- prAdhAjIt ; rudantaM krozantaM vA'nAdRtya prAbrAjIdityarthaH // 108 // tyarthaH' ityanena lakSagamudAharaNe yojayati / evaM lokamadhyA- za0 nyaa0---sssstthii| vAzabdaH pakSe saptamIprAptyartha ityAhadityAdAvapi saptasu rajjuSu gatAsu lokAntamAmanantIti pakSe vaiNa saptamIti / vAzabdamantareNAnAdare SaSThayA saptamI saptamI draSTavyA / gamyata iti- na prayujyata ityarthaH / dagdheSu apavAdatayA cAdhyeta ! nanu " yadbhAva0 " [2. 2. 106.]75 Arrarameramanarasiena
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ (pA. 2. sU0 109. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / . iti bhAvalakSaNe sAmAnye saptamI, tatrAnAdara iti vizeSe SaSThI, za0 nyA0-saptaH / nirapUrvAd dhArayaterbhAve'naTisaptamyAmanAdarapratItirarthaprakaramAderityarthabhedAnna bAdhyabAdhakamAvo- nirdhAraNam , tacca samudAyabhAvApannasyaikadezasya kenacid dharmeNa 'stIti kiM pakSe saptamyarthena vAzabdeneti, ucyate-yathA tataH pRthakaraNam, dharmazca jAtyAdirityAha-jAti-guNetyAdi / 40 anAdarAdanyatra sAmyataH saptamyasti, evaM " zeSe "[2.2.8 1.] vipUrvAd bhaje ve ghani-vibhAgo bhedaH, tatpratiSedho'vibhAgaH, 5ityanena SaSTayapi, tatrobhayatrApi pravrajana rudatApi lokena nivartya- kenacid dharme ga aikyam, taca sAmAnirdhAryamAgasya samudAyena mAnastadrodanamanAdRtya prAbrAjIdityanAdaraH prakaraNAdeH pratIyata sahetyAha-nirdhAryamANasyetyAdi / kSatriyaH puruSANAM iti samAne'rtha SaSThI saptamI bAdheteti pakSe tadartha vAvacanamiti / puruSeSu vetyAdi- atra kSatriyatva-zAlivajAtyA kRSNatvaguNena prAvAjIditi-"vraja gatau" ityato'dyatanyA diH, "sija-dhAvanakriyayA. AdizabdAdu yudhiSThiravyaktyA ca nirdhAraNa 45 yatanyAm"3. 4. 53.] iti sija, " saH sijaste:." drssttvym| nanu nirdhAryamANasyAvayavasya samudAyAbhyantaratvAt samu100 4. 3.65.] itIt , "stAyazitaH0" [4. 4, 32.1:dAyasya cAdhikaraNavivakSAyAM vRkSe zAkhetivat saptamyAH siddhatvAt , iti iT , "vada-vraja-la:." [4. 3. 48.] iti vRddhiH, sambandhayivakSAyAM khavayavasya vRkSasya zAkhetivat SaSThayA api "iTa Iti" [ 4. 3. 71.] iti sico luka, " aD siddhatvAt kimaneneti. naivama-vibhAge pratiSedhArthavAdasyetyAhadhAto." [4. 4. 29.] ityaDAgamaH ||ch // 2. 2. 108. avibhAga iti kimiti- ayamabhiprAyaH- sarvatraiva nirdhA-50 . nyA0 sa0---SaSThI vA0 / pakSe pUrvaNa saptamIti-vAzabda-raNasya vibhAgarUpatvenAvibhAgapUrvakatvAt sUtrasya nirviSayatvAda16mantareNAnAdare SaSThayA'pavAdatayA sakSamI bAdhyeta / nanu " yadbhAvaHvibhAgagrahaNasya sAmarthyAdavadhAraNamAdhIyate- avibhAgo yatra [2. 2. 106.] iti bhAvalakSaNe sAmAnye saptamI, tatrAnAdara zabdataH pratIyate tatra nirdhAraNe saptamI-SaSThayAviti, goSu kRSNaiti vizeSe SaSThI, saptamyAmanAdarapratItirarthaprakaraNAdarityarthabhedAna tvena nirdhAryamAgasyAvayavasya gotvenAntarbhUtatvAd goSu kRSNetyAbAdhya-bAdhakabhAvo'stIti kiM pakSe saptamyarthena vAzabdeneti, ucyate dAveca saptamI SaSThI ca yujyate, iha tu mAthurAH pATaliputra-55 yathA'nAdarAdanyatra sAmyataH saptamyasti, evaM " zeSe" [2. 2.. kebhya AdhyatarA iti na kenacit prakArega mAthurANAM pATali2001.] ityanena SaSThayapi, tatrobhayatrApi pravrajan rudatApi lokena putrakeSvavibhAgaH, nahi pATaliputrakA mAthurA nApyAyatarA nivartyamAnastadrodanamanAdRtya prAbrAjIdityanAdaraH prakaraNAde: pratIyata iti vA prakaraNA. panIyata iti vAkyAd bheda evaM pratIyata ityAha- atra hIyAdi / gavA iti sAmAnye'rthe SaSThI saptamI bAteti pakSe tadartha vAvacanam kRSNalAdau tu vibhajyamAnA gaugotvena samudAyAdavibhaktA // 2. 2. 108. // kAryena tu vibha kA, tasmAd vibhajyamAnasyaikadezasya vibhAgA-65 mmmmm zrayasya ca samudAyasya yatra vibhAgAvibhAgau sa evAnayorviSayaH, saptamI cA'vibhAge nidhoraNe yatra tu tayovibhAga eva na kathaJcidaikyaM tatra paJcamyeva bhavati, 25. / 2 / 2 / 109 // ata evAha- paJcamIvAdhanArthamiti-nirdhAraNasya vibhAgata0 pra0---jAti-guNa-kriyAdibhiH samudAyAdekadezasya pattA rUpatvAd yasya hi yato vibhAgastasya tadapekSayA'vadhirUpatvAt bukhyA pRthakaraNaM nirdhAraNam, tasmin gamyamAne gauNAnAmnaH apAdAnatvAt " paJcamyapAdAne "[ 2. 2. 69.] iti paJcamyAM60 SaSThI saptamI ca bhavati; avibhAge--nirdhAryamANasyaikadezastha | mAtAyA prAptAyAM yatrAvibhAgo'pi tatra tadapatrAdo yoya ityarthaH / yadyevaM samudAyena saha kathaJcidaikye zabdAda gamyamAne / kSatriyaH puruSANAM savethA samudAyabhAvAnApanna nirdhAragameva na yujyate samudAyAddhi 30puruSeSu vA zUratamaH, zAlayaH zUkadhAnyAnAM zUkadhAnyeSu pathya ekadezasya pRthakaraNaM nirdhAraNamityuktatvAt , satyametat- buddhayA / tamAH, kRSNA gavI goSu vA saMpannakSIratamA, dhAvamto gacchatA hi kanacid dharmaga kalpitena mAthurAH pATaliputrakAca samugacchatsu vA zIghratamAH, yudhiSThiraH zreSThatamaH kurUNAM kuruSu vA dAyabhAvamApadyanta iti siddha dAyabhAvamApadyanta iti siddhayati nirdhAraNamityadoSaH / anya70 avibhAga iti kim ? mAthurAH pATaliputrakebhya bhAdayatarAH, iti- abhayanandI, yadasAvAha- prapaJcArthamidaM, samudAye'vayavo'nta paJcAlAH kurubhyaHsaMpanatarAH, maitrItrAt paTuH, ayamasmAdadhikaH bhUta ityadhikaragavivakSAyAmIsiddhA, sambandhavivakSAyAM tApa35bana hi zabdAt bheda evaM pratIyate, na tu kathaJcidaikyamiti siddhA, ata evApAdAne kApi siddhA, gobhyaH kRSNA nirdhAryanta . nabhavati / paJcamIbAdhanArtha vacanam , manye tu paJcamImapIcchanti- iti ||ch / / 2. 2. 109. // gobhyaH kRSNA saMpamakSIratamA // 109 nyA0 s0-sptmii0| kSatAt zrAyate " sthA-pA0 "75 mmammmmmmmmmmmam
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 bRhadvRtti- bRhavAsa- laghuNyAsa saMvalite [ pA0 2. sU0 110.] [ 5. 1. 142. ] iti kaH, pRSodarAditvAdalope kSatraM, tasyApatyaM sthitaM lakSyaM vidhyati, dvyahamatikramyA'nu bhuGkte ' ityapAdAne " kSatrAdiyaH " [ 6. 1. 13. ], kSatriya: puruSANAmityAdiSu" gamyayapaH karmAssdhAre " [2. 2. 74] iti paJcamI 40 kSatriyatva - zAlitvajAtyA kRSNatvaguNena dhAvanakriyayA, AdizabdAda sidvaiva, satyam- yadA tvasyaiva kriyAkAraka saMbandhasya phalayudhiSThiraprabhRtisaMjJayA ca nirdhAraNam / nnu nirdhAryamANasyAvayavasya bhUtA zeSasaMbandhalakSaNottarAvasthA vivakSyate, yathA- dviraMhno 5 samudAyAbhyantaratvAt tatazca samudAyasyA'dhikaraNavivakSAyAM vRkSe bhuGkte, yojanasya zRNotIti tadA'pi kriyAmadhye SaSTI mA zAkhetivat saptamyAH siddhatvAt saMbandhavivakSAyAM tvavayavasya vRkSasya bhUditi vacanam // 110 // 1 zAkhetimat SaSThayA api siddhatvAt kimaneneti naivam - vibhAge za0 nyA0-kriyA0 1 kriyAyA madhyaM kriyAmadhyamiti45 pratiSedhArthatvAdasya sarvatra nirdhAraNasya vibhAgarUpatvenA'vibhAga- SaSThItatpuruSaH, na ca vigrahavAkyArthapratipAdane yaH zaktaH sa pUrva vA vibhAgagrahaNasya nirarthakatvAdavibhAgagrahaNasAmarthyAdava- | samartha iti samAse ca dvitvArthAnavagaterasAmarthyAt samAsAbhAva 10dhAraNamAzrIyate - avibhAgo yatra zabdata eva pratIyate tatra nirdhAraNe iti vAcyam, madhyasya dviSTatvAt kriyArthaMgatasya dvitvasyAvagasaptamI-SaSThayAviti, yathA kSatriyaH pururANAM puruSegjityatra nirdhArya | mAdilAha- kriyayormadhya iti / iha dhAtuSkAvasthAnamimANasya kSatriyasya puruSatvenA'vibhAgapratItiH tena mAthurAH pATali| tyAdinA udAhRtodAharaNe lakSagaM yojayati / nanviSvAsa iti50 putrakebhya ADhyatarA ityatra na bhavati nakSatra kenacit prakAreNa dhanurudhyate, yathA - aGgarAjo maheSvAsa iti, dhanuzca vyadhane mAthurANAM pATaliputra keSvavibhAgaH zabdataH pratIyate, nahi pATali- karaNaM, kartA tu maitrAdistat kathamuktam- iSvAso vidhyatIti, 15putrakA mAthurA nApyADhyatarA prati vAkyAd bheda eva pratIyate ! ucyate- iSvAsa iti kriyAzabdo'yam - idhUnasyati-kSaityAha- zabdAd gamyamAne iti / gavAM kRSNetyAdoM vibhajya tIti maitrAdirevocyate, rUDhizabdatve'pi karaNasya svAtantryaviSa mAnA gaurgotyena samudAyAdavibhaktA, kASNyena tu vibhaktA, tasmAda, kSAyAmiSvAso vidhyatItyupapadyata eva ihastho'yamiSbAsa 55 vibhajyamAnasyaikadezasya vibhAgAzrayasya ca samudAyasya yatra vibhAgA! iti pratyekaM pratipattavyaM vAkyabhedAt / nanu cehastho'yamiSvAsa vibhAgau sa evAnayorviSayaH, yatra tu tayorvibhAga eva na ka ityAdi kriyAbhedAd yuktamudAharaNam idaM tvayuktam- aya 20 videkyaM tatra paJcamyeva bhavati, ata evAha paJcamIbAdhanArthabhuktvA'yaM munigrahAi bhoketi bhuji kriyAyA ekatvAt, miti - ayamartha:- nirdhAraNasya vibhAgarUpatvAd yasya hi yato satyam - bhujikriyAyA ekasyA api sAdhanabhedAd bhedasya siddhavibhAgastasya tadapekSayA'vadhirUpatvA apAdAnatvAt "paJcamya tvAdAdhAro hi tasyA bhiyata ityAha-- atra dvayorityAdi 160 pAdAne " [ 2.2.69 ] iti paJcamyAM prAptAyAM yatra vibhAnanu kheti kriyAmadhyavyavasthitasyAdhvano'dhikaraNAt saptamI go'pi tatra tadapavAdo yoga ityarva:, yayevaM sarvathA samudAyabhAvA: siddhA, krozaikadezasyAdhikaraNatvAt koze'pyadhikaraNatvasya vaktuM 25 nApane nirdhAraNameva na yujyate, samudAyAddhi ekadezasya pRthakaraNaM zakyatvAt evaM kAlAdapi dvadhahe pUrNe yadupazliSTamahastatra nirdhAraNa mityuktatvAt, satyametat- buddhyA hi kenacit dharmeNa bhoktetyarthAvasAyAt paJcamI svavyano'pAdAnatvAt kozAnnirgakalpitena mAdhurAH pATaliputrAzca samudAya bhAvamApadyante iti cchadbhiH zarairlakSyaM vidhyatItyarthAvagamAt kAlAt tu "gamya-65 sidhyati nirdhAraNamityadoSaH // 2 2 109. // | yapaH0 " [2. 2. 74 ] iti dvayahamatikramya bhoketyarthapratIteriti kimartho'yaM yoga ityAkSepArthaH / yadyapi zaranirgamanasya dhanurapAdAnaM na krozastathApi kozasthameva dhanuratra kozazabde. nAbhidhIyate, yathA- maJcAH krozantIti maJcasthAH puruSA mabata0 pra0 -- kriyayormadhye yosdhyA kAlazca tasmin varta- zabdeneti / satyamityAdinA pariharati, ayamarthaH- yadA 70 mAnAd gauNAnAmnaH paJcamI, vakArAt saptamI ca bhavati / bhojana- zravaNAdau kAlAvanoH kriyAkArakajanyaM zeSasambandhitva-' TetrisravarsaH krozAllakSyaM vidhyati, kroze vA lakSyaM meva kevalaM vivakSyate, na tvapAdAnAdhikaraNatve tadA tAbhyAM vidhyati iha dhAnuSkA'vasthAnamiyumokSo baikA kriyA, lakSya SaSThayeva syAditi sUtrArambhaH, tasmAt SaSThA bAdhike pacamI35 yazva dvitIyA, tanmadhye kozo'dhyAH adya muktvA muni saptamyau vidhIyete, kiJca yadA vyahakozazabdau kozaviSayAhAt bhoktA, dvaya vA bhoktAH atra dvayorbhuktikriyayormadhye keva na tadekadezaviSayau tadA nApAyo nApyAdhArateti SaSTI 75 yahaH kAlaH / nanu ca ' kroze sthitaM lakSyaM vidhyati ' he prApnoti; kozaM vAhayitvA vidhyati vyahaM vAhayitvA moti pUrNe bhuGkte, ityadhikaraNa eva saptamI; ' krozAt niHsRtya vA pratIterdvitIyA prApnoti tadbAdhanArtho'yaM yoga Arabhyate, kriyAmadhyersdhvakAle paJcamI ca / 2 / 2 / 110 / 30
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ (pA0 1. sa. 113.] zrIsiddhahemacandrasamAnuzAsane dvitiiyaalmaayaa| pAlIkaraNasya kavivAda kriyA- atastayovAdhika mummymaamirmwammmmmwamaryammammiwww wwwman mmmwmmmmmmmmmmmmmww vRttau tu SaSThI mA bhUditi SaSThIgrahaNamupalakSaNArtha, tena dvitIyApi bhUyAn , tatra sAmarthyAdalpIyoyAcinA'dhikazabdena yuktAd mA bhUdityarthaH siddho bhavati // cha / 2. 2. 110. // bhUyaso- bhUyovAcino gauNAnAmnaste-saptamI-paJcamyau bhavataH140 mom adhiko droNaH khAryAm , adhiko droNaH khAryAH // 11 // bhyA0 s0-kriyaamdhye| ihastho'yamiti- nanvizvAsa iti dhanurucyate, yathA- arAjo maheSvAsa iti, mahAn cAso za0 nyA0-- adhiH / adhirUDha iti, ceti, tatra jyasyeti vyutpatteH, dhanuzca vyadhane karaNaM, kartA tu maitrAdiH, tatya deti-- adhyArohatIti zeSaH, yadeti- adhyAruhyata iti zeSaH, kathamuktam - iSvAso vidhyatIti, ucyate- 3vAsa iti kriyAzabdo'ya- bhUyasa ityupAdAnAdadhikazabdenAlpIyAnevocyate ityAha-tatra miti yaH kazcidiSUnasyati-kSipati sa maitrAdirayacyate; yadvA sAmarthyAdityAdi / adhiko droNaH khAryAmiti-40 rUDhizabdatve'pi karaNasya svAtantryavivakSAyAmiSvAso vidhyatIti atrAdhikAdhikisambandhasya vidyamAnatvAt khArIzavdAt "zeSe" upapadyata eva, yathA sthAlIkaraNasya kartRvivakSAyAM sthalI pctii-|| 2. 2. 81.] ityanena SaSThI prApnoti, tathAdhikazabdasya 10tyacyate / adya bhukveti-- nanvihastho'yabhiSvAsa ityAdi kriyA-kalesAdhanAdhyarUDhArthatvAt " karmaNi" [2. 2. 40.] iti bhaidAna yuktamidamudAharaNam , idaM tvayuktamaya bhuktvA muniyahAda dvitIyA ca, atastayorvAdhike saptamI-paJcamyAvanena vidhIyete 50 bhaktiti bhujikriyAyA ekatvAt , satyam- bhujikriyAyA ekasyA ||ch|| 2. 2. 111. // api kAlamedAd bhedasya siddhatyAdAdhAro'pi tasyA bhiyate / nyA0 sa0--adhikena / bhUyasa ityupAdAnAt adhika adhikaraNa eva saptamIti-kriyAmadhyavyavasthitasyAdhvano'dhikaraNa- zabdenArupIyAnevocyata ityAha- saamaaditi| atrAdhikAdhiki15tvAt saptamI siddhA, krozaikadezarayAdhikaraNatvAt kroze'pyadhikaraNa- saMbandhasya vidyamAnatvAt khArIzabdAt "zepe" [2. 2. 81.] svastha vaktuM zakyatvAt ; evaM kAlAdapi yahe pUrNe ityatra pUrNa- ityanena pRSTho prApnoti, tathA'dhikazabdasya kartRsAdhanAdhyArUDhArthasyahasya yadupaziSTamahastatra bhoktyarthAvasAyAdopazleSikI saptamI siddhA, vAt " karmaNi" [2. 2. 40. ] iti dvitIyA ca, ata-55 paJcamI tvadhvano'pAdAnatvAt kozAnirgacchandriH zarairlakSyaM vidhyatI- stayobAMdhike saptamI-paJcamyAvanena vidhIyate // 2. 2. 111. // marthAvagamAt ; kAlAt tu " gamyayapa:." [2. 2. 74.] tatIyA'lpIyasaH / 2 / 2 / 112 // 20iti ahamatikramya bhoktetyarthapratIte:, kimartho'yaM yoga ityAkSepArthaH ta0 pra0--adhikazabdena sAmarthyAd bhUyovAcinA yuktAyathA ca zaranirgamanasya dhanurapAdAnaM tathA kozo'pi tasmAdapi', dalpIyovAcakAd gauNAnAmnastRtIyA bhavati / adhikA svArI hi te nirgacchanti, yadvA krozarathaM dhanurapi kozenAbhidhIyate upadroNena // 112 // 60 cArAt , mannAH kozantItivat / asyaiveti- apAdAnarayAdhArasya | C rime vetyarthaH / phalabhUteti- kriyAkArakasaMbandho hi kaTaM karotItyAhAra za0 bhyaa0-tRtii| adhikeneti vartate, alpIyasa 25pyasti tabyavacchittyai zeSasaMbandhalakSamA phalabhUtA kAryabhatottarAvasthA ityupAdAnAt karmasAdhano bhUyo'rtho'dhikazabdaH pratipattavya ityuktam / SaSTI mA bhUditi vacanamiti- ayamarthaH- yadA ityAha- sAmathyod bhUyovAcineti // cha / / 2.2. 112. // bhojana-zravaNAdau kAlA'dhvanoH kriyAkArakajanyaM zeSasaMbandhitvameva nyA0sa0--tRtIyA0 / sAmAditi- alpIyasa ityukevalaM vivakSyate na tvapAdAnAdhikaraNatve tadA tAbhyAM paSThayeva pAdAnAt karmasAdhano bhUyo'rtho'dhikazabdaH pratipattavya iti :65 svAditi sUtrArambhaH / kiJca yadA yaha-kozazandau yahakrozavitra- kartari tRtIyA siddhava SaSThIyAdhanArtha tu vacanam // 2. 2. 112. // 30yAveva na tadekadezaviSayau tadA nApAyo nApyAdhArateti SaSThI "| pRthag-nAnA pazcamI c|2|2|113|| prApnoti, kroza vAhayitvA vidhyati, dvathaI vAhayitvA bhokteti vA va ta0 pra0--pRthag-nAnAzabdAbhyAM yuktAd gauNAnAmnaH pratIte dvitIyA prApnoti taddhApanArtho'yaM yoga Arabhyate, vRttau tu SaSThI paJcamI tRtIyA ca bhavati / pRthara maitrAt, pRtham maitreNa; mA bhUditi SaSThIgrahaNamupalakSaNodham , tena dvitIyA'pi mA bhUdi nAnA caitrAt , nAnA caitreNa / yadA pRthag-nAnAzabdAvanyArthI70 tyarthaH siddho bhavati // 2. 2. 110. // tadA pramRtyAdisUtreNa paJcamI sidvaiva tRtIyavA'nena vidhIyate, 35 adhikena bhUyasaste / 2 / 2 / 111 // yadA svasahAyArthI tadA paJcamIvidhAnArthamapIdam / anye tu ta0 pra0---adhiruTa ityarthe'dhikazabdo nipAtyate, bhadhi- dvitIyAmapIcchanti // 113 // rUtu iti kartari kamaNi ca to bhavati, tatra yadA kartari za0 nyA0-~-pRtha0 / pRthasAneti tRtIyAntamityAhatadA'dhika ityanenA'lpIyAnucyate, yadA tu karmaNi tadA pRthanAnAzabdAbhyAM yuktaaditi| tRtIyavA'nena bhavati,75 wwmuman
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ ----...-..----- .-.rrrr no... .rrrrrrrrrrrrrrrrrrr marwariwwwnawenmarmararam.armniwarimarn.sarvenurernarr-| havRtti-vRhalyAsa-labhunyAsasaMpalite pA0 2. sU0 116. ] paJcamI tu siddhaiva, paratvAd vizeSavihitatvAya tRtIyA tAmapi tulyaarthestRtiiyaa-sssstthyo|2|2|116|| 35 bAdhetetyanUdyata ityarthaH / yadA viti- vizeSasyAnupAdAnA | ta0pra0-~-tulyAthairyuktAd gauNAcAnnastRtIyA-SaSTyau bhvtH| dubhayArthayorapi pRthagnAnAzabdayorgrahaNAdasahAyArthapakSe paJcamI na. mAtrA tulyaH, mAtustulyaH; pitrA samAnaH, pituH samAnaH siddhathatIti tadvidhAnArthamapIdamupapadyata eveti ||ch / 2.2.113. // guruNA samaH, guroH samaH, caitreNa sadRzaH, caitrasya sadRzaH / 5 myaa0s0---pRth| [neha vyAkhyA dRzyate ] // 2.2.113. // arthagrahaNa paryAyArtham / upamA nAsti kRSNasya, tulA nAsti sanatkumArasyetyAdAvupamAdayo na tulyArthA iti na bhavati 140 Rte dvitIyA ca / 2 / 2 / 114 // | gauNAdhikArAcca gauriva gavayaH, yathA gaustathA gavaya ityAdau ta0 pra0-Rte ityetadavyaya varjanArtham , tena yuktAd na bhavati / tRtIyAmavikalpya SaSThIvidhAna saptamIyAdhanArtham, gauNAnAmno dvitIyA paJcamI ca bhavati / citraM yathAzrayamRte, tena gavAM tulyaH svAmI, gobhistulyaH svAmItyatra "svAmInahyA vikriyate rAgamRte, Rte dharmAt kutaH sukham / dvitIyAMzvarA" [2.2. 98.1 ityAdinA saptamIna bhavati // 16 // 10necchantyeke // 114 // za. nyA0-- Rte / Rte ityato'vyayAd varjanArthAda za0 nyA0 --tulyA0 / tulyaH sadRzo'rtho'bhidheyo yeSAM45 te tulyArthAstairyuktAditi tulyazabdasyopameyArthatvAt tairyuktAdupanukAryAnukaragayoramedasya vivakSitatvAd " avyayasya" [3. 1. mAnAdityarthaH / arthagrahaNaM paryAyArthamiti-tulyazabdo'ya2. 7.] iti yuktApekSayotpannasya tRtIyaikatracanasya luvityAha marthabhedamAcaSTe, tadabhidhAyinaH zabdAntarasyApi parigrahArthami. Rte ityAdi / cakAreNAnantarokA paJcamI samucIyate ityAha tyarthaH, asatyarthagrahaNe tulyazabdena rUpato'rthato vA samAnaH 15dvitIyA paJcamI ceti / yadyapi pANinyAdibhirRtezabdena | zabdoga iti vijJAyeta, arthagrahaNe tu pratyAsattestatparyAyA50 yoge dvitIyA noktA tathApi ziSTaiH prayujyata iti ziSTaprayoga-vijJAyanta iti / ihopamA nAsti kRSNasyetyAdau sAdRzyapratItemevodAharati-citraM yathAzrayamate ityAdi / dvitIyAM neccha-rupamAdayaH zabdAstalyArthA iti tadAktAta mAdenatIyA myA. ntyeke iti, eka iti pANinyAdayaH ||ch / 2. 2. 114. // | diti yaH kazcidAzaGkate taM pratyAha-upamA nAstItyAdimummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmimmmmmmmmmmmmmm. .. |tulyazabdasyopameyavacanasvAdupamAdayastulyaparyAyA na bhavantItyarthaH / nyA0sa0--Rte dvi0 / nAga vikriyata iti-viSayA-1 gauNAdhikArAcceti-gauriva gavaya ityAdau pradhAnAna55 20.bhiH kartRbhirityarthaH, viniyata iti karmaNyayaM prayogaH, karma bhavantItyarthaH, tulyArthatApi nAstIti cakAreNa parihArAntaraM kartari tu " bhUdhArtha." [3. 4. 93.] iti kirAditvAt samucIyate iti zeSaH / nanvanantaratvAt pUrvasUtrAt tRtIyA'nukyapratiSedhaH syAt / / 2. 2. 114. // | vartate, tataH "tulyAI " iti tadvikalpe kRte " zeSe " . vinA te tRtIyA ca / 2 / 2 / 115 // [2. 2. 81.] ityanena pakSe zeSalakSa gA SaSThI siddhava kimartha ta0pra0-vinAzabdena yuktAda goNAnAmnaste-ditIyA-tadvidhAnamityAha- tRtiiyaamviklpyetyaadi| SaSThIvidhAnasya: phalaM darzayati-tenetyAdi // cha / 2. 2. 116. // 25paJcamyau tRtIyA ca bhavati / vinA vAtam, vinA varSam , na vinA zabdabhAvanAm, yAcA vinA vidvi, vinA vAtAt, nyA0 sa0-tulyArthaH / na tulyArthA iti-tulyAdayo vinA vAtena / dvitIyAM necchantyanye // 115 // hi dharmivAcakAH, tulopamAdayastu tulyatvAdidharmavacanA iti na za0 nyA0-vinA0 / vinetyapi tRtiiyaantmvyymi-tulyaarthaaH| gauNAdhikArAceti-pradhAnAd gozabdAnna bhavatItyarthaH, syaah-vinaashbdeneti| tacchabdastra pUrvavastuparAmarzitvAt te tulyArthatApi nAstIti cakAreNa parihArAntaraM samuccIyata iti zeSaH / 80ityanenAnantaropAte dvitIyA-paJcamyo parAmRzyate ityAha- te nanvanantarAt pUrvasUtrAt tRtIyA'nuvartate, tataH "tulyAthai" dvitIyA-paJcamyAviti // cha / 2. 2. 115. // iti tadvikalpe kRte " zeSe" [ 2. 2. 81.] ityanena pakSe | zeSalakSaNA SaSThI siddhaiva, kimarthaM tadvidhAnamityAha- tRtIyetyAdi / nyA0 sa0-vinA tevineti tRtiiyaantmvyym| gavAM tulyaH svAmIti- gavAM tulya ityarthaH, yacasmatsvAmI gavAM "AyaH karaNavinyAsaH, prANasyoz2a samIraNam / tulya ityoM vivakSyate tadA gozabdasya svAmizabdenAyogAtma0 sthAnAnAmAbhidhAtazca, na vinA zabdabhAvanAm // 2.2.115 // saptamIprAptireva nAstIti / gavaya iti
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 120.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - - "kIdag gavaya ityevaM pRSTo naagrikairydaa| nyA0 sa0----hetvathaiH / pratyAsatteriti- hetvaSaistu vyadhivadalyAraNyako vArtA yathA gaurgavayastathA // 2.2.116. // " karaNAd hetusaMbandhe SaSThayevAsti, na tatra tRtIyAdyA iti sAma "oNd hetvathaiH samAnAdhikaraNAd hetoreva tRtIyAdyA bhavantIti :40 niH2121117|| nanuttarasUtreNa sarvA vibhaktaya iti sarva vibhaktyantargatasvAt tRtIyAthA zikya prati garvavibhaktyatargata: ta0 pra0-enapratyayAntena yuktAd gauNAnAmno dvitIyA- api siddhAH, kimarthamidamityAha- masarvArthamiti / hetau tRtIyAyAM 5SaSTyau vibhaktI bhavataH, na cet so'JceH paro vihito bhavati / " RNAddhetoH" [2. 2. 76. ], " guNAdastriyAM navA" pUrveNa grAmam , pUrveNa grAmasya; apareNa grAmam , apareNa 2. 2. 77.] iti paJcamyAM prAptAyAmayaM vidhirArabhyata grAmastha, dakSiNena vijayArdham , dakSiNena vijayAdhesya; utta-iti // 2. 2. 118. // reNa himavantam, uttareNa himavataH / anaJjeriti kim ? | prAga grAmAt, pratyag grAmAt ; udag prAmAt // 11 // sarvAdeH sarvAH / 2 / 2 / 119 // 10 za0 nyaa-dvitii| pUrveNa grAmamiti- grAmAda- ta0 pra0--hetvathairyuktAt pratyAsattestatsamAnAdhikaraNAt dUrA pUrvA iti " adUre enaH " | 7. 2. 122.1 iti sarvAdegaNAnAmnaH sarvA vibhaktayo bhavanti / ko heturvasati enapratyayaH / prAga grAmAditi- "lubaJcaH" [7. 2.catrAM, kahata basAta, kana hatunA, kasma hata caitraH, ke hetuM vasati, kena hetunA, kasmai hetave, kasmAd 123.] iti enapratyayasya lupa / ana riti pratiSedhAt hetoH, kasya hetoH, kasmin hetau; evaM yo hetuH, ye hetum,50 dvitIyA-SaSThayorabhAvAt " prabhRtyanyArthadikazabda0 " 2. 2. yena hetunA, yasmai hetave, yasmAd hetoH, yasya hetoH, yasmin 1575. ] iti grAmAt paJcamI ||ch / 2. 2. 117 // heta?; sa hetuH, taM hetuma, tena hetunA, tasmai hetave, tasmAda hetoH, tasya hetoH, tasmin hetau; saryo hetuH, sarva hetum / nyA0 sa0-dvitIyA / pUrveNeti- pUrvasyAmadUravartinyA bhavAn hetuH, bhavantaM hetum , bhavatA hetunA; ubhau hetU, dizi " adUre enaH "[ 7. 2. 122.] // 2. 2. 117. // ubhAbhyAM hetubhyAmityAdi; evaM kiM kAraNa ?, kiM nimitta ?;55 yaaH|2|2|118|| kiM prayojanamityAdi / tatsamAnAdhikaraNAdityeva-kasya hetuH| ta0 pra0-heturnimittaM kAraNamiti paryAyAH, etadarthaiH prathamAM necchantyeke, dvitIyAmapare // 119 // 20zabdairyuktAt pratyAsattestaireva samAnAdhikaraNAd gauNAnnAmna- zanyA -sarvA0 / heladhariti vartate, zeSaM pUrveNa smRtIyAdyAstRtIyA-caturthI-paJcamI-SaSTI-saptamyo bhavanti / dhanena gatArthamiti / eke iti, apara iti ca vArtikavyAkhyAtAraH detanA vasati, dhanAya hetave vasati, dhanAda hetorvasati, ch|| 2. 2. 119. 1 60 dhanasya hetorvasati, dhane hetau vasati; evaM- dhanena nimittena, nAmattana, nyA0 s-srvaadH| priyAH sarve yasyeti bahuvrIhau . dhanena kAraNena, dhanenA'padezena; dhanena prayojanenetyAdayo'pi / hetvarthayoge'pi na sarvA vimaktayaH, anyapadArthapradhAnatvena sarvAgINatatsAmAnAdhikaraNyAca hetvarthebhyo'pi tA eva bhavanti / pratyA- tvAta. * gauNe mukhye ca makhye kAryasaMpratyaya: * karmadhAraye paramasattestaireva samAnAdhikaraNAditi kim ? annasya hetuH / anye sarva hetuM vasatItyAdi tu bhavati, * grahaNavatA nAmnA0 * iti tu hetvarthazabdayoge necchanti, hetuzabdaprayoge tu SaSThImevecchanti / tu nopatiSThate'tra // 2. 2. 119. / / 65 asarvAdyarthamidam // 118 // za0 nyA0-hetya0 / pratyAsatteH taireva samAnA- asattvArAdathoddAGasiGayam / 2 / 2 / 120 // 30dhikaraNAditi- hetvarthastu vyadhikaraNAddhetusambandhe SaSThayevAsti, ta0 pra0-satva-dravyaM, tato'nyadasattvam , ArAd dUrA na tatra tRtIyAdyA iti sAmarthyAd hetvathaiH samAnAdhikaraNA-'ntikayoH, tantreNobhayograhaNam ; asattvavAcino dUrAdantivetoreva tRtIyAdyA bhavantIti / atra ca hetostRtIyAyAM guNAda- kArthAcca 'TA si Di am' ityete pratyayA bhavanti, gauNAstriyAmRgAca paJcamyAM prAptAyAmayaM vidhirArabhyate iti / nanu diti nivRttam / dUreNa grAmasya grAmAd vA, dUrAd grAmasya70 tato'pyuttarasUtreNa sarvA vibhaktaya iti sarvavibhaktyantargatatvAt grAmAd vA, dure grAmasya grAmAd vA, dUraM grAmasya grAmAd vA tRtIyAdyA api siddhAH, kimarthamidamityAha- asarvAdyartha- vasati; evaM viprakRSTena, viprakRSTAt , viprakRSTe, viprakRSTa grAmastha midamiti- uttarasUtrega hi hetvarthayuktAt sarvAdereva sarvA grAmAd vA tiSThati; antikArthaH- bhantikena, antikAt, vibhaktaya ucyante, anena tvasarvAderevetyarthaH ||ch / 2.2.118. antike, antikaM grAmasya grAmAd vA vasati; evamabhyAzena, maamanwwwwwwwwmmmmmmmmmmmmmm rammmmmmmmmmmunnamaAMANMALA rammam
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ pati-mahatyAsa-sanyAsasaMpalite [pA0 2. sU0 121.] abhyAsAt, bhabhyAze, mabhyAzaM mAmasya prAmAd vA / keci-darzanAt lokAcAragranthe / kathamiti- ArAdardhatvAbhAvAt kathamebhyo40 dArAdarthaiH paJcamyantairyuktAt paJcamI nepachanti, tena-dUrAd dvitIyAcA ityAzajhArthaH // 2. 2. 120. // grAmasya, antikAd grAmasthetyeva bhavati, na tat sarvasaMmataM paJcamyA api darzanAt jAtyAkhyAyAM navaiko saMkhyo bahuvat 5 "dUrAdAvasathAnmUtraM, dUrAt pAdAvasecanam / / 2 / 2 / 121 // dUrAca bhAvyaM dasyubhyo, dUrAcca kupitAd guroH" // 1 // iti / / / ta0 pra0-jAterekatvAdekavacane eva prApte pakSe bahuvacaasattveti kim ? dUraH panthAH, antikaH panthAH, dUrAya pathe dehi, antikAya pathe dehi, dUrasya pathaH, antikasya nArtha bahukdAva ucyate, jAterAlyA- abhidhAnaM jAtyAkhyA;45 pathaH svam / kathaM ciraM ?, cireNa ?, cirAya?, cirAt ?, tasyAmeko'thoM jAtilakSaNo'saMkhyaH-saMkhyAbAcivizeSaNarahito cirasyeti?; vibhaktipratirUpakA nipAtA ete, yathA-para bahuvad vA bhavati / saMpano yavaH, saMpaLA yavAH; saMparo sparam, paraspareNa, parasparasyelyAdayaH // 120 // brIhiH, saMpannA vIhayaH; jAtyarthasya bahubadbhAvAt tadvizeSaNA. commmmm nAmapi bahuvadbhAvaH, tathA cobhayavAcibhyo bahuvacanam / jAtiza0 nyA0--asA gauNAditi nivRttam ayamarthaH-- grahaNaM kim ? caitraH, maitraH / AkhyAgrahaNa kim ? kAzyapaprati-50 asattvavacanAd dUrAntikArthAt TAdInAM vidhAnAt tasya ca kRtiH kAzyapaH, bhavatyayaM jAtizabdo na tvanena jAtirAkhyAyate, yathAsvaM pradhAnatayA gauNatvAbhAvAt pradhAnAdeva tataSTAdaya kiM tarhi ? pratikRtiH / eka iti kim ? saMpannau vrIhi-yavau, dUreNa grAmasyeti- idaM taditi sarvanAmapratyavamarzayogyArthA " magadheSu stanau pInau, kaliGgevakSiNI zubhe" ityAdAvapi bhidhAyakatve'pyeteSAM dharmamAtrega prayogAdasattvarUpArthAbhidhAyakatvaM savyetaratvalakSaNA'vAntarajAtidvayopAdhiyogAdekatvaM nAstIti na virudhyate / catasRNAM vibhaktInAM tRtIyA-paJcamI-saptamI-dvitI bahuvadbhAvo na bhavati; jAtimAtravivakSAyAM tu bhavetyeva-55 yAnAM vidhAnAt tadyatiriktAH prathamA-caturthI-SaSThayaH sve sve| magadheSu stanAH pInAH, stanaH pInaH; kaliGgeSvakSINi zubhAni, viSaye etAbhirabAdhanAt pravartanta iti / grAmasya grAmAda| AmA akSi zubhamiti / asaMkhya iti kim ? eko trIhiH saMpannaH veti- " ArAdathaiH " [2. 2, 78.] iti vikalpena paJcamI, .. mA, subhikSaM karoti, anna vizeSaNabhUtasaMkhyAprayogo'stIti 'eke tadvimuktapakSe ca " zeSe" [2. 2. 81.] iti sssstthii|| / 'bIhayaH saMpannAH subhikSaM kurvanti' iti na bhavati // 121 // kecidArAdathai rityAdinA matAntaramupanyasya dUrAdAvasathA--com... dityAdinA ziSTaprayuktodAharaNapradarzanena dUSayati / daraH panthA za0 nyA0-jAtyA0 / jAyete'nayA bhinneSvabhimAvabhi-60 iti- atra sattvavAcitvAd dUrAntikArthAdapi TAdayo na bhavanti, dhAnapratyayAviti-jAtiH, AkhyAnaM cAkhyA, tayA SaSThIkintu yathAsvaM prathamAdaya iti| kathamiti- cirazabdAd samAsaH, anantaraM vaiSayike'dhikaraNe saptamI nimittasaptamI vA, dvitIyAdi vibhaktInAM darzanAt tadartha yatnAntaramArabhyamityA- jAti mA'yameko'rthaH tadabhidhAne ekavacanameva prAptamata vRdamA zaGkArthaH / pariharati-vibhaktipratirUpakA iti / stroktameva rabhyate / eko'rtha iti- ekasaMkhyAka ityarthaH / laukikyAzca yathA parasparamityAdidRSTAntapradarzanena dRDhayati ||ch // 2. bhedaparigaNanarUpAyAH saMkhyAyA jAtilakSaNo'rtho'sAvekaH, na tu65 2. 120.1 vaizeSikasiddhAntaprasiddhAyA guNapadArthasaGgrahItAyAH, sA hi dravya 10 nyA0 sa0-asattvA0 / asattve ArAdarthaH, na vidyate eva samavetA na padArthAntare. etAvatA jAtyarthasya bahuvadisyati sattvaM yasya sa cA'sau ArAdarthazca vA / gauNAditi nivRttamiti- dezo bahavadbhAvana bahutvAzrayakAryapratipattyarthI, na jAtizabdasya vibhaktisaMbaddhatvAt tannivRttAvityarthaH, atra hi TAdIni vacanAnyu- bahava vana vidhAnArtha iti, tathA [ sati ] sampamA yavA iti pAcAni, na tRtIyAyA vibhaktayaH / dUreNa grAmasya grAmAd vA yavazabdAdeva jAtizabdAd bahuvacanaM syAt , na sampannazabdAt70 ityAdi-- idaM taditi sarvanAmapratyavamarzayogyArthAbhidhAyakatve'pyeteSAM mitAditi jAgarbhaya ba gyAthAmAyakatva'pyatA tadvizeSaNabhUtAditi, jAtyarthasya bahuvadbhAve sampamAdivizeSaNAnyapi dharmamArega prayogAdasatvarUpArthAbhidhAyakatvaM na virudhyate, tathA'tra sAmAnAdhikaraNyAdayavAdizabdopAte jAtyartha vartanta iti tebhyo'pi grAmazabdAt " ArAdarthaiH " [2. 2. 78.] iti vA paJcamyAM bahutvAzrayaM bahuvacanamuphpannamityAha-jAtyarthasyetyAdi / caitro pakSe " zeSe"[2.2.81.] iti sssstthii| antikAya pathe iti- kAya patha iti- maitra iti-neha jAtirabhidheyA yadRcchAzabdatvAdanayoriti, jAtirhi li. atropapadavibhakteH kArakavibhaktiriti paJcamI bAdhitvA caturthI : sAmAnyamucyate, yacchabalazAbaleya-dhavaladhAvaleyAyanekathyakti-75 na tat sarvasaMmatamiti- yataH kAzikAkAro'pyAha- paJcamyA api bhedeSa gaugaurityAyanuvRttapratyayakAraNamiti, yadi va bAlakumArAdi
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 2. sU. 122.] zrIsidghahemacandrazamyAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 175 mede'nuvartamAnamabhitraM rUpaM jAtirucyeta tathA sati nAjAtiH | vartanta iti tebhyo'pi bahutvAzrayaM bahuvacanamuphpannamiti / caitraH,40 kRSicchadArtho'stIti jAtigrahazamanArthakaM syAt tasmAt sAdRzya-maitra iti-neha jAtiramiyA yadRcchAzabdatvAdanyoH, jAtirhi sAmAnyamiti / kAzyapa iti-kAzyapasyAphsyaM " bidAdevRddha " sAmAnyamucyate, yacchabalazAbaleya-dharaladhAraleyAyanekanyaktibhedeSu [6. 4. 41.] ityani- kAzyapaH / ayaM ca kAzyapapratikRtau gaugaurityAyanuvRttapratyayakAraNamiti, yadi ca bAlakumArAdibhede'nutattulye'rthe vartata iti kAzyapapratikRtirityanena darzate / vartamAnamabhinnaM rUpaM jAtiH kazcicchabdArtho'sti, iti jAtigrahaNabhavatyayaM jAtizabda iti- gotrAbhidhAyikatvAt , na tvanena | manarthakaM syAt , tasmAt sAdRzyasAmAnyamiha jAtirna svarUpasAmA-15 prAdhAnyema jAtirAkhyAyata itybhipraayH| jAtiviziSTA hi nyamiti / bhavatyayaM jAtizabda iti- "gotraM ca caraNaiH saha " pratikRtiratra pratipAdyA, AkhyAgrahaNAca prAdhAnyena jAtAva- iti lakSaNena paramAkhyAgrahaNAt prAdhAnyena jAtAvabhiSeyAyAM bhavati, bhidheyAyAM bahabaddhAva iti vijJAyate / brIhi-yavAviti-dvayoratra iha tu tadviziSTA pratikRtirAkhyAyate iti / 10jAtyorAkhyA, na tvekasyA iti ekagrahaNAdu bahuvadbhAvo na " magadheSu stanau pInau, kalileSvakSiNI shubhe| bhavati / mamadheSipati-pInau ssanAvityatra savya-dakSiNa- bAhU pralambAvaGgeSu, vaGgeSu caraNo Dho" / / 2, 2, 121. MA stamabhedena jAtiyamucyata ityekagrahaNAna bhavati, evaM-zume smidH|2|2|122 / / akSiNI ityatrApi / evaM tarhi pInAH stamA ityAdinA na bhavitavyamityAha-jAtimAtravivakSAyAmityAdi-ayamarthaH- ta0 pra0-asmado dvAvekazvArtho vA bahavad bhavati, bhavi15kecit padArthAH pratyeka ramaNIyAH, na teSAM sannipAtaH, yathA-!zeSaNa-ma cet tasya vizeSaNaM prayujyate / bhAvAM pravaH. kuNDalayozcaraNAbhyAM bhU purayozca kargAbhyAmiti, pratyekaM ramaNI vayaM bramaH, ahaM bravImi, vayaM brUmaH / avizeSaNa iti kim ? yAmAM ca sannipAto ramaNIyaH, yathA- akSyajanasanipAtaH, tatra | AvAM gAyoM vaH, ahaM paNDito bravImi, ahaM caitro pravImi 156 'kalineNyakSiNI zubhe' ityatra maitadvivakSita-zubhamakSi klile| kathaM nATaye ca dakSA vayam ?, "vaM rAjA vayamapyupAsitathiti, kiM tarhi ? tulyalakSaNavAdakSNoH sannipAtaH zubha iti, guruprazAsana guruprajJA'bhimAnonnatAH", "sA bAlA vayamapragalbhamanasaH" ? 20iyaM ca vivakSA na dvityopAdAnamantarega siddhayatItyupAsayoH ityAdi dakSatyAdInAM vidheyatvenAvizeSaNatvAd bhaviSyati, sadhyetarayorakSNorma bahuvadbhAva iti; yadA svakSamaH zobhanatvaM yadanUdyamAnamavacchedakaM tadvizeSaNamiti / ekA'nekasvabhAvasyAvivakSitaM na samipAtazobhA tadA savyetarabhedopAdAnena nArtha ''tmano'nekasvabhAvavivakSAyAM bahuvacanaM siddhameva, savizeSaNa-60 iti bhavitavyameva pakSe bahubadbhAvena / atheha kasmAnna bhavati- pratiSedhArtha tu kvanam // 122 // eko vrIhiH sampannaH subhikSaM karoti ?, asti hyatra eko za0 nyaa0--avi0|[asmd iti-] anukaraNatvA25jAtilakSaNo'rtha ityAha- asaMkhya ityAdi / nanveka iti / " dasmaccharUdakAryApravRttiH / dvAvekazvArtha iti- nanvekasaMkhyAkasaMkhyAzabdaH prayujyamAnaH svataH sadekatvamudbhAvayati, tena | pratyagAtmaka(pratyekAtmaka )vacanatvAdasmadaH kathaM dvAvA~ syAtAcaikatvena viruddhaM bahutvamiti bahuvadatidezo na bhaviSyati, kima-1. miti, naiSa doSaH-AtmatvaM yadA paratropacaryate- ayaM me dvitIya saMkhya iti vizeSaNema ? satyam - asyaivArthasyAnuvAdArthavAditya AtmA, ahameva vA'yamiti, tvaM cAhaM cAvAmityekazeSo dossH| nanu dravyasya saMkhyAvattvAt tatrAnArambhaNIyam , naivam samvA tadA parasyApyasmadarthopapattarupapannamasmadarthasya dvitvamiti / zrayamedena yo'sau bhedaH sa kAlpaniko gINaH, tat kathA aviThoSaNe iti-yadyatra paryudAsaH syAt - vizeSaNAdanyayatnamantareNeti bahubadbhAvaH syAdityArambhaNIyam , yadyevaM dvitva sminniti, tadA vizeSaNe na vidhirnApi pratiSedhaH, vizeSaNAmapyevaM gauNam , tatra kathaM dvivacanaM yatnamanta reNeti tatrApi danyasmiMstu prayujyamAne vidhiriti| satyapyasmadarthasya vizeSaNe70 yatitavyam , atha sahe ta tAvatA yadupapannaM kRtaM tasya vyAdhAtaH, tato'nyasmin prayujyamAne syAt- ahaM maitrI bravImIti, mivantasya dvivacane tvekazeSAdiyatnaH kArya iti ||ch / / 2. 2. 121. // * " vizeSyasya bhAvAt , ato'vizeSaNa iti vizeSaNAbhAva ityayamoM 35 zyA0 sa0-jAsyAkhyAya0 / vaiSayike'dhikaraNe stamI vijJAyata ityAha-na cet tasyetyAdi / avizeSaNa iti nimittasaptamI yA / jAtyaryasyeti-na jAtizabdasya, tathA sati kimiti- atra gotra dharmAntaraM saMjJA cAsmadarthasya bhedakaravenosaMpannA yavA iti yavazabdAdeva jAtizabdAd bahuvacamaM syAt , pAdIyata ityavizeSaNa ityato na bhvti| kathamisi- nATye75 na saMpazacAt tadvizeSaNabhUnAditi, jAsyarthasya bahuvadbhAve saMpannAdi- ca dakSA vayam , tvaM rAjA vayamityAdau kathaM savizeSaNasya vizeSaNAnyapi sAmAnAdhikaraNyAd yayAdizabdopAte jahatyarthe bahudhadAyo dRzyasa iti praznArthaH / samAthA-dakSatyAdI.
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 bRhavRtti-vRhalyAsa-ladhunyAsasaMghalite pA0 2. sU0 123. ] -man D oce. nAmityAdinA, yadanUdhamAnamavacchedaka tada vizeSaNaM, dakSatvAdikaM jyotiSi na bhavati--dRzyate phlgunii| ekavacanAntaH prayoga ca vidhIyamAnaM nAnUdhamAnamiti naivavidho viSayaH pratiSedhasya / eva nAstItyanye / phalgunI-proSThapadasyeti zabdaparo nirdeza:40 ekAnekasvabhAvasyeti- ayamarthaH- eko'pyAtmA yathaikatvenA- kim ? tatparyAyasya mA bhUt-aya pUrva bhadrapade // 123 // nubhUyate tathA draSTA zrotA mantetyAdinAnAtvenApi. nokAnte---- 5naikatvenAnekatvena vetaravinirmaktena pratipattirasti, tatra yathaikatvena za0 nyA0-phalgu0 / phalgunI ca prauSThapadA ceti phalgunIdvitvena ca tasmin vivakSite ekavacana dvivacana va tathA proSThapadamiti zabdaparo nirdezaH, ato'thesambandhe SaSThI, phalgunI-- bahatvasyApyupapattebehatvavivakSAyAM bahavacanaM siddha, nahi bhAvika-zabdasya proSTapadAzabdasya ca nakSatre vartamAnasya yadabhidheyaM tasya45 meva rUpaM zabdasya pravartakamAropitasyApi pravartakatvAt , na ca dvAvityanuvartamAnaM vizeSaNam, etAvatA phalgunI-proSThapadazabdo cAtidezena prApite'pi bahuvacane tato dvitvaikatvayoH pratipatti-nakSatrazabdAvityarthaH, nakSatrazabdazcahArthagata svabhAvaM pravRttanimittI10rasti, tasya bahuta eva niyamAt, nahi vastuzaktitracanenAnyathA kRtya yadi na vartata, [tarhi ] yAvAn kazcinakSatravAcyo'rthaH .. kartuM zakyata iti, tatra dvivaikatvapratipratiH pramANAntaragamyaH sa sarvo na labhyeta, nakSatrazabdazceha candropetAyAM jyotiravasthAyAM: zabdAdapratIyamAno'zabdo'rtha iti / yathA yuSmadarthe gurau caikasmi-prayujyate, tathA ca candropetaM jyotirvizeSamupalabhya jyotirvido50 napi bahuvacanaM prayujyate- yUyaM brUtha, bhavanto bruvantIti tathA'-vadanti- atra nakSatra pUrvAH phalgunya ityAdi, vinApi candreNa smadarthasyApi bahuvacane siddha savizeSaNe tasmin vivakSite dvayorekatra tadupalakSite'pi kimidaM nakSatraM phalgunyau prauSThapadA veti 15bahuvadbhAvapratiSedhArthamidaM vacana miti // cha / / 2. 2. 122. // vinApi candrega jyotirdarzanAdayaM nakSatravyavahAraH; kAle nyA0 sa0-avize0 / na vizeSaNamavizeSaNam , yadvA ca "candrayuktAt kAle0" [6. 2. 6.] iti pratyayasya vizeSaNasyAbhAvaH / asmadaH ityatra anukaraNavAdasmacchabdakAyo |"lup tvaprayukta" [6. 2. 6.] iti lupi pUrvAsu phalgunISu55 prvRttiH| bhavizeSaNe ityatra prativeSapradhAnaH prasajyo nam, yadyatra gataH pUrvAsu proSThapadAsu gata iti, nAtra sarvatraikamanuvRttamanyato vyAgRta vasturUpamupalabhyate, zabdastu tasyArthasya sAdhAraNastadrUpaparyudAsaH syAd-vizeSaNAdanyasminniti tadA vizeSaNe na vidhi20 pi pratiSedho vizeSaNe tato'nyasmiMsta prayujyamAne vidhiH, ko'rthaH ? , bhedAdatastena so'rtho lkssnniiyH| evamartha eva ca phalgunIsatyadhyasmadarthasya vizeSaNe tato'nyasmin prayujyamAne syAdityarthaH, proSTapadasyetyarthAd vyAvRttaH SaSThayantaH zabdaparo nirdezaH, anyathA tatazcAhaM maitro vImItyatrApi mivantasya vizeSyasya bhAvAda maitra | phalgunIproSThapadaM bhamityamedena nirdizetetyAha- phalgunIzabda-60 iti vizeSaNe satyapi syAdityAha-na cet tasyeti / AvAM syatvAdi / kadA pUrva phalgunyAviti-candropete jyotiSI va iti- atra dvayormadhye eko brate tatazca kathamAyAM nava iti, tAto vA kAlo'trArthaH, tasya bhAvAnAM pravRttavizeSatvAt ucyate--yorapyabhedopacArAt / vidheyatveneti-- ajJAtajJApanIya-tattvAdhyavasAyAd vA phalgunyAdirUpatvAd dviruuptaa| udite netyarthaH / ekAnekasvabhAvasyeti-ayamarthaH- eko'pyAtmA yathe. prave phalgunyAviti- jyotiratrArthaH / phalganISa jAte katvenAnubhUyate tathA draSTA zrotA mantetyAdinAnAtvenApi, nIM- iti- jAte'rthe " phalgunyASTaH " [ 6. 3. 106.] iti65 kAntenaikatvenAnekatvena vetaravinirmaktana pratipattirasti, tatra yathaika-Tapratyaye " avarNavarNasya" [7. 4. 68.] itIkAralope TittvAta tvena dvitvena ca tasmin vivakSite ekavacana dvivacanaM ca tathA yAM- phalgunyau mANavike iti-- bha iti vacanAdana na 80bahutvavivakSAyAM bahuvacanaM siddham / naTAnAM nRttaM " nAvRttaM jyaH" bhavati, mAgavike ityatra nakSatrArthatA darzitA / ekasmin [6. 3. 165.] nATyam // 2. 2. 122. / / jyotiSi mA bhUditi- nanu phalgunIproSThapadAzabdo nakSatra vAcitlAd dvitvAvyabhicAriNau, yatazcandramasA yogena nakSatratA,70 2 / 2 / 123 / tena ca dvayoreva yogo na tvekekasya, tad dvitArameva, tadeka ta0 pra0-phalAnIzabdasya proSThapadAzabdasya ca bhe-nakSatre nakSatramucyata iti kimarthaM tasya dvAviti vizeSaNamanuvaryaMta vartamAnasya dvAvau~ bahubad vA bhvtH| kadA pUrva phalAnyau, iti, naiSa doSaH-- bhagrahaNenAtra jyotiSTvasyopalakSitatvAt tasya / 35kadA pUrvAH phalgunyaH; kadA pUrve proSThapade, kadA pUrvAH proSTha-|ca dvayorekaikasya cAviziSTatvAdatrApi syAt- dRzyate phalgu padAH, udite pUrva phalgunyau, uditAH pUrvAH phalgunyaH; udite nIti / anye iti- zAkaTAyanaH / atha pUrve bhadrapade75 pUrve proSThapade, uditAH pUrvAH proSThapadAH / ma iti kim ? iti- arthapare hi nirdeze'trApi tadarthasya vidyamAnatvAd bahuphalgunISu jAte phalgunyau maannvike| dvAvityeva- tenaikasmin vadbhAvaH syAditi / atha kimarthamidaM, nahi bahuvacanAd dvitva. -
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 2. sU0 124.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / pratipattira sti, bahutvasya tataH pratIteH, bahutvaM ca tatra yathA-saMkhyAyogI syAt tadaikavacanAnupapattiH- janapada iti, ekakathaJcit sampAdyaM, candropete hi jyotiSI, iti bahutvaM siddham , svAbhAvAt , noko'rtha eko bhavati anekazca, virodhAt, phalgunI-proSThapadazabdayozca candramasi vRttirupacArAnmukhyopacAra- kathaJcit tathAbhAve tUbhayamapyubhayasaMkhyAyogi syAt na caitadiSyata40 tayozcArthayoyugapadupAdAnAt kAle'pi tadapAdhyAropAta, candrasyA- iti, evaM godau grAma iti dvitvaikatvaniyamAyogaH, evaM khalatika 5 sannihitatve'pyuditAH pUrvAH phalgunyaH iti pUrvadRSTasamudAya- vanAnItyekavacanAntena bahvabhidhAnamanupapannam , tathA harItakyaH rUpezavAbhidhAnAt , dvivacanaM candrAvivakSAyAM tayoreva jyotiSo- phalAnIti strInapuMsakyorliGgayorayogaH, tathA paJcAlamathure itybhvti| na caivaM sati puSpAdAvati prasaGgaH, tatra bahatvasaMpratyayA- nuttarapadasya dezavRttebahuviSayasya bahuvadbhAvapratiSedhAnupapattiH, bhAvAt, niyata viSayitvAdupacArakalpanAyA atrAbhAvAnyAyAt evaM cacAbhirUpa ityAdAvapi caJcAdiliGgatA syAdityatra yatna:45 pratIyamAnAyAzca garIyastvAditIdamucyate |||ch||2.2. 123. // kartavyo yena sarva samaJjasaM syAdityAzaGkAyAmAha- sarvaliGga saMkhyeca vastunItyAdi- sarvANi-trINyapi liGgAni, sarvA10 nyA0 sa0-phalgu0 / proSThapade iti- pravRddhaH oSTho yasya proSTho gaustasyeva pAdau yasyA yayorvA "suprAta." [7. 3. zcaikatva dvitvabahutvalakSagA: saMkhyA ekasminneva vastuni santi, 129.] iti nipAtyate // 2. 2.123. // tathAhi- vastvartho mAtreti zabdAH sarvatra vastutattve ghaTavastu ghaTArtho ghaTamAtreti pravartanta iti liGgAni dRzyante / guNaguNi-50 shv| 2 / 2 / 124 // dravyaparyAyA'vayavAvayavirUpe vastuni ghaTa ityabhedavivakSAyAmekata0 pra0-gurI-gauravAhe'rthe vartamAnasya zabdasya dvA-tvasaMkhyA, guNi-guNinau dravyaparyAyau avayavAkyavinau ghaTo 15kazcA'rtho bahuvad vA bhavati / vaM guruH, yUyaM guravaH; yuvAM naikaikamAtra iti dvitvasaMkhyA, guga-paryAyAvayavAnAM bahutvAt gurU, yUyaM guravaH; sa kAruNika upAdhyAyaH, te kAruNikA tadbhedavivakSAyAM guNAzca guNI guNaguNino ghaTA iti bahutvasaMkhyA / upAdhyAyAH; tI kAruNikAvupAdhyAyau, te kAruNikA upA- na caitadekasmin vastuni syAdvAdAnupAtini viruddhaM syAt,55 dhyAyAH; eSa me pitA, ete me pitaraH; ayaM tapasvI, ime kathaJciditi bAdaH syAdvAdaH, tathAhi- sa evAyaM maitra ityA tapasvinaH; guruziSyo, guruziSyAH; iha bhavAnAha, iha janmamaraNamavicchedaH pratIyate tana bhedamAtraM vastu; bAlo'yaM 20bhvntstvaahuH| ApaH, dArAH, gRhAH, varSAH, paJcAlA: jana-na yuvA, yuvA'yaM na bAlaH, supto'yaM nosthitaH, utthito'yaM padaH, godau grAmaH, khalatika vanAni, harItakyaH phalAni,na suptaH, iti vicchedazca pratIyate tannAbhedamAtram ; na ca paJcAlamathure, caJcA'bhirUpo manusya iti / sarvaliGgasaMkhye tayAAMda eva maitro bAlo maitro yuvetyekatvena pratibhAsanAt, vastuni syAdvAdamanupatati mukhyopacaritArthA'nupAtini ca gaurazca itivaddha bhedapratibhAsA'bhAvAt ; ekAntena cAbhedezabdA''tmani rUDhitastattallinasaMkhyopAdAnavyavasthA'nusarsacyA|'nyataravilopaH, tathA ca bhedAbhedapratibhAsAyogaH, na cAnya tarasya mithyAtvamitarAvizeSAt , tasmAdantarAlAvasthaM vastu, ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM zrIsiddhahemacandrAbhidhAna-tadetat syAdvAdAnupAtIti nAtrAnekarUpatA virudhyate, tadevaM svopajJazabdAnuzAsanavRttau dvitIyasyA'dhyAyasya dvitIyaH pAdaH kramAkramabhAvyanekabhedAtmake vastuni srvmuppdyte| tApa samAptaH // 22 // iti naikasyA vyaktau pravartate, apitu bahuvyaktiviSaya eva / mUlArkaH zrUyate zAstre, sarvakalyANakAraNam / evaM dArAdayo'pi puliMGgAH, / yathA dvau traya iti bhedaviSayA 30 adhunA mUlarAjastu, citraM lokeSu gIyate // 6 // eva nekaikaviSayAH, ekadravyaviSayatve'pi guNa:-paryAyA'vayavabhedo za0 nyA0-gurA garAviti dharmipradhAno'yaM nirdeza pAdAnAd vastusAmarthyAd bahatvopapattiH / evaM pazAlA ityAha-gurI-gauravAha / iti| nanvApa ityekasyAmapi iti vastuzakti svAbhAvyAdavayavadvAreNa pravartate, janapada iti70 jalakraNikAyAM bahuvacanAnto'prazabdaH prayujyate, dArazabdazcaika- samudAyadvAreNa / evaM godI grAma ityAdAvapyekAnekasaMkhyosyAmapi yoSiti puliMgo bahuvacanAyogaH [ bahuvacanAntaH papattiH / harItakyaH phalAnIti liGgabhedazca sarvaliGga35evaM gRhazabdo'pyekasminnapi gRhe. evaM varSA ityekasminnapi tvAd vastunaH / paJcAlamathure iti pacAlAdInAM bahatvaRtau, evaM paJcAlA iti bahuvacanAntenaiko'rtha ucyate- jana-viSayAgAM samAse uttarapadAdanyatra samudAyAbhidhAnaM na tvavAbhipadaH, tatra bahutvAbhAvAd bahuvacanAyogaH, yadyasI bahutva- dhAnamiti bahutvAbhAvaH, niyataviSayAzca zabdazaktayo bhavanti,75 23 25 // 124 //
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRddhatti-halyAsa-laghumyAsasaMghalite [pA0 2. sU0 124.] wwmaramanawwarraiminantrwarivina yathA- rAjJaH puruSa iti vAkye rAjazabdo vizeSagAdiyogina-5.1. 114.] kaH, khalatikAkhyaparvatasamIpavartivanAnAmapi40 marthamAcaSTe, vRttau tu tadvilakSaNaM rAjapuruSa iti / caJcAbhi-khalatika ityaakhyaa| harati rogAniti " haruhi." [uNA. rUpo manuSya iti sAdRzyAnmanuSyavRttazca tadrUpaM yanna vizeSaNa-79.] iti Itake- harItakI / paJcAlAca mathurA ca pnycaalmthure| yogi| paJcAlAdizabdAnAM ca kSatriyAdyarthavRttInAmapi so'ya-cIyate upacIyate tRNairiti claa| cameDoMcaDanau" [uNA0 5mityabhisambandhAdupacArarAjamapadAcarye'pi vRttirityuktaM-mukhyopa|122.] abhimataM rUpaM yasya abhimataM rUpyate vA abhirUpo caritArthAnucatinItyAdi / atra ca rUDhiH pramA gam , yato manuSyazcaJcava akizcitkaratvAt anupatatIti- anuyAti anu-45 vRddhavyavahArAcchabdArthavyutpattirityucyate-rUDhita iti- rUDhiH | vrajatItyarthaH / anusatavyeti- liGgAni ca saMkhyAzca, tAstAzca tAH ziSTavyavahAre prsiddhiH| tatalihasaMkhyopadAnavyavastheti- liGgasaMkhyAzca tAsAmupAdAnaM tasya vyavasthA sA'nusatavyA! namvApa sA sA bedAnI pradarziteti / cha / / 2. 2. 124. // ityekasyAtmApi jalakaNikAyAM bahuvacanAnto'pzabdaH prayujyate, 10 // ityAcAryazrI hemacandrabhunIndraviracite svopajJatattva dArazabdazcaikasyAmapi yoSiti puTiGgo bahuvacanAntaH, evaM gRhaprakAzikA-prakAze zabdamahArNavanyAse zabdo'pyekasminnapi gRhe, evaM varSA ityekasminnapi Rtau, evaM50 dvitIyasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH // cha / paJcAlA iti bahuvacanAntenaiko'rtha ucyate janapadaH, tatra bahusarvApravandha -2975, akssr-20|| cha // tvAbhAvAd bahuvacanA'yogaH, yayasau bahusvasaMkhyAyogI syAt [mUlArkaH zrUyate zAstre, sarvakalyANakAragam / tadaikavacanAnupapattiH janapada iti ekatvAbhAvAt , noko'rtha eko 15 adhunA mUlarAjastu, citraM lokeSu gIyate // 6 // ] bhavati anekazca, virodhAt , kathaJcit tathAbhAve tUbhayamapyubhayaanusandhAnakArasya saMkhyAyogi syAt, na caitadiSyata iti, evaM godau grAma iti55 zAstra-jyautiSAdinimittAnuzAsane, mUlArkaH-mUlanakSatrIya-dikatvaniyamA'yogaH, khalatika vamAnItyekavacanAntena bahavasUryaH, vArSikagatyA mUlanakSatrakakSAyAM sthitaH sUye iti bhAvaH, bhidhAnamanupapannam , tathA harItakyaH phalAnIti strInapuMsakayo savekalyAgakAraNa- sarveSAM kalyAgAnAM zubhaphalAnA kAraNe nimi-liGayorayogaH, tathA paJcAlamathare ityanuttarapadasya dezavRttebahu20samiti. zrayate- zravaNaviSayIkriyate, tannakSatra hi sUryasthotta- viSayasya bahavadabhAvapratiSedhAnupapattiH, evaM caJcAbhirUpa ityArAyaNAbhimukhyasanidhiriti tasya kalyANakaratvena prasiddhiriti | sAddhArAta dAvapi caJcAdiliGgatA syAdityatra yatnaH kartavyaH, yena sarva60 bhAvaH / adhunA- sAmpratam , mUlarAjaH- mUlanakSatre sthito samakSa syAdityAzaGkAyAmAha- sarvaliGgasaMkhye vastunItyAdirAjA- candro mUlarAjaH, mUlanakSatrasthitacandra iti bhAvaH, sarvANi- trINyapi lini, sazci- ekatva-dvitva-bahukhalakSaNAH lokeSu gIyate- udghoSyate, sarvakalyANakAraNamiti zeSaH, tat saMkhyA ekasminneva baratuni santi, tathAhi- varatvathoM mAtreti 25citram- Azcaryam / iyaM zAnaviruddhA lokaprasiddhiriti virodhA- zabdAH sarvatra vastutattre- ghaTavastu ghaTAoM ghaTamAtreti pravarttante bhAsAlavAradhvaniH, zAstreNa mUlanakSatrIyasUryasya zubhatvena khyA- iti liGgAni dRzyante; guNaguNi-dravyaparyAyA-'vayavAkyavirUpe vastuni65 pitatayA samprati tanakSatrIyacandrasya tathA khyAtirAzcayejani-ghaTa ityabhedavivakSAyAmekatvasaMkhyA, guNa-guNinI dravya-paryAyau avaketi bhAvaH / etadvirodhaparihArastu mUlarAjapadasya prakRtavaNe-yavA-'yavavinau ghaTau naikaikamAtra iti dvitvasaMkhyA, guNa-paryAyA nIyanRpaparatvena, tathA ca mUlanakSatrIyasUryavadayamapi mUlarAja- 'vayavAnAM bahatvAt tadbhedavivakSAyAM guNAzca guNI ca guNaguNino 30nAmA nRpaH sarvakalyANakAraNatvena samprati loke khyAyata iti ghaTA iti bahukhasaMkhyA na caitadekasmin vastuni syaadvaadaanubhaavH| evaM ca virodhAbhAsamUlikopamAdhyaniriheti vijJeyam // 6||paatini viruddhaM syAt, yataH kathaciditi vAdaH syAdAdaH, tathAhi-70 nyA0 sa0-gurA0 / kAruNika iti- karuNA prayojanamasya sa evAyaM maitra ityAjanmamaraNamavicchedaH pratIyate, tanna bhedamAtra karuNayA vA carati / ayaM bhavAn ihabhavAn " bhavatvAyuH0"|vastu, bAlo'yaM na yuvA, yuvA'yaM na bAlaH, mupto'yaM na utthitaH, [7. 2. 91.] ztyadhikArAda "p 'ca" [7. 2. 92.]|usthito'yaM na supta iti vicchedazca pratIyate tanAbhedamAtram , na ca iti ap , " kakutra" [7. 2. 93.] iti pazcAnnipAtyate / tayorbheda eva 'maitro bAlo maitro yuvA' ityekatvena pratibhAsanAda, ime bhavantaH ihbhvntH| paJcAlAnAM dezo'pi pavAlA upa- gaurazcetivad bhedapratibhAsAbhAvAt , ekAntena bhede'nyataravilopaH,75 cArAt / godau-dau tatsamIpabhAmo'pi goMdau / khalatika tathA ca bhedAbhedapratibhAsAyogaH, na cAnyatarasya mithyAtavamAnIti-khalatIti " kuzika." [uNA0 45.] ityAdinA mitarAvizeSAt , tasmAdantarAlAvasthaM vastu, tadetat sthAdAdAnunipAtyata ityAmnAyaH, yahA khalAn tiknoti // mUlavibhujAdayaH"|pAtIti nAsAnekarUpatA virudhyate, tadevaM kramAkramabhAdhyanekabhedAtmake
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 2. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / " 97 vastuni sarvamupapadyate, tatrApa iti naikasyAM vyaktau pravartate, api | " anaJaH 0 [ 3.2. 154. ] iti yathAdezaH / namaskaro - tu bahuvyaktiviSaya eva / evaM dArAdayo'pi puliGgAH, yathA dvau tIti- tivi " kRm - tanAdeH 0 " [ 3. 4. 83. ] ityutraya iti bhedaviSayA eva naikaikaviSayA eva, ekadravyaviSayatve'pi pratyayaH / namaskartA, namaskartu namaskartavyamiti - 40 guNa paryAyAvayavabhedopAdAnAd vastusAmarthyAd bahutvopapattiH / evaM tRc - tum-tavyeSu " gati-vanyaH 0 [ 3. 1. 42. ] iti 5pavAlA iti vastuzaktisvAbhAvyAdavyavadvAreNa pravartate, janapada samAsaH, eteSu " so ruH [2. 172. ] iti kRtasya iti samudAyadvAreNa / evaM godau grAma ityAdAvapyekAnekasaMkhyo rephasya " raH kakhapaphayoH " [ 1. 3. 5. ] ityAdibAdhapapattiH / harItakyaH phalAnIti liGgabhedazca sarvaliGgatvAd vastunaH / nArthamanena sakAraH evaM puraskRtyetyAdAviti / namaH zabdapacAlamathure iti paJcAlAdInAM bahutvaviSayANAM samAse uttarapadA muccArayatItyartha ityanena vyarthAbhAvAd gatisaMjJAyA abhAva45 danyatra samudAyAbhidhAnaM natvavayavAbhidhAnamiti bahutvAbhAvaH, niyata darzayati / satyapi vA vyarthe " kRgo natrA [3.1.10. ] 10vitrayAzca zabdazaktayo bhavanti, yathA- rAjJaH puruSa iti vAkye ityato navAdhikArAt kRgyoge gatisaMjJAyA vikalpitatvAt tadarAjazabdo vizeSaNAdiyoginamarthamAcaSTe, vRttau tu tadvilakSaNaM bhAvapakSe namaH kRtvetyAdi pratyudAharaNamityAha - namaH - rAjapuruSa iti / caJcAbhirUpo manuSya iti sAdRzyAnmanuSyavRttezva | zabdetyAdi / [ puraH ] pipartIti bhrAjAdinipAtanAt vipi tadrUpaM yanna vizeSaNayogi / paJcAlAdizabdAnAM ca kSatriyAdyarthavRttI- dIrghatve ca oSThAdura [ 4. 4. 117 ] ityuri-pU:, 50 nAmapi so'yamityabhisambandhAdupacArAjjanapadAdyarthe'pi vRttirityuktaM tataH zas // cha // 2. 3. 1. // 15 mukhyopacaritArthAnupAtinItyAdi / atra ca rUDhiH pramANaM, yato nyA0 sa0 - namas- puraso0 | namaskRtyeti- anamo namaH - vRddhavyavahArAcchabdArthavyutpattirityucyate- rUDhita iti- rUDhiH ziSTa- karaNaM pUrva- " sAkSAdAdi : 0 " [3. 1. 14.] iti gativyavahAre prasiddhiH / tatta liGgasaMkhyopAdAnavyavastheti sA sA saMjJAyAM " gati kanyaH 0 " [ 3. 1. 42. ] iti saH / namaH | kRtveti - atra namaH zabdAntaraM na svavyayamiti amaH " anato55 lup " [ 3. 2. 6.] pura iti- " pRk " pipartIti | AjAdinipAtanAt kvipi dIrghatve ca " oSThayAdur " [ 4. 4. 117.] ityuri- pUH, tataH zas // 2. 3. 1. // tiraso vA / 2 / 3 // 2 // "L "5 yedAnIM pradarziteti // 2. 2. 124 // 20 // dvitIyasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH // atha tRtIyaH pAdaH namas-puraso gateH ka-kha-pa-phiraH saH / 2 / 3 / 1 / / 179 ta0 pra0 - gatisaMjJakasya tiraHzabdasya saMbandhino rephasya 60 ta0 pra0 -- gatisaMjJakayo: ' namas puras' ityetayoH saMba- ka-kha-pa-pheSu pareSu sakArAssdezo vA bhavati / tiraskRtya ndhino rephasya ka-va-pa-keSu pareSu sakArAdezo bhavati / nama- tiraHkRtya; tiraskaroti, tiraHkaroti; tiraskartA, tiraHkartA; 25skRtya, namaskaroti, namaskartA, namaskartum, namaskartavyam; tiraskartum, tiraH kartum / gaterityeva - tiraH kRtvA kASThaM " puraskRtya, puraskaroti, puraskartA, puraskartum, puraskartavyam; gataH, antardhAvapi " kRgo navA " [3. 1. 10.] iti puraskhAdaH, puraskhAdanam ; puraspAtaH, puraspatanam, purasphakkaH, vikalpena gatisaMjJAvidhAnAt tiraH kRtvA / bhagaterapyantardhA - 65 purasphakkanam / gateriti kim ? namaH kRtvA, namaH karoti vicchatyanyaH tiraskRtvA // 2 // namaH zabdamuccArayatItyarthaH namaH zabdasya kRgyoge vikalpena 30 gatisaMjJAvidhAnAd vA tisraH puraH karoti // 1 // 66 | " za0 nyA0-- tira0 / gatiriti kakhapaphIti cAnuvartata ityAha- gatisaMjJakasyetyAdi - gatisaMjJA cAsya tiro'ntardhau " [ 3. 1 9.] " kRgo navA " [ 3.1.1.] iti ca / tiraskRtya kRgaH pUrvavattvAdiH, anena rephasya - sakAraH, pakSe visargAdiH / tiraH kRtvA kASThaM gata iti - za0 nyA0 - namaH 0 | namaH zabdaH sAkSAdAdau paThyamAno 'nukriyate, puraH zabdo'spratyayAntaH, tataH samAddAradvandvAt SaSThI, anayozca " sAkSAdAdizvavyarthe " [ 3. 1. 14 ] " puro'stamavyayam" [ 3. 1. 42. ] iti gatisaMjJA ra iti pUrvanirdiSTa- anRju kASThaM kRtvA gata iti hyartho'tra vivakSito na tvantardhi35tvena kAryitvAt sthAnasambandhe SaSThI, sa iti pazcAnnirdiSTatvAt riti gaterabhAvAt satvAbhAvaH / antarbhAvapi kRmyoge pAkSikAryatvAt prathamA; akAra uccAraNArthaH / namaskRtyeti - katvAd gateH pakSe tadabhAvaH, ata Aha- antardhAvityAdi 70 prAkkAle " [ 5. 4. 47 ] iti kRtasya ktvApratyayasya // cha // 2. 3. 2. // 75
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite pA0 3. sU0 5.] nyA0 sa0-tira neha vyAkhyA dRzyate // 2.3.2. // mantareNa ca samAsasyAsambhavAt tasya sAmathyelabdhatvAt pada grahaNAnarthakyaprasaGgAditi / tau ce di]tyAdinA 'samApuMsaH / 2 / 3 / 3 // saikye' iti spaSTayati / ziraspadamiti SaSThIsamAsaH / ta0 pra0-pumsazabdasaMbandhino rephasya ka-kha-pa-pheSu pareSu adhaspadamiti- lakSaNemAtra samAsApravRttaH kathamatra samAsaH 140 so bhavati / puskokilaH, puMskhananam , puMspAkaH, puMsphalam , ata Aha- "avyayam" [ 3. 1. 48.] ityAdi-- puMskAmyati, puMskaH, puMspAzaH // 3 // atra ca nityAdhikAro na smaryata iti / adhaH padamitiza0 nyaa0-puNsH| 'skokila iti-vishessnnsmaasH| samAso'pi mayUravyaMsakAditvAd vA smaasH| paramazira:pumAMsamicchati ajJAtAdinindyazca pumAniti " dvitiiyaayaaH| padamiti- atra ziraHzabdasya samAsadayasambandhitvAdaikya iti vacanAnna bhavati // cha / 2. 3. 4. / kAmyaH" [3. 4. 22.] " kutsitA-'lpA-'jJAte" [ 7. 45 3. 33.] " nindye pAzap" [7. 3. 4.] iti kAmyA | nyA0 sa0---ziro'dhasaH / padazabde para iti-na 10dAvantyasakAralope "pumo'ziTi." [1. 3. 9.] iti vAcya vaM rUpaM- zabdasya. * ityanena * kRtrimAkRtrimayoH * rephe pUrvasyAnusvArAgame'nena satve da // cha / ityanena yA " tadantaM padam " [1. 1. 20.] ityAdi sUtraiH paribhASitasya grahaNaM prApnotIti, samAsa iti vcnaaduttrpdnyaa0s0-puNsH| nanu " ghumo'ziTyaghoSe0" [1.3. mantareNa ca samAsasyAsambhavAt tasya sAmarthyalabdhatvAt padagrahaNA-50 9. ] ityatra ramapahAya satvameva vidhIyatAM kimaneneti ? satyam- narthakyaprasaGgAditi / ziraspadam atra saptamI zauNDAyaiH " // 3. 15etad vinA * puMzcaraH, puSTiTTimaH,' ityAdayo na siddhayantIti : 1. 88.] iti saH, SaSThItatpuruSo vaa| adhaH padam ityatra Arabhyate; na ca vAcyaM so" [2.1.72. 1 iti sakhe | avyayaM pravRddhAdibhiH" [3. 1. 48.] iti nityaM se prApte tasya zatva-SatvAdau ca kRte sarvANi setsyanti ? vidhAnasAmadhyana bAhulakAd vAkyamapi ! "Rte tRtIyAsamAse" [1.2.8.] stvAbhAvAt / puMskAmyati atra "roH kAmye "2.3.7.1 itivat samAsa ityukte'pi to zAbdyA vRtyA nirdizyate iti na55 iti niyamAt "nAminastayoH chaH"2.3..1 iti patvaM ko'pi doSaH // 2. 3. 4. // 20na, puMskaH, puMspAzaH' ityatra tu kRtamapi patvaM parasmin " puMsaH" [2. 3. 3.] iti satve kartavye "pamasat / / [ 2. 1. 60 ] ityanenAsiddhaM, tataH saptamapAde satvApekSayA paramapi pAtre'navyayasya / 2 / 315 // patvaM " Napa0" [2. 1.60.] ityatra jJAtavyam , ataH ta0 pra0-bhakArAt parasyAnavyayasabAndhanA raphasya SatvamarvAcInaM satvaM tu paravidhiriti // 2. 3. 3. / / kR-kamyAdistheSu ka-kha-pa-pheSu pareSu so bhavati, tau cenimitta-60 ziro'dhasaH pade samAsaikye / |nimittinAvekatra samAse bhvtH| kR-ayaskRta , ayaskAraH, ayaskRtam ; kami-yazaskAmaH, payaskAmaH; kaMsa-bhayaskaMsaH, / 2 / 3 ! 4 // 'payaskaMsaH, kumbha-ayaskumbhaH, payaskumbhaH; dvandve- payaskumbhata0 pra0-'zirasa adhas' ityetayoH saMbandhino rephasya kapAlAni; kuzA-ayaskuzA; payaskuzA; karNI-ayaskarNI, padazabde pare so bhavati, samAsaikye-tau cenimittanimittimAvekatra samAse bhavataH / ziraspadam , adhaspadam ; " avyayaM / payaskarNI; pAtra-ayaspAtram, payaspAtram ; nAmagrahaNe liGga-65 viziSTasyApi grahaNAt-ayaskumbhI, payaspAtrI zunaskarNa iti tu 30pravRdvAdibhiH" [3. 1. 48.] iti samAsaH / pada iti kim ? ziraHkhaNDam / samAseti kim ? ziraHpadam , adhaH padam / kaskAdiH / ata iti kim ? gI:kAraH, dhUHkAraH, bhAHkaraNam , aikya iti kim ? paramaziraHpadam, paramAdhaHpadam // 4 // vAHpAtram , bhAskara iti tu kskaadiH| kRkamyAdigviti " kim ? bhayAkIlaH, payaHpAnam / ananyayasyeti kim ? svaHkAraH, za0 nyA0--ziro0 / pada iti svarUpaM gRhyate, na tu praatHkaamH| samAsa ityeva- yazaH karoti / aikya ityeva-70 saMjJetyAha- padazabde pare iti-- na ca vAcyaM * svaM rUpam * upAyaHkAraH, paramayazaHkAmaH / ayasaH kumbhakapAlam-ayaH35iti * kRtrimA'kRtrimayoH * iti vA paribhASitasyaiva grahaNa kumbhakapAlam , payasaH pAtrakhaNDaM- payaHpAtrakhaNDam / atra hi prApnoti na tu svarUpasyeti, 'samAsa' iti vacanAduttarapada- nimittanimittinau naikasamAsasthau, yadA tyevaM samAso'yasaH 25
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 5.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / AM kumbho'yaskumbhastasya kapAlaM tadA bhavatyevAyaskumbhakapAlami-pAteH pibatervA " nIdAvazasU yuyuja." [5.2 88.] iti40 syAdi / iha kR-kamyoH kevalayoH samAso na bhavatIti DantatvAt TittvAt kIH / nAmocAraNe sAmAnyamamedo vivapratyayAntayorgrahaNam / atha vibantA dhAtutvaM na jahatIti kSate na bhedaH, ato liGgato bhede'pi tadevedamiti kArya kibantayoreva kasmAt na bhavati? "gatikArakasya" [3. bhavati, liGgaviziSTagrahaNe tu na nAmagraharNa, liGgaviziSTagrahaNA52. 85.] ityAdisUtre kvigrahaNAt , nAnyapratyayAntAnAM narthakyaprasaGgAt . tatra karNIti liGgaviziSTopAdAnAt kathaM dhAtUttarapadAnAmagrahaNe kvigrahaNamarthavad bhavati / kamigrahaNAt , zunaskarNa iti karNe sakAra ityAha- zunaskarNa iti tu45 kAmayatenaM bhavati-payaH kAmayate payaHkAmA "zIli-kAmi- kaskAdiriti- kaskAdipAThAt sakAra ityrthH| bhAHkaraNabhakSyAcari" [5. 3. 87.] ityAdinA nnH| kamestvaNi-:miti- bhAsaH karaNa miti sssstthiismaasH| yadi 'ataH' iyu payaskAmIti bhavati, kathaM payaskAmA ? kamanaM kAmaH, payasi pAdAnAdAkArAdeH parasya rephasya na bhavati kathaM tarhi bhAskara 10kAmo'syA iti bahuvI hiNA bhaviSyati / kamigrahaNenaiva itItyAha-bhAskara iti ca kaskAdiriti- bhAsaM karokaMse labdhe pRthak kaMsagrahaNaM jJApakam-astIdamapi darzanam-tIti "saMkhyA-'hadivA" [5.1.102.1 iti TaH 150 uNAdayo'jyuspacAni nAmAni (r) iti // 5 ||.....ayH kIla iti- ayasaH kIla iti SaSThIsamAsaH, evaM za0 nyA0-ataH / ata iti paJcamyantaH pUrvatayA payaHpAnam, atrApavAdAbhAvAd visrgaadiH| svAkAra rephasya vizeSaNam , anavyayasyeti ca vyadhikaraNaSaSThayanta- iti - atrAvyayasambandhitvAdanavyayasyeti vacanAnna bhavati / atha 15mityAha-akArAdityAdi / samAsyaikya ityanuvartata ityAha-ayasaH kumbhakapAlam- ayaHkumbhakapAlamityAdAvanavyayatvAt taudityaadi| ayaH karotIti kvipi takArAgame samAsasya sattAca rephasya sakAraH kasmAnna bhavatIlyAha-55 " uyuktaM kRtA" [3. 1. 49.] iti samAse "so ruH"atra hiityaadiH| atrApi yadA nimitta-nimittinoreka eva [2. 1. 72.] iti sakArasya rephaH, tasyAnena sakAre-samAsastadA bhavatyevetyAha- yadA svityAdi / ayaHprabhRtInAM ayaskRditi / ayaskAra iti- ayaH karoti ghaantasya 'pUrva kumbhazabdena SaSThIsamAse kArya vidhAya pazcAt kapAla20vA sssstthiismaasH| ayaskAma iti- kameH 'ayaH kAmayate' zabdena sssstthiismaasH| atha yadi kukramidhAtAvuttarapade sakAro iti " karmaNo'" [5. 1. 72.] ityaN , kamanaM kAmaH, vihitaH, kathamayaskRtam , ayaskAra iti ? nadyatra dhAturuttarapada-60 ayasi kAmo'syeti vA vigrahaH, Niko vikalpena vidhAnAt / nAtU mastIyAha-iha ka-kamyorityAdi / athAyaskRdityatra kvibanto kamirbhavati / ayaskaMsa iti-ayasA mizraH kesa iti | dhAturastyuttarapadamiti kathamucyate ? kevalayoH samAso na bhavatI vRttipadenaiva kriyAyAH prakhyApanAnnAstyasAmarthya, vikAri tyAzaGkate- athetyAdi- pratyayasya luptatvAt tadarthasya prakRtyai25vikArasaMbandhaSaSThIsamAso vA, puliMgAzrayeNaiva dRzyata iti niyA! vAbhidhAnAd dhAtutvAhAnirityarthaH / samAdhatte- gatikArakasyenodAhiyate / [ayaskumbha iti-] ayasaH kumbha iti" vikAra-vikArilakSaNasambandhaSaSThIsamAsaH / ayaskaroti-tyAdinA, etadeva vyatireke pradarzanena spaSTayati-nahItyAdi-AK ayovikArasyAvivakSitatvAt " bhAja-goga." [2.4.30.1 ayamartha:-- idaM hi vigrahaNamupanaddhamityAdau dIrghatvapratiSedhArtha iti dhyabhAve " At" [2. 4. 18.1 ityApa, ayaH kriyate, yadi ca dhAtugrahaNe dhAtumAtragrahaNaM syAna tu tadAde3.pradhAnaM yasyAH sA'yaHpradhAnA, sA cAsau kuzA ceti karma- stadAdAvuttarapada iti vijJAyamAne kA prasaktirUpanaddhamityAdau dhArayaH, evaM payaskuzeti / ayaskItyAdi-aya iva karNo dAdhatvasya yana tannivRtyartha vipagrahaNamarthavat syAditi, tato yasyAH, paya iva kareM yasyA iti viprA bahuvrIhI "nAsikodara" vijJAyate dhAtugrahaNe tadAdestadA[dya vayavasya tadArabdhasyatA 2. 4. 39.] iti vaikalpiko lIH, samudAyasya tu jAti- prakRtipratyayasamudAyasya grahaNamiti / yadyevaM payaHkAmeti kathaM vAcitve pratipAdye " pAka-karNa" [2. 4. 55. ] iti sakArarahitaM rUpamityAha- kamigrahaNAdityAdi- kamigrahaNe anityaH / ayaspAtramiti- ayaskumbhavat SaSThIsamAsaH / kAmigrahaNaM na bhavatItyarthaH / punaH zakate-kathamiti / samApayaspAtramiti- payasaH pUrNa pAtramityarthapradarzanena sssstthiismaasH| dhatte-kamanamityAdi / nanu kamereva "mA-vA-badyami-Rmi." atha kumbhapAtrayorakArAntayorupAdAnAt kathaM tayorIkArA- [ ugA. 564.] iti se-- kaMsa iti bhavati, tatra kamigrahaNe-75 ntayoH sakAra ityAha- nAmagrahaNe ityAdi / ayasku-naiva siddhatvAt kaMsagrahaNamanarthakamityAzaGkayAha- kamigrahaNe. mbhIti-gaurAditvAt tiiH| ayaspAtrIti- pAtrazabdAt naivetyAdi ||ch / 2. 3. 5. //
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 vRhadvati-vRhanyAsa-laghunyAsasaMghalite [pA0 3. sU0 7. PunaronvarovarunanumariusHARRAR nyA0 sa0-ataH kR0|| ayaskAra iti-- atrAyaH karotIti kakAro'sti, sa kimarthaM nopadizyata ityAha- kAmye ityAdiarthakathanamidaM, yato'yas am kR aN iti samAsaH, tato'Nyoge tasmAdanyasyAbhAvAdeta eva yogasya pravartakA ityrthH| paya-40 karmanimittA SaSThI na bhavati // na nAmyeka svarAt"[3. 2. 9.] spAzamiti- nindha paya iti " ninye pAza"[ 7. 3. ityatra sUtre'mo'lupasabhAsavidhAnAt / yazaskAma iti-NiDo 4.] iti pAzapa; evaM- yazaspAzam / payaskalpa iti5 vikalpena vidhAnAt kamirbhavati, vAkyaM tu NiGantasyaiva kArya, yato'zada- ISadasamApta paya iti "atamabAdeH0" 7. 3. 11.] viSaye sa vikalpaH zaviSaye tu nityameva / ayaskaMsa ityatra iti kalpapU / evaM kutsitAdyarthe "kutsitA-'lpA-'jJAte" ayasA mizaH kaMsa iti vRttipadenaiva kriyAyAH prakhyApanAnAstyasAmarthya, 7, 3. 33.] iti kapi- payaskama / svApAzami-45 vikArivikArasaMbandhaSaSThIsamAso vA, puliMgAzrayeNaiva dRzyata iti tyAdau cAnavyayasyetyadhikArAnna bhavati, svarAderISadasamAsyA striyAM nodAhiyate / " kAG" " mA-bA-vadyami0 " [ uNA0 yogaH kvacidarthAntare vRttAvupapadyate / atha kathaM payaHpAzaH, paya:10563.] iti saH, kaste iti vA bhrUkasaH / ayaskuzeti- ayo- kalpaH, payaHkamiti sakArAbhAvaH ? ucyate- pratyaya ityupAdAvikArasthAvivakSitatvAt " bhAjagoNa." [ 2. 4. 30.] iti nAdeteSAmapratyayatvAdityAha-pratyaya iti kimityAdi ch|| hIne / ayaHpradhAnaM yasyAH sA ayaHpradhAnA, sA cAsau kuzA ceti 2. 3. 6. // 50 karmadhArayaH / ayaskarNIti-aya iva kau~ yasyA iti bahuvrIhau |m " nAsikodara" [2. 4. 39.] iti vaikalpiko DIH, samu | nyA0 sa0--pratyaye / ata itIha nAbhIyate tena payaskalpe. tyAdi siddham / iha pratyayena samAsAsambhavAt samAsa iti sambaddha15dAyasya tu jAtivAcitle pratipAdye " pAkakarNa."[2. 4. 55.1 'maikya iti ca nAnuvartate / pratyaya iti kimiti- atra pratyayaiti nityaH, aya iva karNA yati iti tu kRte'pi gaurAditvAd ddiiH| grahaNAbhAve roH kAmye ceti kArya tasya cAyamarthaH-roH sthAne kAmye ayaskumbhI ityatra gaurAditvAd ddiiH| zunaskarNa ityatra uSTa cakArAt kakhapaphi ca so bhavati, tarhi niyamaH kathamiti?55 mukhAditvAt se " SaSThyAH kSepe" [3. 2. 30.] lup na ! nanva ucyate- kakhapaphamadhyapAtitvAt kAmyagrahaNe labdhe yat kAmyagrahaNaM yaskRtamityAdau rugadhAturuttarapadaM nAsti tat kathaM sakAra ityAha karoti tad jJApapati- roreva kAmye, tatazca pratyayagrahaNa vinA 20iha kR-kamyoriti / kathaM payaskAmeti- kameNiGi "zIli-1 ayaHpAza ityAdiSvapi "roH kAmye" [2. 3. 7.] iti kAmi." [6. 1. 73.] iti Ne- payaHkAmA, NiGabhAve ta karmaNo'Ni payaskAmIti prApnoti, tat kathaM payaskAmetyAha | sUtreNa satvaM syAtU , tanmA prasAkSIditi pratyayagrahaNam / sva: pAzamityAdiSu autsagika npuNsktvm| payaHkamityatra payasi60 kamanamityAdi / 2. 3. 5. // kamiti kArya na tu SaSThIsamAsaH, " tRptA." [3.1.85.] / pratyaye / 2 / 3 / 6 // iti niSedhAt // 2. 3. 6. // 25 ta0 pra0-ananyayasya yo rephastasya pratyayaviSayeSa roH kAmye / 2 / 3 / 7 // ka-kha-pa-pheSu so bhavati / pAza-kalpa-kAH prayojayanti, kAmye vizeSavidhAnAdanyasya cAbhAvAt / payaspAzam , yazaspAzam ; ta0 pra0-anavyayasaMbandhino rephasya roreva kAmyapratyaye payaskalpam , yazaskalpam ; payaskam , yazaskam / ananyaya-pare so bhavati / payaskAmyati, yazaskAmyati / roriti65 syesyeva-svaHpAzam , prAtaHkalpam / pratyaya iti kim ? kim ? dvAHkAmyati, vAHkAmyati; mahAkAmyati / pratyaya 80pAzo bandhaH, kalpo vidhiH, kaM ziraH, payaHpAzaH, payaH- ityeva-puruSaiH kAmyam / anavyayasyetyeva-adhaHkAmyati / kalpaH , payaHkam // 6 // pUrveNaiva siddhe roreveti niyamArtha vacanam // 7 // za0 nyA0-pratya0 / iha pratyayena samAsAyogAt samAsa za0 nyA0--roH kA0 / roriti rephasya kAryigaH SaSThayantaM iti nAsti, tadabhAve tatsambaddhamaikya iti c| anantara- vizeSaNamityAha-rephasya roriti / payaskAmyatIti-70 sUtratvAt vanavyayasyeti vartata ityAha- anavyayasya yo paya icchati // dvitIyAyAH kAmyaH "[3. 4. 22.7 iti 95repha iti / pratyaya iti kakha-e-phItyasya viSayatayA vize- kAmyapratyayaH, tato " nAma sidavyAne" [1.1.21.7 ssnnmityaah-prtyyvissyessvityaadi| yadartho yogastAn iti padatve "so ruH" [2. 1. 72.] iti rephe kRte svarUpeNAha-pAza-kalpa-kAH prayojayantIti- ete yoga- tasyAnena sakArastatastibAdiH; evaM- yazaskAmyatIti / mimaM pravartayanti-kArayanti / atha kAmye'pi pratyayaviSayaH riti- pUrvavat kAmyaH, atra rorityupAdAnAna bhavati 175
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 10.] zrIsirahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - - 30 arramanna wwwuuuuNewsMe MAR u mwww.my ahaHkAmyatIti- "ro lupyari" [ 2. 1. 75. ] iti grahArthaH / niSkRtam , niSpItam ; duSkRtam, duSpItam ; rH| nanu pratyayatvAt kAmye rorapi pUrvaNava bhaviSyati, kimathe- bahis- bahiSkRtam, vahippItam ; Avis- AviSkRtam , midamityAha- pUrveNaivetyAdi / ata evokta- roreveti- nAnya-AviSpItam ; prAdus- prAduSkRtam, 'catura-catumkaNTakam ,40 syetyathe iti // cha / 2.3. 7. // catuSpAtram / kathaM ni3 kula ! du3 puruSa !, naiSkulyam , dauSkulyam ?, ekadezavikRtasyAnanyavAda bhaviSyati // 9 // ra nyA0 sa0-roH kaamye| niyamArthamiti- viparItaniyamastu / " varcaskA0" [3. 2. 48. ] iti nirdezAt pratyaye| za0 nyA0-nirnu / athAtra zAstre bahuvacanasya kAryArtharoH kAmye cetyekayogAbhAvAd vA na // 2. 3. 7. // tvenoktatvAt kimatra kAryamityAha- bahuvacananirdeza ityAdi / pItamiti- " eSAmIyaMjane'daH" [ 4. 2. 97.] itI-45 nAminastayoH SaH / 2 / 3 / 8 / / kaarH| anye tu- nibandhakArAH, prAduSpItamityapyadhIyante, ta0 pra0-tayoriti pratyayasUtrasaMgRhItAnAM pAza-kalpa-tana tacca na yuktam , yadAhodyotakaraH- prAduSpItamityasadetadudAharaNa 10kAnAM, roH kAmye iti yathAnirdiSTasya kAmyasya ca grahaNam / tayoH parayo mina uttarasya rephasya SakAra bhAdezo bhavati / virodhAt, prAduHzabdasya kRbhvastiviSaya evopalambhAditi / sarpiSpAzam , yajumpAzam , dhanuppAzam , gIpAzA, pAzAH catuSkaNTaka, catuSpAtramiti-catuHzabdasya kaNTaka-pAtrasarpikalpam , dhamukalpam / gIkalpA, sarpikam , sArpikaH, zabdAbhyAmanyapadArthasamAsaH, samAhAro vA, samAhAre tu pAtrA-50 dhAnuSkaH; sarpiSkAmthati, dhanuSkAmyati / nAmina iti kim ? ditvAt strItvapratiSedhAd sIne bhavati / kathamiti- ayamabhiayaskalpam / tayoriti kim ? muniH karoti, bhindyaH! prAyaH- nidurIH SatvamucyamAnaM kathamatra syAdanyatvAt , tathAhipApAni / roH kAmya ityeva ? gI:kAmyati, dhuHkAmyati // 8 // ana paratvAt SakArAt pUrva " dUrAdAmantryasya." [5. 4. commmmmmmmm 99. ] iti plutaH, dhyaNi vRddhizceti / pariharati- ekadeze za0 nyA0-nAminaH / tayoriti pUrvasUtradvayoktaviziSTa- tyAdi // cha / nimittasaMgrahArtham , anyathA'syAnarthakyaprasamAdityAha- tayori--- mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm tyAdi- pUrveNaiva satve prApte tadapavAdaH SatvaM vidhIyate / / nyA0 sa0-nirbahiH / prAduSkRtamiti- atra anye tu sArpika iti sapiSA saMskRta iti " saMskRte" [6. nibandhakArAH prAduSpItamityapyadhIyate, tazca na yuktaM, tathAyadyotakaraH4.3.1 iti ikaga tataH " RvargovarNa."[7. 4. 71.]| prAduSpItamityasadetadudAharaNaM virodhAta , prAduHzabdasya kRbhvaritaviSaya itiikaarlopH| dhAnuSka iti- dhanu: praharaNamasyeti " praha- zvopalambhAditi / catuSkaSTakamiti- atra bahuvrIhiH samAhAro raNabhU" [6. 4. 62.] itIkaga, pUrvavadikAralopaH |vaa, samAhAre'pi pAtrAditvAt strItvapratiSedhAda DInaM bhavati / roreva kAmya iti sambaddhAnuvRttyA gI:kAmyatItyAdau na kathamiti- ayamAzayaH- nirduroH patvamucyamAnamanyatvAt kathamatra, bhavatIti ||ch / 2. 3. 8. // | tathAhi- atra paratvAt ekarAt pUrva "durAdAmantryasya." [7. 4. 99.] iti plutaH vyaNi vRddhizceti / / 2. 3. 9. // nyA0 s0-naamin| atra ananyayasyeti vartate, yataH|: parvamantrAbhyAM sakAre prApte'yaM iti, tena ucnaiSka ityAdi na saco vaa|2|3|10|| bhavati, uccaiSkAmyatItyAdi ca / sApika iti- " pratyaye" ! ta0 pra0-sujantAnAM saMbandhino rephasya ka-kha-pa-pheSu65 [2. 3. 6.] iti sUtre pAza-kalpa-kA ityupalakSaNatvAdikagA-pareSa SakAro vA bhavati / dvikaroti, triSkaroti, trivakhanati, 10'pi grahaNam , yadvA ikAre lupne'yamapi ka ityanenAtrApi patvaM, sApa patta, catuSpacati, catuphalati; pakSe jiddhAmUlIyopadhmAnIyau visasarpiSA saMskRtaH "saMskRte " [6. 4. 3.] datIkaNa , saptamI-janIyazca bhavati-dviArakaroti, dviH karoti; bilkhanati, triH vAkye tu "saMskRte bhakSye" [6. 2. 140.] ityanenANa khanati; catuxpacati, catuH pacati; catu-phalati, catuH syAt / / 2. 3. 8. // phalati / sujantasya caturaH paratvAdanena vikalpo na tu pUrveNa70 nirdabahirAviSpAzcaturAma nityo vidhiH / kakhapaphItyeya-dvizvarati, nistarati // 10 // mmmmmwwwnewwmmmmmmmmmmmunarwwwmmmunnawwwnewwwwunmunrmmmm.wommmmmm 35 / 2 / 319 // za0 nyA0-sucoka / jihvAmUlIyopadhmAnIya-visarjanIta0 pra0--nirAdInAM saMbandhino rephastha ka-kha-pa-pheSu yAnAM prAptAnAM pakSe SatvaM vidhIyate / sukha iti na rephasya pareSu So bhavati / bahuvacananirdezo nisdusornirozca pari- vizeSaNaM, tadA hi sucaH sthAne yo rephastasya Satvamiti vijJA -
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ S bRhaddhRtti-vRhajhyAsa-laghunyAsasaMpalite [pA0 3. sU0 12.] yeta, tathA ca sati catuSpacatIti vikalpo na syAt , napatra vizeSyabhAva ityAha-isuspratyayAntasya yo rephastasyeti / sucaH sthAne repha: "rAt saH" [2. 1. 90.] iti sthAni-nimitta pade iti- sthAnipadaM yatra rephasya SakAraH,40 suco lopAt, ataH sujiti pratyayaH prakRtyapekSa iti prakRti nimittapadaM yatra ka-kha-pa-phAH, tayoreva, vyapekSA sambhavati, na pratyasya vizeSamatvaM, tatra ca tadantavijJAnamityAha-sujantA- tu sthAni-nimittayotraNayoH, atastatpadapratipattiH, tathA ca inAmiti- evaM hi vijJAyamAne suco lope'pi sthAnivadbhAvena syAchantavAcyena kArakega karmagA kriyA niSpAdayitumapekSyate, sujanta evArya catuHzabda iti vikalpaH sidhyati, na caivaM tivantavAcyayA tu kriyayA kAraka nivartayituM saMskartu viSayIkartu trikarotIti trizabdarephasyApi sujantasambandhitvAt kasmAna vA'pekSyata iti, etaduktaM bhavati-kriyA-sAdhanayovyapekSAlakSaNaH45 bhavatIti vAcyam , anantare kRtArthatvAditi / dviSkarotI-sambandhaH, asti cAtra tathovyapekSA, tathAhi- kriyA''tmatyAdi-" vAre kRtvas" [7. 2. 109.] ityato vAra lAbhAya sAdhanamapekSate, sAdhanamapi kriyAM, nAkriyaM sAdhanamasti, 10ityadhikRte " dvi-tri-catura." [7. 2. 110.] iti suca / sAdhya sAdhayat sAdhanamucyate / sarpiSkarotIti- ana sarpiH sujantasyeti- na tu pUrveNa " nirdabahiH012. 3. 9.! kriyamAgatvAt kriyAmapekSate- sarpiH kiM karotIti; karoityanenetyarthaH ||ch / 2. 2. 10. // tIti ca kriyA na vinA karmaNopapadyate iti karmApekSate-50 karoti kiM ? sapiriti, kartR vA sapiritiH tadevamete pade nyA0 sa0-suco vaa| suca iti na rephasya vizeSaNa, tena catuSpacatItyatrApi vikalpaH, natra sucaH sthAne rephaH apekSAyAM bhavataH; evamanyatrApyapekSA dRssttvyaa| isusityucyamAne 11" rAt saH" [ 2. 1. 9..] iti suvo lopAt, ataH sonogata muniH karotItyAdAvapi syAdityAha- isusoH pratyayayorisujiti prakRtervizeSaNaM, tatra ca tadantavijJAnamityAha-sajantA-tyAdi- * pratyayA-'pratyayayoH pratyayasyaiva grahaNaM * * lakSaNanAmiti- evaM hi trijJAyamAne sucI lope'pi sthAnivadbhAvena pratipadoktayoH pratipadokasyaiva0 * * arthavadhaNenAnarthakasya *55 sujanta evAyaM catuHzabda iti / na caivaM trikarotIti trizabda- iti isusoH pratyayorena grahaNAdiha na bhavatItyarthaH / maharisyApi sujantasambandhitvAt kasmAnna bhavatIti vAcyam , anantare tyavyutpannamiti- na tu dhanurAdivaduspratyayAntam, iha tarhi kRtArthatvAditi // 2. 3. 10. // prApnoti-cakruH kulAnIti- atra hi karoteH parokSAyA me | uspratyayo'stItyAzaGkayAha- isA sAhacaryAdityAdi / vesuso'pekSAyAm / 213 / 11 // tiSThatu sapiH, piba svamudakamiti- atratiSThatu-sarpiritya-60 ta0 pra0-is usapratyayAntasya yo repharatasya ka-kha-pa-nayorapekSA. atra sapipA sthAnakriyA'pekSyate. pAnakriyAyAM pheSa pareSu gho vA bhavati, apekSAyAM- sthAninimittapade cet tadakArakamiti sarpiSpAnakriyayorapekSAbhAvaH / ekArthIbhAve parasparApekSe bhavataH / samikaroti, sapikhAdati, sapipibati, ceti- apekSAyA bhinnapadArthagocaravAda vAkya eva sambhavaH / 25sarpiSphenAyate; dhanuSkaroti, dhanuSkhaNDayati, dhanu-patati, dhanu- vRttau caikArthyAt tadabhAvAt paramasarpiHkuNDamityAdau SatvAphalatiH paramasapiSkaroti, paramasapipibati, paramadhanuppatati, bhAvaH // 2.3.15 65 paramadhanuSpaThati; pakSe sarpiH karoti, paramasarpiH karotItyAdi / |mmmmmmmmms isusa iti kim ? payaxkaroti, payaxpibati; isusoH pratya nyA0 sa0-vesu0 / pratyayayorgrahaNAditi- iha *0pratya yA pratyayayo:0* *lakSaNapratipadoktayo:0 * *arthavagrahaNe nAnarthayayorgrahaNAdiha na bhavati, muniH karoti, nadIbhiH kriyate, muhuH paThati, bhinyuH pApAni; muharityavyutpannamavyayam / kasya ityanena ca isasoH pratyayayograhaNAdiha na bhavatItyarthaH isA sAhacaryAdusa auNAdikasya grahaNam , teneha na bhavati-". cakruH kulAni / tyAyusyapIcchatyanyaH / apekSAyAmiti ye| 2 / 3 / 12 // 70 kim ? tiSThatu sarpiH, piba tvamudakam / ekArthIbhAvecana ta0 pra0--na vidyate kriyA pravRttinimittaM yasya tasmibhavati- paramasarpiHkuNDam // 11 // bekArthe-samAnAdhikaraNe pade yat kakhaparpha tasmin pare 85 za. nyaa0-vesu0| isusoH pratyayatvAt " pratyayaH|isusapratyayAntasya saMbandhino rephasya So na bhavati, "dhesaso. prakRtyAdeH " [7. 4. 115.] iti nyAyAt tadantayo- 'pekSAyAm " [2. 3. 11.] ityasyAyaM pratiSedho nAnyasya, grahaNamityAha- isuspratyayAntasyeti / rephasya tu sAmAnA- tadviSaya evArambhAt sarvikAlakam / yaju pItakam 175 dhikaraNyena vizeSaNavizeSyabhAvAnupapattayadhikaraNyena vizeSaja- ekArthe iti kim ? sarpiSkumbhe, sarpirakumbhe dhanuSpuruSasya,
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 13.] mausiddhahemacandrazammAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 185 karaNe dravye vartate / sapikAlakA zabdasya casusasto bhaviSyatIti kiM tadarthana ra dhanuxpuruSasya / akriya iti kim ? sarpiSkriyate, sarpiH za0 nyA0-samAsena samastam- asamastam , akRtakriyate, dhanuSprAptam, dhanuH prAptam // 12 // samAsamityarthaH, tasyAsamastasyeti anuvRttasyesusityasya vizeza0 nyaa0-nekaa| na vidyate kriyA yAtreti bahatIhi SaNam, tatra samAsa ityanena pUrvottarayoH padayorekasyAdhikaraNasya40 rityAha-na vidyate kriyetyAdi / ekazabdaH samAnArthaH |nideshaat 'uttaregAsamastasya' iti vijJAnAbhASAt pArizeSyAt yathA- caitra-maitrayorekA mAteti, ekA-samAnetyarthaH, arthazabdastapUrvaNava tad vijJAyata ityAha-pUrveNa samastasyeti ! padadvayaida-tadityAdisarvanAmnA vyapadizyamAne'nekasya yugapat prayujya-mantaraNa samAsasyAsambhavAt sA mantareNa samAsasyAsambhavAt sannihitatvAt sthAni-nimittayoreva mAnasya bhinnapravRttinimittakasya zabdasyAdhikaraNe dravye vartate. padayorvijJAyata ityAha- to cetyAdi- samAsa iti pratyAsattaH eko'rtho'syetyekArtha samAnAdhikaraNamityartha ityAha pravibhAga AdhIyate, na saamaanymityektrocyte| sarpiSkama samAnAdhikaraNa iti / vesuso'pekSayAmityasyetyAdi-iti- sapiSaH kumbha iti SaSThIsamAsaH / paramasarpiHkuNDa10voktamevodAharaNAbhyAM draDhayati- sarpiSkAlakaM, yajuSpI-gmAta miti- anAsamastasyeti vacanAt pUrveNa samastasya So na takam, atra kAlakaM pItakabhiti guNavacanaM, na kriyAvAci mavAra bhavati / nanvisusoH pratyayayohaNAt " pratyayaH prakRlyAdeH " samAnAdhikaraNamataH pratiSedhaH / anna kriyArthatvAt kriyApada [ 7. 4. 115.] iti niyamAdasatyapyasamastasyeti pUrvega tyAdyantaM vA kriyAzabdenocyata iti pratyadAharati- sarmi-samastasya So na bhaviSyati, nahi tatresusantasyottareNa samAkiyate, dhanuSyAptamiti // cha / / 2. 2. 12. // so'ratIti, naivam- isusograhaNaM " pratyayaH prakRtyAdeH" [7. | 4. 115. ] iti niyamAbhAvAt , kimatra jJApakamiti cet ? 15 nyA0sa0-nekArthe'kriye ekArtha ityatra ekazabdaH samAnAdhaH, hatyAra-savetyAdi-yAtreya paribhASA syAdasamastasyetyanarthaka yathA caitramaitrayorekamAteti, ekA- samAnetyarthaH, arthazabdastu idaM 15. miti / jJApakasya prayojanamAha- tenetyAdi-nanu ca paramatadityAdi sarvanAmnA vyapadizyamAne'nekasya yugapat prayujyamAnasya 4 yugapada prayujyamAnasya sarpiSkaroti, paramadhanuSkarotIti paramasarpiHzabdasya paramadhanu:bhinnapravRttinimittakasya zabdasyAdhikaraNe dravye vartate / sarpixkAlaka zabdasya cesusantatvAnmA bhUt SakAraH, sarpiHzabdasya dhanu:mityAdi- kAlakaM pItakamiti guNavacanama kriyAvAci samAnAdhi zabdasyesusantatvAt tadAzrayaH So bhaviSyatIti kiM tadarthena jJApa20karaNamataH pratiSedhaH / pItakamiti-pItazabdaH pAvaditvAt svArthe | kena ? na caivaM sati paramasarpiSkuNDamityatrApi prApnoti, kaH, yadA pItena raktamiti " nIlapItAdakam" [ 6. 2. 4.] sarpiHzabdasya kuNDenAsamAsAt, paramasarpiHzabdo hyatra kuNDena iti kaH // 2. 3. 12. // samasyate na sarpiHzabdaH; ucyate- yadyapi paramaM sarpiH parama-60 samAse'samastasya / 2 / 3 / 13 / / / sarpiSkarotItyuttarapadArthapradhAne samAse pradhAnasyApekSAyA yogAt SavaM sidhyati, tathApi paramaM sapiyasya; sarpiSaH samIpa, sarpiyo ta0 pra0--pUrveNAsamastasya isuspratyayAntasya saMbandhino maniSkAntamiti- paramasarpiSkaroti, upasarpiSkaroti, niHsarpi2rephasya ka-kha-pa-phe pare So bhavati, samAse-tau cennimitta karotItyatra na sidhyati, sarpiHzabdasya karotikriyAyAzca vyapenimittinAvekA samAse bhavataH / sarpikumbhaH, asarpiH srpiH| kSAyA abhAvAt, iti tadarthamidaM jJApakamiti bhAvaH / ISadakRtvA sarpikRtya, sarpikhaNDam , sarpiNyAnam , sarpiSphalam ; samAptaM sarpiH- bahusarpiH " nAmnaH prAg bahurvA " [ 7. 3. dhanuSkRtya, dhanuSkhaNDam , dhanupRSTam , dhanuSphalam / samAsa | 12.] iti bahupratyayaH, bahusarpiSaH kuNDaM-bahusarpiHkuNDaiti kim ? tiSThatu sarpiH, piba svamudakam / asamastasyeti / miti samAsaH, evaM-bahusarpiSpAtramityatrApi- atra bahoH 30kim ? paramasarpiHkuNDam, indradhanuHkhaNDam ; pUrveNApi na pratyayatvAt samAso nAstIti " samAse'samastasya [2. 3. . bhavati samAse satyapekSAyA abhAvAt / idamevAsamastasyeti! 13.] iti nityaM So bhavati // cha / / 2. 2. 13. // vacanaM jJApakam- isusoH 5 pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. 12 115.] ityayaM niyamo na bhavati, tena paramasarpikaroti, nyA0 s0-smaase0| sarpiSpAnamiti- "pAnalpa. paramasarpiH karotItyatra "vesuso'pekSAyAm" [2.3.11.]bhAvakaraNe" [2. 3. 69.] iti Natve prApte "SAt pade" 35ityanenAdhikasyApi vikalpo bhavati / bahusarpiSkuNDam , bahu-[ 2. 3. 92.] iti niSedhaH / idameveti- nanu paramasarpi sarpiSpAtramityatra tu bahupratyayAderapi asamastatvAdanena nityaM karoti paramadhanuSkarotIti paramasarpiH- paramadhanuHzabdayorisubhavati // 13 // santatvAbhAvAnmA bhUt SakAraH, paramuttarapadArthapradhAnatvAt samAsasya75 m-70
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAti-halyAsa-laghunyAsasaMpalite pA0 3. sU. 15.] www sarpi-dharnuHzabdayorisusantasvAt tadAzrayaH So bhaviSyati, ki tadarthena tyAdi- pUrveNa samastAnAmapi SatvArthamityarthaH / anya itijJApakena; na caivaM sati pasmasarpiH kuNDamityatrApi prApnoti, vRttikAra-bhASyakArAdayaH / kaska iti-sau parataH "kimaH40 sarpiHzabdasya kuNDenAsamAsAda, kintu paramasarpiHzabdaH, ucyate-kaH." [2. 1. 40.] iti kiMzabdasya kAdezaH, vIpsAyAM yadyapi paramasarpiHkarotyuttarapadArthapradhAneM samAse pradhAnasyApekSayA dvivacanaM. "so ruH" [2. 1. 72.] iti repharatato'nena 5yogAt SatvaM siddhyati, tathApi paramaM sarpiryasya sarpiSaH samIra satvam / kautaskata iti- " kimayAdi." [7. 2. 89.] sarpiSo niSkrAntamiti-paramasarpiSkaroti, upasarpiSkaroti, niHsarpi- iti tasi " ito'taH kutaH" [7. 2. 90.] iti kimaH karotItyatra na siddhati, sepiHzabdasya karotikriyAyAzca vyapekSA- kazabdAdezo nipAtyate. pUrvavad dvivacanam, tata Agata iti45 bhAvAditi tadarthamida jJApakamiti bhAvaH // 2. 3. 13. // vigRhya ata eva gaNapAThAt " kvehAmAtra." [6. 3. 16. iti tyacaM bAdhitvA "zeSe" [6. 3. 1.] ityam / shunbhraatussputr-kskaadyH|2|3|14|| skarNa iti / zunaH karNaH- zunaskargaH, atra kathaM repho yasya 10 ta0 pra0-bhrAtuputrAdayaH kaskAdayazca ka-rava-pa-keSu pareSu sakAra ityAha- SaNyA ityAdi / zunaskA iti, vAkya eva rephasya sthAne yathAsaMkhya kRtaSatva-satvAH sAdhavo bhavanti / satvamiti ratnamatiH, samAse tu zvakarNa iti / sadyaskAla50 bhrAtupputraH, "RtA vidyA-yonisaMbandhe" [3. 2. 37.] iti- anye tu sathaH kAlo'syeti vigRhanto vAkye satve iti SaSThayA alup , paramasarpikuNDikA, paramadhanu kapAlam , pAlanecchanti / krImAteH kutsaMpadAditvAt kvipi-krIH, sadyaHparamabarhi pUlaH, paramayajuSpAtram / atra sarpikuNDikA-dhanuSka krIH-[ sadyaskrIH , ] sadyaH krayaNamiti tvanarthakametat 15pAla-barhi pUla-yajuSpAtrANAM pUrveNa Satve sidve'pi samastArtha [tvarthakathanametat ], tatra bhavaH- sAdhaskraH, sadyaskrIzabdAmiha pAThaH, anye tveSAM samastAnAM patvaM na manyante, tanmate deva pratyaye sAyaskasya siddhatvAt pRthagupAdanaM pratyayAntara-55 tu-paramasarpiHkuNDiketyAdiSu SatvaM na bhavati / kaska: vyAvRtyartha, tena sadyaskiyo bhAvaH sadyaHkrItvaM, sadyaHkrItA; vIpsAyAM dvivacanam ; kutaH kutaH AgataH kautaskutaH; zuna apare tu sadyaH kriyata iti sthAditvAt ke- sadyaskaH skarNa:-"padhyAH kSepe" [3. 2. 30.] ityalup ; sadya-! kraturityAhuH, tataH prajJA ditvAdag / bhAskaraH, ahaskara 20skAla:- bahuvrIhirasamAso vA; sadyaH krayaNaM sabaskrIH , tatra iti- "saMkhyAhardivA." [5. 1. 102.] iti ttH| bhvH-saadyskrH| bhrAtuputra, sarpikuNDikA, bahippUla, yaju ayaskANDetyAdi- tatrAyaHkarSaka: kAnto'yaskAntaH, itareSAM60 ppAtra iti bhrAtu-putrAdayaH / kaskaH, kautaskutaH, zunaskarNaH, tu SaSTIsamAsaH / nanvayaskAnta iti "ataH kR-kami." sadyaskAlaH, sadyaskrIH, sAgraskraH, bhAskaraH, ahskrH| [2. 3. 5.] iti siddhaH, kimartho'tra pAThaH ? ucyateayaskANDaH, tamaskANDaH, ayaskAntaH, ayaskuNDaH, medaspiNDaH; / tasyaiva prapaJcArthaH samastArtho veti / karakAdaya iti bahuvacanaM ayaspiNDa iti kaskAdayaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham , tena "bahutvameSAM dyotayadAkRtigagatAmasya dyotayatItyAha-bahuvacanayathAdarzanamanye'pi bhavanti / sarvatra nAminaH parasya rephasya mityAdi / atra prakaraNe saMhitAyAM kAryamiti kaH ko'trana65 patvamanyatra satvaM draSTavyam // 14 // ... bhavati // cha / 2. 3, 14. // za0 nyaa0-bhraatu0| 'bhAtuputraH, kaskaH' ityatra yad ---------------- visargAt pUrvamamakArAntaM rUpaM tadanukriyate, Adizabdazca pratyeka- nyA0 s0-bhraatupputr0| sAyaskaH sadyaskrIzabdAdeva 80mabhisambadhyata ityAha-bhAtuSaputrAdaya ityaadi| jihvA-sAyakrasya siddhatvAt pRthagupAdAna pratyayAntaranivRtyartha, tena sadya mUlIyopadhyAnIyayoH prAptayorayamArambhaH / atra sakAra-SakArau skiyo bhAva:- sadyaHkrItA ityatra na stvm| kautaskutaH gaNadvAvapi sambadhyete, tatra nAminaH paro yo rephastasya SakAro pAThAdaNa , anyathA "kehAmAtra0" [6.3.16.] iti tyac70 yastvanyastasya sakAra ityAha- yathAsaMkhyaM kRtaSatva-satvA syAt , kina tasantasya prathamAntatvena " tataH [6. 3. 149.] iti / bhrAtuH putra iti sadA [ SaSThI samAsaH, evaM tarhi iti paJcamyantAd vidhIyamAno na prApnoti / kecit tvapaJcamya. 1." aikAyeM " [ 3. 2. 28.] iti SaSTayA lup kuto na tAdadhi aNamicchanti, satastanmatena "tata Agate" [6. bhavatItyAha- taamityaadi| nanu ca sarSiSkuNDi kAdInAM 3.149.] ityanena vA'm / nanu dvive tata ekapadatvAbhAvAt .." samAse'samastasya" [2. 3. 14.] ityeva siddhaH SakAraH, kathaM "tata Agate" [6. 3. 149. ] ityam ? satyam-75 tat kimarthameSAmiha pATha ityAha- atra sarpiSkuNDike- bhUtapUrvakanyAyAd bhaviSyati / ahaskaraH-ahaH kirati lihAyaciti
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 15.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 187 kArya, gastu " ataH kRkami0"[2. 3.5.] iti siddhameva / hAradvandvAt paJcamItyAha-nAmina ityAdi / padAntaH kRtaayaskAnteti- kanai ityasya rUpaM, kAmapatestu " ataH kurumi0" syeti sAmAnAdhikaraNyasambandhe SaSThItyAha- padamadhye kRta-40 / 2. 3. 5.] iti siddhameva, kAmapatervA samastArthamiha pAThaH, syetyAdi / kRtasambandhina iti- kRto vihito ya Adetena paramAyaskAnta ityapi bhvti| kaska iti- yavevaM "kaH zAdistasyAvayavo yaH skaarstsyetyrthH| nAmyantasthAkavargA. 5kaH kutra na dhurgharApitadhurIghoro ghuret bhUkaraH" ityAdi katham 1, diti paJcamInirdezAt " paJcamyAH [paJcamyA nirdiSTe ] parasya" yatastatrApi kaskaH iti syAt , satyam- paramatAbhiprAyeNa, te hi [ 7. 4. 104.] itkhanantare kRtArthatvAd vyavadhAne sati " bhrAtaputra0" [ 2. 3. 14.] iti sUtraM sandhividhau vidadhati, na prAmotIti tadartha ziDanAntara ityAha-ziTetyAdi45 tato virAme vivakSite sati "na sandhiH" [1. 3. 52.] AziSeti- atra " AuH" [4. 4. 120.] iti ityasya pravRttene satvam / / 2. 3. 14. // zAse risAdezasya vihitatvAdekayaiva ca SaSThayA dvayorapi prati10 nAmyantasthA-kavargAt padAntaH kRtasya / panatvAd guNamukhyabhAvAbhAvAt kRtasya sakArasyeti prathama mukte'pi kRtasambandhinaH prathamamudAharaNam ; evam- agnivisaH ziDnAntare'pi / 2 / 3 / 15 / / tyAdi / eSeti- "etadazca vyaJjane." [1. 4. 46. 150 ta0 pra0-nAmino'ntasthAyAH kavargAcca parasya padAntaH- iti serlaka " taH sau saH " 2. 1. 42. iti takArasya padamadhye kRtasya-vihitasya kRtasaMbandhino vA saH sakArasya | sakAraH ] ityatra kRta evaM skaarH| atha sarpiSmAnityAdI po bhavati, ziTA nakAreNa cAntare'pi- vyavadhAne'pi / matau " nAma sidavyaJjane" [ 1. 1. 21.] iti padatvAt 15nAminaH- AziSA, agniSu, nadISu, vAyuSu, vadhUSu, pitRSu, padamadhye kRtasvAbhAvAt kathaM kAra ityAha- sarpiSmAnieSA, goSu, naughu, siveve, ziSyate, cicIpati, supvApa, tyAdi / sarpiSviti- 'sarpis su' iti sthite "so ru"55 lulapati, jeSyati, anaiSIt , acyoSTa, akauSIt ; 'sarpi [ 2. 1. 72. ] iti satve "zaSase zaSasaM kA" [1.3. dhamAn , yajuSmAn , doSmAn' ityAdau "na staM matvarthe "| 6.] iti tasya pakSe satvaM, supaH sakArasyAnena ziDantari[1. 1. 23.] iti padapratiSedhAt padamadhyatvam / anta tatvAt Satvam, "sasya zaSau" [1. 3.61.] iti 20sthAyAH- gIrSu, dhUrSu, cikIrSati, pupUrSati, haruSu / kavargAta prakRtisakArasyApi; pakSe ca rephasya ra padAnte." [1. vAkSa, tvakSu, pipakSati, zikSati, apASu, kruSu / ziD-3. 53.1 iti [ visarge tasya ] ziTtvAt tataH parasyApi60 nAntare'pi-sarpiSu, haviyu, atra sakAreNa vyavadhAnam, sasya sstvm| sapASIti- sarpiHzabdAjasaH zaso vA sarpiHpu, dhanuHSu; sISi, yajUMSi, bahvAzIMSi kulAni nakAra " napuMsakasya." [1. 4. 55.] iti zirAdezastato syAvazyamanusvArabhavanAt ziTgrahaNenaiva siddhe nakAropAdAnaM . " dhuTA prAk" [1. 4. 66.] iti nAgamaH " smahatoH " 25nakArasthAnenaivAnusvAreNa yathA syAdityevamartham , tena makA [ 1. 4, 86. ] iti dIrghaH, " ziDDhe'nusvAraH"[ 1. 3. rAnusvAreNa na bhavati-puMsu / ziTA nakAreNa cAntare iti 40.] ityanusvAraH, tato'nena Satvam / bahvAzISIti- baya65 pratyekaM vAkyaparisamAprubhayavyavadhAne na bhavati-"Nisuki! *AziSo yeSviti vigrahaH / eteSu nityatvAdantaraGgatvAd vA cumbane" nisse / nAmyantasthAkavargAditi kim ? asau, SakArAt pUrva nakArasyAnusvArasadbhAvAt tasya ca ziTtvAt taddvAdAsyati / padAnta iti kim ? padAdau padAnte ca mA reNaiva SakArasya siddhatvAnnakAropAdAnaM nakArasthAnikAdevAnusvArAtU 30bhUta-dadhisek, dadhisecau; IpadaparisamAptaH sek-bahuseka, parasya sasya SatvArthamityAha-nakArasyetyAdi / nanu yathA bahasecau; anAntartinyA vibhaktyA sekzabdasya padatvAt mUrkhana praveSTavyamiti mUrkhaniSedhanaparatvAd vAkyasya pratyeka70 sakArasya padAditvam / ante-agnistatra / kRtasyeti kim ? bisam , musalam, sisAdhayiSati / atha bisaM bisaM, masalA pAhatAnAca pravazA'bhAva evaM ziD-nakArayoH SatvApratibandhatva pratipAdanAyopAdAnAt pratyekaM samudAyena ca vyavAye patvamusalamityAdau dvitve kRte sakArasya patvaM kasmAd na bhavati ? prasaGgAt pratiSedho vaktavyaH, na vaktavyaH, pratyeka vAkya35ucyate-nAtra kRtaH sakAraH kintu tatsaMpRktaH samudAyA parisamApteSTatvAt , yathA- muga-vRddhisaMjhe ityAha-ziTA nakAdvirudhAryate / timabhirityatra tu vidhAnabalAt na bhavA reNa ceti- nanu cAyamapyasti dRSTAntaH- samudAye vAkyapari-75 adhikArazcAyamA SatvavidheH // 15 // ....samAptiH, yathA- gargAH zataM daNDayantAmiti, arthinazca rAjAno za0 nyA0-nAmya0 nAmyantasthAkavargAditi samA-hiraNyena bhavanti, na ca pratyeka daNDayanti, sarvaizca sarvatra vyava
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 3. sU0 19.] sAyA ( vyavAyA ) saMbhavAt yathAsambhavaM kvacit pratyekaM kvaci me -- stomaH / jyotiSTomAdayaH SaSThIsamAsAH / jyotiHzabdadubhayaM ( kacidubhAbhyAM ) vyavAye SatvaM bhavati evaM tarhi ziTaiva sakArasya rutvaM tasya ca " vyatyaye lug vA " [ 1.3.56. ] nakAreNaiveti yogavibhAgAd dvAbhyAM vyavAyeM SatvaM na bhaviSyati, | ityasya pAkSikatvAd visargaH / jyotiH stomaM darzayatIti 40 "nAmyantasthA" iti paJcamInirdezAdAnantaryega SatvapratipAdanAd sambandhaH // cha // 2. 3. 17. // 5yogadvayena caikaikavyavAye SatvAbhyanujJAnAditi sa tarhi yoga- nyA0 sa0 - jyotirAyuH / jyotiH stomaM darzayatItivibhAgaH karttavyaH, na karttavyaH, pratyekaM vAkyaparisamApteH, lakSya- jyotiH pradIpAdi kartR samUhaM darzayatItyarthaH // 2. 3. 17 // darzanAddhi lakSaNavyavasthA, tatazcaittadvAkyopAtte prakriyAvAkye dve upaplavete iti yogavibhAgasAdhyaphalasiddhiH / dadhisegiti - mAtR-pituH svasuH | 2 / 3 / 18 // sichatIti vic, tato daghnaH sekU dadhisek, na tu dadhi ta0 pra0 - mAtRpitRbhyAM parasya svasRzabda saMbandhinaH 45 10siJcatItyupapadasamAsaH, tatra prAgevopapatterdarzitatvAt / padAditvaM sakArasya samAse So bhavati / mAtRSyasA, pitRSvasA / samA darzayati- atretyAdi / atheti bisaM bisamiti vIpsAyAM ityeva - mAtuH svasA, pituH svasA // 18 // 188 15 * " * dvitve kRtasambandhitvAt SatvaM kasmAnna bhavatItyAha - [ nAtretyAdi / za0 nyA0- mAtR0 / akRtatvAt padAditvAccAprApte vidhAnanu tisRbhirityatra trizabdasya tisrAdeze kRte kRtasambandhitvAt / nam / prayogasthayormAtR-pitRzabdayoranukaraNe ete, mAtA ca pitakathaM SatvaM na bhavatItyAha - ] tisRbhirityAdi // 2.3.15. // ceti samAhAradvandvAt paJcamI, anukaraNasyAvivakSitArthatvAt 50 nyA0 sa0 - nAmyantasthA0 / anusvArabhavanAditi prakRtivadanukaraNam ityasyAbhAvAdanukaraNatvAt "bhA dvandve ' nityatvAdantaraGgatvAccetyarthaH / bisamiti - avyutpanno grAzaH, na tu [ 3.2 39 ] iti AkAro na bhavati / vandiratnamatistu" paTi vIbhyAM DisaDisau [ uNA0 579. ] iti; yadvA | AkArasyAnirdeza RkArAntasvarUparigrahArthaH, RkArAntaM ca nAmyupAntya 0" [ 5. 1. 54 ] svarUpaM SaSThItatpuruSa eva na dvandva iti na bhanyate / mAtRSvase Disa- Disau tadA vidhAnasAmarthyAnna | tyAdiH SaSThIsamAsaH // cha // 2 3 18.] 11 " " visac preraNe " visyati iti ke-- visam; yadA tu 20 bhavati // 2. 3. 15. // 55 nyA0 sa0- mAtR-pituH / akkRtatvAt padAditvAccAprAptasamAse'gneH stutaH / 2 / 3 / 16 / / ! vidhAnam / mAtRpiturityatra sUtratvAt " A dvandve " [ 2. 2. ta0 pra0-- abhizabdAt parasya stutzabda saMbandhinaH sakArasya | 39 ] iti na pravartate / vadiratnamatistu- AkArasyAnirdeza samAse So bhvti| *agniSTut, agniSTutau agnitaH // 16 // RkArAntasvarUpaparigrahArthaH, RkArAntasvarUpaM SaSThItatpuruSa eva za0 nyA0-- samA0 / agniSTuditi agni stautIti na tu dvandva iti manyate // 2. 3. 18 // "" 25 kipi " hasvasya taH0 [ 4. 4. 113. ] iti tAgamaH 60 66 dasyuktaM kRtA [ 3. 149 ] iti samAsaH // cha // " // 2. 3. 16. // alupi vA / 2 / 3 / 19 // ta0 pra0 - mAtRpitRbhyAM parasya svasRzabdasaMbandhinaH myA0 sa0 samAse / asa iti vacanAt sakArasya sakArasyA'pi samAse So vA bhavati / mAtuHSvasA mAtuH padamadhyatvaM nAstIti vacanam // 2. 3. 16. // 30 svasAH pituHSvasA pituHsvasA - " svasRpatyorvA " [3.2. 38. ] iti SaSThyA alup / samAsa ityeva- mAtuH svasA, 65 pituH svasA // 19 // jyotirAyurbhyAM ca stomasya / 2 / 3 / 17 / za0 nyA0 - alu0 / pUrveNAprApte Satve vibhASeyamArabhyate / ta0 pra0 - jyotirAyuH zabdAbhyAmazca parasya stomazabda- mAtR-pitR-zabdAbhyAM kevalAbhyAM prakRti-pratyaya samudAyAtmakayosaMbandhinaH sakArasya samAse So bhavati / jyotiSTomaH,, rmAtuH piturityetayoranyatvAt " RtAM vidyA-yonisambandhe " ityaAyuH TomaH; agniSTomaH / samAsa ityeva - jyotiH stomaM dhikRtya - "svasRpatyorvA " [ 3. 2. 38. ] iti svasRzabde70 35darzayati // 17 // | parataH SaSThyA vA lubuketyAha- alupsamAsa iti / mAtuza0 nyA0-- jyoti0 / cakAro'gneranukarSaNArtha ityAha- | Svaseti- mAtRzabdAt bs " Rto Dur " [ 1.4. 37.] agnezceti / stauteH " bhartIri0 " [ uNA0 338. ] iti iti Dar, " zaSase zaSasaM vA [1. 3. 6. ] ityasya ""
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 23.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / pAkSikatvAdantaraGgatvAd repharaya visargaH, tato'nena Satve Satvamiti | gAsti, vyAkara gAdisUtrasya tu snAnakriyAsAhacaryAt zuddhirupadvairUpyam, "zaSase zaSasaM vA" [1. 3. 6.] iti rasya lakSyata ityAbhimukhyena zuddhamavyAptAtivyAptirahitaM pratiSmAtaM satve'pi pakSe Satve dvairupyamiti cAtUrUbhyam ||ch // 2.3. 19. // tadabhidhIyate / pratyayAnteti- anyathA pUrvasUtrAt snAti.40 nyA0 sa0--alupi vaa| pUrveNa prApte vibhaaveymaarbhyte| ranuvatiSyata evaM kiM tadupAdAnenetyarthaH // cha / / 2. 3. 21. // 5mAtuHSvaseti- "zaSase zayasaM vA" [1. 3. 6.] iti| nyA0 sa0--prateH snA0 / pratyayAntaranivRttyarthamitipAkSike rasya satve cAtUrUpyam / / 2. 3. 19. / / anyathA pUrvasUtrAt snAtiranuvartidhyata eva kiM tadupAdAnena ityarthaH ni-nadyAH nAteH kaushle|2|120||" | // 2. 3. 21. / / ta0 pra0-ninadIzabdAbhyAM parasya snAteH saMbandhinaH snAnasya nAmni / 2 / 3 / 22 // 45 sakArasya samAse po bhavati, kauzale-naipuNye gamyamAne / ta0 pra0-prateH parasya snAnasaMbandhinaH sakArasya samAse 10niSNaH kaTakaraNe, niSNAtaH kaTakaraNe; nadISNaH prataraNe, po bhavati, sUtraviSaye nAmni- samudAyavet sUtrAviSayaM nAma nadISNAtaH prataraNe; kuzala ityarthaH / nadyAH snAtasya neccha- bhavatItyarthaH / pratiSNAnaM sUtramityarthaH / nAmnIti kim ? nsyeke| kauzala iti kim ? nisnAtaH, nadIsnaH, yaH strotasA pratisnAnamanyat // 22 // hiyate // 20 // .....! za0 nyA0-snAna / sUtra iti vartate, tacca nAmnI-50 za0 nyA-nina / kuzalasya bhAvaH karma veti yuvA- tyasya viSayatayA vijJAyata ityAha- sUtraviSaye nAmnIti / 15dyaNi- kauzalam / kauzalamityasyArthamAha- naipuNa iti- tacca pUrvottarapadasamudAye ityAha- samudAyazcetyAdi / prati atrApi yuvAdhaga, pUrvottarapadasamudAyena cenaipuNaM gamyata ityrthH| snAnti tenetyntti-prtissnnaanm| sUtraparyAyo'yamityAhanistAtIti- " upasargAdAtaH." [5. 3. 110.] iti satramityartha iti ||ch| 2. 3. 22. // De-niSNaH. nisnAti sma akarmakatvAt kartari ke nyA0 sa0-snAnasya naamni| pratiSNAnamiti-prati-55 nissnnaatH| nadyAM snAtIti "sthApAsnAtraH kaH" [5.1.. 1. 1. snAtIti nandyAdibhyo ramyAdibhyo vA'naH, athavA pratisnAti 20142.] iti ke-nadISNaH , atrAvayavArtho vyutpattaye eva / eca eka teneti karaNe'naTa / / 2. 3. 22. / / samAzrIyate, kRtaSatvena tvanena kriyAsu tAptayegAnuSTAtocyate / / eka iti- candraprabhRtayaH, te hi nadyAH slasya neH snAtasya veH strH|2|3|23 / / / cecchanti ||ch / 2. 3. 20. // ta0 pra0--veH parasya stRNAteH sakArasya samAse nyA0 sa0--ni-nadyAH / nadISNAtaH prataraNe ityAdiSva- yo bhavati, nAmni- samudAyazcet saMjJAviSayo bhavati / vayavArtho vyuptattyarthamevAzrIyate, kRtapatvena vanena kriyAsu tAtparyeNA- viSTaro vRkSaH, viSTaramAsanam , viSTArapaGktizchandaH, viSTAranuzatocyate- 'nayAH snAtasya' ityatra / eka iti- candraprabhRtayaH, bRhatI chndH| nAmnItyeva-vistaro vacasAm, vistAraH te hi nadyAH snAtasya neH snAtasya vecchanti / / 2.3.20 // paTasya // 23 // prateH lAtasya sUtre / 2 / 3 / 21 // / za0 nyA0-vaH svH| nAmnIti viSayasaptamIyamityAhata0 pra0-prateH parasya snAtasaMbandhinaH sakArasya samAse sa jJAviSaya iti / viSayatvaM sAmAnyanaika-60 80o bhavati, sUtre'bhidheye, vizeSAnupAdAnAt corNAdisUtraM dezena ca bhavatIti krameNodAharaNA vyAkaraNAdisUtra ca gRhyate / pratiSNAtaM sUtram-UrNAdisUtraM | vistIryata iti "yuvarNa." [5. 3. 28.] ityali. kSAlanena zuddham , vyAkaraNAdisUtraM svatinyAptyAdidoSAbhAvena viSTaraH / viSTAra iti hi chandonAmno'vayavaH-viSTArapaGgiH, zuddhamityarthaH / sUtra iti kim ? pratisnAtamanyat / pratya- viSNarabahatI chandonAma, chanda iti vRttamiha gRhyate yasya yAntopAdAnaM pratyayAntaranivRtyartham-pratistAtR sUtram, prati- gAyatryAdayo vizeSAH, na mantravrAhmaNaM nAmAdhikArAt, vipUrvAt70 85snAyakaM sUtram // 21 // stRgAteH " chandonAmni " [5. 3. 70.] iti ghani viSTAra za0 nyaao-prte| vizeSAnupAdAnAditi- tatra iti // // 2. 3. 23. // karSAsAdisUtrasyAbhimukhyena snAnakriyAkartRtvaM mukhyenaiva rUpe- nyA0 sa0-veH straH / viSTaramAsanamiti atra viSTaro -namainarandirmann...... | Annnnnnvi
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 bRhadvRtti- bRhanyAsa--ughunyAsasaMbalive [ pA0 3. sU0 25. ] itarau, napuMsakatvam / viSTArapaktiriti - vistIryate " chando- | iti kathaM vyaJjanAntAt saptamI syAt, yudhiSThira ityannaiva tu nAmni " [5, 3. 70.] iti ghaJ vistarastha paGkiH, vyaJjanAntatvAt tenAluvupapadyata ityAha- asmAdevetyAdivistarasya bRhatIti tu vAkye na dham saMjJAyA abhAvAt samu gaveruttarasya sthirasakArasya patvavidhAnAd vyaJjanAntatvAbhAve'pi dAyena hi saMjJA gamyate / saMjJAviSayatvaM ca sAmarasyena ekadezena ca gozabdAt saptamyA alub vyavasthApyate, yadi hi gozabdADDera-40 5 bhavatIti krameNodAharati- viSTara ityAdi vistIryata iti lup na syAt kathaM gaveruttarasya sthiraskArasya SatvaM [vi]" yuvarNa 0 " [ 5. 3. 28 ] ityali- viSTaraH / viSTAra iti dadhIta; na ca vidhAnasAmarthyAd vAkye tathAbhAvo bhaviSyatIti hi chandonAmno'vayavaH, vidhArapaGktiH // 2. 3. 23. // Cf vAcyam, nAmni " [ 3. 1. 94.] ityanena nityasamAsa | eva vidhi (dhe ) rArambhAt kathaM vAkye tathAbhAvAt prasaGga iti // cha // 2. 3. 25. // 45 abhiniSThAnaH / 2 / 3 / 24 // ta0 pra0 -- abhinis' ityetasmAt paraH, STAnazabdaH 10 samAse kRtaSatvo nipAtyate, nAmni samudAyazcet saMjJAviSayo bhavati / abhiniSTAno varNaH, visargasyaiSA saMjJA, varNamAtrasyetyanye / nAmnItyeva - abhiniH stamyate abhinistAno mRdaGgaH // 24 // etyakaH / 2 / 3 / 26 / / za0 nyA0 - abhi0 / 15 samudAyAnukaraNaM, viprahastu " abhinis ' iti nipAta- ta0 pra0--kakAravarjitAnnAmyantasthAkavargAt parasya sakA 50 vAbhinivizaH [2. 2. rasya eti ekAre pare samAse So bhavati, nAmni / hariSeNaH, 22. ] itivat / abhiniSThAna iti- abhi-nistanyata iti zrISeNaH, vAyuSeNaH, mAtRSeNaH / etIti kim ? harisiMhaH / karmaNi ghan, tato'nena Satvam / abhiniHstAna iti - aka iti kim ? viSvaksenaH, zatabhiSaksenaH / nAmnItyevaatrAbhinistananakriyayaiva mRdaGgasya yaugiko'yamiti na bhavati pRthvI senAsya - pRthusenaH / nAmyantasthAkavargAdityeva - sarvasenaH, mahAsenaH // 26 // // cha // 2. 3. 24. // 20 nyA0 sa0 - abhi-ni0 / atropalakSaNatvAnniro'pi grahaH / " vyatyaye lugU vA " [ 1. 3. 56. ] raluk // 2.3.24. nyA0 sa0 - gavi yudheH / anayoH saptamyantAnukaraNayorapi 77 " adUvyaJjanAt 0 [3.2. 18..] yuzabdasya yathAprAptaH ityanenaivAlup // 2. 2. 25. // gavi-yudheH sthirasya / 2 / 3 / 25 / / : ta0 pra0 - gavi yudhi' ityetAbhyAM parasya sthirazabdasaMbandhinaH sasya samAse So bhavati, nAmni / gaviSThiraH, 25 asmAdeva nirdezAt saptamyA alum yudhiSThiraH // 25 // " 88 pakAre pare iti / hariSeNa iti - harirharayo vA senAyAza0 nyA0--- purayaH / etIti parasaptamItyAha- patimasyetyanyArthasamAsaH, " mozrAnte0 [ 2.4 96. ] iti tvam evamanyatrApi / viSvaksena iti- viSu aJcatIti kvip, "aco'narcAyAm " [ 4 2. 46 ]iti nakAralopaH 60 aca: " [ 2.4. 3. ] iti GIH, acc prAg. '" [2. 1. 104.] ityakAralopaH, pUrvasya dIrghatvam, viSUcI senA'syeti - " parataH strIpuMvat [ 3. 2. 49 ] iti rA0 nyA0--gavi0 / gavizva yudhizreti samAhAradvandvaH, puMvadbhAvaH, cajaH kangam [ 2. 1. 86. ] iti katvaM saptamyantayoranukaraNe ete, tiSThateH zuSISi0 " { ugA0 " ghuTastRtIyaH " [2. 1. 16. ] iti gatvaM tato nizyatvA-65 416. ] iti kiti ire - sthiraH, tena gavizabdasya saptamyantasya | dantaraGgatvAca " aghoSe prathamaH0 [ 1. 3. 50. ] iti " nAmni " [ 3. 1. 94] ityanena samAsaH vyutpatti katve'ka iti pratiSedhAta SatvaM na bhavati // cha // 2. 3. 26. // 30 mAtraM caitat nAtra saMjJAzabdeSu sarvatrAvayavArtho'stIti / 46 23 yodhanaM yut kutsampadAditvAt vipi rAptamyantasya tenaiva pUrvavat samAsaH / atha samAse kRte gozabdAt saptamyA lupA bhavitavyam, tat kathaM gaveruttarasya sthira sakArasya Satvamiti, na ca " adhyaJjanAt saptamyAH 0 [ 3.2.18 ] ityavA135 deze kRte'lubatreti vaktuM zakyam antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgA lub bAdhate iti antarajo'pyavAdezo lupA bAdhyata 88 55 nyA0 sa0 etyakaH / vizvaksenaH viSuvati parasenAM vivUH, prerakaH, tamazcati kipi jyAM viSUcIH viSuzabdo'vyayaM vA nAnArakhe vitaite, tadaJcati yadA viSvagityavyayaM sAmastye ca vartate, pazcAt 70 'triSvapi bahuvrIhiH // 3. 3. 26 // bhAdito vA / 2 / 3 / 27 / / ta0 pra0-- nakSatraM, tadvAcina ikArAntAt parasya
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 3. sU0 30.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsame dvitIyAdhyAyaH / randu to riaPRAMORamPranamami... .... sakArasyaikAre pare samAse So vA bhavati, nAmni / rohiNi-paSTIsamAsa ityAha-vigatamityAdi / " sthala sthAne " SeNaH, rohiNisenaH; revatiSaNaH, revatisenaH; bharaNiSeNaH, jvalAdiNasya vikalpitatvAdaci tiSThatervA kityale- sthalam , maraNisanaH; "DyApo bahulaM nAmni" [2. 4. 99.] zAmyatItyaci gaurAditvAGyAM- zamI; zami iti hrasvA-40 iti isvaH / ita iti kim ? punarvasuSeNaH, ana pUrveNa ntasyetyarthaH ||ch // 2.3, 28. // nityameva, zatabhiSaksenaH // 27 // wmomenwinnnnnnnoimmmmmmmmmmmmmmmmmninml ........... nyA0 sa0-vi-ku-zami0 / nAmnIti nivRttam viSTalAMdiza0 nyaa0-bhaadi| bhazabdo nakSatravAcItyAha-bhaM zabdAda saMjJAyA apratIteH uttaratra gotragrahaNAd vaa| sthalamitinakSatramiti / rohateH "duha-vRhi-dakSibhya:." [ugA. tiSThatyatra sikatAdikamiti 'stho bA" [ uNA0 473.] ala:194. ] iti bahuvacanAdiNe- rohiNaH, " revaDa pavi gatI" sthlH| zamiSThalamiti- zamizabdaH zamazabdo nA, zame:45 ato " dR-pR-bhU-mR-zI."[ ugA. 207.] iti bahuvacanA-" ito'ttaya." [2. 4. 32.] iti ddiiH| atra zamAd date- revtH| bibhateH karaNe'naTi-bharaNaH, " R-hR-sa0 "gaurAditvAd DIH / vi-kuzabdAvavyayA-'navyayau vizeSAnupAdAnAd [ uNA0 638.] ityAdinA'gipratyaye tu- bharaNiH, " revata-dAvapi gRhyate, tatrAvyayapakSe " gativanya0" [3. 1. 42.] rohiNArdra" [2. 4, 26.1 iti gaurAditvAdidantatvAcca iti "prAtyava." [3. 1. 47.] iti ca tatpuruSo'nyatra DIpratyaye-rohiNya iva revatya iva bharaNya iva senA asyeti SaSThIsamAsa ityAha-vigataM vInAM veti / dIrdhAna bhavatItibahuvrIhI " jayApo bahulaM." [ 2. 4. 99.] iti isvatve bAhulakAnna esva ityarthaH // 2. 3. 28. // pakSe'nena Satve " rapavAda." [2. 3. 63.] iti gatve- kpegaane|213|| 29 // rohiNiSeNa ityAdi / pUrveNeti- " etyakaH " [ 2. 3. ta0 pra0--kapizabdAt parasya sthalazabdasaMbandhinaH sakA. 26.] ityanenetyarthaH / zatabhiSaksena iti- zataM bhiSajo .. rasya samAse gho bhavati, gotre'bhidheye| kapiThalo, nAma yasyAmiti bahuvrIhiH, ita uttaro nAyamiti SatvaM na bhavati / gotrasya pravartayitA, yasya kApiSTaliH putrH| gaumihata // cha / / 2. 3. 27 // laukikaM gRhyate, loke cAdyapuruSA ye'patyasaMtateH pravartayitAro ra nyA0 s0-bhaadi| vibharti karaNe'naTi, "R-hR"yanAmno'patyasaMtatiyapadizyate te'bhidhIyante / gotra iti [uNA. 638.] ityAdyaNau vA bharaNiH / rohiNya iva revatya kim ? kapInAM sthalaM kapisthalam // 29 // iva bharaNya iva kalyANinI senA yasyeti / punarvasuSeNa ityAdi za0 nyaa0--kpeH| neha pUrvAcAryaparibhASitaM gotraM punarvasvanayorArAdhitayoH punarvasU , zatabhiSaj nakSatramato meM iti / ta gRhyate, kintu " bhAradvAjA''girasabArhaspatyAH pravarA bhAradvA-60 dhyAvRttenaM dyaGgavaikalyam / / 2. 3. 27. // |'jasya" ityAdi pravarAbhyAyapaThitamityAha-gotramihetyAdi / 25 vi-ku-zami-pareH sthalasya / 213 // 28 // kapibhirAvRtaM sthalamasyAsau kapiSThala:, vyutpattaye'vayavArtho'nu siyate, rUDhyA tu RSivizeSasya kapiSTalazabdo vAcakaH, tasyAta0 pra0-vi-ku-zami-paribhyaH parasya sthalazabdasaMbandhinaH prasiddhatvAt putreNa prasiddhena nirUpaNA kriyata ityuktaM- kapisakArasya samAse po bhavati / nAmnIti nivRttam / vigata SThalo naamelyaadi| bAhAderAkRtigaNatvAdRSitve'pIpratyayaH vInAM vA pakSiNAM sthalaM-viSTalam , kutsitaM ko:- pRthvyA cha / 2. 3. 29. / / vA sthalaM- kuSThalam, zamInAM sthalaM zamiSThalam, "Apo 30bahulaM nAmni" [2. 4. 99.] iti hasvaH, sUtre hRsvasya nyA0 s0--kpeH| kapibhirAvRtaM sthalamasya tasyApatyaM zamizabdasyocAraNAda dIrghAna bhavati-zamIsthalam , dIrghA- " bAhvAdibhyo gotra" [6. 1. 32.] iz pratyayaH / gotramidapyeke, parigataM sthalaM pariSTalam / ebhya iti kim ? hatyAdi- na tu svApatyasantAnasyetyAdi- lakSaNaM zAkhIyam bhUmisthalam // 28 // // 2. 3. 29. / / za0 nyA0-viku0 / vikuSThalAdizabdaiH saMjJAyA apratIte .! go.'mbA-''mba-savyA-'pa-dvi-tri-bhUmya38 stannivRttirityAha-nAmnIti / vi-kuzabdAvavyayA-'nanyayau vize- gni-zeku-zaGku-kA-maJji-puJji-bahiHparame SAnupAdAnAt , tatrAvyayapakSe " gati-kvinya." [ 3. 1. 42.] divaH sthasya / 2 / 3 / 30 // iti "prAtyava." [3. 1. 47.] iti ca tatpuruSo'nyatra ta0 pra0-mo ambA Amma samya apati tri bhUmi ommanmaa.70
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ patti -hinyAsa-ladhunyAsasaMghalite [pA. 3. sU0 31.] ..........harnam.muvis ............... . ...... . ... agni zeku zaku ku bhaGgu maJji puJji barhis parame divi [5. 1. 56. ] iti DaH pratyayaH-- aptthH| adhikaraNe tu ityetebhyaH parasya sthazabdasaMbandhinaH sakArasya samAse ko goSThamityatra " sthAdibhyaH kaH " [5. 3. 82.] zIGak zamUc40 bhavati / goSTham, ambASTaH, "DyApo bahalaM nAmni" [2. ityanayoH // kazI-zami." [uNA0 749.] iti ko1. 99.] iti hRsvatve ambaSThaH, liSTanirdezAdubhAbhyAmapi zekurudabhivizeSaH, zaGkustu " zaGkaH patra-zirAjAle saGkhyA-kIlaka5bhavati-bhAmbaSThaH, sabyaSTaH, apaSThaH, dviSTaH, triSThaH, bhUmiSThaH, shmbhussu|" savanIyaH sabhyaH " ya ecAtaH" [5. 1. 28.] agniSThaH, zekuSThaH, zakuSThaH, kuSThaH, aGguSTaH, majiSTaH, puJjiSThaH, manneH sautrasya " padi-paThi."[uNA. 607.] iti ipratyayebardiSThaH, parameSThaH, diviSThaH, ata eva nipAtanAt saptamyA alup , maliH / " pUGa pavane" ityasmAt "puvaH puna ca" [ uNA045 "tatpuruSe kRti" [3.2.20.] iti tu "nem-siddhasthe"|128.] iti je- ghuJjaH, sa zvAcarati " kartuH ki0" [3. 2. 29.] iti pratiSedhAt nopatiSThate // 30 // 3. 4. 25.] tasya lupa / pujatIti " svarebhya i:" [1. 3. 30.] puliH 10 za0 myaa0-go'mbaa| go'mbAdayo diviparyantAH praayo| // 2. 3. 30 // gikA anukriyante, parame-divizabdau saptamyantau, itarAmi nirdusso sedha-sandhi-sAmnAm nAmAni, tiSThateH kapratyayAntasya stha ityanukaraNam / " ambA, / 2 / 3 / 31 // Amba, savya, apa" ityebhyo'nAmyantatvAdaprAptaM SatvaM vidhI ta0 pra0-nirAdibhyaH pareSAM sedhAdInAM sasya samAse po yate, itarebhyaH padAditvAt pratiSiddha punarvidhIyate, barhiH bhavati, vacanabhedAdu yathAsaMkhyAbhAvaH / niHSedhaH, du:SedhaH, 15zabdasya ziDantatvAtU prAptam / ambyata iti-amba: suSedhaH; niHSandhiH, duHSandhiH, suSandhiH, niHSAma, duHSAma, " bhAvADakoMH " [ 5. 3. 18.] iti ghaJ , tasyAyamAmbaH , suSAma // 3 amatervA "zamyameNidvA // " [uNA. 318.] iti vA / Niti bapratyaye / savanIyo " ya ecAtaH " [5. 1. 28. za0 nyA0--ni / sedhanaM- sedhaH " bhAvA-koH "55 iti ye guNe'vAdeze c-svyH| apetyupasargaH, kariti [5. 3. 18.] iti gha, nirgataH sedhaH- niSedhaH20bhUmivAcako'vyayazca / "kai-zI-zami-ramibhyaH kaH" [ u| durgataH sedhaH- duHSedhaH, etI gamivAcyAyAH kriyAyA vize 749.] iti ko- zekuH, zaGkaH "phali-valyamergaH" 'Sako, na sedhateriti tAM pratyupasargatvAbhAvAt "sthA-seni." [uNA0 758.] iti gau- angguH| manaH zabdArthasya [2. 3. 40.] ityAdinA SatvaM na prApnoti / gatAvatra sedha" padi-paThi." | uNA. 6.7.1 iti ipratyaye- matiH / tiriti " gatau sedhaH " [2. 3. 61.] iti pratiSedhAda60 "baMhi-bRhernaluka ca" uNA. 990. 1 iti isi-bardivA SatvaM na prApnotItyArambhaH / zobhana: sedhaH- suSedhaH "suH 25gAvastiSThantyasminniti- goSThaM " sthAdibhyaH kaH" 5. 3. pUjAyAm" [ 3. 1. 44. ] iti samAsaH, ata eva copa 82.7 iti kaH / apatiSThateH "upasargAdAtaH 53.sargAbhAvAdanena sstvm| [niHSandhirityAdi-] saMdhIyate 110.] iti dde| anyebhyastu saptamyantebhyaH " sthA-pA-saMdhAna vA sandhiriti " upasargAd daH kiH" [5. 3. snA-traH kaH" [5. 1. 142.] iti-ke " usyukta 87.] iti kI zobhanaH sandhiH , ninaSTaH sandhiH , duSTaH65 kRtA" | 3. 1. 49. ] iti tatpuruSe'mbaSTAdayaH, " tatpuruSe sandhiH " prAtyava0 " [ 3. 1. 47. ] iti " dunindAH" 30kRti "3.2.20.] ityanena saptamyA alapo" nensiddhasthe" [3. 1. 43.] iti ca tatpuruSaH / nigeta duSTa zobhana vA [3. 2. 29. ] iti pratiSedho'stItyAha-ata eva nipA-sAma, atra rephasya sakAre'nena ziDantaratvAt parasakArasya Satve tanAditi / savyeSTha ityatrApyalubityudyotakaraH, tathaiva sAra-pUrvasakArasya ca " sasya za-Sau " [ 1. 3. 61.] iti saMgrahAdiSUpalambhAt // cha / 2. 3. 30. / / Satve-niSSAmAdayaH ||ch / / 2. 3. 31. 70 nyA0 sa0-nirdussoH / atra rephasya sakAre'nena ziDantaranyA0 sa0-go'mbAmba01 AmbaSThaH ambyate apanava khAt parasakArasya Sale pUrvasakArasya ca " sasya za-pau" [1. kAritayA ghani, athavA amyate iti " zamyamerNidvA" [ uNA. 3. 61.] iti Satve-niSedhAdayaH // 2, 3. 31 // 318.] abo'padavakartA, tasyAyaM kAryabhUtaH aNi- AmboDapaDavarUpo dharmaH, tatra tiSThatItyatra sarvatra " rathA-pA-snA-traH kaH" praSTo'grage / 2 / 31 32 // [5. 1. 142.] apatiSThatItyatra tu " upasargAdAto DaH" ta0 pra0--prAt parasya sthasakArasya ko nipAtyate, mano-75 wwwmama
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 3. sU0 34.] zrIsibahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / Prov-rrr-~marr-tra bhapragAmiNyabhidheye / praSTho'pragAmI, prastho'myaH // 32 // dhAvevetayoH pryogaat| gauryA iva sakthinI yasya " sakthyakSgaH za0 nyA0-praSTo.1 agre gacchattIti "nAmno gamaH" svA" [ 7. 3. 126.] iti samAsAnte " no'padasya" [5. 1. 131.] iti De- agragaH puroyAyI. pratiSyate- [7. 4. 61.] ityantyasvarAdelaki " khyApo bahalama0 "40 praSTha: " upasagAdAtaH0" [5.3.110.] iti DaH, "sthA--.. [2. 4. 99.] iti pUrvapadahasvatve- gauriSaktham / 5pA-snA-traH" [5. 1. 142.] iti tu na bhavati, pratisnAtIti " upasargAdAtaH" [5. 3. 110.] iti . prAye * nAmagrahaNe upasagasya na grahagam * ityasyArthasya De- pratisnA, pratisnAntyasyAmiti "sthAdibhyaH0" [5. jJApiSyamAgatvAt // cha // 2. 3. 32. / / 3. 82.] iti ke " gati-kvanyaH0" [3. 5. 42.] iti samAsaH, ataH svArthe ke " yAdidUtaH0" [2. 4.. nyA0 s0-asstto'gr0| pratiSThate- praSThaH, " upasargAdAto "5.1. 56.] na tu " sthA-pA0 "[5. 1. 142.] 104.] iti hasvatve "iccApuMsaH0" [2, 4. 107.] itItve Satve c-prtissnnikaa| siJcateH "ka-tRcau" [5. 10iti kaH, tasya nAmapUrvAddhAtovihitatvAt nAmagrahaNe ca prAyeNopa- itAra sAsya na grahaNamityasyArthasya jJApayiSyamANatvAt / / 2. 3. 32. // 1. 48.1 iti Naka " At" / 2. 4. 18.! ityApi m asyAyattat 0 " [ 2. 4. 111. ] itItve- secikA, tato bhiirusstthaanaadyH|2|3| 33 // nAvA SaSThIsamAse [Satve ca-] naussecikaa| sevA- sevanaM,50 ta0 pra0-bhIruSThAnAdayaH zabdAH samAse kRtaSatvAH bhAve'naTa, tato dundubhipUrvAt pUrvavat SaSThIsamAsAdiH / bahusAdhayo bhavanti / bhIrUgAM sthAnaM- bhIruSTAnam, bhaGgulInAM vacanamiti-tena nauSecana dundubhiSecana mityAdiSvasya vihitasA:- bhaGguliSaGgaH, aGguliSaGgA yavAgUH / 'bhIruSThAna, bhaGguli. lakSaNaM SatvaM draSTavyam // cha / 2. 3. 33. // pA, sanyeSTha, parameSThina, saLU, duSTha. apaThTha, bani cha, mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm gauriSaktha, pratiSNikA, nauSecikA, dundubhiSevaNa' iti , nyA0 sa0-bhIruSTAna0 / savye tiSThati " savyAt stha:" . pratyaye- satyeSTha, "tatpara bhiirusstthaanaadyH| samAsa ityeva-bhIroH sthAnamityAdi / uNA0 855.] iti Diti bahuvacanamAkRtigaNArtham // 33 // kRti " [ 3. 2. 20.] iti saptamyalupa, asau satryeSThA saarthiH| anye- *pratyayAntasya cchandoviSayatvAdAkArAntaH kiba20 za0 nyA0-bhIru / bhIruSTAnAdayaH kRtaSatvA atropA |nto'yamiti manyante, tanmate- 'satyeSTAH' iti visargAntaH, dIyante'tasteSAM SatvaM vaktuM na zakyate, api tu teSAM SakAraH " tatpuruSe kRti " [ 3. 2.20.] itya upa / parameSThinityatra sAdhurbhavatIti pratIyate'ta Aha- kRtapatvA iti / [bhIru gaNapAThasAmAdalum / sulu ityAdi- atra "duHsvapa-banibhyaH SThAnam ] bimeteH " bhiyo ruruka0 " [5. 2. 76. ]] sthaH" [uNA. 732.] iti upratyaye susstthvaadyH| zobhanaM iti rau- bhIruH, tiSThatyasminniti sthAnam, tataH sthAnaM yatra tat suSTu duSTu iti pRSodarAditvAd vA, kiyaa25smaasH| saJjanaM- saGgaH "bhAvA-ukoMH " [5. 3. pradhAnAvetau suSTha karoti duSThu karotIti kriyApadasaMnidhAvevetayoH iti ghaju, anulInAM saGgo yasyAH sA- anggulissnaa| prayogAt / gauriSakthaH gauryA iva sakthinI yasya " sakthyaH0" savye tiSThatIti "savyAt sthaH " [ umA0 855.} iAta . 3. 126.1 iti 2: "DayApo bahulam" [2. 4.66 Diti Rpratyaye- savyeSTha, sau-savyeSThA sArathiH, anye tu 1|99.] iti havaH / pratiSNiketyatra pratisnAtIti " upasargAdAtaH0" pratyayAntasya chandoviSayatvAdAkArAntaH viyanto'yamiti manyante, [5. 1. 56. ] iti pratisnA, yA pratisnAntyasyAM " sthAdi. tadA 'savyeSThAH' iti visagAntaH, "tatpuruSa kRAta |3.bhyH 5. 3. 82.] iti ke "gati-kanya." [3. 2. 2..] ityalup / parame tiSTatIti paramAt kit [ugA.11. 42.] iti saH, tataH svArthe ke " iyAdIdutaH0" [2. 925.] iti ini-parameSThI, gaNapAThAdala, ubhayatra 4.104.] iti hasvadhe "ecyApuMso'ni0" [2. 4. 107.]70 "vasyaktama" [3. 1. 49.] iti samAsaH / su-dura- itItve po / AkRtigaNArthamiti- atra nauvecanaM dundubhivecanami apa-va-niparAt tiSThateH "duHsvapa-vanibhyaH sthaH" [ ugA tyAdi reyam // 2. 3. 33. // 1732.1 iti kityupratyaye- suSvAdayaH, zobhanaM sthAnaM yatra, durgataM sthAnaM yatra tat- suSTu duSThu iti pRSodarAditvAda hakhAnnAmnasti / 2 / 3 / 34 / / vA, kriyApradhAnAvetau suSThu karoti duSThu karotIti kriyApadasani- ta0 pra0-nAmno vihite takArAdau pratyaye pare hrasvA on-manna- ma
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvatti-vRhalyAsa-laghumyAsasaMbalite [pA0 3. sU. 35.] Amwwwwwwwwwwwwwwwwww jhAmina uttarasya sakArasya So bhavati / tal-sva-tas-tya-taya-[ nyA0 s0-hsvaannaa| sarpiSTa ityatra " ahIyaruha."40 tarap-tamapaH pryojynti| sarpidhA, yajuSTA; sarpiSvam , (7. 2. 88.] iti tas / antaraGga iti- ayamarthaH- paratvAra yajuSTam; sarpiSTaH, yajuSTaH, niSTayaH; catuSTayaH; sarpiSTaram , pUrvamapi lupte AmancyAthAzrayatvena bahiraGgatvaM lupasya / sarpivapuSTaram ; sarpiSTamam , vapuSTamam / asiLU bahiraGgamantaraGgeza staveti-nanu sarpistatretyAdau " vesuso'pekSAyAm" [2. 3.11.] 5itiplutatvasyAsidvatvAdihApi bhavati - sarpiSTum , catuSTayaH, ityasya kakhapaphIti byAvRttyaiva SatvaghyAvRtteH siddhatvAt kimanena ? sarpi3STaram , yajuSTamam / ilvAditi kim ? gIsvam, naivam- apekSAyAM prAptiranena tu anepekSAyAmapi zakUyate, yathA--15 dhUstvam , gIstarA, dhUstamA, uccaistarAm , uccaistamAm / nAmina | pazyAtra sarpistatra yajurvartata iti // 2. 3. 34. // ityeva- tejastA, tejasvam , payastA, payastvam , tejastaram , | nisastape'nAsevAyAm / 2 / 3 / 35 // tejastanam / nAmna iti kim ? bhinyustarAm / vihitavizeSaNaM| 10kim ? sarpistatra, sarpiSastaraNa tamanaM vA- srpistrH| ta0 pra0-nisaH saMyandhinaH sakArasya takArAdau tapatau sarpistamaH / tIti kim ? sarpissAd bhavati // 34 // paraSA bhavAta, anAsavAyAmatha, punaH punaH karaNamAsevA |nisstt rammpati suvarNam , sakRdagni sparzayatItyarthaH / anAsevAyAmiti50 za0 nyA0-hasvA0 / nAmna iti vihitavizeSaNaM paNa kim ? nistapati suvarga suvarNakAraH, punaH punstptiityrthH| paJcamI. tato nAmno vihitastakAraH, sa ca pratyaya eva nirataM rakSo niSTatA arAtayaH' ityatra tu sadapyAlevana na bhavatIlAha-takArAdI pratyaya iti / hrasvAdityantasthAdInA- ICE nAvivakSyate / tItyeva-niratapat / zanirdezo bhauvAdikapari15masambhavAnnAmina evaM vizeSagamityAha-hasvAnnAmina iti / [.. 'prahArthaH, yalunivRttyarthazca, nistAtapti, nistAtapIti / ye takArAdayaH pratyayAH SatvamidaM prayojayanti tAn darzayati "tiyA zavA'nubandhena nirdiSTaM yad gaNena c| 55 talityAdi / sarpiSo bhAvastali " so ruH " [2. 1. 72.] ekasvaranimitta ca paJcaitAni na yaGlupi" // 7 // 35 // iti rutve " caTate sadvitIye" [ 1. 3 7.] iti satve'nena ... Satve-sarpiNa. evaM- yajaretyAdi / sarpiSTavamiti sva. za0 nyA0-nisaH / antyatvAdaprApta vacanam / anA20pratyayAntam " A tvAt tvAdiH" ilizAnuzAsane] iti sevAyAmartha iti- apunaH kriyArUpe sAmAnAdhikaraNye'nAnapuMsakam , talantaM ca littvAt triilinggm| "ahIyaruhopAdAnam" sevyatayA dhAtvarthe vivakSite, vaiyadhikaraNye tu anAsevAyAM [7. 2. 88.] iti tasau-sarpiSTaH, yajaSTaH / nirgato vA viSaye yo'rthastatra vartamAna iti. anAsevyamAne'rtha ityarthaH 180 vadhimebhyaH "niso gate" iti tyaci- AsevA Asevanam, punaH punaranuSThAnamityAha-punarityAdi / niSTayacANDAlAdiH / catvAro'vayavA yasya "avayavAta tayaTa"niSTapatIti- "tapaM saMtApe" ityato nispUti tiva zava 25[7. 1. 51. 1 iti tayaTi-cata yama / idamanayoH prakRSNaM nisaH sasya tvaM " caTate." [1.3. 7.] iti satvaM. sarvipuzca " dvayoH0" [5. 6. 3.] iti tarapi - sarpi- tato'nena Satvam / 'niSTaptaM rakSo niSTaptA arAtayaH' STaram, vapuSTaram / idamamISAM prakRSTa "prakRSTa " [7. ityatrAsevana gamyate, tat kathaM SatvamityAzaGkAyAmAha- a65 3. 5.] iti tamapi-sarpiSTamam, vapuSTamam / asiddha-svityAdi- nahIha vastunaH sattA zabdapravRttaH pradhAnakAraNa, miti- ayamathaH- paratvAt SatvAt pUrva "dUrAd" (7. kiM tarhi ? tadvivakSA, tasya ca sato'pyatra vivakSA nAstIti 304. 99.] ityAdikRtasyApi plutasthAmantryAdyAzrayatvena bahi- tannibandhanasya saMskArasyApravRttiH / niratapaditi- nispUrvAt raGgatvenAsiddhatvAt / hastrAdeva paraH sa iti gIstvamiti- tapedyastanyA div zat " aD dhAto." [ 4. 4. 29.] antaraGgatvAt "padAnte" [2. 1.64.1 iti dIrghatvaM ityaDAgamaH, atra na takArAdistapiriti So na bhavati; na70 tataH satvam / uJcastarAmiti- tarapaH "kintyAya'vyayA"|ca pUrva dhAtorupasargega yogAdaDAgamAt pUrva SatvaM syAditi [7. 3. 8.] ityantasyAmAdezastato'vyayatvAt selp / vAcyam, tIti vizeSagasAmAn , yadi pUrvameva SaH syAda sarpissAditi- "vyAptau0" [5. 2. 130.1 iti vyavacchedyAbhAvAd vizeSaNAnarthakyaM syAt / tape iti zavA ssAt / nanu sarpistatreyAdI " suso'pekSAyAm".3. nirdezastasya prayojanamAha-zavanirdeza ityaadi| nispUti 11.1 iti kakhapaphIti vyAvRttyaiva SatvavyAvRttaH siddhatvAt tapeyaDi tasya lupi dvivacane'nAdevyAnasya luki "AguNA-75 kimanena! naivam- apekSAyAM prAptiH, anena tu anapekSAyAmapi vanyAdeH" [ 4. 1. 48.] ityAtve " yaha turUstoH0', zapate- pazyAtra sarpistatra yajurvartata iti ||ch / 2.3.34. // 4. 3. 64.] iti pakSe iti-nistaatptiityaadi| zavA
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 3. sU0 37. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / wwwmarw are - --- - -- - nirdeze yalapi na bhavatItyatra pramANatvenAzritamabhiyuktavacana- Ni-storavA'svada-svida-sahaH SaNi mupanyasyati-tivA zavetyAdi ||ch / 2. 3. 35. / / 2 / 3 // 37 // nyA0 sa0-nisastape / niratapaditi- atra pUrva kRtamapi ti- atra pUrva kRtamApa! ta0 pra0----svada-svida-sahavarjitAnAM NyantAnAM stotereva taka evaM parasminnaDAgame "Samasat0 " [2. 1.60.] ityanena ca saMbandhinaH sakArasya nAmyantasthAkavargAt parasya SaNi-40 5bhasiddham / nistAtapIti- atra bhRzaM niSTapatIti vAkyaM kAryam , khatvabhate sani pare po bhavati, nAnyeSAm / sipevayiSati, bhAbhIkSaNye tu anAsevAyAmiti vyAvRttyaiva nirastatvAd / ansya- suSvApayiSati, siSedhayiSati; tuSTrapati / svadAdiparyudAsaH svAdaprApte vacanam // 2. 3. 35. / / kim ? sisvAdayiSati, sisvedayiSati, sisAhayiSati / stautighas-vasaH / 2 / 336 // sAhacaryAt svadAdiparyudAsena sadRzagrahaNAca NyannAnAmapi bopadezAnAmeva grahaNam , tathA ca kRtatvAt sakArasya-5 ta0 pra0-nAmyantasthAkavargAt parasya ghaservasezca dhAtoH | " nAmyantasthAkavargA" [2.3.15.] bhAdisUNaiva siddhe 10saMbandhinaH sakArasya So bhavati / jakSatuH, jakSuH, jakSivAn niyamArtha vacanama-Nistoreva SaNi SatvaM nAnyasya, teneha USatuH, USuH, uSitaH, uSitavAn / ghasiriha prakRtyantaram , bha mati simiti. sileviSati / evakAra: bhAdezasya kRtatvenaiva siddhatvAt , akRtasakArArthaM vacanam / SaNyeva Nistoriti viparItaniyamanivRtyarthaH, tenehApi bhavatiziDanAntare'pi-bahaSi, bahubu basantIti nagarANi / nAmya-asISivata. taSTAva / SaNIti kim ? siSeva, sudhApa / SatvaM 50 ntasthAkavargAdityeva-jaghAsa, vasati / / 36 // | kim ? suSupsati, tiSThAsati / nakAraH kim ? vyatisuSupiNe / kathaM pratISiSati?, adhISiSati? SaNi nimitte dhAtoH 15 za0 nyA0- ghasva0 / sati sadbhAve'vikAramAzrityAhanAmyantasthetyAdi / ghasvasaH ityavayavasambandhe SaSThI |' Satvaniyama uktaH, iha tu sana evaM dviruktasya SatvaM na tyAhU-[dhAtoH sambandhina ityAdi ] "ghaslaM adane | dhAtoriti na prtissedhH| so'pivate, seSiviSata' ityAdI parokSAyA atusi usi dvitvAdau "gama-hana." [4. 2. tu yahi dviyaM pazcAt sanniti na prtissedhH| yeSAM tu darzane 55 44.] ityupAnyAkAralope dhakArAt parasya sasya Satve |' dvisve'pi punaH sani dviruktiH, tanmate-susoSupiSata ityatra 20" aghoSe0 " [1. 3. 5. ] iti ghasya prathamatve- jakSatuH, SaNi suzabdAt parasya sasya SatvaM na bhavatyeva // 37 // jakSaH jakSivAniti- ghaseka0 " [4. 4. 82.] inI- zA0 bhyaa0-nni-sto0| kRtaSatvagatvaH san SaNItyanuDAgamaH / uSita iti- "vasaM nivAse" ityataH kta ktavatI | kriyata ityAha- Satvamate sanIti / sIvyati sapiti ca kSudhavasa." / 4. 4. 43.] itITi " yajAdi." deg sedhati kazcit , tamanyaH prayukta iti " prayoktRvyApAre. "60 [4. 1. 72. J iti svRtyanena tvam / ghasiriheti- na 3. 4. 20.1 Nigi yathAyogamupAntyaguga-vRddhayoH, sevayitu25tvAdezarUpa iti zeSaH, atra hetumAha-AdezasyetyAdi / micchatItyAdi vigRhya "tumarhAt" 3. 4. 21.] iti sani baha vasantIti vipi yvRti SatvazAstrasya syAdivizvAvasatvAt ravi gaNAdau "sanyalazca" [4.1.3.1 iti dvitve'nAdi" nasaka" [1. 4, 55.] iti jasaH zI "dhuTAM vyaJjanalaki isvatve "svapo NAvuH" [4. 1. 62.] iti dviruprAka." [1. 4. 66.] iti nakArAgame'nena patve-tasya svapaH pUrvAntasyotve "nAmyantasthA0" [2. 3. 15. 135 baiMSi / jaghAsa vasatIti- atra nAmItyAdinirmitarahi- iti sanaH sasya Satve'nena pUrvapadasthAnAmyAdeH parasya dhAtusasya 30tatvAt // cha / 2 / 3 / 36 / / sstve-sissedhyisstiityaadi| stotumicchati sani "svaranyA0sa0-ghasvasaH / / atra vaso mauvAdikasya grahaH, han" [ 4.1. 104.] iti dIghatve dvitve "aghoSe ziTaH" " vasika AcchAdane " ityasya tu svadabhAvena nAminaH sasyA-||4.1.45] iti pUrvasakArasya luki tataH pratyaya-prakRtisaMbhavAt , * adAdhanadAyoH * iti nyAyAd bA / bahaMSIti-sakArayoH pUrvavat Satve tavargasya tttve-tussttrpti| "svadi70 vasantIti vipi vRti upaH, bahavaH upo vAstavyA yeSu tAni, AsvAdane " "SidAMc gAnaprakSaraNe" "hi marSaNe" 35atra nAgamarUpe syAdividhau prathamaM kRtamapi SatvaM nivartata iti prAga pUrvavat NigAdI svadAdivarjanAt SatvAbhAve- sisvAdayi nAgamaH, tasmin ca nAmino vyasthAne'pi ziinAntare'pi iti SatItyAdi / NIti sAmAnyanirdezAt NyantAnAM SopadezAmatvam / / 2. 3. 36. // nAmaSopadezAnAM vA grahaNamityAzaGkAyAmAha- stautisAha
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 39.] caryAdityAdi- ayamarthaH-stautiH SopadezastatsAhacaryAt- tena pUrvasyApi Satvam / pariharati-SaNItyAdi- ayamarthaH- paNIti40 sahekavAkyopAttatvAditi, evaM stradAdayo'pi ghopadezAstatpa nimittasaptamyantopAdAnAt Nistoreveti niyamaH kriyamAgastulyadAsena NyantAnAM SopadezAnAmeva grahaNa * nabhitra yuktaM sadazAdhi- jAtIyasya SAparasya dhAtoH sakArasya zizikSatItyAdau SatvaM karaNe tathA hyarthasaMpratyayaH * iti, tadatra svadAdiparyaMdAso'pi vyAvartayati, pratISiSatItyAdau tu sana evaM dvitvavidhAnAtU 5SopadezagrahaNe hetuH / tathA cetyAdinA SopadezagrahaNasya phalaM SaNaparatvAbhAvAt Sasya niyamo na bhavati / atha yadi Sagaparasya darzayati, stauti-yantayoreva dhAtvorAdezasakArasya sAmarthyAd dhAtoH sakArasya SatvaniyamaH, RthaM tarhi soSupiSata ityAdau45 dvitve pUnAmina uttaraSatvabhUte sani SatvaM netadvyatiriktadhAtva-patvapratiSedho na bhavatItyAzaGkAyAmAha- yaGi sstvmityaadi| ntarasyetyarthaH / niyamaphalaM darzayati-tenetyAdi / susUpati, yeSAM viti-devanandinaH / / cha // 2. 3. 37. // sisikSatIti-suno teH sicatezca sotumicchati sektamicchati | mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm | nyA0 sa0-Nisto0 / pratISiSatIti- atra " iNaka 10pUrvavat sannAdi / nanu Satve sidve satIdamArabhyamA gamantaregA gatau" iti likhyate, tasya ca jJAnArthatvAt "sanIzca" pyevakAra kara niyamArtha vijJAyata etra, kimetrakArakaraNenetyAha 4. 4. 25 ] iti na gamvAdezaH / " iMk smaraNe" " iMDa50 pavakAra ityAdi- iSTasya hyarthasya niyamenAvadhAraNaM yathA / " adhyayane" ityanayoratu ajJAna iti vizeSaNaM nAsambhavAda, syAt, aniSTasya mA bhUdityevamarthamityarthaH, sati hyevakArakaraNe ato'nayorgamvAdezaH prApnotItyetau na likhyete, " iNaka gatau" * yata ekArastato'nyatrAvadhAragam * iti nyAyAdiSTaniyamalAbhaH, tana NyantAt stotedhAnyasmipi pratyaye adhiniztyisyApyajJAnAthatvAvavakSAyAmAdezaprAptiH / "iMdaM" ityasya na jJAnArthatvavivakSAyAmavivakSAyAmapi nAdezaH, " iNikoIH" [4. darzayati- asISicadityAdi / siJcateNigi guNe'dyatanyA! 4. 23.] ityata iNikozcAnukRSTatvAt "sanIDazca" [4.55 dipratyaye "Ni-tri-du-tru0" [3. 4. 58.] iti le hasva. sve'nAdivyajanalore "AnsyasyAsamAna." [4. 2, 35.]| 4. 25.] iti cakAreNa / sosupiSata iti- atra yaDo'kArasya sthAnitvena na guNaH, tathA " nAmyantasthA." [2. 3.15.] ityupAntahatvatve " lamodIH . " [4. 1. 64.] iti pUrvasya 20dI ve Nilope epakAropAdAnA viparItaniyamanivRtteyantathA ityasyaivAya niyamaH, etadviSaya evArambhAt // 2. 3. 37. / / mmmmmmmmmmmmmm sakArasya pave- atIvivat, evaM sote tri dvitvAdI ca- saJja / 2 // 3 // 38 // tuSTAti, sivaH spezca vi dvisvAdo-sivetyAdi, ana ta0 pra0--ikArAntanirdezAt saJja iha Nyanto gRhyate,60 SaNItyarAdAnA paramerAzritya niyamo yathA sthAt pratyayAntara-savaya gyatasthAkavargAta parasya pagi pare sasya So vA mAzritya mA bhUdityartha pampratyayAntare dhAtvantarasakArasya niya-bhavati sisaJjayiSati, siSaJjayiSati / nityaM etvamityeke // 30 // 25mAbhAvAdatra sstvmitei| svapnumicchati sthAtumicchati sani - "svaperyaDDe ca [ 4. 1. 80.] svapervRti tato dvitvAdau za0 nyaa0-snyj0| ikArAntanirdezAditi- ata za sanaH SatvAbhAve niyamAbhAvAd dhAtusakArasya nAmyantasthA0 "' evAtra prakaraNe ikAra uccAragArtho na kvacidapi vihitaH saje[ 2. 3. 15.] iti Satve " tavargasya.' [ 1. 3. 60.] migi saJjAvitumicchatIti sani dvitvAdau pakSe'nena Satve-65 iti thasya Thatve - suSupsati, tisstthaasti| atha ki siSaJjayiSatItyAdi / eka iti-vRddhA ityarthaH // 7 // 30san sAnubandha upAdIyate ? smaryamANo hAnubandho vizeSako bhavati, na bhUyamAgaH, tataH sUtre Se iti kriyatA, smaryamAgo nyA0 sa0-sajhervA / ikArAntanirdezAditi- ata pada nakArastasya vizeSako bhaviSyatItyAha-nakAraH kimiti / iha ikAra uccAraNAthoM na kacidapi vihitaH / / 2. 3. 38. // anottaraM vyatisuSipiye iti- nakAramantarega SakAramAtre | mom niyamasya vijJAnAdatrApi pratiSedhaH syAdityarthaH / kathamite- upasagot sug-suvAso-stu-stubho'dhya-70 35NyantastautivyatiriktadhAtvantarasakArasya sani ghatvabhUte niyamAt pyadvitve / 2 / 3 / 39 / / kathai pratISiSatItyAdau SakAra ityAzaGkArthaH, pratyetumicchati, ta0 pra0--advitve-dvivacanAbhAve sati sunoti-suvatiadhyetumicchati pratipUdidhipUrvAca imaH sani "svarAdeH [4. syati-stauti-stobhatInAM sakArasyopasargasthAt nAmyantasthAka: 1. 4.] iti sana evaM dvitve " sanyasya "[4. 1. 59.1 vargAt parasya So bhavati, bhaTayapi- aDAgame'pi sati, iti itve " nAmyanta. [2. 3. 15.] iti parasya Satve avyavadhAne'pItyarthaH / suga- abhiSuNoti, pariSuNoti 175 MANAImammiwwwmamawwwwwwwnawanamawwamanaw
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 39. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 197 sidanAntare'pItyadhikArAt- niHSuNoti, duHSuNoti; abhi- sa cAntara evaM bhavatItyAha-avyavadhAne'pIti- sthAnipuNvantaM prayuddha ke- abhiSAvayati, bhatropasargasaMbandhe sati NiH / nimittayormadhye'Ti satyapIti tAtparyArthaH / abhipUrvaH paripUrvazva0 bhayantAnAM dhAtUnAmupasargasaMbandhe na bhavati-abhisAvayati, pari-" dhuMgTa abhiSave" "SaH so'STayai0" [2. 3. 98.] iti sAvayati; atyapi- abhyaSuNot , paryupuNot / ginidezAt sauti- Sasya satve tivi "khAdeH0" [ 3. 4, 75.] iti nau 5savasyormA bhUta-bhabhisauti, abhisavati / suva- abhijuvati, guNe padAditvAt " nAmyantasthA." [ 2. 3. 15.] iti pariSuvati; bhaTyapi- abhyaSuvat , paryaSuvat , zanirdezAt , sUti-prAyabhAvAdanena Satve "ravargAd" [2. 3. 63.] iti sayatyorna bhavati- abhisUte, bhAbhisUyate / so- abhivyati, Natve-abhiSuNotItyAdi, evmnydpi| abhiSAvayatIti-45 pariSyati, aTyapi- abhyanyat, paryanyat / stu-abhiSTauti, sunoterNim "nAmi0" [4. 3. 51.1 iti Niti pariSTauti; suSTutam , suSTavam , duHSTavam ; aTyapi- abhyaSTot, vRddhiH / atreti- ayaM bhAva:-- yadopasargaviziSTAyAM kriyAyo 10pratyaSTaut / stubhU-abhiSTobhate, pariSTobhate; aTyapi- bhabhya- prayojyo niyujyate tadA pratibandhakAbhAvAt SatvaM pravartata chobhata. paryaSTobhata / upasargAditi kim ? dadhi sanoti, eva, yadA tu parthasyAbhirvizeSe gatvAdupasargastadA na bhavatimadhu sunoti / pUjAyAM soH pUjA-atikramayozcAtarupasargatvA- abhisAvayatIti / abhiSAvayiSatIti abhiSAva-50 abhAvAdiha na bhavati-sustutam , matistutam / yena dhAtunA yatIti ] ghupasargaviziSTaH sunotyartho'bhiSavarNa praya T: prAdayastameva pratyupasargasaMjJA iti dhAvantarayoge na viSayatayA pratIyate, taddhi tatra vA kA prayujyate-abhibhavati-nirgatAH sAvakA bhasmAdasau niHsAvako dezaH, abhi.puNviti, na tu-sundhabhItIti, yadAha bhASyam- " nAsAvevaM sAvakIyatItyatra sAvakIyaterabhinA yogo na bhavati / ziDa-preSyate-sunvabhIti, kiM tApasargaviziSTAyAM kriyAyAmaso nAntare'pItyadhikArAt bhaTA vyavadhAne na prAmotItyadyapIti preSyate- abhiSuNviti" [ pANi 8. 3. 65.] abhi-55 prahaNam , apizabdo'bhAvArthaH; anyathATayeva syAt / advitve pUrvAta sunotehyastanyA divi zno " aD dhAto." [4. 4. iti kim ? abhisusUSati, abhyasusUSat ; parisusUSati, paryasu-29.] ityaDAgame Satve- abhyaSuNoditi / sugiti gakArega 20sapat; abhisiSAsati, abhyasiSAsat; anna pUrvasakArastha "dhUka prasavaizvaryayoH " ityaspAdAdeH "ghu prasavaizvaryayoH" SatvaM na bhavati, mUladhAtostu yathAprAptaM yatvaM bhavatyeva / iti bhvAdezva vyudAsena " puMgTa abhiSave" ityayaM dhAturnikecit tUpasargapUrvANAM sunotyAdInAM paJcAnAmapi saranta-stauti-dizyata ityAha- ginirdezAdityAdi / abhipUrvaH paripUrvazva60 varjitAnAM dvitve sati mUla prakRterapi patvaM necchanti- abhya- t preraNe" abhiSuvatItyAdi / sUti-sUyatyoritisasabat , abhisusAva, abhilosUpate; so- abhyasIsayat , Doka prANigarbhavimocane"" pUchauca prANiprasave" ityanayo25abhisesIyate, abhisisAsati; stu-abhitostUyate, abhitu-rityarthaH / abhiSyatItyAdi-"otaH zye"[4.2.103.] stAva, abhyatustavat ; stubha-abhitustubhe, abhitostubhyate, ityokAralopaH / so ityokArega "saiM kSaye" iti sA iti abhyatustubhat ; ityAdi padAdau pratiSedhe prApse vacanam // 39 // vyudaasH| abhiSTautItyAdi- "eTuMgcha stutau" " uta au-65 momvironmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm-1viti."[4.3.59.1 ityiikaarH| abhiSTobhata ityAdi za0 nyA0--upa0 / upasRjyate'nena dhAtvardhaH sambadhyata " TbhU stmbhe"| dadhi sunotIti- dadhi-madhubhyAM ityupasargaH / nAmyantasthetyAyadhikArAdantasthAdyantasyopasarga- seramo vA " anato lup" [ 1.4.59.] iti lup asatyupaasyAsambhavAnAmyanta upasargo'tra gRhyate, atazceha nAmyantA-sargAdityasmin yathopasargAnAmyantAt padAdilakSagapratiSedho dupasargAt sugAdisakArasya SatvamityayamarthaH sampayate, tatazca bAdhyate evamanyasmAdapi nAmyantAd bAdhyeta, sunotyAdivyatirikta-70 nisa uttarasya sunotyAdisakArasya SatvaM na prApnoti, anAmya-dhAtvavayasakAre tu padAdilakSa gapratiSedhasyAvakAzaH- madhu sinoti ..ntatvAditi yaH zakate taM pratyAha- upasargasthAdityAdi-parisinotIti yathA, tasmAdupasargAdityupAdeyam / kriya etenopasargasthe Satvanimitte upasargazabdo vartata iti darzayati, mANe'pyupasargAdityasmin sustutamityatra kasmAna pravartata 35upasargasthe ca nimitte, upasargazabdasya vartanAnniso'pyuttarasya ilyAha- puujaayaamityaadi| yena dhAtuneti- ayamarthaHsunotyAdisakArasya SatvaM sidhyatIti / aTItyaTazabdena "aDa upasargasaMjJAyAH kriyAyoge vidhAnAdiha ca sunotyAdInAmupA-75 bhAto:." [4. 4. 29.] iti nirdiSTo'DAgamo gRhyate dAnAdetadvAcyA kriyAM prati ya upasargastasmAdetadIyasya sakArasya apasarga-dhAtvorantare'nyasyAsambhavAdityAha-aDAgame iti / Satvam, niHsAvaka ityatra tu gamivAcyAyAH kriyAyA
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 bRhadvRtti-vRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 40.] nizabdo vizeSaka iti gamimeva pratyasAvupasargasaMjJo na sunoti pratiSThApayati, evaM pratiSedhayati / upasargAdisyeva- adhisthApratIti sunote rupasargAduttaratvAbhAvAt SatvAbhAvaH / nAmadhAto-sthati, gatArthatvAsAmrAdhirupasargaH, vRkSaM vRkSaM pari simati, staIi pratiSedho vaktavyastatrApi sa eva sunotyAdiriti Satva- anna vIpsyasaMbaddhasya parerdhAtunA saMbandhAbhAvAt nopasargasvam,40 prasaGgAt , sAvakamicchati-sAvakIyati, abhisAdakIyatItyatrApi nirgatAH secakA asmAniHsecako dezaH, atra yena dhAtunA 5na doSo'nupasargatvAdityata Aha- atretyAdi- abhiH kyana-yuktAH prAdayastameva pratyupasargasaMjJA * iti na bhavati / sedheti thasyecchAyA vizeSa gatvAdupasargo na sunoteH, sunotyupasargatye kRtaguNasya nirdezaH sidhyatinivRtyarthaH- abhisidhyati, bhakArakhabhisAvakamicchati abhiSAvakIyatIti SatvaM bhavatyeva / ziD- stUcAraNArtho na tu zanidezaH; tena yaGlupyapi bhavatinAntare'pItyapizabdArtha darzayati- apizabda ityAdi / pratiSeSidhIti / seneraSopadezArtha sthA-soravarNAntamyavadhAne'pi45 abhiSotumabhiSavitumabhiSAtuM vecchati aicchacca- abhisusU-vidhyartha sica-saJja-sedhAM SaNi niyamabAdhanArtha sarveSAmaD10SatItyAdi / atreti-ayamarthaH- sunoteH subateH syatezcA- vyavadhAne padAdau ca SatvArtha vacanam // 40 // dvitva iti vAcanAdupasargAt parasya sakArasya paravaM vyAvaya'te, wormomenommmmmmmmmmmwwwmmmmmmmmmmmm sunoti-suvatyoH pUrvasasya. Satve nivArite mUladhAtusakArasya | za0 nyaa0-sthaa-se0| upasargAdityaThyapIti ca vartata 'Nistoreva' iti niyamena vyAvRttiH kriyate, syatestu san | ityAha-upasargAdityAdi- atrApyapizabdasya pUrvokta evArtho SatvabhUto nAstIti nAmyantAd dhAtusakArasya patvaM bhavatyeva, draSTavyaH / adhipUrvaH pratipUrvazca "SThAM gatinivRttau" ":50 15stautistomatyoH pUrvasakAro nAstIti vyAvRttirna drshitaa| kecita so'STa" [2. 3. 98.] iti Sasya satve nimittAbhAvAt tviti- lalitaH / padAdAviti- padAntaH kRtasyati baca-Thasya zatve bhaviSyantyAdau yathAyogam "aD dhAtoH." nAt padAdau na prApotItIdamArabhyate ||ch / 2. 3. 39.[4. 4. 29.] ityADAgame'nena Satve " tavargasya. . mmmmmm |3. 60.] iti thasya Thatve " Ato NavaH0" [4. 2. 120.] nyA0 sa0-upasargA0 / atra pratyaSTot na payeSTIt pari- iti gava autve-adhiSThAsyatItyAdi / atha 'susthito55 pUrvasya " stu-svA." [2. 3. 49. ] iti vikalpa bhaNanAt / duHsthitaH' ityAdau tu ziSTaprayukta kartha SatvAbhAvaH ? ucyate20NyantAnAmiti- dhAtvantaratvAditi zeSaH / aTyapIti- vizeSa-upasargavibhaktisvarapratirUpakAzca nipAtA ityupasargavAbhAvAt vihitasvena pUrva kRtamapi patvaM parasmin aDAgame'siddha rayAditi / SatvAbhAvaH / senayA abhiyAtIti "Nija vahulaM nAnaH0" sauti-savatyoriti-" puMkU prasave", "suM pramavaizvaryayoH" ityanayoH ||3. 4. 42.1 iti senayeti tRtIyAntAdabhiyAtItyarthe Nici - " dhUDhauka, pUchauca " ityanayoH / suSTuta-/"aikAyeM" | 3. 2, 8.] iti tRtIyAlupi tato'bhinA60 miti- sAtizayaM stUyate sma vAkyam , pUjAyAM tu sorupasargavA-yoge tivAdAvanena Satve-abhiSeNayatItyAdi / pratiSedha25 bhAvAt // 2. 3. 39. / / tIti- pratipUrvaH " vidhU gatyAM" "SidhU zAstra-majalyayoH " viti / abhiSiJcatIti- "SicIt kSaraNe " abhipUrvatastiva sthA-seni-sedha-sica saJjAM dvitve'pi / |zaH, mucAditvAnno'ntaH "nAM dhuvarye" [1. 3. 39.] / 2 / 3 | 40 / / | iti akaarH| suSiktaM nAmeti-atra pUjArtho nAstIti65 ta0 pra0---upasargasthAt nAmyantasthAkavargAt pareSAM sorupsrgsNjnyaa| abhiSajatIti- "SajaM saGge" tiva zava sthAdInAM sakArasya So bhavati, dvitve'pi aTyapi- dvivacane-"daMza-sanjeH zavi" / 4. 2. 49.1 iti nalopaH / gatArtha80nATA dvAbhyAM ca vyavadhAne'pItyarthaH / sthA- adhiSThAsyati, tvAditi-"dhAtoH pUjArtha."[3. 1. 1.] iti sUtreNa pratiSThAsyati, adhitaSThau, pratitaSThau, adhyaSThAt , adhyaSThAsyatga tArthasyAdharupasargatvasya ca pratiSedhAdityarthaH / sedha | sidha' seni-senayA abhiyAti- abhiSeNayati, abhiSiSaNayiSati, ityukte sAdhiparigrahaH syaadityaah-sedhetyaadi| yathA sidhyate-70 abhyaSeNayat , abhyaSiSaNayiSat ; sedha-pratiSedhati, pratiSiSedhi-nivRttistathA yaGlubantasyApIti kazcinmanyetetyAha-akAra Sati, pratyaSedhat , pratyaSiSedhiSat ; sica-abhiSiJcati, suSiktaM ityAdi- ayamarthaH- sidhyati nivRtteranyathaiva siddhatvAcchavanirdeza86nAma kiM tavAtra, abhiviSikSati, abhyaSiJcat , abhyaSiSikSat syAnarthakaravAdakArasyochAraNArthatayoyAdAnAt tivA zaveti niya. sA-abhiSajati, abhiSaSA, abhiSiSaGgati, abhyaSajat, mAbhAvAda yaGalubantasyApi parigrahAt Satvamiti / atha kRtaabhyaSiSaDvat ; NyantAnAmapi bhavati- pratitiSThantaM prayuGkte tvAn sakArasya sAmAnyalakSaNenaiva Satvasya siddhatvAt kimartha-75
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3.50 12.] zrIsiddhahemacandrazamyAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 45 midamityAha-senerityAdi- avyutpannaH senAzabdaH, saha ine pratyaye " gi-zri0" | 3. 4. 58.] iti he dvitvAdau / senA, tato Nici senirdhAtuH, tasya vyatastambhadityAdi / pratipUrvAnnipUrvAca tata eva karmaNi ca svabhAvata eva sakArAdilAt tatsakAraH kRtaH kRtasambandhI ke "no vyajanasya." [4. 2. 45.] iti nalope vA na bhavatItyato dvirvacanenAdAvaDvyavadhAne'syASopadezasyApi adhazcaturthAt 0" [2. 1. 79.] iti tasya dhatve. 5SatvamArabhyate, na kevalamaSopadezArtha yAvadavantiAdapi pUrvAt " tRtIyaH" [1. 3. 49.] iti bhasya tRtIyave-pratisthA-soH Sopadezayorapi SatvArtham, anyathA nAmyantasthAka-stabdhaH, nistabdhaH, etepvahastabdhanistabdha iti pratiSedhAt vargAt SatvamucyamAnaM kathamavarNAntAt pUrvAd yatnamantaregaSatvAbhAvaH ||ch / 2. 3. 41. // syAdabhitaSThAviti; Nistoreveti niyamena SaNi yad bAdhitaM /mmam nyA0 sa0-saGa prati0 / STabhuGga ityasya lAkSaNikatvAt SatvaM tadaTi dvitve ca yathA syAdityevamarthamapIdamArabhyate; tathA na grahaNamiti naiyAsikAH prAhuH, pArAyaNakArastu asyApi SatvaM 10chiDnAntare padamadhye ca tena patvavidhAnAdabyavadhAne padAdau ca tena sarveSAmapi SatvaM syAditi tadarthamapIdamityetAni prayoja-tam, evamuttarasUtra'Apa ayam // 2. 3. 41. // nAnyudAhRtodAharaNebu dravyAni // cha // 2. 3. 40. // avAcAzrayorjAvidare / 2 / 3 / 42 // syA s-sthaa-seniH| atha tusthito dusthita ityAdI ta0 pra0-avAdupasargAt parasya stambhaH sakArasyA-50 kathaM patvAbhAvaH? ucyate- upasargapratirUpakA nipAtA ete ityupa-zrayAdiSvartheSu gamyamAneSu dvitve'pi aTyayi yo bhavati, 15sargatvAbhAvAt sstvaabhaavH| NyantAnAmapIti-NigaH prAgevopa- aDe- viSayazcet stambhinaM bhvti| AzrayaH-bhAlambanam sargasaMbandhAt / bhaSopadezArthamiti- abopadezatvaM ca saha inena durgamavaSTanAti, durgamavaSTabhyAste, avataSTambha durgam , durgamavartate iti vyutpattI, sarve'pi sAdhitasyApi yA vyutpattipakSe ! vAnnAt ; Urja- urjitvam- aho vRSalasyAvaSTambhaH, avaSTabdho sthA-samoriti- upasargasthasya nAmino'varNAntena dirvcnenetyrthH| ripuH zUreNa; avidaramanativiprakRSTam-AsannamadarAsa ca niyamabAdhanArthamiti-senestu "Ni-storevA."[2. 3. 37.] gRhyate- avaSTabadhA zarAt, abaSTabdhA senA / avAditi kim ? 20iti siddhaM, tiSThatestu san palvarUpo nAstIti // 2. 3. 40. // prastabdhaH / cakAro'Ga ityasyAnuvRtyartho'nuktasamuccayArthazva, aGapratistabdha-nistabdhe stambhaH tena- ' upaSTambhaH, upaSTambhakaH, upaSTabdhaH' ityAdAvupAdapi bhavati / upAvAdityakRtvA cakAreNa sUcanamanityArtha, teno|2|3 / 41 // pastabdha ityapi bhavati / AzrayAdigviti kim ? avastabdholA ta0 pra0-upasargasthAt nAmyantasthAkavaryAt parasya vRSalaH zItena / aGa ityeva-avAtastambhat // 42 // stambhaH sakArasya dvirave'pi aTayapi So bhavati, na cedasau 2 stambhirDe pratistabdhe nistabdhe ca viSaye bhavati / viSTanAti, za0 nyAya-avA0 / AzrayagamAzrayaH " bhUdhyado'l" pratiSTanAti, vitaSTambhaH, pratitaSTambhaH, pratitASTabhyate, abhitiSTa-[5. 3. 23.] ityala, UrjayaterbhAve'li- UrjaH, viziSTa bhiSati, vyaSTabhnAt , pratyaSTabhnAt / aGa-pratistabdha-nistabdha dUra-vidUram , prAdisamAse tato nasamAsaH, tataH samAhAraiti kim ? vyatastambhat, pratyatastambhat , pratistabdhaH, dvandvAt saptamI / apratistabdhanistabdha ityanuvRttAvapi 'prati-66 nistabdhaH // 11 // stabdhaH, nistabdhaH' ityasyAvyabhicArAdaGa ityasyaivopayoga 80 zanyA0-a61 ca pratistabdhazca nistabdhazceti ityAha- aGe iti / AzrayaM vyAcaSTe- AzrayaH-Ala samAhAradvandvagarbhAnajasamAsAdAdhArasaptamItyAha-na cedasAvi-mbanamiti / avapUrvAt stambhU iti sautrAt pUrvavat tivaadiityaadi| viSaya iti-Anaya AdhAramAtraM, na tvananyatra- avaSTabhnAtItyAdi / UjazabdAthemAha- Urjitvamiti / avabhAvalakSaNastadvizeSastasminnityarthaH / vipUrvAt pratipUrvAcca stambhU STambha iti- " bhAvA'koMH " [5. 3. 18.] iti ghaJ 170 iti sauvAt "bhaGa stambhe" iti dhAtorvA tivAdau" stambhU- avaSTabdha iti- karmaNi ktapratyayaH, "no vyaJjanasya." stumbhU" 3.4. 78.1 iti yathAyoga nApratyaye dvitvAdau!4. 2. 45.] iti nlopH| Asannamiti- vizabdena stambheH sakArasyAkRtasvAt sAmAnyalakSaNenAprAptAvanena yatve-dUrasya vizeSitatvAt tatpratiSedhena tadanyagrahahmAt tatsadRzagrahaNAca viSTabhnAtItyAdi- upalakSaNasvAt stambhate viSTambhate / tadanyadAsanaM tatsadRzaM cAsannamiti yaJca nAsannaM nApi duurmityrthH| stambhU iti sautrAt pUrvavadupasargasahitANigi adyatanyA di-avaSTabdhA zaraditi- nAtidUretyarthaH, AsanA dUrAsanA75
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhaddhatti-halyAsa-laghumyAsasaMpalite [pA0 3. sU0 44.) e ceti vizeSaH prakaraNasamadhigamyaH, yadi cAsavetyarthaH syAdA- zeSaH / viSvaNatItyAdi-- bhojanamatra svanerartha ityAhasanagrahaNameva kriyeta / prastabdha iti- avAditi vacanAna mukta ityartha iti / anye tu na bhojanamAtramatrArthaH, kintu bhavati / cakArasya prayojanamAha-cakAra iti- tenAvAta- bhojana vizeSaH, sazabdaM bhojanamityAha-sazabdamityAdi 140 stambhadityatra SatvaM na bhavati / punardvitIyaM prayojanamAha-anukta- anya iti, apare iti- candragomItyarthaH, sa hi svanirna samuzcayArthazceti / tasya phalaM darzayati-teneti / upaSTamma bhojane kintu zabda eva, svanyarthasya sasvananabhojanaiti- pUrvavad ghan / upaSTambhaka iti-"ka-sRcI" [5. viSayaH. bhojane yat khananaM tatraivaha svanivateta ityAheti / 1. 48.] iti NakaH / yadyevamupAvAditi kasmAnna kriyate viSavANeti-Nava "giti" [ 4.3.5..] iti vRddhiH| ityAha- upAvAdityAdi / athAtra sarvasyaivArthasya sUtra eva ra eva viSavaNyata iti- yachi dvitve'nAdivyaJjanalope " murato'nu-45 darzitatvAdupAdu veti pRthagyoge vikalpo'pi sidhyati, kimanenAnu-nAzika 1 / ti svAgamaH / tiSci10ktasamuccayArthena ? satyam- eSo'pi caiyAkaraNamArgo'stIti prada-NiSatIti- vizvaNitamicchatIti san / vyaSiSvaNaditirzanArtha cakAra ityadoSaH / avastabdho vRSala iti-zIte-| svaneNigantAdadyatanyA dipratyayaH, "Ni-zi-du." [ 3. 4. nAdito nizcaSTI jAta ityarthaH // cha // 2. 3. 42. // 58. 1 iti cha:, "upAntyasya." { 4. 2. 35.] iti nyA0 sa0-avAcA samudAyAnuvRttAvapi nyabhicArAdaGa hasaH, " Adyo'zaH0"[4. 1. 2.] iti dvivamanAdi-50 ityasyaiva graha ityAda-a iti / dargamiti-duHkhena gamyate asmin vyajanalopaH, " asamAnalope sanvad." [ 4. 1. 63. ] 15rati " sugadurgamAdhAre "[2. 1. 132.] iti siddhiH, karma- |iti pUrvasyatvam / visvanatIti- azana iti vacanAdatra na nyutpattau tu khala syAt, durga nagarAdi bahulaM vRtteti kiyatvam , bhavati / // cha. / / 2. 3. 43. // duHkhena gamyate'tra tatra vaacylinggH| pArAyaNakArastu bhIbAdikasyAsyA nyA0 sa0....-vyavA01 [neha vyAkhyAtam // 2.3. 43.] avaSTammate daNDamiti na tu naiyaasikaaH| anityArthamiti- ydyevN| sdo'prte| parokSAyAM tvAdeH taIi bopAdityevaM vidhamataH sUtrAt pRthageva kayaM na kRtam , satyam / 2 / 3 / 44 // 20vicitrA suutrkRtiH| avastabdho vRSalaH zItaneti- saGkucita ta0 pra0-prativarjitopasargasthAt nAmyantasthAkavargAt ityarthaH / / 2. 3. 42. / / wommmmmmmu-parasya sadI dhAtoH sakArasya dvitve'pyaTayapi So bhavati, vyavAt svano'zane / 2 / 3 / 43 / / parokSAyAM tu dvitve sati deH pUrvasyaiva bhavati / niSIdati, ta0 pra0-veravAcopasargAt parasya svano dhAtoH sakAra-niSApadyate, viSApadyate, niSiSatsati, nyapIdat, vyavIdat,60 sthAzane bhojane'rthe dvitve'pi aTayapi So bhavati / pUrvasUtre parokSAyAM tvAdereva- niSasAda, viSasAda / aprateriti kim ? . cAnukRSTatvAdihAGa iti nAnuvartate / vizvaNati, avajvaNati, pratisIdati, pratyasISadat, pratisiSatsati; ana prateH bhuGkte ityarthaH; sazabdaM bhute ityartha ityanye, bhunAnaH parasyAdyasakArasya SatvaM na bhavati / prakRtisakArasya tu kaJcicchabdaM karotItyartha itypre| viSayANa, avaSayANa, nAminaH parasya "nAmyantasthA." [2. 3. 15.] viSavaNyate, avarSavaNyate, viSizyagiSati, avaSizvaNipati, ityAdisUtreNa bhavatyeva; asyApi necchansyeke-pratyasIsadat,65 vyavaNat, bhavAmbaNat, vyaSivaNata , avAvizvaNat / vyavA- prtisiststi| turvizeSaNArthaH, parokSAyAmeSa vizeSo'nyatra . 30diti kim ? atisvanati, atyasisvanat / azana iti tUbhayatrApi bhavati // 44 // kim ? visvanati, avasvanati mRdaGgaH, vividhaM zabda / za0 bhyA0-sado0 / aprateriti vacanAdupasargAditi karotItyarthaH // 43 // vartata iti jJAyate, vAdisyanuvRttau tasyAnarthakyAdityAha-pratiza0 nyA0---vyavA0 / veH parasya svanatisakArasyAkRta-varjitopasargasthAnAditi / parokSAyAM tvAderiyanena70 khAt padAditvAdaprApta'vAt punaranAbhyantatvAcedamArabhyate |sd iti viziSyate-parokSAyAM yaH sad tasyAdeH sakAra8azane-bhojane'rtha iti- yadyapi "svana zabde " ityucyate syeti / deriti ca dvitve'nAdivyavacchedArtham , AhatathApyanekArthA dhAtava iti viziSTopasargasvanirazane'pi vijnyaayte| dvitve satItyAdi / niSIdati "Sadla~t avasAdane" cAnukRSTatvAditi- atra tu cakArasyAbhAvAditi atastiva za: "zrauti." [4. 1. 108.] itI sIdA / mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmunmun
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 46.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / dezaH, sthAnivadbhAvAt patvam / niSAdyata iti - garhitaM | kimarthaH 1 sadisvaJja ityeka eva yogaH kriyatAmityAha- yoganiSIdati " gR-lupa 0 [ 3. 4. 12. ] iti yaG dvitvam vibhAgAdityAdi- ekayogatve sadivat svajerapyaprateriti prati" AguNAvanyAdeH " [ 4.1 48 ] ityAtvam aneno SedhaH syAt, atastannivRttyartho yogavibhAgaH / cakAra iti - 40 bhayatra Sattram ; yablubantasyApi yadi prayogo'sti tadA niSASa- ayamartha:- cakArAnukRSTamuttaratra nAnuvarttata iti ' pariSiSeve ' 5dItIti Satvameva / niSasAdeti pUrvavaNNavAdi, parokSAyAM ityatrApi bhavati // cha // 2. 3. 45. // tvAderityasminnasati dvitve'pItyanuvarttanAd dvayorapi sakArayoniSAdyata itivat syAt itIdaM niyamArthamucyate- parokSAyAM tvAdereva na parasyetyarthaH / pratisiSatsati pratisatumiccha tIti san, atrAprateriti vacanAdAdeH sakArasya SatvaM syAdaIonyatra niSApayata ityAdau na syAt, ato'nyatrAvizeSAdAderanAdezca SatvaM, parokSAyAM tvAderevetyeSa vizeSastu zabdAd gamyata ityarthaH // cha // 2. 3. 44. // ml 201 nyA0 sa0 - svaJjazca / abhiSiSvaGkSate nanvatra " Nistoreva0 " [ 2. 3. 37. ] iti nigamAd mUladhAtusakArasya ghatvaM na prApnoti, ucyate " spaDheM " paraH, [7. 4. 119.] iti45 nyAyAt idameva pravartate / abhiSasvaJja iti- atra " svajernavA " [ 4.3.22. ] parokSAyA vA kittvam, pakSe dvidabhAvAt nalopAbhAvAH / yoga vibhAgAdityAdi - nanu yogavibhAgAt parokSAyAM tvAderiti nAnuvartate iti kathaM na vijJAyate ? satyam - vyAkhyAnato vizeSapratipattiriti // 2. 3. 45. // nyA0 sa0 --- sado / " SalaM vizaraNa0 " ityasya " badlRt avasAdane " ityasya ca grahaNam / upasargAdityanuvartate / vyavAditya15 nuvRttau tu tayoreva vidhAnAt prativarjanAnarthakyaM syAt // 2. 3.44 // svaJjazca / 2 / 3 / 45 // pari-ni-veH sevaH | 2 / 3 / 46 / / ta0 pra0--- parinivyupasargasthAt nAmyantasthAkavargAt parasya sevaterdhAtoH sakArasya ditve'pyayyapi So bhavati / pariSevate, ta0 pra0--- upasargasthAt nAmyantasthAkavargAt parasya svaH pariSiSeviSate, pariSeSevyate, pariviveve, paryaSevata; niSevate, sakArasya dvitve'pyayapi So bhavati, parokSAyAM tu dvitve satyA- niSiSeviSate, niSiSeve, nyaSevata, viSevate, viSiSeviSate, 55 dereva / abhiSvajate, parivvajate pratiSvajate, abhiSiSvaGkSate, triSiSeve vyaSevata / pariniveriti kim ? anusevate, 20 pariSidhvaGkSate, pratiSinvaGkSate, abhiSASvajyate, abhyanva- pratisiSeve pratiseSainyate, pratyasiSevat, anopasargAzritaM SatvaM jata, pratyadhvajata, abhyaSacaJjataH parokSAyAM tvAdereva - abhi- na bhavati, dhAtostu dvitvAzritaM bhavatyeva; ubhayatra necchaSasvaje, abhiSasvaje; pariSasvaje, paritrastra; pratiSasvaje, prati nyeke- pratisiseve, pratisesevyate, pratya sisevat // 46 // svaje / yogavibhAgAdaprateriti nAnuvartate, cakAraH parokSAyAM tvAderityasyAnukarSaNArthaH, tatazcottaratrAnanuvRttiH // 45 // w 50 25 za0 nyA0--pari0 / ' SevRD sevRD sevane " iti yaH 60 | Sopadezo yazcetaraH sevatistasyobhayasyApi pariSevate itiza0 nyA0 - svaJjaH / abhiSvajate iti-" vaJjit Sopadezasya padAditvAditarasya tu mUlata evAprApte Satvam / saGge ". varttamAnAyAste pratyayaH, tudAdivAcchaH " zidavit " ziSTaM [ zeSaM ] pUrvavat / atreti - upasargAzritaM " pari-niveH [ 4. 3. 20. ] iti dvidbhAvAt " no vyaJjanasya 0 " sevaH " [2. 3. 46. ] ityaneneti zeSaH / dvitvAzritaM [ 4 2. 45. ] iti nalope'nena Satvam / abhiSa 'svaje, abhiSasvaje, " svajJernavA " [ 4 2. 22. ] iti tyarthaH / eka iti - lalitasvabhAva ityarthaH // cha // 2. 3.46. // | bhavatyeveti- nAmyantasthA0 " [ 2. 3. 15. ] ityanene - 65 30 parokSAyAH pakSe dvidbhAvAnnalopaH / nanvaprateriti prakRtatvAt Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 vRhadvAtti-vRhaNyAsa-laghunyAsasaMbalite [pA0 3. sU0 48.] po bhavati / pariSayaH, niSayaH, viSayaH; pariSitaH, niSitaH, pItyAdenivRttatvAt parasya sasya SatvAbhAvAt pUrvasyaiva sakArasya viSitaH; saya iti sinoteralantasyAjantasya ghAntasya vA, SatvamityAha-atra dvitve satItyAdi / kathamiti-pRtha-40 sita iti kAntasya rUpam / syatervA niyamArtha- parinivi- gyogAd dvitve'pItyAdenivRttatvAt paryAyupasargAntarasyaiva sayaparasyaiva tAntasya syateryathA syAditi, tenopasargAntarapUrvasya sitayoH sakArasya SatvavijJAnAnmA pariSiSiyaditi kathamu54 upasargAt suga." [2. 3. 39.1 ityAdinApi na bhayatra SatvamityAzaGkArthaH / pariharati-dvitve sarta bhavati; tena-pratisitaH, ni:sitaH, ityAdi siddham / yoga- // cha / / 2. 3. 47. / / vibhAgAd dvitve'pi aTayapIti nivRttam , tena- mA viSa- nyA0 sa0--saya-sita / syatervA niyamArthamiti- udyota-45 m sayadityatra dvitve sati pUrveNa vyavadhAnAduttarasya na bhavati, pUrvasya svalyavahitatvAd bhavatyeva-vyasayIyat, paryasitAyata | karastvAha-sinotereva grahaNaM nyAyyaM sayetyanena sAhacaryAt, kina 10kartha mA pariSiSayata? dvisve sati upasargAta parasya parva-sthatigrahaNe niyamArthatA jAyate, sinotigrahaNe tu vidhyarthatApi syAnena Satvam , uttarasya tu " nAmyantasthA0" // 2. 3. svAdAta, patA / syAditi, yato vidhi-niyamasambhave ca vidhireva jyAyAn / na 15. // ityAdineti na doSaH // 47 // ca vAcyamekenaiva sitagrahaNena syati-sinotyubhayasya upAdAnAta vidhyarthatA niyamArthatApi syAditi, yato'thaikatvAdekavAkyamiti keSA-50 za. tyA0-saya0 / pariniveriti vartata ityAha-paricid vAkyalakSaNam, arthakatvAca sayasita iti vAkyasamAptau ni-navabhya iti / anyasya sakArasyAsamihitatvAta saya. syatiyANArtha vAkyAntaraM karaNIyaM bhavatIti sinotereva grahaNama / 15sitasyetyavayavaSaSThIvijJAnAdanayoreva sakAraH sthAnItyAha-mA viSasayaditi- viSamAkhyat "Nij bahulam" [3. sayasitayoH sakArasyeti / atha saya sita iti ko'yaM 4. 42.] atra dvitve kattavye "NaSamasat0" [2. 1.60.] zabdaH ? nahyevaM dhAtuH pacyamAnaH suga-suvAdiva dRzyata ityanena SatvanivRttau " anyasya "[4. 1. 8.] iti dvirvacanam 155 ityAha-saya ityAdi-"piMgTa bandhane" ityasya "yuvarga"vyasayIyaditi-viSayamaicchat kyani iiH| prysitaayteti| 5. 3. 28.. ityalantasya "ac" [5. 1. 49. | paripita zvAcarata kya " dIrghahicya." [4. 3.108.1 20ityajantasya "punnAmni."[5. 3. 130.] iti ghAntasya iti dAghaH / / 2. 3. 47. / / vA saya iti, sinote reva vA tAntasya sita iti, aso-Ga-sivU-saha-ssaTAm / 2 / 3148 // syatervA "do-so-mA-stha i:" [4. 4. 11.] itItve " upasargAt suga" [2. 3.39.1 iti siddhe pari. ta0 pra0-pari-ni-vibhyaH parasya sivU-sahordhAtvoH ssaDA-65 ni-vibhya eva ktAntasyeti niyamArthamityAha-sthatervatyAdigamasya ca saMbandhinaH sakArasya So bhavati, na cet sivaudyotakarastvatrAha-sinotereva grahaNa nyAyato jyAyaH sayetyanena sahI so-viSayI bhvtH| pariSIvyati, niSIcyapi, viSIcyatiH sAhacaryAt , kiJca syatigrahaNe niyamArthatA jAyate, sinoti parivahate, niSahate, viSahate; pariSkaroti, vikaraH zakuniH; nestu grahaNe tu vidhyarthatA, vidhiniyamasambhave vidhireva jyAyAn , paraH saDa nAstIti nodAhiyate / asoDeti kim ? parisoDhaH, evaM ca vidhyarthatA bhavati, yadi sinotigrahaNaM bhavatIti, na parisoDhavyaH; nisoDhaH, nisoDhavyaH; visoDhaH, visoDhavyaH; De--60 caikenaiva sitagrahaNenobhayasya syati-sinotirUpasyopAdAnAd vidhya-mA pAra mA parisISivat , mA parisISahat ; mUladhAtostu SasvaM bhava30rthatA niyamArthatApi syAditi yujyate vaktum , arthakatvAdeka. tyeva / sopratiSedhastu sahereva na sivastasya sorUpAsaMbhavAt , sivo'nubandhanirdezAt yalupi na bhavati-pariseSivIti / vAkyamiti keSAJcid vAkyalakSaNam , tasmAt sinotereva grahaNam / 'pari-ni-veH seva-saya-sitasya' ityeka eva yogaH | bahuvacanaM pari-ni-vibhiH saha yathAsaMkhyanivRtyartham // 48 // kriyatAM kiM yogavibhAgenetyAzaGkayAha-yogavibhAgAdityAdi- za0 nyA0-aso. / soDha ityAdiprayogasthasya sahera-70 ekayoge hi yathA sevaterdvitve'pyasya pa SatvaM tathA saya-sita- kyavasya 'so' ityanukaraNam, cha iti ca pratyayasya, tayoiyorapi syAt, prathagyoge tu dvitve'pItyAdi nivRttam , nivRtte tu! dvandve kRte pazcAnavAnyapadArthe sivU-sahalakSaNe bahuvrIhI kame tasmin kiM siddhamityAha- tenetyAdi / mA viSasayaditi-dhAraye ca punardvandvaH / na cet sivU-sahAviti- dvitve'pI'vipUrvAta sayazabdAgijantAnmAchA sahitAdadyatanyAM "Ni-tyasya nivRttatvAt paryAdibhyo'nantarasyaiva sasya SatvavidhAnAt tri." [3. 4. 58.] iti ustato dvitvAdi / dvitve. ssaTazca pratyaye dvitvenAntaritatvAt prApterabhAvAd 'aso-15
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 50.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 203 - - -- rammmunnarunaamanima ranwww iti pratiSedhAbhAva iti bhAvaH / pariSivyatItyAdi-vyaSahata, vyasahata; paryakarot , paryaskarot / asoGasivUsahetyeva" pivUca utau " " hi maSaNe" "SaH saH0" [ 2. 3. paryasoDhayat, paryasISivat, paryasISahat / stu-svornityaM prApte 98.7 iti Sasya satvam, uktopasargayogastivAdistato'nena sivU-saha-ssaTAM cAprApte vibhASA // 49 // 40 Satvam / pariSkarotIti- "saM-pareH kRgaH." [ 4. 4. za0 nyaa0-stu-sv0| paryaSTauditi- paripUrvAt stote592.1 iti ssaTa tasyAnena Satvam / viISkara zata-stistanyA diva "uta auH0" [ 4. 3. 59.] ityauvipUrvAta kirate: " nAmyupAntya." [5. 1. 54.] iti tvama, aDAgamo'nena pakSe Satvam, evamanyatrApi / atra kaH " RtAM viti." [4. 4. 116.] iti irAdezaH vibhASAyAH prAptiparvakatvenAprAptipUrvakatvena ca rUpayAta keyaM "vau vikiro vA" [4. 4. 96.] iti ssaDAgamaH / vibhASetyAha- stusva rityAdi- stoteH " upasargAt sug-45 nodAhiyata iti-ssaTaH Satvamiti zeSaH / pariSoDha suva0" [ 2. 3. 39.] iti svajatezca "svajazca" 10ityAdi-paryAdipUrvAt saheH ktastavyazca " ho dhuTa-padAnte" [2. 3. 45.1 iti nityaM prApnoti, sivU-saha-rasaTAM cATya[2. 1. 82.] iti hasya Dhatvam " adhazcatuthAta pItyasya nivRttatvAdasocheti SatvaM na prApnotIti viSayabhedAt [2. 1. 79.] iti tasya dhatvaM "tavargasya zcavarga0 "|| prAptA prApta vibhASeyamityarthaH // cha 2. 3. 49 // 1.3.60.] iti dhasya DhavaM " sahi-vahe: " 1.| 3. 43.] iti dhAtvavayavasya Dhasya lope'kArasya cautvamiti / / yasakA nyA0 sa0--stu-svaJjaH / stu-svaJjornityaM prApta iti-50 - upasargAt sum" [2. 3. 39.] iti "svakSazca" 15mA parisISivadityAdi-] NigantAt sIvyateH sahatezcAdyatanyA "Ni-zri0" [3. 4. 58.] iti he pUrva [2. 3. 45. ] ityAbhyAmityarthaH // 2. 49. / / vaddhavAdI * asoGa ' iti vacanAdatra paravAbhAvaH, " nAmya- nirabhyanozca syandasyAprANini ntasthA." [2. 3. 15.] ityAdi sAmAnyalakSaNaM ca svaviSaye pravartata evetyAha-mUladhAtostvityAdi / so / 2 / 3 / 50 // 20ityetadrUpaM sahereva, na siveH, ataH saherevAyam 'aso' iti| ta0 pra0--nirabhyanubhyazcakArAt parinivibhyazca parasyA pratiSedhaH, tasya prAptipUrvakatvAdityAha-sopratiSedha ityAdi / prANikartRke'rthe vartamAnasya syandeH sakArasya So vA bhavati / 'sivU' ityanubandhopAdAnAt *tiyA zavA. * ityAdiprati-niyandata talam , niHsyandate telam; abhiSyandate; abhiSedhAt pareruttarasya yaGalubantasya SatvaM na bhavatItyAha-siva syandate; anuSyandate, anusyandate; pariSyandate; parisyandate, ityAdi / bahuvacanasya prayojanamAha-bahavacanamityAdi-niyandate, nisyandate; viSyandate, visyandate / zavanirdezAda60 25anyathA pari-ni-verityasya tritvasaMkhyAviziSTatvAt siva-saha-yaGlupi na bhavati- abhisAsyandIti tailam / nirabhyamozcati ssaTAmityanena yathAsaMkhyaM syAt, bahavacane tu sati tadekatva-kim ? atisyandate telam / aprANinIti kim? parisyandane bahutvasampAdanAt samasaMkhyatvAbhAvAd yathAsaMkhyAbhAva ityarthaH matsya udake / paryudAso'yaM na prasajyapratiSedhaH, tena-yatra ||ch| 2. 3. 48. / / prANI cAprANI ca kartA bhavati, tatrA'prANyAzrayo vikalpo bhavati, na tu prANyAzrayaH pratiSedhaH- anuSyandete matsyodake,65 nyA0 sa0-asoGa / soDetyetayordvande pazcAt namADa anusyandete vaa| ninibhyAM necchantyeke // 5 // 30-yapadArthe siyUsahalakSaNe bahuvrIhau karmadhAraye ca punardvandvaH // 2. za0 nyA0-nira0 / cakAraH pari-ni-verityasyAnukarSa wwNArtha ityaah-ckaaraadityaadi| na prANyaprANI tsminnst-svnycshvaattinvaa|2|3|49 // prANinIti syanderarthadvArakaM vizeSaNaM, syandatyartho'prANinItyupacA ta0 pra0-pari-ni-vibhyaH parasya stu-svaordhAtvorasoDa-rAt syandatirapi, syandatizca kartRsthakriya ityayamartho bhavatI-70 siva-saha-ssaTAM ca sakArasyATi sati So vA bhvti| tyAha- aprANikartRka ityAdi / niHSyandata iti paryaTauta, paryastIta; nyaSTot, nyastot ; vyaSTaut , vyastot;" syandauG zravaNe" iti syandaterakRtasakAratvAnmUlata evAprAptau 35paryabajata, paryasvajata; nyadhvajata, nyasvajata; vyaSvajata, pakSe'nena Satvam / zanirdezAditi- * tivA zavA * iti jyasvajata; paryaSIvyat, paryasIcyat ; nyaSIvyat, nyasIvyat / pratiSedhAdityarthaH / parisyadante matsya iti- matsyasya myaSINyat, vyasIdhyat ; paryaSahata, paryasahata, nyaSahata, nyasahata prANitvAdaprANinIti vacanAna bhvti| yadi prANini kartari75
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghumnyAsa saMbalite [ pA0 3. sU0 53.] // na bhavati tat katham ' anuSyandete masyodake, anudhyante vA ' vacanAt SatvapratiSedhe " no vyaJjanasya " [ 4.2.45. ] iti SatvamityAha - paryudAso'yamityAdi - ayamarthaH iti na lope " radAdamUrccha madaH " [ 4 2. 69. ] ityuaprANinIti paryudAsatvAd vidhiprAdhAnyAt sambhavatyekavAkyatve bhayatra tasya natve - viskannaH, viskannavAn // cha // 40 _yuktatvAt, prasajyapratiSedhe tu na cedityAdi- 2. 3. 51 5 rUpasya vAkya bhedasyAvazyambhAvizvAd yatra prANI cAprANI ca bhavati tatrApi Satvena bhAvyaM prApyaprANisamudAyasyAprANinaH / sadbhAvAditi / atha " paJcendriyANi trividhaM balaM ca0 " ityAdiprANayogitve udakasyApi prANitvAt " pRthivyaptejo- vAyu-vanaspatayaH sthAvarAH " iti pAThAt paryudAse'pyatra SatvapratiSedhaH 10 ucyate- " prApyoSadhi-vRkSebhyaH 0 " [ 6. 2. 31. ] ityatrau pakSiyoH prANitvenaiva siddhe tayoH pRthagupAdAnAdiha zAstre pariSkaNNaH, pariskannaH; pariSkaNNavAn, pariskannavAn / kecit asA eva prANigrahaNena gRhyante, na sthAvarA iti / eka iti devanandi- zakaTa-lalitasvabhAvAH, anye tu candrAdayaH // cha tu paripUrvasya skanderajantasya ghanantasya vA prAcyabharataviSaye prayoge nityaM Satvamanyatra vikalpamicchanti, anye tu prAcya| bharataviSaye prayoge SatvAbhAvamanyatra tu vikalpamicchantiH 50 tadubhayaM nArambhaNIyamanenaiva siddhatvAditi // 52 // // 2. 3. 50 // wwwwwwwww nyA0 sa0 - nirabhyanoH / eke iti devanandi- zakaTa lalitasvabhAvAH, nestu cAndrAdayaH / paryudAso'yamiti - ayamarthaHaprANinIti paryudAsatvAda vidheH prAdhAnyAt, sambhavati caikavAkyatve vAkyabhedAzrayaNasyAyuktatvAda, prasajyapratiSedhe tu na cedrityAdivAkyabhedasyAvazyaM bhAvitvAt yato yatra prANI cAprANI ca 20 bhavati / prasajyapratiSedha iti prasaM kRtvA pratiSedhaH prasajya pratiSedhaH " avyayaM pravRddhAdibhiH " [ 3. 1.48. ] iti saH, " prasajyastu niSedhakRt " ityatra tu " te lug vA " [ 3.2. 108. ] iti pratiSedhalopaH / nanu tadA " avyayasya " [ 3. 2. 7.] iti kathaM serna lup ? ucyate- samAsasambandhI sirana 25 nAvyayasyeti na bhavati // 2. 3. 50. 15 204 , 66 | nyA0 sa0 - veH0 / [ neha vyAkhyAtam ] // 2. 3. 51 // pareH / 2 / 3 / 52 // ta0 pra0--paripUrvasya skandeH sakArasya So vA bhavati pariSkantA, pariskantA, pariskantum, pariskantum / yoga- 45 vibhAgAduktayoriti nAnuvartate, tena- ktayorapi vikalpo bhavati za0 nyA0 - pareH / paripUrvAt skandeH pUrvavat tRc|tumAdau - pariskantetyAdi / yogavibhAgAditi - yadi |parerapyuttarasya skandeH ktayoH pratiSedha iSTaH syAt tato "viparibhyAM skando'ktayoH " ityekameva yogaM kuryAdityarthaH, SatvAbhAva - 55 pakSe varsaat nakAradvayazravaNam / kecit tvityAdipariskandatItyaci pariskandanamiti ghaJi ca prAcyA ye bharatA| statpratiSedhenodIcyabharata viSaye prayoge SatvamanityaM - kadAcid bhavati kadAcinneti pratyayAntare tu Satvavikalpa iti bhAvaH / anye tvityAdi- candra- pANini-devanandiprabhRtayaH / tadubhaya- 60 miti - patvAbhAvo vikalpazca anenaiva siddhatvAditi| cetItyasya vyavasthitavibhASArthatvAditi zeSaH ||ch|2. 3. 52 // veH skando'ktayoH / 2 / 3 / 51 / / ta0 pra0 - vipUrvasya skandeH saMbandhinaH sakArasya So vA bhavati, aktayoH - na cet ktaktavat pratyayau bhavataH, dvivacanAdarthavagrahaNAnapekSamubhayaparigrahaH / viSkantA, viskrantA; viSkantum, 30 viskantum / aktayoriti kim ? viskannaH, viskannavAn ||51 // za0 nyA0 - veH ska0 / skanduM gati-zoSaNayoH," aSopadezatvAt padAditvAcca tasyAprApta eva Satve idaM vacanam / / dvivacanAditi- ktayoriti dvivacanamubhayasya tasya- tavatu- ! 66 samudAyAvayavasya tasya ca parigrahArtham, tena arthavadgrahaNe yathAsaMkhyanivRttyarthaH // 53 // Yan 35 nAnarthakasya * iti nopatiSTata ityarthaH / viSkantetyAdi - | za0 nyA0 - ninaH 0 / niSphurantItyAdi - " sphurat " << " vipUrvAt skandestRc - tumau, ekasvarAd 0 [ 4. 4. 56 ] sphuraNe sphulat saMcaye ca itIbhAvaH, pakSe'nena Satvam / ke saktau cAktayoriti zaH, nisaH sakArasya rutvaM atastiv tudAditvAnmadhye 33 za-Sa- se0 [ 1. 3. 6.] nyA0 sa0 - pareH / yogavibhAgAditi- viparibhyAM skaMndotayorityevaMrUpAt / anenaiveti- betItyasya vyavasthitavibhASArthatvAditi zeSaH // 2. 3. 52. // www.ww 65 ni-rneH sphura-sphuloH / 2 / 3 / 53 // ta0 pra0 - nirnibhyAM parayoH sphurati skulatyoH sakArasya ! So vA bhvti| niHSphuratiH, niHsphurati niSphurati, nisphuratiH; | niHSphulati; niHsphulati, niSkulati, nisphulati / vacanabhedo 66 70
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 56.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / M iti tasya sattramanena dhAtusakArasya SatvaM " sasya za-Sau "| tasmAt zAnirdezAdanyatra ziti pratyaye na SakAra iti candraH, [ 1. 3. 61. ] iti Satvam, satvAbhAvapakSe kadAcid nAnirdezaH "bha skabhala STabhUka stambhe" iti bhauvAdikanivavisage: kadAcid "vyatyaye luga vA" [1. 3. 56.tyartha iti zakTa: ata evotpalena viSkamNAti viSkamNotIti40 iti lopaH, mUrdhanyAbhAvapakSe kadAcit sakAradvayazravaNa anupratyaye'pi SatvamudAhRtam / aSopadeza ityanena skambheH 5kadAcidvisarga-lopau / yadyapIha sphura-sphuralau dvau tathApi sakArasya mUlata evAprAptaM SatvaM vizvIyata iti darzayati niriti vacanabhedAd yathAsaMkhyAbhAva ityAha- vcnbhed|.. cha / 2. 3. 55. // ityAdi // cha // 2. 3. 53. // nyA0 sa0-skabhnaH / nanu zAnirdezAd yatra nApratyayanyA0 sa0-niHsphu0 / nisphuratIti-nisaH sakArasya statraiva SatvaM prAmoti, na tu tadabhAve viSkambhitetyAdau ? naivam-45 rutve "za-pa-se." [1. 3. 6.] iti tasya satvamanena bhAnirdezasya inuniSedhaparatayA vyAkhyAtatvAt / niSkamnAtItyatra 10dhAtusakArasya patvaM " sasya za-pau" [1. 3. 61] iti 'kssmnaaditvaannnnvaabhaavH| sabhormA bhUditi- yadAha candraH- yatrApi Satvam, satvAbhAvapakSe kadAcid visargaH kadAcit "vytyye| lug vA"[1. 3. 56.] iti lopaH, mUrdhanyAbhAvapakSe kadAcit syAt tadA skambha iti nirdizeta , tasmAt bhAnirdezAdanyatra ziti sakAradvayazravaNaM kadAcid visarga-lopau / / 2. 3. 53.] pratyaye na SakAra iti / zakaTastu- zAnirdezaH bhuk skamuGiti bhauvAdikanivRttyarthamiti, ata evotpalenApi viSkamnAti viSkamNo-50 veH / 2 / 3 / 54 / / 15 ta0pra0-ceH parayoH spharati-saphalatyoH sakArasya yo vA tAta nupratyaya'pi patvaM gaNapAThAbhAvANNatvaM ca udAhatam bhavati / viSphurati, visphurati; viphulati, visphulati / yogavibhAga uttarArthaH // 54 // nirduH-su-veH sama-sUteH / 2 / 3 / 56 // za0 nyaa-veH| atha yogavibhAgaH kimarthaH ? " sphura-| ta0 pra0--nirdaHsuvibhyaH parasya samasUtisaMbandhinaH sakArasphUlo nirnivaH" ityeka evaM yogaH kriyatAmityAha-yoga- sya So bhavati / niHSamaH, duHSamaH, suSamaH, viSamaH; niHpUtiH,55 20vibhAga uttarArtha iti- uttaratra verevAnuvRttiryathA syAnna duHpUtiH, supUtiH, vidhutiH / samasUtIti nAmnograhaNAd nirne rityevamartha ityarthaH ||ch / 2. 3. 54. // dhAtorvairUpye ca na bhavati-niHsamati, duHsamati, susamati, nyA0 sa0 yeH / sphura-sphulo nini-verityekayogabhAvotra // visamati; niHsUtam , duHsUtam , susUtam , visUtam / anye 2. 3. 54. // tu sama-sUtyordhAtvorevecchanti, tanmate-niHSamati, duHSamati, ~~~~~ | niHpUtaM, duHSUtamityAdAveva bhavati // 56 // 60 skannaH / 2 / 3 / 55 // / za0 nyA0--nirda0 / nirAdInAmupasargANAM samAhAra25 ta0 pra0--veH parasya skabhnAteH sakArasya nityaM So. " dvandvAt paJcamI, "Sama STama vailavye " ityasyA jantasya sarvAdibhavati / yogavibhAgAd veti nivRttam , anyathA hi veH! paThitasyAvyutpannasya vA 'sama' ityanukaraNaM, sUteH sUyateH skannazceti kriyeta / viSkamnAti, viSkambhitA, viSkambhakaH, suktezca kyantasya ca sUtItyanukaraNam / nizcitA sUtirityAdi. viSkambhayati / bhAnirdezaH kim ? sabhormA bhUta-viskannoti / vigrahaH / sUtItyadAdikasya ritavyapi bhavati, sRti-sUyati-suktInAM65 skambhUH sautro dhAtuH aSopadezaH // 55 // tyantAnAM ca, tatra samena nAmnA sAhacaryAt ktyantAnAmeva 30 za0 nyA0-skabhnaH / yogavibhAgAditi- anyathA nAmnAM grahaNam, yadvA "avaH svapaH" [2. 3. 57.] yadyatrApi vikalpaH syAd "beH skannazca " ityekameva yoga ityanena pRthagyogAt sama-sUtyo manorena parigraho na dhAtvokuryAt , bhamAnayoga-kSematvAdityarthaH / vipUrvAt " skmbhuu"rityaah-smsuutiityaadi| * nAmagrahaNe ca liGgaviziSTasyApi iti sautrAt tivi "stambhU-tumbhU." [3. 4. 78. 1 grahaNam * iti samazabdagrahaNAt samAzabdasyApi grahaNam , tena70 iti zrApratyaye ca vidbhAvAnnaloye yathAyogaM tRci ke Nigi tasyApyebhyaH sakArasya SatvaM pravartate-niHSamA, duHSametyAdi 35yathAyogamanena Satve Natve-viSkabhnAtItyAdi-"vyaSTabhnAd bhavati / uttarapadArthaprAdhAnye tu "prAtyava." [3. 1. 47.1 rodasI mitraH" iti / viskabhnotIti- stambhAdisUtreNa iti " dunindA." [ 3. 1. 43.] iti "suH pUjAyAm" zrupratyayaH, yadyatrApi syAt tadA skambha ityevaM nirdezaH, 3. 1.44.] iti yathAyathaM samAsaH; yadA tu pUrvapadArthasya
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 vRhadvRtti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 58.] wirurammarwarsanhrarurammar prAdhAnyaM tadA tiSThadgvAdipAThAdavyayIbhAve ca kRte "klIbe"}parasyAsteH sakArasya yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare po [2. 4. 97.] iti isve'nena SatvaM, serambhAvaH / anye bhavati / prAduHSyAt , niyAt, viSyAt , abhiSyAt ; prAduHsviti ......... // cha / 2. 3. 56. // Santi, niSanti viSanti, bhabhiSanti; ziDnAntare'pi-40 nyA0 sa0-ni-Tu-suH-veH / sameti saha mayA vartate iti niHpyAt, niHSanti / prAdurupasargAditi kim ? dadhi syAt, 5samaH " gozcAnte." [2. 4. 96.] / nirgato nizcito vAmadhUni santi, yadava mA prati syAt tad dIyatAm , sarpiSo'pi samAt, sama iti samatIti prayogaikadezaH, "Sama Tama" itya- syAt / ya-svara iti kim ? produHstaH, nistaH, anustaH, jantasya ca bhavati / satItyAdAdikasya "i.ki-ztiva."[5. anusvaH, anusmH| asteriti kim ? visRtam, anusRtam, 3. 138.] iti ztivyapi bhavati, sUti-sUyati-suvatInAM kya- anusUteH vipi anusUstasyApasyaM zubhrAditvAdeyaNa alopa:-45 ntAnAM ca / tatra " avaH svapa0" [2. 3. 57.] ityanena aamuseyH| prAduHzabdasya tu kRbhvastiSveva prayogAt pratyudA10pRthaga yogAnAmnoreva grahaNaM na dhAtvorityAha-nAmnorgrahaNAditi- haraNaM nAsti // 58 // nAmagrahaNe ca liGgaviziSTasyApi, tena sudhamA ityAdidhAtvorebe-/ mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm | za0 nyaa0-praaduH0| akRtasakAratvAdaprApte Satve idaM cchantItyuktvA kathaM niHpUtamityAdhudAhRtam ? satyam-ktapratyayAt vacanam / prAduHzabdasyAprAditvAt pRthagupAdAnam , yazca svarazceti prAgeva sUterupasargeNa yogAd bhaviSyati // 2. 3. 56. // samAhAradvandvAt saptamI, "nAmyantasthA." [2.3. 15.150 ava: svpH|2|3|57|| ityAdi yathAyogamihopatiSThata ityaah-praaduHshbdaadityaadi| 15 ta. pra0-ni-duH-su-vipUrvasya vakArarahitasya sva to . prAduHSyAdityAdi-"asak bhuvi" ato " vidhinimantraNA. sakArasya So bhavati / niHSuSupatuH, duHSuSupatuH, suSuSupatuH4.2.9.1 ityakAralopaH, anena Satvam / dadhi syAt, mantraNA." [5. 4. 28.] iti saptamIyAt "zrA'styorlak" viSuSupatuH; niSSuptaH, duHSuptaH, suSuptaH, vissuptH| ava iti ntIti- prAdurupasargAditi vacanAdiha na bhavati 155 kim ? niHsvapnaH, duHsvamaH, susvapmaH, visvamaH, visubbApa // 57 // mayU prAdurasta iti vartamAnAyAstas / atha prAdurupasargAbhyAmakAraza0 myaa0-av0| nirAyupasagepUrvAt "jisvapaMka vAtma svapakalope kriyAvAcitvAdastereva sakAraH sambhavati kimastigrahaNe20zaye" ityato'tusi " khapaH0" [4. 1.80] iti vRti netyAha-asteriti kimityAdi / visutama, anusRtadvitve'nAdivyacanalope'nena pUrvasakArasya Satve parasya " nAmya- miti-"saMka gatau" ataH ktaH pratyaya iti tu sAmadhyantasthA."|2.3. 15.] iti Satve-niHSuSupaturityAdi / prApitaM vivratama / nanu ca sakArasya prakRtatvAt tasya copa-60 aba iti kimartham ? supa ityevocyatAm, na caivaM 'suSvApa' sargAt parasya SatvavidhAnAd * yatkiyAyuktAH prAdayastaM pratyupaityatraikadezavikRtasyAnanyatvAt SatvaM prasajyata iti vAcyam, sargasaMjJA * iti mate sakAra prati kriyAyogAbhAvAdupasargatvA25*arthavadahaNe'narthakasyAgrahaNAt*, sthAne hi dvivecane samudAya bhAvAnavAtra SatvaM prasajyata iti kimastigrahaNena ? athaita evArthavAn , akyavayossvAnarthakyaM, dviHprayoge'pyathesyAnAvattenAddacyate-- asati tasmin prAduHzabdAduttarasya dhAsvantarasakArasya drAbhyAmarthaH pratyAyyata ityeksyaanthkym| na caivaM viSudhupaturiti prasajyata iti tannivatyarthamastigrahaNamiti, etacca na-65 na sidhyati tatrApi supo'nathekatvAditi vAcyam , paratvAt bhyastInAmevArthasya prAduHzabdavAcyenArthena sambandhena dhAtvantarA vRti kRte superdvivacanaM, tatra sthAnitvAt supgrahaNena samudA-syAbhidhAnazaktisvAbhAvyAt, ata eva prAduHzabdasya tu kRbhva30yArthasya grahaNAt siddhaM Satvam, dviSprayoge'pi sa eva sup dvirukta stiSyavetyAdi vakSyati. tat kuto'yaM prasaGga ityAzaya pratya iti samudAyAzrayameva Satvamiti; satyam-duHsvapna ityAdau dAharaNaM darzayati / anasaterityAdi / tadapatyamitisyAditi pratyudAharati- duHsvapna ityAdi- "yAci-vaci-IMa !" catuSpAdbhaya eya" [6. 1. 83.] ityeyam, vRttau tu70 pracchi." [5.3. 85.] iti naH ||ch / 2. 3. 57. // sArasaMgrahAkArAyabhiprAyeNa zubhrAditvAdityuktam / Ulopa iti nyA0 sa0-avaH svpH| niHSupta ityAdI " jJAnecchA." akadvapANDavo." 6. 4. 69.1 ityaneneti zeSaH / 35[5. 2. 92.] iti ktaH // 2. 3. 57. / / prAdu zabdasya tviti- vyAkhyAtaprAyam // cha // 2. 3.58. // prAdurupasargAd y-svre'steH|213158|| nyA0 sa0-prAduru0 / zubhrAditvAditi-nyAse tu " catu ta0 pra0-pAduHzabdAdupasargasthAca nAmyantasthAkavargAt pAt0 " [ 6. 1. 83.] iti eyaNa , vRttau tu sArasaMgrahAghabhi-75
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / [ pA0 3. sU0 61. ] sico yaGi / 2 / 3 / 60 // * prAyeNa " suvAdibhyaH " [ 7. 3. 182. ] ityuktam / visRtamityAdi visaratIti kipi to'nte * kibantA dhAtulaM na ta0 pra0-- siJcaterdhAtoH sakArasya yaGi pratyaye parataH tyajanti iti nyAyAt ' visRt' ityevaM rUpAd dhAtumAtrAdam So na bhavati / sesicyate, abhisesicyate; paratvAdupasargarUpe svarAdau pratyaye'steriti kimiti nyAvRtterna dvayaGgavaikalyam, lakSaNamapi SatvaM bAdhate / evamuttaratrApi / yaGIti kim ?40 5yadA tu kastadApi astau sati svarasya pratyayeti cinteti abhiSiSikSati / ikAraH kim ? abhiSicyate // 60 // na yaGgavikalatA // / 2. 3. 58. // 207 "[ "} na rasaH / 2 / 3 / 59 // ce za0 nyA0-- sico0 / nAmyantasthA* [ 2. 3. 15. ] iti " sthA-seni0 [ 2.2.40 ] iti ca ta0 pra0 --- kRtadvirbhAvasakArasaMbandhinaH sakArasya So na prAptasya SatvasyAyaM pratiSedha iti yathAkramamudAharaNadvayaM draSTa bhavati / supissyate, sutussyate; bhatra supUrvasya pisestusezva vyam / kathaM punarabhisesicyata ityatra pratiSedho yAvatA " sthA-45 seni0 [ 2. 2. 40. ] iti sUtreNa pratiSedhaviSaya eva 10 sakArasya kye " dIrghAt 0 " [1. 3. 32. ] ityAdinA dvirbhAvaH / nanu -- dadhisyate, madhusyati, samaciskarat, agni- SatvamArabhyamANaM yathA padAdilakSaNaM pratiSedhaM vAghate tathA sAt karoti ' ityAdiSu pratiSedhAbhAvAt pakhaM prApnoti ? ucyate- vizeSavihitatvAt " sico yaGi " [ 2. 3. 60. ] ityetamapItyAzaGkayAha- paratvAditi - ayamarthaH purastAdapavAdA svastaDAgamayoH ssAt pratyayasya ca dviHsakArapAThasya patvapratianantarAn vidhIn bAdhante na parAn * ityupasargAt SatvaM 50 SedhArthatvenAbhidhAsyamAnatvAt SatvaM na bhavati // 59 // padAdilakSaNaM pratiSedhaM bAdhiSyate, na sico yaGi " 15 za0 nyA0-- na ssaH / supissyata ityAdiprayogastho | [ 2. 3. 60. ] iti, athavA * yena nAprApte yo vidhidviruktaH sakAraH sa [ ss ] ityanukriyata ityAha- kRtadvi- rArabhyate [ te ] na tasya bAdhanaM na cAprApte padAdibhavetyAdi / " pisR gatau" " ' tusa zabde " tato vartamAnA- lakSaNe pratiSedhe upasargAt sicaH SatvamArabhyata iti tadeva yAstepratyaye " kyaH ziti " [ 3. 4. 70. ] iti kye bAdhyate, " sico yaGi " [ 2. 3. 60.] iti prApte cAprApte 55 ceti na tasya bAdhanamiti / nanu Na dhamasat pare0 " [2. " adIrghAd0 " [1. 3. 32.] iti sasya dvirbhAve "nAmyanta-20sthA0 " [ 2. 3. 15.] iti prAptasya SatvasyAnena pratiSedhe- 1. 60 ] ityatra prakaraNavyatyAsavad yogAnAmApi vyatyAsaH, tatazva " sico yahi " supissyate, sutussyata iti / kathamatra sakArasya dviruktatvaM [ 2. 3. 60 ] iti pUrvasya pratiSedhasya " sthA-seni0 [2. 3. 40.] iti pare'sattvA[ iti ] yaH zaGkate taM pratyAha- atretyAdi / atra dviruktasyaiva dabhisesicyata ityatra SatvaM prApnoti ucyate prakaraNe prakaraNa - 60 sakArasya pratiSedhaviSayatvena vyAkhyAtatve'pi " asac laulye " masat, na tu yoge yoga iti vidhi pratiSedhayozcaikaM prakaraNamiti [4. 3. 115. ] " saMpareH kRgaH ssad " [4.491.] siddhamiSTam / abhiSiSikSatIti- pUrvavat sannAdi, " sthA" vyAptau ssAt" [7. 2. 130. ] iti vihitasya sakArasya / * dviruktatvAbhAve'pi tatra dvitIyasakArasya SatvapratiSedhArthatvena sicyata iti - kyaH // cha 2. 3. 60 // seni0 1 [2. 3. 40] ityubhayatra Satvam / abhivyAkhyAsyamAnatvAt SatvAbhAva ityAkSipya pariharati- nanvi tyAdi / atha kusara - dhUsara - vesara - kesarAdInAM pratyayasakArasya patvapratiSedho vaktavyaH / na vaktavyaH * uNAdayo'vyutpannAni nAmAni * [ 30iti bhaviSyantIti, abudhabodhanAya vyutpAdyamAnA apyugAdayo vyutpattinimitta kArya na labhante / atha vRkSa ityAdisiddhadhartha vyutpattihetukaM kAryamavazyamabhyupeyam evaM tarhi bahuvacanAt 66 25 // ! patvAbhAvaH // cha // 2. 3. 59. myA0 sa0 sico0 / Satvamiti - " sthA-seni0 "65 23.40. ] ityanena // 2. 3. 60. // gatau sedhaH / 2 / 3 / 61 // ta0 pra0--gatau vartamAnasya sevaterdhAtoH sakArasya gho na bhavati / abhiSedhati, anusedhati gAH, abhigacchati - anugacchatItyarthaH; abhisedhayati, anusedhayati- gamayatItyarthaH; 70 myA0 sa0 - na saH / supirarUpata ityAdiprayogastho dviruktaH | abhisisedhiSati, anusisedhipati abhijigamiSati, anu 35 sakAraH ssa ityanukriyate ityAha- kRtetyAdi / dadhisyate atra jigamiSatItyarthaH / gatAviti kim ? pratiSedhati, niSedhati 66 'as ca laulye " [ 4. 3. 115.] rasaH // 2.3. 59 // pApAnivArayatItyarthaH // 61 //
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 vRhadvAtti-vRhalyAsa-laghunyAsasavalite [pA0 2. sU0 63.] za0 nyA0-gatI0 / " sthA-seni0 " [ 2. 3. 40.] raSavarNAnno Na ekapade'nantyasyA'la-caiti prAptasya SatvasyAyaM pratiSedhaH / abhisedhatIti-"SidhU padhaTa-tavarga-za-sAntare / 2 / 3 / 63 // gtyaam"| abhigacchatIyAdinA asya gatyarthatAM darzayati / abhisedhayatIti- atra NigaH prakRtirdhAtargatyartha eveti ta0 pra0-repha-SakAra-RvarNebhyaH parasyA'nantyasya nakAra-40 5samudAyasya dhAtvantaratve'pi niSedhaH / pratiSedhatIti- sya kapade vartamAnasya No bhavati, na cenimittanimitti" sthA-seni0 " [ 2. 3. 40.] iti Satvam , atra nivAra- norantare lakAra-cavarga-Tavarga-tavarga-zakAra-sakArA bhavanti; zeSaNArthatvAd gatAviti vacanAt pratiSedhAbhAvaH ch||2.3.61. varNa-vyavadhAne'pItyarthaH / tIrNam , caturNAm , puSNAti, nRNAm , nRNAm ; vyavadhAne'pi bhavati- karaNam , vRkSANAm , kariNAm , nyA0 sAtau se0 / nanu kasara-dhUsara-kesarAdiSu pratyayasakArasya SatvapratiSedho vaktavyaH, naivam- * uNAdayo' RSINAm , guruNA, gurUNAm , kareNa, vRMhaNam , arkeNa, mUrkheNa,45 10vyutpannAni nAmAni * ityabudhabodhanArtha, vyutpAdyamAnAnyapyuNAdayo / svargeNa, arpaNa, darpaNa, repheNa, darbheNa, dharmeNa, AryeNa, sarveNa; vyutpattikArya na la bhante / itthaM tarhi vRkSa ityatrApi SatvaM na ahNa / raghuvarNAditi kim ? tena / ekapada iti kim ? prAmoti, ucyate- tarhi bAhulakAt SatvAbhAvaH / / 2. 3.61. // agnirnayati, nRbhinUbhiH, netRbhirnetRbhiH / pada ityetAvataivaikapade " labdhe ekagrahaNaM niyamArtham , ekameva yannityaM tatra yathA sugaH sy-sni|2|3|62|| syAt ; yadekaM cAnekaM ca tatra mA bhUt- carmanAsikaH,50 ta0 pra0-sunoteH saMbandhinaH sakArasya sye sani ca meSanAsikaH / anantyasyeti kim ? vRkSAn / lAdivarjanaM kim ? pratyaye pare po na bhavati / abhisoSyati parisoSyati, abhya-viralana, acanam, mUchanam, ajanam viralena, arcanam , mUrchanam , arjanam , jharzanam, kirITena, soSyat , paryasovyat ; sani- susuSateH vipi- susUH, susRSa- karmaThena, mRDena, dRDhena, karNena, kIrtanam , tIrthena, nardena, tIti tu nodAhiyate, Nistoreva paNi iti niyamenaiva krodhana, razanA, rasanA / AdhakArazcAyamA NatvAvadhaH // 63 // vyAvartitatvAt, abhisusUSatItyapi nodAhiyate, advitve 4 za0 nyA0- raghu0 / AstIrNamityAdau vyavasthito repho-55 iti vyAvRtyaiva nivartitatvAt / syasanIti kim ? suSAva, pApa, nukriyate, tasya cAkAra uccAraNArthaH, kugAtItyAdau vyavaabhiSaNoti // 62 // sthitaSakAraH, anukaraNasAmarthyAcca "rAdephaH " [5. 2. sAniviya 157.1 iti "vavyayA." [7. 2. 156.] iti syati " upasargAt suga."[2.3. 39.] iti prAptasya Satva nipAra rephAkArau na bhavataH, tatra vyavasthitArthavAnuvRttaH, nRNA. syAtra pratiSedhaH / abhyasoSyaditi- kriyAtipatyA: syat mira mityAdau vyavasthitazca RvargaH, nakAro darzitaprayogavyavasthitaH,60 nAmyanta lakSaNo guNaH "ar3a dhAtoH05 [4. 4. 29. tasya ca kAryitvAt prathamopAdeyatvAt sthAniSaSThI, NakArazcA25ityaDAgamaH, aTyapIti vacanAt tenaiva prAptaM SatvaM prtissidhyte|| nenaiva vidhAyamAno'nukRtaH, tasya ca kharUpeNArthanArthavadbhAvAt susUriti-sotumicchatIti san pUrvavatu dIrghatvAdiH / 'sasasa' kAyalAt prathamA / ekapada iti-vizeSaNasamAsAdavayavina iti sthitAt kviy , SaH " ataH" [4. 3. 82.] itya evAdhAravivakSayA saptamI, vRkSe zAkheti yatheti / ekapadakAralopaH, Satvasya pare'sattvAt padAntatvAt SatvapratiSedhAnnAya " | zabdasya sambandhizabdatvAdanyasya ca sambandhino'nupAdAnAcchra-65 san SatvabhUta iti Nistoreveti niyamAbhAvAdu "nAmyantasthA." ": tatvAnimittanimittyapekSayaikapadatvam, ato vakSyati-raSa80[2. 3. 15.] iti SatvaprAptiriti pratiSidhyate, SatvabhUte tu varNairiti- [anantyasya ] ante bhavo'ntyaH, digAdi / sani gistoreveti niyamAdupasargAt parasyApyadvitva iti vacanAt vAd ye nasamAsAt SaSThI / caTatavargeti-- dvandvagarbhaH SatvapratiSedhasya siddhatvAdanupapannamudAharaNamityAha- susUpatI SaSThItatpuruSaH, tataH punadvandvasya vyavadhAnArthenAntareNa tRtIyAtyAdi // cha / 2. 3. 62. // " samAse naJtatpuruSAt saptamI, asya tAptaryamAha--na cedityAdi-70 ........... radhargA nimittaM, nakAro nimittI, tayorantare-madhye ityarthaH / nyA0 sa0--sugaH sy| susUriti- varNavidhau sthAnitvA- nanu ca yena vinA yanna bhavati, yasmin satyeva bhavati, tat 85 bhAvAt SaNItya bhAvaH / abhyasoSyadityatrApyasyapIti vacanAt tasya nimitta vinA ca sthAninA Adezo na bhavatIti " upasagAt sug" [ 2. 3. 39. ] iti prApta nividhyate nimittyapi nimittameveti kiM pRthag nimittina upAdAnena ? // 2, 3. 62. / / nimittayorantara iti vaktavyam . naivam- sthAninivRttyA Adeza-75 raamanawwwwwwnnnn manmannaamanna................... apanA nAma, nAgasamAna para
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 63.] siddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / marwwwcomwww prAdurbhAvaH, raghuvarNAdityetat tu na nivartate, tatra raghuvargAdityasya ca RkArasthasya rephasya sthAna-prayatnau, saRkArasyaiva sthAnaprayatnabhAva eva gatvasya bhAvo na tvabhAve, nimittinaH punasyAbhAva eva | tvAd, tadasati sAvadhaiM RsthasyAgrAhyatvam , yathA ca narasiMhA-40 bhAva iti rapavargAdityuktameva nimittazrutyA pratipadyeta na na ityukta-vayavAnAM naratva-siMhatvayogAbhAvAt puruSa-mRgarAjAbhyAmekAkRtimiti pRthagnimittyupAdAnam / nimittAnAM bahutvAnnimittinazcaika- yogAbhAvaH, evaM varNa-vagaMdezayorapIti / ata praklapyamAna5tvAd bahunA dvandve bahuvacanaM prApnoti tathApi bahUnAmapi mityavayavalakAravyavadhAne NatvAbhAvadarzanAda grahaNapakSa AzrIyate, mimittAnAM nimittatvamAtrasAmAnyavivakSayA'vAntarabhedatyAgena iha samudAyasya kAryeSu vyApAre avayavasya svanimitte kArye mA sUtre ekatvena nirdezAd rAdinimittaM ca nimittI ceti bhUd vyApAraH, yathA- agne indra ityAdAvakAro'yAdezaM pratipadyate,45 dvandve pazcAd bhedavivakSA / prasajyapratiSedhAditaraivyavadhAne'pi na tu tadavayava ikAraH samAnadIrghatvam , iha tu mAtaNAmiti bhavatyata Aha-zeSetyAdi / tarateH karmaNi kta irAdeze dIghatve samudAyasya na kacid vidhau niSedhe vA vyApAra ityavayava : 10" radAd" [4. 2. 69. 1 iti tasya nave'nena Natve khAzrayakArya prati kasmAnimittatvaM na pratipadyate, medena cAnya tasya dvitve-tIrNam , " saMkhyAnAm " [ 1. 4. 33.] tropalambhAd rephasya; evamapi na sidhyati- repharUpapareNekArabhAgena iti nAmAdeze pUrvavat catuparNAma, AdezA-'nAdezarUpaya- vyavadhAnAt, ikArabhAgaM ca vyavadhAyakamicchanti, varNaikadezA50 parigrahArthamudAharagadayopAdAnam / " puSaza puSTau" praSNAti, varNagrahaNena gRhyante the vyavapRktA api varNA bhavanti, yacAtra rephAdU atra " tavargasya0 " [ 1. 3. 6..] ityanenaiva Natve siddhe bhakteH paramikAra, na tat kizcidapi vyavapRktaM dRzyate, mAtrA15SakAragrahaNe kaSaNamityAdau vyavahitArtha. sati ta pagrahaNe para-dhadhisya pRthagbhAvAditi RvaNegrahaNam / athAcAryapravRttebhaviSyati. tvAdanenaiva patvama / kRtiH-karaNamityAdau megAkArAdi-yadeyaM kSubhnAdiSu nRnamanazabdaM paThati, idaM jJApakam 'RkA. vyavadhAne palaM drshyti| biTaNama 1 bRha zabde ca rAdapi no No bhavati' ityanumApayati / athavA varNakadezo'pi ityudito nAgame'naTi "ziDDhe 0 " [1. 3. 40.] ityanu repho gRhyate, rephAkRtirvA nirdizyate, na tu varNAtmikaiva svAre RkArasyaikavyavadhAnAsambhavAdanekavyavadhAne, evamarkeNe rephavyaktiH, bhaktivyavadhAne'pi vA. NatvaM bhavatItyanumIyate, tyAdau, sarvatra tRtIyAyA inAdezaH, ataH "sthA-'ti." AkRtezca sAkSAdamUrtatvAdavadhibhAvAbhAvAt tadAliGgitA vyakti [ ugA0 1.9. 1 iti ghe- arghaH, atyaneneti vyajanAda vAtmikA itarA cAvadhibhAvena grahISyate, itarA ca RkA. ghaji nyaGkavAditvAda ghevAH "dRpauca"harSa-mohanayo: "rAdapodvartuM na zakyata iti sAmarthyAdakAra eva taddvAreNAvadhi-20 ityato / dhani darpaH; dRzo [" dRz vidAraNe " ityato bhAvena grahISyate, naivam- vRddhayarthaM nRnamanazabdopAdAnaM syAt "gad-rami." [uNA0 327.] iti bhe- drbhH| rapa-nAnemaniriti; yat tarhi tRmotizabdaM paThati, RkAropalakSaNaM ravaNeti- atha RvarNagrahaNaM kimarthama? yo'sAvakAre rephasta tat syAt-nRNAmiti, deAna sthAnaNAmiti RvarNagrahaNam / dAzrayaM NatvaM bhaviSyati, tathAhi- yeSAM darzanamardhamAtrAkAlo " vIpsAyAm " [ 7. 4:80. ] iti chilve- nRbhirnubhirirepha RkAre'stIti tanmatena yathA kevalasyAprayogAdAstIrgAdiSu tyAdi dviSNayogA dvivacanamityAzrayagAda bhinnapadatvamiti / pada65 vargAntarAropAzrayAd rephAgatvaM bhavati, evaM mAtR gAmityAdAvapi ityevetyAdi- anyathA pada ityupAdAne'pi apadasthayonimitta bhaviSyatiH yeSAmapi darzanaM mAtrAcatarbhAgo repha RkAra iti / nimittinorasaMbhavAt sAmathyadikatvasaMkhyA vivakSayA ekatve labdheitanmate'pi ra-vAbhyAM repho gRhyamAgastatsavarNatvAdu bhinnakAla-'gnineyatItyAdau bhinnapadasthitayonimitta-nimittinoH pratiSedhasya syApi kArasthasya grAhaka iti gatvaM siddhayati: yattacyate-siddhatvAt , samAse svekavibhaktisvAdakapadyamantyavibhaktyapekSayArephoSmaNAM savarNA na santIti tad bhinnasthAnAsyaprayatnavarNAntarA- nekapadyamapi / [carmanAsikaH, meSanAsikaH ] " gasi70 pekSayA; athavA ra-SAbhyAmiti rephAkRtinirdizyata iti RkAra- kauTilye " nasata iti nAsikA, carmavikAro nAsikA yasyeti sthAdapi rephAzatvaM sidhyatIti: atrocyate- nahi varNaikadezA meSavannAsikA yasyeti " gauzcA0 "[2. 4. 96.1 iti 35varNagrahaNena gRhyante, tadbhinnatvAd varNabuddheranupAdAnAt dravyavat , hasvaH / [viralenetyAdi-] vipUrvAd rameH " muralorala." tathAhi- mAMsa na vikeyamiti satyapi niSedhe gAvo vikriyante. ugA. 474.] iti Dityale-viralaH, arcyate maccharyate : tatra mAMsabuddherabhAvAt , yadapyuktaM- ' savarNatvAd repha RkArasthaM aya'te jharyate ityanaT , " kRt vikSepe" "tu-kR0 " [uNA-75 repha sAvAd gRhNAti, tadapi na-yato nedaM paribhASitamasti, na 151.] iti kITe- kirITaH, karmaNi ghaTate- karmaThaH " tatra 27
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAti-mahApAsa-munyAsasaMpalite [pA0 3. sU061.] ghaTate karmaNaSThaH " [ 71. 135.] iti ThaH," mRDz sukhane''pi bhavati / puSNAtIti- atra " tavargasya. " [1. 3. 60.] " nAnyupAntya."[5.1. 54.] iti ke- mRDaH, dahe- ityanenaiva matve siddha SakAragrahaNa kaSaNamityAdau vyakahitArtha, tadartha 40 duhervA tapratyaye " balirathUla." [4. 4. 68.] iti iD-ca sat parasAt " tavargasya." [1.3. 30.] iti bAdhitvA niSedhAdau dRDhaH, kRpaH " iNurvizAveNi." [ uNA. 182.] NatvaM pravartayati / nRbhinabhiriti-dviprayogo dvivacanamityA5iti Ne- karNaH, tarateH "nI nUrami." [uNA0 227.] ayaNAd bhinnapadalamityarthaH / viraleneti vipUrvAdrameH " murala." iti kiti the-tIrtham , naH krudhezca ghami- nardaH, krodhaH, [ uNA0 474.] iti nipAtanAda Dityale / RSINAmityAdau " azauTi vyAptI"ato "azo razcAdau"[uNA. 270.] dIdharUpe syAdividhau kartavye pUrvakRtamapi gatvamasiddhaM bhavati 45 ityane- razanA, " rasaNa bhAsvAdanAdau" ato " svarasi."|| 2. 3. 63. // [uNA. 269.] ityane- rasanA / nanu kriyamANe'pi prati10vedhe'lacaTateti pratiSedhArambhAdanyavyavAyasyeSTatvAt tadviSaye tu| pUrvapadasthAnnAmnya gaH / 2 / 3 / 64 // "paJcamyA nirdiSTe parasya " [7. 4. 104.] iti pari- ta0 pra0--pUrvapadasthAd raghuvarNAdagakArAntAt parasya bhASAyA nirdiSTAjavikalAyA upasthAnAda yatra lakArAdi- sAmarthyAduttarapadasthasya nakArasya NakAra Adezo bhavati, vyavAyo'nyavyavAyazca tatrApi NatvaprasaGgAt pratiSedho vaktavyaH | nAmni-sajJAyAM vissye| druNasaH, khuraNasaH, kharaNAH, khuraNAH,50 Adarzena na vaktavyaH, lakArAdivyavAyAt prasajyAzrayaNAt " paJca- zUrpaNakhA, candraNakhA, vArSINasaH, harivAhaNaH, naravAhaNaH, 15bhyA." [7. 4. 1.4.] iti paribhASopasthAnAd vyavAye puSpaNandI, zrINandI strii| nAmnIti kim ? meSanAsikaH, NatvAprasaGgAdayaM pratiSedha ArabhyamANaH svarAdivyavAya eva Natva- camenAsikaH / aga iti kim ? Rgayanam / ekasminbeva mabhyanujAnAti,na lacaTAdivyavAye, tasya nirdiSTagrahaNena nivarti- pade iti pUrvasUtre vijJAnAduttarapadasthasya samAse na prAmosatvAt / kizca sAmarthenApi prasajyavRttitvaM zakyate pratipAda- tIti vacanam / kharapasyApatyaM khArapAyaNaH, mAtRbhogAya hito yitu, yadi yatra lakArAdinA'nyena ca vyadAyastatrApi syANNatvaM mAtRbhogINaH / gargabhago'syA astIti gargabhagiNIsyAdau tu 20tadA svarAdivyavAyamantareNa lakArAdinA kevalena vyavAyA- uttarapadasaMbandhI nakAro na bhavatIti ekapadatvAt pUrvaNaiva sambhavAdantarepItyevaM brUyAt , tasmAlakArAdigrahaNa niyamArtham-NatvaM bhavati, yadA tu gaNAM bhaginIti vigrahastadaikapadalakArAdivyavAye na bhvti| na ca yatrAniSTareva vyavAyastadartha svAbhAvAd gargabhaginItyeva bhavati / kathaM 'devadAruvanam, kuberabhAveSyati-mRtsnA, kRtsnetIti vAcyam , yato yadyetAvadeva prayo- vanam, manoharavanam , prabhakaravanam', ityAdisaMjJAyAM NatvaM60 janaM syAt zasAntare netyevaM yAt, asmAdeva niSedhAdanya- na bhavati? ucyate- "koTara-mizraka-sidhraka-puraga-sArikasya vyavAye NatvamanumAsyate, alabaTeti.pratiSedhena vidhAna-svarAdi- vaNe"[3. 2. 76.] iti NatvanipAtanasya niyamArthatvena vyavAye ekena yAdibhirvA vidhyartham, anyathA nissa iti vyAkhyAsyamAnasvAt saMjJAyAM koTirAdibhya eva vanazabdasya SatvavadanekavyabAye na syAt / pratiSedhastu yathA gagana bhokta vyaM. NatvaM bhavati nAnyebhya iti // 6 // pratyeka samuditaizca na bhujyate, evamihApyekena dvAbhyAM bahubhizca za0 nyA0-pUrva0 / pUrvapadazabdaH samAse yat pUrva padaM65 vyavAye prtissedhH| vidhisUtramidam, itazcaikapadavarjanANNatva tatra rUDha iha gRhyate, tatra tiSThati "sthA-pA-snA." [5. 3.vidhiruttareSu yogeSu yathAsambhavaM catuSTayamanuvartate, adhikamanuktaM 1. 142. ] iti ke raghuvarNAdityasya samAnAdhikaraNaM vizetatra kriyatta ityarthaH / atrAha- adhikAravAyamiti / SaNamata aah-puurvpdsthaadityaadi| rUDhena ca puurvshbdenoch| 2. 3. 63. // ttarapadamAkSipyate, tadantareNa tasyAsambhavAt, tazca nakArasya | vizeSaNamata Aha- sAmAdityAdi / nanUttarapadagrahaNamanta-70 nyA0 sa0--raSuvarNA / nanu varNagrahaNaM kimartham ? yata reNottarapadasthasyeti kathaM labhyate? tasmAt pUrvapadasthAnimittAt *vargAdapi tanmadhyavyavasthitarephAzrayaM NatvaM bhaviSyati, ata eva parasya nakArasya saMjJAyAmeva Natvamiti niyamAt padasaMjJAyAM 35pANininApi raSAbhyAmityevokam , ucyate- nahi varNaikadezA varNa- taddhitapUrvapadasthasyApi NatvaM na prApnoti- kharapasyApatyaM naDAdyA grahaNena gRmante tabhinnatvAd varmabuddharanupAdAnAda, tathAhi-yanaNi-khArapAyaNaH, karaNaM priyaM yasya sa karaNapriya ityuttaramAMsaM na vikrayamiti satyapi niSedhe gAvo vikriyante, tatra mAMsabuddhara- padagrahaNaM karttavyam, na kartavyam, pUrvapadamuttarapadamiti sambandhi-75 bhAvAt / zeSavarNavyavadhAne'pIti- prasajyapratiSedhAditarairyavadhAne-zabdAvetau, tatra yathottarapadaM sambandhizabdatvAt pUrvapada
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 64.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 211 mAkSipati- "alanuttarapade." ] ityAdau, tatheho- pRthak padatve'pi samAsAd yA vibhaktistadapekSayA ekapadatvAt 60 pAdIyamAnaM pUrvapadaM sambandhizabdatvAduttarapadamAkSipati, yathA pUrveNaiva NatvaM siddha kimanenetyAha-ekasmivetyAdi- samAse loke-mAtari vartitavyaM, pitari zuzruSitavyamityukte yadyapi kRte yadyapyekaM padaM bhavati tathApyekameva yannityaM, samAse tu svasyAM svasminniti va nocyate tathApi sambandhAt [ sambandhi pUrvottarapadavibhAgApekSAyAM bhinapadatvamapyastIti pUrveNa NatvA5zabdatvAt ] svaM [ 1 ] prati yA mAtA yaM [ svaM ] prati yaH prasaGgAd vidhyarthamidaM sUtramArambhaNIyamiti bhaavH| kharapasye. piteti gamyate, evamihApi yadyuttarapadasthasyeti nocyate tathApi tyAdi vyAkhyAtaprAyam / "bhogottarapada." [7. 1. 40.145 sambandhAdetad gantavyam- yat prati pUrvapadaM tatsthasyaiva nkaar-itiine-maatRbhogiinnH| [gargabhagiNI] gRNAteH "gasyAsaMjJAyAM vyAvRttiH kriyate, na taddhitasya nApi pUrvapadastha- myami." [uNA. 92.] iti ge- gargaH, bhajyate'neneti syeti khArayAyaNAdau pUrveNaikapadAzrayaNaM NatvaM bhavatyeva / "| " gocara-saMcara0" [5. 3. 131.] iti ghe- bhagaH, 10gato" " dhu-dubhyAm" [ uNA. 744.] iti Dityupratyaye gaNAM bhagaH so'syAstIti "ato'neka." [7.2. 6.] duH, duriva nAsikA yasya "asthUlAca." [:7. 3. 161.] iti in / atha khArapAyaNa ityatra kathaM matvam , yataH khara-50 iti nasAdeze'nena Natve-draNasaH, atra cAvayavAzrayaNaM zabdasyApi padatvamastIti tatsthatvAda rephasyaikaM padameva nAsti. vyutpattaye na vyavahArArtham , tenAsatyapyakyavArthe yatrAyaM rUDhaH atrAhuH- yatra dvAvapi nimitta-nimitinAvekapadatvaM vyabhicarata so'nenAbhidhIyate, satyapyavayavAthai yatra na rUDhaH sa nAbhi statra gatvAbhAvaH, iha tu rephasya vyabhicAre'pi nakArasyaika15dhIyate, evamanyatrApi saMjJAzabdeSu draSTavyam / khaneH " jaThara. padasthatvAvyabhicArANNatvaM pravartata eva, yadA viti- bhinna kakara." uNA. 403.] iti Diyare khazabdAnmadhvAdi-padasthatvAnimitta-nimittinoriti bhAvaH / kathamityAdi gatAtvAnmatvarthIye re vA- kharaH, " khurada chedane " " khurakSura, tham / [devadAruvanamityAdi-] dRNAteH "kR-vA-pA-ji." [ ugA. 396.] iti nipAtanAt khuraH, kharavat khuravanA-[uNAH 1.] ityuNi-dAru, devapriya dAru-devadAru, kaute: sikA yasyeti pUrvavannasAdeze " kharakhurAd."[7.3.16..] "ku-gu-pati." [uNA0 431.] iti kerapratyaye-kuberaH, 20iti nasityAdeze-kharaNasa ityAdi / zRNAteH "kR-za-sabhya bAteH "vidana-gana." [uNA. 275.] iti kityaneUrcAntasya " [ uNA0 298. iti pe- zUrpaH, tadvanakhA vanam , tayorvanena SaSThIsamAsaH, saMhe ete vanavizeSasya, prabhA60 yasyA iti " nakha-mukhAdanAmni " [2. 4. 40.] iti karotIti Te pRSodarAditvAdasve mAgame c-prbhkkrH| [koTare. saMjJAyAM DIniSedhAt " At" [2. 4. 18.] ityApi-tyAdi-1 " kuTat kauTilye" "Rchi-caTi-badi-kuTi." zUrpaNakhetyAdi / [vArdhANasaH] " vRdheH bhI-vRdhi0 " [uNA0 397.] ityare bAhulakAd guNe-koTaraH, "mizrag 25[ uNA. 387.1 iti re- vardhaH, vardhasyeyaM vAI, sA saMparcane" mizrayatIti pake- mizrakaH, sidhyateH sedhatervA nAsikA yasyeti pUrvavannasaH, "taddhitasvara." [3. 2. 55.] " Rjyaji-tavi." [ uNA. 388.] iti kiti re-65 iti puurvvnissedhH| harinaro vA vAhanaM yasya harivAhana sidhraH, tathA yAvAditvAt svArthikajAtAdyarthavivakSAyAM vA keityAdi / puSpyatItyaci puSpam , puSpANi zriyaM ca nandayatIti sidhrakaH, puraM gacchatIti "nAmno gamaH" [5. 1. 131.] "kamaNo'g" [5. 1. 72.] ityaNi aNantatvAt tyAM- iti De-puragaH, zRNAteH "kR-zR-kuTi." [uNA 0 618.] 80puSpaNandI, shriinnndii| meSeti- yogikAvetau, na saMjJeti iti Nidipratyaye-zAriH, svArthike ke zAriM kAyatIti vA NatvAbhAvaH, ata eva ca nasAbhAvo'pi, asyApi nAmni zArikA, ata eva pUrve ziraH zakunAvini-zAriH, zAri vidhAnAt / ayate'nenetyayanam, RcAmayanam- Rgayana- kAyati De Api ca-zArikA ||ch / 2. 3.64. / / miti- "kRti" [3. 1. 77.] iti SaSThIsamAsaH, wom A w mmerowinnamrunmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmunmannewarimmmm "ca-ja:." [2. 1. 86.1 iti katve "ghaTa: nyA0 sa0-pUrvapadasthA0 / sAmAditi-ayamartha: sTena pUrvapadamAkSipyate tadantareNa tasyAsambhavAta, tazca nakArasya 35[ 2. 1. 76.] iti gatve gakArAntaM pUrvapadamiti NatvAbhAvaH / nanu zikSAdiSvRgayanapAThAdeva NatvaniSedho bhaviSyati. vizeSaNam / puSpaNandIti- " puSpac" puSdhyantIti acikimaga ityanena ? satyam- abAdhakAnyapi jJApakAni bhavanti, puSpANi 2 nandayati bhaN DI:- puSpaNandI AcAryaH, vatsa-kaSabha-75 tadaga iti yadi nocyate tadA kadAciDhagayanamityatra Natvamapi kArpaTainizcikye, digambareNa tu yopAntyaH, sa ca na ziSTasammataH / syAt , ityaga iti prtissedhH| nanu samAse'ntarvibhaktyapekSayA vArSINasaH carbhasyeyaM " tasyedam " [6. 3. 160.] aN
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 vRhadvRtti-halyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 66.] DI: " taddhitasvare" [2. 4. 92.] iti puMvaniSedhaH / sAmarthyAt zakAravyavadhAne'pi bhavati; AmravaNam, zaravaNam , Rgayanamiti- zikSAdiSu gayanapAThAdeva NatvaniSedhe siddhe kimaga ikSuvaNam, plakSavaNam , pIyukSAvaNam , pIyukSAzabdo'cyuityanena ? satyam- abAdhakAnyapi jJApakAni bhavanti / uttarapada-pasa AvantaH // 66 // sambandhI nakAro na bhavatIti- " pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4.' za0 nyA0-niSpA0 / nirAdIni nAmAnukaraNAni, pIyu-40 5115.] iti nyAyAt / pUrveNaiva Natvamiti-nanu pUrveNApi katham ?.. kSAzabda AvantAnukaraNam , eSAmitaretarayogadvandvAdarthavazAda yataH kharapazabdasyAntarvartinI vibhaktimAbhitya padatvamasti, tatstha-13 vibhaktipariNAmena prathamAnivRttau paJcamyupapattiH, niSprAntaro tvAd rephasya caikapadatvAbhAvAditi, atrocyate- yatra dAvapi nimittanimittinAvekapadatvaM vyabhicaratastatra NatvAbhAvaH iha tu rephasya nauSadhivacanA nApi vRkSavacanAH, tebhyaH saMjJAyAM koTarAdi | niyamena vyAvartitatvAdaprAptaM NatvaM vidhIyate, asaMjJAyAmapyekavyabhicAre'pi nakArasya ekapadasthatvAvyabhicAraH, yadvA sityeveti | " 10niyamena AyanaNapratyaye kharapazabdasya padalasya nirastatvAt pUrvaNava | 1995 padatvAbhAvAdaprAptameva, ikSu-zarazabdAvoSadhivacanau, zeSA vRkSa-45 bhavasyeva / manoharA vRkSavizeSAH / prabhakureti-prabhAM karoti vacanAH, teSAM yazuttarasUtra nAmnIti nAdhikriyate tadA saMjJAyA~ " saGkhyAhardivA0" [5. 1. 102.] iti Te " navA khit koTarAdiniyamena zatvasya vyAvartitatvAduttareNAprApte vidhyartha, yadA karanta." [ 3. 2. 117.] iti pRthagyogAddha svatve mo'ntaH / / tu bahuvacanAliGgitaM nAmnItyadhikriyate tadA saMjJAyAM koTarAdikoTaramizraketyAdi-kuTat // Rcchi-caTi." [uNA0 397.] niyamasyApavAdatvena bAdhitatvAdubhayanottareNa vikalpa prApta | nityArtham / nAmnItyadhikRtatvAdanAmni na prApnotIti bahu-50 15ityare bAhulakAd guNe, mizraNa Nake, sidhyate: sedhatevaLa "jyaji0" [ uNAdi. 388.] iti re yAvAditvAt svArthika kalitAdI vacanamata Aha- bhuvcnmityaadi-gtaarthm| [nirvavA / puraM gacchatIti " nAmno gamaH" [5. 1. 131.] nirgataM nikRSTaM vA pragataM prakRSTaM vA vanaM rati / zrRNAteH " kRzakuTi." [uNAdi0619.] iti Nidi. prAdisamAsau, vanasyAntaH- antvrnnm| khadiravaNamipratyaye- zAriH, svArthike ke zAri kAyatIti vA // 2. 3.64.] tyAdi-khadeH "madi-mandi-candi." uNA0 412.] iti ire- khadiraH; kAryazabdo vRkSavizeSavAcI bhavyutpannaH,55 nasasya / 2 / 3 / 65 // athavA kRzyateH "nAmyupAntya." [5. 1. 54.] iti ke ta0 pra0-pUrvapadasthAd raSavarNAt parasya nasazabdasaMba vyaNi dharma-dharmiNoramedopacArAt kAryaguNayukto vRkSo'pi kAryaH; ndhino nakArasya yo bhvti| pragatA pravRddhA vA nAsikA yasya ameH "ci-ji." [uNA0 392.] iti re dIrghatve sa praNasaH, evaM nirNasaH, praNasaM mukhaM, nirNasaM mukham // 65 // ca- AmraH; zIyate'neneti "punnAmni."[5. 3. 130.] iti ghe- zaraH / [" iSaz AbhIkSNye " ityataH ] " masjI-60 za. nyaa0--ns|" upasargAta." [7. 3. 162.] yazibhyaH" uNA. 826. iti ] suki- ikSuH; [ plu) iti vihitasya nasAdezasya nasetyamukaraNam / / cha. // 2. 3. 65.||daadde, ityataH 1" phSeH plaS ca" uNA0 566.] nyA0 sa0-pUrva0 [nAtra vyAkhyAtam ] // 2. 3.65. / / iti- se- plakSaH, pIyukSeti isvamadhyo'vyutpannaH, " lAkSA drAkSA." ugA0 597.] iti nipAtanAd vA; eSAM bahuvacanAntAnAM banazabdena samAsaH, uttarapadArthasvarUpaparyA-66 zarekSu-plakSa-pIyukSAbhyo vanasya / locanAbazena pUrvapadArthasyopasarjanasyApi bahutvasaMkhyAvagateH / 2 / 3 / 66 // sAmarthyAd bahuvacanAntAnAM samAsapravRttiraviruddhA // cha. // 2. 30 ta0 pra0-nirAdibhyaH parasya vanazabdanakArasya kAra Adezo bhavati / bahuvacanaM vyAjhyartham , tena saMjJAyAmasaMjJAyAM syA0 sa0-niSprAgre / niSprAntaro nauSadhivacanA nApi ca bhavati; anyathA hi "koTaramizrakasidhaka." [3.2. vRkSavacanAH, tebhyaH saMjJAyAM koTarAdiniyamena vyAvartitatvAdaprApta70 76.] ityAdivakSyamANaniyamabalena saMjJAyAM na syAt / / NatvaM vidhIyate, asaMjJAyAmapyekrapadalAbhAvAdaprAptameva / ikSu-zaranirvaNam, pravaNam , agrevaNam, "pAremadhye'gre'ntaH SaSTyA zabdAvauSadhivacanau, zeSA vRkSavacanAsteSAM saMjJAyAM koTarAdiniyamena 35vA" [3. 1. 30.] ityavyayIbhAvaH, tatsaMniyoge ca Natvasya vyAvartitatvAduttareNAprApte vidhyarthamasaMjJAyAM tUttareNa vikalpe pUrvapadasyasvam / antavaNam , khadiravaNam , kAzyavaNam , vacana-prApte nityArtham / kAryavaNamiti-kAryazabdo vRkSavizeSavAcI
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 3. sU0 67. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - avyutpanno'thavA kRzyate: " nAmyupAntya." [5. 1. 54.] udakena, udyante- kliyanta iti undeH " kairava-bhairava." iti ke vyaNi dharma-dharmiNorabhedopacArAt kArya guNayukto vRkSo'pi uNA0 519.] iti bahuvacanAdavapratyaye rAgame ca-kodravAH; kAzyaH / pIyukSeti- pIyukSAzabdo drAkSAparyAyaH, drAkSAvizeSo vA / anye tu- dravantIti dravAH, kau dravAH- kudravAH, " nAmni "40 "pIGaca " vipi pIH, piyaM yAti "pImRga." [uNA0 741.][3. 1. 94.] iti samAsaH; yadvA dravarNa dravaH, kutsito 5iti kidaH, pIyu kSAyati " Ato Do." [5. 1. 76.1 dravo yeSAM te kudravAH, iti kudavazabdo'yamiti manyante tathA iti DaH / / 2. 3. 66. // |ca sArasvatAdezeSvitthameva prasiddhaH, dAruzabdena devadArurabhi dhIyate; "prIMgaza tRpti-kAntyoH " asmAt "prI-kai-pai." dvi-trisvarauSadhi vRkSebhyo navA'niri [uNA0 761.] ityaGguki- priyaGguH- rAlakaH phalinI45 kAdibhyaH / 2 / 3 / 67 // cobhayatrodAhriyate; " sigru-geru-namervAdayaH" [uNA. 811.] ra_svabhAviyA kAviti iti ziMgaTo "iziMgaTa nizAne" ityato rau-zinaH; kirateH 10oSadhivAcibhyo vRkSavAcibhyazca parasya vanazabdasaMbandhino " kR-za-pR-pUg0 " [ uNA0 418.] iti Ire- karIraH; nakArasya go vA bhavati / oSadhiH-daviNam, darvA-I[ "zaza hiMsAyAm" ityataH " Rji-za-pabhya." vanam ; mUviNam , mUrvAvanam ; brIhivaNam, cIhivana: [ uNAH 554. iti ] kiditISe- zirISaH; badateH "Rchi-50 mASavaNam , mASavanam ; nIvAravaNam, nIvAravanam : kodrava-caTi-vaTi." [ugA. 393.] iti are gaurAditvAta vaNam, kodravavanam ; priyaGguSaNam , priyaGguvanam ; vRkSa-DayAM-badarI; eSAM vanazabdena SaSThIsamAse'nena Natvam / phalamAtra15zivaNam , zivanam ; dAruvaNam , dAruvanam ; karIravaNam , sambandhino vanaspateH puSpamAtrasamvandhinazcAvakezina ApAtato karIravanam ; zirISavaNam , zirISavanam ; badarIvaNam , badarI-bhinnalakSagatve'pi vRkSatvamupapAdayan yathAsaMkhyaM ca pariharan saMjJAyAM vanam ; priyaGguvaNam , priyaGguvanam / niyamavyAvRtaM Natvamupadarzayati- oSadhya ityAdi- uSyate'nenetiha "oSadhyaH phalapAkAntA, latA gulmAzca viirudhH| " vyaJjanAd ghaJ" [5. 3. 132.] iti ghaJi- oSaH, phalI vanaspatiyo, vRkSAH puSpaphalopagAH // 1 // " oSo dhIyate'syAmiti "vyApyAdAdhAre" [5. 3. 88.] 20 iti yadyapi bhedo'sti tathApyatibahutvArthabahuvacanabalAd / hA - iti kI " ito'ktya rthAt " [2. 4. 32.] iti byAmvRkSagrahaNe vanaspatInAmapi grahaNaM bhavati, ata eva ca yathA oSadhyA, "uradhiH " [uNA0 675.] iti vA; phalasya saMkhyamapi na bhavati, tathA saMjJAyAmasaMjJAyAM ca bhavati / pAkenAnto- vinAzaH zoSo yAsAM tAH phalapAkAntA::80 dvi-trisvareti kim ? devadAruvanam , bhadradAruvanam / oSadhi | oSadhayaH- vrIhyAdayo vijJeyAH, latAH- pratAnavatyo mAlatyAvRkSebhya iti kim ? vidArIvam , pitRvanam , zirISANA- dayaH, gulmAH -hasvaskandhAstaravo bahukANDapatravanto vijJeyA:, 25madUrabhavo grAmo'pi zirISAsteSAM vana zirISavanam / aniri-|umaya | ubhayametad vIrutaH, utpalastvevaM vyAcaSTe-latA:-gulmAH, kAdibhya iti kim ? irikAvanam , mirikAvanam , timira- tAbhyo vilakSaNA vIrudhaH, tA oSadhaya iti; puSpaM vinA vanam, cIrikAvanam , karmarivanam , kSIravanam: harivanam / phalameva yasya sa plakSAdiH phalI vanaspatiH; puSpaM ca phalaM irikAdirAkratigaNaH / irikAdivizeSavarjanAda vizeSANAmeveha | ca tadupagacchati " nAmno gamaH" [5. 1. 131.7 iti DevidhiH, teneha na bhavati- dumavanam , vRkSavanam // 67 // puSpaphalopagA iti; na cobhayameva ye upagacchanti te eva vRkSAH, --- | kiM tarhi ? ye'pyanyatarat- puSpaM phalaM ca vA upagacchanti te'pi 30 za0 nyaa0-dvi-ni| dvau ca yazca te svarA yeSAM vRkSA eva, tatra vetasAdayaH puSpameva, [plakSAdayaH phalameva, 1 te ca te oSadhivRkSAzca, tabaH paJcamIbahuvacanam / dUrvatItyaci AmrAdayastUbhayamapyupagacchanti, tatra vRkSo banaspatitvamavake 70 " bhvAde:." [2. 1. 63.] iti dIrghatve- dUrvA; mUrvA'- zitvaM ca na vyabhicarati, vanaspatiravakezI ca vRkSatvaM vyabhivyutpano mUrve'ci; ["brIz varaNe" ityato] "triyo hika" carataH, ata eva ca vanaspatyAdigrahaNamakRtvA vRkSagrahaNaM kRtaM, [uNA. 710.] iti hiki- vrIhiH "mAMka mAne tadantagatatvAd vanaspatyAderiti saMjJAyAM vibhASAyAH koTarAdi85ityato ]" vR-ka-tR-mI-mAbhyaH SaH " [ugA. 540.1 iti niyamenApoditatve'pi pare'saditi niyama prati vikalpasyA. - mASaH; " nevuH" [5. 3. 74.] iti ghaNi "ghaJya- | sattve'pi ca bahuvacanasya vyAptyarthatvAdasaMjJAvat tatrApi NatvaM [3. 2. 86.7 iti dIrghatve- nIvArAH; kena- siddhamiti, etadarthena ca bahuvacanena vRkSagrahaNe vanaspatesrahaNa pasaya." ACA "
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 bRhadvRtti-vRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 69.] siddhamapi mandamatizaGkAvyudAsArthamanUdyate, yathAsaMkhyAbhAvo'pyata girinadyAdInAm / 2 / 3 / 68 // eva / vIn dArayatItya[Ni ] byA- vidArI, tasyA vanam, Go-girinadItyAdInAM nakArasya vA No bhavati 140 piturvanaM-pitRvanam / zirISANAmiti- grAmavizeSe'pi giriNadI, girinadI, giriNakhaH, girinakhaH, giriNaddhaH, girirUDhatvAd vRkSavAcitvAbhAvAgatvAbhAvaH / " iMgka gatau" naddhaH, giriNitambaH, girinitambaH; vakraNadI, vakranadI; pakra5ataH " im-dhAgbhyAM vA" [ uNA0 389.] iti kiti NitambA, bakranitambA; cakraNitambA, cakranitambA; mASoNaH, rapratyaye- irA, tato'lpArthe kapi Api itve ca- irikA, "mASonaH; tUryamANaH, tUryamAnaH; ArgayaNaH, ArgayanaH;-RgayanaM avyutpanno vA; evaM tirikAzabdo'pi / timyateH "zuSISi vetyadhIte vetyaNa, gayanasya vyAkhyAnaM tatra bhavo vA zikSA-45 bandhi-rudhi." [uNA. 416.] iti kiti ire- timiraH / disvaadnn| bahuvacanAd yathAdarzanamanye'pi bhavanti // 18 // cIti riNAti " kvacit " [5. 1. 171.] iti De 10gaurAditvAd khyAM- cIrI, tataH svArthika ke Api " khyA- za0 nyA-[giri0] giri-nadyAdIni nottarapadAni dIdUtaH ke" [2. 4. 104.] iti isvatve- cIrikA / kintu pUrvottarapadasamadAyAH, tatsambandhinastadekadezanakArasyAyaM karoteH "kRgo mAdizca" [ uNA. 407.] ityArapratyaye Natvavikalpa ityAha-giri-nadItyAdInAM nkaarsyetyaadi| makArAgame ca- krmaarH| irikAdivizeSavarjanAditi- giriNadIti- SaSThIsamAsaH, evaM- giriNakha iti 150 atirikAdItyatra natraH paryudAsatvena sadRzagrahaNAdirikAdi-giriNaddha iti- giriNA girau vA naddha iti ttpurussH| 15vizeSasahazAnyavizeSe eva vidhine sAmAnya ityarthaH / tene-giriNitamba iti- atra SaSThItatpuruSa', nitamba iti tyanena tatphalamAha-drumANAM vanaM, vRkSAyAM vanamiti vigrahaH" bali-nitanibhyAM baH" [uNA0 317. iti baH.1 ...... // cha / / 2. 3. 67. // vakraNadIti-vizeSagasamAsaH / vakranitambatyanyapadArthaH / evaM cakraNitambeti / bhASoNa iti-mASaNona iti samAsaH 156 nyA0 sa0-dvi-visvarau0 / kodravavaNamiti- kena-taryamANa iti- tUryasya mAnamiva mAnamasya, tUryasya mAna ambhasA udyante " kairava." [uNA0 519. ] iti sAdhuH, iti vA samAsaH / RgayanamityAdinA ArgayaNa ityasya bhanoda vanyuccharadAyante'ci vaa| oSadhyaH phalapAkAntA iti- siddhimaah| giri-nadyAdayaH prayogato'nusatevyAM ityAha-bahu ucyate'neneti " vyaJjanAd dhan" [5. 3. 132.] iti vacanamityAdi ||ch|| 2. 3.68. // ghami-oSaH, oSo dhIyate'syAmiti- oSadhi: " vyApyAdAdhAre". [5. 3.88.] iti kau" ito'ktyarthAt [2. 4. 32. nyA0sa0-giri n| tUryamANa iti--turthaM mAnamasyeti60 iti GapAm - oSadhyaH, " uSeradhiH" [uNA0 675. ] iti vAkya / vAkye nimitta-nimittinorekapadasthatvAbhAvAdaprApte vikalpaH, tuuryyaa| phalasya pAkenAnto vinAzaH zoSo yAsa tAH phlpaakaantaaH| |testvAnazi zye mAgame ca " raghuvarNA" { 2. 3. 63.] iti latAH pratAnavatyo mAlatyAdayaH, latA valI krkottyaadikaa| gulmAH nityaM prApte / zikSAdisvAditi- anyathA bahusvaratvAt prAyo hasvaskandhAstaravo bahukANDapatrAH ketakyAdayaH / etalatAgulmarUpaM bahusvarAdikaN sthAt // 2. 3. 68. // yaM vIruSaH, utpalassvevaM jyAcaSTe- latA gurumAstebhyo vilakSaNA | pAnasya bhaav-krnne|2|3|69|| 65 vIrudhaH / puSpaM vinA phalameva yasya sa plakSAdiH phalI / puSpaM | ta0 pra0--pUrvapadasthebhyo rapRvarNebhya parasya bhAve karaNe 30ca phalaM ca upagacchanti-puSpaphalopagAH " nAmno gamaH" ca yaH pAnazabdastatsaMbandhino nakArasya go vA bhavati / [ 5. 1. 131.] iti De vRkSAH puSpapalopagA iti| na co. kSIrapANaM, kSIrapAnaM vartate; kaSAyapANaM, kaSAyapAnaM vartate; bhayameva upagacchanti ta eva vRkSAH kiM tarhi ? ye'pyanyatarat puSpaM sauvIrapANaM, sauvIrapAnaM bartate / karaNe-kSIrapANa, kSIrapAnaM phalaM vA upagacchanti te'pi vRkSA eva, tatra vetasAdayaH puSpameva, bhAjanam ; kaSAyapANaH, kaSAyapAnaH kaMsaHbhAvakaraNa iti kim 170 plakSAdayaH phalameva, AmnAdayastUmayamapyupagacchanti, tatra vRkSo bana-1. pIyate'sminniti pAnaH, kSIrapAno ghoSaH // 69 // haspatitvamavakozitvaM ca na vyabhicarati / vanaspatiravakezI tu vRkSatvaM vyabhicarataH, yataH phalI banaspatijJeyaH phalavandhyaratvavakezIti, ata za0 nyA0-pAna / kSIrapANa iti- pItiH pAnam eva ca vanaspatyAdigrahaNamatavA vRkSagrahaNaM kRtaM tadantargatatvAd " anaTa" [5. 3. 124. ] iti bhAve'naTa, tataH kSIrasya vanaspatityAderiti / vidArI latAvizeSaH / / 2. 3. 67. pAnamiti SaSThIsamAsaH / pIyate'sminnityanenAdhAre'naTaM
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. 2071.] zrIsikhomacamAzabdAnusAsane dvitIyAdhyAyaH / R AMRAPAPawarranmmmmwwwwmniwww darzayati, tatra ca 'bhAvakaraNe' iti vacanANNatvavikalpo na manuSyeSu vartante, tatsAmAnAdhikaraNyAdzInarAdayo'pi tatraiva, bhavati // cha // 2. 3. 69. // tat kathamiha dezo gamyata ityAha- tAtsthyAdityAdi ayamarthaH- uzInarAdidezavAsinA tathApratItatvAdazInarAdideza-40 nyA0 sa0-pAnasya / sauvIrapANamiti-sauvIreSu prAyo bhavaM bAhulakAdakama bAdhitvA bhave'Nu , suvIrANAmidaM " tasyedam " | sambandhadvArAyAtatvAca manuSyeSUzInarAH, vyAkhyAyA dezAvagatiH, 5[6. 3. 160.] iti vA sauvIraM kAlikam // 2. 3. 69. // uzInarAdayo hi zabdAH saMjJAtvena pUrva dezeSveva pravRttAH, pazcAt tu tatsthAnasambandhAnmanuSyeSu, tena manuSyAbhidhAne'pi deze / 2 / 3 / 70 // dezAbhidhAnaM gamyate, yathA maJcAH krozantIti maJcasambandha dvAreNa manuSyeSvapi vartamAnAnmaJcazabdAnmacAbhidhAnaM gamyate,45 ta0 pra0--pUrvapadasthAd raghuvarNAt parasya pAnazabdanakArasya No nityaM bhavati, deze-samudAyena ced dezo yadi hi maJcAbhidhAnaM na gamyeta, macAdhAraviziSTAH puruSA na pratIyeran , nApi * gRhItavizeSaNA vizeSye buddhiH * iti nyAyAgamyate; yogavibhAgAd naveti nivRttam / pIyata iti pAnam , | diti / dAkSipAnamiti nAtra deza ucyate iti deza iti 10kSIraM pAnaM yeSAM kSIrapANA uzInarAH, surApANAH prAcyAH, " vacanAnna bhavati ||ch / 2. 3. 70. // sauvIrapANA vAhIkAH, kaSAyapANA gAndhArayaH, tAtsthyAt mommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm manuSyAbhidhAne'pi dezo gamyate / deze iti kim ? dAkSINAM nyA0 s0-deshe| yogavibhAgAditi- anyathA "pAnasya50 pAnaM dAkSipAnam , zrIrapAnA gopAlakAH // 70 // bhAvakaraNadeze" iti kriyeta, tathA'tra karmasAdhanapAnazabdo gRyate za0 nyaa0-deshe| dizyata iti dezaH / samudAyena bhAvakaraNapradhAnasya tu pUrveNa vikalpa eva / uzInarA iti* 15cediti-Natve sati pUrvottarapadena svArthamabhidadhatA tatpRSTha- uzyata iti " sthAdibhyaH kaH " [5. 3. 82.] vaSTIti pAtitayA ced dezo gamyate tadA NatvaM bhavatItyarthaH / yoga- vipi vA ravRti gaucarAdiDyAm-- uzI nagarI, tasyA narAH yadA vibhAgAditi-- vetyanuvRttau "pAnasya bhAvakaraNadeze " ityeka vaSTeH " padi-paThi." [ uNA0 607.] iti ipratyaye bAhula. eva yogaH kriyetetyarthaH / karmasAdhano'tra pAnazabda iti darza-kAt kittve khUti- uzayaH, teSAM naraH, bahulavacanAd dIrghatve yati-pIyate iti / kSIrapANA uzInarA iti- vaSTaH uzInaraH, tasyApatyAni "rASTakSatriyAt " [6. 1. 114.] 20" padi-paThi." [uNA0 607.] iti ipratyaye bAhulakAt | iti vihitasya " bahuSvastriyAm [ 6.1. 124.] iti nelo kittve pravRti- uzayaH, teSAM naraH, bahulavacanAd dIdhatve lup / sauvIreti- ajateH "kanyaji. " [ uNA0 388.] iti uzInaraH, tasyApatyAni " rASTra-kSatriyAt" [6. 1. 124. ]|' kiti re " aghakya." [4. 4. 2.] iti vIbhAve ca-80 iti vihitasya " bahuSvastriyAm " [6. 1. 124.] iti | vIraH, bIrayatervA'ci-bIraH, zobhanA vIrA yasmAt tad suvIraM, drerako lup / sunoteH " Rjyaji-tazci0 " [ uNA0 388.]] tasyedaM tata AgataM vaa| gAndhArayaH gandhArasyApatyaM vRddham " ata 25iti kiti rephe Api ca-surA, * AkRtigrahaNA jAtiH. *iJ" / 6. 1. 31.] gAndhAri:-rASTakSatriyasarUpaH, tato itikta sAmAnyena pAnetyasya saMskArAta sarAzabdena sAmAnAdhi-gAndhArINAM rAjAnaH, gAndhAre rAz2o'patyAni vA " gAndhArikaraNye'pi strItvAbhAvAt surA pAnaM yeSAmiti vigrahaH / prAci sAkheyAbhyAmaJ" [6. 1. 115.] " yo'zyA0 " bhavAH "AprAgaprAka. " 6.3. 8.] iti ye- prAcyAH / [6. 1. 126.] iti " bahudhvaniyAM " [6. 1. 124.] ajateH " Rjyaji." [uNA. 3881 iti kiti rephe lup / nanu kSIrapANAdayaH zabdA manuSyeSu vartante, tatsAmAnAdhi30vIbhAve ca-vIraH, vIrayate'ci; zobhanA vIrA yasmAt tat karaNyAduzInarAdayo'pi tatraiva tat kathamiha dezo gamyate ityAha savIrama. tasyedaM tata AgataM vA sauviirm| bahirjAtAH tAsthyAditi- ayamarthaH- uzInarAdayo hi zabdAH saMjJAtvena pUrva "bahiSaSTIkaNa ca" [6. 1. 16. 1 iti TIkaNi- dezeSveva pravRttAH, pazcAt tu tatsthAnasaMbandhAt manuSyeSu, tena manuSyA-10 baahiikaaH| kapateH " kuli-luli-kali." ugA. 372.1 bhidhAne'pi dezAbhidhAnaM gamyate / dAkSINAM pAnamiti-atra kartari iti kAye- kssaayH| gandhamArAtIti De- gandhAraH, tasyA- SaSThI // 2. 3. 70. ! patyAnIti ata ina"f6. 1. 31. itIni-gAndhA-orm wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwmonummamme ryH| atizayo'tra pratIyate na tu kSIrAdistAsthyAt pAna graamaa-'graagniyH|23|71|| sambandhamAnaM tasyAnyatrApi bhAvAt / nanu kSIrapANAdayaH zabdA ta0 pra0--grAmA-'prAbhyAM parasya niyo nakArasya jo
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ pati -vRhalyAsa-ladhumyAsasavalite pA0 3. sU0 74.] bhavati / grAmaNIH, agraNIH / prAmANAditi kim ? kharanIH, yaugiko na saMjJAzabdastadA " pUrvapadasthA0" [ 2. 3. 64.] meSanIH // 1 // iti na NatvaM, yathAtra vyAvRttyudAharaNe // 2. 3. 72. // za0 nyA-grAma0 / grAmaNIH, agraNIH, grAma ato'hasya / 2 / 3 / 73 // nayati, agraM nayatIti vip " syuktaM kRtA" [3. 1. 49.}] ta0 pra0-rephAdimato'kArAntAt pUrvapadAt parasyAhna5iti samAsaH // cha / 2 3. 71. / / | zabdasaMbandhino nakArasya No bhavati / pUrvAhnaH, aparAhaH 140 "ata iti kim ? nirahnaH, durddnH| ahna ityakArAntanyA0sa0-yAmAgrA0 / nanu gItakAraka0 * zatanyAcA nirdezAdiha na bhavati-dIrghAhanI zarat // 73 // vibhaktyutpatteH prAgeva samAse nimitta-nimittinorekapadasthatvAta"raSavarNA." [2.3.63.] ityanenaiva NatvaM siddhameva kimaneneti ? za0 nyA0-aso0 / ata ityanena sanihitatvAt pUrva satyam-niyamArtha- yadi niyo NatvaM syAt tadA grAmAyAdeva, tena|pada vAzaSyata, na tu ravaNAdityAha-akArAntAt pUra 10kharanI-meSanItyAdau pUrvagApi na bhavati // 2. 3. 71 // padAditi / pUrvamahaH, aparamahaH "pUrva-parA'dhara0" [3.45 rrormwommom1. 52.] iti samAse " sarvAMzasaMkhyA." [7. 3. 108.] vAhyAd vAhanasya / 2 / 3 / 72 // ityaTyahAdeze'nena Natve- pUrvAhya iti / aho niSkAntaH ta0 pra0-coDhayaM vAhyam , tadvAcino rephAdimataH pUrva-prA prAdisamAse, ninditamaho "dunindA." [3. 1. 43.] padAt parasya vAhanazabdasaMbandhino nakArasya jo bhavati / zata samAra uhyate'neneti vahanam , prajJAditvAt svArthiko'Na, ato vA ... yasyAmiti bahuvrIhau " ano dA" [2, 4. 11.] iti50 15nipAtanAdupAntyadIrghatvam / ikSuvAhaNam, zaravAhaNam / vAhyA DyAm "ano'sya" [2. 1. 108.] ityakAralope'pyata diti kim ? suravAhanam , saMbandhamAtramatra vivakSitam / .' iti rUpAbhAvAgatvAbhAve- dIrghAhrI zarad iti // cha // 2. naravAhanaH, nAtra vAhyAt paraM vAhanam , kiMtarhi ? vaahmaat||72|| .. nyA0 sa0-bhato'lasya0 / dIrghAhanI zaraditi- dIrdhAhI za0 nyA0-vAhyA / yaherahe'rthe vyaNi-bAhyaM yahanAhe- dIrghA hAH dIrghAhA rUpatritayam // 2. 3. 73. // 55 mikSyAdi, tena yadApi vAhane vanArthamikSvAdivAhyaM nAropita mero 20bhavati, tadartha tu kevalamupakalpitaM bhUtalastha, tadApi bhavatyeva / catustrehoyanasya vayasi / 2 / 3 / 74 // vAhanaM- zakaTAdi, ikSuvAhanamiti- ikSagAM vAhanamiti ta0 pra0-- catur tri' ityetAnyAM pUrvapadAbhyAM parasya vigrahaH, evaM-zaravAhaNamiti / suravAhanamiti-svasvAmi-hAyanazabdasaMbandhino nakArasya vayasi gamyamAne No bhavati / bhAvalakSaNe sambandhe'tra SaSThI, na tu vahana kriyApUrvake karmakara-catarhAyaNo vatsaH, caturhAyaNI ghaDavA; nihAyaNo vatsaH, sambandhe, yadA tu surA api vAhyatvena vivakSyante tadA NatvaM trihAyaNI vaDavA / vayasIti kim ? caturhAyanA, bihAyanA60 25 bhavatyeva, narA vAhanamasya-naravAhana miti- atra narA vAhana- zAlA, kIrapi vayasyeva bhavati / catutreriti kim ? saha tvena vivakSitA iti na vAhyAt paratvamiti darzayati ||ch / mahAyanaH puruSaH, lakSahAyanaH pakSI // 74 // / / 2. 3. 72. // za0 nyA0-catu0 / kAlakRtA prANinAM zarIrAvasthAnyA0 sa0--bAhyAd vA / voDhavyaM vAhyamiti- vaheraheM the kyaH / gamyamAna ityanena samudAyavAcyatAmasyApohati / catubhyaNi-vAyaM vahanAhamivAdi, tena yadApi vAhane vahanArthamikSvAdi hAyaNo vatsaH catvAro hAyanA:- saMvatsarA asyeti bahu-65 30vAjhaM nAropitaM bhavati, tadartha tu kevalamupakalpitaM bhUtalasthaM tadApi nIhiH, atra vatsasya kyo gamyata iti Natvam ; evaM-catu bhavasyeva / sambandheti-svasvAmibhAvalakSaNe'tra SaSThI na tu vahana-ArhAyaNI vaDaveti- "saMkhyAdehAyanAd" [2. 4. 9.] kriyApUrvake karmakaraNasambandhe, yadA tu surA api vAhyatvena vivakSyante iti GIH; evaM-trihAyaNa ityAdi / caturhAyanA zAletitadA NatvaM bhavatyeva / yadA tu naravAhanazabdaH kuberavAcakastadA pUrvayadatra bahutrIhiH, vayasaH prANidhamatvAt zAlAyAmabhAvAd " pUrvapadasthA." [2. 3. 64. ] iti prAptasya Natvasya vayasIti vacanAdatra NatvaM DIpratyayazca na bhvti| sahasra-70 85"kSanAdInAm " [2. 3. 96.] ityanena niSedhaH, yadA tu hAyanaH puruSa iti... // cha / 2. 3. 74. // m55 .
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ { pA0 3.0 75.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyA pAyaH / -~-~rner-nrevhunhiv nyA0 sa0-catu0 / [neha vyAkhyAtam // 2. 3. 74. ||vaa" [1. 4. 50.] iti bahnasyAnAdezaH / alacaTata vargazasAntara ityeva- gardabhavAhinau; gardabhavAhinaH // 75 // vottarapadAntanasyAderayuva-pakkA-'haH / za0 nyA0-votta0 ! vastrAnta itivadantazabdo'vasAna-40 / 2 / 3 / 75 // vayaikadezavacanaH, uttarapadAntasyeti- paryantAvayavatvaM prAptasyeta0 pra0--pUrvapadasthAd ravarNAt parasyottarapadAntabhUtasya tyarthaH, samAnAdhikaraNaM cedaM sthAnino nakAra[ sya ] vizeSaNam , tathA nAgamasya syAdeca nakArasya No vA bhavati, na cet tathA nAgamasyeti- yato'ntatvaM nAgamatvaM ca nakArasyo. sa nakAro yuvana-pakkA-'hanazabdasaMbandhI bhavati / uttarapadAnta-papadyate. syAditvaM svanupapanna, nahi nakAramAtraM syAdirasti, vIhivApiNI, bIhivApinau; mASavApiNI, mASavApinI; grIhi-bhAve'pyanantya ityadhikAreNa tasya NatvaM vyAvayata iti45 vApiNI, vrIhivApinI kule; mASavApiNI, mASavApinI kule; syAderiti-syAdyavayavasyetyarthaH / brIhIn vapatItyabhIkSNaM sAdhu nIhivApiNaH, vrIhivApinaH; mASavApiNaH, mASavApinaH; vrIhi- veti trIhyAdebatitvAt " ajAteH zIle " [5. 1. 154.] 10vApINi, vrIhivApIni kulAni vIhivApiNA, vIhivApinA / iti Nino'bhAvAt [ vyakti vivakSAyAM, sAdhvardhavivakSAyAM] na-vrIhivApANi, brIhivApAni kulAni; mASavApANi, mASa-/" sAdhau" [5. 1. 155.] "vratA''bhIkSNye"[5.1. vApAni kulAni; " ibu vyAptau" ityasyAnaTi-preNvanaM, prenvana; 157.] iti vA Nini "hasyuktaM kRtA" [ 3. 2. 49. 150 "hivu prINane, pivu secane" ityanayoH zatari-prahiNvan , iti samAse nakArasya bhinnapadasthatvAdanantatvAca pUrveNAprAptau prahinvan / prapiNvan , prapinvan ; hivoreva hastanyA-prAhiNvana pakSe'nena Natve-nIhivApiNAvilyAdi, evamuttaratrApi / 15mAhinvan ; bahulabacanAdanAmnApi samAsaH, samAse hi pUrvo-vIhivApANIti- brIhIn vapatIti "karmaNo'" [5. ttarapadavyavahAraH; puruSazca vAri ceti puruSavAriNI ityatra tu 1. 72. ] [ ityag ] pUrvavat samAsaH, tato jas zasa vA, paramapi vikalpa bAdhitvA'ntaraGgatvAdekapadAzritaM "ravarNAt" tasya ziH " svarAcchau " [ 1. 4. 65.] iti nAgamaH,55 [2. 3. 63.] ityAdinA nityameva Natvam / syAdi-"ni dIrghaH " [ 1. 4. 85.] iti dIrghaH, atraikapadatvAt vrIhivApeNa, vrIhivApena; mASavApeNa, mASavApenaH vrIhi-pUrvega nitye prati pakSe Natvam / atha prakaraNe prakaraNasyAsattva20vApANAm , vrIhivApAnAm ; mASavApANAm , mASavApAnAm ; mAzrIyate, na tu yoge yogasyeti tadA ekapadAzritatvenAntaraGgatvAd vrIhivApAna, mASavApAnityatra tu anannyasyetyadhikArAda na "ravargAt." [2. 3. 63.] iti nityaM nntvmityaahbhvti| uttarapadeti kima garyANAM bhagaH-gargabhagaH so'syA atra svityAdi / upyate'sminnityAdhAre ghani- vApaH kSetra.60 bhastIti samAsAdina-gargabhagiNI. annottarapadasyAmto nakArobIhepisteneti TAyA inAdeze-vrIhivApeNetyAdi / antena bhavatIti vikalpo na bhavati, ekapadasthatvAt tu mAtR-tyetAvatyucyamAne pUrvapadasya sambandhizabdatvAduttarapadAkSepe'pi 25bhogINa ityAdivannityameva NatvaM bhavati / antAdigrahaNaM zrutatvAd yasyaiva samudAyasya pUrvapadamavayavastadavayavasyaiva nakArasya kim ? gargANAM bhaginI gargabhaginI, evaM dAkSibhaginI atra Natvavikalpa: syAdityAha- uttrpdetiityaadi| gargANAM na nakAro'ntaH kintu ddiiprtyyH| yadyevaM mASavApiNI. bhaginI-gargabhaginItyAdau yathA prathama DIstataH samAsa:.65 mASavApinItyatra nakArasyottarapadAntatvAbhAvAt vikalpo na tathA mASavApiNItyAdAvapItyuttarapadAntatvAbhAvAgatvavikalpo prAmoti, ucyate- gatikArakopapadAnAM kRbhiH samAsavacanaM na prApnotItyAkSipati- ythaivmityaadi| pariharati- ucyata 30prAk pratyayotpatteH iti nyAyAt prAgeva strIpratyayAdantara- ityAdi- subodham / atha vibhaktimantarega pUrvapadatvAbhAvAt GgatvAdazvakrItItyAdAvakArAnteneva krItazabdena nakArAntena kathamuttarapadAnto nakAro yena gatvavikalpa ityAha-vibhaktIvApinzabdenopapadasamAsaH pazcAt strIpratyayaH, vibhaktyanta- tyAdi / AryayUnA, kSatriyayUneti- vizeSaNasamAsaH, tata-70 svAbhAve'pi ca rUDhatvAduttarapadasvam , tatazcottarapadasyAnto STAyAM " zvana-yuvan." [2. 1. 106.] ityAdinA nakAra iti Natvavikalpo bhavati / mayuvapakkAhana iti kim ?/vakArasyotvam / paripakkAnIti- "prAtyavapari."3.1. mAryayUnA, kSatriyayUnA; prapakkAni, paripakkAniH prapakkena pari-|47.] iti smaasH| gardabhavAhinAmiti- pUrvavaNin pakkena: prapakvAnAm, paripakAnAm ; dIrghAhanI zarata. dIrghAhanA // cha. // 2. 3. 75. // nidAghena, vyani, caturahani " saMkhyA sAya-veranasyAhana Dau nyA0 sa0-vottara0 / prAptAprAptavibhASeyam , tathAhi-75 28
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ pati-hampAsa-sanyAsasaMpalite [pA0 3. sU0 75.] likhiteSu yeSu prayogeSu * gatikAraka * iti nyAyAt syAdyutpatteH mukhamRSermukhamiti SaSThIsamAsaH, evaM- kSIrameghANAmityAdi / prAgeva samAsa ityekapadatvAt prApte; vyAghrIvat pAmA yeSAM tAni brahmANaM vRtraM ca hatavantau " brahma-bhUga / vip" [5.40 vyAghrIpAmANi, vyAdhIpAmAni vetyAdiSu tvadarziteSvaprApte; yANinistu : 1. 161. ] iti kvipi-brahmahaNI, vRtrhnnau| kSIraM yUSaM aprApte vibhASAM manyate, manmate'pi vApo'styanayoH- vApinau, ca pibanti De-kSIrapANi yUSapANi / uraHpeNeti- pUrvavat 5vIhINAM vApinAviti yadA kriyate tadA prApte, vyaktivivakSAyAm paateH| puro gacchatIti nAmno gama:0" [5. 1. " ajAteH zIle" [5. 1. 154. }, sAdhvartha vivakSAyAM | 131.] iti De zasi ca-purogAn / paramRgAniti" sAthI"[5.1.155.], bhRzAbhIkSaNyArtha vivakSAyAM "bhRzA-pare ca te mRgAzcati vishessnnsmaasH| pUrveNa siddhe kimartha-45 bhIkSNye."[7. 4. 73.] Nin / atrottarapadasthAnto-mityAha-nityArtha vacanamiti // ch| 2. 3. 76. // nakAro na bhavatIti-kintu "pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. * nyA0 sa0-kavargaka / na cediti- satyapi tritayAnuvartane 10115.] iti nyAyena gargabhaga ityevaM samudAyasya / [gardabhavAhinI prativedhasya prAptiparyakatvAt kavargavazvAt pakazabdasyaiva pratiSedha iti-] gardabhaM bahata isyevaMzIlau, gardabhavad vahata iti vA iti / svargakAmiNAviti-mukhena puNyakarmabhiraryata iti dhabhi " kartugin " [5. 1. 153.] // 2. 3. 75. // nya kAditvAd ge taM kAmayete ityevNshiilau| mokSakAmiNAviti-40 - kvgaiksvrvti|23 76 // mucyante prANinaH karmamala kalaGkenAtreti " mAvAvadhami." {uNA. 564. ] iti se| mASajAni mASeSu jAtAni " saptamyA " ta0 pra0-pUrvapadasthAd raghuvarNAt parasya kvrgvti| [ 5.1.169.] na tu mAsAjAtAni jAtitvAt / nityArthamiti15ekasvaravati cArthAduttarapade sati uttarapadAntasya tathA nAgamasya, 'ayamarthaH-- * gatikAraka0 * iti nyAyena nimitta-nimittinorekasthAdeca nakArasya go bhavati, na cet sa nakAraH pakvazabda | padasthatvAt " raSavarNAta." [2. 3. 63. ] iti nityaM prAraMbha - saMbandhI bhavati / svargakAmiNau, mokSakAmiNI; svargagAmiNI, "vottara." [2. 3. 75.] iti vikalpitaM punaranena nityaM vRSagAmiNau; svargagAmiNI, vRSagAmiNI; svargakAmANi, mokSa vidhIyata ityarthaH // 2. 3. 76. // kAmANi kulAmi; urakeNa, ura keNa; gurumukheNa, RSimukheNa | 20kSIrameghANAm , puSpameghANAm / ekasvara- brahaNau, vRtrahaNau; adurupasargA-'ntaro Na-hinu-mInA''neH kSIrapANi, yUSapANi; kSIrapeNa, yUSaNa; uraHpeNa, ura peNa / 2 / 3 / 77 // kSIrapANAm , yUSapANAm / purogAn paramamRgAnityatra tu ta0 pra0-durva|pasargasthAdantaHzabdasthAca raghuvarNAt para-60 anansyasyetyadhikArAd na bhavati / apakkasyetyeva-kSIrapakkAni, sya NakAra-hinu-mInA-mAnisaMbandhino nakArasya No bhavati yuSapakkAni, kSIrapakena, yUSapakina, kSIrapakAnAm, yUSapakAnAmge ti gopadezA dhAtavo gRhyante, upasargANNatvavidhAnAt / 25alacaTatavargazasAntara isyeva- mASarayAginaH, dravyatyAgena, aNamati, pariNamati, praNayati, pariNayati; praNAmakaH, pari mASajAni, mASajena / nityArtha vacanam // 76 // NAmakaH; praNAyakaH, pariNAyakaH; antara- antarNayati, anta. za0 nyA0-kava0 / kavaNukasvaravatItyanena pUrvapada- rNAyakaH, hinu-prahiNoti, prahiNutaH; mInA- pramINAti,65 sannidhApitamuttarapadaM vizeSyata ityAha-kavargavatItyAdinA / pramINItaH, hinu-mInAgrahaNe vikRtasyApi bhavati, ekadeze uttarapadAntanasyAMdariti vartata ityAha-- uttrpdaantsyetyaadi| vikRtasyAnanyasvAt ; Ani--prayANi, pravayANi, prApayANi / satyapi tritayAnuvartane pratiSedhasya prAptipUrvakatvAt kavargavattvAta AnItyarthavata eva grahaNAdanakasya na bhavati- pravRddhA vapA pakkazabdasyaiva pratiSedha ityAha-na cedityAdi / supUrvAdarja- yeSAM tAni pravapAni mAMsAni / aduriti kim ? durnayaH, .. yateH sukhena puNyakarmabhirarvyata iti pani nyaGkA ditvAt ke- durnItam / upasargAntariti kim ? prAtarnayati, punarnayati 170 svargaH, taM kAmayata ityevaMzIlI "ajAteH zIle" [5. 1. yena dhAtunA yuktAH prAdayastameva pratyupasargasaMjJA bhavanti * 154.] Nini-svargakAmiNI, mucyante prANinaH karmamala-itIha na bhavati- pragatA nAyakA yasmAt praNAyako deza kalakenAti "mA-vA-vadyami0" ugA. 564.] iti se iti / Na-hinu-mInA-''neriti kim ? anRtyati, aNopadezamokSaH / vRSeH "nAmyupAnta." [5. 1. 54.] iti ke- tvAt NatvaM na bhavati / alacaTatavargazasAntara ityeva-prati. vRSaH / uraH kAyatIti " Ato DaH" [5. 1. 76.] iti namati, pradadAni / parinadanamityanna tu kSubhnAdisvAt na 'De TAyA inAdeze- urakeNa, [gurumukheNetyAdi-] guro- bhavati // 77 // -amme
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 78.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 219 za0 nyA0 - anu0 / 'Na' iti NakArAdidhAtorekadezaH, kathaM NatvamityAha - vikRtasyApIti / pravapAni mAMsAnIti - 40 'hinu' iti " hinute " ityAdeH, 'mInA' iti mInAtItyAdeH, upayata iti vapA midaabd| AnItyarthavata iti yena dhAtunA 6 'Ani ' iti paJcamItRtIyaikavacanasyAnukaraNam / gopadezA yukta0 * iti nyAyo dhAtorjJAtavyo na nAmna iti nAmna upasargatvaM iti - upadizyate'nenetyupadezo dhAtupAThaH, tatra yeSAM NakAro'sti bhavatyeva, pravapAnIti samudAyasyArthavattvAdAnItyasya pRthagarthAbhAvA5 gopadezAH, upadezanaM vA- upadezaH prathamamuccAraNaM, vaiyadhi- danardhakatvam upasargatvAbhAvAda vA ata eva pravRddhA iti vigraho karaNye'pi gamakatvAdbahuvrIhiH, upadizyate prathamamuccAryate vRttau darzitaH, nakSatrAninA sahopasargayogaH / yadyevaM prayANItyatrApi na45 iti vopadezaH, Na upadezo yeSAM te tathoktAH / atra hetumAha-prApnoti, nayatrApi AniM prati upasargayogaH, kintu dhAtuM prati, upasargAdityAdi - upasargega dhAturAkSipyate, dhAtumantareNa naivam - yogasyArthadvArakatvAt tatra prayogaviSayasyaiva dhAtorAzrayaNAt tasyAsambhavAdityarthaH / pUrvapadasthAdityadhikArAt pUrvapadagrahaNa- tasya ca na kacidasaMpRSTasya bhAvAt samudAyasthasyaivAzritatvAdityAni - 10 sAmarthyAt samAsa evaM pUrvapadamuttarapadaM cetyasya sambhavAt zabdAntaM samudAyaM prati ya upasargastasmAt parasya samudAyasya ya samAsalAbhAt tasminnevaitasya kAryasya vijJAnAt praNamatItyAdi - Anitastasya Natvamiti sUtrArthasaMpratyayAdadoSaH / evaM NakAre'pi50 siddhayarthamasamAse'pIti kartavyam apimahagAt praNAyaka ityAdeH draSTavyam, anyathA NakAramAtraM pratyupasargatvAbhAvANNatvAsiddhiH samAse'pi siddhiH, na kartavyaM, hinu- mInA ''nigrahaNAt samA- syAditi // 2. 3, 77. // sasyAsambhavAt pUrvapadasyAdityasya nivRttatvAdavizeSeNopasargA15 gatvavidhAnAt pUrvapadAdityasya nivRttatvAditi / atha 'prahigoti, nazaH zaH / 2 / 3 / 78 / / * ta0 pra0 - adurupasargA-'ntaHzabdasthAd raSRvarNAt parasya pramINIte' ityatra guNe IkAre ca kRte hinu-mInetyetanazeH zakArAntasya saMbandhino nakArasya No bhavati / praNa- 55 drUpavirahAdasadvidhau svarasya sthAnivadbhAvapratiSedhAt kathaM Natva - mityAha- hinu-mInetyAdi / AnItyarthavata iti-ayamartha:- zyati, pariNazyatiH praNAzaH pariNAzaH; antarNazyati / za iti kim ? pranaSTaH, parinaSTaH pranakSyati parinakSyati / pravapAnItyatra zeH prakRteH pravapAnIti samudAyasya cArthavattvA| nazeraNopadezAt pUrveNAsiddhe vidhyarthamidam // 78 // 20dAnItyasya pRthagarthAbhAvAdanarthakatvAd arthavagrahaNe * * iti nyAyAdagraha NANatvAbhAva iti, upasargatvAbhAvAd vA, ata za0 nyA0--naza0 / sa iti nazo dhAtorviziSaNami-: eva pravRddhA iti vigraho vRttau darzitaH, natyatrAninA sahopasarga- tyAha- nazeH zakArAntasyeti / prapUrvAt paripUrvAcca "nazauc 60 yogaH / yadyevaM prayANItyatrApi na prApnoti, nahyatrApyAniM adarzane " ityatastivi zye'nena Natve praNazyatItyAdi / pranaSTa pratyupasargayogaH, kintu dhAtuM prati naivam - yogasyArthadvArakatvAt iti- ktaH " yaja-sRja0 " [ 2. 1. 87.] iti SatvaM 25 tatra prayogaviSayasyaiva dhAtorAzrayaNAt tasya ca ( na ) kvacida - " tavargasya 0 " [1. 3. 60.] iti tasya Tatvam / saMsRSTasyAbhAvAt samudAyasthasyaivAzritatvAdityAnizabdAntaM samu pranavakSyatIti- pUrvavat SatvaM " Sa-DhoH kaH si " [ 2. 1. dAyaM prati ya upasargastasmAt parasya samudAyasya ya Anistasya 62 ] iti katvam, NatvaM ghuTIti vacanAt sAkSAcchakArAntatvA- 65 Natvamiti sUtrArthasaMpratyayAdadoSaH evaM NakAre'pi draSTavyam, bhAvAnnivartyate / nazeriti - asmAkamayamaNopadeza ityarthaH anyathA NakAramAtraM pratyupasargatvAbhAvANyatvAsiddhiH syAditi / // cha // 2 3.78. // WHAAAANIAWAN 90atha pranAyako deza ityatra prasyopasargasya Nopadezasya dhAtozca nyA0 sa0---nazaH zaH / pranaSTa iti- azra " nazo ghuTi " bhAvAtvaM kasmAnna bhavatItyAha- yenetyAdi / [ pradAni ] [ 4. 4. 109.] iti nAgamasya "no vyaJjanasya 0 " [ 4. prapUrvo " dAvaMka lavane " iti / parinadanamiti - paripUrvI 2 45 iti lukU / punaGkSyatItyAdi - atra pare'sadityanta-70 " da avyakta zabde " atra nimitta nimittinoH sadbhAve'pi raGgatvAt pUrvaM kRtamapi NatvaM SatvAdAvasattvAt Satve kRte'pyekadezakSunAditvANNatvAbhAvaH // cha // 2. 3. 77 // vikasyAnanyatvAt prAptamapi za iti vacanAt sAkSAcchakArA ] i 95 nyA0 sa0-- anurupa0 / hinu mInA ''nigrahaNAt samAsasyA | ntatvAbhAvAnnivartyate / nazeraNopadeza iti - asmAkaM mate'yamaNopasambhavAd pUrvapadasthAdityasya nivRttAva vizeSeNopasargANNatva vidhiH / deza ityarthaH, kalApake tu NopadezaH // 2. 3. 78. // hinu-mInAgrahaNe iti - atha ' prahiNoti pramINIte ityatra guNe ikAre ca kRte hinu-mInetyetadrUpa virahAt " sthAnIbA0 " [ 7. nermA-dA-pata-pada-nada-gada vapI vahI- 75 4. 109.] ityasyApyasadvidhau svarasya sthAnivadbhAvapratiSedhAt zamU-cig-yAti-vAti-drAti-sAti
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 bRhadvRtti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 80.] pArANapatara mANapatharArAmata) 15 19.lmmammuwaimawwwanmwMAMAmarww.mammiermswammam syati-hanti degdhau / 2 / 3 / 79 // 111.] iti dIrghaH / mAdAdiSu ya upazliSTastasyaivopasargAta parasya Natvam , praNyamimItetyAdau vaTA vyavadhAnAna prAno-40 ta0 pra0--adurupasargA-'ntaHzabdasthAd raghuvarNAt parasyopasargasya ne kArasya mAGAdiSu dhAtuSu pareSu No bhavati / tIti yasya bhrAntistannivRttyarthamAha-prANyamAstetyAdau vikarakAropalakSito mA mAG, tena mAGmeGorgrahaNam , na mAti 'NAt tatsamudAyabhaktatve'pi svarAdivyavAyasyeSTatvAt tatra hi 5mInAti-minotInAm / praNimimIte, pariNimimIte; praNimayate, saMghAtabhaktatvAnnAsAvayavAvayavagrahaNe zakyo grahItuM, na ca tatra rephazakArAdenimittasya nimittinazthA nakArasya vyavAya AzritaH, pariNimayate / DhakAranirdezazca nAnubandhArthaH, kintu mAtyAdi iha tu naH pare mAndAdayo'vyavahitA iti NatvAprasaGga iti45 nivRtyarthaH, tena yaGlupyapyudAhariSyate / dA iti saMjJA vAcyam, tatrApi nimitta vizeSaNaM, na kAryavizeSaNam, yatra parigrahAt dadAti-dayati-yacchati-dyati-dadhAti-dhayatInAM grahaNam- praNidadAti, pariNidadAti, praNidayate, pariNidayate; yanimittaM tasya vyavAye na Natvamiti mAdInAmapi nimitta10praNiyacchati, pariNiyacchati praNidyati, pariNiti, praNidadhAti, tvAt tadvyavAye NatvaM na sidhyatItyAha-praNazyatItyAdi / pariNidadhAti, praNidhayati, pariNidhayati; pata-praNipatati, vapyAdInAmiti - * tivA zavA0 * iti niyamAdityarthaH cha. // 2. 3. 79. // 50 pariNipatati, pada- praNipadyate pariNipadyate; nada- praNinadati, .. pariNinadati; gada-praNigadati, pariNigati; vapI- praNi- nyA0 sa0-nemAdA0 / na mAtItyAdi- nanu minoti vapati, pariNivapati; vahI- praNivahati, pariNivahati; zamU-mInAtyoArUpAbhAvAd grahaNAzaGkApi kutaH ? ucyate-" miga15praNizAmyati; pariNizAmyati; ciga- praNicinoti, pariNi-mIgo'khala cali" [4. 2. 8.] ityanenAtvavidhAnAt / nAnucinoti; yAti- praNiyAti, pariNiyAti; vAti-praNivAti, vandhArtha iti- yayA rItyA dhAtupAThe mADityapAThi tayA rItyA pariNivAti; drAti-praNidAti, pariNidrAti; sAti-praNiH yadi sUtre'pi kriyeta tadA'nubandhanArthaH syAt , atra tu vizeSaNaM-55 pasAti, pariNipsAti; syati-praNisyati, pariNisthati; hanti-GakAreNa upalakSito mA- iti / nanu " saptamyA nirdiSTe pUrvasya" praNihanti, pariNihanti; degdhi-praNidegdhi, pariNidegdhi; [7. 4. 105.] taccAnantarasya na vyavahitasyeti nyAyAta 20tRci-praNimAtA, praNidAtetyAdiH antaraH khalvapi- antarNi-praNyAsyatItyAdau ADA vyavadhAne na prApnotItyAha- AGA vyavamimIte, antarNidegdhi / bhaDAgamasya dhAtvavayavatvena vyavadhAya-dhAne'pIti- ayamarthaH- " pade'ntare0" [2. 3. 93.1 iti katvAbhAvAt praNyamimItetyAdAvapi bhavati, praNyAsyatItyAdau gatvanivedhakasUtre ADo varjanAt AGA vyavadhAne'pi bhavati 165 tu AGA vyavadhAne'pi pratiSedhAbhAvAd bhavati / adurityev-|| 2. 3. 79. // durnimAtA / upasargAstara ityev-praatrnimimiite| vapyAdI-Immmmm nAmanabandhana tivA ca nirdezo yalapanivatyarthaH tena prini-aka khAdyaSAnta pATha vA / / 3 / 80 // vAvapIti' ityAdI na bhavati, pUrvebu tu bhavati-praNimA- ta0 pra0-pAThe-dhAtUpadeze kakAra-khakArAdiH SakArAntazna mAti, praNimAmetItyAdi / GmAdigvini kim ? pranimAti, yo dhAtustAbhyAmanyasmin dhAtau pare'durupasargA-'ntaHzabdapranimInAti, praniminoti, pranidAyante vIhayaHH pranidAyante sthAd raghuvarNAt parasya ne kArasya No vA bhavati / praNipacati,60 pAtrANi // 79 // pranipacati; pariNipacati, parinipacati; praNibhinatti, prani bhinatti; pariNibhinatti, parinibhinattiH praNipApacyate, prani80 za0 nyA0-nemA0 / neH sthAnitvenopAdAne'pi na pApacyate; praNipApacIti, pranipApacIti; praNipipakSati, praniityanuvartanAd vyadhikaraNaSaSTItyAha- ne kArasyeti / 'mA' pipakSati, praNyapIpacat , pranyapIpacat, praNiSTabhnAti, prani. ityatropalakSaNakakArasya phlmaah-tenetyaadi| praNimimIte nAti; stambheH sautreSu pAThAt pAThaviSayatvam / pUrvasUtrA-70 iti-" havaH ziti" [4. 1. 12.1 iti dvivacanam rambhasAmarthyAt pUrvasUtravibhakto'sya viSayaH, tena 'praNimayate. ukAranirdezazceti- yAtItyAdivat tivanirdezo'pi nAstIti praNidayate' ityAdau pUrveNa nityameva Natvam / aka-khAdIti cakAreNa sUcyate / dA itIti- * straM rUpaM zabdasya. * iti kim ? pranikaroti, pranikirati, pranikhanati, pranikhAdati / nyAyAditi zeSaH / praNiyacchatIti-dAmare yacchAdezaH / apAnta iti kim ? anidveSTi, prnipinsstti| pATha iti praNidyatIti- "otaH zye " [ 4. 2. 103. ? ityo- kim ? iha ca pratiSedho yathA syAt- pranicakAra, prani-75 kAralopaH / praNizAmyatIti- "zamasaptakasya" [4. 2.cakhAda, pranipekSyati / iha ca mA bhUta-praNiveSTA, praniveSTA
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 81.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 221 ta praNideSTA, pranideSTA, yaDlupi necchantyeke-- pranipApacIti, pranisAsatti ityAdi // 80 // / 2 / 3 / 81 // za0 nyA0- 0 / pATho dhAtUpadeza iti paryAyA-| ta0 pra0-adurupasargA-'ntaHzabdasthAd raghuvarNAt parasyA-40 vetAvityAha-pAThe-dhAtapadeza iti / upasargasthAnimittA-nitenakArasya dvitve cAdvitve cAnte cAnante ca vartamAnasya baneraka-khAdAvaSAnte ca NatvavikalpasyArambhAdupasargaga ca dhAtoHNo bhavati, paripUrvakasya tu yA bhavati / dvisve-prANiNiSati, sannidhApitatvAt tasyaivAkakhAdyapAnta iti vizeSaNamityAha-prANiNat; advitve-prANiti, parANiti; ante-he prANa !, kakAretyAdi- kazca khazca ka-khau, tAvAdI yasya na staH he parANa !; parestu vA, dvitve-paryaNiNiSati, paryaniniSati; so'ka-khAdirdhAtaH, SazcAnto yasya nAsti so'SAnta ityarthaH / paryANiNat, paryAninat ; advitve- paryaNiti, paryaniti:45 AdAntagrahaNe ubhe api vispaSTArthe. anyathA'kakhe'kaSe iti ante- he paryaNa, he paryen / paripUrvakasya dvitve ante ca 10vacanAt kena tadAdividhiH ? kena tadantavidhiriti vyAkhyAnAta nityaM Natvamicchantyeke, anye tu ante'nante ca necchantyevA saMdehasya nivatiSyamANatvAditi / pratipUrvAt pacestivipakSe'nena |ye tu dvitve kRte'pi puddhitvamicchanti tanmate'pi 'dvitve' nntve-prnnipctiityaadi,evmnytraapi| sautreSviti-sautrAgAM iti vacanAt dvayorevAdyayorNasvaM bhavati, na tu tRtIyasyadhAtUnAM sUtrameva dhAtUpadeza ityarthaH / pATha ityanena yalubantasya prANiNiSayate prANiNiniSat / anantyasyetyadhikArAt bhante 50 vyudastatvAnmA-dA-pata-pada-nada-gadA yalubantAnAM pUrvasUtrasya na prAmotIti antavacanam / anitIti tivA nirdezo devAdika. 15caritArthatvAt teSAmevAnyatra praNimimIta ityAdAtrayaM vikalpo nivRttyarthaH, na tu yaGlunivRttyarthaH, yo'saMbhavAt // 8 // mA bhUditi zeSagrahaNaM karttavyam, tenaiva pare'saditi vikalpa- vakapa za0 nyaa0-dvitve0| prapUrvAd "ana zvasana prANane" syAsattvAt tatra " nemAdA0" [2. 3. 8..] iti ityasya (smAta prANitamicchatIti sanITi NatvasyAsiddhatvAdantyAdI paravidhereva nityaM pravartanAd vimukta evAsya viSaya ityAha-dvircacane dvitvagrahaNAd dvayorna kArayoranena Natve-prANiNiSatI-55 pUrvasUtrArambhasAmAdityAdi- pUrvasUtrArambha eva vikalpa-ti / nanu pUrvasya nakArasya ante'pyanIteH' iti Natvasiddhau 20syAsattvena samartha ityarthaH / karoteH khAdeza Navi dvitve 'dvitve'pi' ityucyamAne parasyaiva NatvaM prAmoti, * takra " zcA" [4. 1. 46.] iti catve prayoge'kakhA- kauNDinya * nyAyena bAdhitastrAt pUrvasya na syAditi dvayoriti dive'pi pAThena khAditvAt pratiSedhANNatvAbhAve- prati-nayA vaktavyam / naivam- nAtra dvitve'pItyatra dvivacanamabhipretaM, kiM cakAretyAdi / " piSlap saJcUrNane " " viSlaMkI vyAptau " tarhi ? iyonakArayorbhAvo dvitvaM nakAradvayaM, tena dvayoriti60 "dizIta atisarjane," 'yaGlupina' iti atra chedaH, gamyate etra, dvivacanaM tu sAmAkSiptaM tadantareNa nakAradvayasyA25 yalupi sati na bhavati, pATha ityanena yalubantasya vyudA- sambhavAditi / nanu auDaDhadityAdisiddhaye * paravAsattvamadvitve* sAta / lalitasvabhAvAdayo yaGalupyapIcchanti- praNipApacIti. pApacArata, ityavazyamAzrayaNIyam, anyathA dhatva-uttrAdInAM dvivacanaviSayepranipApacItisyAha- icchantyanye, yadi tu yaGalubantasyApi 'pyasattvAt 'hta' iti dvitve aujaDhadityeva syAt , tataprayoge atvavikalpo dRzyate tadA yalubantasya necchantyanye zcAnte'pyaniteriti kRtaNatvasya dvitve prANiNiSatIti siddha,65 iti avicchedena vAkyArtho draSTavyaH ||ch / 2. 3. 80. // kimartha dvitve'pIti, ucyate- asya nyAyasya prAyikatvajJApa wmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmnAthametaditi; yadatrotpaladevaH-tat kriyamANe 'pUrvatrAsiddhI80 nyA0 sa0--akakhA0 / atrAkakhAdiSAnta iti siddhe yamadvivacane' ityasyAnityatvaM jJApayati, tena aujaDhaditi nandarya sukhArtham , nadvaye hi sati kakhAdeH pAntasya ca varjanaM ghatva-Dhatva-STutva-halopAnAmasiddhatvAt 'hata' iti dvirucyate pratIyate, ekasmiMstu kakhAdeH kiMviziSTasya pAntasyeti pratIti: iti yaduktaM tadupapanna bhavati, anityatvasya ca jJApane dvivacane70 syAda; asaMbhavAna bhaviSyatIti na ca vAcyam , "kavaziSa"DhatvAdInAmasiddhatvAbhAvAt Dhazabdo dvirucyate, tasmin dvirukte. ] ityAdAvevaMvidhasyApi darzanAt / sautreSu 'bhyAsa[sya ] husve kRte- auDaDhadityaniSTaprayogaprasaGgaH, tasmAt pAThAditi-nanu stambherdhAtuSvapAThAt kathaM pAThaviSayatvam ? ucyate-pUrvatrAsiddhIyamadvivacane' ityasyAnityatvajJApanAyAsyArambhaH, sautrANAM sUtrameva dhAtUpadezaH / pranivedeti-" vizaMt pravezane " evaM dvivacane NatvasyAsiddhatvAdantyAdireva nizabdo dvirucyata ityasya rUpam / / 2. 3. 80. // iti / prapUrvAdanestivi "rutpaJcakAt" [4, 4. 88.375
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 bRhadvRtti--bRhatyAsa- laghunyAsasaMvalite [ pA0 3. sU0 84.] " [ 4. 2. 44. ] " itITi - prANiti / prANitIti kipa Amantryaseluki " nAma- mityAha- pramnantItyAdi - " gama-hana 0 ntrye " [ 2. 1. 92. ] iti nakAralopapratiSedhe he prANU !, ityakAralopaH, "hano hanaH 0 [2. 1. 112. ] iti paryaNitumicchatIti sanniTi " svarAdeH 0 " [ 4. 1. 4 ] nAdezaH / prAghAnIti - pUrvavadadyatanyAmAtmanepadaM tato madhye 40 iti dvitve - paryaNiNiSati / paryagantaM prayuddha iti Nigi dau | jiclopaH "tri Navi0 " [ 4. 3. 101.] iti ghanAdezaH, 5" Ni-zri0 " [ 3. 4 58 ] iti ke hasvAdI "svarAde: 0 " " giti " [4.3.50.] iti vRddhiH // cha // 2.3.82 // [4. 4. 31.] iti vRddhau paryANiNat / paripUrvasyeti - ! anante cetyapi drssttvym| eka iti- pANiniprabhRtayaH, prasRtataraM cedaM darzanamiti / anye sviti- pANinisUtravyAkhyAtAra eva, te'pi dvitve nityamicchantyeva / ye sthiti - 1 10 devanandI | anantyasyeti - antazca padApekSo gRhyate na tva nyA0 sa0 - hanaH 0 / praghnantItyAdau han ityucyamAne'pyeka| deza vikRtasyAnanyatvANNatvaM prApnotItyAha- ino ghIti // 2.3.82 // va-mi vA / 2 / 3 / 83 // 45 nityapekSo vyabhicArAbhAvAt // cha // 2. 3. 81. // ta0 pra0 - durupasargA'ntaH zabdasthAd ravRvarNAt parasya hanternakArasya vakAre makAre ca pare No bhavati / prahRNvaH, prahanvaH prahRNmaH prahanmaH prahaNmi, prahanmi prAhaNvahe, prAhamvahe, nyA0 sa0 --- dvitve'pyante / prANiNiSatItyAdau dvayora- prAhRNmahe prAhRnmahe; antarhaNtraH antarhanvaH antarhaNmaH; pyananenaiva NatvaM dvitva iti vacanAt / ' prANiNiSati' ityatra antarhanmaH // 83 // pare dvizve karttavye NaSazAstramasad draSTavyamiti nyAyAd dvitve kRte / 15 Natvam / he prANa ! ante " nAma " [2. 1. 92. ] iti / za0 nyA0-- mi0 / vamIti-vas- mivAdau sambandhinau nalopaniSedhAt nAntatvaM saMbhavatItyAmadhye darzitam / nanu dvitve'pi vakAra-makArAvanukriyete, vakAre'kAra uccAraNArthaH, vazca mazceti kRte'nte'pIti vacanAdante'pi zabdAdanante'pi bhaviSyati kiM samAhAradvandvAdaupaz leSike'dhikaraNe saptamI / pUrveNa nitye prApta dvitve'pItyanena ? naivam - dvitve'pItyasyAbhAve prANiNi patItyatra vikalpArthaM vacanam / prAhaNvahe iti - prAGpUrvAddhanteH " ADo prathama nakAre'nte'pItyasya caritArthatvAd dvitIyanakArasya NatvaM na syAt, yama-hana0 " [ 3. 3. 86. ] iti kartaryAtmanepadam // cha // 55 20 TavargeNa vyavadhAnAt, ante'pItyatrApizabdAbhAve dvitre'pyanta 2. 3. 83. // www.ww eva syAditi, na tu prANiNiSatItyAdyanante'pi / natu dvitve sati nyA0 sa0 - vami vA / pUrveNa nityaM prApte vikalpArtham / antastho nakAraH ka sambhavati ? ucyate- prANiteH sani prANi' prAhRNvahe ' ityatra " AGo yama- hana: 0 [ 3.3. 86. ] NiSantaM prayuGkte Nigi allope kvipi prANiNiSamAcaSTe niji puna: ityAtmanepadam // 2. 3. 83. // " " tryansyasvarAdeH " [ 7. 4. 43. ] ityanena isiti lope kipi | niMsa nikSa-nindaH kRti vA / 2 / 3 / 84 // 00 25 he prANiN ! ityAdI AmantrayatvAcca nalopAbhAvaH // 2. 3.81 // hanaH / 2 / 3 / 82 // ta0 pra0 - adurupasargA-'ntaHzabdasthAd raghuvarNAt parasya | nisAdInAM dhAtUnAM nakArasya kRtpratyaye pare No vA bhavati / ta0 pra0--adurupasargA-'ntaH zabdasthAd ravRcarNAt parasya praNiMsanam, praniMsanam praNikSaNam, pranikSaNam praNindanam, hanternakArasya No bhavati / grahaNyate, parAhaNyate, nirhaNyate, pranindanam / kRtIti kim ? praNiste, pariNiMste praNikSati, antarddaNyate, prahaNanam, parAhaNanam, nirhaNanam, parihaNanam pariNikSati; praNindati, pariNindati NopadezatvAnnityaM 65 30 antarhaNanam / praghnanti, prAghAnItyAdau "hano dhi [ 2. 3. bhavati // 84 // 94. ] iti pratiSedhAna bhavati / aGkurityeva - durhanaH // 82 // 15 50 za0 nyA0--nisa0 / Nisuki cumbane " NikSa za0 nyA0 - hanaH / hana ityavayavaSaSTrIya mityAha - hante- cumbane " " Nidu kutsAyAm " eSAM sautrANyanukaraNAni tataH kArasyeti / prahRNyata iti karmaNyavivakSitakarmatvAd bhAve SaSThI, na tu paJcamI, paJcamyAM syebhyaH parasya kRdviSayasya nakAravAtmanepadam, " kyaH ziti " [ 3. 4. 70] iti kyaH / syAprAptau NatvavikalpaH syAt evaM ca " svarAt " [2. 3.70 35 atha hana ityucyamAne pranantItyAdAvekadezavikRtasyAnanyatvANNatvaM 85. ] ityasyAnantaraM " niMsa-nikSa-nindo vA " iti spaSTArthe prApnoti, tannivRttyarthaM hano'taH " iti vaktavyam, hante- vidadhyAt / nityamiti- " adurupasarga 0 " [ 2.3. 77.] kArasyAkArAt parasyaiva NatvaM yathA syAditi; na vaktavya ityaneneti zeSaH // cha // 2. 3. 84. // <<
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 86. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 223 << [ 2. 3. 63. ] midam // 2. 3. 84. // ityanena vA nityaM zastre prApte nyA0 sa0 -- nisa-nikSa0 / nityaM bhavatIti- " adurupa prayANam / duvapa bIjasantAne pravapaNam / prayAyasarga 0 " [ 2. 3. 77.] ityaneneti zeSaH / gopadezasvAt mANamiti - " zatrAnazau0 " [5. 2 20] ityAnaz 140 " adurupasarga 0 " [2. 3. 77] ityananena, * gatikAraka prayAyiNAviti prayAto'vazyamiti " Nin cAvazya kAdharmaNye" usyuktAnAM iti nyAyAdavibhiktayantaiH kRdantaiH saha prAdInAM [ 54 36 ] iti Nin / aprayANiriti aprayANaM samAjhe sati nimitta nirmittinorekapadasthatvAt ravarNA 0 " " namo'niH zApe" [ 5.3. 117 ] ityaniH / prayovikalpArtha- jayantIti Natvamiti zeSaH / praklupyamAnamiti - "klapauD sAmarthya " karmaNyAnaz kyaH " Rra lalam0 " [ 2.3.45 99 ] iti lakAraH, varNaikadezasya varNagrahaNena grahaNAt samudAyavyApAre cAvayavasyApi svavyApArAnucchedena vyApArAt ta0 pra0--anurupasargA-'ntaH zabdasyAd raghuvarNAt parasya lakAre uccAryamANe tadavayavasya lakArasyApyuccAritatvAt tanni 10kRdviSayasya nakArasya svarAduttarasya No bhavati / prahANaH, mitaH pratiSedho na virudhyata iti / preNvanam, prenvanamitiprahANavAn prahINaH prahINavAn parihINaH, parihINavAn prapUrvAt " ivu vyAptau ca " ityataH " uditaH * " [ *.50 pragUgaH, pragUNavAn prayAgam, pariyAgam prathapaNam, pari4 98 ] iti nAgame'naT " vottarapadAntanasyAdeH 0 " [ 2. vapaNam ; prayAyamANam, pariyAyamANamH prayAyiNau pari- 3. 75 ] iti NatvavikalpaH // cha // 2. 3. 45. // yAyiNau aprayANiH, apariyANiH prayANIyam, pariyANIyam; svarAt / 2 / 3 / 85 // 66 " nyA0 sa0 - svarAt / ** gatikAraka 0 * iti nyAyAt 15 pravahaNIyam, parivahaNIyam; yathAsaMbhavaM 'kta ktavatu ana Ana in ani bhanIya' ityete pratyayAH prayojayanti / svarAditi "rapR0 " [2. 3.62. ] iti siddhameva, kintu prayAyiNau kim ? prabhunaH, prabhumavAn / adurityeva- duryAnaH panthAH / pariyAyiNAvityatra "vottara 0 " [ 2. 3. 75. ] iti vA55 kRtItyeva - pratrApena / bhalacaTatavargazasAntara ityeva - prakUlapyamAnam, pariklRpyamAnam preNvanam premvanam pradAnam, 20 pradhAnam // 85 // 1 praNatvaM syAt tannivRttyarthamidamArabhyate / kRdviSayasyeti - kRtIti viSayasaptamIyaM, na nimittasaptamI, tasyAM hi svarAt parasya dhAtonasya kRti nimitte Natvamiti sUtrArtha: syAt, na caitad, asaMbhavAda, nahi khyAdInAM kRti nimittabhUtte svarAt paro dhAtunakAro'sti, yena prApto pratiSedho'rthavAn syAditi svarAditi vRnnakArasya vize- 60 SaNam, na " adurupasargAntara 0 " [ 2. 3. 77.] ityasya, dhAtorvA " deze'ntaro yama-hanaH [2. 3. 91.]" iti za0 nyA0 - svarA0 | kRtIta viSayasaptamIyaM, na nimitta saptamI, tasyAM hi svarAt parasya dhAtornakArasya kRti nimittabhUte Natvamiti sUtrArthaH syAt, tathA ca sati "na khyA mi pUgo [ 2. 3. 90.] ityAdipratiSedho'narthakaH prAptera- | pratiSedhAd anena hi prAptasya sa pratiSedhaH 1 na cAntaH zabdo 25bhAvAt, nahi khyAdInAM kRti nimittabhUte svarAt paro dhAtu dhAturvA svarAnto yena pratiSedho'rthavAn syAditi, kiJcopasarganakAro'sti yena prAptau pratiSedho'rthavAn syAditi / na ca vizeSaNe prabhu ityatrApi syAt / kRdvizeSaNamapi na, tasminnapi65 svarAditi ' adurupasargAntara ' ityasya vizeSaNaM dhAtorvA kRte kRto yaH svarastataH parasya nakArasyeti sthite prayANIya" deze'ntaro yama-hanaH " [ 2. 3. 91 ] iti pratiSedhAda- mityA prAptiH prahINa ityAdau na syAditi / praklRpyamAnamiti - nena hi prAptasya pratiSedhaH, na cAntaHzabdo dhAturvA svarAnto vA varNaikadezasya varNagrahaNena grahaNAt samudAyavyApAre cAvayavasya 30 yena pratiSedho'rthavAn syAditiH kRto'pi na vizeSaNaM kRto yaH * lakArasyApyuccAraNamityalacaTeti pravartata eva yata lakArasya svarastataH parasya nakArasyeti vyAptenyayAt, anyathA 'prahIga' madhye'rthamAtra lakAro'ye, pazcAcca turIyaH svarabhAgo'sti // 2.70 ityAdau na syAditi svarAditi kRnnakArasyedaM vizeSaNaM nopasargasya na ca dhAtorityAha- kRdviSayasya nakArasya svarAduttarasyeti - upasargavizeSaNe hi prabhugna ityatrApi syAt / 35 prahANa iti - " ohAMkU gatau " / prahINa iti- " ohAMk ta0 pra0--- adurupasargAntaH zabdasthAd raghuvarNAt parasya tyAge" " eSAmIrvyaJjane0 " [ 4. 2. 97 ] itIkAraH / nAgame sati nAmyAdereva dhAtoH parasya svarAduttarasya kRdviSayasya pragUNa iti- " guMtU purISotsarge dugorU ca " [ 4. 2. nakArasya No bhavati / preGkhaNam, preGgagaNam ; preGkhamANaH, preGgamANaH 75 77 ] iti tayostasya natvamUkArazca / " yAMk prApaNe " | atra zAnaH, preGkhiNau, preGgiNI; bhapreGkhaNiH, apreGgaNiH; preGkhaNI 3. 85. // nAmyAdereva ne / 2 / 3 / 86 // 33 66
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 3. sU0 87.] yam, preGgaNIyam / nAbhyAderiti kim ? pramaGganam, prakampa vyavacchedArtha vyaJjanAntAditi kartavyam, na ca vAcyaM nAgame 40 nam / evakAra iSTAvadhAraNArthaH, na eva sati nAmyAderiti svarAntadhAtorasaMbhavaH, NigantAnAM svarAntatvasambhavAdata Ahahi niyame iha No na syAt- prehaNam, prohaNam pUrveNa NyantAt tvityAdi - ayamabhiprAyaH- preGkhaNamityAdAvasyAvasiddhe niyamArthaM vacanam / nagrahaNaM nAgamAdezopalakSaNArtham / kAzaH, prayApaNetyAdau " jervA " [2. 3. 88. ] ityasya, 5nakArasya vyavadhAne hi prAptireva nAsti pretvanam / vyaJjanA- preGkhagetyAdau tUbhayaprAptau paratvAd vikalpa evaM ata eva ntAdevArya niyamaH NyantAt tu "NervA" [2. 3 88 ] | pramaGgaNetyAdau niyamApravRttiH // ch'|| 2. 3. 86. // iti paratvAt vikalpa eva pramaGgaNA, prabhaGganA // 86 // 45 224 vRhadvRtti - bRhanyAsa - laghumyAsasaMbali 33 [ 1. nyA0 sa0 - nAmyAdere0 / preGkhaNamityAdau " kapaka 0 za0 nyA0 | nAmyA0 / ne iti satsaptamIyaM, na para- [ 2.3.76 ] iti nAgamasya na NatvaM " nAM0 saptamI, nAmyAderdhAtornAgame nimittabhUte sthAnino nakArasyA 3. 39.] iti bahuvacanena bAdhitatvAt / paratvAd trikalpa iti10 bhAvAdityAha - nAgame satIti / preGkhaNam, preGgaNa- preGkhaNamityAdau " nAmyAde0 [2. 3. 86. ] ityasyAvamiti - ukha nakha0 " iti gatyarthadaNDa ke " i iti kAzaH, prathApaNetyAdau " va " [ 2. 3.88 ] ityasya, 50 paThyate " inu" ityapi tayoruditvAnnAgamaH " mnAM buDarge0 " preGkhaNA, preGkhanA' ityAdI tUbhayaprAptau paratvAd vikalpa eva, [ 1. 3. 39. ] iti GakAraH, tato'naT / preGkhamANa ata eva pramaGgaNamityAdau niyamApravRttiH // 2. 3. 86. // 88 79 iti- " vayaH - zakti-zIle " [ 5. 2. 24 ] iti zAnaH / 15vakAra iti nAmyAdereva nAgame sati na tvanyasmAditi, 77 vyaJjanAdernAmyupAntyAd vA / 2 / 3 / 87 // tatazca pramaGganamityAdau nAmyAdereva nAgame satIti niyamena nivarttitatvAt " svarAt " [ 2. 3.85 ] ityanena NatvaM ta0 pra0 aGkurupasargA-'ntaH zabdasthAd rabuvarNAt paro yo 55 na bhvti| evakAramantareNevyatirekaM darzayati-na evetyAdi / vyaJjanAdirnAmyupAsyo dhAtustataH parasya kRdviSayasya svazaduttarapUrveNeti - " svarAt " [ 2. 3. 85. ] ityanenetyarthaH / nakArasya No vA bhavati / pramehaNam, pramehanam prakopaNam, 20nagrahaNamiti - yathA 'ziDnAntare'pe' ityatra nagrahaNaM tadA- prakopanam ; prasupyamANam, pragupyamAnam; prakoSiNau, prakopinau dezopalakSaNArtham, evamanyatrApi, evaM bhinnaH prakramo bhavata, aprakopaNiH, aprakopaniH prakopaNIyam, prakopanIyam / vyaJjaapi ca niyamArtho'yamidhyate, nagrahaNe ca nAgamAdezopalakSaNe nAderiti kim ? grahaNam, prohagam / nAmyupAmnyAditi kim ?50 " svarAt " [ 2. 3. 85. ] ityanena Natvasya siddhatvAnni| pravapaNam, pravahaNam / svarAdityeva - prabhunaH paribhugnaH / aduriyamArtho'yamupapadyate - nAmyAdereva nAgame satIti; strArthasamarpake 25 [ na ]grahaNe preNvanamityAdau 'alacaTatavarga' iti prati prabhedanam prabhojanam / "svarAt" [2. 3.85. ] tyeva - durmohanaH, durgRhanaH / bhalacaTatavargazasAntara ityeva - ityanena nityaM prApte vibhASeyam // 87 // 88 SedhAt " strarAt " [ 2. 3. 85. ] ityanena prApterabhAvAda prAptameva tvamanena vidhIyate, tasmAdasya niyamArthatAM prakramamedaM cecchatA nagrahaNaM tadAdezopalakSaNArthaM mantavyamiti / nakAra- za0 nyA0--- vyaJja0 / ubhayatrApyanyapadArthe dhAturvizeSyata (65 vyavadhAne hIti - prakramamedAdidoSAditi zeSaH prakramAbhede ca ityAha- vyaJjanA derityAdi / pramehaH prakopa ityanaTi- prame80 sambhavati prakramabhedasyAjyAyastvAditi, nAmyAdayazca nAgame- haNamityAdi / gupac vyAkulatve " vaya-zakti-zIle " sSTAveva tatra " idu paramaizvarye " " ivu vyAptau ca " " R- [ 5. 2. 24 ] iti zAne zye - pragupyamANaH / hi [i]juG gatau " " 'RjuD bharjane ca " amISAM ca taTa-cavarge ceSTAyAm " prehA- prehaNam, vyaJjanAditvAbhAvAd vikalpArvyavadhAnAdavidherabhAvaH, zeSAzcatvAra " ukha nakha0 " ityAdi - bhAvaH / atha nAmyupAntAnAM dhAtUnAM vyaJjanAntatvAvyabhicArAt 70 daNDakapaThitA evaM prAyeNa prayojayanti tatra trayo darzitAzratu- sambhave vyabhicAre ca vizeSaNasyArthavatvAd vyaJjanAdityukte'pi 55rthasya tUdAhAryam, tatra yadi prakramabhedamapyaGgIkRtya nAgame sati tadantapratipatterabhAvAnmadhyapatitasya copAntabhUtena nAminA AkAsUtropAttatvAnnakAravyavadhAne'pi nakAra evaM sati vidhyarthamidaM ntatvAt pArizeSyAdAdisampratyaya eva, kimAdigrahaNena ! ucyatesyAt, tadA ivureva pariziSyate, tatazca 'nAmyAdereva ne vyajanaM yannAmyupAntamityapi sambandhaH syAt, atha svaravyaJjanaityapanIya 'in' ityevaM kriyate, tasmAd gurUkaraNaM vyAhaya samudAyatvAnnAmyupAntatvasya vyaJjanasvabhAvAnupapattenaiSa sambandha75 rtham, ata evoktaM nAgamAdezopalakSaNArtham / nanu svarAnta - | upapadyata iti cet ? evaM tarhi pratipattirgarIyasItyAdiprahaNam / "
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 90.] zrIsirahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 225 mami newwwwwwwwwww.mammmmmmm prabhugna iti- " bhujot kauTilye " karmaNi ktaH " sUyatyAdyo- nyA0 s0-rvaa| zeSebhyassviti- nAgamarahitebhyaH // 2. ditaH " [ 4. 2: 70.] iti natvam / "svarAt " [ 2.13. 88. // 3. 85.] iti nitye prApte vikalpArtha vacana midamilyAha nirviNNaH / 2 / 3 / 89 // [svarAditi] ||ch / 2. 3, 87.] ta0 pra0--nipUrvAd videH sattA-lAbha-vicArArthAt 40 5 nyA0 sa0-vyaJjanAde0 / durmohana iti- durmukhate'ne- | parasya ktanakArasya NatvaM nipAtyate / niviNNaH prAyAjIt / nAsmin vA " karaNAdhAre " [5. 3. 129. ] anaT , kazcit tu vetterapIcchati-niviNNavAniti ca // 89 // durmupatIti nanyAdibhyo vA / duhana ityatra " gohaH svare" 2" za0 nyA0-nirvi0 / sattA lAbha-vicArArthAditi[4. 2, 42. ] kat // 2. 3. 87. // "vidiMca sattAyAm" " vidla~tI lAme" "vidipa vicAraNe" rvA / 2 / 3 / 88 // iti paThitAt , na "vidaka jJAne" ityatastasya seTakatvAditi,45 itareSAM tvanivAditi / ete trayo'pi dhAtUnAmanekArthatvAd 10 ta0 pra0-madurupasargA-'ntaHzabdasthAd raghuvarNAt parasya vairAgye vartante / nirviSaNa iti-"radAdamUrcchamadaH" [4. NyantAd dhAtorvihitasya svarAduttarasya kRdviSayasya nakArasya No "/2. 69.] iti ktatakArasya dhAtudakArasya ca natvaM, tato. .] bA bhvti| pramajaNA, pramaGganA; prayApaNam, prayApanam laktavargati pratiSedhANNatvAprAptau ktanakArasya NatvaM nipAprayApiNI, prayApinI; aprayApaNiH, aprayApaniH prayApaNIyam , tyate. dhAtanakArasya tu "tavargasya zcavarga." [1.3.6..150 prayApanIyam / vihitavizeSaNaM kim ? prayApyamANaH, prayA- iti jatvam / kazcita viti- yadi vettirapi vairAgyArtha 15pyamAna iti kyena myavadhAne'pi yathA syAt / alacaTata- iti // cha / / 2. 3. 89. / bargazasAntara ityeva-pradApanam , pratiyApanam / anAmyAdibhyo | arrowroom C nyA0 sa0--nirviNNaH / sattetyAdi- ete yo'pi dhAtUdhAtubhyo nAgame sati " nAmyAdereva ne " [2. 3. 86. ] nAmanekArthatvAd vairAgye vartante / nirviNNa iti- " vidaka jJAne" iti niyamenA'prApte, zeSebhyastu "svarAt" [2.3. 85.] ityasya seTalAnna / * gatikAraka0 * iti nyAyAt " raNavarNa. " ityanena nitye prApte ubhayatra vibhASeyam // 8 // 2. 3. 63.] iti siddhameva, kimanena ? satyam - ala caTeti ammammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmar | " 20 za0 myaa0--nne| riti pazcamInirdezAdanantara evaM vyAvRttyA'prApto ktanakArasya NatvaM nipAtyate, thAtunakArasya tu kRti NatvaM syAditi prayApyamAga ityAdisiddhayartha kyAdi-" tavargasya." [ 1. 3. 60.] iti, "ravarNA" [2. vyavAye'pIti vaktavyam, na vaktavyam. satreSu yatheSTa vAkyA-3. 63.] ityanena vA siddhameva // 2. 3. 89. // www.romemmmmmmmmmmmmmmmmmmmm dhyAhArANNyantAd yo vihitaH kRt tadviSayasya tasyeti / na khyA-pUg-bhU-bhA-kama-gama pyAya- 60 vijJAyata ityAha- NyantAda dhAtorvihitasyeti- NyantAt 25paro yaH kRdityevamapyAzrIyamANe na doSaH, Nyantasya kRtazca sva- vapo Nezca / 2 / 3 / 90 // rAdivyavAye'pi NatvasyAbhyanujJAnAditi / prapUrvAnmaGgateNigi ta0 pra0--adurupasargA-'ntaHzabdasthAd raghuvarNAt pare ye "NivettyAsa." [5. 3. 111.] iti striyAmane Api khyAdayo'NyantA NyantAzca dhAtavastebhyaH parasya kRdviSayasya ca-pramaGgaNAH evaM- yAterNigantAt "ati-ri" [4. nakArasya No na bhavati / prakhyAnam, prakhyAyamAnam , 2. 21.1 iti pvAgame pUrvavadanaDAdau- pryaapnnm| riti prakhyAyinI, aprakhyAniH, prakhyAnIyam; pUga-prapavanam ,, 30paJcamyA vihitavizeSaNaM prAguktaM, tasya prayojanamAha- vihite- prapUyamAnam, prapAvinI, aprapavaniH, apavanIyam; bhU tyAdi / kimiyaM prApta vibhASA pakSe nivartanaphalA ?, utAptAle prabhavanam , prabhUyamAnam , prabhAvinau, aprabhavaniH, prabhavanIyam / pakSe prApagaphalA, utobhayatra prApte cAprApte ca tadubhayaphalAbhA -prabhAnam, prabhAyamAnam, prabhAyinI, aprabhAniH, tatra yadi prApte prayApaNamityAdi siddhayati, na pramaGgaNetyAdi prabhAnIyam; kam- prakramanam, prakagyamAnam, prakAminI, niyamena nivartitatvAt , athAprApta tarhi viparyayaH, athobhaya- aprakamaniH, prakamanIyam ; gam- pragamanam , pragamyamAnam 70 35obhayasiddharadoSaH, evaM tarhi vyApteAyAdubhayatreyaM vibhASetyAha-pragAminI, agragamaniH, pragamanIyam; pyAya-prapyAnaH, anAmyAdibhya ityAdi ||ch / 2. 3. 88. // prapyAnavAn , prapyAyanam , prapyAyamAnam, prapyAyinI, mapra rammawmarnamamim
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ yuti-halyAsa-laghunyAsasaMghalite [pA0 3. sU0 92.] Arm -........man.anatan... Armwar pyAyaniH, prapyAyanIyam ; vep- pravepanam , pravepamAnam , prave- nivrtyte| antraayH-antrynnmiti| antarhatiH- antapinau, apravepaniH, pravepanIyam ; Nyamtebhyo'pi-prakhyApanam , haNanama.atra dezaviSayatvAbhAvAt "svarAt" [2. 3.85.] prapAvanam , prabhAvanA, prabhApanam , prabhApanA,prakAmanA, pragamanA, iti " hanaH " [2. 3. 82.] iti ca Natvam / yadyevaM 40 prapyAyanA, pravepanam ; aNyantebhyo nityaM vepo gyantebhyazca kathamantarghaNo deza iti dezaviSaye NatvamityAha- antarghaNa 5 vikalpena prAse prtissedhH| pUgo gakAraH kim ? pavatenivRttyarthaH, ityAdi- antarghaga iti bAhIkeSu dezaviSayasyeya saMjJA / upatena prapavaNam, prapUyamANam, ityaadi| khyAterNatvamiti sadantarazcatyantargrahaNe'nuvartamAneDepi punarupAdAnamupasargAditi kazcit- prakhyANam , prakhyAyamANam // 90 // nivRttyartham , tenopasargAt parasyAyana-hana ityetyasya dezaviSaye'pi za0 bhyA0- khyA0 / khyA iti niranabandhopAdAna NatvamityAha- antarityAdi / prAyaNo dezaH pUryavadanaDAdiH 145 : cakSAdezasya " khyAMka prakathane" ityasya ca parigrahArtham / / antarNamyate'sminniti pUrvavadanaTi NopadezatvAt " adupa10" pUgaza pavane, " " bhU sattAyAm" astyAdezo vA. "bhAMka sargAntaraH0" [2. 3. 77.] iti Natve- antarNamana dIptau," "kamUGa kAntau," " gamlaM gato. " opyAre! iti // cha. / / 2. 3. 91. // vRddhau," " Tuvela calane," pUrvavadanaDAdi / evaM Nyantebhyo'pi nyA0 s0--deshe'ntro|" svarAt " [2. 3. 85.] pratiSedhasya prAptipUrvakatvAd yathAyoga prAptiM darzayati- aNya- iti // hanaH" [2. 3. 82. ] iti ca yathAsaMkhyaM prApte50 ntebhya ityAdi-nityaM "svarAt" [2. 3. 85.1 itya- pratiSedhaH / antarghaNa iti- " hano'ntarghanAnta0" [5. 3. 15nena, vepo vikalpena " vyanjanAde." [2. 3. 81. / / 34.] ityalanto nipAtyate, vAhIkeSu dezavizeSasyeyaM saMjJA / ityanena, Nyantebhyazca vikalpena "Ne" [2.3.87.1 prAyaNI daza prAyaNo deza iti-iMdu, iMka vA, preyate'sminniti anaTi ityanenetyarthaH / atha pUgiti gakAraH kimartha ityAha-paga " svarAt" [2. 3.85.] iti Nave, ayatau tu " upasargaityAdi / khyAteriti-kazcit- candragomIti; NyantasyAsyA sthAyau " [2. 3. 10..] iti latvaM syAt // 2. 3. 91. // 55 dhAtvantaratvAt pakSe'nuvAdadoSaprasaMzAca niSedho na prApnotIti SAt pade / 2 / 3 / 92 // 20NigrahaNAt ||ch / 2. 3. 90. / / / ta0 pra0-pade parato yaH SakArastasmAnimittAt parasya nyA0 sa0-na khyA-pUga01khyA iti niranubandhopAdAnaM nakArasya No na bhavati / sapippAnam, yajuSpAnam , duSpAnam / khyAdezasya " khyAMka prakathane" ityasya ca parigrahArtham / atra "pAnasya bhAva-karaNa" [2. 3. 69.] iti, niSpAna: nityamiti- " svarAt" [ 2. 3. 85.] ityanena / vepo miti "svarAt" [2. 3. 85.] iti, niSpAyanamiti60 vikalpeneti-" vyaanAde myupA0"[2. 3. 87. ] ityanena / "rvA" [2. 3. 44.1 iti prApta pratiSedhaH / ghAditi 25Nyantebhyazceti-- " [2. 3.87.] ityanena // 2. 3. 90. // kim ? nirNayaH, niryANam / pada iti kim ? puSNAti, .. sarpikaNa // 92 // deshe'ntro'yn-hnH|2|3|91 / / za0 nyA0-cAt pa0 / "samAse'samastasya" [2. ta0 pra0--antaHzabdAt parasyAyanazabdasya hantezca. 13. 13.] ityAdinA vihitasya SakArasya Sa ityanukaraNam,65 saMbandhino nakArasya deze'bhidheye No na bhvti| antara akAra uccAraNArthastataH paJcamI / pade iti pare saptamItyAhayyate'sminniti- antarayano dezaH, evamantarhanano dezaH / deza 30iti kim ? antarayaNaM vartate, antahaNanam, antahaNyate / "pade parata ityAdi / sarpiSpAnamiti- sarpiSaH pAnamiti antarghaNo deza iti tu nipAtanAt / antara iti kim ? SaSThIsamAsaH; evaM- yajuSpAnam , atra "samAse'samastasya" prAyaNo dezaH, prahaNano dezaH / ayana-hana iti kim ? [2. 3. 13.] iti Satvam / duppAnamiti-- "nirdura." [2. 3. 9.] iti SatvaprAptiM darzayati- atretyAdi 170 bhantarNamano dezaH // 11 // niSpAnamiti- atrApi "nirdura." [2. 3. 9.] iti za. nyA0----deze0 / antarayano dezaH iti- aya- Satvam / atrApi pare'saditi "svarAt" [2. 3. 85.] terete " karaNAdhAre" [5. 3. 129.] ityanaTa, evaM ityasyAsatvAt " pAnasya." [2. 3. 69.] ityanenaiva hanterapyanaTi-- antahamanaH " svarAt" [2. 3. 85.] prAptiH, yadi ca prakaraNe prakaragamasanna tu yoge yoga ityAiti " hanaH" [1. 3. 81.] iti ca prApta Natvamanena zrIyate tadA paratvAt "svarAt" [2. 3. 85.] ityane-75 wamanawammamiwwwwAMAmrammawwamwipAnAmA mAga 60 .
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 94.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / / - - - -- -- - naiva prAptirityAha- svraaditi| nirNItinirNayana vA-[ 3. 1. 42. ] ityatra dvayoH samarthayoH samAsa ityapekSyAte nirNayaH "yuvarNa" [5.3. 28.1 ityala / praSNA- tadAvayavasya (tadA'vazabdasya) naddhazabdena pazcAt prazabda-40 tIti- "puSaza puSTo" atra padamadhyavyavasthitatvAt pada iti syAvanazabdena, yadA tu sAmarthyamAtrameva kevalaM tasya pratiSedhAbhAvAd "ravargAd" [2.3. 63.] iti Natvam / nimittaM, na tu dvitvasaMkhyeti pakSastadA prA'vayorekakAlameva 5sarpiSkaNeti- kutsitAdau kap // cha // 2. 3. 92. // naddhazabdena samAsaH, atra pratyayalopalakSaNenAvazabdasya syAya ntalA padatyAnimittanimittinoLavadhAyakatvAdanena pratiSedhAd nyA0 sa0-SAt pde| sarmipAnamiti-nandhatra kArA-talA padatyAkSiA zritaM mA bhUNNatvaM, sarpistharephAzritaM kathaM nahi ? ucyate- yatro-" adurupasagAntaraH" [2. 3. 57.] iti NatvaM na45 spadyamAnasya Natvasya nimittadvayaM bhavati tatra pratyAsatyA'nantarameva | mapAta bhavati / evamiti- [catarajayogena] catvAryAni gRhyate iti / sarpiSkeNeti-sarpiH kAyatIti sarpisa am kAdhAtuH yasya tena yogaH, yadivA'jayogo'GgayogaH, caturgAmajayogazcatu10 agre iti sthite ka ityasyAvibhaktyantatvAt padatvAbhAva iti' raGgayogastena, pUrvavat " kavagaikasvaravati" [2. 3. 76. ] nAnena NatvapratiSedhaH / nanUttarapadamapi padamucyo yathA " vedUto iti NatvaM prAptam , evaM- bhartRbAhuyugmenetyAdAvapi / anye 'navyaya." [2. 4. 98.1 ityatra pade ityukta'pi uttarapade! tviti-te hyuttarapadatve cApadAdividhau pratyayalopalakSaNasya60 iti vRttivanA vyAkhyAnAt , tadadihApi pade ityukta'pi uttarapadamapi jAta pratiSedhaM manyamAnAH padatvAbhAvA niSedhApravRttI nityaM Natvamiti lapsyate, tat kathaM sarpikagetyatra cyAvRttiH satyam- *nAniSTArthA manyante / prANaddhamiti "adurupasargAntaraH." [2.3. 57.1 15zAlapravRttiH * iti nyAyAdevaMvidhaM vyAkhyAnaM ne sarvatrApi yukta, iti Natvam / praNyAsyatIti- " neGmodA." [ 2. 3. kiM tvabhipretasiddhayartha kvacidevaH yadA kutsitAyatheM kapa tadA 79. ] iti Natvam / AdregomayeNeti- "goH purISe" nirvivAdameva / / 2. 3. 92. // 6. 2. 50.] iti gozabdAnmayaT , tata Ardai ca tad pade'ntare'nAyataddhite / 2 / 3 / 93 // gomayaM ceti vishessnnsmaasH| paramApUpamayeNati- " prakRte mayaTa" [ 7. 3. 1.] iti mayaT / yUSayAvakeNetita0 pra0---Ainsa taddhitAntaM ca varjayitvA'nyasmin pade svArthikaH kaH ||ch / 2. 3. 93. // 20nimitta-nimittinorantare vyavadhAyake nakArasya No na bhavati / prAvanadvam, paryavanItam , mASakambhavApena, grIhikambhavApena, nyaa0s0-pde'ntre| caturaGgAyogena- atra "kavagaika." [evam- caturaGgAyogena, bhartRvAhayugmena, roSabhImamakhena / [2. 3. 76.] iti prApta niSidhyate / mASakumbhasya vApaH,60 atra yadA mApakumbhasya vApa iti, mASAH kumbho vA'syeti mASasya kumbhavApaH' ityasmiMzca vAkye " vRttyanto'sa"[1. vA samAsastadA "vottarapadAntanasyAde." [2. 3.75.] 1. 25.] iti padasaMjJAniSedhe'pi bhUtapUrvaikapadatvamAzrIyate / 25hati vikalpe prApta pratiSedhaH, yadA tu mASasya kumbhvaap|k kavargakasvaravati iti- kavargAzena vizeSavihitatvAt , na tu iti tadA "kavargakasvaravati"[2.3. 76.] iti nitye!" vApara ni "vottara0" [2. 3. 75.] iti vikalpaH / yUSayAvakeNetiprApte; evaM zeSeSvapi yathAsaMbhavaM vAcyam / anye tu mASANAM yavAnAM vikAraH " vikAre" [6. 2. 30.] aNa vRddhiH.A5 kumbhavApa iti vyavadhAyakasyottarapadAvayavatve pratiSedhaM necchanti. yAba evaM "yAvAdibhyaH kaH" [7. 3. 15.] yUpeNa tanmate-mASakumbhavApeNetyAdI nityameva Natvam / apare ta mAMsamudgAdirasena, mizraH, yAvakaH- alaktakaH- yUSayAvakastena 30mASakumbhasya vApa iti vyavadhAyakasya pUrvapadAvayavatve pratiSedhaM // 2. 3. 93. // necchanti, tanmate- mASakumbhavApeNa, mASakumbhavApenetyAdI hano ghi| 2 / 3 / 94 // vikalpa eva bhavati / anADIti kim ? prANa dvam, paryANadvam / ta0 pra0-inte kArasya ghakAre nimitta-nimittinorantarelA praNyAsyati, prapayApacati / ataddhita iti kim ? Agoma sati No na bhavati / vRtrane, vRtranA, vRnaH; brahmanaH; shtrudhH| yeNa, zukagomayeNa, paramApUpamayeNa, yUSayAvakeNa // 13 // | ... saMjJAyAM "pUrvapadasthAnAmnyagaH" [2. 3. 64.] iti, 36 za0 nyA0--pade0 / prAvanaddhamiti- prAvanahyate sma, asaMjJAyAM tu "kavargakasvaravati" [2. 3. 76.] iti; paryavanIyate sma- paryavanItam, "ekasvarAdanusvAretaH" praznanti, prAdhnan , prAdhAni, praghAniSyate ityAdiSu tu "hanaH" 4. 4. 56 ] itIDabhAvaH, "nahA''hodhe-tI [ 2.1. 2.3. 82.1 iti prApte prtissedhH| hana iti kim ?75 85.1 iti DatvApavAdo dhatvam , tato yadA " gati-kanya." arpaNa, parigheNa / ghIti kim ? vRtrahaNau, prahaNanam // 9 // .... ....... ... . mmmmmmmmmmmmmine samarapa nnA
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 bRhaddhatti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 3. sU0 96.] za0 nyA0-hano0 / antara iti vartate, tacca ghItyanena zrInivAsaH, zabarAgniH, darbhAnUpaH, harinandI, harinandanaH, sambandhyata ityAha-ghakAra ityAdi / vRtraM hatavAniti kvipi girigahanam / eyu "pUrvapadasthAt" [2. 3. 64.] talluki TAyAM yi ca "ano'sya" [2. 1. 108. ityAdinA prApte, parinadanam-atra "adurupasargAntaro." ityakAralope " hano haH." [2. 1. 112.] iti nAdeze-[2. 3. 77.] ityAdinA prApte; suprakhyena, atra " kava-40 5vRtranA, vRtradhne iti / evaM- brAhmaNa zatru ca hatavAn gaiMkasvaravati" [2. 3. 76.] iti prApte pratiSedhaH / kSubhnA, " brahmAdibhyaH" [5. 1. 85. 1 iti Taki "gama-hana." tRpnu, AcAryAnI, bhAcAryabhogIna, sarvanAman, nRnamana, [ 4. 2. 44.] ityakAralope pUrvavad dhanAdeze- brahmanaH, nRnametyeka; nRtta, nartana, naTa, nada, naDa ityeke, nadI, nagara, zatrughnaH, iti, anna nAmatvAt "pUrvapadasthAt 0" [ 2. 3. niveza, nivAsa, agni, anUpa, nandin , nandana, gahana, nadana; 64.] iti prAptaM NatvaM nivartyata iti / argheNa, parigheNa, khyAga iti kSumnAdiH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 96 // 45 10iti-- atra na hano nakAraH kintu syAderiti " ravaNot. "| za0 nyA0-kSubhnA0 / "raSavat" (2.3.63.] [ 2. 3. 63. ] iti " kavargakasvaravati" [ 2. 3. 76.] ityAdizAstreNa prAptasya Natvasya pratiSedho'yamArabhyate / zubhneti iti bhavatyeva Natvam // ch.|| 2. 3. 94. // rUpagrahaNaM, na tu yaGlapi nivRtyartha, luptatinirdezena dhAtunyA0 s0-hno| [neha vyAkhyAtam ] // 2.3. 94 // grahaNaM tadA hi kSobhaNamityatrApi syAt, evaM-tRpnu ityatrApi3; yadyevaM kSubhnIta ityAdau NatvazAstrasya pare'sattvAdIkArAdau kRte60 nRteryaGi / 2 / 3 / 95 // kSubhneti rUpAbhAvAna prApnoti, ucyate- NatvazAkhe'sadvidhA15 ta0 pra0-vRterdhAtonakArasya yaviSaye No na bhavati / vityasyAnivRttatvAt svarAdezasya sthAnivadbhAbAdekadezavikRtasyA narInRtyate, narinati, narti, narInRtIti; ana "raSavarNAta" nanyavAd vA bhvissytiitydossH| kSubhnAtItyAdi- "kSubhaz [2. 3. 63.] ityAdinA prAptiH / yaDIti kim ? haririva saMcalane," " tRpaTa prINane," " mAtulAcArya0 " [ 2. 4. nRtyatIti hariNI nAma kazcit , " pUrvapadasthAnAmnyagaH " 63.] iti jyAmAni ca- AcAryAnI / " bhogottara. "55 [2. 3. 64. ] iti Natvam // 95 // 7. 1. 40.] iti Ine-AcAryabhogInaH / sarveSAM wommmmm nAma sarvanAma / nRnamana iti- karaNe'naT , nRNAM nRSu vA 20 za0 nyA0-nRte / yaGIti viSayasaptamItyAha-yaG-namanamiti vigrhH| parinattam klIbe ktaH / gurunRttamiti viSaye iti / narInRtyata iti- " nRtaica nartane " yaha ssssttiismaasH| parinartanamiti- bhAve'naT / [grAmanaTaH] " RmatAM rIH" [ 4. 1. 55.] narinarti, narti, naTatItyaci- naTaH, tato grAmazabdena SaSThIsamAsaH, evaM-60 "ri rau ca lupi" [4. 2. 56. ] iti rirAgamaH / narI-bharana:zaranadItyAdayaH sssstthiismaasaaH| parinivizante'smi nRtIti- yaDturusto.. " [ 4. 3. 64. ] itIt / hariNa-niti " vyaJjanAt" [5. 3. 132.] iti ghatri-parinIti-"karturNin " [5. 1. 153.] iti Nin // cha. nivegAH / zrInivAsa iti- zriyo nivAsa iti, priyo 2. 3. 95. // www.mo.......... | nivasantyasminniti pUrvavad ghani- zrInivAsaH / zabarasyAgniH-- nyA0 sa0-nRteryaGi / hariNItyatra " kartuNin " zabarAgniH / darbhAnUpa iti- anugatA Apo'sminniti65 [5.1.153.] // 2. 3. 95. // " RkpU:0" [7. 3. 76 . ] iti samAsAnto't " ano mmze0" [3. 2. 110.] iti abityasyopa, tataH SaSThIkSunAdInAm / 2 / 3 / 96 // smaasH| harinandIti- haririva nandatIti " kartuH0" 30 ta0 pra0-kSumnA ityevamAdInAM nakArasya No na bhavati / [ 5. 1. 153. ] iti Nin / harinandana iti-- anAntena kSubhnAti, kSubhnItaH, kSubhnanti, kSunnan , kSumnAnaH; tRmoti, SaSThIsamAsaH, evaM- girigahanamiti / parinandana miti-70 tRpnutaH, tRpnuvanti, tRpnuvan , tRpnuvAnaH; bhAcAryasya bhAryA-parinanderanaTa / sarvava NatvaprAptivRttAyukteti nehocyte| sapraAcAryAnI, AcAryasya bhoga AcAryabhogastasmai hita bhAcArya-khyena] suSTha pracaSTe "upasargAdAtaH" [5. 1. 56.] bhogInaH; eSu " raghuvarNAt" [2. 3. 63.] ityAdinA iti De- suprakhyaH, tata inAdezaH, "na khyA-pUga." 35prApte, sarvanAma, nRnamanaH, paritRttam , gurunRttam , parinartanam , 2. 3. 90.] ityatra kRnakArasya pratiSedhAt DapratyayAnto'tra grAmanaTaH, zaranadaH, zaranadI, girinagaram, parinivezaH, ptthyte| bahuvacana miti-kSumnAdirAkRtigaNaH, bahuvacanena75
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 97. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 229 cAsyAkRtigaNatA dyotyate, tenApyanyo'pyavihitalakSaNo Natva-tu bhanatIti syAdityAdigrahaNaM kartavyameva / pATha iti kimitipratiSedhaH kSumnAdiSu draSTavyaH // cha. 2. 3. 96. // pATha ityanena dhAtUpadezasya grhnnaannkaariiyternupdeshaanntvaabhaavH| nyA0 sa0-kSubhnAdInAm / kSubhneti luptativanirdezena | arthate nAdaya eva paThayantAM, tathA ca sati nedamArabdhavyaM bhava-10 dhAtugrahaNaM, na tu yalupanivRttvartham , anubandhanideze hi kSobhaNa- tItyAha-- Nopadezazceti, evamuttaratra ghopadeze'pi // 3. 3. 97. / / 5mityatrApi syAt , evaM tRpnu ityatrApi / yayevaM tarhi kSumnIta STiva-dhavaSkaH / 213198 // ityAdau NasvazAstrasya pare'sattvAdIkArAdau kRte kSubhneti rUpAbhAvAnna prApnoti, ucyate- svarAdezasya sthAnivadrAvAdekadezavikRtasyAnanya ta0 pra0--pAThe dhAravAdeH SakArasya sakAra Adezo bhavati, 'na cet SakAraH STayai-STiva-vakasaMbandhI bhavati / pahi- shte| svAd vA bhvissytiitydossH| bahuvacanena cAsyAkRtigaNatA yotyate, . Sica- siJcati / pATha ityeva- ssnnddiiyti| dhAtvityeva-45 tenAnyo'pyavihitalakSaNo NatvapratiSedhaH kSamnAdiSu draSTavyaH, tena| 10dhanadavAcakanaravAhanazabdasya na Natvam / nRnametyeka iti- avi paNDaH / Adarityeva- laSati / TyAdivarjanaM kim ? TayAti, STIvati, STIvyati, bkte| svara-dantyaparasakArAdayaH smibhaktiko nirdezaH, akArAntaratvayaM jJAtavyaH // 2. 3. 96. / svidi-svadi-sthaJji-svapayazca SopadezA, sRpi, sRji, ratyA, pAThe dhAtvAdeoM naH / 2 / 3197 // sta, stR, sU, sekRvarjam / SopadezazcaiSAM SatvaviSayavyavata0 pra0--pAThaviSaye dhAtvAderNakArasya nakAra Adezo sthArthaH // 98 // 50 bhavati / NIg- nayati, Nam- namati, gahU- nahyati / pATha za0 nyA0--paH so0| pATha ityasyAnuvRttasyopayogaM iti kim ?, NakArIyati / dhAtviti kim ? gakAraH / darzayati- SaNDhIyatIti- SaNTa ityatra nAmopadeze'sya paThibhAderiti kim ? bhaNati / sarve ca nAdayo NopadezA:- tatve'pi dhAtugrahaNAnuvartamAnAt tadAdeH SakArasya sakAro na nRti, nandi, nardi, nazi, nATi, naki, nATa, nAtha, m / bhavatIti / laSatIti- asatyAdigrahaNAnuvattane dhAtvantaraSakAramATIti " naTaNa avasyandane" ityasya varjanam , bhauvAdi- syApi sakAraH syAt / nanu SakArasyopadezasAmarthyAdeva satvaM 55 kasya tu "NaTa nRttau" ityasya-praNaTati, praNAdayati / gopade-na pratiSyate, upadiSTaH SakAro yadi sakAraH kriyeta SakAronAsazcaiSAM " NahinumInAneH" ityasya viSayavyavasthArthaH // 97 // padezo vyarthaH syAt sakAra eva paThayeta; ucyate- lepaturityatra www.ammanAdezAdeH0" [4. 1. 24.] ityetve kRte kRtasakAraza0 nyA-pAThe0 / dhAtorAdirdhAtvAdistasya, sambandhe SaSThI, Na ityapi tathaivetyubhayatra samAnAdhikaraNe SaSThI, nakA tvena SatvasiddhayarthatvAt popadezo na vyartha ityatrApi satvaM ro'nenaiva vidhIyamAna Adeza ityAha- dhAtvAderityAdi / syAditi / STayAdIti- "Taya saMghAte" "SThivaca nirasane 60 NakArIyatIti-kAramicchatIti "amAvyayAt-" ." vaki gtau"| atha SAdayaH ke upadiSTAH ? ke punaste ! 254. 23.] iti kyan, atra pATha ityanena dhAtUpadezasya yato lakSaNamantarega teSAmasaMkIrNatayA pratyetumazakyatvAt grahaNAt tatra ca nnkaariiyternupdeshaanntvaabhaavH| ke punaste pAThasya ca lokapramAdAd vicalanAt, ucyate- yathA paThayante dhAtavo NakArAdayaH paThayanta ityAha- sarve cetyAdi / atha AgamapAramparyAdabhraSTasamAzrayaNena pAThamAtrAdeva SAdInAM nirNaya kasmAdAdAveva te nakArAdayo na paThyante ? tathA ca sati kartuM zakyata eva, atha smaraNasya zAbdatvAt samyagnizcA.65 nedamArabdhavyamityAha- NopadezazcaiSAmityAdi- yeSAM NakArA yakavAbhAvAlakSaNasyaiva samyanizcAyakatvamiti yo manyate dInAmupadiSTAnAmanena kArasyAdibhUtasya nakAro vidhIyate |prti pUrvAcAyaprasiddha SAdInAM lakSagamAha- svaradantyeteSAmevopasargasthAnimittAt prayoge gatvaM nAnyeSAmityevaMvidhA tyAta tyAdi- svara-dantyau parAvayavI sakAraM pUrvamavayavamapekSya vyavasthAmiSTAniSTapravibhAgena' darzayituM gopdeshstessaamityrthH| yeSAM te ca [ te ] sakArAdayazceti vigrahaH / asya lkssnn||ch. // 2. 3. 97 // syAvyAptiparihArArthamAha-smisvidItyAdi- eSAmoSTayadantyo-70 Thayaparatve varadantyaparatvAbhAvAt smiprabhRtayo na SopadezAH nyA0 sa0-pAThe dhA0 / nanvAdigrahaNaM kimartha ? syuriti smyAdigraha gam / atiprasaktasya lakSaNasyAevAdamAhatamantareNApi gopadezabalAnatvaM na bhaviSyati, anyathA bhanityeva sRpItyAdi / atha SAdIn dhAtUna upadizya teSAM kimarthapazyeta, naivam- gopadezasya " adurupasarga" [2. 3. 77.] manena sakAraH kriyate ? AdAveva sAdayaH paThitavyAH , tathA iti Natve phala masti, tathAhi- upasargapUrvasya prabhaNati, anyatra cedamanArabdhavyaM sambhavatI( vyameva bhavatItyAzaGkApanodArtha-75
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa - laghumyAsasaMbalite mAha - SopadezazcetyAdi - yadi hi ye ete SAdayaH paThitAste " kyaH ziti " [ 3. 4. sAdaya eva paThayeran, tathA ca sati nAmyantasthAdinimittAd sati kRpa ityataH san yeSAM dhAtUnAM sakArasya SatvamiSyate tAn svarUpeNa paThitvA iti tasya vidvadbhAvAd guNAbhAvaH / acIklRpaditi - 40 tadIyasya sakArasya SatvaM vidhAtavyam, evaM cAtizayena grantha- kRpeH " prayoktRvyApAre Nig" [ 3 4 20.]" RvarNasya " 5 gauravaM syAt, bAdhupadeze tu SAditvAt sakAre kRte sa kRtaH [ 4 2. 37 ] iti gugabAdhanArthamRkAraH, tato diH, sakAra iti 'asISahat, asISicat' ityAdau SatvaM bhavati, " Ni zri0 " [ 3. 4. 58 ] iti GakAraH, dvirvacanAdi, anyatra na bhavatIti vyavasthA sidhyati, granthagauravaM ca pari- eteSu antaraGgatvAt prAgeva RkArasya lRkAraH / kalpahRtaM bhavatIti / prastyai saMghAte ca " iti dantyaparatvAt yatIti- jig gugaH / kalpitA, kalteti - " dhUgauditaH "45 Sopadezatve prApte ekasya SopadezatvaM nivAryate, ubhayoH pATha- [44 38 ] iti pakSe iT / kalpaka iti NakaH / 10 sAmarthyAt yadi hi dvayorapi SopadezatvaM nivAryeta eka eva kalpa iti ghaJ / atha varNaikadezA varNagrahaNena gRhyante iti paThayeta, evamanivAryamANe'pi Sopadezatve'nayorekaH Sopadezo'paro pakSasyApyAzritatvAt RkAra-lakArayo rephalakAragrahaNenaiva tadekaviparIta iti / STiveSTakAraparatvena SakAralakSaNena SopadezatvaM dezatvAd mahagAt kRpo se lamityukte'pi klRpta ityAdAvRkArasya nAsti, STivUlamvAcamaH " [ 4 2 110 ] iti nirde- lakAraH sidhyati, kiM sthAnyAdezatayA tayorupAdAneneti, 50 zAt Sopadezatve'nena lakSaNena satvaM prAptaM pratiSidhyate, thakAra- ucyate- varNaikadezAnAM varNagrahaNenAgrahaNamityapi pakSo'stIti 15 paratve tu SakArasya svaradantyapara ityanena SopadezatvAt satve jJApanArthaM pRthagupAdAnam, tathA cAyameva pakSaH prasRtataro'tra prApte pratiSedhaH; ghvaSkestu svaradantyapara ityanena lakSaNena Sopa tatra tatrAzrito draSTavyaH, yadAhuH- atra pUrvavarNeSu ye varNaikadezA dezanirAse prApte satvaniSedhadvAreNa dhvakeH SopadezatvaM jJApyata vargAntarasamAnAkRtayasteSu tat kArya na bhavati, tacchAyAnuiti // cha. 2. 3. 98. // | kAriNo hi te na punasta eva pRthakprayatnanivartya hi varNa- 55 nyA0 sa0 - SaH so'STayai / na ca vAcyamatrApyAderityadhi- micchantIti / kRpeH " tU kR kRpi 0 " [ uNA0 151.] iti 20 kArAbhAve'pi pAThavalAdeva lapatItyAdau satvaM na bhaviSyati, anyathA ! kITe kRpITam, evaM- " 'kRnga-pu-kRpi 0 ujA0 188. ] | iti kityaNe- kRpaNaH / tathA kRpi viSi0 [ ugA0 las iti kuryAt yataH pakaraNasyAnyadapi phalamasti, yathA kRtatvAt parokSAyAM Satve vileSurityAdi siddhayati, na- AdigrahaNA191 ] ityAgaki kRpANa, nAmyupAntyatvAt ke- kRpaH, mI - masi pazi0 bhAve prastute lasatIti syAt // 23. 98. // [ uNA0 427. ] ityUre- karpUraH,60 [ ugA0 403. ] ityare- karparaH, >> jaThara-kara co " divya vi0 [ uNA0 142. ] ityaTe - karpaTaH / " kRSi| zakibhyAM0 [ uNA0 630. ] ityaTau - karpaTiH, bahuvacanaM kRpITAdarAkRtigaNatvaM dyotayatItyAha- bahuvacanamityAdi // cha // 2. 3. 99. // 230 25 " d' R-ra la-laM kRpo'kRpITAdiSu / 2 / 3 / 99 / / ta0 pa0 - kRperdhAtorRkArasya lukAro rekaraya ca lakAra Adezo bhavati, sa cet kRpiH kRpITAdiviSayo na bhavati / klRptaH, klRptavAn,klRpyate, ciklRpsati, acIklRpat, kalpate, kalpayati, kalpitA, kaltA, kalpakaH, kalpaH, calIklRpyate, nyA0 sa0 - Rra lalam0 / atha ' varNaikadezA varNagrahaNena gRzyante ' ityasyApi pakSasyAzritatvAd lakAra-lakArayorepha-lakAra30 calIkalti / akRpITAdiSviti kim ? kRpITam, kRpaNaH, kRpANaH; kRSaH, karpUraH, karpUraH; karpaTaH, karpeTiH, ityAdi / grahaNenaiva grahaNAt kiM dvayorupAdAnena ? " kRpe ro laH " ityeva kriyatAm, naivam- kacid varNaikadezAnAM varNagrahaNenAgrahaNamiti bahuvacanamAkRtigaNArtham // 99 // jJApanArtham / " dUrAdAmantryasya 0 " [ 7. 4. 99 ] ityatra Rddha- 70 1 za0 nyA0-- Rra0 / Rra iti samAhAradvandvAt sthAna- jiMtasya svarastha plutasvaM vadan svaradvAreNaiva siddhe punarapi yata SaSThI / la-lamiti - samAhAradvandvAt prathamaikavacanam, akAra DhakAragrahaNaM karoti tadeva bodhayati katpratiSedhe kRto'pi pratiSedha35 cAraNArthaH / kRpa ityavayavasambandhe SaSTI / akRpITAdi prasaGga iti * RkArApadiSTaM kAryaM lakArasyApi * iti / acIviti viSayasaptamItyAha- kRperityAdi / klRptaH, klRpta- klupat atra " RdRvarNasya " [ 4 2. 37] " Rto't " vAniti - " kRpauD sAmarthya " ataH ktaktavatU / klRpyate / [ 4. 1. 38. ], ata eva ca ' calIkRpyate ' ityAdau "Rmata 175 [ pA0 3. sU0 99. ] 70. .] iti kyaH / cikla" upAntye " [ 4. 3. 34. ] 65
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 102.] mIsiDahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - - rI:" [ 4. 1. 55. ] " ri-rau ca lupi " [4. 1. 56. gro yaGi / 2 / 3 / 101 // iti siddham / / 2. 3. 99. // / ta0 pra0-yaGi pratyaye pare girate rephasya lakArAdezo upasargasyA'yo / 2 / 3 / 100 // bhavati / garhitaM nigirati-nijegilyate / gRNAtestu yaDeva40 nAsti / kecit tu tasyApIcchanti, latvaM tu necchanti / yaDIti ta0 pra0-upasargasaMbandhino rephasya "ayi gatI" kim ? nigIryate // 1.1 // 5ityasmin dhAtau pare lakArAdezo bhavati / plAyate, palAyate, palyayate, platyayate; atraanekvrnnvyvdhaanaanecchntyeke| prati- za0 nyA0-gro ya0 / ma iti rephApekSA SaSThI / "gat pUrvastha prayoga eva nAstItyanye-nilayanam , dalayanam / kathaM nigaraNe" " gR-lupa0" [ 3. 4. 12.] iti yachi irAdeze nirayate ? tUrayate? rutvasyAsiddhatvAt nilo dusazca na dvitve guNe " bhvAdeH." [2. 1. 63.] ityasya pare45 bhavati / upasargasyeti kima parasyAyana-parAyanam / ayA- lavidhAvasattvAt prAgevAnena rephasya latve- nijegilyte| 10viti kim ? " iMNk gatau" ala-prAyaH, parAyaH / ayoti gra0 iti sAmAnyanirdeze'pi " na gRNA." [3. 4. 23.1 ikAranirdezo'yi gatAvinyasya parigrahArthaH // 10 // iti gRgAteryaniSedhAd giraterevAtra latvamityAha- gRNAri tyAdi / keciditi- pUrve vyAkhyAtAraH, yavidhAvatra ca za0 nyA0--upa0 / upasarga iti saMjJA "dhAtoH / |'' iti sAmAnyenopAdAnAt, tadA tasya latvaM bhavati 150 pUjArtha. " { 3. 1. 1.] iti dhAtuyoge, upasRjyate'nene devanandI tu atra " giro yaJ" iti sUtraM kurvan latvaM tyupasRjatyanena vA karaNe gha, tasyAvayavasambandhe SaSThI / 15ayAviti sptmii| atra dvau pakSI sambhavataH- upasargasyA | gRNAtenecchati, ata Aha- latvaM necchantIti- atrApi keciditi sambandhanIyam / nipUrvAd girateH kye- nigIryate yatiparasya yo repharatasya latvamityekaH, rephasyopasargAvayava ||ch. // 2. 3. 1.1. // syAyatiparasyeti dvitIyaH, upasargasambandhino rephasyetyAdivRttigrantha ubhayorapi pakSayoH sAdhAraNatvena yojayitavyaH, nyA0 sa0--pro yngi| nijegilyata iti- atra bhvAdeH0"55 tatrAye pakSe rephasyopasargavizeSaNatvAdupasargasyaiva ca zrutatvAdaya- [2. 1. 63.] ityasya pare latve'sattvam / yaDeva nAstIti20tinA sambandhAt tayorevAvyavadhAnAzrayagAdekasyaikenAnekena ca "na gRNA-zubha-rucaH" [3. 4. 13. ] iti niSedhAt / varNena vyavadhAne sarvatra rephasya latvaM sidhyatiH dvitIye pakSe tasyApIcchantIti- tanmate nijegIryate iti bhavati // 2.3.101] vizeSagatvenopasagesyAprAdhAnyAdanumIyamAnasyApi rephasya kAryitvena prAdhAnyAt tasyaivAyatinA sambandhAta tayozcanantaryasyA- navA svara / 2 / 3 / 102 // sambhavAd vacanaprAmANyAdekena varNena vyavadhAnAzrayaNAt pratyayata taka pa0----girate rephasya svarAdau pratyaye vihitasya lakAro.. ityAdau saMghAte yAtmakena vyavAyAlatvAbhAvaH / nirdarodhAnantarya- vA bhavati / gilati, girati; nigalanam, nigaraNam ; nigAsambhave'pyupasargasyeti vacanAt tayoreva na grahaNam / pra-parA- lakaH, nigArakaH / svara iti kim ? nigIrNaH, nigIrNavAn / paripUrvAdayatestepratyaye zavi latve-plAyata ityaadi| eka vihitavizeSaNa kim ? iha ca yathA syAt- nigAlyate, iti-ye'yatinA sAkSAt sambandhamicchanti / anya iti- 'nigAryate; iha ca mA bhUt-girI, giraH // 102 // vyAkhyAtRRNAM zikSayitAraH pUrva eva, keyaM bhavatIvizeSaNa- ! za0 nyA0-navA0 / gRtastivi ze irAdeze'nena latve-65 30vizeSyabhAve vipattipattiH, yataH prayuktAnAM zabdAnAM zAstragAnugamaH kriyate, na ca pratipUrvA'yatiH prayujyata iti latvasya / gilati, pakSe girati / nirgIyata ityanaTi guNe ro vA latvepravRttyapravRtyoryuSmAkaM ko'bhiniveza iti / durayyate nindArtha niglnm| nigiratIti Nake vRddhau- nigAlaka ityaadi| vRttitvAt khalabhAve'naTi-dulayanam / dus sAnta eveti ! nigIryate sma, nigirati sma kta-stavatvoH " RlvAdeH." latvaM manyate pUrve / ayoti ikAropAdAnasya phalamAha-ayI-| [4. 2. 68.] iti tasya nakAre- nigIrNa ityaadi| nanu nipUrvAt gRto Nau vRddhau kye ubhayaM prApnoti- lakAronI 35tyAdi // cha. 2. 3. 100. // ......Nilopazca, tatra nityatvAt pUrva Nilopena bhAvyam; na ca nyA0 sa0-upasargasyAyau / dulayanamiti- dulayyate pratyayalopalakSaNena Nilopasya sthAnivat prAptelevasyApi nityanindArthavRttitvAta khalabhAve'maTi siddham / 2. 3. 100. // tvam , varNAzraye pratyayalakSaNasya pratiSedhAt svarAdimAtrAzraye amananews
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 vRhaddhatti-halyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0.3. sU. 104.] - - - - NAntaraGgatvAlakAro'zitpratyayAzrayatvAd bahiraGgAgilukaH prAgeva irA amRtam ; talpalo gajapRSThaikadezaH, tarparaH pazUnAM kaNThaghaNTaH; bhavatItyapi na vAcyam , yato gilopavidhau viSayasaptamyAzrayagA- kalabho bAlahastI, karabha uSTraH; zalabhaH pataGgaH, zarabho'STApadaH, dubhayoH samAnaivAntaralatA; ucyate-svara iti neyaM lakArA-kAlo varNaH, kAro rakSAnirvezaH; vAlaH kezaH, vAraH kriyApekSA nimittA saptamI, kiM tarhi ? rephApekSA, navetyasya kArya- bhyAvRttiH, laghurapacitapariNAmaH, raghuH rAjA; galaH prANyaGgam ,40 5 vizeSaNasya nimittAt pUrvanirdezAta, tena svarAdau pratyaye yo garo viSam / evaM- mudgala-mudgara, maNDala-maNDara; kandalavihito rephastasya ninimitto lakAraH pravartate, tena nigAlyata kandarAdayo'pi drssttvyaaH| aikAya'pi dRzyate-galaM garaM ca; ityAdau lakAro bhavati, girA vityAdau tu na bhavati, ata aDizam , balizam ; duzca laH, RphilaH, RphiDaH, valabhI, Aha-vihitavizeSaNamityAdi // cha. // 2. 3. 102. / / vaDabhI; cUlA, cUDA; ilA, iDA; gyAlaH, vyADaH, purolAzaH, nyA0 sa0-navA svre| nigAlyata iti-atra nipUrvAt puroDAzaH; SolazaH, SoDazaH; balizam , baDizam; pulinam,45 10gRto Nau vRddhau lakAro NilopazcetyubhayaprAptau nityatvAt pUrva NilopaH, puDinam, pIlA, piiddaa| yathAdarzanamanye'pi RphiDAdau na ca * pratyayalope pratyayalakSaNam + iti nyAyena latvasyApi draSTavyAH / saMyuktasya Adezca na dRzyate- pANDaH, kaNDUH, prAptau tasyApi nityatvaM varNAzraye pratyayalakSaNasya pratiSedhAt DAmaraH, DInaH, DuNDubhaH; DiNDimaH // 104 // // 2. 3. 102. / / wr za0 nyA0-Rphi0 / RphiDAdInAmityavayavasambandhe SaSThIpare_-s-yoge / 2 / 3 / 103 / / tyAha- Rphiddaadiinaamityaadi| RphiDAdayaH SaT avyutpannAH,50 15 ta0 pra0-parisaMbandhino rephasya *gha aGka yoga' itye- vyutpaptau cA'ttabahulavacanAt phiDaka pratyayaH / artereva te kutsi teSu zabdavu pareSu lo vA bhavati / paliSaH, parighaH patyakaH, tAdI ke ca- RtakaH / " kA varNe" kapeH sautrasya paryaGkaH, paliyogaH, pariyogaH // 103 // vA "sthavira-piThira." [ugA. 417.] ityAdivacammmmmmmmmmmmnAdirikapratyaye Api ca-kaparikA / " tRpauca prItau" zaka nyA0-pare / parihaNyate'neneti " paredhaH " [5.. / " ityasya " sRNIkA'stIka." [ugA0 50.] ityAdivacanA-55 3. 40.] ityali nipAtanAd ghAdeze'nena latve- palighaH / dIke irAgame upAntyasya irAdeze ca-tirpirIkam / kapiraazyatItyadhi- aGkaH, aGka parigato'kena vA parigataH- zabdAdeva ke-kapirakama / raheH "sAtmanAtman 0" [ uNA. palyaGkaH " prAtyava." [ 3. 1. 47.] ityAdinA samAsaH, mAsaH 916. ] iti mani luki ca jasi zasi vA- romANi aJcyate'neneti vA "vyaanAde." [5. 3. 132. ] iti " agu gatau" ityataH " uditaH svarAt." [4. 4. 98.] ghani- ataH, vyaktizcAtrAtherarthaH, ako hi lakSaNa, lakSaNena iti nAgame kRte " masyasi." { ugA. 699.] itItyuri-60 ca lakSyasya vyaktiH kriyate / paliyoga iti- yuktiyogaH, pratyaye- anggri| "paza pAlana-pUraNayoH / ato "vidi25pUrvavat prAdisamAsaH // cha // 2. 3. 103. // pabhyAM kit" [uNA. 558.] ityuSe- purussH| tarateH bhyA0 s0-preoddhyoge| pakhyata iti- aGkayatyaca, " yamyaji." [ uNA0 288.] iti une- taruNaH / aI parigato'nena vA parigataH, evaM-- pariyogaH // 2. 3.103. // "saM gatau" ato "madi-mandi." [uNA0 412.] mmmm |iti ire- sariram / nazUrvAd rAteH " gami0 " [ uNA*65 RphiDAdInAM Daca laa|2|3|104|| 937.] iti bahuvacanAhityami- aram / " mUG bandhane" ta0 pra0-RphiDa ityAdInAma-ro lu-lau DakArasya ca ataH "Rjyaji." [ uNA 388. ] iti kiti re- muurm| 30lo bhavati vA / luphiDaH, laphilaH; RphilaH, RphiDaH, tRtakaH, kirateH "kR-za-pU-pUg0" [ugA0 418.] iti Ire-karIram / RtakaH; kapalikA, kaparikA; tilpilIkam, tirpirIkam krotermni-krm| " makucha maNDane" ityasya " manaluka kapilakam, kapirakam / lomAni, romANi; aGguliH, aGguriH; bocAsya" [ uNA. 424.] ityure-mkurH| "pasuNa70 puluSaH, puruSaH, talunaH, taruNaH salilam , sariram ; alam , nAzane" "paMserdIrghazca" [uNA. 718.] ityupratyaye aram / mUlam , mUram / kalIlaH, karIraH; kalma, karma; pAMsuH, pAsabo vidyante yasya "madhvAdibhyaH" [5.2. 26.] 30 mukulam , mukuram ; pAMsulaH, pAMsuraH; lekhA, rekhA; likSA, iti re- paaNsurH| rikheH sautrasya bhidAditvAd ali rikSA; lohitam , rohitam , ityAdi / arthabhede'pi- ilA bhUmiH, nipAtanAd guNe- rekhaa| " riSa hiMsAyAm" ityataH
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 3. sU0 104.] zrIsiddhahemacandrazanAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / " Rji-riSi" [uNA0 567.7 iti kiti se-rikSA / gahane " " bhISi-bhUSi." [5. 3. 109.] iti bahuraheH "ha-zyA ruhi." [ uNA. 210 ] iti kidite- vacanAdar3i-pIDA / "pani stutI" "panerdIrghazva" [uNA040 [ ite-] rohitam / ete ratve latve cAbhinnArthAH / nanu 766.] iti Dapratyaye- paanndduH| "kaSa hiMsAyAm zAstrAntare lakArasthAne repho vidhIyate, tathAhi- "bAla-mUla-" kaSeNDachau ca yaH" [uNA. 831.] iti-kaNDaH / 5laghu-loma-sUlA-SkulAdImA vA lo ramApadyate iti vaktavyam , " damUca upazame"" dameNid vA dazca DaH" [ uNA0 402.] evaM- kapilaka ityAdInAm, ucyate-tairevoktama-ra-layorekatva- iti Nidare- ddaamrH| "DIc gatau" "gatyarthAsmaraNamiti kecita kimidamekatvasmaraNama? samAnaviSayatvama. karmaka. " [5. 1. 11.] iti katarikta "sUyatyAdyo-45 evaM ca yatra ro vihitastatrAvihito'pi lo vihitaH, evaM ditaH' [4. 2. 70.] iti tasya natve-DInaH / "damUca lasya vidhAne rasyApi vidhAnam, tatra prayojyAnusAreNa upazame" " damo duND ca" [uNA0 335. ] ityume10vyavasthA, kvacit ra eva kevalaH, kacit la eva, kvacidubhaya- dunnddubhH| DiNDimeti dhvanimatatIti "kvacit" [5. 1. mityadoSaH / eteH "iNa-dhArabhyAM vA" [ugA0 389 / 171.] iti De-DiNDimaH ||ch.|| 2.2. 104. / / iti kiti rephe Api c-duraa| tRpyateH "jaTharakakara."] nyA0sa0-RphiDAdInAM / aterbAhulakAt phiDakpratyaye-50 [uNA0 403.] ityAdivacanAdare- trpr| kirateH zRNA-RphiDaH / attareva te kutsAdau ca ke- RtakaH, RtaM satyaM tezca "kR-za-ga-zali." [ ugA. 329.] ityame-karabhaH kAyati 'Ato Do."65. 1. 76.] iti De vA / ke-- 15shrbhH| bAhulakAd ghaji karaNaM- kaarH| gote hulakAdma para yasyAM " zeSAdvA" [ 7. 3. 175.] iti kaci dhani vaarH| " raghuG gatau " " raji-laci-lile neTuka ca" Api ile- kaparikA / tRpauca " suNIkAstIkA." [uNA 50.] [uNA. 740.] iti upratyaye- rghuH| gIryate'neneti tira pyata'nanAta | iti-tarparIka gndhdrvyvishessH| kapirazabdAt ke-kapirakaM,55 "punAmni." [5. 3. 13..] ghe latve ca-- galaH / kampayatIti vA "kIcaka" [uNA0 33.] iti nipAtaH / girati prAmAniti lihaadyci-grH| "mudi harSe" "mudi-romANIti- svantIti man / aGgari iti- " agu gato" nagaribhyAM Tida ga-jau cAntI" [ugA. 404.] ityare| sasyasiuNA0699.1 iti ddhrau| nabhapUrvAd rAtaH gakArAgame c-mudgrH| maNDeH " jaThara-kakara." [ ugAramijaniH" [uNA 937.] iti bahula vacanAd DatyAma403.] ityAdivacanAdare- maNDaraH / "kadula vaikalye "I am. aram / mUramiti- " mUGa bandhane " 'jyaji." [ uNA060 " RSi-caTi-vaTi0 " [ uNA0 397.] ityare- kandaraH / 388.] iti kiti re| karIra iti-kazapR0 " [ uNA0 [aikAyeM ] eko'bhinno'rtho yayostayorbhAva aikAryam / 418. 1 iti Ire-- karIraH / pAMsura iti- "madhvAdibhyo raH" 25baDeH " sautrAt kR-za-gR-zali0" [ uNA0 329. ] ityame | 7. 2. 26.] / likheH samAnArthId rikho bhidAdyaGi- rekhA / gaurAditvAd byAM c-vddbhii| " cudA saJcodane "Nija- likSeti-riSeH " RjiRSi" [uNA0 388.] iti kiti ntAd bhidaadinipaatnaadngi-cuuddaa| "IDik stutau" se| gara iti-girati prANAn lihAyatri / maNDara iti- maNDe:65 IDyate- stayate AtmA'syAmiti " mlecchoDe Isvazca vA "] jaThara." [uNA0 403.] iti are| kandara iti[ uNA. 3.] ityapratyaye isvatve Api- iddaa| " vyag " kaduGa vaivye " " Rchi-paTi." [uNA0 397. ] ityare / 20saMvaraNe" "R-sa-ta-vyA-lihyavi." [uNA. 171.] |aikArya iti- eko'bhinno'yoM yayostayormAne / valabhIti-- vaDe: ityaDe- vyaaddH| puro dAzyate iti pani pRSodarAditvAd sautrAt "kA za-zali." [ uNA0 329. ] ityame dasya Datve-puroDAzaH SaT ca daza ceti "ekAdaza-SoDaza0" gaurAdiDyAM ca-baDabhI / cUDeti-cudaN NijantAd bhidAGi70 [3. 2.91.] iti SaSo'ntasyotve dasya ca Datve- SoDaza, teSAM nipaatH| iDeti- IDyate-- stUyate AtmA'syAM " mlecchIDa." pUraNaH " saMkhyApUraNe DaT" / 7. 1. 155.] iti DaTi-|[uNA. 3.] iti / byADa iti- vyag " kra-sU-ta-byA-lihyavi0" SoDazaH / vaDeH sautrAt " kuli-kani0" [ uNA0 535. ] [ uNA0 171. ] ityaDe / puroDAza iti- puro dAzyate pani iti kize-vaDizam / "pula mahattve" "ji-muhi.""pRSThodarAdayaH" [3. 2. 155.] / DeH sautrAt " kulikani0" [ uNA0 283. ] iti kidine - pulinam , nirdezasya [ uNA 0 535. ] iti kize-baDizam / pulinamiti- " pula75 samAnatvAt kvacillakArasya DakAro'pi- puDinam / " pIDA mahattve " " vRji-mahi0 " [uNA0 283.] kidine- pulinam / 20
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ gRhadvRtti- gRhajhyAsa-laghunyAsasaMpalite 17 nirdezasya samAnatvAt kacillakArasya DakAro'pi puDinam / pIDeti - " bhISi-bhUSi 0 [5. 2 109.] ityAdinA bahuvacanAdaD / pANDuriti- " panerdhazva " [ uNA0 766 ] iti DupratyayaH / kaNDUriti-" kaSeNDadvau ca SaH " [ uNA0 831.] ye mahIbhujaH mahIM pRthvIm bhuJjanti pAlayantIti 5iti / DAmara iti - " damerNidvA dazva DaH " [ uNA0 402. ] / mahIbhujaH- rAjAnaH, pratipakSabhUpA iti bhAvaH, mUlarAjADIna iti - DIc " sUyatyAcoditaH " [ 4 2. 70.] iti sidhArAyAM mUlarAjasya- mUlarAjanAmno nRpasya asidhA nakAre " DIyaz=yaiditaH " [ 4. 4. 61.] iti iniSedhe - rAyAM- khaGgaphalake, arthAt khaDgaprahArapravAhe, nimagnAH talabhUmiM 45 khInaH / DuNDubha iti- DuNDuzabdena bhAtIti DuNDubha: / DiNDimazabdamatatIti " kacit " [5. 1. 171. ] iti De- svargaGgAyAH- svargabhUmau pravahantyA mandAkinyAH, jaleSu - pAnIprAptAH prANAn vihAya bhUmau patitA ityarthaH, svargaGgAjaleSu 10DiNDimaH, athavA " DibheH kit " [ uNA0 356. ]! // 2. 3. 104. // yeSu, unmajjantaH upari nirgacchantaH, vilokyante dRzyante, tatratyadevairiti zeSaH tathA ca paramAzcaryamidaM yadiha khaDgadhArApatitAnAM lokAntarasthagaGgApravAhe unmajjanamiti / anena 50 japAdInAM po vaH / 2 / 3 / 105 / / ta0 pa0 - japAdizabdasaMbandhina: pakArasya vakAradezo rAjJA saMgrAme nihatA rAjAnaH sUryamaNDalaM bhittvA svargaM gaccha vA bhavati / javA, jayA; pArAvataH, pArApataH triviSTapam, ntIti kavisamayaprasiddhayA svargaM gatA vyomagaGgAjaleSu viharanto 15 tripiSTapam; pArAvAraH, pArApAraH; kavATaH, kapATaH viSTavam, dRzyanta iti tAtparyam uktaM ca- " dvAvetau puruSau loke, ciSTapam; kavalaH, kapalaH avAcI, apAcI / japAdayaH sUryamaNDalabhedinau paritrAD yogayuktaJca raNe cAbhimukho hataH // " prayogato'nusartavyAH // 105 // iti / tathA cAtrAsaGgatyalaGkAradhvaniH " kAryakAraNayobhinnadeza-55 ityAcArya zrI hemacandraviracitAyAM zrI siddha hemacandrAbhidhAna | tAyAmasaGgatiH " iti lakSaNAt // svopajJazabdAnuzAsanabRhadvRttau dvitIyasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH samAptaH // 2/3 // mUlarAjAsidhArAyAM, nimagnA ye mahIbhujaH / ummajanto vilokyante, svargagaGgAjaleSu te // 2 / 3 / 3 // nyA0 sa0 - japAdInAM yo vaH / japyati japyataH (1) so " vyadha-japa-bhadudbhyaH " [5. 3. 47.] itya / pArApata iti - | parAd viprakRSTAdApatatIti kipi parApat, tasyApatyam / triviSTapamiti- viSlaMkI " diSTapolapa " [ ugA0 307.] iti60 za0 nyA0--japA0 / japAdInAmityavayavasambandhe SaSThI- tRtIyaM viSTapaM prAcayAtripiSTapamiti paThanti / pArApAra itityAha- japAdInAmityAdi / apatItyaci japA / parAt pArayatIti pAra:, na pArospAraH, apAraH pAro'sya pArApAraH, 25 viprAdApatatIti kvip, tasyApatyamiti pArApataH / "viSNuMkI rAjadantAditvAt parasya prAm nipAtaH / kapATa iti- " kaDU vyAptau "" viSTapolapa [ uNA0 307 ] iti viSTa calane " " kapATavirATa0 " [ uNA 148. ] iti nipAtaH / pam / tRtIyaM viSTapaM triviSTapam / prAcyAstu tripiSTapamiti viSTapamiti - viSTaM pAtIti " kacit " [. 1. 171.] iti65 paThanti, asyApi pasya bAdhatve [ vA vatve ]- triviSTapam, dde| kavala iti - ke tAluni paThati // 2. 3. 105. // saMjJAzabdo yaM yathAkathaJcid vyutpAdyaH / pArayatIti pAraH, iti dvitIyasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // 2 // 3 // 30na pAro'pAraH, apArasya pAra:- pArApAraH, rAjadantAditvAt kapuG calane "" <6 kapATa-virATa0 caturthaH pAdaH / pArasya prAgnipAtaH [ uNa0 148. ityAde nalope ca kapATaH / viSTapaM pUrvavat / ka~- tAluni palati - kapalaH / apAmaJcatIti kipi aJco'nacAryAm " [ 4 2 46. ] iti nalope " aJcaH striyAM nRto'svasrAdeGaH / 2 / 4 / 1 // 70 ta0 pra0--striyAM vartamAnAnnakArAntAd RkArAntAzca 88 35 [ 2.4. 3. ] iti vyAm- apAcI // cha. 2 3 105 // svastrAdivarjitAnnAmno GIH pratyayo bhavati / rAjJI, ati ityAcAryavarya zrI hemacandramunIndraviracite svopajJatattvaprakA zikAprakAze zabdamahArNavanyAse dvitIyasyAdhyAyasya rAjJI, takSNI, daNDinI, chatriNI; kartrI, hartrI / striyAmiti kim ? paJca sapta daza nadyaH, nAntAyAH saMkhyAyA yuSmadasmadorivAliGgatvAt ata eva nakAralope'pi At' wwww 23 tRtIyaH pAdaH // cha. [ grantha 1391. ] 20 234 wr [ pA0 4. sU0 1.] [ mUlarAjAsidhArAyA, nimamnA ye mahIbhujaH / unmajjanto vilokyante, svargaGgAjaleSu te // 7 // ] anusandhAnakArasya - 66 40
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 1.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / . ... . [2. 4. 18.] ityAyapi na bhavati / asvasrAderiti miryogAbhAvAdazAdiprasaGgAbhAvaH, nahi yathA pAcakasyApatyamiti kim ? svasA, atisvasA, paramasvasA, duhitA, nanAndA, sambandhapratipattistathA pacatyapatyamityatrA yAtA, mAtA, tisraH, catastraH; tisa-catasrAdezasya vibhattyA- dhAtvarthasyApatyAdiyogAbhAvAd vAkyArthasyApyasattvabhUtatvAcchaktinantaryanimittatvAt saMnipAtalakSaNatvena tadvidhAtakatvAbhAvAdeva lijApatyAdiyogAbhAvAd vakSyamANapratyayAnutpattireva / bhavatu yA 5DInivRttau siddhAyAM svasrAdiSu tayoH pAThaH saMnipAtalakSaNa- sarvanAmaparAmRSTasyArthasyApattyAdiyogastathApyAcAryapravRtteraNAdayo na nyAyasyAnityatvajJApanArthaH, tenAtidanyA kanyayetyAdI vibhakti-bhaviSyanti, yadayaM kacit taddhitavRttau " tyAdezca prazaste rUpa" nimitte'nAdeze sati DIH siddho bhavati; evaM- yA setyAdiSu 7. 3. 10.1 ityatra tyA digrahaNaM karoti / evaM tarhi45 akArAdeze Abapi // 1 // |" pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4, 115.] ityatra mmmmm | vizeSaNArthaM nAmagrahagam , yadi hi prakRtyAzrayaNena vidhirbhavati za0 nyA0---khiyAm / GayAya gAdipratyayavidhI prakRti tadA tadAdigrAhakatvaM bhavati. ucyate-iha tAvat prayojanaM 10nirdezArtha nAmagrahaNa katrtavyam , anyathA dhAtorApa prasaGgaH naSanAsti. grahaNavadbhyo vyAdInAM vidhAnAt , grahaNaM copAdAna, doSa:-nayatra dhAtugrahaNamasti, tadabhAve ca prakRtimAtrAd. taca kacit sAkSAd , yathA- " gaurAdibhyaH" [2. 4.50 vidhIyamAnAnAM yAdInAmutsargatvAt prakRtivizeSadhAtorvidhIya-| |19.] iti gaurAdInAM, kvacid vizeSaNadvAreja, yathAmAnAstivAdayo'pavAdatvAdu bAdhakA bhaviSyanti, strItvAdya-TA 4" At" [2. 4. 18.] ityakAreNAdantAnAM, kvacibhAvazca / evaM tarhi tivantAt DyAdiprasaGgaH, tatra yathA tivA-danabandhanirdezena. yathA-"adhAtUduditaH" [2. 4, 2.] 15dInAM sAdhanAzrayasaMkhyAbhidhAyitvaM tathA tagataliGgAbhidhAyitva va iti, atra ca striyAmiti syarthAbhidhAyI zabda AkSiptaH, mapi syAditi, tadarthamapi na vAcyam - kriyApradhAnatvAdAkhyA pAdAsyA nakAra-RkArAbhyAM sa viziSyate / athApi kazcidagrahaNo55 tasya, kiyAyAzcAsattvabhUtatvAcchabdazaktInAM ca niyatatvAt | niyatatvAt " vayasyanantye" [2. 4. 21. ] iti, tadapi nasattvadharmeNa linenAyogAt, taduktaM hariNA anantya iti prakRterAkSepAt sAmAkSiptasyApyupAdAnasya sambha. "ekatve'pi kiyAkhyAte, sAdhanAzrayasaMkhyayA / vAt / bhavatu vA kazcidagrahaNastathApi striyAmityanuvartanAd yat 20 bhidyate na tu liGgAkhyo, bhedastatra tadAzrayaH // 1 // tacchandarUpaM striyAM battate tasmAdutpattiriti tatra tadvizeSaNatasmAdavasthite'pyartha, kasyacit pratibadhyate / mityadoSaH / striyAmiti- strItve, strIliGge ityrthH| styAna-60 zabdasya zaktine tveSa, zAstre'nvAkhyAyate vidhiH // 2 // " prasavI hi liGgalakSaNamuktam, tatra tyAnamiti styAyateH, sa zobhanaM pacatItyAdau tu kriyAvizeSagasya napuMsakatvaM, na tu| |ca saMghAte paThyate, saMghAtazca saMhananaM piNDibhAvo vistArasya tirobhAvo'pacayo hasvatvamalpatetyevaM svabhAvaM strItvam / prasavaH kiyAyAH, pacatirUpamityAdau tu rUpayAdyantArthasya kriyAyAH | pravRttirupacayo varddhamAnatA vaipulya vikAsa AvirbhAva iti 25zabdazaktisvAbhAvyAdeva napuMsakatvam , nAnArUpA hi zabdAnAM | zaktayo na sAmAnyato dRSTenAnumAnena vyavasthApayitaM zakyante / puMstvam / tathAhi- loke'lpatAyukto'rthaH sarvaH strIvacanaiH zabdai-85 togAdayastivAdyantAnmA bhUvannityevamartha tatra karttavyaM, yathaiva garga-rucyate, mahattAyuktastu puMvacanaiH, tathAhi- sa eva kuNDArthaH sthApatyamityapatyApatyavatsambandhAdisambhavastathA pacati yastasyA kuNDItyucyamAno'lpatvAdiviziSTo gamyate, yato'lpa eva kuNDArthaH patyamiti sarvanAmapratyavamRSTativantArthAdhArasambandhasambhavAdaNAdi kuNDIti pratipattiM janayati, evaM- pIThaH pIThIti, pITha iti 30praaptiH| nanu SaSThayantAdapatye pratyayo vidhIyate, sarvanAmnadhAna zrute hi sopacaye'rthe pratItirupajAyate, pIThIti tu saMpiNDite SaSThayantatva na tivantasya, naiSa doSaH- gargAsyApatyamityatrApi saMkucitAkAre svalpatvayukta; evamanyatrApi saiva ca strIvacanAnA vAkyagocaraiva SaSThI sambandhapratipAdanAyopAdIyate, pratyayasta zabdAnAmabhidhAnasvabhAvavazAdalpatA'bhidhAnasvabhAvAgocarIbhUtA nAmna evotpadyate, lumvidhAnadvAreNa tvAcAryAH svAbhAvikI svArthikaiH kvacit kevalamabhivyajyate, yathA- kuNDI, kuNDiketiH pratyayasyAnutpattimAcakSate, " so'patye " [6. 1. 28 zakaTI, zakaTiketi; kASThI, kASTiketi; kumArI, kumAriketi / iti tu SaSThInirdezaH sati sambandhe pratyayavidhAnArtho, na tu tadetat svabhAva siddhamalpatvaM strIvacanAnA zabdAnAM svArthikareva SaSThayantAt pratyayotpatyarthaH / kiJca kriyApradhAnatvAdAkhyAtasya kevalamabhidhotyate,lAvaNyamiva yauvana vizramaH, nAsannavArtho dyotitalI tasyAzcAsattvarUpatvAcchabdAntarapratyavamRSTasyA patyAdiyogasambhave'pi iti zakyate vaktum / yo'pi nityastrIviSayaH zabdaH khaTvAtyAdyantapratipAdyasya sAdhanasya kriyAM prati guNabhUtasyApakhAdi-balAkAdikaH so'pyalpatAviziSTa eva svabhAvAdu buddharabhidhIyate.
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 vRhadvatti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 1.] tathAvidhapratItestebhyo jAyamAnatvAt , kiM bahunA, ? anubhava strIzabde tu padAntaraprayogAbhAvAd brAhmaNyAdipadAkSepAbhAvAca40 evAyaM yat puMvacanazabdAt strIvacanaH zabdo'pacIyamAnatA- pratyayo na prApnoti, nahi tenaiva tasya sAmAnAdhikaraNyaM viziSTaH pratIyate, puMvacanastu zabdo vaipulyavatyAvirbhAvAtmake'rthe bhavati, atha brAhmaNyAdyapekSayA strazabdAt pratyayaH kriyate pratItiM janayati- vRkSaH paTa iti / sthitistu-saMstyAnapravRtti- tadetaretarAzrayadoSopapattiH, pratyayotpattau parasparApekSaNAta / 5sAmAnyamubhayayAntarAlavartinI sAmyAvasthA vizeSAvivakSA napuM- tRtIyapakSe tu na doSaH, svItlayukte'rthe'zI kRtasaMstyAne vartamAnAt sakam , ata evaM talliGgasarvanAmAbhidhIyate / etAzcAvasthAH svArtha tyAdaya ityarthoM bhavati, yedAha vArtikam- "siddhaM tu45 zabdagocarA eveti zrIzeSarAjaH, yadAha- saMstyAnaM prasavaH | striyAH prAtipadikavizeSaNAta svArtha TAvAdayaH" ityamamartha sthiti IsvopacayamAdhyasthadazAH zabdaikagocarA iti / harirapyAha--hRdi saMpradhArya prakRtyarthavizeSagatAM darzayati- striyAM vartta "AvirbhAvastirobhAvaH, sthitivetyanapAyataH / mAnAdityAdi / athavA punarastu striyAmabhidheyAyAmiti, na 10 dharmo mUrtiSu sarvAsu linggtvenaanudrshitH||1||" iti, ca tatra vacanAdyanupapattidoSaH, guNavacanAnAmAzrayato liGga dharmapAlenApi vyAkhyAtam- sthityAdayo mUrtyavasthAvizeSAH, vacanAni bhavanti, evamihApi yad dravyaM zritaM strItvaM tasya 250 tatrAvirbhAva:- kriyAsa sAmAtirekaH sthairyamapacIyamAnatA liGgavacane / yadyapi guNamAtre pratyayaH kriyate tathApi hi guNapauranaM, tirobhAvaH-mArdavamapacIyamAnatA straiNam , udayAstamayA- guNinorabhedavivakSAyAM svAbhAvikatvAd vA guNapradhAnabhAvavyava saMsparzana AtmanyupAttabhede'vasthAna- napuMsakamiti / striyAmi- sthAyAH kumArIzabdena dravyasyaivAbhidhAnAt tadgatasaMkhyAnimittA Ityucyate, strIzabdastu zukAdizabdavad guNamAtre guNini ca vacanotpattiH, dravyavAcinA ca nityaM sAmAnAdhikaraNyamiti vattete, tatra yadA guNamAtramiha [strItvaM] strIzabdenocyate, tadA bhAvaH / taduktaM hariNA-- 55 dravyavAcino nAmnaH strItve vAcye jyAdaya iti [strItvaM pratyayArthaH / "so'yamityabhisambandhAdAzrayaM prtipdyte| pakSaH saMpadyate, yadA tu strItvayuktaM dravyaM strIzabdenocyate strItvaM svabhAvasiddho, vA guNabhAvaviparyayaH // " iti / tadA'paraM pakSadvayaM sambhavati-strIkhopalakSitadravyavAcino nAmno strItvasya strItvena yogAdanekapratyayotpattirapi bhavati, yujyate 20yAdaya iti strIsamAnAdhikaraNapakSasambhavaH, athavA strItvayukta- hi bhAvo bhAvena, yathaiSiSatItyatreSiriSiNA yujyate, nimantra dravyavAcino'GgIkRtastrItvAnnAna iti prkRtyrthvishessgpksssmbhvH| yeteti nimantrazca nimantreNeti, yuktaM tatra kAla-sAdhanabhedAt ,60 tatra striyAmabhidheyAyAmiti pakSe prakRtyarthopasarjanasya strItvastha epitumityasyeServAhya bhojanAdikaM sAdhanaM, tumaH kAlamAtre pratyayenAbhidhAnAt tasya caikatvAt kumAyA~ kumArya iti dvivacana-vidhAnAt sarvakAlazca pratyayaH, icchatItyaparasyAbhyantarami Sireva bhuvcnaanuppttiH| yadyapi zabdAdInAM paryAyANAmavasthA- karma, sa caiSiSatItyatra prakRtyarthatvAdAbhyantaraH, vartamAnakAlazca 25 vizeSo liGgam, avasthAzvAvasthAturna bhinnAstathApi yathA pratyayaH, iha punarbhedahetvabhAvAdekameva strItvam , icchAyAstvabhinnarUpAdInAM paryAyAgAM sanivezamAtre ghaTe rUpAdInAM bahatve'pi rUpAyA api kAla-sAdhanabhedAd bhavatu bhedagrahaNam / iha punareka65 sanivezasyAbhedavivakSAyAM ghaTa ityekavacanaM bhavatyevamavasthA- strItvam , eka strItvamiti vadatA strItvamityupagataM bhavatA, tatra vizeSasya liGkasyApyekatvameva saMstyAnAderiti manyante / kAlita-! khaTvAdiSvasadapi mRgatRSNAvad yApalabhyate liGgam , avi retyAdau ca DIpratyayena strIsvasyoktatvAdAp na prApnoti, strIzabde cAritaramaNIyena tena prasiddho vyavahArastadA strItetyAdau dvitI30ca DIna prApnoti, saMstyAnavAcitra pratyayAntena strazabdena yasyApyupalambho'stu / athaikama[ pya ]numAnagamyaM, dvitIyamapyastrItvasyAbhidhAnAt / strIsamAnAdhikaraNapakSe'pi bhUtamiyaM numAnAd gamyatAm , dravyaparyAyAca yat [dravyaparyAyAnvayAt ]70 brAhmaNI, kAraNamiyaM brAhmaNI, AvapanamiyamuSTriketyAdau strI- sarvavyaktInAM tat pariNAma eveda vizva, guNAnAM ca pravRttiliGgam . tvopalakSitabrAhmaNyAdivRttitvAd bhUtAdizabdAnAM tatsAmAnAdhi-tatra pravRtterapi prvRttisdbhaavaallinggyogo'stvityrthH| kasya vA karaNyAt striiprtyyprsnggH| pratyayArthapakSe doSo'yaM nAvatarati, strItvaM nAma guNaH ? dravyasya, tatra yadi guNasamudAyo dravyaM35bhUtAdInAM pautanya-pradhAna-sambhavanArthavRttitvAt tadarthasya strItvena cikIrSA gotetyAdau kRttaddhitAbhihite bhAve liGgAbhAvaH, sambandhAbhAvAt pratyayotpattiprasaGgAbhAvaH / paJca brAhmaNyaH, SaD athedam-taditisarvanAmapratyakzarmayogya vastu dravyaM tadA strItva.5 [ daza brAhmaNya iti bNAntasaMkhyAyA: pratiSedho vAcyaH, jyAbhi- syApi dravyarUpatvAdapareNa strItvenAviruddho yogH| kRdabhihito dhAne tu na doSaH, saMkhyAnasya vivakSitatvAt strItvAbhAvaH, tathA hi bhAvo dravyavad bhavatIti strItvamiti strItvenAbhihitaM dravyavad strIzabdasAmAnAdhikaraNyAd brAhmaNyAdiSu strIpratyayaH sidhyati. bhvtiitydossH| kAlitaretyatra cAnyo'prakarSayukto'rtho'nyazca
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 2.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 237 prakrarSayuktaH, avasthAmedAd vAcakabhedAccaika evArtho bhidyate iti krAntetyapi kRte samAsAntavidheranityatvamiti kAzikA / / 2. 4. 1. // prakRSTe yad vartate strItvaM tadabhidhAnAyAp bhavati / kArISa- gandhyeti ca "dhyA putrapatyoH0" [2. 4. 83.] iti .. adhaatuuhditH|2|4|2|| 40 AvantanirdezAdApU, ekamapi strItvamAdezapratyayAbhyAmabhidhIyate, / ta0 pra0--dhAtuvarjito ya udit Rdizca pratyayo'pratyayo 5strIti ca "kuntyavanteH striyAm" {6. 1. 121. ] iti! vA tadantAyAmnaH striyAM vartamAnAd DIH pratyayo bhavati / nirdezAditi / udit- bhavatI, gomatI, yavamatI, preyasI, viduSI / RditrAzIti- rAjan tato nAntatvAt kI: "ano'sya" pacantI, dIvyantI, mahatIH eSu pratyaya udit tadantaM nAma / (2.1.108.1 ityakAralopaH, " tavargasya." [1. 3. atibhavatI. atimahatI: anna nAmAvyutpattipakSe udit , tadantaM45 60.1 iti nakArarasya vkaarH| atikrAntA rAjAnam - samAsanAma / bhavatI, mahatIti tu vyapadezivadbhAvena tadantam / 10atirAzI.atra samAsAntavidheranityatvAt samAsAnto na bhava-nirgomatI, atipuMsItyatra pratyayasyoditvAt gomadAdizabdo'pi tItyudyotakaraH / samAsAt samAsAntaH, samAsArthAduttarapadAd udit tena tadantaM samAsanAma / adhAtviti kim ? sukan , veti pakSadvaye samAsAt samAsAnta iti pakSasyAzrayagAt samAse | sukaMso; suhina , suhiMsI-striyau // 2 // kRte'ntaragatvAd chayAM tato nAntatvAbhAvAt samAsAntAbhAva wwwwwwwwwm iti / evaM- takSNIti / daNDo'syAsti chatramasyAstIti ini za0 nyA0-adhA0 / 'RduditaH' [uditaH 150 15yAM ca-daNDinItyAdi / karotIti haratIti tRci zIlAdI 2 iti sAmAnyanirdezAt pratyayApratyayoravizeSeNa grahaNamityAhatRni vA RkArAntatvAd DyA-kI. hIM / atha nAntatvAta pratyayo'pratyayo veti / athAtra chIpratyayena pratyayArthasaMkhyAvAcino ThIpratyayo neSTaH, sa kathamRte pratiSedhAt syA-sambandhayogAt prakRtyAkSepAdanyasya dhAtvAderasambhavAnnAmeti dityAzaGkAyAmAha- paJca-saptetyAdi-- nAntA hi saMkhyAgagana- labhyata, tatra ca vizeSaNa-vizeSyabhAve kAmacArAd yadi nAmnA jAtIvAlisidisatAsanapekhya saMkhye. udid Rdid viziSyate tadA udrAditaH prAdhAnyAta tena55 20yamAheti yuSmadasmadoriva strItvAbhAva; strIhi nahi yuSmadasmadI tadantavidharasambhavaH, na ca nAmAntamudit sambhavatIti nAmna strItvaM puMstvaM napuMsakatvaM vAbhidheyabhedamupAdadAte loke, tatastaddhe. udRdita iti pakSaH / yadA tu uditA nAma viziSyate tadA dApratIteriti / ata eva liGgAbhAvAdityarthaH / svaseti- tadantavidhAvudRdidantAnAmna iti pakSo bhavati / pakSadraye'pi atra lIpratyayAbhAvAt " Rduzanas." [1. 4. 84. ] iti cAvyAptiH, tatrAdye pakSe- bhavatI mahatIti siddhayati. sarvAdau se dezaH evaM paramasvasyetyAdAvapi / atha tisa-catasro vibhaktathA- bhavacchabda udit ityucyate, mahacchabdo'pi zatRvadiSyate;60 nantaryeNa vidhIyamAnatvAt sannipAtalakSaganyAyAdAnantaryavidhAte atibhavatI atimahatI tu na siddhayati, samAsanAmna udRdiDIpratyayAbhAve'sya siddhatvAt kimartha svastrAdiSu pATha iti. svAbhAvAt , pradhAne ca tadantavidheranupasthAnAditi / dvitIyapakSe naiSa doSaH-- asya nyAyasyAnityatvajJApanArthatvAdityAha-tisa-tu- bhavatI mahatItyasiddhiH, na ca vyapadezivadbhAvAt siddhiH, zatavAdezAmyetyAdi / tenetyAdinA tadanityatvena siddha vyapadezivadbhAvo hi nAmnA neSyate iti. ubhayapakSe'pi nirgodarzayati- atiddhanyA iti-dadhyatikAntayeti vigrahaH, tataSTA|matItyAdi na siddhayati "pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. 115.165 80" dadhyasthi." [1.4.63.1 ityanAdezaH, "ano'sya" iti nyAyAt / tathAye pakSe- gomatItyatrApi na siddhyati [2. 1. 108.] ityakAralopaH, sannipAtanyAyasyAnityavAda |udittvaM ca matogamiAnityAdau nAgamArthamiti / dvitIye ta-- vibhaktinimittattve'pi nAntatvAd ddiiH| evamanyatrApi ||ch / / gomatIti siddhayati, matoditvAt tadantatvAcca gomacchabda2. 4. 1. syeti / gomato niSkAnteti samAse tu nirAdeH samudAyA ... matorvidhAnAbhAvAt DIne syAditi; ucyate- ubhayathApyadoSaH,70 nyA0 sa0-striyAM nRto.| striyAM vartamAnAditi- tathAhi-tatrAye parcha- atibhavatI atimahatItyAdAvapi siddhistrItvayukte'the vartamAnAt svArthe DayAyAdayaH' iti mataM sammataM zakyate. nAmno'nyapadArthatvena parihArAcchabdarUpasyaiva nirvahati, yathAha- vArtikaM " siddhaM tu prAtipadikavizeSaNAt svAthai tattvenAzrayagAnAmnA nAmno'grahaNAnAmno grahaNAbhAvAd * grhnnttaabaadyH"| atirAjIti- pUjito rAjA strI cedatirAjJI, "pUjA-vatA nAmnA tadantavidhine * ityasya * vyapadezivadAyo nAnA svate." [7. 3. 72.] iti samAsAntapratiSedhaH / rAjAnamati- neSyate * ityetasya ca nyAyasya prAdurbhAvAbhAvAd yA vyapade-75 marrrrrrrrrrrrrma
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 bRhatti-gRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 4.] zivadbhAvAditi / nanu nAmnA udito vizeSaNAd vizeSyeNa rUpasyA nirdezaH, tenA_vivakSaNe nalopAbhAve tadavivakSaNe lope kathaM tadantavidhiH / evaM tarhi tantreNa yogadvayamuccAryate, DIH siddhaH / " acaH" iti nirdeze tu " acc prAgdIrghazca" tatraikasmin yoge- nAmnA udid viziSyate, dvitIye tu-[2. 1. 104. ] itivat kRtanalopasyaiva syAt / itthaM ca40 uditA nAmetyadoSaH / dvitIye tu pakSa bhavatI-mahatIti prAcI pratyaJcItyAdau DI gacchet / / 2. 4. 3. // 5vyapadezivadbhAvAt prayogabhedavAniti (1) [ prayogabhedena bhavAn, bhavatIti ] yacchabdarUpaM prayujyate tasyAyaM bhavacchando'nta iti ANa-svarA-ghoSAd vano razca / 2 / 4 // 4 // kalpanayeti, ityayamevArthaH, 'eSu pratyaya' ityAdivRttigranthena ta0pra0-vana iti van-vanip-vanipAmavizeSeNa grahaNam, yathAyoga dsheytiiti| "kaki gati-zAtanayoH" "Disapa NakArAntAt svarAntAdaghoSAntAzca yo vihito vanU pratyayahiMsAyAm " " uditaH svarAdu."4. 4. 98.1 iti stadantAnAmnaH striyAM DIrbhavati, vano'ntasya ca tatsaMniyoge45 10nakArAgame suSTu kaMste suSThu hinasti- sukan ityAdi- atra ro bhavati / Na- 'oNa'- avAvarI / svara- 'dhA'-dhIvarI, dhAtoruditvAt prtissedhH| adhAtviti paryadAsasyAzrayaNAta atidhIvarI; 'pA'-pIvarI, 'kR'- sahakRtvarI, rAjakRsvarI; tasya ca vidhipradhAnatvAt pratiSedhasyAnamitatvena gogatvAta sutvrii| aghoSa- 'raza'- merudRshvrii| NasvarAghoSAditi gomantamicchati strI gomatIti vidhi-niSedhaprAptAvadhAtvAzrito kim ? 'yudh'- sahayudhvA, 'yaj'- yajvA strii| vihitavidhireva, na tu dhAtvAzritaH pratiSedha iti ||ch // 2.4 2. // vizeSaNaM kim ? zRNAtIti zarvarI, svarAd vihitatvAd guNe60 momwww.amrikRte ghoSavato yathA syAt / bana iti krim ? zvayateH "zvamA 15 nyA0 sa0-adhAtU0 / adhAtviti paryudAsAzrayaNAt tsy| patarizvana" [uNA. 902.1 ityAdinA'ni pratyaye'ntalope ca vidhipradhAnatvAt pratiSedhasyAnumitatvena gauNatvAd gomanta-- ca sati- zunI, atizunI; maddhenelope'vAgame c-mghonii| micchatIti strI gomatyatIti vidhi-niSedhaprAptau adhAtutvAzrito | nAntatvAdeva chIH siddhastaniyamArtha ravidhAnArtha ca vacanam // vidhireva, na tu dhAtutvAzritaH pratiSedhaH / gomadAdizabdoDapyudiditi- avayadharmeNa samudAyo'pi vyapadizyate, anAvayava za0 nyA0-Nasva0 / banateH kvivantasya "ahanpaJca-55 20udit, taddharmeNa samudAyo'pItyarthaH / sakannityAdi- " samasya" [4. 1. 107. ] iti dIdherave vanniti rUpA hato." [1. 4. 86.] ityatra mahatsAhacaryAt kiba- bhAvAd vijantasya ca prayogAdarzanAt pratyayasyaiva grahaNamityAhantasya kaMso na grahaNamityarthasya jJApitavAdatra na dIrghaH / pratya- vana itItyAdi / nanu bhavatu pratyayagrahaNaM, tathApi * niranuyasyodittvAditi- ajAde:"[ 2. 4. 16. ] ityatra vRtti-|bandhagrahaNe na sAnubandhakasya * iti kaniSa-vanipohaNa na vyAkhyAnena tadantasya grahaNe siddhe yadidaM vyAkhyAnaM tad yuktyantara-prAnoti, ucyate- kvaniyAderanekAnubandhavAbhiranubandhaikAnubandhayo-80 25 syApi darzanArtham , yata ekasyApi sAdhyasya siddhyartha bahayo'pi | reva sadbhAve'syAH paribhASAyA upasthAnAdanityatvAcca sAmAnyAyuktaya upanyasyante // 2. 4. 2. // dhrygaadnupsthaanaaddossH| vihitavizeSaNe'tra paJcamItyAhammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwomen vihita iti / oNateH "man vana kvanip0" [5. 1. 147.] azvaH / 2 / 4 / 3 // iti vani " vanyAG paJcamasya " [ 4. 2. 65.] iti NakArata0pra0----aJcantAnnAmnaH striyoM DIbhavati / prAcI, pratIcI. syAtvavAdaza ' Natvasa0 [2. 4. 3.] iAta vyA rapha65 apAcI, udIcI // 3 // ca avAvarI, avAvarIti prayogasya sthavireNoktatvAt , svayU dhyaizcAnUditatvAt tadanurodhena NagrahaNamasmAbhiH kriyamANamatraiva 30 za0 nyA0-aJcaH / pra-pratyapotpUrvAdaJcaH kvau "ayo'naIyAm" [4. 2. 46.] iti nalope'nena DyAm " accha vidhi pryojynti| apare tvasya chandoviSayatvaM pratiyanto prAgdIrghazca" [2. 1. 104.]" " udaca udIc" [ 2.. bhASAyAmoNerapi te necchatIti / evaM dadhAteH "eSAmIyaMjane." // 4. 2. 97.] itiitve-dhiivrii| dhIdhAnamatikAntA-70 1. 103. ] iti kRte- prAcItyAdi / arcAyAM tu nalopA atidhiivrii| evaM pibate:- piivrii| karoteH " sahabhAve- prAcI pratyacIti bhavati, ata eva sUtre dhAtusvarUpAnu-T. rAjabhyAM kRgyudheH" [5. 1. 167.] iti kvanipi 35karaNamaJca iti, anyathA "acaH" iti nirdizyate " isvasya taH." [4. 4. 113.] iti taagme-sh|| cha. // 2. 4. 3. // kRtvarI, raajkRtvrii| sunoteH " mu-yajo nim" [5. nyA0 sa0-azvaH / aJca iti kRtanalopAbhAvasya dhAtu-11. 172.] iti vanipi-suttharI / meruduzvarI "dRzaH75 MARAwAMAmAAAAMANAamantarmuwimmanawanemamawaimanmawranamamiwwwww
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4.0 6.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ............. .animaanaamanna 50 kvanip" [5. 1. 166.] iti kanim / sahayudhdheti-stadantAd bahuvrIheH striyAM DIpratyayo vA bhavati, rshcaantaadeshH| "yudhiMca saMprahAre" "saharAjabhyAM." [5. 1. 167.]| priyAvAvarI, priyAvAvA strI; bahudhIvarI, bahudhIvA; bahumeru-40 iti kvanip / yaM yajvA] "yajI devapUjAdau " " su-yajo-dRzvarI, bahumerudRzvA strI / NasvarAdhoSAdityeva-priyayajvA revanip" [5. 1. 172.] iti vanip / AzaGkApUrva strI // 5 // vihitavizeSaNaphalamAha-vihitetyAdi- anyathA hi zRNotaveni| za0 nyA0-vA b0| priyo'vAvA yasyAH, bahavo guNe kRte rephasyAghoSatvAbhAvAt tatparo vanniti DI-raphayora-ghIvAno yasyA iti bahavIhau vikalpena DyAM rephe cabhAvAt- zarvarIti na sidhyediti / vana iti kimiti- priyAvAvarItyAdi / NasvarAghoSAditi- anantarasUtrAditi45 arthavata iti zeSaH / atha vano nAntatvAt tadantAt "striyAMva ra nRtaH0" [ 2. 4. 1.] iti DIH siddha eva, kimarthamida- mmm 10mityAha-nAntatvAdityAdi Na-svarA'ghoSAdeva vano vIrbhavati. nyA0 sa0-vA bahu0 / bahumeruzvarIti- anye candra na tu ghoSAditi niyamena sahayudhetyAdau pUrveNApi na bhavati / gomyAdayo " nopAntyavataH" [2. 4. 13.] iti pratiSedhasanniyogaziSTatvena tAtparyaparyAlocanayA rephAdezArthaM vacana miti, micchanto bahumerudazvetyeva kathayanti / svamate tu vyaktyA sUtrasya sanniyogAziSTatve hi yajvetyAdau "NasvarAghoSAt." [2. 4.4.] pravartanAnna niSedhaH // 2. 4. 5. // iti lIpratiSedhe rephaH pravartate / pravarteta ] / atha vaniti pratyaya15grahaNaM kRdgrahaNaM vA, tatra pratyayagrahaNe " pratyayaH prakRtyAdeH" vA paadH| 2 / 4 / 6 // 67. 4. 115.] iti, kRdrahage ca " kRn sagatikArakasya." ta0 pra0- bahuvrIhestannimittakaMpAcchabdAntAt striyAM GIrvA [7. 4. 117.1 iti atidhIvarI, bahudhIvarI' iti na bhavati / dvipadI, dvipAt; tripadI, tripAt; bahuvrIhinimitto siddhayati, naiSa doSaH- atra tadantavidhertApayiSyamAgatvAt // yaH pAditi bahuvIhiNA pAcchabdasya vizeSaNatvAdiha na bhavaticha. / / 2.4.4. // | pAdamAcaSTe pAd , trayaH pAdo'syA:- tripAt strI // 6 // 55 10 nyA0 sa0-svarAdho0 / banateH kiyantasya " aha za0 nyAya--vA pA0 / bahugrIherityanuvattanAt tasya ca paJcamasya." [ 4. 1. 107.] iti dIrghane vanniti rUpA-. pAcchabdena vizeSaNAt "su-saMkhyAt" [7. 3. 150.] bhAvAd, vijantasya ca prayogAdarzanAt pratyayasyaiva grahaNamityAha-| iti vihitaH samAsAntaH pAcchabdo nirdizyata ityAhavana iti ban-kanipityAdi- nanu * niranubandhagrahaNe na sAnu paacchbdaantaaditi| dvipadI dvipAdityato bahuprIheDIMstato bandhakasya * iti kanip-vaniyograhaNaM na prApnoti, ucyate " ya-svare." [2. 1. 102.] iti padbhAvaH; evaM-50 * niranubandhagrahaNe kacit sAnubandhasya grahaNam * iti nyAyAnna natripadIti / atha " padiMca gatau" ityato NyantAt vipi dossH| vano'ntasyeti-nanu "pratyayasya" [7. 4. 108. ] 20. kRte yat pAditi rUpaM tadiha kasmAnna vijJAyate ? ucyate-- iti sarvasyApi prApnoti tat kathamuktamantasyeti ? satyam- vAtra 1- pApAdayateH kvibantasya prayogAdarzana miti prAgniItatvAdadoSaH; na van iti ko bhaviSyati / atizunI pUjitaH dhA'tizcA, strI prayoge'pi kriyAkArakasambandhamAtraM pAdaH kvivantAt pratIyate, cedatizunI, yadvA atikrAntaH zvA yati bahuvrIhiH, zvAnamatikrAntati na ta viziSTArthapratItiH. dvipAcchabdazca viziSTArthavacana iti65 30kRte "goSThAteH zunaH" [ 7. 3. 110.] iti samAsAntaH samAsAntaH kutastataH strIpratyaya iti / nanu mA bhUt padeNigi kie, syAt / maghonIti- maghono bhAryAbhedopacAreNa mayonI / niyamA dhamAH pAdazabdApaNyantAd bhaviSyati, naivam- pUrvoktahetudvayAt tadabhAvAt thamiti- svarAghoSAdeva vano GIrbhavati, tena sahayudhvetyAdau tatrApyaprasaGgaH, bhAve'pi vA tasyAgrahNamityAha-bahuvrIhipUrveNApi na bhavati / viparItaniyamastu " striyAM nRtaH" [2. 4. nimitta ityAdi // cha. // 2. 4. 6. // 1.] ityasyArambhAna, viparItaniyame hi rAjJItyAdau svarAt parasya - 35nakArasthAvasthAnAt "striyAM nRtaH" [2. 4.1.] ityanena nyA0 sa0-vA pAdaH / iha na bhavatIti-atha "padiMcana DIne syAt // 2. 4. 4. // gatau" ityato NyantAt kipi kRte yat pAditi rUpaM tadiha kasmAnna vijJAyate ? ucyate- pAdayateH kibantasya prayogAdarzana miti vA bahuvrIheH / 2 / 4 / 5 // prayoge'pi vA kriyAkArakasambandhamAtra pAdaH kibantAt pratIyate na tu ta0 pra-svarAghoSAt paro yo vihito kn pratyaya- viziSTArthapratItiH, dvipAcchandazca viziSTArthAvayava iti // 2. 4. 6. //
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ gRha- bRhanyAsa laghunyAsa saMbalite [ pA04. sU0 9.] UnaH / 2 / 4 / 7 // grahaNam, | puMvadbhAvaH kathaM na bhavati ? ucyate - " kauNDinyAgastyayoH 0 " [ 6. ta0 pra0--Udhanniti kRtanakArAdezasyodhaso 1. 127 ] ityatra kauNDinyanirdezAnna bhavati yadvA "striyAmU-40 tadantAnnAmno bahuvrIheH striyAM GIrbhavati / kuNDodhnI, ghaTodhnI, so n " [ 7, 3. 139.] ityatra striyAM viSaye vyAkhyAnAt, mahodhnI; pIvarodhnI / "ano vA " [ 2. 4. 11. ] iti viSayazyAkhyAnaM hi nirnimittatvArtham, tato yadi puMvadbhAvo'bhipretaH 5 vikalpe prApte vacanam / samAsAntavidhau 'Un' ityAdeze svAt tadA uyAmUdhaso'niti sanimittakameva kuryAt nanu jyAmiti nAntatvAdeva GIH sidhyati, kintu paJcabhiH kuNDodhnIbhiH ko rapi katham ? ucyate- tanA gaurAdau pazyeta athazabdaH; krIta itIkaNi tallupi ca 'paJcakuNDodhn' iti prakRteH sau yadvA Udhasa iti sUtraM kriyeta / nanu jyAmiti kRte GIrapi kathaM 145 paJcakuNDoditi syAt paJcakuNDodheti ceSyate // 7 // nimittakavyAkhyAnameva kriyatAM, tasminnapi na kizcida vinavakSyati, | nimitta vyAkhyAne hi 65 >> mUlyaiH krIte " [ 6.4. 150. ] ikaNi za0 nyA0-- UdhnaH / UbhaH zabdAntAdbahuvrIheH striyA- tallupi " jyAdeH0 " [ 2. 4. 95. ] iti GInivRttau tanni 10 mayaM GIH pratyaya Arabhyate, " striyAmUdhaso n [ 7. 3. mittasamAsAntasyApi nivRttiH prApnoti, tatazca paJcakuNDodhA 169. ] iti samAsAntazca tatraiva tatrAnayoH samuccayavarja iti visargAn svaM prApnuyAditi samAsAntavidhau sanimittaka 50 prakArAntaraM nopapadyate, samuccaye ca kramaM darzayati- UdhannitI : Adezo nAkAri // 2. 4. 7. // tyAdi / ayamartha:- Udhaniti nakArAntanirdeza evaM bahugoma | azizoH / 2 / 4 // 8 // 55 66 Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 13. 1 zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / kathamatra pratyayAntena vayazced gamyata ityarthaH / dvihAyanIti - dvau za0 nyA0 - ano0 / upAntyavataH pratiSedhAditihAyanAvasthA iti vigrahastato GIH evaM- trihAyaNItyAdi / " nopAntyavataH " [ 24. 13. ] ityaneneti zeSaH / bahuNatvamityAha- atretyAdi / atItahAyaneti- rAjyAviti - bahavo rAjAno'nayoriti bahuvrIhiH, DIvimukte atIto hAyano'tItA vA hAyanA yasyA iti bahuvrIhiH, ca pakSe " tAbhyAM vAp Dit " [ 2. 4. 15. ] iti pakSe 5bAlA vRddhA vA gamyata ityasti vayaH, saMkhyAderiti vacanAnna DidAviti trairUpyam; evamanyatrApi / atirAjJI, nistakSNI 40 bhavati / dvivarSeti dve varSe'syA iti vigrahaH / dvihAyane atikAntA rAjAnaM, nirgatA takSNa iti ca vigrahaH // cha // tyAdau tu vayo nAstIti na Dhorna ca Natvamiti kyolakSaNa- 2. 4. 11. // pUrvakamidamevAha - kAlakRtetyAdi / zate hAyaneSviti - triSvapyartheSu tatra kRta0 " [ 6. 3. 94. ] ityAdyamo 10" dvigoranapatye * [ 6. 1. 24.] iti lope zatahAyanetyatra striyA vArddhakaM vayo gamyate, saMkhyA cAdirasti paraM dvigurayaM, na bahuvrIhiriti Gorna bhavati // cha // nyA0 sa0 - ano0 / [ neha vyAkhyAtam ] // 2.4.11. // nAmni / 2 / 4 / 12 / / 66 2. 4. 9. // ta0 pra0 - annantAd bahuvrIheH striyAM- nAmni saMjJAyAM 45 nityaM GIrbhavati / adhirAjJI, surAjJI nAma grAmaH; bahurAjJI, bahusAmnI nAma purI; ayamapyupAntyalopavata eva vidhiH, nityArthaM vacanam, tena pakSe DhAp trikalpena na bhavati // 12 // / nyA0 sa0 - saGkhyAde0 / ikaNi tallupi ceti- "varSAkAlebhyaH " [ 6. 3. 80.] ityasya, zakaTAbhiprAyeNedamuktam 1.5tantrodddyotastu zatahAyanazabdasya kAlavAcakatvAbhAve " tatra kRta 0 " [ 6. 3. 94. ] ityanenANevetIcchati // 2. 4. 9. // | za0 nyA0 nAmni0 / adhiko rAjA'syAH zobhano rAjA'syA iti bahuvrIhau kyAm- adhirAjJItyAdi / aya-50 mapIti na kevalaM pUrva ityaperarthaH / nityArtha iti - anyathA | vikalpasya pUrveNaiva siddhatvAd vacanAnarthakyaM syAdityarthaH / nityArthatvasya phalamAha - tenetyAdi - asati hyasmin yathA'nyatra dAmnaH / 2 / 4 / 10 // ta0 pra0--saMkhyAderdA manzabdAntAnAmno bahuvrIheH striyAM trairUpyaM tathA saMjJAviSaye'pi syAditi / IkArAntameva nAma GIrbhavati / dvidAmnI, tridAmnI / saMkhyAderityeva uddAmAnam, prayuktaM dRzyate, nAnyaditi prayogAnusAreNa pratipattirgarIya-55 20 uddAmAm, uddAmnIM vaDavAM pazya, " ano vA " [ 2. 4. sIti, tatrApyapratiSedhAt tadantamapi nAmadheyatvena viniyujyeta 11.] iti vikalpasyApavAdo yogaH // 10 // | tadarthaM nAmnItyucyate // cha // 2. 4. 12 // nyA0 sa0---nAmni | [ neha vyAkhyAtam ] // 2.4.12. // nopAntyavataH / 2 / 4 / 13 / / bhAvAda dAmnaH [24 10. ] iti nityatvApravRttau 25-- ano vA " [ 2. 4. 11. ] iti vikalpe - uddAmAnami ta0 pra0-- yasya upAntyalopo nAsti sa upAntyavAn 60 " tyAdi trairuupym| atha 'dAman 'zabdasya nakArAntatvAt striyAM tasmAdannantAdbahuvrIheH striyAM GIrna bhavati / nAyam "a bahuvrIhau " striyAM nRtaH [ 2. 4. 1. ] iti DIrbhaviSyati vA " [ 2. 4. 11.] iti sUtravihitasyaiva pratiSedhaH, kintu kimanenetyAha- ano vetItyAdi // cha // 2.4, 10. // " striyAM nRto0 [ 2. 4. 1 ] ityasyApi / suparvA, suparvANau, suzarmA, suzarmANau priyazvA, priyazvAnau / upAnyA0 sa0 - dAmnaH / [ neha vyAkhyAtam ] // 2.4.10 // ntyavata iti kim ? bahurAjJI | bahuvrIherityeva - atiparvaNI 65 yaSTiH / ana ityeva sadaNDinI // 13 // za0 nyA0 - dAmnaH / dvidAmnIti dve dAmanI asyAM ! iti bahuvrIhiH / udgataM dAmAsyA iti bahuvrIhau saMkhyAditvA << " 241 ano vA / 2 / 4 / 11 // ta0 pra0 - anantAd bahuvrIheH striyAM GIrvA bhavati / za0 nyA0 - nopA0 / yasyeti- DayAM " na vamantauttaratropAntyavataH pratiSedhAdupAntyalopina evAyaM vidhiH / saMyogAt " [ 2. 1. 111 ] iti pratiSedheneti zeSaH / bahurAyau, bahurAje, bahurAjAnau; dIrghANi mahAni yasyAM nAyamiti- ayamartha:- yadi " ano vA [2.4. 11.]70 dIrghAnI, dIrghAhA, dIrghAhAH zarat; bahutakSNyau, bahutakSe, ityasyaiva pratiSedhaH syAt tadA " 'ano'nupAntyavato vA " 35 bahutakSANau / bahuvrIherityeva- atirAjJI, nistakSNI // 11 // ityekayogaH kriyeta, na ca kutastasmAt sAmAnyena prakaraNasya 31 30
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRtti -halyAsa-laghunyAsasaMpalite [pA0 4. sU0 15.] 40 niSedhAt "striyAM mRtaH" [2. 4. 1.] ityasyApi | caritArthatvAt paratvAt prAptamapi pratiSedhaM bAdhitvA vizeSapratiSedha iti / pipataH pRNAtervA zaNotezca mani zobhanaM parva vihitatvAt "ano vA" [24. 11.] iti vikalpa yasyA yayozcetyAdivabIhAbanena ThIpratiSedhAt-suparvetyAdi,| eva / cha. // 2. 4. 14. // evaM- priyazvetyApi / athAkArega na upAntyavattvAt priya- nyA0 sa0- manaH / lIna bhavatIti- bahuvrIho mannante'pi 5zcetyAdau tu hIpratyaye "zvan-yuvana-maghonaH" [2. 1. 106.] annantadvArA DIbhavatyeva, yathA " dAtuM pradAnocitabhUridhAmnIm" ityakAreNa pravattemAnena tasya vyAhatatvAt tenopAntyavattvA- kirAtA. sa. 3.1 iti / atimahimetyatra atikrAntoM mahimA bhAvAt kathaM pratiSedha iti, naiSa doSaH- upAntyagrahaNAdupAntya yayeti bahuvrIhau " anovA" [2. 4. 11.] ityasya "manaH" zabdenopAntyamAtrasyAbhidhAnAt , anyathA " nAnvataH" iti vidadhyAt , tena yasyaiva " ano'sya" [2. 1.108.]! [ 2, 4. 14.] ityasya ca dvayoranyatra caritArthatvAt paratvAda 45 10iti lug bhavati tasyaiva " ano vA" [2. 4. 11.] prAptamapi pratiSedhaM bAdhitvA vizeSavihitatvAd " ano vA" iti chIvikalpo'nyasmAt pratiSedha eveti / atiparvapIti- 2. 4. 11. ] iti vikalpa eva / yogavibhAgAditi-na parvaNya[]tikrAnteti " prAtya." [ 3. 1. 47.] iti mannupAntyavadbhyAmityevaMrUpA[karaNA]t // 2, 4. 14. / / tatpuruSaH // cha. // 2. 4. 13. // ... tAbhyAM vA''pa Dit / 2 / 4 / 15 / / nyA0 sa0-nopAntya0 1 upAntyalopo nAstIti-na ta0 pa0-mannantAnAmno'nantAcca bahuvrIheH striyA-50 15vamantasaMyogAt" [2. 1. 111.] iti niSadhenetyarthaH / striyaaN| mAp pratyayo vA bhavati, sa ca Dit ; pakSe yathAprAptam / nRta ityasyApIti-anyathA " ano'nupAntyaktI vA" ityeka sIme, sImAH; suparve, suparvAH, pakSe pUrvAbhyAM pratiSedhAda yogaH kriyeta / atiparvaNItyatrAvyutpattipakSAzrayaNAt "svarA- DInaM bhavati-sImAnau, sImAnaH; suparvANI, suparvANaH / ghoSa." [2. 4. 4. ] iti DI razca na bhavati, kintu nAntatvAta upAntyalopinastu bahuvrIhemarapi bhavati-bahurAje, bahurAjAH; "striyAM nRtaH0" [2. 4.1.) ityanena ddiiH| sadaNDinIti-bahurAjAnI, bahurAjAnaH; bahurAzyau, bhuraashyH| uddAmAm ,55 20atra "inaH kn"| 7. 3.170.1 iti kA prApta: "sahAta uhAmAnam, uddAmnI vaDayAM pazya / "dAtuM pradAnocitatulyayoge" [7. 3. 178.] pati niSidhyate // 2.4. 13. // bhUAradhAmnAmupAgataH siddhimivAsmi vidyAm / " [kirAtA. mer- sa. 3] / evamupAntyalopino'nantasya bahuvrIheH striyAM manaH / 2 / 4 / 14 / / DIDApavikalpAbhyAM trairUpyam / upAntyavatastu DApapratiSeta0 pra0---manantAnAmnaH striyAM DIna bhavati / sImA, dhAbhyAM dvairUpyaM bhavati / DitkaraNamantyasvarAdilopArtham / DAp60 sImAnau; pAmA, paamaanau| aninasmanagrahaNAnyarthavatA cAnartha- ityakRtvA DidvidhAnamuttastrApa evAnuvRtyartham // 15 // 25kena ca tadantavidhi prayojayanti, 8 tena mahimAnamatikrAntAatimahimetyAdAvapi pratiSedho bhavati / bahatIheriti nivana za0 nyA0-tAbhyAM / mana iti nirvizeSaNasya prakRta syAnazca yathAnukAntasya tAbhyAmityanena grahaNamityAha-mantrayogavibhAgAt // 14 // mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm..........................momntAnAmnA'nantAcca bahUnAhaurati / sIme ityAdIni za0 nyA0--manaH / sImetyAdi- sIman-pAmanzabdau sarvatra "DityantyasvarAdeH " [2. 1. 114.] ityanta-65 vyutpAditau / rUpabadarthasthApi byAkaraNe'nupravezAd * artha-svarAdilopaH / pUrvAbhyAmiti- "nopAntyavataH" [2. 4. 0vadhaNe. * iti nyAyAt kathamatimahimetyAdAvanathekAt ! 13.1 iti " manaH " [2. 4. 14.] iti ceti / pratiSedha ityAha- aninsmnnityaadi| prakRtatvAnmanantAdDIrapIti- "dAmnaH" 2. 4.10.] ityanena "ano bahuvrIhereva pratiSedhena bhAvyamityAzaGkayAha-bahuvrIheriti vA" [2. 4. 11.] ityanena ca / bahavo rAjAno nivRttamiti / kuta etadityAha- yogavibhAgAditi- yayoryAsAM veti bahuvIhI- bahurAje ityAdi / upAntya-70 ihApi yadi bahuvrIherityanuvartata tadA yogavibhAgamakRtvA "na lopina ityAdi stroktaM paroktena draDhayitumAha- dAtumi35mannupAntyavadbhayAm" ityekameva yogaM kuryAdityarthaH / atikrAnto tyAdi / evamiti- uktaprakAreNetyarthaH, tameva punaH spaSTayati mahimA yayeti bahuvrIhAvapi " ano vA" [2. 4. 11.] upAntyalopina ityAdi / DApapratiSedhAbhyAmitiityasya " manaH " [2. 4. 14.] ityasya ca dUyoranyatra |" tAbhyAM vA." [2.4.15.1 iti DApa, "nopAntya
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 16. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / vataH [2. 4. 13. ] iti GIpratiSedhazca tAbhyAM dvairUpya caH pUrvApahANA, aparApahANA, nipAtanAd Natvam, saMprahANA, mityarthaH / yadyevaM vAgrahaNamatiricyate, tadantareNApyuktatrairUpyAdi- paraprahANetyapyanye, eSu TillakSaNasya; trINi phalAni samAhRtAni 10 siddheH, tathAhi - upAntyalope nopAntyaM tasya bahuvrIheranena triphalA, bhatra dvigulakSaNasya / kruJcA, devavizA, uNihA; GAp, " ano vA " [ 2. 4. 11 ] iti vacanAGkSIH, eSu vyaJjanAntatvAt "At" [2. 4. 18. ] ityanenA5 vAzabdasyAnarthakyaM mA bhUditi vyabhAvazceti vairUpyam, "vA prApterajAdipAThaH kazcidetebhyo vikalpenecchati; tanmate- kruG, bahuvrIheH " [ 2. 4, 5 ] iti vacanAd vanantasyApi tathaiva devaviT, uSNik / anye tu kruJcAnAlabheta, ugNihakakubhI, trairUpyam / upAntyavato'pyanena DAp, " nopAntyavataH " [ 2. devavizazva manuSya iti prayogadarzanAt akArAntA evaita iti 45 4. 13. ] iti GIpratiSedhazceti dvairUpyam, evaM manantAda- manyante / ajAderityAvRttyA SaSThIsambandhaH kim ? ajAdipyuktapratiSedho'nena DAbiti vacanasAmarthyAt parasparamabAdhayA sambandhinyAmeva striyAmabhivethAyAM yathA syAt teneha na 10 bhaviSyataH / yadi GIpratiSedhaviSaya evaM DAp syAt tadA bhavati paJcAnAmajAnAM samAhAraH- paJcAjI, dazAjI; anna " upAntyavatazca DAp" ityevaM kuryAt, cakAreNa nirvizeSaNo'n samAhAraH samAsArthaH strI; nAsAvajazabda saMbandhinI; ata eva parAmRzyate, tasmAt pRthagyo gADDAp-DI pratiSedhAbhyAM dvairUpyasiddhe ca jJApakAdatra strIprakaraNe tadantAdapi bhavati, tena- mahAM- 50 rvAgrahaNamatiricyate, ( ? ucyate - ) vAgrahaNe tu sati doSaH, zvAsAvajazceti sAmAnyena vigrahe strIvivakSAyAM mahAjA paramAmantasyApi dAmAdervAgrahaNAt pakSe khyAM prApitAyAM dAmnIti | jeti siddham, evamatibhavatI, atimahatI, atidhIvarI, bhati15 syAt, pakSe " manaH " [24 14 ] iti tu pratiSedho | pIvarI, paramazudetyAdi // 16 // 243 wwwwwwww.wy 25 'pyarthavAn vannantAnAmupAntyalopinAM ca cAtUrUpyamApatati, / za0 nyA0 - ajA0 / nantrajAderiti paJcamI SaSThI vA ? anena DApU, pakSe GItau [DI-rau ] pUrveNa ca niSedhaH " ano paJcamI cet tadA paJcAnAmajAnAM samAhAraH- 'paJcAjI '55 cA " [ 2. 4. 11 ] iti ca zuddho chIH- sudhIvA, ityatrApi "dvigoH samAhArAt " [2. 4 22. ] iti sudhIvAnau, sudhIvaryau, sudhInnyau iti trairUpyaM ceSTamiti, evaM bAdhitvA ApprasaGgaH / athaitaddoSabhayAdajAdinA strIvizeSaNAt 20 supUrvAderapi pakSe GorityupAntavato'pi rUpatrayamaniSTamApadyate; SaSTI pakSo'jAdeH sambandhinI yA strIti, tenAjAdinAmAmiSeyaucyate- vAgrahaNasya svarUpAvadhAraNArthatvAdadoSaH / DitkaraNa- samavetaM strItvamiha gRhayate, paJcAjItyatra tu samAsAbhidheyamiti - " DityantyasvarAdeH " [2. 1. 114. ] ityanene - samAhAragataM strItvaM na tvajazabdArthagatamityAze'prasaGgaH / atra60 tyarthaH / evaM tarhi ta lAghavArthamucyatAmityAha - DAbica pakSe prakRtyanirdezAt kasmAdAm ? ucyate- ajAderityeka tyAdi // cha // 2. 4. 15. // | mapi padamAvRttyA dvidhA, tatazcaikasmAt paJcamI, aparasmAt nyA0 sa0 - tAbhyAM vA / pUrvAbhyAmiti - " manaH " SaSThItyadoSaH, ata Aha- ajAdibhya AvRtyetyAdi / athavA [2.4. 14. ] " nopAntyavataH " [2. 4. 13. ] ityetAbhyAm / mA bhUt paJcamI, SaSThayantametra bhavati ( tu ), na ca prakRtya" mahatvayogAya mahAmahimnAmArAdhanIM tAM nRpadevatAnAm / nirdezadoSaH, yato yadyanyato'jAdivyatiriktAnAmnaH pratyaya 65 dAtuM pradAnocitabhUridhAmnImupAgataH siddhimivAsya vidyAm // " utpadyeta tato'jAdisambandhistrItvaM nAbhihitaM syAditi sAmarthyAM ntrairUpyamiti - " vA bahuvrIheH " [ 2.4. 5. ] iti vacanAt strItvavizeSaNopakSINAnAmapyajAdInAmeva prakRtitvaM vijJAsyate tataH, 30vazcantasyApi trairUpyaM, tena sudhIve, sudhIvAnI sudhIvaya // 2. 4. 15. // | etadapyasaGgataM - tulyArthebhyazchAgAdibhyaSTAvutpattAvajAdyarthasamavetameva | strItvamuktaM bhavatIti tebhya eva prApnoti / evaM tarhi pratyAajAdeH / 2 / 4 / 16 // ! satterajAdInAmeva prakRtitvaM gamyate, na zabdAntarasya, asanni - 70 ta0 pra0--- ajAdibhya kSAvRtyA'jAdInAmeva khiyAM varta- kRSTAddhi kAryabhAktvena kalpyamAnAd yuktaM yat sannikRSTasya mAnebhya Ap pratyayo bhavati, bAdhakabAdhanArthamanakArArthaM ca [ pra ]kRtakAryabhAktvaM tathaiva loke vyavahAradarzanAt / nanvajAderavacanam | ajA, eDakA, azvA, caTakA, mUSikA, kokilA; kArAntatvAt [ 2. 4. 18. ] ityanenaivAp 35ebhyo jAtilakSaNasya GIpratyayasyApavAda Ap; bAlA, hoDA, | bhaviSyati, kimenenetyAha- bAdhakabAdhanArthamityAdi - ayapAkA, vatsA, mandA, vilAtA, kanyA, madhyA, mugdhAH | marthaH " Ata " [ 2. 4. 18. ] ityasya sAmAnyavihi-75 vilAtetyanye na paThanti tena- bilAtItyapi, ebhyo vayo- tatvenotsargatvAt " jAterayAnta0 " [ 2.4 54 ] ityAlakSaNasya jyeSThA, kaniSThA, madhyamAH ebhyo dhavayogalakSaNasya dayo vizeSa vihitatvAdapavAdatvena bAdhakAH syuratastadvAdhanArtha, "At "}
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 bRhadvAtti-bRhalyAsa-laghunthAsasaMvalite [pA0 4. sU0 16.] kruzcetyAdAvajAdipaThitAnakArAntebhyaH prAhayartha cAvazyaM kartavya-nAsti, kimAvRttyA SaSThIsambandhavyAkhyAnena ? ata Aha-40 miti / "aja kSepaNe ca" aci-ajaa|" IDika stutau" ata eva cetyAdi / bhavantaM mahAntaM dhIvAnaM pIvAnamati kIyakapAcaka." uNA033.1 iti nipAtanAt- eDakaH kAnteti prAditatpuruSa- atibhavatItyAdi / "zat zAtane" (kA), asyaivAchapUrvasya Nake-eDakaH (kA), "azauTi|" shderucc|| umA0 394.] iti re, asyotve ca 5vyAptI" "laTikhaTi." [ uNA0 505.1 iti ve-mahAjetivat karmadhAraye- paramazadAnanvatra prakaraNe tadanta ashvaa| " caTaga bhede " " da-ka-na0 " [ uNA. 27.] vidheApitatvAt kevalAnAM kAryAzrApte vyapadezivaddhAvasya nAmnA45 ityake- caTakA / " muSaz steye " " muSedIrghazca" [ uNA0 pratiSedhAt tadartha yatnaH kAryaH, yathA pUrvaiH, yadutpalaH-- 43.] itIke- bhUSikA / " kuki AdAne " " kalyani0 " AbantAnAmajA eDaketi gaNapAThasAmarthyAt kevalebhyo'pi bhavati, uNA0 481.] iti ile-kokilaa(laa)| ete jAti- na yatitavyam- yataH sa evAha- anye tu- tadanta vidhijJApanena 10nimittakAH pravartanta iti bAdhakabAdhanArthatvamupadarzayati- ebhya yayoH paribhASayoH prAtipadikacatirasti tayoranupasthAnaM jJApyate, ityAdi / "bala prANanAdau" jvAlAditvANe- bAlA / * grahaNavatA. * iti * vyapadezivadbhAva. * iti ca pari-50 "huDat nimajjane " ityato NyantAdaci, umAdyapratyaye vAbhASayorupasthAnAbhAvAt tadantebhyaH kevalebhyazca siddhA ttaabutpttihoddaa| "pAMka rakSaNe" "bhINa-zali."[uNA. 21.] riti nArtha AvantapAThena / udyotakaro'pyAha- anye vAhaH iti ke- paakaa| vadateH "mA-vA-vadyami0" [uNA. tadantavidhinA kevalaM tadantasya kArya sAdhyate. na ta kevalasya 15564.7 iti se-vatsA / " maduG stutyAdau" ato'ci, nivartyate, zabdArthatyAt , tena siddhayati kevalAdapi / yadutpala uNAdyapratyaye vA- mandA / vipUrvAllAteH te- cilaataa| " kanai dIpyAdau " " sthA-chA-mA0 " [ ugA0 357. ] iti / evAha- AbantAnAM gaNapAThaH puMvadbhAvabAdhanArthaH, tatra ye jAti-55 zabdAsteSAmAbantAnAM pAThe etat prayojanaM notpadyate, jAteH ye- kanyA. ete sapta bAlyavacanAH / "zikyA''syADhayamadhya." [uNA0 364. ] iti nipAtanAt-- madhyA / " muhau| puMvadbhAvasya pratiSedhAt , tebhyo'nyeSAM puMvadbhAvabAdhanArtham . | etacca kvacana mate kathaM siddhayati, AvantagaNapAThAbhAvAt , naivam20vecitye" ke-mugdhA / vayolakSaNasyeti- "vayasyanantye" | AbantAnAM pAThasAmarthyAdeva / yaduddyotakara:- AvantapAThasAma[ 2. 4.21.] ityanenetyarthaH / vRddhazabdasya prakarSavivakSAyAmiSThe " vRddhasya." [7.4.35. ] iti jyAdeze-jyeSThA / alpa- yA'ddhi puMvadbhAvo na bhaviSyati, ajA vAryA yasyAsau-60 zabdasya yuvanazabdasya tathaiveSThe "alpayUnoH" [7. 4.! ajAvAryA iti / ajAderityAvRttyeti vyAkhyAtaprAyam / nanvaja 33.] iti kanAdeze-kaniSThA / madhyazabdAt " madhyAnmaH" ityevamAdeH striyAM vartamAnAdAviti vijJAyamAne kaH prasaGgaH ? paJcAjazabdAd , yenAvRttyA SaSTI vyAkhyAyata ityAha-ata evaM yogalakSaNasyeti- "dhavAdyogAdapAlakAntAt" [2. 4. cetyAdi-caH samuccaye, paJcAjItyAdAvAnivRttyarthAjjJApakAccA59.] ityanena " vayasyanantye" [2. 4. 21.] ityanena [va]nta eveti, yadyajAdyantAdAp na syAt paJcAjIlyAdAvAba 65 cetyarthaH / pUrvApahANeti- apahIyate'syAmanayA veti " karaNA-nivRttyarthamAvRttyA SaSThIsambandhAzrayaNamanarthakaM syAdaprApteriti dhAre" [5. 3. 129.] anaTa, tasya pUrvazabdena SaSThI- sambandhAzrayaNAt tadantAdapi bhavatIti jJApakasya phalaM darza30samAsaH, atrAnaTaSTittyAt "agoya." [2. 4. 20.] iti yati-tenetyAdi // cha. // 2. 4. 16. // hIH prAmoti, tasya bAdhA / athAntaraGgatvAt samAsAt prAgeva/mr DIH kasmAnna bhavati ?, naivam-* antaraGgAdanavakAzaM balIyaH* nyA0 s0-ajaadeH| eDaketyatra 'IDika' "kIcaka." anyathA vacanAnarthakyAdAbeva bhavati, NatvaM tu nipAtanAdAbanta- [ uNA. 33.] iti / bAleti-" bala prANane " balatIti70 saniyoga eva. evama. aparApahANeti / dvigaNalakSaNA- vA jvalAdiNaH / hADA ityatra "hurat nimajjane" NyantAdaci 35syeti- " dvigoH samAhArAt" [2. 4. 22.7 itya-uNAcapratyayo vA / mandeti-' maduG' aci, uNAcapratyayo vaa| nenetyarthaH / kaJceti-- trayo'pi vibantAH, chAndasA ese iti mandA-vilAte iti- madhyamavapasA striyo / pUrva iti na matavyaktanivandhaH kRtH| pazcAjIti- "dvigoH syAjyamadhya." [ uNA0 364.] iti nipAtanAt madhyA / samAhArAt" [ 2. 4. 22.] iti DIH / nanu * nAma- vipUvAlAtaH - vilAtAta nyAsaH / pUrvApahANeti- pUrvazvAsau75 grahaNe na tadantasya * iti nyAyAt ajAyantAdApaH prAptireva | apahAnazca pUrvApahAnaH, strI cet pUrvApahANA, evam- aparA
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 19.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 245 pahANA iti- yadA pUrvamapahIyate'syAmiti // karaNa"[5. 3. vartamAnatvAdakArAntaprayogAdarzanAt tadanizcayAt kathaM tebhya 129. ] ityanaT , yadvA apahIyate'syAmanayA vA " karaNAdhAre" AbitItyAzakyAha- khaTavAdInAmityAdi- atikrAntaH [5. 3. 129.] anaT / apahAnazabdo'pi TivAreNa DI- khaTvAM, priyA khavA yasya " gozcAnte. " [2. 4. 96.]40 pratyayAbhAvArthamajAdau draSTavyaH, tena pUrvA ca sA'pahAnA ceti Avantena iti isve, paJcabhiH khaTvAbhiH krIta itIkaNo lupi "DyA5vAkyaM kAryam , kriyAzabdatvAcca " pUrvapadasthA." [2. 3. 64.] degauNasya." [2. 4. 95.] iti strIpratyayasya nivRttI, iti nntvaabhaavH| saMprahIyate pareNa prahIyate bhujipatyAdinA'naTa , akArAntadarzanAdakArAntatAnizcayaH, yadyakArAnto na syAt svarANNatvam / krubbA, uSNihA, devavizetyAdi--- atra ayo'pi tato nAvanta iti tasyocyamAno hasvo'pi na syAdityarthaH / kvivantAH, chAndasA ete iti pUrve iti na matavyakternibandhaH kRtH| somapA iti- somaM pibatIti kvip vic vA, Aditi45 * nAmagrahaNe na tadantasya * iti nyAyAdajAyantAdApaH prAptireva vacanAdatrAp na bhavati / nanu cAtrApUbhAvAbhAvayorAkArazrutera. 10nAsti kimAvRttinyAkhyAnenetyAha-ata eva ceti // 2. 4. 16. // viziSTatvAt kiM tadabhAvena prArthyata iti, ucyate- Api Rci pAdaH pAt-pade / 2 / 4 / 17 // sati " dIrgha-DyAp0 " [1. 4. 45. ] iti serlopaH 'syAt / tathA kIlAlapaH kanyAH pazyetyatra "lugAto'nApaH" ta0 pra0-pAditi kRtapAdbhAvaH pAdazabdo gRhyate, tasyA- 2. 1. 107.1 iti tasya luga na syAt / adhikRta-50 bantasya RcyabhidheyAyAM pAt padeti nipAtyate / tripAt catu-miti- adhikAra ityarthaH ||ch.|| 2. 4. 18 // SpAt Rk, vipadA gAyatrI, catuSpadA paGktiH / cIti |-.. yaH, saH' 15kim ? dvipAda, dvipadI; catupAda, catupadI // 17 // / nyA0 sa0---At / nanu yA setyAdInAM .....ityAdAvakArAntaprayogadarzanAdakArAntatvanirNayAdastu tata Ap , za0 nyA0-RIca0 " vA pAdaH / 2. 4. 6. J.khaTavAdInAM tanityaM liyA vartamAnatvAdakArAntaprayogAdarzanAta iti vyAM prAptAyAM tadapavAdo'yamucyate, trayaH pAdA yasyAtha matadanizcayAt kathaM tebhya ArityAzaGkayAha-khaTvAdInAmiti 155 tvAraH pAdA yasyA iti vigrahe Avantasya pAdAdyAdeze upadezAceti- yadyakArAnto na syAt tato nAbanta iti tasyApadvAreNa tripAdityAdi / dvipadIti- " vA pAdaH "[2. hasvo'pi na syaadityrthH| Aditi kimiti- avarNAditi kriyatA20iti DIH // ch.|| 2. 4.15. / / xommmmmmmm.mityarthaH / somapAH strIti-somaM pIbatIti vica', Aditi nyA0 sa0-Rci pAdaH / nanu "ci pAdo vA "'vacanAdatrApa na bhavati / nanu cAvApabhAvAbhAkyorAkAratestathaiva iti kriyatAm , Rci abhidheyAyAM vAm bhavatIti sUtrArthaH, na- vidyamAnatvAt kiM tadbhAvena vinazyatIti ? ucyate- Api sati60 vikalpapakSe RcyabhidheyAyAmapi " vA pAda:" [ 2. 4. 6.] " dIrghaDyAba" [1. 4. 45. ] iti selopa: syAt , tathA iti DIH syAt / " vA pAda:" [2. 4. 6.] iti prApte'ya- somapaH kanyAH pazyetyatra " lugAto'nApaH" [2. 1. 107.] 26mArabhyate // 2. 4.17. // iti zasi lum na syAt / / 2. 4. 18. / / mmmmmmmmmmmm At / 2 / 4 / 18 // / gaurAdibhyo mukhyAnDIH / 2 / 4 / 19 // ta0 pra0-akArAntAnAmnaH striyAM vartamAnAdAp pratyayo| na pra0--gaurAdegaNAnmukhyAta striyAM lIH pratyayo bhavati,65 bhavati / khaTvA, sarvA, yA, saa| khaTvAdInAmakArAtatvam mukhyAdityadhikAro'yam / gaurI, shblii| gaura, zabala, atikhaTvaH, priyakhaTvaH paJcabhiH khaTvAbhiH krIta:-paJcakhaTva kalmASa, sAraGga, pizaGga, hariNa, pANDura [pANDara], 30ityAdiprayogadarzanAtU, upadezAca nizcIyate / Aditi kim ? amara, sundara, vikala, viSkala, puSkala, niSkala; gaurAdInAM somapAH strI, dRSad, samid , AdityadhikRtamuttaratra yathA guNavacanatvenAjAtivAcitvAdaprApte pAThaH / yastu vikaleti sambhavaM yojanIyam // 18 // kAlavizeSavAcI AvantaH sa vigatA kaleti bhaviSyati / 70 za0 nyA0--At / 'khaTva sarva' iti sthitAdApi- dAsa, ceTa, viTa, bhikSuka, bandhaka, putra, gAyatra, Ananda, khaTavA, sarveti / yA, seti- " A deraH " [2. 1.TeTa, kaTeTa, naTa; eSAmajAtivacanatvAdaprApte paatthH| kAvya, 8541.] ityakAraH, tata Ap / nanu 'yA sA' ityAdI- zaivya, matsya, manuSya, mukaya, haya, gavaya, Rzya, guNa, mokaNa; nAmanekaliGgAnAM 'yaH saH' ityAdAvakArAntaprayogAdarzanAda-eSAM jAtivAcitve'pyaSTAnAM yAntatvAd druNaukaNayonityastrIkArAntatvanirNayAdastu tata ApU, khaTvAdInAM tu nityaM striyAM viSayatvAdaprApte paatthH| bhauriki, bhauliki, bhaulini, audrAha-15
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 vRhadvRtti-bRhalyAsa laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 19. ] mammumoroscop e mAni, bhAlambi, bhAlazci, kAlacci, saudharma, AyasthUNa, bhAradaH NityaGge- saarnggH| "piMzat avayave" " viDi-vili-40 bhauriki-bhaulikyoH krauDhyAditvAt , zeSANAM tvaNimantAnAM kuri0" [ugA0 1.1.] iti kityaGge- pishnggH| gurUpAnsyatvAt Sye prApte paatthH| kathaM bhaurikyA ?, bhaulikyA ? | harateH "du-hR-vRhi. " [ uNA. 194. ] iti iNekrauDyAdipAThAt yo'pi / Apacciko rASTrasarUpaH hariNaH / paNDate- yAti mano'sminniti " jaThara-kakara." kSitriyastasyApatyaM strI ApaJcikItyatra zakAditvAt uyalo- [uNA0 403.] ityAdizabdAdare nipAtanAd vRddhau-pANDuraH pe'pi jAtivAcitvAda DIbhavati, evaM dottii| varaTa, nATa. paannddrH]| na mriyate itthaci-amaraH / [sundi:45 mUlATa, pATa, sRpATa, peTa, paTa, paTala, puTa, kuTa, phANTaza, sautraH zobhAyAm ] sundeH "Rcchi -caTi-baTi." uNA. dhAtaka, ketaka, tarkAra, zarkAra, badara, kuvala, lavaNa, bilva, 397.] ityare-sundaraH, suSThu nandayatIti pRSodarAditvAd bhAmalaka, mAlata, vetasa, atasa, ADhaka, kadara, kadala, vaa-sundrH| vipUrvAt kale: " aH" [upA0 2.] 10guDUca, bAkuca, nAca, mAca, kumbha, kusumbha, yUSa, metha, sUka, ityapratyaye- vikalaH / asyaiva " varcaskAdiSu0" [ 3. 2. mUSa, karIra, sallaka, vallaka, mallaka, mAlaka, medha, pippala, 48.] iti SakArAgame-viSkalaH / "puSaz puSTau "50 harItaka, kozAtaka, zama, tama, susava, zRGga, bhRGga, bimba, varvara," vali-puSeH kalak" [ uNA0 496.] iti [ kalaki-] pANDa, lohANDa, zakaNDa, piNDa, maNDara, maNDala, yUpa, sUpa, pussklH| nispUrvAt kalerapratyaye "nidur0" [2. 3.9.] sUrpa, sUrma, maTha, piThara, Urda, gUrda, sUrda, khAra, kAkaNa, iti Satve- nissklH| gaurAdInAmityAdinA gaNapAThe 15droNa, arIhaNa, ukaNa, vRza, bhAsanda, alinda, kandala, phalamAha / yastvityAdi sugamam / [ " dAsRg dAne "] salanda, deha, devala, zaSkula, zaca, sUca, maJjara, alaja, dAsate " dasUc upakSaye" dAsyata iti vA-dAsaH iti55 gaNDaja, vaijayanta, zAlUka, uparatasa, chedaH eSAM nityastrI- kssiirsvaamii| ceTatIti lihaaditvaadvi-cettH| "viTa zabde" viSayatvAdaprApte pAThaH / kroTu, saras; anayoranakArAntatvAda-ityato " nAmyupAntya." [5. 1. 54.] iti keprApte pAThaH / anaDvAhI, anaDuhI; ata eva pAThAdanaDuD- vittH| bhikSeH "san-bhikSA. " [5. 2. 33.] ityuzabdasya DyAmukArasya pakSe vAzabdAdezaH sau nityaM nAga-pratyaye svArthike ke ca-bhikSukaH / "bandhaz bandhane" mAbhAvazca / pratyavarohiNI, pRthivI, bhAgrahAyaNI; sapratyaya-"da-ka-na0 " [uNA. 27.] ityake- bandhakaH / "pUguza60 pAThaH puMvadbhAvaniSedhArthaH / anaDvAhIbhAryaH, anaDuhIvRndArake- pavane" "putrAdayaH " [ ugA0 455. ] iti tre-putraH, tyAdi(dau) tadvitalope'pi lugabhAvArthazca / paJcAnaDavAhiH, punnAmno narakAt trAyate iti vA / "maiM zabde" gIyate dazAnaDuhiH, AzmarathyaH; govrayajantAd DAyan mA bhUt, iti "putrAdayaH" [uNA. 455.] iti nipAtanAda byeva yathA sthAdityasya paatthH| ehi, payahi; anayoridanta- gAyatraH, gAyatastrAyata iti vA / ApUnninderacisvAda vikalpe prApte nityArthaH pAThaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham, aanndH| TekateH "a" [umA0 2.] ityakAre bahula-65 tena-nada, maha, bhaSa, plava, cara, gara, tara, gAha, deva, sUda, vacanAt kasya tttve-ttettH| "iTa gatau" "nAmyupAntya." bharAla, udavaDa, caNDa, umAbhaGga, harIkaNa, vaTara; adhi-[ 5. 1. 54.] iti ke kaTazabdena SaSThIsamAse- kttettH| kara / eSaNa karaNe iti kecit , iSyate- anviSyate'nayA " Nama pratve" " namitani." [ugA0 139.] iti 30doSa iti "iSo'nicchAyAm" [5. 3. 112.] ityane Te'ntalope ca-naTaH, naTatIti vaa'ci-nttH| eSAmiti-- sati eSaNI- vaidyazalAkA; karaNAdanyatraiSaNA, anveSaNA; kriyAdivacanatveneti zeSaH / "kabRGa varNe" "padi-paci0 "70 bhAbevaH tadanye na manyante / mukhyAditi kim ?, bahunadAuNA. 6.7.] ityAdizabdAdikAre-kaviH, "zI svapne" bhUmiH // 19 // " chavichivi." [ uNA0 70 6.] iti vo hasvatve ca-ziviH, za0 nyA0-gaurA0 / " guMt purISotsarge " ityasya tataH kaverapatyamiti " kurvAdeH" [ 6. 1. 100.] iti dhye, 35" khura-kSura0" [uNA0 396.] iti nipAtanAda gauraH / ziverapatyamiti " dunAdi." [6. 1. 118.] iti jye" zamUca upazame" ityataH ] "zameva ca vA" [ unnaa| kAvyaH, zaivyaH, tato khyAM taddhitayakAralope- kAvI, zaivI 175 470.] ityale-zabalaH / " kali zabdasaMkhyAnayoH "["madaic harSe" ityataH ] "madeH syaH" [ugA0 383.] iti " kulezca mASA" [ugA. 563.1 iti mASaki- sye- matsyaH / " manoryANI pazcAntaH" [6. 1. 94. kalmASaH / sarteH " sR-vR-nRbhyaH0 " [ ugA0 99.] iti | iti manuSyaH / "mucerdhayadhuyAyau " [ uNA0 371. ] iti
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 4. sU0 19.] mausikhahemacamyUzabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / mukayaH / " haya harya klAntau ca " itya[ to'ci- hyH| "puTat saMzleSaNe " " nAbhyupAntya. " [5. 1. 54.] iti40 "guMDa zabde" "ku-gu-vali." [ugA. 365.] ityaye-ke-puTa / "kuTat kauTilye" kuTayate'syAmiti kuttii| gvyH| "Rz gatau" "Rzi-jani0" [uNA0 | phaNeH " pazcamA duHuNA. 168. iti] De prajJAditvA361.] iti kiti ye- RzyaH / "duM gatau "daNi tatra zete "kvacit" [5, 1. 171.1 iti De5" drorvA" [ugA. 184.] iti kiti Ne- druNaH / phaannttsh| dhAgo dheTo [ Tdhe ityataH ] vA " iSyazi0" " ucac samavAye " cika gAdinipAtanAdaNe katve- okaNaH, [uNA0 77.] iti bahuvacanAt takaki bAhulakAdIvAbhAve-45 cyAmokaNIti paryantabandhanasya kilaakhyaa| eSAmityAdinA dhAtakI / "kita nivAse" nnke-ketk| tarateH "traH phalaM darzayati / bhavateH "bhU-sU-kuzi0" [uNA0 693.] iti kAdiH" [ uNA0 406. ] ityAre- trkaarH| tarkamiyarti-- kiti ripratyaye svAdhike ke ca-bhUrikaH, RphiDAdivAlave- gaM janayati naveti [saMdehaM karoti tIkSNatvAditi vA'Ni10bhUlikaH, tayorapatyamiti "ata i" [6. 1. 31. 1- trkaarH| zaNAteH "dvAra-zahAra." [uNA. 411.7 " bhali paribhASaNe" " bhaleri- ityAdigrahaNAdAre nipAtanAt kAtanAt / kAgamAt ] kAre-50 dutau cAtaH" uNA. 103.] iti iGgaki akArasyokAre-zAra / " bada sthairya " Rcchi-caTi-vaTi." [uNA. bhUliGgaH, bhuvi liGga- kIrtirasyeti vA pRSodarAditvAd bhuvo-|397.1 ityre-bdr| "kucha zabde" "ko." isvatve-- bhuliGgaH, tasyApatyaM "sAlnAMzA." [6. 1. 117.] [ ugA0 469. ] iti kityale- kuvala / klidyati svadate 15iti iji-bhaulinggiH| udgAhaterAnazi udgAhamAnasyApatyam vA "cikkaNa-kukkaNa." [ ugA. 190.] iti nipAtanAd " ata ina" [6.1.31.] ini-audgAhamAniH / na lavaNa, tato khyA- lavaNI oSadhiH, samudrapArzvasroto yatra55 vidyate lambo yasyAsAvalambastasyApatyamiti itri-AlambiH / vadanAni sthApyante ityeke lavaNA yavAgariti gazabdojA. alaM cinoti kAlaM cinoti " kvacit " [5. 1. 171.],diyu drssttvyH| " bilat bhedane" "nidhRSI0" [ uNA. iti De pUrvapadayoH pRSodarAdisvAdalacbhAva-alaca kalaca, tayo-|511. 1 iti kiti vapratyaye- bilva / AlapUrvAt "mali20rapatyamitImi- Alacci, kaalcci| zobhano dho yasyAH 'dhAraNe" ityataH kIcaka pecaka" uNA 37 'dvipadAd " [ 7. 3. 141. ] ityani " tAbhyAM vAp ityAdivacanAdake, Ama lAtIti vA De svArthike ke ca-60 Dit " [ 2. 4. 15. ]-sudharmA, tasyA apatyam " ado-Amalaka / " mali dhAraNe " " dR-pR-bhU-mR-zI. " [ uNA0 nadI-mAnuSI." [6. 1. 67.] ityazi- saudharma, yadA 207.] iti bahuvacanAdate bAhulakAd vRddhau-mAlata / tu sudharmasyApatyamiti " RSi." [ 6. 1. 61.] aN | vIka prajanAdau"" tasazca" [ uNA0 580.] iti tasetadA kIH siddha eveti / aya iva sthUmA yasya tasyApatyaM zivA- vetasa / avateH " tapyaNi." [ uNA0 569. 1 ityasedyaNi- aaysthuunn| Arade[3]ti cintyam , anye tvA- atasa / AGpUrvAd DhaukateH " kIcaka-pecaka. " [ uNA065 raTatItyaci jyAmAraTI, ASADhI paurNamAsItyAhuH / bhaurika-33.1 iti Dityake- ADhaka / kadeH sautrAt "RcchibhaulikyorityAdinA bAdhyabAdhakabhAvopadarzanena phalamAha, caTi-vaTi." [uNA0 397.] ityare- kadara, RphiDAditvAbhaurika-bhaulikyoH Syo'pi dRzyate, ata Aha- kathamityAdi / hatve-kadala / "guDat rakSAyAm" ato "guDerUcaTa" ApUrvAta " picam kuTTane " " ADaH paNi-pani." [ uNA [ ugA. 120.] iti guDUca / vAri saMkocayatIti "mUla39.] iti bahuvacanAdike bAhulakAt pUrvakArasyAkAre-vibhujAdayaH" [5. 1. 144.] iti ke nipAtanAd-70 Apacika, Apacciketyanye, tasyApatyamiti- ApazcikItyatra vAkaca / nAyateH "kurca-cUrcAdayaH " [uNA. 113.1 pAThAbhAvAt kathaM DIH, ata Aha-Apacciko rASTrasarUpa iti vacanAcaTi thakAralopeca-nAca / mAcayatItyaci-mAca, ityAdi / doTIti cintyam / vRSNoteH " divyavi." [uNA. vyAva0 [u kAkavanmAcayatIti kAkamAcI ti kSIrasvAmI / " ke zabde " 66142.] isytte-crttH| na aTatItyaci nakhAditvAt nATakasaca TeSe" "kA-kusibhyAM kumbhaH " [uNA0 335.] mUlairaTatItyaci-mUlATa, pATayatItyaci-pATa / sUyeH "sa- iti kityumbhe-kumbha, kusumbha / "yuk mizraNe' " yorUca75 sRpeH kit " [ uNA0 146. ] ityATe- sRpATa / " piTa vA" ugA0 541.] iveti Se UkAre ca- yuSa / " methUg zabde ca" lihAdyaci- pett| paTateraci- ptt| paTeH saMgame ca" ityto'ci-meth| "tU preraNe" "mUlabandhane" " mRdi-kundi." [ugA. 465.] ityale- paTala AbhyAM " snu-pU-sU0" [uNA0 542. ] iti kiti the
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 hi - laghumyAsasaMpalite [ pA0 4. sU0 19.] "3 6 ce sUSa, mUSa / "kRt vikSepe" ityataH " kR-za-pu-pUg0 " [ uNA0 iti kisyare- piThara / " urdi mAnakrIDanayozca ne aci 40 418.] iti Ire- karIra / saheH sautrAt " vaktri saMvaraNe" dIrghatve ca UrdI vimAnam / " gurdi krIDAyAm " gUrda / "malli dhAraNe" ebhyo " dR kRR-nR0 " [ uNA0 27. ] ityake- supUrvAdUrdateH sUrda / khaneH " dvAra-zRGgAra bhRGgAra0 " [ uNa0 sallaka, vallaka, malaka / malate- mAlaka / meghate- 411. ] iti- khAra / kAkAn nayatIti " kacit " [ 5. 5raci- medha | [ palateH ] " pR-palibhyAM Tit pipa ca pUrvasya 1. 171 ] iti De pRSodarAditvAtve- kAkaNa / dravateH [ uNA0 11. ] iti- pippala / harate: " svarebhyaH 0 " drorvA " [ uNa0 184 ] iti Ne- droNa / Iherna nyA- 45 [ uNA0 6.] iti ipratyaye takateraci haririva taka ditvAdane - arIgAmIhana :- arIhaNa, " pUrvapadasthAt0 " [ 2. iti viprahe bahulavacanAd dIrghatve- harItaka, harati 3. 64 ] iti Natvam / " ucca samavAye " " cikkaNa0 " rogA niti hR-ruhi 0 " [ uNA0 79. ] iti Itake vA- [ uNA0 190 ] iti nipAtanAdaNe katve guNAbhAve ca10 harItaka / [ kuMD zabde ] " korvA " [ uNA* 529. ] iti ukaNa / " vRzc varaNe " " nAmyupAntya0 " [5. 1.54.] zapratyaye kozamatatIti ke - kozAtakI, koSAtaketi kecit / iti ke- vRsh| AsapUrvAd dadAteH upasargAdAtaH 50 zamayati doSAniti uNAdyapratyaye rAma, DyAM- zamI / tAmya [5. 3. 110.] iti Ge- Asanda / " alI bhUSaNAdau " ntyasyAM hA rAma / hA tAteti viprayuktAdyAH striya iti " kalyali0 " tamI rAtriH / savanaM- savaH, zobhanaH savo'syAmiti vigrahekudu vaiklavye " mRdi-kandi0 " [ uNA0 465. ] 15 susavI auSadhijAtiH / 'zRz hiMsAyAm" ityasya zR- ityale kandala | salanda iti cintyam / " dihIMk lepe " zArGgAdayaH " [ uNa0 96 ] iti nipAtanAt zRGga degdhIti lihAyaci - deha / diheH " mRdi-kandi0 " khyAM ca zRGI viSam, viSANe tu puM-napuMsakam / bibharte: 465 iyali- dehala | zake: " hRSivRti * ujA0 94.] iti ge nAgame ca - 485 ] ityule varcaskAditvAt SakAre- zaSkula / [ ugA0 246. ] iti indaki- Alinda | CC >> (5 << [ uNA 55 [ uNA0 ] 33 cc :> bhRvRbhyAM " zaci "" sive bhRGga / " bandhaMz bandhane " ato " DI-nI-bandhIndhi0 " ! vyaktAyAM vAci " aci- zaca / 'SibUc uttau 20 [ uNa0 325 ] iti Didimbe - bisva / " 1 mRgUd varaNe " | Di " maju 16 'kRzR-zU0 " [ uNA0 441 ] iti vare - varvara / 33 44 [ uNA0 129. ] iti DityUce - sUca / "paNi zabde " [majhiH sautraH ] RchicaTivaTi0 " [ uNA 60 iti De 397. ] ityare- mnyjr| alaja gaNDUja iti cintyau / [ uNA0 vijayateH " 'tRji.bhU-vadi0 "" " bAhulakAd vyavahAra- stutyoH paJcamADuH " [ ugA0 168. ] dIrghatve - pANDa | lunAte: "lUgo haH [ uNA0 221.] ityante 586. ] iti hai, agatezca " kaNyaNi0 " [ uNA0 169. ] tasyAyamityaNi- vaijayantI / zalate: " zalyaNe: 0 " [ uNA25 iti De lohamivANDamasyA lohANDI nAma zakuniH / " kama 59 ] iti NityUke- zAlUka / upari tasyatIti lihAyaca zabde " " kRNyaNi0 " [ uNA0 169. ] iti De SaT pRSodarAditvAderitya[ sye ]kArasyAkAre uparatasa / chinatI-65 kaNDAnyasyA iti pRSodarAditvAt SakArasya tAlavye zakAre vyaci- cheda / aprApta iti- " jAterayAntanityastrI0 " tRtIyatvAbhAve - zaSkaNDI, pakaDItyanye, haimavato kazcid [2. 4. 54 ] ityAdinetyarthaH / sataiH " as " [ uNA0 vRkSaH / "piDDaD saMghAte" aci piNDa / " maDu bhUSAyAm 952. ] ityasi - saras, asya pAThaphalaM darzayati- asyAityAdivacanAt - nakArAntatvAdityAdi / " anaso vaheH kvip sazca : bhRdi - kandi0 " [ ujA0 1006. ] iti - anaDudda, byAm anaDvAhI 70 yauteH sunoteca tyAdi / anadvAhItyasya siddhayarthamupapattiM darzayati- ata eve-' dIrghatve ca yUpa, tyAdi / pratyavapUrvAdruhestAcchIlike Nini jyAMca- pratyava sUpa | saM gatau 'kR-gR-zubhyaH0 ujA0 441.] rohiNI / prathiS prakhyAne " pratherivad pRth ca " 35iti pe antasyorAdeze ca sUrpa / " prUt preraNe " ato [ uNA0 521. ] iti ivaTi pRthAdeze ca pRthivI / ayaM 77 [ uNA0 403. ] maNDara, asyaiva RphiDA ditvAtve 26 [ uNA0 465. ] ityale vA - maNDala | << " yu-su-ku0 [ uNA0 297. ] iti pe " 37 " rukmagISmakarmasUmai 0 " [ uNA0 346. ] iti me rAgame ca- hAyanasyAye hAyano'syA iti vA prajJAditvAt svArthike'Ni75 sUrma / maThatermaThanti - nivasanti asyAmiti " sthAdibhyaH 0 DyAM ca - AgrahAyaNI / anadvAhIprabhRtInAM sapratyayAnAM pAThe [ 5. 3 82. ] iti ke karttaryaci vA maThI / " piTha phalamAha- sapratyayapATha ityAdi- yadi pratyayena saha pAThe hiMsA-saMklezayoH " ato " mRdhundi0 [ uNA0 399 ] puMvadbhAvAdIkAro nivartteta sapratyayapATho'narthakaH syAt tatra gaurA 22 30 " jaThara-kakara * " cc " 5
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ [10.4. sU. 19.] mAsirahemaramAnAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 219 divat prakRtimAtrameva paThagheta, ata IkAra eva yathAtra noplbhyte| kroSTuzabdasya "triyAm" [1. 4. 93.] mA puMvadbhAvo bhUdityevamartha saha pratyayena IkAreNa pATha ityarthaH / ityanena "kroSTra" iti ninimittAdezavidhAnAt RkArAntAdeva40 nanvanaivAhIbhArya ityAdau "svAkSAn bIrjAtizcAmAnini"DIH siddhastadartha kroSTuzabdo'tra na paThanIyaH / caNDa-arAlAvapi [ 3. 2. 56.] ityanena puMvadbhAvo na bhaviSyati, kimI- zoNAdipAThAt / nanvamukhyasya samAsAvayavabhUtatvena samudAya5kArAntapAThena ? naiSa doSaH- jAteranyatra jAtyAderudAhiya-rUpatvAt tatra cAvayavAzrayasya kAryasyAbhAvAt tadvathAvRtyartha mANatvAt , udAharaNakvikvayam (1), udAharaNa svanahIvRndA-mukhyagrahaNamatiricyate, tathAhi- yadavayave kAryamakRtArtha tat riketi draSTavyam , pratiSedhaviSaye'pi "puMvat karmadhAraye" samudAyasya bhavati, yathA- jugupsata ikhyAtmanepadam / yat45 [ 3.2. 57.] iti puMvadbhAvaprApteH / nanu tathApi pRthivI- tvavayave kRtArtha tanna samudAyasya, yathA-paNAyatItyAtmanepadam / zabdasyAgrahAyaNIzabdasya ca svataH strItvAt "parataH strI0" tadantavidhizca prahaNavati niSiddha ityanarthakamidam ; nAnakam10[ 3. 2. 49.] iti puMvadbhAvo na bhaviSyati, kimarthamana-amukhyavyAvRttyarthatvenAdhikArArthatvAt , tena bahavaH kurucarA yostathApAThaH? ucyate- nahi sapratyayapAThasya puMvadbhAvapratiSedha asyAmiti bahubrIhI gauNAdapi bahukurucaretyatra kurucarazabdAd evaM prayojanam , kintu taddhitalope lugabhAvo'pi, tatra kvacid dvayaM DIna bhavati, "agoya." [2.4.20.] ityatra TillAma50 kacidekaM yathAsambhavamUhanIyam / anye tu parataH strItvamapyA- gRhyate, tacca kiJcit sAkSAhit, yathobhayaT, kiJcidavayava prahAyaNIzabdasya pratipadyante, yadAhodyotakaraH- astyatra bhASita-dvAreNa, avayave hi yatra TittvamakizcitkaraM tatra samudAyArtha, 15puskatvam , AgrahAyaNaH puMsyapyAgrahAyaNo yasyetyarthe dRztvAta tad vijJAyate, sa cAvayavaH kvaciddhAtuSTid bhavatIti stana iti kecit, iti / aznotermani ramezca "nI-nUramika dhayIti, kvacit taddhitastvanaDAdiH, kvacit kRdanaDAdiH, tatra [uNA. 227.1 iti kiti the'meva ratho yasya tasyApatyaM yaM samudAya so'vayavo na vyabhicarati tadarthamavayavasya Tiva-65 vRddhamiti vigRhya gargAditvAd yani-Azmarathya, striyAM mityAzayenocyate- kurucarazabdAditi, na tu kRdrahaNaparibhASA dRzyamAno DIpratyayaH sAdhurmantavyaH / pahi, paryehIti- AGa-zrayaNAt, nahi Tiditi kRta eva grahaNaM taddhitasyApi grahamAt, 20pUrvAt paripUrvAcca IhateH "nAmyupAntya." [uNA0 609.1 iti yadyevaM kurucarazabdAducyamAnaH pratyayaH kathaM bahukurucarazabdAd kidikAraH, ehi ehIti- paryehIti. yA sAtatyena hi saiva- bhavati, tadantavidhinA prasajyate iti cet ? evaM tarhi grahaNamucyate / pAThe phalaM-darzayati- anayorityAdi / "da vatApi tadanta vidhijJApanArtha mukhyagrahaNam, tenAtibhavatI.00 avyakte zabde" "maha pUjAyAm" "bhaSa bhartsane" "plaM atimahatIti pUrvatra tadantAdapi bhavatIti / nanu tatrApyuktam, gatau" "cara bhakSaNe ca" " gRt nigaraNe " " tu plavana- zabdarUpasyodRdittvAnnAmagrahaNaM nAstIti * grahaNavatA na tadanta25taraNayoH" "gAhoG viloDane" " divUca krIDAdau"vidhiH * ityapi nopatiSThate, evaM tarhi (gauNenA) "Na "di kSaraNe "- ebhyo dazabhyo'jantebhyo DIH / udakena svarAghoSA * [2. 4. 4.] iti pancantasya nAmno bhRtA-udavaDI, ata eva nipAtanAd bhRtazabdasya vaDabhAvaH / grahaNAt tadantavidherabhAvAdatidhIvarItyatra na prApnoti tadarthameta"ava rakSaNAdau" " aveIsvazca vA" [ uNA0 342. diti, tadapi na-- " ajAdeH " [2. 4. 16.] ityatra iti kiti me "bhavyavi-dhi-vi." [4. 1. 109.] ityUTi tadantAvayajJa tidantavithe pitatvAt / tarhi gauNenApi tadanta vidhiH syAditi 30 isvatve ca umAyA bhaGga iva bhaGgo'syA umAbhalI nAma bahukurucarazabdAdapi prApnoti / kiJca nahyamukhyaM samAsAvayava kAcidoSadhiH, mAbhanItyanye, harizabdAd "ito'ktyarthAt "bhUtamiti paribhASitamasti, tatrApizalinA proktaM tadadhIte yA [2. 4. 32.] iti khyA- harI, tasyA kaNA iva kaNA sA ApizalA brAhmaNIti " vRddhe'aH " [ 6. 3. 28. 770 asyA harIkaNI, harayaH kaNA asyA "ghaJyupasargasya bahulam" ityaJ, tato'dhyetryAM tadadhIte ityaN , tasya "proktAt " [3. 2. 86.] iti dIghatve vaa| "vaTa veSThane" " Rcchi-It. 2. 129.] iti lup, proktapratyayasyAno'tra mukhya35caTi-vaTi." [uNA. 397.] ityre-vttr| adhikaH tvAbhAvAd hIna bhavati / yadyapi pratyaye lupte prakRtereva tadarthAkAro yasyA adhikaarii| eSaNa karaNa iti- eSaNazabdaH bhidhAnAd aantasya mukhyatA, tathApi nAtra mukhyagrahaNenANAkaraNe'rthe gaurAdiH, tadanye na manyante- eSaNI zalAketi| yantaM vizeSyate, kintvaNAdireva yo mukhya iti, atra ca75 anaTaiva siddhatvAt / khAra-guDaca-sUcAnAM TittvAt pAThe phalaM proktArthasya gauNatvAdarthadvAreNApratyayo gauNa iti vyabhAvaH,
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 sahuti-halyAsa-puNyAsalepalite [pA0 4. sU0 19. ] - - yastvadhyezyAmupapannastasya luptatvAdaNo yo'kAra iti vijJAnAd kArISagandhIputra ilyana Ija bhavati evaM tarhi tadAdiniyamA-40 varNavidhitvena sthAnitvAbhAvAt tadAzrayo DIne bhavati / na bhAvAdaniyamaH prasajyate, tathA ca kadAcit kArIzabdAta caivaM jAtizabdasyAtiprasaGgo vAcyaH, kunterapatyam, gAndhAre-pratyayaH kadAcit kumbhakArIzabdAt, yadA kumbhakArIzabdAt rapatyaM strI "dunAdi." [6. 1. 118.1 iti "gAndhA-pratyayastadA sidhyati-kaumbhakAreyaH, kArIzabdAt tu pratyayakarisAlveyAbhyAm" [6. 1. 115.1 iti ca vihitasya vidhAne na sidhyatIti pAkSiko doSaH / na ca niyamaniSedhenAdhijyasyAmazca "kuntyavanteH." [6. 1. 121.] iti "dUra- kasya tadantasya kArya vidhIyate na 'nyUnasyeti vAcyam , nyUna-45 aNaH0" [6. 1. 123.] iti lupi pratyayArtha prati tvaabhaavaaditi| na ca zobhanAni panyasyA iti bahuvrIhau prakRtyarthasya ca gauNatvAt " jAteH0" [ 2. 4. 54.] iti parNazabdasyopasarjanasvAt " pAkakarNaparNa0" [2. 4. 55. ] DIpratyayAbhAvAt kuntI gAndhArIti prayogAbhAva iti, yataH iti vIpratyayAbhAvaH yataH kRtasamAsaH suparNazabdo jAtivAci 10pratyaye lupte prakRtirevApatyajAtimAha, sA ca mukhyaiveti DIH nAma, taca mukhyameveti / bahukukuTA nagarItyatra jAtivAcina: / siddhaH, etadarthamapyatra mukhyagrahaNam, na vidheyam, yatastantra kukuTazabdasya gauNatvAt samAsasya cAjAtivAcitvAd chIpratyayA-tI ' niyAmiti vattate, tenANAdi vizeSayiSyAmaH, striyAM yo'NAdi- bhAva iti // ch.| 2. 4. 19 // riti, ApizalizabdAt tu yaH proktArthe'J pratyayaH sa striyAM - vihita iti / evamapi kAzakRtsninA proktA mImAMsA kAzakRtsnI, nyA0 sa0-gaurAdibhyo0 / gaureti- gUyate upAdeyatA 15tAmadhIte kAzakRtsnA strItyatra prApnoti, naiSa doSaH- adhyetryA-" khura-kSura0" [uNA0 396.] iti nipAtaH, yadvA gurait / mutpannasyANo luptatvAdanyazca[ sya ca] zrayamANAnutpannasya DI-gurati mano'smin ghabhigora eva gaura iti kssiirsvaamii| zAmyati pratyayasya " dhyAdeauNasya." [2. 4. 95.] iti nivRtta-ekatvamiti " zame ca vA" [uNA0 470.] ityanenA'la-55 tvAt sakRtpravRttau ca zAstrasya caritArthatvAt punaH pravRttyabhAvaH, pratyayaH, makArasya vaH / kalayati "kulezca mASak " (uNA0 563. adhyetyA striyAM vRttyAkArAntatvAdAbeva bhavati / evaM tarhi kalmASa ] sarati varNa bhAvam " su.-nabhyo Nit " [uNA. 99.] 90pradhAnena tadantavidhirbhavatIti jJApanArtha mukhyagrahaNam / na ca aGgaH saarjii|" pizat avayave" pizatIti "viDi-vili "ajAdeH" [2. 4. 16.] ityatra jJApita iti vAcyam, kari-mRDi-pizibhyaH kit" [uNA. 101.] aGge pizaGgaH / yatastatra jJApana pradhAnena yathA bhavati tathA'pradhAnenApi haratIti- "hu-vRhi-dakSisya iNaH" [uNA0 194.] [hariNa]60 syAdityavazyamidaM kartavyamityAha-mukhyAdityAdi- bahavo nadA paNDate mano'treti " jaThara0" [uNA0 403.] iti sAdhuH yasyAmiti bahuvrIhau nadazabdasyAmukhyatvAt tadanta vidherabhAvAd ! paannddr]| suSThu nandayatyac " pRSodara0" [3. 2. 155.] 25gaurAditve'pi DIne bhavati / pradhAnena tu tadantavidhirbhavatIti- iti sundara, athavA sundiH sautraH saundayeM vrtte| vipUrvAda kaleH kumbhakArI, magarakArIti, anyathA hi "pratyayaH prakRtyAdeH""a" [ uNA. 2.] ityapratyaye, yatra vikalA sAmagrI tatra [7. 4. 115.] ityavayavAdutpattiH prApnoti na ca " kRt vigatA kalA lezo yasyAH, anyatra vikalpe ca / vikala iti-gaNa-65 sagatikArakasyApi" [7. 4. 117.] iti saMdhAtAd bhaviSya-| pAThasAmarthyAda pakAraH, yadA " varcarakAdi0" [3. 2. 48.] iti tIti vAcyam , kRdakRdUpatvAdagastaddhito'pyasti kRdapIti kRtvA pkaarH| puSkalA puSkalArthe puSeH klk| niSkalelyatra nispUrvAda 80paribhASAnupasthAnAt / na ca kumbhazabdasya kArIzabdena yantena kalerapratyaye " nirdura." [2.3.56.] iti Satvam / ceTatIti "yasyuktaM." [3. 1. 49.] iti samAse tannAmnaH lihAyaci-ceTaH / "viTa zabde " ityato " nAmyupAntyaH" [5. pratyayo bhaviSyatIti vAcyam, * gatikArakopapadAnAM kRdbhiH * 1.54.] iti ke-vittH| TekateM ":" [uNA0 2.] ityakAregA iti pUrva samAsa iti kArazabdAdavayavAdIpratyaye tata eva bAhulakatvAt kasya Tatve ttettH| aTa paTa iTa eTatIti " nAmyu eyaNi tasyaiva vRddhirna kumbhazabdasyeti kaumbhakAreyo na siddhaya-pAntya" [5.1.54.] iti ke iTaH, kaTazabdena SaSThIsamAsaH / 8tIti pradhAnatadantavidhyartha mukhyAditi sthitam / na cAyaM " naTa nRttau" naTatItyac , ete trayo'pi nrtkaaH| kaveH ziverapatyaM / kArI prajApatya[na]nvayatvAt , loke ca prajApatizabdena vyavaDiya- " kurvAdi0" [ 6. 1. 100.] "dunAdi0" [6. 1. 118.] mANatvAt / nanu kArazabdAdapi ThIpratyaye vihite kumbhakArI-rati jye-kAvya zaivya, tato DyAM " vyaJjanAttaddhitasya" [2. 4.75 zabdAdeyam bhaviSyati " gauNo khyAdiH" [7. 4. 116.] 88.] iti yalope-kAvI zaivI / mukaya iti-- vesrH| duNetiiti niyamAt pradhAne tadAdiniyamAbhAvAt , tathA ca parama- kacchapI / okaNeti-" ucac samavAye" cikaNAdinipAtanAdaNe
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 20. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 251 katve ca - bhoMkaNa, GayAmokaNI, zrIkaraNAdivyApArAnantaraM gupyAdau kecit / zobhanaH savo'syAH / zRGgI viSaM kAravellazca / bhRGgI o0 140 paryantabandhanasya kilaakhyaa| bhaurikItyatra - bhavate: " bhU-s-kuzi 0 " barbarI o0, kulitakezA ca / pANDI o 0 1 lohANDeti - lohami - [ uNA0 693.] iti kiti ripratyaye svArthike ke ca bhUrika, vANDaM yasyA lohANDI nAma zakuniH, oSadhizca / zabkaNDI o0 / RphiDAditvAlA - bhUlika, tayorapatyam "ata iJ " [6. 1. maNDarI o0 / maNDalI o0 samudAyazca / pUpI sUpI sUrpI 531.] / bhauliGgIti- " bhali paribhASaNAdau " " bhaleridutau oSadhyaH | sUrmI lohamayI pratimA / piTharI sthAlI / burDI cAtaH " [ uNA0 103.] iGgaki akArasyokAre- bhuliGa, vimAnavizeSaH / gUrDI krIDA / sUrdI bho0 / kAkapeti- kAkAn 45 athavA bhuvi liGgaM kIrtirasyeti vA pRSodarAditvAt bhuvo nayatIti " kaciDDaH " [ uNA0 168.] " pRSodara0 " [3. hasvatve - bhuliGga tasyApatyaM bhauliGgi " sAtvAMza0 " [ 6.2. 155. ] iti Natvam / droNI jalakSepaNI kuNDikA / arIhaNI 1. 117. ] iti iJ / AlaccItyatra " alI bhUSaNa0 " zatR, o0 1 okaNI o0 kSudrajantuzca / vRsI tAlavyopAntyo'pi / AG 10 alantaM kalantaM cinoti " kvacit " [ 6. 2. 145 ] alacca- sam-dadAteH " upasarga 0 [ 5.3.110.] iti De- bhAsandaH / syApatyaM kalaJcasyApatyam " ata in " [6. 1. 31.] / alandI saMnipAtahantrI oSadhiH / kandalI prarohaH / salandI 50 saudharmeti - sudharmasyApatyam RSyaN tadA GIH siddha eva, athavA dehI oSadhyau / majheH sautrAt maJjarI / bhalajI o0 / gaNDAzobhano dharmo yasyAH " dvipadAddharmAdan " [ 7. 3. 141 ] jjAyate iti " pRSodara 0 " [3. 2. 155 ] iti gaNDajI ityan, " tAbhyAM vAy Dit " [ 2. 4. 15. ] DApi- sudharmA, o0 / vijayantasyeyaM vaijayantI / zAlUkI o0 / upari tasvatIti 15 sudharmAyA apatyaM " uyAptyUGa: " [ 6.1.70] iti eyaNa- gaNapAThAderatvam - uparatasI o0 / sacchedI o0 / pratyavarohabAdhakaH " adornadI0 " [ 6.1.67.] ityaN, yadvA sudharmaNo- tItyevaMzIlA kriyAzabdaH pratyavarohiNI / nanu tathApi pRthivI - 55 'patyaM " Gaso'patye " [ 6. 1. 28 ] aN / AyasthUNeti zabdasyAgrahAyaNIzabdasya ca svataH strItvAt " parataH strI0 " ayasthUNasyApatyaM zivAderaNa, yadvA " RSi-vRSNyandhaka0 " [ 6. [ 3.2 49 ] iti puMvadbhAvo na bhaviSyati kimarthamanayostathA1. 61.] kurudvAro'N, AyasthUNa RSiH / aradasyApatyam pAThaH, ucyate- nahi sapratyayapAThasya puMvadbhAva eva prayojanaM kintu 20" RSi-vRSNyandhaka0 " [6. 1. 61. ] iti kurudvAro'g / taddhitalope lugabhAvo'pi tatra kacidekaM yathAsaMbhavamUhanIyam / ApacikIti- ApadaM cinvanti pareSAM kvaciDDa: " [ uNA0 anaDvAhI bhArya iti- anaDvAhIzabdo vyaktau pravarttitaH, jAti -60 168. ] ApaccAH puruSAste asya santi " ato'neka0 " [ 7. vAcitve tu " svAGgAnDI0 " [ 3. 2. 56 ] ityanena puMvanniSedhaH 2. 6. ] iti ikaH / A samantAt piccayati zatrUn " kuzika0 | siddha: / AvapUrvasya " Ihi ceSTAyAm " ityasya ehate iti vAkye [ uNA0 45. ] iti vA sAdhuH / apacikasyApatyaM " dunAdi 0 " "manyAdibhyaH kiH " [ ] iti kau - ehiH, evaM parye hate 25[ 6. 1. 118. ] iti vyaH zakAditvAllup / DoTIti- paryehiH / carI gUDhapuruSI / garI bhakSikA / tarI taritrI strI / gAhI doTasyApatyaM " "" puramagadha 0 [ 6. 1. 116. ] ityaNa avagAhikA / sUdI sUpakAriNI / arAla iti pakSivizeSArtho'ya 65 " dveraJaNo'prAcya0 " [ 6. 1. 123. ] iti lup / nATI draSTavyaH, vakArthastu zoNAdau draSTavyaH / udavaDa iti - "vaDa AgrahaNe " ossdhiH| mUlATI oSadhiH / pAdeti - gaNitam / sRpATeti - sautro dhAtuH, udakaM vajrati iti udavadaH pAnIyahAriNIvAcakaH chedapATI 1 peTI samUhaH / phANTazI oSadhiH / ghAtakI vRkSavizeSaH / kRmijAtivizeSo vA / caNDa iti - gaurIvAcakazcaNDazabdo'tra draSTavyaH, 30. tarkarI bhoSadhiH / zarkArI vR0 vi0 / lavaNI o0 / kadarI- kopanAvAcakastu zoNAdau draSTavyaH / umAyA bhaGga zva bhaGgo yasyAH / "kadalyo - vRkSau / guDUcI o0 / bAkucI " kUrca 0 " [ uNA0 harI oSadhistasyA va kaNA yasyAH, harayaH suvarNa varNAH kaNA 70 113. ] iti sAdhuH / bAvacI / nAcI-mAcyau oSadhyau / kumbhI yasyA vA / vaTaraH kSudrajantuH, adhikAraM kArayati yA strI / karaNe AdhAraH zAkavizeSazca / kusumbhI o0 / pUSI o0 yavAgU- iti- karaNakArake ityarthaH / " ISac gatau " // 2. 4. 19. // vizeSo vA / meSI o0 / 'sUSI zAkavi0 / mUSI karIrI 35 dantamUlam / vallakI vINA / mallakI vicikilaH / mAlakI oSadhiH, grAmAntarATavI ca / methI vAlI zakaTanyAse / " muralo8. rala0 " [ uNA0 474 ] iti piSpalaH / koSAtaka iti ta0 pra0 - aNAdipratyayAnAM yo'kArastadantAnAmnaH pratyA-75 kecit / koSaM kozaM vAtati Nake / zamI zivA vRkSazca / sughavI sattesteSAmevANAdInAM vAcyAyAM striyAM vartamAnAd GIrbhavati / zAkamedaH kRSNajIrakaM kAravellaH kapikacchUzca susavIti pATha iti aN- upagorapatyamaupagavI, tapo'syA astIti tApasI, 31 aNaJeyekaN- naJ- snaJ-TitAm / 2 / 4 / 20 //
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 bRhavRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA. 4. sU0 20.] kumbhakArI, kANDalAvI yAti; an- utsasyApatyamaulsI, sAnubandhanirdeze hi yasyaiva sUtre nirdezastasyaiva prayoge kArya40 vidasthApaya' pautrI-baidI, channa-curA-tapaHzIleti chatrAditvA- syAt, niranubandhanirdezastu sAmAnyena eyaz-eyac-eyajA datri-chAtrI, caurI, tApasI, eyaNa-supA apatyaM saupa-parigrahArtho bhavatIti / AkSikIti- ikaNityadhikRtya " tena yI, vainateyI; eyac-zilAyAstulyA zileyI, eyaJ- jita." [6. 4. 2.] itIkam / baiNIti- " prAgvataH 5saleyI, " zilAyA eyaca" [7. 1. 113.], niranubandha- strIpuMsAt." [6. 1. 25.] iti naJ , " raghuvarNAta." nirdezaH sAmAnyagrahaNArthaH / ikaNa- ardIvyati bhAkSikI, 2. 3. 63.] iti Natvam / pauMsnI pUrveNaiva naja,45 prasthena krItA prAsthikI; nan- striyA apatyamiyaM vA straiNI;" padasya" [ 2. 1. 89. ] iti salopaH, " to mumo'vyamam-puMso'pasyamiyaM vA paustrI; Tita-jAnu UdhvaM pramANa- ane." [1. 3. 14.] ityanusvAraH / jAnudadhnI, masyA jAnudabhnI, jAnudvayasI, jAnumAtrI, paJca bhavayavA yasyAH jAnuyasIti- " voSa dadhnaT dvayasaT" [5. 1. 142.] / 10paJcatayI, evaM dvayI, ayI; zaktirAyudhamasthAH zAktIkI, evaM jAnumAtrIti-" pramANAnmAtraT" [7. 1. 140.] / yASTIkI; yo bhavA zastanI, evamadyatanI, zvastanI, cirantanI, pazcatayIti- " avayavAt tayaTa" [7. 1. 151.] iti50 parutsanI; bhUtapUrvA bhikSu:-bhikSucarI, saktudhAnI, gAyanI, tayaTAdvayItrayIti- " dvitribhyAm0" [7. 1. 152.] kurucarI; pratyayasAhacaryAdAgamaTito na bhavati-paThitA vidyA / ityayaTa / zAktIkI. yASTIkIti-" zakti-yaSTeSTIka " zunindhayI, stanandhayItyAdau tu dhAtoSTikaraNasyAnanyArthatvAda-6. 4.64.1 iti TIkam / "sAyaM-ciraM-prADhe-prage'vya18Tito'pi bhavati / bhaNAdInAM SaSTInirdezenAkArasya vizeSaNaM yAt" 6.3, 88.] iti tanaTi- hastamItyAdi / kim ? pANininA proktaM pANinIyam , " tadadhIte." [6.| acarIti-" bhUtapUrve." [7. 2. 78.] iti caraTa 155 2. 117.1 ityaNa, tasya "prokkAt" [6. 2. 129.] dhAnIti-saktavo dhIyante'syAmiti " karaNAdhAre" iti lope-pANinIyA kanyeti chIryathA mA bhUt / pratyAsatyA / 5.3. 129.1 ityanaT / gAyatIti "TanaN" [5. 1. tairevANAdibhiH striyA vizeSaNaM kim ? gautamena proktA nIti-67.1 iti Tana Ni-gAyanI / kuruSu caratIti "careSTaH " 0autamIti, tAm "adhIte" [6. 2. 117.] ityam // 5. 1. 38.] iti Te- kurucrii| atha paThitetyatra tasya "prokAt" [6. 2. 129.] iti lope "vyAde" pratyayabhaktatvAdiTaH tasya TittvamastIti TidantatvAd DI:80 [2.1. 95. 1 ityAdinA DIlope caDhIryathA na syAt- kato netyAha-pratyayasAhacaryAdityAdi / yadyacaM katha gautamA kanyA, astyatrANo'kAro na tu tadabhidheyA nIti- zubhI dhayatIti zunIpUrvAt "dhe pAne" ityataH "zunI lakSaNA strIpratyayAhI, yadabhidheyA tu kanyAlakSaNA svIpratyayA stana-muddha-kUla." [5. 1. 119. ] iti khaz, "khitya25na tasyAkAro'sti iti / tathA bahukumbhakArA nagarI, baha-navyayA0 [3. 2. 111.] iti mAnto isvazca, napatra kurucaresyAdi // 20 // |pratyayaSTidastItyAha-zanidhayItyAdi-dhAtoSTitkaraNasya strI-65 za0 nyaa0-ann| Aditi vartate, tasyANAdayo | pratyayaM muktvA'nyat prayojana nAstItyananyArthatvAt sAmarthyAdaTivizeSaNamityAha-aNAdipratyayAnAM yo'kAra iti| aupa-to'pi pratyayAd DIpratyayo bhavati, iTastu "raniTi." gadhIti-"so'patye" [6.1.28.] ityaNa / tApasIti-[ 4. 3.83.] ityAdau TitkaraNasya caritArthatvAna strIpratya30jyotsnAditvAdaN / kumbhakArItyAdi- "karmaNo'N "5. yotpattinimittatvamiti / pANinIyamiti- "dorIyaH" [6. 3. 14.] ityaN " usyuktaM kRtA" [ 3. 1. 49.7 iti 3. 32. ] itIyaH, pANinIyA kanyeti- aNAdibhiH SaSThI-70 smaasH| autsIti- " utsAderaJ" [6. 1. 19.1 nirdezenAkArasya vizeSaNAdaNAdInAM yo'kArastato dI: pratyaya ityny| vaidIti- "vidAdevRddha" [6. 1.41. ityanaiti vijJAnAdatrANo luptatvAdIyapratyayAkArAcIna bhavatIti / chAtrItyAdi- zIlamityadhikRtya " asthAcchAdera". pratyAsattyeti- pUrvasUtre vyAkhyAtaprAyam // cha. // 2.4. 20. // 114. 60.] ityaJ / saupaNeyI vainateyI "uyApyUGaH "| nyA0 sa0-aNajeyekaN / kANDAn laviSyAmIti / 6. 1. 7..] ityeyaNa / " zilAyA eyaca" [7. 1. kANDalAvI " karmaNo'N " [5. 3. 14.] / pANi-75 113.] iti tasya tulya ityadhikRtya zilAyA eyaci eyajinIyamiti-- paNanaM paNa: " paNermAne" [5. 3. 32.] al , ca- zileyI, shaileyii| zakaTAdanya- ( zakaTAdayaH) so'syAstIti paNI, tasyApatyaM vRddhaM " so'patye" [ 6. 1. atraiyacaH striyAM vRttiM nopayanti / niranubandhanirdeza iti-28. ] aN , pANinasyApalyaM yuvA " ata i " [ 6. 1.
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 21.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / mariawwwiummnanuarunninehinnnnnnnnnnnnnnnnnnnnrnrarunaavran 31.], pANininA proktaM // tena prokte" [6. 3.181.] bhavati tAddhayetAcchandayam , yathA-gaurvAhIka iti sampradhAhaiti viSaye "yUni lup" [6.1.137, ] iti iJo dhavayogAbhAvaviziSTamityAdi- na dhavayogAbhAvamAtra lup, anyathA "vRddhenaH" [6. 3. 28.] iti syAt , pravRttinimittaM vyabhicArAdityarthaH / nanu prathamadvitIyamedena40 yato "vRddhAdhUni " [6.1. 30.] ityatra yUno'pi vRddhasaMjJA- vayasodvavidhyAt prathamagrahaNameva spaSTArtha kriyatAM, kimanyagrahaNena ? 5kAryadarzanAdityuktam, tato'trApi ijantasyAyuddhe'pi vartana deyaM , tato| ucyate- iha hi kecicatvAri vayAMsIcchanti- kaumAra-yauvana"dorIyaH" [6. 3. 32.] / bahukumbhakArA nagarIti-madhyama-vRddhatvAni, tathA cAhuHatra bahavaH kumbhakArA yasyAmiti kAryam , yadA tu bahvathaH " prathame vayasi nAdhItaM, dvitIye nArjitaM dhanam / kumbhakAyoM yasyAmiti kriyate tadA // nityaditaH" [7. 3.. tRtIye na tapastapta, caturthe kiM kariSyati ? // " 45 171.] iti kaci bahukumbhakArIketi bhavati // 2. 4. 20. // anye tu trINIcchanti- kaumAra-yauvana-sthaviratvAni, tathA ammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwmor |cAhaH10 vayasyanantye / 2 / 4 / 21 // " pitA rakSati kaumAre, bhartA rakSati yauvne| ta0 pra0-prANinAM kAlakRtA zarIrAvasthA bAlyayauva-| putrAstu sthAvire bhAve, na strI svAtantryamarhati // " nAdi vayaH, tasminnanansye'carame vartamAnAdakArAntAnAmnaH / kecit tu bAla-madhya-vRddhatvAni trINIcchanti- 50 " ASoDazo bhaveda bAlo, yAvat kSIrAbhivartakaH / / striyAM kIrbhavati / kumArI, kizorI, varkarI, kalabhI, taruNI, talunI, vadhUTI, ciriNTI / dhavayogAbhAvaviziSTa vayaH kumArI-| madhyamaH saptatiM yAvata , tatparo vRddha ucyate // " 1 pratinikhilana bhayogamA apare tu dve vayasI icchanti- yAvantyo vRddhimatyo'vasthAstAH kumArI tu upamAnAt / anansya iti kim ? vRddhA, sthviraa| sarvarAzIkRtya prathamaM vayo vyavasthApyate, yAstu hAnimatyastA mAdityeva-zizuH / kathaM dvivarSA ?, trivarSA ?, uttAnazayyA ?, dvitIyamiti, itIdameva darzanamAzritya kaizcit prathamagrahaNaM kRtaM. lohitapAdiketi ? naitA vayaHzrutayo'rthAt tu cayo gamyate / " vayasi prathame " [ pA0 4. 1. 20.] iti, sarvadarzanabAlA vatsetyAdayasvajAdI // 21 // | saMgrahArtha tvatrAnantyagrahaNamiti na virodhH| vardhateH ke vRddhA / tiSThateH " sthavira-piThara0" [ uNA. 417.] iti 20 za0 nyA0-vaya0 vayo bAlyayauvanAditi- Adi-nipAtanAt- sthviraa| kathamiti- bAlaiva hi dvivarSe zabdo vRddhatvopasaMgrahArthaH / anantye ityasya paryAya:-acarama tyAdi bhavati, tathAhi-dve varSe bhUte iti "prANini bhUte"60 iti- asthAvira ityrthH| "kamerata ucca" uNA0 409. 6. 4. 112.] ityakArapratyayena bAlaiva pratIyate, evNityaare-kumaar| kRzeH "kora-cora-mora-kizora0" [uNA0 trivarSetyAdi, evam- uttAnazayyeti- a 434.] iti ure nipAtanAt kizora / " vRgT varaNe " natI bAlAbhidhIyate, lohitapAdiketyapyanupajAtadravyAntara25" ki-za-vRbhyaH0 " [ uNA0 435. ] iti kare-varkara / sambandhatvAt dravyAntarasambandhajanmanA vaivayana nivartitalauhitya "kali zabda-saMkhyAnayoH" "ku-za-ga-zali-kali." uNA. pAdA bAleva pratIyate, iti prathame vayasi vartamAnatvAdebhyola 329.] ityabhe-kalabha / tarateH "yamyajizaki0" [uNA bhavitavyameva chIpratyayenetyAzaGkArthaH / pariharati- naitA vayaH288.] ityune- taruNa, "RphiDAdInAM0 " [2. 3. 104.] zrutaya iti- nete vayovacanAH zabdA ityarthaH, ye hi nAmaiti latve-taluna / " bandhaz bandhane" "bandheH" [uNA zravaNamAtreNaiva prakaraNAdyanApekSabAlyAdibhedabhinna kyaH pratyAya30157. ] iti kUTe- vdhuutt| ciriNoteH " TiSTazvar ca yanti ta eva vayaHzrutayo yathA kumArItyAdayaH, dvivarSA vA" [ uNA0 150.] iti TiNTe- ciriNTa / eteSAM trivarSeti tu " varSAdayazca vA" [ 6. 4. 111.] itya-70 kumArAdayazcatvAraH prathamavayovacanAH, taruNAdayastu tAvanta eva kAre zAlA'pi gabhyate, vRddhA'pi hyanyathA svaptumazaknuvatIkaumArAdutkramya navayauvanavacanA iti sarvatra ddiiH| nanu ca uttAnazayyA bhavati, lohitapAdiketyapi lohitau pAdAvasyA nAyaM kumArIzabdaH prathame vayasi bartate, dhavayogAbhAve'sya iti alaktakarasAdirajanopajanitalauhityasambandhapAdasambandha35darzanAt, tathA ca vRddhAyAmapi prayujyate- vRddhA kumArIti; mAtrAdanyA'pyabhidhIyata iti / nate'rthAdinirapekSAH prathamaM / naitadasti- kumArIzabdasya prathama eva kyasi rUDhatvAt , yastu vayo gamayantItyAha- arthAt tvityAdi / atha bAlA vatse-75 tasya vRddhAyAmapi prayogaH sa kumArIsAdhAd dhavayogAbhAvAt ,tyAdau kasmAna bhavatItyAha- bAletyAdi- ajAditvAdAbena
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti- bRhanyAsa -- laghunyAsa saMvalite [ pA0 4. sU0 23. ] bAdhaka ityarthaH / dvivarSetyAdAvapyetat parihArAntaraM draSTavyam / hAradvigoH parimANAntAd GIpratyayasyAprApteH / na ca ' parimANAatha kumArIzabdasya jAtitvAjjAtilakSaNenaiva strIpratyayena bhavi deva taddhitaluki ' ityuttarasUtraM vivakSitaniyamasAdhakaM kariSyAma tavyam, tathA ca kumArIbhArya ityatra " svAzAmbIrjAtizca0 " iti vAcyam, vidhi-niyamasambhave vidhereva jyAyastvAnniyame'nu- 40 [ 3.2.56. ] iti puMvadbhAvapratiSedho'pi dRzyate, jAtitvaM tu vAdadoSAditi // cha // 2. 4. 22. // 5kumArItvasyAyAvaddravyabhAvino'pi AkRtigrahaNazvAt, anenaiva nyAyena kizoryAderapi jAtitvamavivAda siddhameveti kimarthametaducyata iti; satyam - prapaJcArthatvAdasyetyadoSaH / yAvaddravyabhAvinIM tu lokaprasiddhAM jAtimabhipretya kumAryAdInAmajAtitvAt punarvacanamarthavadityalam // cha // 2. 4. 21. // 254 nyA0 sa0 - dvigoH samA0 / samyagAharaNamekIkaraNaM samAhAraH / samAhAra dvigusaMjJeti samAhAravizeSitena dvigunA nAma viziSyate, ayamartha:- samAhRtiM vinA paJca rAtrayaH priyA asya | paJcarAtrapriya ityAdAvapi GIH syAt / nanu dvandvasamAhArasya " dvandve 45 katva 0 " [ liGgAnuzAsane ] iti napuMsakatva vidhAnena strItvA10 nyA0 sa0 - vayasya0 | kumArIti - eteSAM kumArAdaya- bhAvAda samAhArAdityukte'pi dvigoH samAhArAditi lapsyate, kiM zvatvAraH prathamavayovacanAH, ki tadantAdapi vidhiriSTaH, parama- dvigugrahaNena ?, athottarArthamityapi na vAcyam, taddhitalukIti zvAsa kumArazva, strI cet paramakumArI / taruNIti- taruNAdayastu karaNAt naivam samAhArAdityuktau samAhArAntAnnAmna ityAzaGkayeta, tAvanta eva kaumArAdutkramya nayayauvanavacanA iti / dvivarSA iti - tatazca vAkasvacamatikrAntA ativAktvacIti syAt iSTaM ca 50 dve varSe bhUtA " prANini bhUte " [ 6. 4. 112. ] ityaH / ativAktvaceti // 2. 4. 22. // 15 uttAnazayyeti- uttAnA zete " UrdhvAdibhyaH 0 " [ 5.1. 136.] aH // 2. 4. 21. // www parimANAt taddhitalukyabistA''cita dvigoH samAhArAt / 2 / 4 / 22 / / kambalyAt / 2 / 4 / 23 // ta0 pra0 - paritaH sarvato mAnaM parimANam, taca rUDhita0 pra0 - samAhAradvigusaMjJakAnAmno'kArAntAt striyAM vazAt prasthAdi, yadAhuH - " UrdhvamAnaM kilommAnaM parimANaM 35 GIrbhavati / paJcapUlI, paJcAjI, dazarAjI, dvikuDavI, paJca- tu sarvataH / AyAmastu pramANaM syAt saMkhyA bAhyA tu 20 kumArI / kathaM triphalA ? ajAdipAThAt // 22 // sarvataH " // 1 // , bistAdibhyo yadanyat parimANaM tadantAd za0 nyA0 - dvigoH0 / samAhAravizeSitena dvigunA nAma dvigorakArAntAt taddhitaluki striyAM GIrbhavati / dvAbhyAM kuDaviziSyata ityAha- samAhAretyAdi - dve gAvau pUrvottarapada- vAbhyAM krItA - dvikuDavI, trikuDavI; byADhakI, nyADhakI / lakSaNe yasya " gozcAnte 0 [ 2. 4. 96. iti ve parimANAditi kim ? paJcabhirazvaiH krItA - paJcAzvA, dazAvA; 60 dviguriti saMjJA, samyagAharaNamekIkaraNa- samAhAraH / dvizatA, trizatA / taddhitalukIti kim ? dvipaNyA / abistA ''cita kambalyAditi kim ? dvAbhyAM bistAbhyAM krItAdvibistA, trivistA, dviparamabistA; vyAcitA, tryAcitAH dvikambalyA, trikambalyA // 23 // 25 (C pUla " 26 23 >> << 66 "" 25 saMghAte nAmyupAntya * [ 5. 1. 54.] iti kepUlaH, pazcAnAM pUlAnAM samAhAraH - paJcapUlItyAdi - " pAtrAdivarjita * ityAdiliGgAnuzAsanena strItvam / dazAnAM rAjJAM samAhAraH rAjan sakheH 0 " za0 nyA0 - pari0 / sarvataH Aroha- pariNAhAbhyAM, mIyate - 65 [ 7. 3. 106. ] ityaTidazarAjI / annAbanta0 [ liGgAnu0 ] iti strItvam, paricchiyate'neneti anaTi parimANam / taddhitalukIti SaSThI - 30 evaM - paJcakhavItyapi dRSTavyam / kuDat bAlye ca " "kiti- tatpuruSaH / abistAcitakambalyAditi dvandvagarbho nam-kuDi0 " [ uNA0 518. ] iti kityave - kuDavaH, dvayoH tatpuruSaH / paricchinattikriyAkaraNamAtraM parimANaM neha grAhyaM, kuDavayoH samAhAra iti pUrvavat strItvam / kathamityAdi- mAnAdityakaraNAdityAha - taccetyAdi / tadeva pUrvAcAryoktena suna ( ? sugamam ) / athAtra samAhAragrahaNamatiricyate, na ca draDhayati- yadAddurityAdi - arthe kAryAsambhavAt parimANavAcI 70 paJcAzveti krItekaNo lupi asamAhAre'pi prasaGga iti vAcyam yaH zabdastadantAdityarthaH / krItArthekaNaH " anAmyadidviH "" 95 anena sAmAnyataH siddhe uttarasUtrasya parimANAntAdeva [ 6. 4. 141 ] iti lupi - dvikuDavI / ApUrvAd taddhitalukIti niyamArthatayA paryavasAyAt, nAtiricyate, taddhita- DhaukateH " kIcaka-pecaka" " [ uNA0 33. ] iti Dityakelukyeva parimANAditi viparItaniyamaprasane dvikuDavItyAdau samA- | pUrvavad dhyADhakItyAdi / " azauTi vyAptau " " laTi-khaTi* "
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 4. sU. 25.] bhIsibahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / A vavimumumAvvvwsnanAnamin P rand KhunnarhinnaurAA [ uNA0 505. ] iti ve pUrvavadikaNo lupyApi- paJcAzveti / bhAvAt kiM niSedhena 1, naivam- anekArthAni hi mAnAni bhavanti, daza dazato mAnamasya "viMzatyAdayaH" [6. 4. 173. tatra dezavizeSe parimANArthAnyapi tAni santi, tadartha yujyate 10 iti nipAtanAt zatam, zeSaM pUrvavat-dvizatetyAdi / eva niSedhaH / " dvitribahoniSkabistAt " [6. 4. 114.] " paNi vyavahAra-stutyoH " paNAyyate'sAviti "rmAne " iti ikaNlopo dvibistAzabde // 2. 4. 23. / / 515.3.32.1 ityali dvAbhyAM paNAbhyAM kIteti "paNa-/mmommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmom pAda0 " [ 6. 4. 148.] iti ye tasya ca vidhAna- kANDAt pramANAdakSetre / 2 / 4 / 24 // sAmarthyAcAlupi aapi-dvipnnyaa|" bisaca preraNe " " zI- ta0pa0---pramANavAcikApaDazabdAntAdakSetraviSayAda dvigorI-bhU-dU." [ uNA. 201.1 iti kiti te-bistaH, "dvi-staddhitaluki sati striyAM kIrbhavati / AyAmaH-pramANam,45 ni-bahoH0" [6. 4. 144.] itIkaNo lupyApi ca-ve kANDe pramANamasyAH-dvikANDI, trikANDI rajjuH pramANA10dvibistA; evaM- tribhirvistaiH krItA-tribistA, dvAbhyAM diti kim ? dvAbhyAM kANDAbhyAM krItA-dvikANDA, trikANDA paramabistAbhyAM kriitaa-dviprmbistaa|ath kathamatra bistaant-shaattii| apramAgAdapIcchantyanye, tanmate-dvikANDI, trikAI varjane paramabistAntasya niSedhaH? na ca vAcyaM parama bistA- zATItyeva bhavati / bhakSetra iti kim ? dve kANDe pramANasyAHnto'pi bistAnta eva, antazabdasya hyavayavArthatvAt tasya dvikANDA, trikANDA kssetrbhktiH| bhakSetra iti dvigorvizeSaNaM50 cArambhakatvAnnAtra bistaH zabda Arambhako'pi tu paramabistaH, kim ? kANDasya kSetraviSayatve'pi yathA syAt-dvAbhyAM 15nahyavayavAvayavaH samudAyAvayavo bhavati, vAkyabhedaprasaGgadoSAcca kANDAbhyAM kSetrasaMjJitAbhyAM krItA dvikANDI vaDavA, nAtra prasajyavRttizcAtra [ naJ ] nAzrIyate; naivam- atra prakaraNe | dviguH kSetraviSayaH, kiM tarhi ? kANDazabda iti // 24 // tadantavidheApitatvAd vistAdyantatvAt tasyApi prtissedhH| mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm . | za0 nyA0-kANDAt / kaNeH "kaNyaNi-khanibhyo nanu bistAdayastu hyunmAnavacanAH, tathAhi- bistazabdena ssssttiH| jid vA" [ uNA. 169.] iti De-kANDaH, pramIyate'nene-55 palazatAnyucyante, Acitazabdena taulakaM, kambalyazabdenApyurNA tyanATi- pramANe, "kSit nivAsa-gatyoH" kSiyanti-niva20palazatamazItipalazataM vA, tatrAparimANatvAndIprasaGgAbhAvAt kiM santyuptAni bIjAni vRddhi gacchanti tato (? vAsminniti) niSedhena ?, naivam- anekArthAni hi nAmAni bhavanti, tatra deza "hu-yA-mA-zru-vasi." [uNA0 451.] iti tre-kSetram, vizeSa parimANArthAnyapetAni santi, tadartha yujyata evaM niSedhaH / / 'tato nsmaasH| SoDazahastapramANaM kANDaM, tasya ca kevalasya kecit tvamISAmunmAnavAcinA pratiSedhAdanyonmAnavAcizabdAd | striyAM vRttyasambhavAdanuvRttasya dvigovizeSaNaM, tasyaiva samAse80 dvipalItyAderapi kIrbhavatItyAhuH, tanna sahRdayahRdayaMgamamiti hi guNIbhUtatvAt samAsasya tu pradhAnatvAt tasyaivAkSetra iti 25 // cha. // 2. 4. 23. // vizeSaNam, akSetrAdityakaraNAcetyata Aha-akSetraviSayAda dvigoriti / AyAmastu pramANaM syAditi lakSaNAdanyatvAt nyA0 sa0-parimANA0 / sarvata Aroha-pariNAhAbhyAM mIyate paricchiyate'neneti parimANam, paricchittikriyAkaraNamAtra pUrveNAprAptatvAd vidhyarthamidamityAha-AyAmaH pramANamiti / " pramANAnmAtraTa " [ 7. 1. 140.] tasya ca " dvigohara parimANaM neha prAcaM, mAnAdityakaraNAdityAha- tcceti| tadantA saMzaye ca" [7.. 1. 144.] iti lupi-dvikANDIditi- athe kAryasambhavAdiha, parimANavAcI yaH zabdasta tyAdi / krItekaNaH " anAmni" [ 6. 4, 141.] iti 30dantAdityarthaH / bhAdaukate mAnAya aci pRSodaretyAdinA saadhuH| athavA " kIcaka." [ uNA. 33.1 iti saadhH| vizAlapi- dvikANDetyAdi / anye iti- zakaTaH / akSetra tyAdi-"zatAyaH" [6. 4. 145.] ityasya vidhAna-|ityAdi 4. ityasya vidhAna ityAdi-pUrvavanmAtraTo lu trabhaktiriti- bhaktigrahaNa sAmarthyAnna lupa, tasya ca vikalpena pravRtteH pakSe saMkhyA-Date: taddhitArthasya strItvArtham / akSetra itItyAdi-ayamarthaH-10 [6. 4. 130.] iti kA, " anAmnyadviH plup" [6. 4. yadi kANDameva kSetreNa viziSyate tadA kANDazabda eva kevalo'yaM 35141.] / dvipaNyeti-" paNapAda." [6. 4. 148.] iti vatteta ityarthaH syAt , tatazceha pratiSedhaH syAt-dvikANDI ye tasya ca vidhAnasAmAdalupi / nanu bistAdaya unmAnava canAH, vaDavA, iha tu na syAt-dvikANDA kSetrabhaktiriti // cha / tathAhi-vistazabdena SaSTiH palazatAnyucyante, Acitazabdena taula-|2. 4. 24. // kam , kambalyazabdenApyUrNApalazatam / tatrA'parimANatvAd GIprasaGgA- nyA0 sa0-kANDAt pra. / kSiyanti nivasantyuptAni75 vikalpena pravRtteH pakSe " saMkhyA-Date:0"MERIEmeva kSetreNa viziSyate tadA ke
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 vRtti-vAsa-rughumyAsasaMvalite [ pA0 4. sU0 17. "" bIjAni vRddhiM vA gacchantyasminniti " hu-yA mA0 [ uNA0 sthANo luki DIpratyayasyApi lug bhavati tadApi nakSatra451.] iti - kSetram, SoDazahastapramANaM kANDam / kSetra - zabdatvAt punaranena hIrbhavati- revatyAM jAtA- revatI, rohiNyAM bhaktiriti - bhaktigrahaNaM taddhitArthasya strItvArtham / kSetrasaMjJitA jAtA- rohiNIti / bha iti kim ? revatA, rohiNA / kathaM bhyAmiti - kAbhyAM kANDAbhyAM kSetra paricchinnaM te te kANDe api "revatIramaNo balaH, revatI, zuSkarevatI ?" revacchando matvarthI- 40 5kSetrasaMjJite // 24. 24. // | yAnto'sti tata udilakSaNo GIH / kathaM rohiNI ?, kaTurohiNI ? rohiNazabdaH prakRtyanteramasti, tato jAtilakSaNo GIrbhaviSyati // 26 // puruSAdU vA / 2 / 4 / 25 / / 1 ta0 pra0 - pramANavAcipuruSazabdAntAd dvigostaddhitaluki za0 nyA0 - reva0 / revatazabdo'vyutpannaH, rIyate iti striyAM GIrvA bhavati / dvau puruSau pramANamasyA:- dvipuruSI, vici- re, tasmAca matupratyaye " nAmni " [2. 1. 95.]45 dvipuruSA; tripuruSI, tripuruSA parikhA / pramANAdityeva - iti masya vakAre pRSodarAditvAdakArAntatve vA revata / 10dvAbhyAM puruSAbhyAM krItA - dvipuruSA, tripuruSA vaDavA / ruhyate- puNyakRdbhiH prApyata iti rohaH- svargaH, ruhyate'sminniti taddhitalukItyeva- paJcapuruSA - rajjuH, pramANabhUtAH paJca puruSAH vA " vyaJjanAd ghaJ " [5. 3. 132. ], nIyate'nayA samAhRtAH- paJcapuruSI " dvigoH samAhArAt " [2. 4. 22. ] nayanI, rohasya nayanI rohanayanI, tasya pRSodarAditvAd iti nityameva // 25 // | rohiNetyAdezaH / nanu kathaM revatI kanyetyAha- yadApItyAdi 150 za0 nyA0 - puru0 / "pRzu pAlana pUraNayoH " " vidi- nanvanakSatra zabdAdapi revatAd dRzyata ityAha- kathamityAdi15pRbhyAM kitu " [ uNA0 558 . ] [ iti viduSe - ] puruSaH, sugamam | rezabdAnmatupratyaye revat / nanu rohiNazabdAdanakSatrAcaturhastaH puruSaH, sa cAnuvRttasya dvigorvizeSaNamityAha - rthAd GIpratyayo na prApnotItyAha- kathamityAdi - arthadAt prakRtibhedaH // cha. 2, 4, 26. // pramANetyAdi / nanu puruSazabdasya jAtivacanatvAt pramANe vRttyabhAvAt kathamucyate- pramANavAcipuruSAditi na ca padAntara- nyA0 sa0 - revata-ro0 / revatyAM jAtA revatIti- atra55 sambandhena zabdAnAmarthAntaravRttidarzanAd yathA siMhazabdo jAti- kanyA vAcyA, tato gauNo'pi revatIzabdo nakSatre varttate / nanu 20vacano'pi mANavakazabdasannidhAne zauryAdiguNamAcaSTe, evaM pramANa- gaurAdibhyaH " [ 2. 4 19 ] ityato mukhyAdhikAre mukhyAdeva zabdasannidhAnAt tadarthavRttitvamasya nAyuktam; dvau puruSau prApnoti, tat kathamatra gauNAt ?, satyam - mukhyAdhikAre'pi kA'pi pramANamasyA iti vAkye pramANazabdasannidhAnAt pramANavRttitA, zAbdayA vRttyA kA'dhyArthyA vRttyA prAdhAnyaM prAyam, atra tAvadArthyAM vRttau tu dvipuruSI gajetyatra pramANazabdAsannidhAnAt kathaM puruSa- vRttyA prAdhAnyam, kathaM ? nakSatralakSaNo'rtho yadi vAcyo na bhaveda 60 gatapramANavRttitvamiti; ucyate - vRttiviSaye'nupapadyamAnagaGgA - tadA kathaM tadviziSTaH kAlo vAcyaH syAdamunA prakAreNeti / kathaM 25 sambandhaH puruSazabdastadgate pramANe vartate, sAhacaryAd yathoSTra- revatIti- rIca rIyate vic guNaH, remeMtho'syAsti mad "nAmni" mukha ityAdAvuSTrazando mukhe, ata eva sUtre pramANagrahaNamiti [ 2. 1. 95 ] vatvam / rohiNIti strIparyAyatvAdatra rohiNasarvamavadAtamiti / dvipuruSIti- pUrvavat mAtraTo, harita - zabdasyAnakSatrArthAd GIrna prApnotItyAzaGkA / prakRtyantaramiti - arthapuruSAd vANa " [ 7. 1. 141 ] ityayo vA lup / dvi- bhedAt prakRtibheda ityarthaH // 2. 4. 26. // puruSeti - pUrvavadikaNo lup // cha. // 2. 3. 25. // 66 30 nyA0 sa0-- puruSAd vA / dvipuruSIti- mAtraTo " hastipuruSAd vAN " [ 7. 1. 141. ] ityaNo vA " dvigo: saMzaye ca 1 [ 7. 1. 144 ] iti lup // 2. 4. 25. // nIlAt prANyauSadhyoH / 2 / 4 / 27 // ta0 pra0 - nIlazabdAt prANini auSadhau ca striyAM GIrbhavati / nIlI vaDavA, nIlI gauH, nIlI auSadhiH / prANyoSadhyoriti kim ? nIlA zATI // 27 // 65 revata- rohiNAd bhe / 2 / 4 / 26 / / za0 nyA0 - nIlA0 / " gIla varNe " " 'nAmyupAntya0 " 70 ta0 pra0--- nakSatram, revata- rohiNAbhyAM nakSatrazabdAbhyAM [ 5.1 54 ] iti ke nIlaguNazabdo'yaM, nIlaM guNamupA85 striyAM GIrbhavati / revatI, rohiNI / yadApi " citrA dAya yadA striyAM vartate tadA khIrityarthaH / nIlA[ lI ] revatI - rohiNyAH striyAm " [6. 3. 108. ] iti jAtArthIya auSadhijAtiriti jAtizabdAdapi jAtau minyastrItvAta
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 29. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / - " jAteH " [ 2. 4. 54. ] ityaprApte'nenaiva DIH, ye tu nAma jyotiH, mAmakI, bhAgadheyI, pApI, aparI, samAnI, nIlaH paTa ityarthAntare'pyarUyarthadarzanAdanityastrItvamabhyupagacchanti bhAryakRtI, sumaGgalI, bhessjii| nAmnIti kim ? kevlaa| teSAM guNazabdasyaivedamudAharaNa, jAtizabdAt tu "jAte. "mAmakazabdAdaantatvenaiva DIsiddhau nAmni niyamyate, tena[2. 4. 54.] iti lIH siddha evaM ||ch.|| 2. 4. 27. // mAmikA buddhirityasaMjJAyAmalakSaNo'pi DIna bhavati // 25 // 5 nyA0 sa0-nI0 / nIlItyatra jAtizabdAdapi jAtau za. nyA0 keva0 / kevalAdisamAhAradvandvAt paJcamI 140 nityastrItvAt "jAte:."[2. 4. 54.] ityaprAple'nenaiva " kevRG sevane" "mRdikandi." [ uNA. 465.1 ityale DIH / ye tu nIlaH paTa ityarthAntare'ravyarthasyApi darzanAdanityaM byaaN-kevlii| mamevAyaM " vA yuSmada."6. 3. 67.] strItvamabhyupagacchanti teSAM guNazabdasyaivedamudAharaNam , jAti- ityaji asmado mamakAdeze byA- maamkii| bhajyata iti zabdAt tu "jAteH" [2. 4. 54. iti DIH siddha evaM pani bhAgaH, tato " nAmarUpa." [ 7. 2. 158. ] 1011 2. 4. 27. // iti svArthe dheyapratyaye- bhaagdheyii| "pA pAne" "bhApA45 ~~~~~~~|caNi " ugA. 296.] iti pe- pApI / pipartIyaciktAca nAmni vA / 2 / 4 / 28 / / paraH, tasya namasamAse-- aprii| mananaM-mAnaH, dhana, saha ta0 pra0--nIlazabdAt tAntAca zabdarUpAta striyAM mAnena vartata iti bhuvriihau-smaanii| ayate iti bhyaNikIrvA bhavati, nAmni-saMjJAyAm / nIlI, nIlA; prabaddhA AryaH, tasya kRtena *gatikAraka0* iti nyAyAt pratyayotpatteH cAsau vilanA ceti prabaddhavilUnI, praba davilUnA // 28 // prAgeva tRtIyAsamAse- aarykRtii| " magu gatau" "mRdu-50 kandi0" [ uNA0 465.] ityale zobhanaM maGgalamasyA iti 15 za0 nyaa0-kaashc0| prabadhyate sma ke prabaddhA cAsA sumaGgalI / "bheSTam bhaye" pani bheSaM jayati " kvacit" viti padavibhAgadarzanamAtram , na tu samArambhaka vAkyamidaM, [5. 1. 171.] iti De- messjii| mAmakazabdAdiprabaddhavilUna ityevaMrUpa evaM samudAya eva saMjJAvAcI, na tu| tyAdi- nanu kathaM mAmakagrahaNaM niyamArtha ? zobhano mAmako'syAH tatrAvayavArtho'sti, yathA gaurakhara ityarthaH / samudAyavyutpAdane'vaya sumAmakelyatra tadantavidheriSTatvAd vidhyarthatA'pyupapadyata eva, vidhi-55 vArthasya strItvAbhAvAt tadavivakSitvaiva samAsaH, yadAhodyotakara: niyamasambhave hi vidhereva jyAyastvAt ; satyAmapi vA niya20mahAzI AbhIrajAtiriti-mahAMzcAsau zUdrazceti vyutpattimAtrAthemArthatAyAM viparItaniyamaH kasmAnna bhavati- mAmakazabdasyaiva vAkyaM kRtvA " sanmahat0"[ 3. 1. 107. ] iti samAsaH; nAmnItiH atrocyate-iha prakaraNe tadantavidheriSTasve'pi mukhyA" Anmahata " [ ] ityAtve jAtilakSaNoM DIpa, dhikArAdamakhyabhAmakazabdAntAda bIH [ kathaM syAta. kevalaiantarakatvAt pUrva DApi kRte supyutpanne samAsena bhAvyam , revata: saMjJApratItirna tvamakhyatadantaH, ata eva kevalA eva60 mahatI zUdrA-mahAzadeti TApo'nivRttatvAd chIne siddhayati, kevalAdaya udAhatA na katasamAsA ityapapadyata va niyamArthatAH 26evamihApi; bahulAdhikArAdvA prabaddhAzabdasyAgatyAditve'pi viparItaniyamo'pi na. tadA hi kevalAdInAmapi saMjJAyo vilUnazabdena pratyayotpatteH prAgeva samAsaH ||ch.|| 2.4.28. DI: 1nivartitaH syAta. vacanArambhasAmathyAjiyamo bAdhyeteti wwwmarimmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm nyA0 s0-taab| prabaddhA cAsau vilUnA cetIti-| teSAM vaiSamyaM syAt ; yathoktaniyame tu na kiJcinnopapadyata iti arthakathanamidaM, prabarazvAsau vilUnazca strI cediti tu kAryam // cha. // 1.1 anyathA gauNatvAbhAvAt "gozvAnta." [2. 4. 96.] ityatrA- nyA0 sa0 kebala-mAma0 / kevalIti- kenyate-sevyate 30pravRttAvadantasvAbhAvAd DIne syAda, auSadhivizeSaH, akhaNDaH kevalibhiriti " mRdi-kandi-kuNDi." [ uNA. 465.] itylH| saMjJAzandaH, vyutpattimAtramidam / / 2. 4. 28. // mAmakazandAditi- nanu kathaM mAmakagrahaNaM niyamArtha ? zobhano |mAmako'syAH sumAmaketyatra tadantavidheriSTatvAd vidhyarthatApyupazcAta kevala-mAmaka-bhAgadheya-pApA-'para eva, vidhi-niyamasaMbhave hi vidhereva jyAyastvAt / satyAmapi vA70 samAnA-''yakRta-sumaGgAla-bheSajAt niyamArthatAyAM viparItaniyamaH kasmAnna bhavati-mAmakazabdasyaiva / 2 / 4 / 29 // nAnItiH atrocyate- iha prakaraNe tadantavidheSTitve'pi mukhyAdhi35 ta0 pra0-ebhyaH striyAM hIrbhavati, nAmni / kevalI kArAdamukhyamAmakazabdAntAna DIH, kevalaireva cetaiH saMjJApratItirna 65
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 vRtti-halyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 30.] svamukhyatadantaiH, ata eva kevalA eva kevalAdaya udAhRtA na kRta- tiSThatervA " stho vA" [5. 3. 96.] iti kityale khyAsamAsA ityupapadyata eva niyamArthatA; viparItaniyamo'pi na bhavati, sthalI, karaNena nivRttA " vita." [5. 3. 84.] iti tadA hi kevalAdInAmapi saMjJAyAM GInivarNitaH syAt , saMjJApi trimaki- kRtrimA, anyA pauruSeyI / "kumat zabdopaka-40 bAdhyeti teSAM vaiSaH syAt , yathoktaniyame tu na kiJcinnopapadyata raNayoH" " ku-gu-hu-nI-kuNi." [uNA. 170.] iti 5 iti / aparIti- pipartIti aci paraH, tasya nabhsamAse'parI / kiti De bAhulakAt "[ ahan ] paJcamasya." [4. 1. bheSajIti- " meSaga bhaye " dhani bheSa jayati " kacit "5.107.1 iti dIrghatvAbhAva-kaNDI . triliGgo'yam / " ama 1. 171.] iti dde| mAmakI- mAtulI / bhAgadheyI-baliH / gatau" "g-nakSi." [ uNA. 456.] ityane-amatraM pApI, aparI ossdhyau| samAnI chandaH / AryakRtI kriyA- bhAjanaM, yatra ghRtaadyaaniiyte| kuNDAnyeti-"kuDuGa dAhe "45 vizeSaH / sumaGgalI chanda oSadhirvA / bheSajI oSadhiH "kTaH ." [5. 3. 106.] ityapratyaye "At" 101 2. 4. 29. // [2. 4. 18.] ityAp , kriyAzabdo'yam , iha kuNDazabdasya lIvidhAnaM spaSTArthameva jAtivacanatvAt "AteH." [2. bhAja-goNa-nAga sthala-kuNDa-kAla-kuza. 4. 54.] ityanenaiva siddhatvAt / kAlayati mano'ci byAkAmuka kaTa-kabarAt pakkA-''vapana-sthUlA- kAlI / "kuMk zabde " " korvA" [ugA0 529. ] iti60 'kRtrimA-'matra kRSNA -ssyasIriraMsu- kiti ze-kuzI / ayaso vikAra AyasI " vikAre " shronni-keshpaashe|2|5|30|| / 6. 2. 30.] am, anyA kASThamayI tadAkRtirvalgA vA. bhagnasyAsthnaH pratiSTambha ityeke; katham " ataH kR-kami." 15 ta0 pra0-bhAjAdibhyo dazabhyo yathAsaMkhyaM pakvAdiSvartheSu [2. 3. 5.] ityatrAyaskuzA, ayovikArasyAtra spaSTa pratIteH, striyAM kIrbhavati, nAmni / bhAjyata iti bhAjI pakkA cet, naiva- sambandhasAmAnyavivakSAyAmayovikAratvAbhAve sAdhurayam 155 bhAjAnyA goNI bhAvapanaM cet, goNAnyA; nAgI sthUlA "kamUla kAntau " "za-kama." [5. 2. 40.] ityukaNicet, nAgAnyA; jAtau tu nAgyeva, tasyAH sthaulyAbhAvAt / kAmakI, rantumicchu:-riraMsuH maithunecchurityarthaH, anyetisthalI akRtrimA cet, sthalAnyA; kuNDI amatraM cet, maidhanAdanyat kaamymaanaa| kaTeraci-kaTI. "aM gato" 20kuNDAnyA; kAlI kRSNA cet, kAlAnyA; kuzI AyasI(?)["zreTa zravaNe" "kA-vAvI." [ ugA. 634.] cet, kuzAnyA; kAmukI riraMsuzet , kAmukAnyA; kaTI zroNI iti gau-shronniH| nanu kaTizabdAt "ito'tyarthAt "60 cet , kaTAnyA; kabarI kezapAza:-kezaveSa ] cet, kabarAnyA; 2. 4. 32.1 iti khyAM kaTIti siddhayati, kimanena ? jAnapadazabdAdapi vRttAvicchatyanyaH-jAnapadI vRttiH, vRttara-satyam- zroNo kaTeti mA bhUdityevamartham , na ca yAcya kaTanyanna- jAnapadA madirA // 30 // zabdasya zroNeravAcakatvaM vijJAsyate, yato yadi kaTazabdaH 25 za0 nyaa0-bhaaj0| bhAjetyAdisamAhAradvandvAt paJcamI, zroNau na syAt tadA dvAbhyAM kaTIbhyAM krIteti "anAmina." pakvetyAdisamAhAradvandvAt sptmii| "bhajaga vizrAgane" bhAjyate-[6. 4. 141.] itIko lupi "DyAdeH." [2. 4.65 vizrANyate dIyate vANijantAt "Ni-vetyAsa." [5. 3.95.] iti chonivRttau dvikaTA, trikaTetyakArAna 991.] ityane prApte'ta etra nirdezAt "zaMsi-pratyayAta," kuMk zabde " " Rcchi-baTi-vaTi." ugA. 397.1 [5. 3. 105.] itya pratyaye byA- bhAjI, pakkA bhikSA; ityare- kavarI, klizeH " klizaH ke ca" [ ugA0 530.1 0paceH ke "kSa-zuSi" [4 2. 78.] iti kRtatasya iti ze- kezaH, "pAMka rakSaNe" "pA-dA-vami." [ugA. vakAre-- pakkA / gogazabdo'vyutpannaH, Avapanti dhAnyAni 527.] iti ze- pAzaH, kezapAzaH kezaveSaH, viSlako70 yatrAvapanam / nAgazabdo'vyutpanno guNavacanaH, tatra yadA sthaulyaM dhani veSaH, kezAnAM veSaH kezaveSaH, kezaracanAvizeSa ityarthaH, guNamupAdAya tadvati vartate tadA'nena DI: " sthUlaNi pari-anyA kbrvnnetyrthH| janapade bhavA utsAdyanantAdAtmabRMhaNe" NijantAdaci Api-sthalA, anyeti- tanvI yApanarUpAyAM vRttau jAnapadI vRttirityetadartha jAnapadazabdamiha dIrghanAma vA, yadA tu nage bhavo nAga iti vyutpAdyastadA paThanti, sa neha paThyate, vRttAvavRttAvapi cAjantatvAt byeva hastiparyAyAjAtizabdAdahijAtizabdAd vA "jAte." bhavati, yadAha- jAnapadI vRttizcet , jAnapadI anyA, svarArthameva75 2. 4. 54.1 ityanenaiva ddiiH| "Thala sthAne" aci teSAmiha pAThaH / kazcit tu tadvayAkhyAtA vyAvRttau vRtteranyatrA syaat|
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 32.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 259 pamicchati, tajJa yuktam, ata eva vRttau-- anya ityekavacanena iti c-viktt-vishaal-vishngkttaaH| "bhRja bharjane" tadapAsyatvaM sUcitam // cha. / / 2. 4. 30. // |NigantAdaci ata eva pAThAd rephAt parato dIrgha UkArAgame-40 bhAjIti- nizAna bharUjAH snehabhRSTAH kila tandulAH / dhvjerci-dhvjii| ityasya bhAjyate- vizrANyate dIyate "NivettyAsa." [5. 3. kale: " kalyANa." [ ugA. 193. ilyANaki ] yAgame ca, 5111.] ityane prApne bAhulakAt " zaMsi0" [5. 3.105.] kalyamAnayatIti vA " kvacit " [5. 1. 171.] iti | De'ta eva pAThANgatve- kalyANa / udApUrvAdataraci ghani iti aH, athavA " sthAdibhyaH kaH" [5. 3. 82.] iti vA'ta eva pAThAt striyAmapi, ataghamantasyodgata Aro gati-45 kaH / kuNDIti-iha kuNDazabdasya DIvidhAnaM vispaSTArthameva, jAtivacanAt " jAte:0" [ 2. 4. 54. ] ityanenaiva siddhatvAt / . " rasyeti bahuvrIhau vA- udAra / purAzabdAt "puro naH" [ 6. 3. 86.] iti ne-purANa / " vahIM prApaNe "" mi-vahi." kuNDAnyeti- " kuDuna dAhe" " teTa." [5. 3. 106.] 10ityapratyaye " At" [2.4.18.] ityApi kriyAzabdo'yam / [ uNA. 726.] ityupratyaye-bahu / kevalasya hanazabdasyA prayogAt tadantamudAharati-1 [vRtrniiti|] candrabhAgAnadyAmiti kAlayati mana iti aci [kAlI] / kuzAnyeti- kASThamayI gaNasUtram , tadarthe pUrvavyAkhyAtRNAM vaimatyam , tatra keciccandrabhAgA-50 tadAkRtirvalgA vaa| kezapAza iti- "kiza: ke ca " [ uNA0 nadyAmabhidheyAyAM ThIpratyayamutpAdayanti veti; anye tu candrabhAga 530.] iti ze- kezaH / "pAMka rakSaNe " "pA-dA-vami0" iti chindanti, anadyAmabhidheyAyAmiti; anyetu candrabhAgau parvatI [ uNA0 527.] iti she-paashH| kezapAzaH kezaveSaH "vA, "prabhavati" [6. 3. 157.] ityaNantaM cAndrabhAgeti paThanti, 15 kezAnAM veSaH kezaracanAvizeSa ityarthaH / nAgeti-na agH| tatra kiJcit kecidAdRtya sUtrayanti, tatra jayAdityazvAndrabhAgA" nakhAdayaH" [ 3. 2. 128.] || 2. 4. 30. // .... nadyA miti paThati, kecit tatrApyanaNantaM paThanti, candrastu candra-55 navA zoNAdeH / 2 / 4 / 31 / / |bhAgAnadyAmiti, vyAcaSTe ca candrabhAgeti rUDha nadyAm , anyatra ta0 pra0--zoNAdergaNAt striyAM DIrvA bhavati / zoNI, candrabhAgIti bhavatiH anye tu candrabhAgAdanadyAmiti tadetat sarve zoNA; caNDI, cnnddaa| zoNa, caNDa, arAla, kamala, kRpaNa, candabhAgAnadyAmityAdinA darzayati ||ch.||2. 4. 31. / 20vikaTa, vizAla, vizakaTa, bharUja, dhvaja, kalyANa, udAra, nyA0 sa0--navA zo0 / zoNIti- " zoNa vaNe" purANa, bahu, bahuH, baddhI;- ervanAmA kAcit , guNavacanAt | asyA'ci- zoNa ujjvalo varNaH, nidoSaraktavarNa ityarthaH 160 tuttareNaiva bhaviSyati / han- vRnaghnI, vRtrhaa| candrabhAgA caNDIti- kopanAyAmanenaiva vikalpaH, gauryA tu gaurAdipAThAnityaM adyAm- candrabhAgI, candrabhAgA nAma nadI, nadyA anyatra ddiiH| arAlazabdo vakrArtho'tra dRSTavyaH, pakSivizeSe tu gauraadau| candrabhAgA nAma devatA / anadyAmiti kecit-candrabhAgI, lakSmyAM kamalI kamalA / bharomarjAta:- bharujaH- RSivizeSaH / 25candrabhAgA kAcit , anayAmityeva- candrabhAgA nAma ndii| bharUjeti tu pAThAntaram , tadA "bhUjaiG- bharjane" NigantAdaci, bhaNNantAnadyAmityeke- cAndrabhAgI, cAndrabhAgA nAma nadI ata eva pAThAd rephAt parato dIrgha UkArAgame- bharUjA:- sneha-65 aNNantAnityaM prApte vikalpaH / anadyAM tu nityaM DI:- cAndra bhRSTAH kila tandulAH / dhvajI dhvajA kalpapAla bhAryA dazavakrA ca / bhAgI chAyA / anye tu aNNantAdevArthabhedena vikalpamicchanti vRtranIti- kevalasya hanazabdasyAprayogAda tadantamudAharati / nadyAmApapratyayo'nyatra DIpratyayaH-cAndrabhAgA nadI, cAndra candrabhAgIti- candrabhAgayoH parvatayoradUrabhavA nathapi candrabhAgI / 30bhAgI vanarAjiH // 31 // aNantAnayAmityeke / cAndrabhAgIti- candrabhAgAbhyAM giribhyAM za0 nyaa0-nbaa0|" zoNa varNa" Aca-zINa prabhavati aNa // 2.4.31. // . 70 ujjvalo varNaH / " caDDuG kope' aci-caNDaH , "Rk | gatau " " R-kR-mR0" [ uNA0 475. ] ityAle- arAla ito'ktya thAt / 2 / 4 / 32 // etau gaurAdau na paThitavyau kAryasyAnenaiva siddhatvAt / "kamUha ta0 pra0-ikArAntAnAmnaH striyAM kIrvA bhavati, na cet. 35kAntau" "mRdi-kandi." [uNA. 465.] ityale- tat ktyarthapratyayAntaM syAt / bhUmI, bhUmiH aGgulI, zakuliH, kamala / " kRpauG sAmadhye " " kR-gR-pR-kRSi0 " [ ugA. dhUlI, dhUliH, AlI, bhAliH; dhamanI, dhamaniH; darvI, darviH; 188.] ityaNe- kRpnn| vizabdAd " vervistRte sAla-zroNI, zroNiH; rAjI, rAjiH; mAvalI, mAvaliH, yaSTI,75 zahaTau " [7. 1. 123.] iti "kTaH" [7. 1. 124.] yaSTiH; zArI, zAriH; saraNI, saraNiH; azanI, azaniH; bhAgA nAma nadI lakSmyAM kara *- cAndrabhAgI,
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 bRhavattibRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA. 4. sU0 32. ] -- m ano bharaNI, maraNiH, zakRtkarI, zakRskariH; bhAtmabharI, AtmabhariH; " maneH " [ upA0 612.] iti ipratyaye'sya cotve-40 kapI, kapiH, mahI, ahiH, tArI, tAriH, munI, muniH; muni| [ aJcaH ] " aJceH ka 3 vA" [uNA0 656.] maJcatI, maJcatiH, bhakRtI, aGkatiH, aMhatI, aMhatiH; zakaTI, ityatau-aJcati, akati zaknoteH "kRpi-zakibhyAm" zakaTiH zastrI, zastriH, rajanI, rajaniH; dharaNI, dharaNiH rAtrI, [ uNA. 630. ] ityttau-shktti| "zasU hiMsAyAm " shtriH| bhaktyarthAditi kim ? kRti; hRtiH, ajananiH, " rAzat 0 " [ uNA. 696.] iti bahuvacanAt trIbhakaraNiH, jyAniH, glAniH hAniH / kathaM sAtI ?, sAti: ?-shstri| raja: " rakhneH kit"[uNA0681.] iti kityanau-45 tigamtAd bhvissyti| anye tu aJcati-ati-ahati-zakaTi- rajani / " dhuMG dhAraNe" " R-ha-sR0" uNA0 638.] zastri-zAs-itAri-ahi-kapi-muni-rAtri-yaSTibhyaH kaTi-zroNi- ityaNau-dharaNi / "rAk dAne" " rAzat " [uNA. prabhRtiprANyaGgavAcibhyaHktivarjitakRdantebhyazcekArAntebhya igchanti,696.] iti trau-rAtri / kRgo hamazca " striyAM ktiH" 10nAnyebhyaH, tanmate- zobhano gandho yasyAH sA sugandhiH, 5. 3. 91.] iti ktau- kRtiH, itiH| ajananiH, surabhigandhiH, nirgatA kauzAmbyA niSkauzAmbiH, ANiH, akaraNiriti- " namo'niH zApe" [5. 3. 117. ]50 zANiH-ityAdiSu na bhavati, ktimAtravarjanAcAkaraNi-ajanani- ityaniH / " glA-hA-jyaH" [5. 3. 118.] ityanaujyAni-glAniprabhRtiSu na pratiSedhaH // 32 // glAnirityAdi / kathamiti- sanoteH" tikRtI. "[5. 1. 71. ] iti tiki " tau sanaH " [ 4. 2. 64.] za0 nyaa0-ito.| ita ityadhikRtasya nAmno vize-!' 15SaNaM, tena ca tadanta vidhirityAha- ikArAntAnAmna iti / ityAkAre-sAti, atrApi ktiprtyyo'stiityaashngkaarthH| parikerartho yasyeti vigrahe pazcAnnasamAsaH / bhavateH "kRbhUbhyAM / harati-tigantAvityAdi / anye viti-| pANineH pUrve 165 kit" [ uNA0 690.] iti mipratyaye- bhmiH| "aga sugandhioraMti- "supUtyutsurabhergandhAdid guNe".3.1441 gatau" ityato " masyasi." [uNA. 690.1 ityari- iti ikaarH| niSkauzAmbiriti- " gozcAnte." (2. pratyaye Rphiddaaditvaalltve-angguli| "dhUmz kampane " 4. 96.] iti isvaH / agate: "kR-za-kuTi." [ uNA. 20" dhU-mUbhyAM lika " [uNA. 701.] iti liki- dhli| 619. ] iti Nau vRddhau ca- ANi ! zyateH " kA-vA-vI. " ale: "ka-za-kuTi." [ uNA0 619. ] iti Nityau yuddhau- [ uNA0 634.] iti bahuvacanANNau- zANi / ktimAtra-60 aali| dhamateH sautrAt "sadi-vRtyami0 " [umA0 varjanAditi- na tu ktyarthavarjanAdityarthaH / / cha. // 2. 4. 32. // 680. ] ityanau- dhamani / "dRz vidAraNe" "da-pR-vRbhyaH | nyA0 sa0-ito'tyarthAt / AvalIti- AhupUrvAd bale: [ ugA0 704.] iti vau- drvi| zruvaH "kAvA." " padi-paThi0" [uNA. 607.] iti ikaare| saraNIti25[ uNA0 634. ] iti gau- zroNi / rAjeH " kami-vami0" triyo gamyate'nayA " ka-ha-sa." [ uNA0 638.] ityAdinA[uNA. 618.] iti ikAre-rAji / ApUrvAd 'NiH / bharaNIti- agninirmathanakAcham / janapade bhavA jAtA65 " padi-paThi. " [ uNA0 6.7.] iti ikAre- aavli|| vA " utsAdera " / [6. 1. 19. ] / aJcaterbhAryA'bhedopacAreNa yajeH " plu-jJA-yaji.' [uNA0 646.] iti tau-yaSTi / / bhaJcatIti- agnibhAryA, aprAptamapi dhavayogAta striitvm| atiHzRNoteH " kR-za-kuTi0 " [ uNA0 619.] iti Nityau vAyuyAgniH, teSAM bhAryA'bhedopacAreNa- aGkati / ahNtiiti30vRddhau-shaari| sarteH "R-hR-sU." [uNA0 638. | dAne'pi "tirayo-'hati-zANI" [ liGgAnuzAsane] iti strItvam / ityaNau- saraNi / azruteH " sadi-vRti" [ ugA. 680.] ityanau-azani / ataH " R-ha-sa." [ ugA. 638.] zastrIti-"zasU hiMsAyAM" "rA-zadi0" [uNA0 696.]70 ityaNI--araNi / zake: "zaka RtU" [uNA. 891.iti bahuvacanAdatrau / sAtiriti- "vana SaNa bhaktI " sanyAdityA iti Rti-zakRt , zakRt karotIti "zaktU-stambAta"zAsyamAnA "tik-kRtI" [5. 1. 71.] iti tiki 85/5. 1. 100.1 iti iprtyye-shktkri| AtmAnameva|"na tiki dIrghazca " [4. 2. 69.] iti Atvam / bibharti "kukSyAtmodarAt0 " [5. 1. 90.1 iti khau-zANiriti- zyate: "kA-vA-vI." [uNA0 634.] iti Atmabhari / kamperaMhezca " ambhi-kuNThi."uNA0614. 7/bahuvacanAmyA / 7/bahuvacanANNau / ktimAtreti-na tu ktyavarjanAdityarthaH ! katha-75 hAni prayojanopena sonA miti-- avApi ktipratyayo'stItyAzaGkArthaH / anye viti-pANineH [uNA0 606.] iti ipratyaye- taari| " maniMca jJAne" pUrve / nanu 'kuccheSA uNAdayaH' iti nyAyAt kRdantebhyazcetvanenai Mw
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 35. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / vAvatiprabhRtInAmuNAdInAM GIbhaviSyati kiM teSAM pRthagupAdAnena ? paityapagacchati yathA''bhrannIlatA pItatAyAmupajAtAyAm, satyam - tanmate uNAdInAmannatiprabhRtizoNyantAnAmeva bhavati, pRthagjAtiSu - bhinnajAtIyeSu dRzyate, yathA saiva nIlatA Atre tenANItyAdiSu GIrna bhavati // 24. 32. // dRSTA taruNatRNeSu dRzyate, etena sarveNa jAtirguNo na bhavatItyuktaM bhvti| Adheya- utpAdyo yathA kusumayogAd gandho 40 vastre, yathA vA'gnisaMyogAd ghaTe rakatA / bhakriyAjo nityaH, tadyathAsskAzAdiSu mahatvAdiH / tadevaM guNasyotpAdyatvA| 'nutpAdyatvaprakAradvayapradarzanenotpAdyatvaikaprakArasya karmaNo vyava paddhateH / 2 / 4 / 33 // 5 ta0 pra0 -- padvatizabdAt striyAM GIrvA bhavati / paddhatI; paddhatiH / ttyartha ArambhaH // 33 // za0 nyA0-- paddha0 | hananaM hRtiH, pAdasya hatiH paddhatiH cchedaH / asatvaprakRtiH- dravyasvabhAvarahitaH anena dravyasya 22 himahati * [ 3. 2. 96. ] iti pAdasya padbhAvaH // vyavacchedaH // 35 // atha kimarthamidamikArAntatvAt paddhatizabdAt pUrvaNaiva DIH 66 261 "sattve nivizate'vaiti, pRthagjAtiSu dRzyate / AdheyazcAkriyAjazca so'sacvaprakRtirguNaH " // 1 // 45 za0 nyA0 - svarA0 / arthe kAryAsambhavAduta ityAdi 10 siddhayatItyAha -- tatyartha ityAdi - subodham // cha // 2.4. 33 // vizeSaNAyogAccopacArAd gugavacanaH zabdo guma ityucyate, // zakteH zastre / 2 / 4 / 34 // 1 nyA0 sa0 - paddhateH / pAdAbhyAM hanyate " zvAdibhyaH " / tasyota iti paJcamyantaM samAnAdhikaraNaM vizeSaNam / akha[ 5. 3. 92. ] ktiH, " hima- hati 0 " [3. 2. 96 ] roriti kharuzabdavyudAsenApi guNAditi viziSyata ityAhapadAdeza:, athavA hananaM- hatiH, pAdasya hRtiH // 2. 4. 33 | svarAt para ityAdi / sa ca guNavacanaH zabdo guganimitto50 dravye vartamAna eva aiyAM vartata iti vinApi vacanagrahaNaM | guNamuktvA dravyavacano yastata eva pratyayo labhyata ityAha15 ta0 pra0--zaktizabdAcchakhne striyAM GIva bhavati // | paTvIti - atra kanyAdidravyavRttiH paTuzabdaH / pANDurbhUmizaktI, zaktiH / zastra iti kim ? zakti:- sAmarthyam // 34 // riti- atrokAro na svarAt para iti bIrna bhavati / yadyevaM za0 nyA0 - zakteH 0 | zakyate'nayA hantumiti zvAdi paTvItyAdAvapi na svarAt para iti na syAt, naiSa doSaH - 55 tvAt tau khyAM ca zaktI / zaktizabdasya tayantatvAdatyarthA nahokena varNena vyavadhAnamantareNa svarAt para ukAraH sambhavati diti pratiSedhe prApte zastravAcino vikalpe Arabhyate iti yadanto gugavacanaH zabdo bhavati, titau iti parivapanavAcI '20 anyatra na bhavati - zaktiH sAmarthyamiti // cha // 2. 4. 34 // na guNavacano na ca striyAM na ca tato'nyastAdRzo'sti, // 2.4. 34. // nyA0 sa0 - zakteH zastre / zaktizabdasya ktyantasvAda- tadastitve ca sAkSAt sa evopAdIyeta, anekena tu vyavadhAnaktyarthAditi pratiSedhe prApte zastravAcino vikalpa Arabhyata iti mantareNApi svarAt para ukAraH sambhavati, tataH sAmarthyA- 60 dekena varNena vyavadhAnamatrAzrIyata ityuktam- sAmarthyAdekavarNavyavahita iti / yadyuta iti nocyeta tadA sarvatra strIsvarAduto guNAdakharoH / 2 / 4 / 35 // prakaraNe vizeSAnupAdAne'ta ityadhikArAt khetetyatrApi syAdi25 ta0 pra0 - svarAt paro ya ukAraH sAmarthyAdekavarNa- tyAha- uta ityAdi / kharuzabdo guNavacano mUrkhaparyAyatvAt / vyavahitastadantAd guNavacanAt svaruvarjitAnAmnaH khiyAM GIrvA Akhuriti jAtizabdaH / cicISuriti kriyAzabdaH, cetu-65 bhavati / guNAditi sAmAnyoktAvapi kevalaguNavRtteH strItvA micchatIti san tato dIrghAdiH sannantAt tu " sanbhikSA0 " yogAt tato dravyavRtteH pratyayaH / padvI, paTuH mRdvI, mRdu:, [ 52, 33.] ityupratyayaH, atra guNAditi vacanAda DI bahUvI, bahuH; sAdhvI, sAdhuH, tanvI, tanuH, ladhvI, laghuH bhavati / atha " guNo'redot " [ 3. 3. 2. ] iti pari30 vibhvI, vibhuH / svarAditi kim ? pANDurbhUmiH / uta iti bhASitaH, vizeSaNaM guNa iti zAstrIyaH, yathA - yasya guNasya kim ? zvetA paTI / guNAditi kim ? AkhuH strI, vidhISuH hi bhAvAdityatra tathA guNo'pradhAnamiti laukikaH, yathA 70 strI / bhakharoriti kim ? kharuriyam / ca - guNabhUtAvayama pradhAnabhUtA [ vayavam ] ityarthaH, tat kasyeha grahaNam ? ucyate- uta iti vacanAnna paribhASitasya grahaNam, nAredotamukAro'sti; nApi vizeSaNasya tasya tvapratyaya 95 iti guNamiha paribhASante / satvaM- dravyam, tatraiva nivi- vAcyasya sarvatra sambhavAnyavacchedyAbhAvAd guNagrahaNAnarthakyazate - tadevAzrayati yaH sa guNa iti saMbandhaH / vRvyAda - prasaGgAditi nApi laukikasyApradhAnasya grahaNam, gauNAditya-75
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 bRhadvRtti- bRhanyAsa - laghunyAsasaMbalite [ pA0 4. sU0 36. ] karaNAt tasmAd yAdRzo'tra guNo gRhyate tallakSaNamAha- | yogAditi - ukArAntasya puMstvavidhAnAdityarthaH / kharuriyamiti - 40 "sattve nivizate0 " ityAdi / idameva spaSTArtha vyAcaSTe - krUrA mUrkhA darpiSTA zvetA vA strI, " kharuH syAdazva - harayordarpa-dantasa dravyamityAdi / tatra nirAdhArasya gugasyAsambhavAt siteSu ca " / yadyapi mahatvarUpasyAkAzaguNasyApaitIti vizeSaNaM na sAmarthyAdAdhAre labdhe sattvaprahaNaM niyamArthamityAha tatraive ghaTate tathApyAmrAdisthita nIlAdiguNasya ghaTamAnaM sarvasyApi vizeSaNaM ityAdi / dravyAdapaitIti nanu guNAH kathaM dravyAdapayAnti bhavati, yathA kasyacid gozvandraka iti vizeSaNa cihnaM kRtaM tathA caivaM dravyalakSagakArAH - kriyAvad guNavat samavAyakAraNaM candrako'yaM gauriti, pazcAd gosamUho'pi candrako'yamityucyate tathA 45 dravyamiti, tatazca na jAtu dravyaM virahayya zuddho guNaH kathama- / 'trApi bhaviSyati // 2. 4. 35. // pyAsitumutsahata iti naivam - na brUmo dravyAdravyaparihAreNa | svatantrA Asate, kiM tarhi ? AgamApAyino dravyamanye jahati, 10 kecidAkramantItyAha- yathA AmmrAdityAdi- jAteriva dravye nityAvasthAnaM teSAM nAstIti tAtparyeNa pratipAdyate, tena jAteta0 pra0 - ebhyo varNavAcibhyaH striyAM GIrvA bhavati, vaidharmyAd guNagrahaNena jAteragrahaNaM siddhaM bhavati yadi vA tatsaMniyoge takArasya nakArazca bhavati / zyenI, zyetA 50 sambhavati kasmiMzcit sUkSmadRzAmanumAnAgamye yogipratyakSalakSye enI, etA, hariNI, haritA bharaNI, bharatA, rohiNI' kSaNe dravyANAM guNavirahitAnAM bhAvaH, dravyaM hi samavAyikAraNaM, rohitA; latve- lohinI, lohitA / varNAditi kim ? zyetA, 15 guNAnAM tatsamavetAnAmutpatteH, yAvaca prAg dravyaM notpannaM tAvat etA / cakAro nakArasya GIsaMniyogaziSTatArthaH // 36 // kathaM guNAnAM tatsamavetAnAM bhAvaH syAt kAragasya kAryAt pUrvabhAvAt, tadevaM dravyasya svotpattikAlo'vazyaM gugarahito'yu- manupapannamato'yamartho vijJAyata ityAha- varNavAcibhya ityAdi - 55 za0 nyA0 - zyetai0 / syetAdayaH zabdAH, teSAM varNatvapeyaH, tatastasminnutpanne'nantaraM rUpAdiguNasamavAya iti, aeNpe- | varNaH kRSNanIlAdiH / tatsanniyoga iti yadA chIpratyayastatIti kazcinopapadyata iti / pRthagjAtiSvityasamAsaH, samAse / deSAM takArasya nakAra ityarthaH / vAdhikAraH pradhAnatvAt pratyaya20hi jAtyantAdIyaH prasajyeta tatra vyaktiSu jAtyAdhAreSu dRzya- vidhinaiva sambadhyate, na nakArAdezena tena GIpratyaye mAno jAtiSu dRzyata ityucyate; etena jAterguNatvaM nivAritaM, nakArAdezo na vikalpyata iti / " zyai gatau " ato " hRzyAsA hi dravye nivizamAnA dravyaM na kadAcijahAti na ca ruhi0 [ uNA0 210. ] iti ite - [ iyeta, iMk60 bhinnajAtIyAni dravyANyAzrayati / yadyapi gavAzvAdiSu prANi| gatau " ityataH " dabhyami0 " [ ugA0 200 ] iti tesvamasti tathApi prANitvena teSAmekajAtIyatvameva / kriyAyAstu eta, " ruhaM janmani ityataH hR-zyA - ruhi0 [ uNA25 pUrvoktalakSaNayogAd guNatvaM prApnoti, sApi hi dravye nivizate kadAcid dravyAnnivarttate, niHkriyaM hi dravyaM kadAcid bhavati, lohitazabda iha paThyate, asti cArya prayoga ityAha- latva 210 ] itIte - ] rohita / atha kathaM lohinIti, na kadAcit sakriyaM bhinnajAtIyAni ca dravyANyAzrayatItyAhaAdheya ityAdi / utpAdyeo nirvartya ityarthaH / akriyAja ityAdi - RphiDAditvAditi zeSaH / cakAra iti - yadi65 iyaita- harita - bharata-rohitAd varNAt to iti - kriyA vyApAraH, tato jAtaH kriyAjaH, na kriyAjI- cakAro na kriyeta "" naH ityucyamAne zyetAdervarNavAcino GIrbhavati, takArasya 30skriyAjo nitya ityarthaH, tadevaM guNasyotpAdyatvAnutpAdyatvaprakAradvayadarzanena karmaNAM guNatvanivRttiH kRtA bhavati / evaM tu | nakAro bhavatIti, ayaM nakAro GIsanniyoga eva bhavati, dravyasyApi guNatvaM prApnoti, avayavidravyamavayavadravyeSveva nivi- asatItya [ asati cagrahaNe tva ] yamartho na labhyate, vidheranazate, asamavAyikAraNasaMyoganivRttau ca vinAzAt tato'vaiti pekSatvAt tatazca vyabhAve'pi nakAraH syAt, cakAre tu naiveti 70 bhinna jAtiyeSu ca hastapAdAdiSu dRzyate, nityAnityamedAcca yatparazcakAraH zrUyate tasya bhAve dvitIyApekSatA pratIyate, tena 35 dvividham, niravayavadravyasyAtmaparamANvAdernityatvAdavayavidravyasya kevalo nakAro na bhavati, sanniyoga eva tu bhavati, iti tvanityatvAdityAha asattvaprakRtiriti adravyasvabhAva nakArasya cakAro GIsanniyogaziSTatArthaH kriyata iti // cha // "" " "6 ityarthaH // cha // 2. 4. 35. // // 2. 4. 36. // zyetaita- harita-bharata rohitAd varNAt to nazca / 2 / 4 / 36 // d d nyA0 sa0 - svarAduto0 / arthe kAryAsambhavAduta ityAdi- nyA0 sa0-- zyetaita / vA'dhikAraH pradhAnatvAt pratyaya-75 vizeSaNAyogAcopacArAva guNavacanaH zabdo guNa ityucyate / strItvA vidhinaiva saMbadhyate / zyenIti - zubhA / enI karburA zubhA /
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 38.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / www.rroRINA hariNI nIlA ! bharaNI pATalA dhUsarA ghRtavarNA pA / rohiNI | sA kalyANokhA, klyaanngokhaa| bahuvacanamAkRtigaNArtham , rasya ityarthaH / / 2. 4. 36. / / | tena- kizalayakarA, mRNAlabhujetyAdi |maadityev-prmshikhaa| | " avikAro'dravaM bhUta, prANisthaM svaanggmucyte| 40 krA palitA-'sitAt / 2 / 4 / 37 // / syutaM ca prANinastattani ca prtimaadissu||1||" ta0 pra0-ta iti ceti cAnuvartate, palitAsitAbhyAM " iti ca svAGgam / avikAra iti kim ? bahuzophA / 5striyAM kIrvA bhavati, tatsaMniyoge takArasya kAdezazca / / madbhavamiti kim ? bahukaphA / mUrtamiti kim ? bahujJAnA / paliknI, palitA; masiknI, bhasitA // 37 // prANisthamiti kim ? dIrghamukhA zAlA / cyutaM ca prANina. za0 nyA0-knaH 50 / DIpratyayasambandhe paJcamI, tasyaiva staditi kimartham ? aprANisthAdapi pUrvoktAd yathA syAt-45 ca vikalpa ityAha- kIrvA bhavatIti / ta ityanuvartamAnasya bahukezI, bahukezA rthyaa| taddhibhaM ca pratimAdigviti takArasyAdezo kIpratyayasanniyoge, tadarthazveha cakAro'nuvartata kimartham ? prANisthasadRzAdapi pUrvoktAd yathA syAt-pRthu10evetyAha-tatsanniyoga ityAdi / "pala gatau" ityato mukhI, pRthumukhA prtimaa| kathaM kalyANaM pANipAdamasyAH "hR-zyA-ruhi." [uNA. 210.1 iti ite- plit| kalyANapANipAdA ityatra na bhavati ! svAGgasamudAyo dina sinoteH "musi-tani." [uNA. 203.] iti te-sita, svAGgam , bahusvaratvena vakSyamANaniyamabalAdvA na bhavatIti 150 pazcAnnajavRttyA'sitazabdenAdharmAntanyAyena sitapratipakSo varNa dvipAdI, tripAdItyatra tu "dvigoH samAhArAt" [2. 4. ucyate, tadaiva chIpratyayaH kAdezazca, yadA tu sitA baddhA, na 22.] iti vizeSavidhAnAd nityameva ddiirbhvti| asvAGgasitA'siteti tadA na sa varNa iti tatra dUyamapi na bhvti| pUrvapadAdevecchansyanye-pANI eva pAdau yasyAH sA pANi. palitazabdo'pi kezarogaviSaye varNe, anye tu paliknIti bhASAyAM pAdA, mukhameva nAsikA yasyAH sA mukhanAsikA // 38 // necchanti, yadyotakaraH "gato gaNastUrNamasiknikAnAm "! za0 nyA0-asaha / sahazca nam ca vidyamAnazca saha-55 iti bhASAyAM pramAdayoga eveti // cha // 2. 4. 37. // naJ-vidyamAnAH, te pUrvapadaM yasya tat tathoktam, pazcAnaJ nyA0 sa0-kanaH palitA DIpratyayasambandhe paJcamI, tasyaiva samAsaH, pUrvottarapadayoH samAsa eva sambhavAt pUrvapadopAdAnAt 20ca vikalpa ityAha-DIveti / asinIti- asitazabdenAdharmA- samAsalAbhAt, ata ityadhikArAdakArAntasya svAGgasya striyAM nRtanyAyena sitapratipakSo varNa ucyate, tadaiva GIpratyayaH knAdezazca, kAryavidhAnAt , tasya ca samAse mukhyasyAkArAntasya strItvA. yadA tu sitA- baddhA, na sitA'siteti tadA na sa varNa iti tatra bhAvAt svAGgamupasarjanamiha gRhyte| yadyavaM pUrvapadagrahaNamati-60 dayamapi na bhavati / palitazabdo'pi kezarogaviSaye vaNe, palita- ricyate, 'asahana vidyamAnAt ' iti paryudAsAt "paJcamyA masyA asti abhrAyaH, yA gaurlanyapi garbha dadhAti sA bhasiknI nirdiSTe parasya" [7.4.104 ] taccAnantarasyeti nyAyAta 26 antaHpuradUtI ca / / 2. 4. 37. // sahAdivarjitebhyo yaduttaramavyavahitaM svAGgamupasarjanaM tadantAditi vijJAnAt pUrvapadasya labdhatvAt, naivam- asati pUrvapadaasaha-naJ-vidyamAnapUrvapadAt svAGgA grahaNe paJcamInirdezamAtrAdihApi pratiSedhaH prasajyeta- vidyamAnaM65 dakroDAdibhyaH / 2 / 4 / 38 // ca tanmukha- vidyamAnamukha, kalyANa vidyamAnamukhaM yasyAH sAtaMpra0--saha-naja-vidyamAnavarjitapUrvapadaM yat svAra kalyANa vidyamAnamukhIti / nanvetadanupapana- sahAdibhyo yadatta tadantAt kroDAdigaNavarjitAnAmno'kArAntAt striyAM kIrvA svAGgaM tadantAt pratiSedha iti vijJAyamAne kathamatra pratiSedhasya 90bhavati ! pInastanI, pInastanA; bhatikrAntA kezAnatikezI, prAptiH / atra hi vidyamAnazabdAt paraM yat svAjhaM na tadantAd atikezA mAlA; niSkAntA kezebhyo nikezI, nikezA yUkA vidhirasti, tasya striyAmavRtteH, vidhipUrvakazca pratiSedhaH katha-70 svaDI, svaDA vRzcikI, aDo nAma vRzcikAdyavayavaH / bhasaha- matra sambhAvyate ?, yaca striyAM vartate kalyAgAdi na tadupasarjananA-vidyamAnapUrvapadAditi kim ? sahakezA, akezA, vidyamAna- svAGgAnta, vidyamAnamukhAntatvAt tasya, syAdeta keshaa| svAGgAditi kim ? bahuyavA / makroDAdibhya iti kim ? mukhazabdo yasyAntastasya mukhazabdo'pyantaH, avayavAvaya35kalyANI kroDA asyAH kalyANakroDA, kroDa-zabdaH strI- vatvAt , naivam - upasarjanasya svAGgasya sahAdivarjitebhya uttarasya klIbaliGgaH, kalyANakhurA, pInagudA, ekazaphA, dIrghabAlA, grahagAt / na cAtra vidyamAnazabdAt paraM svAGgamupasarjanamasti, bhavyabhAlA, sugalA, subhagA; kalyANI ukhA-sphik yasyAH karmadhAraye tasya prAdhAnyAtU, bahuvrIhau ca tadantasya samudAya
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . bRhadvRtti-vRhaNyAsa-laghunyAsasaMghAlite [pA0 4. sU0. 38.] sumanAaanaanimuavorrentravennuarum syopasarjanatvAt ; syAdetad- vidyamAnaM mukhaM yasya [sa] jJAnetyatra tu jJAnasyAtmadharmatvAnmUtatvAbhAvAna bhavati / Ayu-40 vidyamAnamukhaH, kalyANo vidyamAnamukho yasyAH sA kalyAga- rucchvAsabalendriyANi prANAH, te ye ]SAM santi te prANinaH, : vidyamAnamukhItyatrAsati pUrvapadagrahaNe pratiSedhaH prApnuyAt , naiSa te ceha "prANyauSadhivRkSebhyo'vayave ca" [6.2.31.] iti doSaH- sahAdibhyo yaduttaraM svAjhaM tadantAt strItve pratiSedha prANigrahaNAnantaraM vRkSauSadhigrahaNAd dvIndriyAdayastrasA ucyante, iti vijJAyamAne kathamatra prApnuyAt ? dvau hyatra bahuvrIhI, tatrasthaM svAjhaM, teneha na bhavati-dIrghamukhA zAlA, zAlAyAH tatraya upasarjanasvAGgAnto nAsau strIvRttiH, yazca strIvRttiH prANarahitatvenAprANitvAt prANisthamiti vacanAdaprAptiriti 145 sa na varjitasvabhAvasvAGgAnto'vayavAvayasyAnArambhakatvAdavayava-aparaM lakSaNayamucyate-cyataM ca prANinastat tad-avi. venAgrahamAt, naivam- asati pUrvapadagrahaNe " paJcamyA nirdiSTe" kArAdilakSaNayuktaM prANinaH pracyutamapi svAI bhavati, teneha 7. 4. 104.] iti nyAyAt sahAdibhyo vyavahitaM yatra DIbhavati-bahukezItyAdi / taditi vacanAdiha na bhavatisvAnaM tatraiva pratiSedhaH syAt , vidyamAnaM kalyAcaM mukhaM yasyAH bahukaphA rathyeti / tannibhaM ca pratimAdiSvitisA vidyamAnakalyAgamukheti na syAt , sati tu pUrvapadagrahaNe AdizabdAdAlekhyAdiparigrahaH, yat prANistha svAGgaM tattulyaM ca50 vidyamAnazabdasya pUrvapadatvAt tadAnantaryAbhAve'pi DIniSedhaH svAGgaM bhavati. tasya viSayaM darzayati- pratimAdiSvitisiddhaH / pInau stanau yasyAH (zobhano'ko yasyAH) sA pIna- teneha bhavati- prathamakhItyAdi / dIrghamukhA zAleyatra tu mukhastanIti , bahuvrIhiH, anyatra prAditatpuruSaH, anayoreva dvAra, tanna tannimiti na bhavati / kathamiti- pANI ca samAsayoH prAyega svAGgasyopasarjanatvaM, sahakezetyAdau pAdau ca pANipAdamiti dvandvagarbha bahuvrIhI pANipAdetyasyosarvatra ca bahuvrIhiH / kalyANakroDeti- " parataH strI puMvat "tarapadasya svAgatvAd vikalpaH prApnotIti AzaGkArthaH / svAGga-55 [ 3. 2. 49 ] iti puMvadbhAvaH, kroDazabdaH strIklIba- zabdo [ samudAyo] hItyAdinA pariharati, atra hi liGga iti- yaduktaM svopajJaliGgAnuzAsanakArikAyAM- pANItyekaM svAjhaM pAdetyapara, tadanayoH samudAyarUpaM pANipAde___"strIklIbayornakha zuktI, vizva madhukramauSadhe / tyevaM svAGgamasti, yathA skandhAGgulyAdisamudAyaH pANiriti / on mAne lakSya madhau kalyaM, koDo'he tindukaM phle||" iti / parihArAntaramAyAha-vahusvaratvenetyAdi / dvayoH pAdayoH kalyANakhuretyAdayo bahuvrIhayaH / [" guMt purIpotsarge " samAhAra ityAdivigrahe dvipAdItyAdi / atra pUrvapadAdityataH60 ityataH / "goH kit"ugA0 239. 1 iti kiti de- smaahaarmaatrgrhnnaad| dvigorapi prAptI jIvikalpo vishessgudH| zAyate- tanUkriyate iti zaphaH, "zapha-kapha. " vidhAnena bAdhyata ityAha- atra svityAdi / anya iti... [ uNA0 316. } iti nipAtanAcchaphaH / " bhali paribhASaNe "|||ch / 2. 4. 38. // ghabhi- bhAlaH, zeSAstu vyutpaaditaaH| bahavacana miti mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwwwwwwwmommonam "AkRtigamArthatAyAH phalaM darzayati-tenetyAdi / paramazikheti- nyA0 sa0-asahanaH / saha-na-vidyamAnazabdAnAM pUrvaparamA zikhA- paramazikhA, anAntaranatvAdApi kRte tadantena padarUpANAM varjanAt madhyapadena svAGgasya vyavadhAne'pi GIpratiSedhaH, samAsastata AdityadhikArAnna bhavati, upalakSaNamidam , kalyANa-yathA- vidyamAna kalyANaM mukhaM yasyAH sA vidyamAnakalyANamukheti / pANiriti tu prtyudaahrnnm| yatra svAGgAdityucyate tatra pInagudeti- " nAnyupAnsya." [5. 1. 54.] iti ke- gurda yadi svamAtmIyamaGga- svAmiti vijJAyeta tadAsmAt prati- khINAmapAGgam- apakRSTamaGgam , kalyANa gudamasyA iti nyAsaH / pattavyo yasya tadaGgamiti, yadi sa eva {tarhi ] svagrahagAnarthakya bhanyabhAleti-" bhali bhachi paribhA0" ghani- bhAla: lalATaH / tasya tatsambandhAvyabhicArAt, tasmAt pAribhASikamiha svAGga kalyANagokheti- ukhAzabdasAnnidhyAt strItvaM jJAyate / goriva70 grahItavyamiti tasya lakSaNamAha- avikAro'dravaM mUrta kham-- idriyaM yasyAH sA gokhA, kalyANA gorakhA yasyA iti, avaprANisthaM svAGgamucyate iti prathamaM lakSaNaM, vikAro yava vizeze jaghanarUpaH / avikAra iti- vikAro vAtAdijanmavAtAdikSobhajanmA zophA distat svAjhaM na bhavati, teneha lIna zokAdiH / avamiti- dravarNa dravaH, na dravo'syelyadvam , "bhavati- bahazoketi- zophasya vikArarUpatvAditi / dravarNa dravatIti dravaM, na dravamaya vaa| murtamiti- rUpAdiyogo mUrtiH, dravaH, na dravo'syetyadravaM, dravatIti vA dravaM, na dravamadravaM svAGgam , asarvagatadravyaparimANaM yA, tadyogAnmUrta pudgaladravyam / vyutaM ca75 neha bhavati-bahukapheti-kaphe hi dravaH / rUpAdiyogo mUrtiH, prANina iti-apara lakSamayamucyate, tad- avikArAdilakSaNa. asarvagatadravyaparimANaM vA, tadyogAnmUrta pugaladravyam, bahu- yuktaM, prANinaH cyutamapi svAjhaM bhavati // 2. 4. 38. //
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 42. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAcyAyaH / VirahmAnamnnnnnapruRAPHARMAurane weenwwwAMAmANA nAsikodaroSTha-jayA-danta-karNa-zRGgA- nyA0 sa0-nAsiko0 / sahanAsiketi- sahasya so 'nngaatr-knntthaat|2|4|39|| vikalpena bhavatItyatra na / tumanAsikIti-" tuja valane ca" ityasya pani udgAditvAd ge- tujhA / samadantIti- samazabdo5-40 ta0 pra0-masaha-naj-vidyamAnapUrvapadebhya ebhyaH svAGgebhyaH | | jntH| kalyANagulpheti-"gala adane"" kali-galerasyozca" striyAM kI bhavati, pUrveNa siddha niyamArthamidam , tena [ uNA. 315.] iti phe-gulphaH, kalyANau gurukAvasyAH // 5nAsikodarAbhyAmeva bahasvarAbhyAm, oSThAdibhya eva ca saMyogopAntyebhyo bhavati, nAnyebhyaH / tuGganAsikI, tuGganAsikA; |2. 4. 39. // kRzodarI, kRzodarA; bimboSThI, bimboSThA; dIrghajI, dIrgha- nakha-mukhAdanAnni / 2 / 4 / 40 // javAH samadantI, samadantA; cArukarNI, cArukarNA; tIkSA- ta0 pra0-asaha-na-vidyamAnapUrvapadAbhyAM svAGgAbhyAM zaGgI, tIkSNazaGgAH mamI, mahaGgAH sugAtrI, sagAtrA; nakha-mukhazabdAbhyAM striyAM kIrvA bhavati, anAmni- asaMjJA10khigdhakaNThI, khigdhknntthaa| asaha-na-vidyamAnapUrvapadAdityeva-yAmeva / zUrpanakhI, zUrpanakhA; atinakhI, atinakhA; candra sahanAsikA, manAsikA, vidyamAnanAsikA; sodarA, anudarA; mukhI, candramukhA; atimukhI, atimukhA / bhanAmnIti kim ? vidyamAnodarA; ityAdi / niyamaH kim ? pRthujaghanA, sula- zUrpaNakhA, vyAghraNakhA, vajraNakhA, gauramukhA, zlakSNamukhA, lATA, dRDhahRdayetyAdau bahusvarAd na bhavati; kalyANagulphA, kAlamukhA; saMjJAzabdA ete // 40 // 50 supA ityAdI saMyogopAntyAna bhavati / aGga-gAtra-kaNThebhyo za0 nyA0--nakha0 / zUrpanakhIti-zUrpa iva nakho'syA 159IpratyayaM necchantyanye / kecit sudIrghajilazabdAdapIcchanti- iti samAsaH, zakAranakhayogo'tra vivakSyate. na saMjJeti dIrghajivI, dIrghajihvA kanyeti // 39 // . pAkSiko DIbhavati, evam- atinakhItyAdi / zUrpaNakhetiza0 nyA0-nAsi0 / janeH " sthA-'ti-janibhyaH " " pUrvapadasthAnnAmni " [ 2. 3. 64.] iti Natvam / [ uNA0 109.1 iti ghe- jaDA / kirate: " iNurviza."saMjhAzaSdA eta iti- na tu yaugikA ityarthaH // cha. [ uNA. 182. 1 iti Ne... karNaH / kaNate: "vani-kaNi "|2. 4. 40. // 20[ uNA0 162. ] iti tthe-knntthH| zeSAstu pUrva sAdhitAH / 1 nyA0 sa0-nakhamu0 / saMjJAzabdA ete iti-na tu asahAdipUrvapadasvAnAntatvAnnAsikAdyantAdapi pUrvaNaiva lIH siddhaH, yaugikA ityarthaH // 2. 4. 40. // kimarthamidamityAha- pUrveNetyAdi / niymphlmaah-tenelaadi| -~~ " tuju valane ca" ityato dhani udgAditvAd ge-tuGgaH / pucchAt / 2 / 4 / 41 // bimbyA vikAraH phalaM himAdyamaH " phale" [6. 2. 58.1 / ta0 pra0-asaha-na-vidyamAnapUrvapadA svAGgAt pucchAtA 25llapi " yAdegauNasya." [2. 4. 95.] iti chI nivRttiH / striyAM GIrvA bhavati / dIrghapucchI, dIrghapucchA; atipucchI, samazabdo'jantaH / tujhA nAsikA yasyA ityAdi vigRhya matipucchA / asaha-nan-vidyamAnapUrvapadAdityeva- sapucchA, " ekArtha cA." [3. 1. 22.] iti samAse yathA- apucchA, vidyamAnapucchA // 4 // sambhavaM "gauzcAnte." [2. 4. 96.] iti isvatve| sh0nyaa-pucchaa| nAsikAdiniyamAbhivRttI vacanam, " bauSThautau samAse" {1. 2. 27 ] iti pakSe AkAra-yadyevaM nAsikAdisatra eva kuto na paThyate ? kimartha prathagadizyatA 30lope tuGganAsikIyAdi / pRthujaghaneti-[ hanteH ] " hane- iti, ucyate- pucchAdityevottarasUtre'nuvartatAm, mA'nyadityeva gheta-jadhau ca" [uNA. 172.] ityane- jaghanam, pRthu marthavAdadoSaH // cha. // 2. 4. 41. // jaghanamasyAH kalyANau gulphAvasyA iti vigRhya " At "|~mer [2. 4. 18.] ityAp / "gala adane" "kali-gale nyA0 sa0-pucchAt / nAsikAdiniyamAnivRttI vacanam / |yayevaM nAsikAdisUtra eva kuto na paThyate / kimartha pRthugudizyata rasyoca" [uNA0 315.] iti gulpha / anya iti iti, ucyate-pucchAdityasyaivottaratrAnuvRttyartham // 2. 4. 41.1170 35bhASyakArAdayaH / jayAdityastvicchanti, yataH zivena lkssyaanurodhenoktaaH| kecit viti- pUrve hi dIrghajihvI ca kbr-mnni-viss-shraadeH|2|4|42|| chandasI ti ] pAThAcchandoviSayamamuM manyante // 2. 4. 39. / / ta0 pra0- kabarAdipUrvAt pucchAt striyAM nityaM kI. mmmmmmmmmmmmmmmmannaamanaww nawwamreammawwwwwwwwwwwwaryana
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 vRhadRtti-vRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 14.1 bhavati, punarvidhAna mityArtham / kabaraM-- karbure kuTilaM vA puccha-samAsaH; manasAkrItI, bhalup / karaNagrahaNaM kim ? sukrItA, masyAH-kabarapuruchI, maNiH pucche'syA maNipucchI, viSa dusskriitaa| AdigrahaNaM kim ? bhavena krItA, nAtra karaNaM pucche'syA viSapucchI; zaraM pucche'syAH zarapucchI // 42 // krItAntasya nAnna Adiravayavo bhavati, aikapadyAbhAvAt / kathaM ommmmmmmmmm|sA hi tasya dhanakrItA prANebhyo'pi garIyasI" iti,40 za0 nyA0-kaba0 // vikalpasya pUrveNaiva siddhatvAt sUtra5 prayojanamAha- punrvidhaanmityaadi| kabarazabdo varNavAcI. dhanaM ca sA krItA ceti karmadhArayo'yam , karaNaviSakSAyAmapakuTilavAcI cetyaah-kbrmityaadi| maNipucchI, viSa prayoga eva / kecit tu dhanena 'krItetyatrAyantenApi samAsapucchI indrAditvAnmaNi-viSayoH puurvnipaatH| vRttiviSaye micchanti bahulAdhikArAt, tadA'kArAntasvAbhAvAt lIna "bhavati // 44 // zaratulye pucche zarazabdaH, tena zaraH pucchamasyA iti vigrahaH, - AkArA''kAravatorbhedavivakSayA vRttau vyadhikaraNabahuvrIhidarzito- za0 nyaa0-kriitaa| AdizabdaH prAcyasyAvayavasya45 10'rthastu na bhidyata iti; evaM maNipucchItyAdAvapi draSTavyam vAcaka ityAha-karaNamAdiriyAdi- tasya ca krnnmaady||ch. // 2. 4. 42. // vayavaH samAsa evopapadyata iti vizeSagasAmarthyAt samAso nyA0 sa0-kabarama0 / "na saptamIndAdibhyazca"[3. lbhyte| azvakrItIti- "kArakaM kRtA" [3. 1. 68.] 1. 165.] ityanena maNipucchItyAdiSu maNyAdizabdAnAM pUrva-| iti samAsaH, ata ityadhikArAdantaraGgo'pyAvatra viSaye na nipAtaH // 2. 4. 42. // '!bhavati, ata azvakrIta iti sthitAd chIH / vibhaktyutpatte-50 ~~~ ~riti- *gatikArakopapadAnAm* iti nyAyAd vibhaktyutpatteH 15 pakSAcopamAnAdeH / 2 / 4 / 43 / / prathamameva samAsaH, anyathA vibhaktyantasya samAse'ntaraGge "At" ta0 pra0-upamAnapUrvAt pakSazabdAt pucchazabdAca striyAM [2. 4. 18.] ityApi vibhaktI cA'kArAntatA durlabhA kIrbhavati / ulUkasyeva pakSAvasyA ulUkapakSI zAlA. ulUka- syAdityarthaH / alubiti- " nAmni" [3. 2. 16.] syeva pucchamasyA ulUkapucchI senA // 13 // ityaneneti zeSaH / sukIteti- zobhanaM krIteti vigrahaH, prAdi-55 samAso'pyasyAdyantenaiva / azvena krItA iti kriyamANe'pi zAnyA0-pakSA-upamIyate'nayetyupamA- upamAnam , karaNAdigrahaNe Adizabdasya vyavasthAvAcitvAt prApnoti, eSo'pi 20prasiddhasAdhAdaprasiddhaviSaye yena jJAnamupajanyata iti / ulUka-I hi karaNAdirityAzaGkAyAmAha-nAtretyAdi-vibhaktyA vyavapakSIti- atrolUkazabda ulUkapakSe ulUkapucche ca vartate; hitatvAna bhaviSyati, karmAdInAM dyotakA vibhaktaya iti darzane yathoSTramukhe uSTrazabdaH, atazcolUkazabda upamAnaM bhavatItyulUkaH idamucyate, anyathA vibhaktaH karaNAbhidhAne vyavadhAnAbhAvaH 180 pakSAvasyA ityAdi vigrahaH, ulUkasyeva pakSAvasyA ityAdi yadyevaM manasAkrItIti " nAmni" [3. 2. 16.] ityaluki svarthakathanam // cha. // 2. 4. 43. // vibhaktyA vyavadhAnAd DIne siddhayati, nAtra karaNamAdirasmAt 25 nyA0 sa0-pakSAco0 / upamIyate'nayeti bAhulakAt krItazabdAt so'yaM karaNAdiH, kinvAdizabdasyAvayavavacanatvAt " upasargAdAtaH" [5.3.11..] ityaha, prasiddhasAdhAda- karaNamAdiravayavo yasya nAmnaH, samAsanAma cAnyapadArthaH, tena prasiddhaviSaye yena jJAnamupajanyata iti / "kabara-maNi-viSa-zarAdeH karaNAde mnaH krItAd DIbhaviSyati, vAkye caikapadyAbhAvAt pakSAcopamAdestu" ityekayogAkaraNAt svAhAderiti nivRttam / samAsAbhAvAt kItAntasya nAmno'sambhavAd khIrna bhaviSyatIti / ulUkasyeva pakSAvasyA iti-atra ulUkazabda ulUkapakSe ulUkapucche sA hi tasya dhanakrIteti prayogadarzanAdAha- kathami30ca vartate, yathoSTa mukhe uSTazamdaH, atazcolUkazabda upamAnaM tyAdi / sAdhayannAha-dhanaM ca setyAdi / dhanena krIteti bhavatItyulUka iva pakSAvasyA ityAdivigrahaH, ulUkasyeva pakSA-pratipattau ca prayoga evaM ne, bhASya-vArtikakArAdibhiranuktavityAdi tvarthakathanam // 1. 4. 43. / / tvAdityata Aha- karaNavivakSAyAmityAdi / kecita krItAt karaNAdeH / 2 / 4 / 44 // viti- jayAdityaH / atra hetumAha- bahulAdhikArAdita0 pra0--karaNamAdiravayavo yasya tasmAt krItAntAd / - syAdi- ayaM cArtho " usyuktaM kRtA" [ 3. 1. 49. ] ityatra nirNeSyate // cha. // 2. 4. 44. / / 35nAmno'kArAntAt striyA hIrbhavati / azvena krIyate sma azva-20 krItI, dhanakrItI, vastrakrItI, vibhaktyupatteH pUrvameva kRdantena nyA0 sa0-krItAt kr| kecit viti- tanmate'pi
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 4. sU0 47. zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 267 Arvvvs.www pratyayotpatteH prAgiti samAso bahulAdhikArAlabhyate, manmate'pi ditaH" [4. 4. 61.] iti iDabhAve- utkRnta / dantAH bahulAdhikArAzrayaNe tathaiva // 2. 4. 44. // kRtA mitA jAtAH pratipannA vA'syA iti vigRhya "ekArtha cA." [ 3. 1. 22.] iti smaasH| hastapatitA, pAdaktAdalpe / 2 / 4 / 45 // patiteti kArakasamAsaH // ch.|| 2. 4. 46. // 40 ta0 pra0--ktapratyayAntAd nAmnaH karaNAderalpe'thai striyaaN| 5lIrbhavati / anaviliptI dyauH, sUpaviliptI sthAlI; alpAbhrA, nyA0 sa0-svAGgAdeH / pUrvavat pAribhASikaM svAGgam / kAntAd bahuvrIheriti-- kRtAdivarjito yaH- kaH tAnta iti alpasUpetyarthaH / alpa iti kim ? candanAnuliptA strI, " vizeSaNamantaH " [7. 4. 113.] iti nyAyAta, so'nte analpena candanena likhetyarthaH // 45 // wainme- yasya bahuvrIheH / "jAtikAla." [ 3. 1. 152.] iti za0 nyA0-ktAda0 / alpa iti karaNAderityasya vize-zatAdeH prAga nipAtaH / istAbhyAM patita iti kAryamanyathA45 paNamityAha- karaNAderalpe'rtha iti / AmoteH "khura-adantatvAmAvenaiva DIprAptirnAsti // 2. 4. 46. // 10kSura-dUra-gaura0" [uNA0 396.] iti rapratyaye'zabdo | ~~ nipAtyate, aDhavilipteti pUrvavadasyAdyantena samAsaH, evaM- anaacchaadjaatyaadenevaa|2|4|47|| sUpaviliptIti- sunoteH "yu-su-ku0 " [ uNA0 297. ]] ta0 pa0-AcchAdavarjitA yA jAtistadAdeH kRtAdiiti pe Utve ca sUpa, byante'lpArthasya gamyamAnatvAdalpazabdasyA- varjitaktAntAda bahavIheH striyAM kIrvA bhavati / zAjharo jagdho. prayogaH, tamalpArtha darzayati- alpAbhretyAdi / candanAnu-'nayA zAGgarajagdhI, zAGgarajagdhA; palANDumakSitI, palANDa-50 15lineti-stokena candanena samAlabhanAsambhavAnna tasyAlpatva- bhakSitA / anAcchAdagrahaNaM kim ? vastracchanA, vsncchnnaa| mupAdhirvivakSyate, ityalpatvAbhAvAdchIna bhavatItyAha-analpene-jAsyAderiti kim ? mAsayAtA, saMvatsarayAtA, bahuyAtA, tyAdi // cha. // 2. 4. 45. // bhayAtA, suyAtA, sukhayAtA, duHkhayAtA; pUrveNApi na bhavati, . nyA0 sa0-kAdalpe / abhravilipsIti- pUrvavadasyAyantena bhasvAGgAdisvAt / akRtAdyantAdityeva- kuNyakRtA, kuNDamitA, smaasH| supavilipsIti- alpArthasya gamyamAnatvAdalpa-zabdasyA- palANdujAtA, vRkssprtipmaa| tAdisyeva-zAGgarapriyA // 47 // mamimammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmminemmmmmmmm 20prayogaH // 2. 4. 45. // / za0 nyA0-anA0 / AcchAdazabdaH karaNasAdhanaH, tasya / |ca naaviziSTasya jAtyA karmadhArayaH, tata AdizabdenAvayavArthena - svAGgAderakRta-mita jAta-pratipannAd' / bahuvrIhiH, tena ca tAntamajAtakRtamitapratipacAditi vizeSyaM bahuvrIheH / 2 / 4 / 46 // viziSyate, tena ca bahuvrIhirityetadAha- AcchAdavarjiteta0 pra0-svAGgAdeH kRtAdivarjitAt ktAntAd bahuvrIhe. tyAdi / zAgarazabdastAlavyAdiravyutpannaH, atteH ktipratyaye " yapi:0 liyAM hIrbhavati / zaDau bhinnAvasyAH zaGabhinI, UrubhilI. cAdaH." [4. 4. 16.1 iti ja 25kezavilUnI; galakotkRttI / kRtAdivarjanaM kim ? dantakRtA, shaanggrjgdhii| " pali-mRbhyAmANDuko" [ uNA. 767.]: dastamitA, dantajAtA, dantapratipannA / bahuvrIheriti kim ? iti palANDu / chAdayateH " Nau dAnta-zAnta0" [4. 4. hastAbhyAM patitA hastapatitA, pAdapatitA // 46 // 74. ] iti nipAtanAcchannam, vatra channamanayetyAdivigrahe- za0 nyA0-svAGgA / pUrvavat pAribhASika svAGgam / / vstrchnnetyaadi| mAsa-saMvatsarazandI kAlavacanau, bahuzabdo zavabhinnI zAmyate: "zami-manibhyAM " [ uNA. 84. guNavacanaH, naJ abhAvavacanaH, sukha-duHkhazabdau guNavacanau / 30iti khe- zaH, bhideH ktapratyaye "radAdama madaH04 nanu jAtyAditvAbhAvAnmA bhUdanena dIpratyayaH, pUrveNa tu kuto 2. 69.] iti nasve- bhinna, "ktAH " [3. 1. 151. na bhavatItyAha- pUrveNApItyAdi / kuNDaM kRtaM mitamanayA : / iti tAntasya pUrvanipAte prApte " jAti-kAla-sukhAdernavA" palANDujoto'nayA vRkSAt pratipannamanayeti vigrahaH / zAhara[.3. 1. 152. ] iti jAtitvAcchaGkhazabdasya pUrvanipAtaH; prayAsa priyeti-zAgaraM priyamasyA iti vigrahaH ||ch. // 2. 4. 47. 170 evam-UrubhinItyAdi- " atarUca" [uNA0 736.] nyaa0s0-anaacchaa0| AcchAdazabdaH karaNasAdhana[Na kaiti-Uru / " klizaH ke ca" [uNA0 53..] iti ze-pratyayAntaH, tasya ca naviziSTasya jAtyA karmadhArayaH, tata Adi-., kesh| galazabdAt ke- galaka, utpUrvAt kRntateH "DIya vyai- zabdenAkyavArthena bahuzrIhiH kAryaH / zArajagdhIti- zahara www.Anurammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm |www.ammananmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 vRhadatti-vRhalyAsa-ladhunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 49.] zabdastAlavyAdiravyutpanna: mAsayAtetyAdiSu mAsa-saMvatsara zabdayoH yadA tu patnIzabdasya SaSThyantena samAsastadA rAjapatnI zUddhakAlavacanatvAd bahu-sukha-duHkhAnAM ca guNavacanatvAnnamastvabhAva-patnItyAyeva bhavati // 49 // vacanAvAdajAlyAderiti vyAvRttyA nissidhyte| vRkSapratipanneti- vRkSAt pratipanamanayA / zAgarapriyeti-zAraM priyamasyAH / / 2.4.47. // Man za0 nyA0-sAdeH / sahazabdo vidyamAnavacano na tu za0 nyA0-sAdaH / sahazabda wmummmmmmmm tulyayogavacanaH "sapalyAdau" [2. 4. 50.] iti40 5 patyunaH / 2 / 4 / 48 // nirdezAt , tulyayoge hi pUrveNa zabdena saha patizabdasya nakAro ta0 pra0-patyantAd bahuvIheH striyAM kIrvA bhavati. bhavatIti sUtrArtha sapatnIti nirdezo na syAt, avayavasya tatsaMniyoge'ntasya nakArAdezazca / dRDhaH patirasyA dRDhapatnI, pratyAsanasvAdAdizabdo'vayavavacano na vyavasthAvacanastasya vipradRDhapatiH; sthirapatnI, sthirapatiH, sthalapatnI. sthalapati kaSot, tatra grAmasya patiriya brAhmaNIlyatra vAkye prasaGgAdivRddhapamnI, vRddhapatiH / mukhyAdityeva-bahusthUlapatiH purI, ana tyAha- sAdeH- sapUrvAt patizabdAditi- vidyamAnapUrvA-45 10hi patyanto bahuvrIhirmukhyo na bhavati, yastu mukhyaH sa vyvaadityrthH| pakArasya pUrvAvayavasya sarvadA vidyamAnatvAdapatyanto na bhavati; yadApi sthUlazcAsau patizceti karmadhAraye vyabhicArAcchandAntareNa vizeSaNaM vijnyaayte| atha na zabdaH sati bahavaH sthUlapatayo yasyAmiti bahuvrIhistadApi sthUla |zabdAntarasyAvayava upapadyata iti cet / na-ata eva pasyanto bahuvrIhina patyanta iti na bhavati // 48 // samastasya grahaNaM, tadAdi bAkyApekSayA yacchandAntaraM sa vidyamAna AdiH pUrvo'vayavo'syeti sAdiH patizabdo bhavati.40 za0 nyA0-- ptyuH0| mukhyAditi vartate, patyuriti anyathA nAmavizeSaNatve satyaniSTaprasaGgaH, tathAhi- patizabdA15 paJcamyantamadhikRtasya bahuvrIhervizeSaNaM, tena ca tadantavidhiri-ntasya patyuH pakArasyaiva pUrvasyAvayavasya sarvadAvidyamAnatvA tyAha-patyamtAdityAdi- mukhyAditi shessH| na ityakAra vyabhicArAt sAdiriti vizeSaNasAmarthyAcchabdAntare zrayitavyam, uccAraNArthaH / dRDhapatnIti- dRheH " bali-sthUla." [4.|tathA ca grAmapatnItyAdi na sidhyet, napatra patizabdAntasya 4. 69.] iti nipAtanAt- dRDha, evaM tiSThateH " zruSI." nAmnaH zabdAntaramavayavaH pUrvo'stIti zabdAntarADhaukane'pi na55 [ uNA0 416.] iti kiti ire- sthir| mukhyAditi zabdasya zabdAntaramavayava upakalpata iti prasaGgastadavastha 20mukhyAt patyantAd bahuvrIharityevetyarthaH, bahusthUlapatirityatra eveti / atha patyantAt pUrvaNaiva sidhyati, kimarthamidamityAhatu sarvathA sthUlapatyanto bahuvrIhirityAha- atra hItyAdi puurvennaivetyaadi| [AzApatnI ] AzAyAH patiriti // ch.|| 2. 4, 48. // ttpurussH| " nAmnaH prAga" [ 7. 3. 12.] iti bahI bhptiH| iha sAderityanenekArthyAkSepAt kevalasyAsamastasya nyA0 sa0-patyunaH / palyuriti . paJcamyantamadhikRtasya - stiiyaattaariyaadi| yAniniyA bahuvrIhervizeSaNaM, tena ca tadantavidhirityAha-patyantAditi / bahu-vizeSaNaM. na tu patizabdasya, yataH pUrve- anupasarjanAditi sthUlapatiH purIti- sthUlAH patayo yAsa tAH rathUlapataya iti kRte prAtipadikasya vizeSaNaM na patizabdasya, anyathA sarvopasarjanAd "patyunaH" iti navikalpanAd bahavaH sthUlapatayo yasyAm / mukhyo bahanIhau dRDhapatnItyatra na syAt , atrApi ca tathaiva / kecit na bhavatIti-dvitIyena bahuvrIhiNA bAdhitatvAt / patyanto tu patizabdasyedaM vizeSaNaM kurvanti, tadabhiprAyeNa pratyudAhRtam-65 na bhavatIti- kiM tarhi ? sthUlapatyantaH // 2. 4. 48. / / bhakhyAdityeveti / anya iti-pUrve, asyaiva prasRtataratvAt / sAde: / 2 / 4 / 49 / / kathaM rAjadAreSu rAjapatnIti nityam ? ata Aha- yadA tvityAdi- kevalasya patizabdasya "UDhAyAm " [2. 4. 30 ta0 pa0-sAdeH- sapUrvAt patizabdAt striyAM DIrvA | 1.1 ityanenAtra nityaM DIrityarthaH // cha. // 2.4.49. // napAe, masta ca ganArA5rAma evaNaSa lakSa punavacana|mmmmwwwmamammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm bhavati, asya ca nakAro'ntAdezaH; pUrvaNaiva siddhe punarvacana bahuprIhinivRttyartham / grAmasya patiH- grAmapatnI, prAmapatiH, nyA0 sa0-sAdeH / saha viSamAnavacano na tu tulya-70 bhAzApallI, bhAzApatiH, adhiSThAtrI patiH- adhipatnI, adhi- yogavacanaH sapalyAdAviti nirdezAda, tulyayoge hi pUrveNa patiH, ISadUnA patiH-bahupatiH, bahupatnI / sAderiti kim? zabdena saha patizabdasya nakAro bhavatIti sUtrArthe sapatnIti nirdezo 5patiriyam , prAmastha pattiriyam / mukhyAdityeva- atikrAntA na syAt / nanu ' sAdeH patyunaH' ityekayogo vidhIyatAM, sAditvena patimatipatiH / gauNAdapIcchantyanye- atipatnI, atipatiH / bahuvrIhAvapi anyasmin vA bhaviSyati, naivam- mukhyAdityadhi
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA. 4. sU0 52.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 269 kArAt sAdAveva syAt, na tu bahuvrIhI, pRthagyoge tu pUrvasUtre eva, yataH zyenI bhAryA yasya zyetabhArya ityatrApi puMvadbhAvo mukhyAditi bahuvrIhisamAsasyeva vizeSaNaM, na ptyuH||2.4.49.|| na syAt, zyenIzabde zrayamANanakArasya purasvAthezyetazabde'-40 | zravaNAdityasamaJjasaM syAt / tasmAdekapravRttini mittasya zabdasya sptnyaadii| 2 / 4 / 50 // puMsi darzanAt tasyaiva striyAM vartamAnAdanyAdRzyatve'pi na bhavata0 pra0 sapatnyAdau yaH patizabdastasmAt striyAM DI-| 'tyeva zabdAntaramiti sarva samaJjasameva // cha / 2. 4. 50. // 5rbhavati, nakArazcAntAdezaH, punarvidhAnaM nityArtham / samAnaH . patirasthAH samAnasya patiriti vA-sapatnI, evam- ekapatnI nyA sa0-sapanyAdau / sabhAvArthamiti-dharmAdiSu palIvIrapatnI, piNDapallI,bhrAtRpatnI, putrapatnI; SaDete sptnyaadyH| zabdasyApAThAdityarthaH / puMvadbhAvapratiSedhArtha ceti-"parataH strI."45 samudAyanipAtanaM samAnasya sabhAvArtham, puMvadbhAvapratiSedhArtha [ 3. 2. 49. ] iti " jAtizca Ni." [2. 3.51.] ca-sapatnIbhAryaH, sapatnyA ayaM- sApatnaH // 50 iti ca prAptasya // 2. 4. 50. // 10 za0 nyA0-sapa0 / ke sapalyAdayaH ? yeSAM samAsAnAM UDhAyAm / 2 / 4 / 51 // patyuttarapadAnAM samAnAdIni pUrvapadAni te sapanyAdayaH, kuta ta0 pra0-patyuH kevalAdUDhAyAM- pariNItAyAM striyAM etat ? samAna-eka-vIra-piNDa-bhrAtR-putrANAM ca SaNNAmeva DIbhavati, nakArazcAntAdezaH / paranI, yajamAnasya patnI, vRSa-50 gaNe pAThAt, na sapalyAdInAm, tatazcAyamarthaH- sapatnyA lasya patnI / UDhAyAmiti kim ? patiriyaM saMgRhItA, abhAryA diSu sAdhyatvena viSayabhUteSu samAnAdibhyaH parAt patyurjana vetyarthaH // 51 // 16kArazcAntAdezaH, evaM hi teSAM sAdhyatA bhavati- yadi samAnA dIni pUrvapadAni bhavanti, tena sAmalibhyate- samAnAdibhyaH za0 nyA0-UDhA0 / yA'gnisAkSipUrvakeNa pANigrahaNena parAt patyuriti, ata Aha-sapalyAdiSayaH patizAda pariNItA sehoDhA gRhyate / tadantavidhizca nAmagrahaNe nAzrIyate iti- sapatnyAdiSu yaH patizabdaH sthita ityupazleSasaptamI tu na ityAha-patyAra ityAha-patyurityAdi / yajeH zAne SaSThayAM ca-yajamAnasya 155 ghaTate, sapanyAdInAM nakAraviziSTAnAmupAdAnAt tatra pati-varSateH "tRpi-vapi-kupi." [ uNA0 468.] iti kityale20zabdasya zuddhasyAvidyamAnatvAt / punariti- " patyunaH "[2.. vRSala / saMgRhIteti- anagnisAkSika kAmAdito dArakarmatve parigRhItetyarthaH / abhAryeti- bhAryAyA anyA'pradhAnabhUtA 4. 48. ] ityanenaiva siddhatvAditi bhAvaH / sapatnyAdayo hi. bhaginyAdiscyate // cha. / / 2. 4. 51. // bahuvrIhisamAsAH, gaNastu na paThita udAharaNairevAvagatatvAt / samAnAderakRtvA samudAyanipAtanaphalamAha-samudAyeti- lakSa- nyA0 sa0-UDhAyAm / yA'gnisAkSipUrvakeNa pANigrahaNena: nnaabhaave'piityrthH| dvitIyaphalamAha-paMvadrAvetyAdi-"parataH pariNItA seha gRhyate / tadantavidhizca nAmagrahaNe nAzrIyata ityAha25zrIpuMvat" [3. 2. 49.] iti tasyedam" [6. kevalAditi / saMgRhItetyatra anagnisAkSika kAmArditamA nasA dAra 3. 160.] ityaNi zivAyaNi vA " jAtizca0" [3.2 karmatve parigRhItetyarthaH / abhAryA cetyatra bhAryAyA anyA apradhAna51.] iti prAproti / nanu kathaM puMvadbhAvaprAptiH ? yataH bhUtA bhaginyAdirucyate // 2. 4. 51. // sapatnIzabdasya parataH strIvAbhAvAt, yadi hi sapatnazabdo'pye pANigRhItIti / 2 / 4 / 52 // kasminnevArthe puMsyapi dRzyata tadA tasminnapravRttinivRtteH striyAM 80vartamAnA syAt ( ? tadA tasminnekrapravRttinimitte striyAM ta0 pra0-itizabdaH prakArArthaH, pANigRhItIprakArAH vartamAnAdasya syAt) parataH strItvam , yazca sapatnazabdaH puMsyapi zabdA UDhAyAM striyAM khyantA nipAtyante / pANigrahIto'syAH dRzyate sa zatrutvaM pravRttinimittamAdAya vartate, sapatnIzabdastu pANI vA gRhItA-pANigRhItI, evaM-karagRhItI, pANyAttI, samAnaH patirasyA ityamumartha pravRttinimittIkRtya yaugikatayA'the kraatii| UDhAyAmiti kim ? yasyA yathAkathaJcit pANi, pravartata iti samAnAyAmAkRtau sapatnazabdasya puMstvAdarzanAt guhyate sA pANigRhItA / bahuprIhAvevecchantyanye // 52 // 70 vAna prApnotyeva puMvadbhAvaH, naivam-- sapatizabdasya za0 nyA0-pANi / prakArArtha iti- sadazArtha ityarthaH pusyapi darzanAt, yadeva ca sapatnIzabdasya samAnapatitvaM pANigRhItIsadRzA ityrthH| pANirgRhIto'syAH agnipravRttinimittaM tadeva sapatizabdasyApItyastyeva parataH svItvaM sAkSika iti zeSaH, bhAryAyA hi vivAhAya pANiragnisAkSiko sapatnIzabdasya, na ca vAcyam- sapatizabdo nakArAzravaNAdanya gRhyate, evaM ghUDhA bhavati / kecidAhuH- yadA tvasadRzI brAhmaNAdi
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 bRhabRtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 54.] vivAhAya pANI gRhNAti sA bhAryApi na pANigRhItI, pANi- dhAnaliGgAccAntaHzabdAdavyayAdapi prathamotpattiAyyaiveti prathamAgRhIteba(teva) sA, sadRzI brAhmaNAdireva (sadRzI brAhmaNyAdireva) samarthatAM samarthayamAnA nakSamanta iti; etadeva ca yuktamutpazyAmo bAhmaNAdeH pANigRhItI bhavati, evambhUtArtha eva patnIzabdo- yato'vyayAnAM zaktiyoge'pi na kArakavibhaktirasaMkhyatvAt ,40 'pIti / pANigrahItIti-gRhAteH kte " gRho'parokSAyAm" nahi zaktimAtrapratibaddhA kArakavibhaktarutpattiH, kiM tarhi ? 4. 4. 34.7 itITo dIrghatvaM "jAti-kAla." [3. saMkhyApratibaddhA'pIti "dvitIyAyAH kAmyaH" [3.4. 23.] 1. 52.] iti puurvnipaatH| pANyAttIti- ApUrvAd ityatra tu dvitIyAgrahaNa karmayogopalakSaNam , yathA "uso'patye" . dadAteH ktaH " svarAdupasargAd dasti."[4. 4. 9.] iti // 6. 1. 28.1 ityatra usagrahaNaM sambandhamAtropalakSaNaM, na tu tkaarH| pANigrahIteti- yadA Uti nAyamarthaH, kintu tadantAta pratyayavidhAnArtha. tena svaHkAmyatItyAdisiddhiH 145 UDhAyA anyasyA vA pANigrahIto'syA iti sambandhamAtra patimatI pathvIti-nAnAvidhavA'rtha iti nipAtanaM na 10vivakSyate tadA pANigRhItetyevaM bhavatIti / anya iti- bhavati / antarasyAM zAlAyAmastIti-atra garbhiNyarthApUrve // cha. // 2. 4. 52. / / |bhAvAdetatsAdhye matureva na bhavati, dUra evAnyaditi ||ch / | 2. 4. 53. / / nyA0 sa0-pANi0 / pANigRhItI iti prakAro yeSAM te tathA, jasaH sUtratvAllup // 2. 4. 52. // __ nyA0 sa0-pativanyanta / adhikaraNapradhAnAdapIti-50 " tadasyAstyasmin" [7. 2. 1.] ityatra taditi prathamApativatnyantarvatnyo bhAryA garmiNyoH ntAd vihitatvenA'prApta ityarthaH // 2. 4. 53. // 15 / 2 / 4 / 53 // jAterayAnta-nityastrI-zUdrAt ta. pra0--bhAryA- avidhavA strI, tasyAmabhidheyAyAM patimacchabdAd DIrasya ca pativatnAdezaH, tathA garbhiNyAM ta0 pra0-jAtivAcino'kArAntAnAmnaH striyAM kIrbhavati,55 striyAmabhidheyAyAmantarvacchandAd DIrasya cAntavanAdezo nipA-- sana cet tad yAntaM nityatrIjAtivAci zUdrazabdo vA bhavati / tyate: nipAtanAdeva ca adhikaraNapradhAnAdapyantaHzabdAmmatvarthIyo. yA tantra jAtiH kAcit saMsthAnavyaGgayA, yathA- gosvAdiH, sakR20maturbhavati / bhAryeti kim ? patimatI pRthvii| garbhiNIti dupadezavyaGgayatve satyatriliGgA'nyA, yathA- brAhmaNatvAdiH, kim ? antarasyAM zAlAyAmasti // 53 // atriliGgatvaM devadattAderapyastIti sakRdupadezavyaGgyatve satIza0 nyA0-pati0 / avidhaveti-dhavo bhartA yasya |tyuktam, gotra-caraNalakSaNA ca tRtIyA, yadAhuH-- 60 pANigRhItI, vigato dhavo yasyAH sA vidhavA, na vidhavA- "AkRtigrahaNA jAtirliGgAnAM ca na srvbhaav| avidhavA, jIvatpatirityarthaH, garbhaH- kukSigato'syA [a]stIti sakRdAkhyAtanirmAhyA, gotraM ca caraNaiH saha" // 1 // iti / 25garbhiNI, tatra yathAsaMkhyaM pativatnI, antarvatnI ca nipaatyte| kukuTI, sUkarI, taTI, pAtrI tathA brAhmaNI, vRSalI; tathA tatra yad yatra nipAtyate tadAha-patimacchabdAdityAdi-nADAyanI, cArAyaNI; kaThI, bahUvRcI / jAteriti kim ? muNDA patizabdAt "tadasyAtyasmin," [7. 2. 1.1 iti zuklA, kRtA, devadattA / ayAnteti kim ? ibhyA, kSatriyA.65 maturbhavatIti makArasya vavalakSaNamanyannAstIti tadanena sAdhyata vaizyA, aryA; gavayI, hayI, mukayI, manuSI, matsI, RzyI iti / astisAmAnAdhikaraNyena matorvidhAnAdantaHzabdasya iti gaurAdipAThAt / antagrahaNaM sAkSAtpratipattyartham , tena80cAdhikaraNapradhAnasyAstinA sAmAnAdhikaraNyAbhAvAt tadAdheye- vataNDasyApatyaM pautrAdi strIti yana, tasya lope sthAni naiva ca sAmAnAdhikaraNyAnmatorabhAvAt kathaM tato dyApi vadbhAve'pi vataNDItyatra yAntalakSaNaH pratiSedho na bhvti| (? byAdi) nipAtyata ityAha-nipAtanAdeva cetyAdi-nisyastrIjAtivarjanaM kim ? makSikA, yUkA, khaTvA / kathaM70 etenAntaHzabdAnmatureva sAdhyate, vatvaM tvavargopAntyatvAt siddha-tahi droNI?, kuTI ?, anna hi zabdayonityastrIsvAbhAve'pi miti, cazabdo matuzcetyevaM sambadhyata iti / anye tu prathamA- droNI-kuTIjAtenityastrItvAt pratiSedhaH prAmoti-naivam-gaurA-, samarthAnmatorvidhAnAdantaHzabdasya cAdhikaraNapradhAnatvAt prathamA. dipAThAd bhaviSyati / zUdravarjanaM kim ? shuudaa| kathaM mahAsamarthatA nAstItyevaM matorabhAvaM varNayanti; tacApare vicArakA zUdrI- bhAbhIrajAtiH?, nAtra zUdbhazabdo jAtivAcI, kiM adhikaraNArthasyAnAmArtharUpApannatayA'nenAbhidhAnAdavyayAllukhi- tarhi ?-mahAzUdrazabdaH, yatra tu zUdra eva jAtivAcI tatra75
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA04. sU0 57.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 276 bhavasyeva DIniSedhaH- mahatI cAsau zUdrA ca mahAzUdreti / yathA- taTastaTI taTamiti / sarvazabdasya liGgAnAmityetadanapekSasya jAtilakSaNasya cArya prativedhaH, tena-dhabayoge bhavatyeva zUdrasya | samAsabhAktvaM viNpratyayanimittaM ca nityasApekSakatvena gamaka-40 bhAryA-zUdrI / mAdityeva-bhAkhuH, tittiriH; koyaSTiH / tvAnna virudhyate / ubhayalakSaNalakSitA'pi jAtiH sakRdupadiSTA mukhyAdityeva-bahuzukarA bhUmiH, bahubrAhmaNA zAlA / kathaM | niHzeSeNa grAhyati-sakRdAkhyAtanidhiti- tathA kAnya5suparNI? suparNazabdasyApi jAtivAcitvAt , tasya ca kubje vasante kAle prAptayauvane piNDe gotvamupadiSTa. pATaliputre mukhyatvAt // 54 // grISme kAle vRddha piNDe jJAyata eva, evaM caikA nityA pratyeka parisamAptA ca jAtinizcIyate, nokatvamantareNa piNDAntareNa45 za0 nyA0-jAte: / jAyate'nayA bhinneSva(bhinneSvabhinnAva)bhidhAna-pratyayAviti jAtiH ktiH, nanvatra kathaM ktiH, grahaNamupapadyate, yadi ca na nityA piNDavinAze jAterapi vinAparatvAdanaTA bhAvyam , yada vAkyakAraH- "ajapbhyAM strIkhalanAH | zAna piNDAntare gRhyeta, pratyekAparisamAptau ca yatrA'pi piNDa upadizyate tatrApi na gRhyata, kimuta piNDAntare, aMzena 10striyAH khalanau vipratiSedhena" iti; na cAtrAsarUpavidhiH pravarttate, hyavasthAne'za eva gRhItaH syAna jAtiH, na jAtyazo jAtianaTa kA (tya )pavAdatvAbhAvAt. striyAM hi ktirvihitaH, puna ranekaprasaGgAt / tadevamAkRtigrahaNaM yasyA, na ca sarvANi liGgAni60 puMsake'naTo'vakAzaH, apavAdatvena ca bAdhAprasaGge'sarUpavidhi -1. bhajate; sakRdAkhyAtanirlAhyA ca yA'sau jAtiriti lakSaNamnAta iti paratvAdanaTa prApnoti, nApavAdatvAt H parato'pyasarUpa dvayazeSatayA vyAkhyeyam / anena ca lakSaNena kukaTatva-brAhmaNavidhiriSTaH pUrvaiH; ucyate- ata eva nipAtanAt ktiriti tvAdInAM jAtitvamuktaM, na devadattatvAdeH, tasya niyatapiNDa15anupadakArastvAi- paratvenApi bAdhakatve'sati sarUpAvadhibhava-samavetatvAt tathAvidhaviziSTavAcyatvAd medopapatteH, vAcakazabda tIti krapi siddhiH| jAti:- sAmAnyamabhinna buddhidhvaniprasava-sAdazyamAtrameva pratIyate, na ca brAhmaNatvamiva devadattatvaM nAma 55 nibandhanamarthaH tatra ca kAryAsambhavAt tadvAcino grahaNamityAha-kiccidaparimitasakalapiNDasAdhAraNamupadezasaciva( sahAya)pratyakSeNa jAtiyAcina iti-tatra jAtizabdena sAmAnyamAtragrahaNe lakSyata iti. iti saMjJAzabdebhyo vizeSaH, devadattAdayo hi zukAdizabdAnAmapi guNAdisAmAnyopAdAyinA grahaNaprasaGgAda saMjJAzabdAH kAmaM bhavantyupadezasahAya pratyakSavyapekSiNaH, sakala20vyAvAbhAvAjAterityAnakyAt , saMjJAvyudAsasya cAsaMjJAyA- vyaktisAdhAraNyaM tu teSAmAkAzAlekhyaprakhyaM, devadatta ityAdI mityapAdAnenaiva siddhatvAjAterityupAdAnAd viziSTeva jAtigRhyata svavasthAbhedaparikalpitabhedatvAdekatraiva piNDe yadyapi jAtizabdatvaM60 ityAha-tatra jAtirityAdi / etadeva zrIzeSadevabhaTTAraka-'tathApIha jAtigrahaNAvavidhA jAtirAzrIyata ityuktpraaym| proktena dRDhayati-yadAha:-"AkRtigrahaNetyAdi / AkRti- atra kecidAhuH- sakRdAkhyAtanirmAhyetyetadAdyalakSaNazeSabhUtamiva zabdo'nyatra jAtiparyAyaH, yathA- AkRtyabhidhAnAd vaikavibhaktau ( meva) nobhayaM( ya )zeSam , nahi brAhmaNyaM nAma sakRdAkhyAtaM 26vA janyAnayana iti, iha tu jAtiparyAyasya prahaNAnupapattiH |piNDAntare gotramivAdhyavasAtuM zakyam / anye tvAhaH-devavivakSitArthasya tadhaNe pratipAdayitumazakyatvAt, tasmAdihA- | dattAdInAM tu saMjJAzabdAnAM satyupadezasahAyapratyakSavyaGgayatve na6 kRtizabdena saMsthAnavizeSa ucyate, Akriyate-nyajyate'nayeti jAtizabdatvam, tatra hi piNDe prAksaMjJAsambandhAd yAdRzaH vyutpattyA vyaktirucyate ityarthaH / gRhyate'neneti grahaNamiti karaNa- pratyayo jAyate tAdRza eva nivRtta'pi saMjJAsambandhe, vyApAsAmAnye padaM saMskriyate, tatrAkRtizabdasannidhAnAt strItvaprati-rite hi zabde saMjJitvamAnaM parisphurati, nAdhika kiJcit ApattiH strIpratyayanimitta ma bhavati, AkRtigrahaNaM yasyAH sA yaduktaM-"prAkzabdAd yAdRzI buddhiH zabdAdapi hi taadRshii|" AkRtigrahaNA, avyvsnniveshvishessvybyetyrthH| etena go-brAhmaNyaM tu nAma vastugataM vyaktivyatiriktaM dezAntare kAlAntare70 svAdilakSaNA jAti: saMgRhItA bhavati, brAhmagatvAdistu na piNDAntare upadezasahAyapratyakSavyaGgyatayAnivedyamAnamAste, saMgRhItA, tatsaMgrahaNArthamAha-liGgAnAM ca na sarvabhAgiti-na tu tathA devadattatvaM nAma, etaca kArikAyAmanami. yA'pi sarvANi liGgAni na bhajate sA vyakti bhiranabhivyajyA'pi hitamapi jAtizabdArthAnugamAlabhyate, jAyate'nayA bhinneSvajAtirbodhavyA, yathA- vipro viprIti dvAbhyAmeva limAbhyAmevaM bhinnAvabhidhAna-pratyayAviti jAtirityevaM vyAkhyAne sarva susthavidhAyA jAteH sambandho na tRtIyena napuMsakena, prAktanena lakSaNe- mityaahH| atha kumAratvAdInAM kathaM jAtitvam ? eSTavya teSAM75 nAsaMgrahItAyA jAteH saMgrAhakamidaM lakSaNaM, na tu tasyAtiprasaktasya jAtitvam, itarathA hi kumArI bhAryA'sya- kumArIbhArya ityatra vyavasthApakamiti triliGgabhAgapyAkRtigrahaNA jAtiriti draSTavyam, "svAmAnkIrjAtizca0 " 3. 2. 56.] iti puMvaddhAva
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 bRhasAtti-halyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 57.1 -- -- -in-c an pratiSedho na syAt, ucyate- astyevAtra jAtitvaM saMsthAna- [6.3.181.] ityaNantAt " tadvettyadhIte "[6.2.117.40 vizeSavyayatvAt , jJAyate hi nipuNadarzanAdeveyaM kumArIti; ityaNaH "proktAt "[6.2.129. 1 iti lope proktAthasya ca nanu kumArIzabdena puMsA sahAsaM prayogamAtramucyate, na tu jAti-" kaThAdibhyaH." [6. 3. 183.] iti lope byAM cariti kathaM jAtitvaM ? tathAhi- ananubhUtapuruSasambandhA kumArI- kaThI, bahavRcI / muNDeti-muNDazabdo muNDanakriyotpAdye ityucyate, netadasti- khaTvApyananubhUtapuruSasambandhA, sA kasmAta guNe tadyogAd dravye zukzabdo guNavacanaH, kRta-devadasau kumArIzabdena nAbhidhIyate, tasmAna puruSavirahamAtreNa kumArI-| kriyA-yadRcchAzabdau / ibhamarhati "daNDAdeyaH" [6. 4.45 zabdastatrArtha vartate, kiM tarhi ? puruSasambandhavirahamupalakSaNI-178.] iti ye-ibhyA / "kSatrAdiyaH " [6. 1. 93.] kRtya jAtivizeSa eva hatyAdizabdavat kumArIzabdenocyate, iti atriyA / "viMzat pravezane" "zikyAsya." [uNA. tathAhi-na sarvo hastItyucyate, kiM tarhi ? kazcidevopalakSaNI- 364. 1 ityAdivacanAdye nipAtanA vRddhau-vaizyA / 10kRtavastusambandho jAti vizeSa eva, bhavati kumAratvAdInAM jAti- " svAmi-vazye'ryaH" [5. 1. 33.] iti-aryA / atha zabdatvamevam- "vayasyanantye" [2. 4. 21.] ityatra kathaM gavayAdizabdAnAM yAntatvAd DI ityAha-gaurAdi-50 kumArItyanudAharaNameva; yadA tu pAThAditi / aya ityukte'pi yamAtrasya striyAmavRtternAmavize" prAdurbhAva-vinAzAbhyAM, sattvasya yugapad guNaiH / |SaNatvena tadantapratipatteryAnta iti gamyate, kimantagrahaNenetyAha asarvaliGgA bahvA, tAM jAti kavayo viduH // " antagrahaNamityAdi / makSikAdayaH zabdA nityastrIjAtiviSayA 15 iti jAtilakSaNaM tadA kumArItvaM na jAtiriti puMvaddhAvo iti na bhavatItyudAharati-makSiketyAdi / nanu kathaM balAkA. bhavasyeva, yataH satyeva piNDe kumArItvaM nivartate, tadA vayo- khaTvAdayaH zabdA nityatrIviSayA bhavanti ? saMjJAzabdatvenaiSAM56 lakSaNa eva vIH / keSAJcit sambandhizabdAnAM kriyAzabdAnAM puMsi napuMsake ca prayogasya pratiSeddhamazakyatvAt, nahi balAko cArthasyAsatyapi jAtitve jAtinibandhanaM zAstre kAryamiSTama.balAka, khaTvaH khaTvamityAdi kasyacinnAma kriyamANaM nivArayituM sadartha tatrApi jAtitvaM paribhASayannAha-gotraM ca caraNaH zakyamiti; ucyate- idAnIM saMjJAzabdatvena puMsi napaMsake vA 20saheti- dvividhamiha gotraM- pravarAdhyAyapaThitamapatyapratyayAbhi- balAkAdizabdaH prayujyamAno balA(balamA)kAyatItyevaM yaugi dheyaM ca, yadAha-anantarApatyaM vRddhApatyaM yuvApatya ca gotrmiti| Rtvena yadRcchayA vA prayujyate, na jAtucijAtivacano bhavati,80 idamevAtra gRhyate, asyaiva paribhASitatvAt , tadabhidhAyino'- zabdAntaramevetat saMjJAtvena prayuktam, yastu pakSivizeSe vartate sa patyapratyayAntA apyabhedopacArAt, te cApatyApatyavatsambandha- jAtizabda evaM nityastrIviSaya eva ca / athavA'nityastrI dvAreNApatye pravRttA api sambandhizabdA:. caraNazabdAzca jAtivizeSa gadvArega zabdasya vizeSaNaM na sAkSAt- anityakaLAdayaH kriyAzabdAH, kaThAdiprotAdhyayanAya yathAsvaM vratacaraNa- strIjAtyarthasya vAcako yaH zabdastataH pratyaya iti, evaM ca kriyAnimittatvenAdhyetRSu pravRttatvAt , tadarthasya loke jAtitvenA- samAnAkRtitvaM labhyate- samAnAyAmAkRtau yo'nityastrIjAtyartha65 prasiddhasyApi jAtikAryaprasAdhanAya vAcanika jAtitvamabhyupeyate, iti, nahi bhinnAkRtI jAtyartho bhavati, abhinnAbhidhAna-pratyayatena nADAyanI cArAyaNI kaThIti jAtilakSaNo bIH siddho bhvti| hetutvAjAteH, tasmAd bhinnAkRtitve jAtitvaM na syAt, tenAna ca "strIpuMsayorapatyAntAH" ityasarvaliGgatve ca nADAyanAdInAM nityastrItyanena jAtyarthasya vizeSitasvAt samAnAkRtitvasyAntacAdhyAyana kriyAnahatvAt napuMsake vRttyabhAvAt sakRdAkhyAta- vo bhavati, tathA ca brAhmagalakSaNo'rtha ekasminneva brAhmaNye nirgAhyatA'stIti na pUrvalakSaNena saMgrahaH / tathA ca na kayAcidA- vartamAnaH kadAcit strItvavAcakena zabdenAbhilabhyate kadAcit 70 kRtyA eSa nADAyana: kaTho tyAkhyAyate, navA]khyAne'pyAkRtya- puMstvavAcakena-brAhmaNI, brAhmaNa iti, tadayaM samAnAyAmAkRtau ntare tayonizitA'stIti / iti lakSaNatrayalakSitAyA jAte- bhavatyanityastrIjAtyarthaH / yastveSa balAkazabdaH puMsi napuMsake ca rudAharaNAnyAha-kukkuTItyAdi- kukeH "narkuTa-kukuTa0 "saMjJAtvena viniyuktaH sa AkRtyantaraM khalvanityastrIviSayo bhavati, 16 uNA0 115.] iti nipAtanAt kuTi- kukkuTaH / naDasyApatyaM samAnAyAmAkRtau hi nityastrIjAtyarthavAcitvameva, nahi pakSi carasthApatyaM vRddha strIti naDAditvAdAyanaNi vRddhau DhayAM ca- vizeSajAtau balAkAzabdaH puMvacano'sti / sAkSAcchandavizeSaNa-15 nADAyanI, cArAyaNI / kaThateraci- kaThaH,bahava Rco yasya pakSastu vyavacchedyAbhAvAdanityastrIti vizeSaNAnarthakyAnAzrayaNIya " naJ-bahocaH "[7. 3. 135.] iti samAsAnte'pi- iti, nahi kazcicchabdo'nityastrIviSayo na bhavati, atrApi bavRcaH, kaThena bacena ca proktaM cedamadhIta iti "tena prokte" saMjJAtvena prayujyamAnatvAliGgAntaravartitvasambhavAt kimanitya
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 55. ] zrI siddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 203 strItyanena vyavacchidyata ityanarthakrametra syAditi sthitametajjAtyartha - ntatvAd GIH siddha eva / bahUnuSIti- " nApriyAdau " [ 3. dvArakamanityastrIti zabdasya vizeSaNam / yadyevaM tarhi droNI, 2 53 ] ityanena na puMvaniSedhaH tatra pUraNyavantasya grahaNAt / kuTItyAdi na sidhyati, nahi samAnAyAmAkRtau droNIzabdo'- yadyapi kaThAdayo'pi brAhmaNavizeSAstathApi kaThAdInAmatriliGgatvaM na, 40 nityastrI jAtyarthavAcakaH, nahi gavAdanyAM droNazabdaH puMsi prayu- yathA- kaThena proktaM vetyadhIte vA kaThaM brAhmaNakulamiti turya jAtilakSaNaM 5jyate, kiM tarhi ? AkRtyantare pramANavizeSe, gavAdanyAM tu vidheyameva / kuTIti - matAntareNa kuTIzabdasya nitya-strItvaM, nityastrI jAtyarthavAcyeveti pRcchati - kathaM tarhi ityAdi- atra svamate " gRhe kuTa: " [ liGgAnu0 puMstrI0 zro0 2] iti lakSaNena zabdasyaivAnityastrItvaM na jAtyarthasyeti praznatAtparyArthaH / pariharati- puMstrIsvamiti matAntareNedaM darzitam / kathaM mahAzUdrIti - kevalAda naivamityAdinA / zrIzeSabhaTTArakastu sAkSAcchandavizeSaNa pakSamabhyu- zUdrAt jyAM mahatI cAsau zudrI ceti mahAzUdrIti parasyAbhiprAyaH 145 pagamyAha, yathA-astu kvacidastrI viSaya mityAdi, evaM droNIti mahAMzvAsau zUdrazceti vyutpattimAzramidam, yathA- paliknItya vRtti10 siddhayati, drogazabdasya kacit parimANAdau puMvRttitvAt kintveta- nimittaM jAtiH, jAtidvAreNa GIH / zrAbhIrajAtiriti - vaizyameda eva, smin pakSe na kazcinityastrIviSayaH zabdaH sambhavatIti yathokta- AbhIro gavAdyupajIvI / kathaM suparNIti- parNazabdasyaiva jAtistvaM, nayena vyavacchezvAbhAvAd nityastrIti na kartavyaM bhavatIti, satya- tasya ca kRte samAse amukhyatvamityabhiprAyaH // 2. 4. 54. // micchatyevaitad bhagavAn balAkA mAkSiketyAdyajAdiSu pAThaH kariSyate / yadi tvanya eva saMjJAzabdo balAkAzabdo jAti15 zabdaratvanya eveti nyAya AzrIyate tataH saMjJAzabdAt prAptireva nAstIti sAkSAcchanda vizeSaNapakSe'pi na kazcid doSa iti kaipyaTaH / ta0 pra0--- pAkAdyantAjAtivAcino nAmnaH striyAM GItadevaM samAnAyAmAkRtau yo'nityastrIjAtyarthavAcaka ityamuSmin bhavati / odanasyeva pAko'syAH - odanapAkI, kSaNa kSaNena kalpe droNItyAdisiddhiH gaurAdipAThAt / bhASyakArastu na, tatra vA pAko'syAH- kSaNapAkI, mAkhukarNI, zaGkukarNI, mudraparNI, pAThAnabhyupagame'pi droNItyAdisiddhayarthaM samarthavAditayA sAkSA- sAlaparNI, gauriva vAlA bhasyAH - govAlI, azvavAlI; saMjJA 55 20cchabdavizeSaNamabhyupagamyAnenaiva GIpratyayaM sAdhayati, astrIviSayA- etA oSadhIjAtInAm / jAterityeva - bahupAkA yavAgUH / AsAM jAtInAM nityastrIrUpatvAd vacanam, evamuttarasUtraditi ca pratyAcaSTe, balAkA-makSikAdIMstvajAdiSu paThati / traye'pi // 55 // nAtreti- atra mahAzUdra zabdo na ca ta ]syAyaM pratiSedhaH, kathaM tarhi zUdrasya bhAryA - zUdrItyAdi ( 6- ) jAtilakSaNasya cetyAdi / bahusUkereti- bahavaH sUkarA asyAmityanya- vikSepe 25 padArthatvAt sUkarazabdaH svArthe striyAM na vartata iti mukhyatvA pAka-karNa-parNa-vAlAntAt / 2 / 4 / 55 // 29 66 " za0 nyA0- pAka0 1 pacanaM- pAkaH, dhan, [" kRtapazu pAlanapUraNayoH " ] " iNurvio [ uNA-60 182. ] iti Ne- karNaH parNaH, vAlyata iti pani bAlaH, | eSAM kRtadvandvAnAmantazabdena bahuvrIhiH / AkhoH karNa iva karNaH patraM yasyAH, zaGkariva karNo'syAH, muddrasyeva parNAnyasyAH, bhAvaH // cha // 2. 4. 54. // nyA sa0---jAterathA0 / jAtiH sAmAnyamabhinnavuddhidhvani- "sala gatau " salyata iti dhani- sAlo dantyAdiH, azvasyeva prasavanibandhanamarthaH, tatra ca kAryAsambhavAt tadvAcino grahaNa- | bAlA asyA ityavayavArthasyApradhAnatve'pi samAsArthasya jAti - 65 mityAha - jAtivAcina iti / sakRdupadezavyaGgyatve iti - | rUpasya mukhyatvAd mukhyAditi na virudhyate / bahuH pAko'syAH, 80ubhayorapi saMbadhyate / AkRtigrahaNetyatra gRhyate'neneti [ gRhaNam ] nAyaM jAtipravRttinimitto'pi tu kriyAsambandhanimitta iti AkRti:- avayavaracanA grahaNaM yasyAH / liGgAnAM ceti- liGgAnAM bhavati / pUrveNa na sidhyati nityastrItvena pratiSedhAdata Ahasarva - sarvatvaM bhajati liGsamudAyaM vA, sarvaM bhajate vA / sakadA - AsAmityAdi // cha. // 2. 4. 55. // * 44 khyAtetyatra sadAkhyAtA satI niyamena prAlA / pAtrIti- avyupanno'yaM, hu-yA mA0 [ uNA0 451.] iti trapratyayAnto nyA0 sa0 - pAkakarNa0 / bhAkhukarNIti- Akho karNa iva70 35vA zrahantasya tu TidvArA GI siddha eva brAhmaNIti - karNaH patraM yasyAH zaGkuriva karNo'syAH, mudrasyeva parNAnyasyAH, ayamapyanyutpannaH, " cikaNa 0 " [ uNA 0 190.] iti nipAto " mula gatau " salyata iti dhani- sAla, dantyAdiH, sAlasyeva cA, brahma aNati karmaNo'Ni pRSodarAdinipAte, apatyANi vA'Na- parNAnyasyAH // 2. 4 55 // 35 50
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 vRhadvRtti-vRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 59. } | nyA0sa0--asaMbhalA / dAsIphalIti-dAsIva pUgI dADimaM ca phalaM yasyA iti / saMphaleti-saMgataM bhareva ajinamiva / 2 / 4 / 56 // eka ca phalamasyAH / zaNaphaleti- zaNasyeva phalAnyasyAH 140 ta0 pra0-sadAdirahitazabdapUrvo yaH puSpazabdastadantA piNDaphaleti-piNDAkArANi phalAnyasyAH piNDaphalA kaTutumbI, jAtivAcino nAmnaH striyAM DIrbhavati / zaGkhapuSpI, suvarNa5puSpI, hirnnypusspii| sadAdipratiSedhaH kim ? satyappA. pAnaghaNTuH- "kaTukA'lAbutI tumbI laJcA piNDaphalA tathA." kANDapuSpA, prAntapuSpA, zatapuSpA, ekapuSpA, prAkapuSpA." 2. 4. 57. // pratyapuSpA // 56 // ___ anamo mUlAt / 2 / 4 / 58 // za0gyA0 as| sadAdidvandvagarbhAnaJtatpuruSAt paJcamI, na0pra0-navarjitazabdoM yo mUlazabdastadantA-45 paryudAsAca sadAdibhyo'nyaH parigRhyate, tena ca puSpAditi jAtivAcino nAmnaH striyAM chIrbhavati / darbhamUlI, shiirssmuulii| 10vizeSyate, jAteriti kevalasya ca striyAM vRtyabhAvAt tadantazca bhanana iti kim ? amUlA // 58 // labhyata ityAha- sadAdItyAdi / puSyatItyaci- puSpam || zaGkhAdivarNe zaGkAdizabdaH, tena zaGkhAdi puSpaM yasyAH, santi gayA. sati 2 za0 nyaa0-an0| ["mUha bandhane"] "zuka-zI. kANDe prAnte zatamekaM ca puSpaM puSpANi vA yasyA iti vigrahaH / mUbhyaH kit " [ uNA0 463. ] iti le- mUlam , darbhasyeva aJcatilaptadhApratyayAntaH, prAk pratyak puSpaM yasyA iti vigrahaH ...zIrSe mUlaM yasyAH , na vidyate mUlamasyAH ||ch.||2 4.58. 150 15 // ch.|| 2. 4. 56. // nyA0 s0-anmo0| darbhamUlItyatra darbhasyeva zIrSe ca mUla yasyAH / amUlatyatra na vidyante mUlAni yasyAH // 2.4.58. // nyA0sa0---asarakANDa01zakRpaSpIti-zAdivarNa- zAdizabdaH, tena zazAdi puSpaM yasyAH / satpuSpetyAdi- atra santi | dhavAd yogAdapAlakAntAt kANDe prAnte zatamekaM ca puSpaM puNpANi vA yasyA iti vigrahaH / / / 2 / 4 / 59 // prAkapuSpeti- aJcatirkhaptadhApratyayAntaH, prAk pratyak puSpaM yasyAH 200 2. 4. 56. / ta0 pra0-dhavo- bhartA, tadvAcino'kArAntAd yogAt-55 mom |saMbandhAt striyAM vartamAnAt pAlakAntazabdavarjitAsAmno asaM-bhastrA-jinaika-zaNa-piNDAt kIrbhavati / praSTasya bhAryA- praSThI, evaM pracarI, gaNakI, mahA. phalAt / 2 / 4 / 57 // mAtrI, kumAryA bhayo bhartA- kaumAraH, tasya bhAryA kaumArI . ta0 pra0---samAdivarjitazabdapUrvo yaH phalazabdastadantA- praSThAdayo hi zabdA dhavavAcino'pi yogAt-so'yamitya jAtivAcino nAmnaH khiyAM chIrbhavati / vAsIphalI, pUga-bhedopacAreNa bhAryAyAM vartante, yadA tu"tasyedam"[6.3.60 phalI; daaddimphlii| samAdipratiSedhaH kim ? saMphalA,160.] iti vyatirekavivakSA tadA taddhito bhavati-prAThI, bhavAphalA, ajinaphalA, ekaphalA; ekAmecchantyanye, zaNa- prAcarI / dhavAditi kim ? parisRSTA, prajAtA, prasUtA; sarvatra phalA, piNDaphalA; auSadhijAtivizeSANAM saMjJA etAH // 57 // vinilaThitagarbhetyarthaH, astyatra yogastena vinA prasavAbhAvAt , za0 nyA0- asaM0 / vasateH "kR-za-kuTi "ugAna tu dhavavAci naam| yogAditi kim ? devadatto dhavaH, 619.] iti NItIkAre khyAM ca- vAsI, "pUgaza pavane" devadattA bhAryA svata eva, na tadyogAt / apAlakAntAditi65 30" pUmudibhyAM kit" [ uNA0 93.] iti [ kiti ge-]] kim ? gopAlakasya bhAryA-gopAlikA, evaM- pazupAlikA, pUgaH, dadAte: " do DimaH "uNA. 355.1 iti Dime- bhavipAlikA / bhAdisyeva-sahiSNorbhAryA-sahiSNuH / kathaM dADimam, vAsIya pUgo dADimaM ca phalaM yasyA iti vigrhe| jyeSThasya bhAryA- jyeSThA, evaM kaniSThA ?, madhyamA? vAsIphalItyAdi / saGgataM bhastreva, ajinamiva, eka cama -ajAdipAThAt // 59 // phalamasyA iti viprahe-saMphaletyAdi / anya iti-pUrve / / za0 nyaa0-dhvaa| yasmin jIvatyavidhaveti bhavati,7.0 95" zaNa dAne ' aci- zaNaH, zaNasyeva piNDazca phalAnyasyA iti bhRte tu vidhaveti, sa dhavo bharttatyAha- dhavo bharteti / arthe vigrahe zaNaphalelyAdi / etA iti- saMphalelyAdaya ityarthaH kAryAsambhavAdAha-tadvAcina iti / yogAditi- asya // cha. // 2. 4. 57. // | paryAyaH sambandhAditi- sambandhazca sambandhinamapekSate, sa
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4 sU0 59.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ca pratyAsannatvAdu dhara evaM vijJAyate, tena dhavena striyAH saMvidhAtRtvAt paktRtvaM dAsasya ca sAkSAt tathA strI-puMsayo:40 sambandhAdityarthaH / pratiSThata iti praSTaH, " sthA-pA-snA" prasthAtRtvamiti; puruSagatAyAH prasthAnakriyAyAstasyAmAropAd [5. 1. 142.] iti kaH " praSTho'prage" [ 2. 3. 32. ] veti / save ete praSThAdayaH zabdAH puMso vAcakAH, puMyogAt iti Satvam , nAtrottarapadAt syAdimutpAdya SatvaM kriyate, anyathA tu yadiccha( yadettha muttarakAlaM striyAM vartante tadA etebhyo saMkhyAsambandhAliGgasambandhasyAntaraGgatvAdApa syAt , tataH syAdau DIbhavati, yato gaNanAdikriyAsvabhAvaM yad gaNakAdizabdAnAM samAse'kArAntatvAbhAvAd DIne syAt , tasmAd * gatikAraka0* pravRttinimittaM tasya puMsyeva saMbhavo na striyAM tasmAt puMzabdA45 iti prAk syAdyutpattaH samAse praSThazabdo'kArAnto bhavatIti ete puMso vAcakAH, dhavagrahaNaM tu bhAryApratipattyarthamityuktaM- sidhyati ThIH, atra prasthAna kriyAkartatvAt praSTo bhatrlocyate, dhavavAcino'pIti, nanvayuktametat- striyAmapi hi gaNa tadyogAdiha praSThazabdasya striyAM vRttiriti vyA- prdhii| pracara-nAdikriyAgAM sambhavAt ; kinca yeSAM zabdAnA jAtirapi pravRtti10tIti pracaraH, tdbhaaryaa-prcrii| evaM- gaNayatIti gaNakaH, nimittaM teSAmapi puMyogavivakSAyAmiSyata eva chIH, tat tadbhAryA- gnnkii| mahatI mAtrA yasya sa mahAmAtraH, kimucyate puMsyeva pravRttinimittasambhavo'sti na triyAmiti,50 tadbhAryA- mhaamaatrii| kumArU bhava iti- yo hyapUrvapatiM yathA- brAhmaNasya strI brAhmaNI, atra satyapi brAhmaNye tasyAH kumArImupapannaH sa tatra bhavo bhavati, evaM ca kumAryA bhartA pravRttinimitte'nena kIrbhavatyeva,yathA zUdrAvarjane'pi puMyogekIrvidhI kaumAra ucyate, tasya bhAryA-kumArIti / nanvapUrvapatimupa-yata iti, yato jAterityasya zeSatayA pratiSedhavidhAnAdasyaiva 15pannetyapUrvatve dyotye kumArIzabdAt prathamAntAdeva svArtha taddhita-pratiSedhAt sUtrAntareNa bhavatyeveti, yadeva hi puMsi zUdratvaM mutpAdyaivaM vizeSakumAryeva kumArIti pUrve'bhidadhati, bhavatAM tu brAhmaNyaM pravRttinimittaM tadeva striyAmapi dRzyata iti cet 1:55 dhavayogAt tadbhAryA'nyApItyarthaH, ucyate- pratyAsatteH sevApUrva-navam-gaNanAgresarAdivyApArANA striyAmanaucityAllaukikAnAma patiH kumArI kaumArabhAvanimittabhUtA kaumArItyucyate, na vitareti, prasiddhatvAt puMsyeva sambhava iti / praSThAdInAM hi svayaM strIvRttitva- yasyAM hi bhavabhayaM kaumAra iti vyapadizyate sA kaumAra-mapazyantaH puyogAt striyAM vartata ityevaM gauNI kalpanAmAzriya 20paryAyasya hetubhUtA kaumArasyAsannA bhavati, yAstvitarA na tatrAyaM praThIti sUtrakRtaH sAdhitavantaH, yatra tu brAhmaNIprabhUtInAM mukhyaM : kaumAra iti tAH kaumArAd viprakRSyante, yadi hi tasyeda- svayaM brAhmaNajAtyAdipravRttini mittaM sambhavati tatra tadanAdRtya60 mityabhisambandhena vRttirveditavyA, nahyayamevAbhisambandhastasyeda-kaH khalu svasthacetA gauNI strIvRttitAmupAdAya zabdamupapAdayet / miti, kintu so'yamityapi, abhedAca bhedasya nivRttatvAt tasmAd yatra svataH strIvRttitvaM zabdasya pravRttinimittamasti na taddhitAnutpattiH, bhedasya tu vivakSAyAM taddhito na nivAryata ityAha- tatrAnena lIbhavati, kiM tarhi ? jAtilakSaNa eva; yadi caM 25praSThAdayo'pItyAdi / ayamartha:- caturbhiH prakArairatasmin sa kathaJcid gaNaka-praSThAdInAM strIvRttitvaM samayate tadA tataH striyA iti bhavati, tAtsthyAd yathA- macA hasantIti, bAleSu maJca-mAbeva bhavati- gaNikA praSTheti; etadviparItaviSayo hyayaM vidhi-65 tvAdhyAropAnmazcazabdapravRttihasantIti padAntaraprayogAd vijnyaayte| yogAt strItvapratipatteH, yena yatra svato'strIvRttitve puMyogAt tAddhAd yathA- jaTinaM yAntaM brahmadatta ityAha, bahmadattadharma- strIvRttitvaM tatrAnena DIriti / yadyapyukta- satyapi zUdratvajAti- lAbhAjaTini tadrUpAropaH; siMho mANavako gaurvAhIka ityAdAvapi lakSaNe pravRttinimitta zUdrIti puMyogavivakSAyAM zIrbhavatIti, tadA 30tAddhAt tadrUpAropAt tcchbdprvRttiH| tathA ca hariH- sat- nahi tatra yaiva zUdrA va zUdrasya bhAryA zadrItyedaM prati "gotvAnuSaGgo vAhIke, nimittAt kaishvidissyte| pAdayiSitA, kiM tarhi na yA zUdrA, kSatriyANI brAhmaNI vA,70 ___ arthamAtraM viparyastaM, zabdaH svArthe vyavasthitaH // ". tatra zUdrasya bhAryA- zUdrItyevaM bhavati / vini Thitagarbhati tatsAmIpyAd yathA- gAyAM ghoSaH kUpe gargakulamiti / ayamarthaH- pumAn hi vihitagarbhAdhAnAt prasUtaH parisRSTa iti 'tatsAhacaryAd yathA- kuntAn pravezaya, yaSTIH pravezayatiH iha kathyate, tatazca prasavAdInAmapi dhavavAcitvAt kathamiva pratyu35tu sAhacaryAt striyA praSTatvAdhyAropaH / athavA apratiSThamAnAyA-dAharaNatve syuriti, naivam-pumAn hi kAma garbhamAdhatte na tu mapi tasyAM praSThazabdo vartate, yathA- paJcabhihalaiH kRSati, evaM tato goM vilaThatIti / parisarga-prasavau sambandhanimittau, na khiyA api prasthAnakriyAdau pratisaMvidhAnAcaraNAt tadaGgabhAvAt ca tau pumAsamAcakSAte ityAha- astyatra yoga ityAdi / kartRtvaM syAdeva, 'yathA hyasau pApamakurvatyapi saMvidhAtrItvAt anye tvAhuH- parisaMgo dohada ucyate, tena parisRSTA- parisargA, kartRtvamApadyata eva, yathA vA sthAmidAsau pacata iti svAminaH jAtadohadetyarthaH, prajana:- prathamaM garbhagrahaNam, prasavastu garbha
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 vRhatti-vRhammasa-samunyAsasaMpalite [pA0 4. sU0 60.] vini Thanam , etaizca yoSita eva sambandho na puMsaH, puMsa- pUtakratu-vRSAkapyagni-kusita kusidAdai yoganimittA ete, na tadvAcina ityarthaH / prajAteti- "AH ca / 2 / 4 / 60 // 40 khanisanijanaH" [4. 2. 60.] iti Atvam / devadatto dhava iti- anena devadattazabdasya dhavavAcile prdryte| ta0 pra0-ebhyo dhavanAmabhyastadyogAta khiyAM vartamAnebhyo DIbhavati, tatsaMniyoge aikArazcAntAdezaH / pUtakrato ryA5 devadattA bhAryeti- yathA devadattaH svata eva devadattastathAkRta pUtakratAyI, evaM-vRSAkapAyI, amAyI, kusitAyI, kusivaayii| nAmatvAnna tvarthAntarayogAt, evamiyamapi prathamameva devdttetyrthH| yogAdityeva-pUtAH kratavo yayA sA pUtakratuH, evaM-vRSAsvata ityanena vyavacchinnaM darzayati-na tadyogAditi- na!" kapirnAma kAcit // 6 // 45 dhavayogAdityarthaH / [gopAlakasya ] pAlayatIti pAlakaH, gavAM pAlaka iti " akena krIDAjIve" [3. 1. 81. za. nyA -puut| pUgaH te-pUtaH, kRgaH "kR-lA10iti krmsssstthiismaasH| bhanu gopAlana kriyAyAH puMsi striyAM vA bhyAm" [ uNA. 78..] iti kityatau- kratuH, pUtaH na vizeSaH kazciditi gopAlikAdInAM svata eva strIvRttitva- Rturyaneti bahuvrIhiH / vRSAkapizabdo'nyutpanaH, yadvA vRSaH saddhAvAdAbeva bhaviSyati, kiM pratiSedheneti, naivam- yatra hiHIRIT - yatra hi" nAmthupAnta."[5. 1. 54.] iti ke- vRSaH, kampateH svataH svIkRttitvaM durlabhaprArthanaM tatra puMyogani mittAmopakAcA- ambhikuNDi." [uNA. 614.1 iti ipratyaye nalope50 rikI vRttimAzrityAnena DIH syAditi pratiSedha ucyate, tena -- cyata, tanaca- kapizabdaH, tatra SaSTItatpuruSe bahulavacanAd dIghatvam / devadattAdInAmapi puMyogasyAvivakSitatvAd devadattati bhavati, agateH "vI-ya-su-cahi." [uNA. 677.] iti naupuyoga vivakSAyAM tu devadattIti / kathamiti-vRddhatamaH- jyeSThaH astiH / " saca zira " gugAGgAd vA." [ 7. 3. 9.] iti iSThaH, "vRddhasya iti kidite- kusitaH, " kuseridedI" [uNA0 241. ] iti ca jyaH" [7.4.35 ] iti [ jyAdezaH,] tasya bhAryA hasvAdAvide-kusidaH, tataH pUtakratuzcetyAdisamAhAradvandvAd DI-55 jyeSThA, evam- alpatamaH- kaniSThaH, pUrvavadiSThaH, "alpa pratyayasanniyoge paJcamI, 'ai' ityAdezasabhiyoge ca SaSThI. 20yUno." [7. 3. 33. ] iti kanAdezaH, madhye jAtaH-vipariNAmo draSTavyaH / pratakratAyIti- atra pUtaH Rturyeneti pavana padhyamaH " madhyAnmaH" [6. 3. 76.] iti maH; puyoga-kriyAkartadhavavAcizabdasya tadyogAt- so'yamityabhisambandhAt vivakSAyAM strIvRttitvAt pratiSedhena vA saMgRhItatvAdebhyo'pi DIHIAT pravRttinimittAdhyAropAt strIvRttitvalAbhAdanena lIpratyayo'ntasyaitvaM prApnotIti praznArthaH / samAdhatte-ajAdipAThAditi // cha. // tata AyAdezaH; evaM- vRSAkapAyItyAdAvapi draSTavyam 60 2. 4. 59. // yA tu svayameva pUtakratustatra dhavayogAt pravRttirneti na pratyayo ammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmnApyAdeza iti, evamanyatrApi / pUtaRtu-vRSAkapyagnInAmakAOM nyA0 sa0-dhavAd yogA / sambandhAditi- sambandhazca rAntatvAbhAvAd "dhavAd" [2. 4. 59.] ityanena saMbandhinamapekSate, sa ca pratyAsannatvAd dhavasyaiva vijJAyate, tena DIpratyayasyAsiddhatvAt tadarthamapyupAdanam , kusita-kusidayostvadhavena liyA sambandhAdityarthaH / kaumArIti-kumArI eka pratIyate / kArAntatvAt pUrveNaiva pratyayasiddhAkArArthameveti / cakAra Ade-65 yogAt so'yamiti-atra so'yamityabhisambandhena vRttiveditavyA, zasya pratyayasanniyogaziSTatArthaH, asati tasminnaikArAdeza eva nAyamevAmisambandha stasyedamiti, kintu so'yamityapi, amedAca vijJAyeta. tataH paratvAnnityatvAcaikAre jAte'kArAntatAvidhA10medasya nivRtatvAda taddhitAnupapattiH / vyatirekavivakSeti-praSTha- tAda DIpratyayo na syAditi / nanu paJcamInirdezAt pratyayaprakaraNa syeyamiti bhedavivakSetyarthaH / astyatra yoga iti- parisarga-prasovAkAraH pratyaya eva vijJAyeta, tatazca samAna pratyayena saha sambandhanimittau, na ca tau pumAMsamAcakSAta ityAha- astytreti| DIpratyayasya pAkSikI pravRttiH syAt, kathamuktam- aikArazcA-70 anye tvAhuH- parisagoM dohada ucyate, tena parisaSTA saparisagA, tAdeza iti. naiSa doSaH- " eyegnAyI" [3. 2. 52.] iti jAtadohadelyathaiH / prajanaH-prathamaM garbhagrahaNaM, prasavastu garbhavini vastu gabhAvAna- nirdezAt, na kArasya pratyayatve'gnAyIti ||ch.|| 2. 4.6.. // laNThanam, etaizca yopita eva sambandhoM na puMsaH, puruSasaMyoga-.........mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm nimittA ete, na tadvAcina ityarthaH / gopAlakasyeti- pAlayatIti nyA0 sa0-pUtaRtu / nanu kusidAdai ceti paJcamIpAlakaH, gavAM pAlaka iti " akena krIDAjode" [3.1. nirdezAdaikAraH pratyaya eva vijJAyate, tatazca kI aikAraba pratyayau 81.] iti karmaSaDIsamAsaH // 2. 4. 59. // bhavata iti sUtrArthaH kathaM na labhyate, kathamuktamaikArazcAntAdeza iti,75
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ Arran.vuANwARAN Aamamunaw [pA0 4. sU0 63.] zrIsibahemacandrazamdAnusAsane dvitIyAdhyAyaH / maramanamannaranimoonampannamrurarwwwwwwwmarwad naiSa doSa:-" eye'mAyI" [3. 2. 52.iti nirdezAt , na bAdhitatvAt samAnadIghatve rudrANIprayogasya siddhatvAd 'An' saikArasya pratyayatve amAyIti bhavati / vRSo dharmaH, kapirvarAhastAdra-ityAgamasya dIrghoccAraNamatiricyate, atrotpalaH zivoktamanupyAda pRSodarAditvAd dI- vRSAkapiH, vRSa dAnavamARmpitavAn vadati- dIrghagrahaNe prayojana cintyam; anye tvAH - ebhyo gau vA " ambhi-kuNThi" [ uNA 614.] iti 3: / kusita- vipi sati vyaJjanAntebhyo'pi yathA syAditi; anye [ tu]40 5kusidau RSI // 2. 4. 60. // etat prayojanaM na kSamante- indrabhAryAyA evendrANItyato vRddha | vyavahAre pratipattiH, na vindramAcakSANasya bhAryAyAH, lauki manorau ca vA / 2 / 4 / 61 // kArthAnurodhena cAnvAkhyAnaM kriyate, na tu tadvirodhena / anye ta0 pra0-manordhavanAmnastadyogAt striyAM vartamAnAd GIrvAtu- ' anupAttAyA api prakRterdIrghakaraNena An-DIpratyayau bhavati, tasaMniyoge aukAra aikArazcAntAdezo bhavati / kalpyete ityAhaH, tenAhitAgneH prajApatervaNijazca [ bhAryA 145 manorbhAryA- manAvI, manAyI, manuH // 61 // AhitAgnyAnItyAdi, ziSTarete na prayujyata iti cet ? mA 10 za. nyA0-mano0 / pratyayasanniyogArthazcakAro'nuvartate, prayuyukSata, yathAvalakSaNamaprayukta ityavamataSAmanvAkhyAna na biru bAzabdo vikalpAtheH, prathamavidheyatayA pradhAnena chIpratyayena dhyate iti / sarvamupadarzayati- kozcata svityAdinA ||ch.|| sambadhyate, na tvaukArega, ttsnnidhaanenaaprdhaantvaadityaah-|| 2. 4. 62. // kIrvA bhvtiiti| au ceti cakAreNaikAro'nukRSyata ityAha- nyA0 sa0-varuNendra0 / Ananta Agamo bhavatIti-50 aukAra aikArazceti / manorbhAryeti- manyateH "bhU-ma- Aniti dIrvoccAraNaM matasaMgrahArtham , antagrahaNAbhAve tu Anapi 16ta-sari." [ ugA. 716.] ityupratyaye- manuH ||ch. // bhinnapratyayaH syAt / kiJcAntagrahaNAbhAve " anekavarNaH sarvasya" [7. 4. 107.] iti sarvasyAdezaH syAt // 2. 4. 62. // mummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm nyA0 s0-mnorau| pratyayasaMniyogArtha ckaaro'nuvrtte| | mAtulAcAryopAdhyAyAd vA / / 4 // 6 // vAzabdaH prathamaM vidheyatathA pradhAnena GIpratyayena saMbadhyate, na svIkAreNa ta0 pra0-ebhyo dhavanAmabhyastadyogAt striyAM vartamAnebhyo55 tatsaMniyogavidhAnenApradhAnatvAditi / / 2. 4. 61. // DIrbhavati, tatsanniyoge cA''nanto vA bhavati / mAtu20 varuNendra-rudra-bhava-zave-mRDAdAn cAnta: lasya bhAryA- mAtulAnI, mAtulI; evam- bhAcAryAnI, / 2 / 4 / 62 / / kSumnAditvANNasvAbhAvaH, AcArthI, AcArthIti necchantyanye, upAdhyAyAnI, upAdhyAyI; anye tu-mAtulA, AcAryA, ta0 pra0-ebhyo dhavanAmabhyastadyogAt striyAM vartamAnebhyo . upAdhyAyetyapIcchanti, tadartha DIrapi vikalpanIyaH // 63160 sIdhati, tassaMniyoge ca bhAnanta Agamo bhavati / varuNasya bhAryA-baruNAnI, evam-indrANI, rudrANI, bhavAnI.. za0 nyaa0-maatu0| mAturdhAteti "pitRmAtuH0" 25zarvANI, mRDAnI / kazcit tvAhitAgnerbhAryA- bhAhitAranyAnI, [ 6. 2. 62.] iti Dule- mAtulaH / Acaryata iti evaM-prajApatyAnI, vaNijAnIsyAdAbapIcchatiH indramAcaSTe " RvarNavyaJjanAd" [5. 1. 17.] iti ghyaNiindra , tadbhAryA-indrANI, evaM- mAtulAnIsyaparaH // 12 // AcAryaH / upetyAdhIyate'smAditi " iko'pAdAne tu Tid vA " wmommmmmmmmmmmwwwnnonmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmr 5. 3. 19.1 iti ghani- upAdhyAyaH / DIpratyayasya dhak-60 za0 nyA -bru| "yaza varaNa" "R-kR-vR."yoge parveNaiva siddhatvAdanadyamAnatvAdAna eva vidhIyamAnatvAta [uNA. 196.] ityuNe- varuNaH, "idu paramaizvarye " " bhI- tasyaiva vAzabdena sambandha ityAha- An anto vA bhava30vRdhi." uNA0 387.] iti re- indraH, roditIti "Rjyaji." tIti / anya iti- pUrve / anye viti- zakaTa eva, [ uNA. 388.] iti kiti rapratyaye- rudraH, yanniruktam yadA tvapetyAdhIyate yasyA ityapAdAnabhUtA strI tadA yasmAd roditi tasmAd rudra iti / bhavateraci-bhavaH, "zarva gatau" aci-zarvaH, " mRDaz kSode" " nAmyupAnta." " iDo'pAdAne tu Tid vA" [5. 3. 19.] iti70 vikalpena TittvAda- upAdhyAyI, upAdhyAyetyapi rUpadvaya bhavati [5. 1. 54.] iti ke- mRDaH, tataH samAhAradvandvAt // cha. // 2. 4. 63. // 36paJcamI / An cetyavikAranirdezo'saMdehArthaH / nanvakArakaraNa-| sAmarthyAdeva " lugasyAdetyapade " [2. 1. 113. [ itysy| nyA0 sa0-mAtuH / [ neha vyAkhyAtam ] // 2. 4. 63. // mammar
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 vRhadvatti-halyAsa-ladhunyAsasaMvalite [pA0 4. sU066. Apnaanaanaanao.... sUryoda devatAyAM vA / 2 / 4 / 64 // miti- yavajAtehi jAtyantaraM yavAnItyarthaH / aprasavadharmA ta0 pra0-sUryazabdAd dhavanAmnastadyogAda devatAyAM khiyAM yava eveti- yathAkathaJcid duSTo yava iti pratIyamAno'rtho yvaaniityrthH| yavanAnIti- yavanadezajanmAno yavanAsteSAM vartamAnAd DIrvA bhavati, tatsaMniyoge An cAntaH / sUryasya : bhAryA- sUryANI, pakSe Abeva- sUryA / devatAyAmiti kim ?| lipirityarthaH / yadyevaM " tasyedam " [ 6. 3. 160.] ityA 40 5sUryasyAdityasya manuSyasya vA bhAryA mAnuSI- sUrI / sUryA-: ma. kasmAnna bhavatItyAha- uktArthatvAditi- aNviSaye vidhAnANIti neschantyanye // 64 // dityarthaH, yadupAdhyAyaH- "tasyedam / bAdhako kIriti / uru-maha. | tvayorekArthatve'pi yathAsaMkhyArtha pRthugupAdAnam / tena-araza. nyaa0-suuryaa| devatAyAmityadhikRtasya striyA. mityasya vizeSaNaM, na sUryAdityasyetyAha-devatAryA khiyA gyAnI, himAnIti- mahadaraNyaM, mahaddhimamityarthaH / yAva niiti-"tsyedm"| 6. 3. 160.] ityaNa / yavanIti-45 miti / sUryeti- etadeva ca prasRtataratvAt pUrve bahu manyante / "dhavAd yogAd"[2. 4. ] iti ddiiH| yavAraNya10sUryasyAdityasyeti- bhagavato'pi hi sUryasya varapradAnena / himAnAmiti- eteSAM doSAyupAdhika evArthe zabdazaktisvA- . mAnuSI yA bhAryA sA sUrI, yathA- kuntI / anya iti bhAvyAt strIvRttitvaM, nAnyathA. viSayabhede hi zabdazaktayo pUrve, sUryANIti tu zakaTa evaM // cha. // 2. 4. 64. // bhinnA bhavantItyarthaH // cha. // 2. 4. 65. // nyA0 sa0-sUryA / sUryAsyAdityasyeti- bhagavato'piyA ! nyA0 sa0-yava-yavanA01 yauteraci yavaH, nandAditvAdane50 hi sUryasya varapradAnena mAnuSI yA bhAryA yA- sUrI, yathA- kuntI ca yvnH| dhavAda yogAditi ca nivRttamiti-doSArtha vizeSo. 15saryANIti necchantyanye iti-pUrve, sUryANI tu zakaTa eSa // pAdAnAditi zeSaH / duSTo yava iti- aAkyavArtha evaMvidho- - / / 2. 4.64. // 'sanneva vyutpattaye parikalpyate, yavajAtehi jAtyantaraM yavAnItyarthaH dravyAntaramiti- rAlaka ityarthaH / uru-mahattvayorekArthatve'pi pRthuguyava-yavanA-raNya-himAd doSalipyuru pAdAnaM yathAsaMkhyArtham / bhaN na bhavatIti- tadviSaye DIvidhAnA-55 mahattve / 2 / 4 / 65 // dityarthaH // 2. 4. 65. // ta0 pra0-dhavAd yogAditi ca nivRttam , yavAdibhyaH Arya-kSatriyAd vA / 2 / 4 / 66 // 20zabdebhyo yathAsaMkhya doSAdau gamyamAne striyAM DIrbhavati,! ta, ta0 pra0-bhAbhyAM striyAM lI . bhavati, tatsaMniyoge. tatsaMniyoge An cAntaH / doSe- duSTo yavo- yavAnI, yavAnAM Ana vA- yavAnA, yavAnA Ana cAntaH / AryANI, AryA; kSatriyANI, kSatriyA; adha. doSakAri sahacaritaM dravyAntaram , aprasavadharmA yava evetynye| vayoge'yaM vidhiH, dhavayoge tu vizeSavidhAnAt pUrveNa nityaM 60 lipau- yavanAnAmiya lipiH- yavanAnI, uktArthatvAt "tasye- DIreva-Aryasya bhAryA- AryA, evN-ksstriyii| dhavayoga dam" [6. 3. 160.] ityaN na bhavati / urutve- evAyaM vidhiriti kazcita. tammate-Aryasya bhAryA-AryANI, 25urvaraNyam- arnnyaanii| mahatve-mahaddhima-himAnI / lipIti AryAH evaM- kSatriyANI. kSatriyA; dhabayogAdanyatra AryA:: kim ? yAvanI vRttiH, yavanasya bhAryA- yvnii| yavA-raNya- kSatriyetyeva bhavati // 66 // himAnAM tu doSAdyabhAve strItvameva nAstIti na pratyudAhiyate, dAiyata, za0 nyA0-Arya / aryate iti "RvarNa." [5.65 7 . saMjJAyAM tu bhavasyeva- yavA, yavanA, araNyA; himA nAma 1. 17.1 iti dhyaNi- Arya, kSatrasyApatyaM "kSatrAdiyaH" kAcit // 65 // [3. 1. 93.] iti iye- kSatriya / dhavayogasyAdhikArasya pUrva30 za. nyaa0-yv0| yauteraci-- yavaH, nandyAditvAdane sUtre nivRttatvAt svArthe'yaM vidhirityAha-aMdhavetyAdi-aryata ca- yavanaH / "aMka gatau" "dhAga-rAji." uNA0 iti " RvarNa." [5. 1. 17.] iti sAmAnyema vidhA379.] ityanye- araNyam / hinoteH " kSu-hibhyAma" nAniSedhAbhAvAd dhavayoge'pyanena kIH prAmotItyata Aha-70 [ uNA0 341.] iti kiti me- himam / dhavayogAditi dhavayoge svityAdi / dhavayoga evAyaM ca nivRttamiti- doSAdyarthavizeSopAdAnAditi zeSaH, nahi keciditi- yadupAdhyAyaH- kecit puMyoga evecchanti, anye 85dhavayoge doSAdharthapratItiriti bhAvaH / duSTo yavo yavAnIti-tu svArthe evecchanti, puyoge tvArthI kSatriyItyevaM bhavitavyamiti .. avayavArtha evaMvidho'saneva vyutpattaye priklpyte| drvyaantr-|| cha.2. 4. 66. // A
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA0 1. sU0 70.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / nyA0sa0-Arya neha vyAkhyAtam ] // 2. 4. 66. // hAdInAM zakalAduttareSAM kaNThAdInAmubhayeSAmapi pAvaTavarjitAnA byAM dvairUpyameva, lohitAdizakalAntAnAM tu lauhityAyanItyAdi __ yatro DAyan ca vA / 2 / 4 / 67 / / ekarUpataiva bhavati / pUrveNa DAyanaH pAkSikatvAnnityArtho'yaM yogaH ta0 pra0-yanapratyayAntAt striyAM kIrbhavati, ttsNni-||ch. // 2. 4. 68. // yoge DAyan cAnto vA bhavati / gArgI, gAAyaNI; vAtsI, nyA0 s0-lohitaa| aba yadi yatra iti nAdhikriyate 5vAtsyAyanI // 67 // tadA / lohitA' ityatra " zyetaita." [2. 4. 36.] iti za. nyA.-yago0 / sAkSAnirdiSTasya DAyana eva vA- DIvikalpapakSe, sakalasya bhAryA- zakalItyatra cAnena kI DAyan zabdena sambandho. nAnumitena chopratyayena pratyAsatteH, "SAva- ca syAt , lohityAyanItyAdau ca yabhantAna syAdata AhaTAd vA" [2. 4. 69.] ityasyAnarthakyAd vetyata yajantebhya iti / kAyate: " pRSi-raji0 " [ uNA0 208. J45 Aha-DAyan cAnto veti / "gRz zabde" "gamyami0" iti kityate AkAralope ca-kataH // 2. 4. 68. // 10[ uNA. 92.] iti ge, gargasyApatyaM vRddhaM strI "gargAdeH." mm | pAvaTAd vA / 2 / 4 / 69 // [6. 1. 42.] iti yaji DyAm " asya byAM." [2.| / ta0 pra0-pakArAntAbAmno'baTazabdAca yamantAt striyAM 4. 86.] iti " vyanjanAt taddhita." [2. 4. 88.]] .. ityakAra-yakArayolaki-gArgI, DAyani ca- gAmyAyaNA pautimAyAH zArkarAkSyAyaNI, zArkarAkSyA; gaukakSyAyaNI,50 "vA DIbhavati, tatsaMniyoge DAyan cAntaH / pautimASyAyaNI, " vada vyaktAyAM vAci" "mAvAyadyami." [uNA. 15564.] iti se- vatsa, zeSaM pUrvavat / DAyanniti DittvaM gaukakSyA; bhARTyAyanI, AvaTyA // 69 // Jimmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmon "kauravya."[2. 4. 7..] ityatrAsurizabdekAralopArtham, za0 bhyA-pAva0 / atra DI-DAyanorubhayoranuvartanAt anyathA " samAnAnAm" [1. 2. 1.] ityanena dIrghatvasya prAdhAnyAd DIpratyayenaiva vAzabdasya sambandho nAvAcIyamAnena siddhatvAt ||ch. // 2. 4. 67. // DAyanetyAha-vA DIriti / sanniyogaziSTatvAcca byabhAve nyA0 sa0-yano ddaa| DAyan cetyatra DiskaraNamAsurA pautimASItyAdau DAyan na bhavati ||ch. // 2. 4. 69. 155 20vaNItyatra prayojanArtham / DAyan cAnto vA bhavatIti- sAkSA- nyA0 sa0-SAvaTAd vaa| atra DI-DAyanorubhayoranu'nirdiSTasya DAyana evaM vAzabdena sambandho, nA'numitena DIpratyayena vartanAt prAdhAnyAt GIpratyayenaiva vAzabdasya sambandho, nA'nvAcIyapratyAsatteH, "pAvaTAd vA" [2. 4. 69.] iti sUtra- mAnena DAyanetyAha-striyAM vA DIbhavatIti // 2. 4. 69. // karaNAd vA // 2. 4. 67. / / -mANDUka / 2 / 470 // lohitAdizakalAntAt / 2 / 4 / 68 // ta0 pra0--ebhyaH striyAM chIrbhavati, tatsaMniyoge DAyan60 25 ta0 pra0-lohitAdibhyaH zakalAntebhyo yajantebhyaH striyAM cAntaH / kauracyAyaNI, mANDUkAyanI, AsurAyaNI // 70 // hIrbhavati, tatsaMniyoge DAyan caantH| lauhityAyanI, za0 nyaa0-kaur0| kurorapatyaM strI " kurvAde:." sAMzityAyanI, kAtyAyanI, zAkalyAyanI // 68 // [6. 1. 100.] iti vye, kurUNAM janapadasya rAjJIti bA . za. nyA.--lohi / bahuvrIhidvayagarbhAt karmadhArayAt " dunAdi." [ 6. 1. 118.] iti jye, tasya ca pnycmii| yadi yatra iti nAdhikriyeta tadA 'lohitA' ityatra " kurorvA [6. 1. 122.] iti lupaH pAkSikatvAt tata65 30" zyataita." [2. 4. 36.1 iti jIvikalpapale. zakalasya"At " [ 2. 4. 18.] ityApi prApte'nena DyA DAyani cabhAryA-zakalItyatra cAnena lIDayan ca syAta, lohityAyanI-koravyAyaNI / jayAdityaprabhRtayastu kauravyazabdAd brAhmaNatyAdau ca yamatAnna syAdata Aha-yajantebhya iti / "zoMca vacanAdevAnena DIH, rASTrakSatriyavacanAt tu "dunAdi.', takSaNe" saMpUrvAt kte "zo vrate" [4. 4. 13.1 iti / 6. 1. 118.] iti vihitasya 'yasya striyAM nityaM lubikaare-sNshit| kAyateH "pRSi-raji."[ uNA. 208. 1 vidhAnAt kauravyeti rUpAbhAvAt tatra hi nityaM vyasya lupi70 85iti kityate'kAralope ca-kata / lohitAdirgargAdyantargaNaH, tatrA-" uto'prANinazca0 " [2. 4. 73.] ityUji- kurUrityeva ... yantAvadhigrahaNaM pUrvottaravyavacchedArtha, tena lohitAt pUrveSAmanaDu- bhavatIti manyante / kauravIti- tasyedaMvivakSAyAM kuruzabdAdutsA
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti-gRhamyAsa- laghumyAsaMsaMvalitai [ pA0 4. sU0 72. 1 ghaJantAd / asurasyApatyam i" [ 61.1.] | sAhacaryAt " praznAkhyAne veJ " [5. 3. 119. ] iti in iti ini" nurjAteH " [2. 4. 72. ] iti GIprAptau DAyanartha na gRhyate, pUrvasUtre AsurigrahaNAt / DAyan nAnuvarttate, anyathA manena GI / maNDUkasyApatyaM strI " pIlA sAlvA0 " [ 6. iJantadvAreNa siddham / apatye antasya manuSyajAtiSa canatvAduttareNaiva 40 1. 68. ] ityaNi " aNatreya 0 " [ 2. 4. 20 . ] iti vIprAptau siddhe'jAsyatho'mArambhaH // 2. 4. 71. // 5 DAyanarthamanena GIH // cha. 70 // 280 88 nurjAteH / 2 / 4 / 72 // nyA0 sa0 - korvy0| kauravyAyaNIti yadA kurorbrAhmaNa- ta0 pra0 -- nurmanuSyasya yA jAtistadvAcina ikArAntAsyApatyaM tadA '" kurvAdervyaH " [6. 1. 100. ], yadA tu kuro nAmnaH striyAM GIrbhavati / bhavanteH kuntezcApatyamiti yaH, rAjJo'patyaM tadA " dunAdi 0 " [ 6. 1. 118. ] ityanena tasya lope - avantI, kuntI, dAkSI, lAkSI, taikAyanI, 45 ayaM cAnayoviMzeSaH -- dunAdItyasya dvisaMjJatvAd bahuSu lup bhavati / / glucukAyanI / ita ityeva - vizo'patyamityam, tasya ca lope10maNDUkasyApatyaM " pIlA-sAlvA0 " [ 7. 1. 87.] ityaN / viT, evaM darad bhavantIyateH kvip, tasya lope - avantIH asurasya RSerapatyaM strI " bAhrAdi0 " [ 6.1.32. ] iJ strI / nuriti kim ? tittiriH / jAteriti ? niSkauzAmbiH // 2. 4. 70. // kanyA // 72 // " zali - bali0 " wwwwwww www iJa itaH / 2 / 4 / 71 / / ta0 za0 nyA0 - durjAte0 / nurityatra jAterityasya sambandhe 50 pra0 - ipratyayAntAnnAmna ikArAntAt striyAM SaSThItyarthadvAreNAha - nurmanuSyasyetyAdi / avateH " vadyavi0 " 15 kIrbhavati / sutaMgamena nirvRtteti iji sautaMgamI, evaM maunicittI [ uNA0 665 ] ityantau - avanti / evaM- " kucha zabde " ita iti kim ? ijAdezAt SyAd mA bhUt - varAhasyApatyaM - tataH vArAyA, evaM - bAlAkyA, kArISagandhyA, kaumudagandhyA // 71 // 66 66 " kucyorno'ntazca " [ uNa0 652. ] iti tau nAgame ca kunti / tasya lope iti - " dunAdi 0 " [6. za. nyA0-- ina0 / iJIti- " sutaGgamAderiJ " [6 1 118 ] iti vihitasya yasya 'kuntyavanteH striyAm " 55 2. 85. ] ityanena, muneriva cittaM yasyeti pUrvavadim / vRNoteH [ 1. 1. 121. ] ityanenetyarthaH / dakSasyApatyaM kSasyApatya20" vR- kaTi - zamibhya0 " [ uNA0 591. ] ityAhe - varAha, tasthA | miti " ata in " [ 6. 1 31 ] itIni anena thAM pazyam ata iJ " [ 61 31 ] itIni tasya " anArSe / ca- dAkSI, plAkSI / taikAyanIti - " tikAdeH0 [ 6. vRddhe0 [ 2.4. 78.] iti dhyAdeze- vArAhyA / balate: 1. 107 ] ityAyaniJ / glucukAyanIti- " adorAyaniH 0 " [6 1113 ] ityAyaniH / evaM- mAtavyo 60 strI gotraM "bAhvAdibhyaH0 " [ 6. 1. 32. ] iti iJaH pUrvavat meyaH, udakena meyo " nAmnyuttarapadasya ca " [ 3.2.107.] 25SyAdeze - balAkyA / evaM- karISasyeva kumudasyeva gandho'syA iti ude, udameyasyApatyamitIni audameyI / vizatIti iti " vopamAnAt " [ 7. 3. 147. ] itItsamAsAntasya viT, tasya lope iti - " rASTra-kSatriyAt pAkSikatvAt tasyApatyamiti vigRhya "ata in" [ 6. 1. 31.] ityanenetyarthaH / evaM cAsya 114.] iti vihitasya " derajagaH " [ 6. 1. 123. ] " gotraM ca caraNaiH saha " iti 65 ityakArAntAdinaH " anArSe vRddhe0 [ 2. 4. 78. ] iti jAtitvam, yadvA manuSyaparyAyatvAt svayameva jAtitvam / [ uNA0 34.] ityAke - balAkA, tasyApatyaM / " [ 3.1. 66 bhaye " ityataH zu-dR-bhase : 0 " [ uNa0 894.] , dhyAdeze - kArISagandhyA / apatyemantasya manuSyajAtivacanatvA30duttareNai[ va siddhA ]vajAtyartho'yamArambhaH yad vArttikam - ityAdi- darad, tasyApatyaM " puru-magadha0 " [ 6. 1. 116. inupasaMkhyAnamajAtyartham ; evaM tarhi ita ityatiricyate, ana ityaNaH pUrvavallope - daraditi / avantIriti yadyatra kI patyArthasyeJa ikArAvyamicArAt satyam - uttarArthamidam, uttaratra syAt tadA " dIrghakathAb0 " [ 1. 4. 45. ] iti serlopa: 70 cAnenAyaM vyavacchidyate - vyaJjanAntamanyasvarAntaM ca tatra vyaJja- syAt / ita ityasya viDitetyAdi pratyudAharaNaM bhavati, nAntamuttaratraiva pratyudAhariSyate, anyasvarAntaM cottarasUtravyAvartya paramArthatastu kyannantasya kiyAzabdatvAt rUyarthavRttitvAjjAtitvA95vArAzhyAdi, ima evAdezatvena prattyAsattyA'trApi pratyudAhRtam, bhAva eva / tittiriH pakSijAtirna manuSyajAtiriti na bhavati / iha tu spaSTArthameveta ityupAdAnam // cha // 2. 4. 71 // niSkauzAmbiriti- kauzAmbyA nirgateti kriyAzabdatvA zyA0 sa0-ina itaH / ikArAntAditi tadvitaprakaraNa jAteriti vacanAdiha na bhavati // cha // 2. 4. 72 / / 75 66
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 73.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 281. nyA0 sa0-nurjAtaH / avantI, kuntI, "dunAdi0" saha " iti jAtitvAdUli-kururiti / evam " iSat [6.1.118. ] iti jya: " kuntyavante:0"[6.1.121.] icchAyAm" ityataH "iSeH svAkuka" [ uNA0 757.]. iti lup / tekAyanI "tikAderAyaniJ" [6. 1.107.] || iti svAkuki- ikSvAku, tasyApatyamiti "rASTrakSatriyAt40 glucukAyanI " aderAyaniH" [6.1.113. ] / tasya ca lope || 6. 1. 114.] ityajo " dreraNaH0" [6. 1. 123.] 5iti- "rASTakSatriyAda0 " [6. 1. 114.] iti vihitasya iti lope ali ca- ikssvaakuuH| brahmabandhUriti- brahmA * deramaNaH0" [6.1.123.] ityanenetyarthaH / evaM-daraditi | bandhussyA ityanyapadArthaH, evaM riti / atha "brahmA" puramagadha." [6.1.116.] iti vihitasyANaH, evaM| bandhurathikSepa " iti zrutebrahmabandhvAdizabdo na jAtivacana iti cAsya " gotraM ca caraNaiH saha " iti jAtitvam ; yadvA manuSyaparyAya-|na yuktamanayorudAharaNamiti, naivam- tapaHzrutAdiguNahIno lupta-45 tvAt svayameva jAtitvam / avantIH strIti- avantarapatyaM bahavo dharmA jAtyA kevalaM brAhmaNo brAhmaNenotpannatvAd brAhmaNavyapade10mANavakAH "dunAdi." [6.1.118.] nyaH, "bahuSu0"zAhA~ brahmavandhvAdirucyate, iti tatra varttamAno bhavatyevAyaM jAti[6. 1. 124.] iti lup , avantInicchati yA strI kyan , zabda iti, anyatra tu sadAcAre brAhmaNe kenacidAropyamANaH ayanterapatyaM yA strIti tu kRte " dunAdi0" [6. 1. 118.] kutsAkcana itIyatA[yamadhikSepavacanaH, yathA- zvazabdaH sArameye bhyasya "kuntyavanteH0" [6.1. 121.] ityanena lupijAtivacano'nyatra tu puruSAdAvAropyamANaH kutsAvacana iti 150 kyanaH prAgeva GI: syAt / / 2. 4. 72. // atra ca "liGgAnAM na sarvabhAka" itijAtisvam / aprA. 15 utoprANinazcA'yurajjvAdibhya aG nninshceti-praannijaativrjitetyrthH| alAbUH, karkandhUriti kathaM punaratropratyayaH, anayorugAdAvUkArAntayoreva vyutpaad|2| 4 / 73 / / nAt, tathAhi-tatra "kRSi-cami-tani-dhanyandi-sarji-kharjita0 pra0-ukArAntAnajAtivAcino'prANijAtivAcinazca bharji-lasjIrSibhya UH" uNA0 839.11 ityata] Urityanu-55 nAmnaH striyAmUG pratyayo bhavati, yuzabdAntaM rajjvAdIMzca vartamAne "no lambernaluk ca" [uNA0 838.] ityalAriti, varjayitvA / kurUH, ikSvAkUH, brahmabandhUH, dhIvabandhuH; bhaprA- tathA " zakerandhUH " [ ugA0 848. ] [ ityato'ndhaH ] ityadhi20Ninazca-malAbUH, karkandhUH; brahmA bandhurasyA ityatroGaH pUrva kRtya "kRgaH kAdiH " [ uNA. 849.1 iti karkandhUrityUkA "zeSAd vA" [7. 3. 175.] iti kac pratyayaH santAveva vyutpAditAviti / yadatra sthavira:- kaH punaratroDi paro'pi na bhavati, tatra bahulAdhikArAt / uta iti kim ? satyasati vA vizeSaH ? yAvatobhayatra tadeva rUpa sa eva ca60 viTa , vadhUH, aGi hi sati vadhUmatikrAnto'tivadhUrisyatra svara iti, AcAryaratnamatirapi- alAbUH karkandharityUkArAdapyUkahRsvaH syAt, yathA- atibrahmabandhurityatra / aprANinazceti vidhAnaM Diti supi pUbhyAM vA (?) yathA syAdityAha / atha pUrva25kim ? bhAnuH, kRkavAkuH / jAterityeva- paTuH, cikIrghaH-ukArAntA puH- UkArAntAmAbhyAma dAhRta iti tadarzanAdatrApyaprANinazca U zrI; kAku:- svarabhedaH, zaGka:- saMkhyA vizeSaH / bhayurajjvAdibhya Ukiti prazleSAdUkAra U bhavatItyudAhriyate iti, naivamiti kim ? adhvayuH strI, caraNatvAjAtiH; rajjaH, hanuHvibhaktyadAttatvapratiSedhasya parvaH pratipAditasvaraviSayasya phalasthala bahuvacanamAkRtigaNArtham / kathaM tarhi bhIru! gataM nivartata tabhavadbhiranAdaraNAt , ata eva devanandinApi svaravizeSasyA. iti? bhIruzabdasya hi kriyAvAcisvAjAtilakSaNasyoDo'bhAve. nAdaraNAdAbhyAmumU nokta iti / ye tu paJcamiralAbUbhiH krIta 30saMbodhane ovaM prAmoti, naivam- tAcchIlikAnAM saMjJAprakAra iti taddhitalope paJcAlAburiti isvArtha mRgavyAdiSvalAbu-karkandhusvAnmanuSyajAtivacanasvam , tathA coli sati isvatvaM siddham / / zabdo isvAntau paThitvA ULaM vidadhati, tat tu vayaM na bhanye tu "bhasUryapazyarUpA tvaM kimabhIrurAyase" iti pratImaH- prayuktAnAmanvAkhyAnAdevaMvidhasya ca prayogasyAdarzanA-70 prayogadarzanAnAtivacanasvamanicchanta uI na manyante // 73 // diti / alAbu phalamityatra "klIbe" [2. 4. 97.] iti, za0 nyaa0-uto| kirateH "kR-pra." [ uNA alAbukarkandhu-dRnbhuphalamityatra " vedUtaH." 2.4. 98.1. 35734.] ityupratpatyaye RkArasya ca urAdeze- kuru, tasyA- ityauttarapadikaM ca isvatvaM bhaviSyatIti, satyam- udAharaNAnsara patyaM "dunAdi." [6. 1. 118. iti vihitasya Jyasya matra draSTavyam, dIrghAntodAharaNaM tu pUrvAcAryAnurodhAt pradattam , "kurorvA" [6. 1. 122. ] iti lupi "gotraM ca caraNaiH uta iti takArasya tairmukhasukhArthatvena byAkhyAtatvAdaprANi-75
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 bRhadatti-vRhalyAsa-ladhunyAsasaMvalite pA0 4. sU. 74. 1 jAtezcaityatropasaMkhyAne dIrghAdapyUchi siddheH, asmanmate svatra, naivamiti / saMzAprakAratvAditi- saMjJAbhedalAdityarthaH / 40 khuktiprayojane pUrvokta evaM yathAsaMbhava veditavye iti| atra anya iti- // cha. / / 2. 4. 73. 11 brahmA bandhuryasyA iti bahavIhI kRte kacaH pAkSikatvAt tada-|---- - -- / nyA0 sa0-uto'prA0 / Uhiti dIrghanirdeza uttarArthaH, bhAve, kururityAdAvabahuvrIhau ca caritArthamuLe bAdhitvA samA 'tena " nArI sakhI. " [2. 4. 76.] ityatra zvazrUriti dIdhImto 5sArthasamAsAnta iti pakSAzrayaNAt paratvAt samAsArthAt samA nipAtaH siddhaH / kurUriti- tasyApatyaM "dunAdi." [6. 1. sAnta ityantarajAtvAJca " zeSAd vA " [5. 3. 175. ] 118.] iti vihitasya nyasya 5 kuro" [6. 1. 122.]45 iti kacpratyayaH kasmAkSa bhavati ? ucyate- dIrghocAraNasAmarthyAd iti lupi " gotraM ca caraNaiH saha" iti jaatitvaaduur| dvAvU pratyayau parikalpyete, tau ca pRthak pRthak vidhIyete, tatrai ikSvAkUriti-" rASTa kSatriyAt" {6. 1. 114. ] iti kasya vidhAnasya kururityA dirUpaM prayojanam , dvitIyasya tu| am , tasya " derajaNa. " [ 6.1. 123.] lup / brahma10balavatA vidhyantareNa yatra bAdhaH prApnoti tatra tad baadhitvaa|" "bandhUriti- atra ca "likAnAM ca na sarva bhAk" iti jAtitvam / asyaiva pravRttiH pryojnmiti| athokAradvayavidhAne pramANAbhAvaH! "tatra bahulAdhikArAditi- samAsAntaprakaraNe ityarthaH, yadvA UcA-50 klezapratipattizcAzatayate tadA tatra bahulAdhikArAdiha kaca na sAvUna ceti dvividhAnAdanyaH pratyayo na bhavatIti kaiyaTamatam // bhaviSyatIti sarvapUrvapakSamAha- brahmA bandhurasyA ityAdi / atha brahmabandhUrityatra tarabAdivad " RnnityaditaH "[7.3.. 15171.] iti nityadilakSaNa: kac kasmAna bhavati, dvividhAnena bahulAdhikAreNa vA brahmabandhuzabdAdeva isvAntAt kacapratyayo __ bAhvanta-kadru-kamaNDalonAnni nivartyate, na tUdantAt ; ucyate- nityadigrahaNAnnityadidantAd | / 2 / 4 / 74 // bahubIhe: kac vijJAyate, ayaM tu brahmabandhUriti na nityadi- ta0pra0bAhuzabdAntAnAmnaH kaTu-kamaNDalubhyAM ca nAmni55 danta achi satyeva tadbhAvAditi / viTa, vadhariti- yAta viSaye striyAmUG pratyayo bhavati / madrabAhUH, bhagavAhUH, 20iti na syAdihApyUDU prasajyeta / nanu viDiti bhavatu pratyudA-kadrUH, kamaNDalU: saMjJA etaaH| nAmnIti kim ? vRttI haraNam , vadhUzabdasya[zca] " vaherdha ca" [ uNA0 832.1 vAhU asyA vRttavAhuH // 74 // ityUpratyaye dhakAre ca svata evAyamUkArAntaH, tatroDhi satya- 50 nyA0-bAha antagrahaNaM tadantavidhyartham, akriyasati ca ko vizeSaH / ityAha-UGihItyAdi / AG pUrvAt mANe hi tasmin yaH strIsaMjJAyAM vA bAhazabdastasmAt kevalAdU60 khaneH "parAbhyAM ." [ugA. 742.] iti DityukAre-vidhIyate. yathaiva hi devadattazabdaH strI-puMsayoH saMjJA, evaM Akha, kRkamavyaktaM vakti te yeti " kRkasthUrAd vaca: "|bAhazabdo'pi. aprANinazcetyanena bhujAbhidhAyakAd bAhuzabdAFuNA: 728.] iti Nityupratyaya kAdaze ca-kRkavAku: sido namajAlA annayanatArA bAra kATI. neyeM manuSyajAtiraprANijAtivaMtyaprANinazcati vacanAdU zabdAta kriyate. na ta kevalAta / madabAhariti-mAyata. . na bhavati / paThateH "bhU-mu-ta-ssari." [uNA0 716.] bhandatezca " bhIvRdhi." [uNA0 387] iti " manda-65 ityupratyaye- paTuH, cikIrSuriti- " sanbhikSA." [5. " [ uNA0 391.] iti ca rapratyaye nalope ca- madra302. 33. ] ityupratyayaH, atra jAterityanuvartanAd guNazabdAta bhadrazabdau, vahateH "mi-vahi." [ uNA0 726.] iti kriyAzabdAca na bhavati / kAyateH zAmyatezca " kai-zI-zami0" Nityupratyaye- bAhuzabdaH, madrau bhadrau ca bAhU yasyA itya [ uNA* 749. ] iti kupratyaye- kAkuH, shngkH| adhvaraM vayavArthakalpanA yathAkathaJcit samudAyasya saMpAdanArthAt [the ] :' yAtIti kevayvAdinipAtanAd- adhvaryuH, yuzabdAnto'yaM kriyata iti / katpUrvAd dravateH " haripItamita." [ uNA070 "caraNaH saha" iti mnussyjaativaacii| "syandi-sRjibhyAM 745.1 iti Dityupratyaye- kdruH| kampUrvAdaniteH "gUhala." sindha-rajau ca " [ uNA. 797.] iti-rjjuH| "kR-[ uNA0 824.] AdinipAtanAt kmnnddluH| kadruzabdasya hanestuka-nukau "[uNA0 791.] iti-hnuH| bahuvacanasya gugavizeSavacanatve'pi "svarAtuta:." [2. 4. 35.] iti phalaM darzayati- bahuvacanamityAdi / kathamiti svAzaGkAmeva vacanAd chyabhAve(s)jAtivacanatvAt U(Da)bhAve'pi svarUpeNA. vivRNoti- bhIruzabdasya hiityaadi| husvatvamiti-vasthAnevAle saMjJAyAmUGa vidhIyate / kamaNDaluzabdasya cAprANi-75 "isvasya guNaH "[1. 4.41.] ityanenetyarthaH / pariharati-jAtivAdaprANinazcetyUGi prApta niyamaH kriyate, rajjvAdipAThena
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 76.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / / 383 mo v incia -n.ruvwwwwwwwwwwwwwwww.. copratiSedhe prApte vidhiH kriyata iti; nanvasyAprANijAti- uNA0 736. ] iti-Uru / upamAnAdirAdiryasyetilaptavacanatve "catuSpAdbhadha eya" [6. 1. 83.] ityatra paJcamIkamUruNA samastaM vA padamiti / AdizabdaH pUrvaviyavakAmaNDaleya iti kathamudAharati, catuSpAjAtivAcitvAt vacanaH, tena ca samAsalAbhAdUroruttarapadatvaM gamyate, atazcAha-40 prANijAtitvamavyabhicaritameva, satyam- aprANijAtivayano'yaM | upamAnA bdAditi- ayaM cArthaH "krItAt 5zabdAntarameva, AnantyAcchandAnAmiti // cha // 2. 4. 74 // karaNAdeH" [2.4. 44.] ityatra nirgItaH / karabhoruriti-- nyA0 sa0-bAhvantaH / antagrahaNaM tadantavibhyartham , "kR-za-ga-zali." [ugA. 329.] ityame-karabha / akriyamANe hi tasmin yaH strIsaMjJAyAM bAhuzabdastasmAda kevalAdUra nage bhavo'Ni- naagH| nAsyate iti "keTaH." [5.3. vidhIyate, yathaiva hi devadattazabdaH strI-puMsayoH saMjJA, evaM bAhu-12 |106.] ityprtyye-naasaa| kadalazabdAd gaurAditvAd45 zabdo'pi; aprANinazcetyanena mujAbhidhAyakA bAhuzabdAdUG siddho | byAM- kdlii| stambheraci-stambha / sahitau saMhitau sahI vidyamAnau vA sapho vAmau lakSmaNau arU yasyA iti vigraha10na tu saMjJAzabdAda , antagrahaNAt tu tadantAt bAhuzabdAt kriyate, na tu kevalAda / bhadrabAhUrityatra madrau bhadrau bAhU yasyA zlyava-| vAkyam / vRtteH kte vRtta, pyAyaH ke "ktayoH." [4. 1. yavArthakalpanA yathAkathaJcit samudAyasya saMpAdAnArtha kriyte| kama 92.] iti 'pI' ityAdeze " sUyatyAyoditaH" [4. 2. 70.] iti tasya nakAre-pIna, vRttau pInAvUrU yasyA iti50 paDalUrityatra kamaNDalu zabdasya cAprANijAtivAdaprANinAzvetyUDi prApte "nAtropamAnopameyabhAvaH pratIyata iti na bhavati / kathaminiyamaH kriyate, rajjvAdipAThena ca pratiSedhe prApte vidhiH kriyata 15iti / nanvasyAprANijAtivacanasvAt " catuSyAdbhaya eyaJ" [6. tyAdi- yadyatrAdigrahaNamakRtvA'ntagrahaNaM kriyeta tadA UrvantA | diti vijJAyamAne'pyatrApyUk prasajyeta, bhavati yupamAnAt paro1. 83 . ] ityatra kAmaNDaleya iti kathamudAharati, catuSpAjAti 'yamUrvantaH ||ch. // 2. 4. 75. // vAcitvAt prANijAtitvamavyabhicaritameva, satyam - aprANijAtivacano'yaM zabdAntarameva, AnantyAt zabdAnAmiti // 2. 4.74. // nyA0 s0-upmaan| kutsitau apalakSaNau UrU yasyAH,55 ....... | shvpryaayaavetau| saphazabdaH saMkiSTArtho'vyutpanno dantyAdiriti upamAna-sahita-saMhita-saha-sapha-vAma-nyAsakRt / lakSmaNAdUroriti kRte 'sahitA UraH, he sahita ! 20 lakSmaNAyUroH / 2 / 4 / 75 // Uruvartate ' ityAdAvapi syAt / AdizandaH pUrvAvayavavacanaH, ta0pra0-upamAnAdipUrvapadAdUruzabdAt striyAmUG pratyayo tena ca samAsalAbhAdUroruttarapadatvaM gamyate, ata Aha- upamAbhavati / karabha iva UrU yasyAH sA-karabhorUH, evaM-nAdipUrvapadAditi / / nAganAsorUriti-nane bhavA aNi-nAgAH,60 nAganAsorUH, kadalIstambhorUH, sahitorUH, saMhitorUH, sahosH nAsyata iti "kteTa:" [5. 3.106.] ityprtyye-naasaa| saphorU: vAmorUH, lkssmnnoruuH| upamAnAcAderiti kim? kadalIstambhorUriti- kadalazabdAd gaurAditvAd ddyaam| kathavasoruH, pInoruH / kathaM svAmina UrU-svAmyarU. hastina miti- yavatrAdigrahaNamasvA'ntagrahaNaM kriyeta tadA UrvantAditi iva svAmyUrU yasyAH sA-istisvAmyuruH vaDhavA? evaM-vijJAyamAne'trApyUka prasajyeta, asti satropamAnAt paro'ya. karabhamAtraH, nAnoruzabda upamAnAdipUrvo'pi tu svAmyUra- mUrvantaH- svAmyUruzabdaH, hastisvAmyUriti / vaDavetyAdi- yathA65 mAruzabdau // 75 // hastinaH sambandhitvena svAmyUrU AyAtastathA vaDavAyA api, mmmmm.m.. etAvatA uccairatvaM vaDavAyA niveditam / / 2. 4. 75. / za0 nyA0-upa0 / upamIyate'neneti "karaNAdhAre " 30[ 5. 3. 129.] ityanaTi- upamAnam / saMghIyate smeti nArI sakhI paGga zvazrU / 2 / 4 / 76 // se " dhAgaH" [ 4. 4. 15. ] iti hau kRte " samasta- ta0 pra0-ete zabdAH siyAM vyatA asantAna tata-hite vA" [3. 2. 139 ] iti pAkSike mkaarlope-nipaatynte| nR-narayokhyA naaraadeshH-naarii| sakhizamdAnI 0 sahita, saha hitena vartate iti vA- shit| sahata ityaci-sakhazabdAzca bahuvrIhema:- sakhI, saha khena vartate yA sApi-- saha, avayavo vA ( avyayazabdo vA) vidyamAnArthaH / sapha sakhI; nipAtanasAmA dhadhayoge'pi bhavati-sakhyuH sIzabdaH saMkliSTArtho'vyutpanno dntyaadiH| vamIti (vamatIti) skhii| paGgazabdAdajAtAvUcha- pngkH| zvazurazavyAca jAtilakSaNe jvalAditvANNe-vAma / lakSmIrasyAstIti " lakSmyA anaH" dhavayogalakSaNe ca DIpratyaye prApse Uha ukArAkArayorlopatra[5. 2. 32.] ityanena- lakSmaNa / " bharca "azrUH // 76 // 75
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 bRhadvRtti-bRhanyAsa-ladhunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 78.] ormatkaaranamam za0 nyaa0-naarii| mRzabdasya " striyAM nRtaH. "tena yadyapyAkRti grahaNA jAtiriti yuvatyartho jAtirbhavati tathApi [2. 4. 1.] iti, narazabdasya ca jAtilakSaNo dhavayoga- manuSyajAtitvAbhAvAd "nurjAteH " [2. 4. 72.] iti40 lakSaNazca vIrastyeva, tatsanniyoge nArAdezavidhAnArtha nipAta- DIna bhavati / yadyevaM kathamayaM kaveH prayogaHnam / sakhizabdAd "ito'ktayarthAt" [2. 4. 32.] iti "rocate mama ghRtaM saha mudgaiH , zAlayo dadhizara kukarAzca / vikalpe prApte, dhavayoge'pyaprApta, sakhazabdAca saha khe yasthA candanaM kaviya[kathAzca vicitrAzcAruhemarasanAzca yuvtyH||" yayA veti bahuvrIherApi prApte'nena ddiiH| "maiM zoSaNe" atra hi " jasyedot" [1. 4. 22.] iti guNe "prI-ke-pai0 " [ uNA0 761.] ityaGkuki- paGka, yadyapyaya yuvataya iti bhAvyam / atra kecidAhuH- " ito'ktyarthAt "45 guNavacanastathApi nAtra svarAt para ukAra iti " svarAdutaH0" [2. 4. 32.] iti shriiH| anye tvAhuH- tipratyayenaiva [2. 4. 35.] iti, amanuSyajAtitvAdaprANijAtyabhAvAca strItvasyoktatvAt punastadabhidhAne strIpratyayo na yuktaH, *uktArthA10' uto'prANinaH." [2. 4, 73.1 iti ca tI rUddha cIna nAmaprayogaH* iti nyAyAta, tena yuvatI ityasAdhurevAyam / prApnoti, ato'tra kasmiMzcidapi strIpratyaye'prApte evovidhAnam / anye tvAhuH- vayovacanatve'pi zabdazaktimAhAtmyAd yuvatizu-pUrvAdanuznoteH " zvasura-kakundura." [uNA0 426.1 zabdasya manuSyajAtitvAt " nutiH " [2. 4. 72.] iti50 ityure- zvazura, dvau tAlavyau / ayaM ca yadA saMjJAzabdastadA DIH; na cAsya nityaprasaGgaH, " poTA-yuvati-stoka0" [3. 1. Api zvazurA ityeva bhavati, na tu zvArati, yataH- 111.] iti nirdezAt ! kshciditi...| yuvatizabdAnmanuSya15 " suprasiddhapadArthA ye, svatantrA lokvishrutaaH| jAtitvAd ( jAtitvAbhAvAd) cIna prAmotIti, paryanuyukte __ zAstrArthasteSu karttavyo nAnyeSu na taduktiSu // " iti; thakamityAdi, yauterityAdinA ca samAdhatte / atiyUnI. na caivaM saMjJAzabdAdApA'pi na bhAvyamiti vAcyam- yato tyAdi- yuvAnamatikAntetyAdiprAditatpuruSasya pUrvapadArthaprAdhA-55 viziSTazabdopAdAne'yaM nyAyaH, ApastvakArAntAdavizeSeNa nyAd yuvanzabdo'trApradhAnamiti ||ch. // 2. 4. 77. // vidhAnam // cha. // 2. 4. 76. / / nyA0 sa0-yUnastiH / yuvatirityatra DIriti jAtigrahaNe 20 nyA0 sa0-nArI sakhI0 / paGgazabdAdajAtAvUDiti-* sakRd bAdhita0 * iti nyAyAt pazcAt "ito'ktyarthAt " yadyapyayaM guNavacanastathApi nAtraikavarNavyavahitasvarAda para ukAra [ 2. 4. 32.] ityapi na // 2. 4. 77. // iti " svarAdutaH0 [ 2. 4. 35.] iti, amanuSyajAtivAdaprANijAtivAbhAvAcca "uto'prANinaH" [2. 4. 73.] anArSe vRdve'Nijao bahusvaragurUpAntya- 60 iti vA'prApte'nenoG / zvazrurityatra dvAvapi tAlavyau / ayaM ca syAntya sya vyaH / 2 / 4 / 78 // 25yadA zvazurazabdaH saMjJAzabdastadA Api zvazurA ityeva bhavati, | ta0 pra0--anArSe vRddha vihitau yAvaNijau pratyayau tadana tu zvazruriti // 2. 4. 76. // tasya sato bahusvarasya gurUpAntyasya nAmno'ntyasya striyAM vya ityAdezo bhavati, gurugrahaNAdanekavyaJjanavyavadhAne'pi bhavati; ... yUnastiH / 2 / 4 / 77 / / gurugrahaNaM hi dIrghaparigrahaNArtha saMyogaparaparigrahArtha ca, anyathA65 ta0 pra0-yuvanazabdAt striyAM tiH pratyayo bhavati, vAta, dIrghApAsyasyetyucyeta / karISasyeva gandho'sya karISagandhiH, nakArAstasvAd DIpratyaye prApte tadapavAdo yogH| yuvatiH tasyApatyaM pautrAdi strI ityaNa, tasya dhyAdeza:-kArISagandhyA, 80yUnItyapi kazcit , na tacchiSTasaMmatam / kathaM yuvatI ?, yaute evN-kaumudgndhyaa| devadattasthApatyaM pautrAdi strI itIna, rauNAdikakidatipratyayAntAt " ito'ktyarthAt " [2. 4. * tasya pyAdezaH- devadatyA, evaM- vArAhyA, bAlAkyA / bhanArSa 32.] iti DIbhaviSyati / mukhyAdityeva-' atiyUnI, iti kim ? vAsiSThI, vaishvaamitrii| vRddha iti kim ? varA-70 niyUnI // 77 // meinmenemperammarpawinnermananmmmummmmmmmmmmm hasya prathamApatyaM strI-vArAhI, ahicchatre jAtA-Ahiza0. nyaa0-yuun| " striyAM nRtaH " [2. 4. 1.] chatrI, evaM- kaanykubjii| aNita iti kim ? RtabhAga35iti DIprAptAvayaM vidhirityAha-nakArAntatvAdiyAdi syApatyamiti bidAdhitvAdam- ArtabhAgI, evam- ArTiSeNI / yuvatiriti- " nAma sid" [ 1. 1. 21. ] iti| bahusvareti kim ? dAkSI, plAjhI / gurUpAntyasyeti kim ? padave nalopaH, ayaM ca yuvatizabdo vayovacano manuSyeSvanyatra aupagavI, kaapttvii| aNicantasya sato bahusvarAdivizeSaNa75 ca iti na manuSyajAtiH, manuSyajAtihiM seva yA manuSyeSveva, kim ? dvArasyApatyaM pautrAdi strI itIni-dauvAryA, tathA
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA0 4. sU0 78.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 285 uhulomno'patyamitIni- auDulomyA, sAralomyA; bhatreyaH [ 7. 4. 30.] iti mato ki " tryantyasvarAdeH " [5. 4. pUrvamabahusvaratve'gurUpAntyatve ca satyapIni sati bahusvaratvAd 43.] ityukAralo pe- vasiSThaH, athavA jJAnAtizayayogyo hi40 gurUpAnsyatvA yathA syAt / striyAmityeva-kArISagandhaH, vasuH, so'tizayitaH- vsisstthH| vizva mitramasya vizvasya mitra cArAhiH pumAn / mukhyasyetyeva- bahavaH kArISagandhA yasyAM iti vA dIrghatve- vizvAmitraH, tasyApatyamiti "RSi5sA- bahukArISagandhA, nirbArAhiH / kathaM saudharmI ?, Aya. vRSNyandhaka." {6. 1. 61. ] ityam, tato hIH, anayosthUNI ?, bhauliGgI?, AlambI ?, bhAlacI?, kAlaccI audrAha-RSitvAdanArSa iti vacanAdatra pyAdezo na bhavati / aheriva mAnI?;- gaurAdipAThAt / pitkaraNa "pyA putrapatyoH "cchatramasyAhicchatram, "prAgjitAdU." [6.1. 13. ]45 [2. 4. 83., ityatra vizeSaNArtham // 8 // ityANi-ahicchatrI / kAnyakubjIti- 'kuchaH " kuvaH m mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm kubU-kunau ca" [ uNA0 129.: iti je- kubjA, kanyA za0 bhyA0-anA0 / "RSait gatau " RSanti-- jAna-kunjA yatreti " vyApo bahulam" 2. 4. 99.] iti 10ntIti "nAmyupAntya." [ uNA. 609.] iti kidikAre-isvatve- kAnyakajaM. tatra jAteti pUrvavadaNa / ArtabhAgItiRSayaH, RSI gAmidaM tatra bhavaM vA-ASam , pazcAnnasamAsaH / bidAdhajantAdaNijorabhAvAt SyAdezo na bhavati / nanu ca RSi-50 aNitra iti- ag ca iJ ceti smaahaardvndvH| bahavaH vacana evAyamRtabhAgazabdaH, tatrAnArSatvamapi nAstIti hyAsvarA yasya tad bahusvaram , gururupAntyo yasya tad guru-gi vikalatvam , evametad gIyate- eSA AtabhAgI prAcyAnAM pAntyam, tataH krmdhaaryH| agantAd "agoyekA." gRheSu; idaM tatra dRzyatAm - zAstre'smin dezAntare'pi RSi- .. 15[ 2. 4. 20. ] iti, iantAca " nurjAteH" [ 2. 4. zrutyA vihitaH " RSi-vRSNyandhaka" [6. 1.61.] iti 72.] iti hayAM prAptAyAM tadapavAdaH pAdeza ArabhyataM / pratyaya ArSa iti rUDhaH,' ayaM tu "bidAdibhyaH" ityevaM55 atreda cintyate- kim 'anArSe bRddhe' ityAdivizeSaNasambandha-vihitatvAdanArSa iti prtyudaahiyte| na cAvazyamidameva kevalaM manubhUyANijau tadantaM pratyAyayataH ? uta tadantasyaiva pratyAyitasya pratyudAharaNaM kiM tvanyAnyapi santItyAha-evam-ASTivizeSaNasambandhaH ?, tatrAdye pakSe ' anArSe vRddha' iti ca SeNIti / dAkSI, plAkSIti- dakSasyApatyaM plakSasyApatyam 20vizeSaNadvayaM saMgacchate, 'anArSe vRddha' ityatra ca tayovidhAna-1 " ata iJ" [ 6. 1. 31. ] [ aupagavIti-] upasambhavAt, bahusvaretyAdivizeSagasya tu sambhavAbhAvaH samu-1.. gatA gAvo'syAnena vetyupaguH, tasyApatyaM strI " so'patye "60 dAyasyAnena vizeSaNena sambhava-vyabhicArI, na tu varNamAtra-1, [6.1.28.] ityA , " asvayambhuva."[7.4.7..] yoraNijoriti / dvitIye pakSe caitat saMgacchate, na tu 'anArSe ityava, evaM- kapaTorapatyaM strI kApaTavIti / aNiantasya vRddha ' iti ceti, samudAyasya ' anArSe vRddhe' ityatra cAnAmnA-sata iti vyaakhyaatpraaym| diauvAyeti-1 "ubhat . 25 tatvAd, aNinI hi tatrAmnAyete, tasmAt kathamatra vizeSaNa-paraNe " ityasya " dvAra-zRGgAra. " [uNA0 411. ] ityAre vizeSyabhAvayojaneti yaH saMzayIta taM pratyabhISTaM vizeSaNa-vizeSya-nipAtanAda dvAdeze- dvAra, tasyApatyaM strI " ata iJ" [ 6.65 bhAvaM darzayitumAha-anArSe vRddhe vihitau yAvaNijI 1. 31.] itIJ, " dvArAdeH " [7 4. 6. ] iti vRddhiH; pratyayau tadantasyetyAdi / etenaitad darzayati- yasya yad zeSaM pUrvavat / uDUnIva lomAnyasyA bAhlAditvAdiSAdau- auDuvizeSaNamupapadyate tasya tat kriyate, uktaM hi- siddhaM tu lomyA. shaarlobhyaa| kArISagandha iti-- karISagandhera / 30vizeSaNa-vizeSyayoryatheSTatvamiti / anta tya syetyAdeza-patyaM pumAn " uso'patye" [6. 1. 28. ] ityaNa , evaMsambandhe SaSThItyAha- anta(ntya )sya[Sya ityAdezo varAhasyApatyam " ata iJ" [ 6. 1. 31.] itIji-70 bhavatIti / nanu vArAhyatyAdAvupAnyasya varNasya gurutvAt vArAhiH, atrANiantasya strIvRttitvAbhAvAt dhyAdezAbhAvaH / sidhyati dhyAdezaH, kArISagandhItyAdau vinekavyaJjanavyavahitasya bahakArISagandhA. nirvarAhiriti- atrANijantasya strIvRtti gurorvarNasyopAntyatvAbhAvAna prApnotItyAha-gurugrahaNAdityAdi tve'pi makhyAdhikArAt tasyAnyapadArtha mukhyatvAbhAvAsa bhavati / 35spaSTArtham / aNiti- " so'patye" [6. 1. 28.] kathamiti- saudharmItyAdInAmagijantasvAt striyAM SyAdezaH ityanenetyarthaH / imiti- " ata iJ" [6. 1. 31.] kasmAnna bhavatIti praznArthaH / samAdhatte- gaurAdipAThAditi 175 ityaneneti zeSaH / vAsiSThIti- vasvasthAstIti vasumAn , prakRSTo atha SakArasya prayoge'nupayogAt kimartha karaNamityAhavasumAn "guNAjhAdu."[7.3.9. 1 itI "vinmato."SitkaraNamityAdi ||ch.|| 2. 4.78. // . .
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ batti -vRhaNyAsa-ladhunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 79. ] nyA0 sa0-anArSe0 / bhansyasya vya iti- aNanta- lipratipasau naikaH prakAraH zakyo niyantum , zabdazaktisvAbhA-40 minantaM ca bahusvaraM nAma nirdiSTamiti * nirdizyamAnAnAm *vyAt // 2. 4. 78. // iti nyAyena sakalasvAdhyAdeze prApne'ntyagrahaNam , uttarArthaM ca, tena/" bhojasatayoH0" [2. 4. 81.] ityatra " anekavarNaH kulaakhyaanaam| 2 / 4 / 79 // sarvasya" [7. 4. 107.] iti nyAyAna sarvayorbhoja-sUtazabdayoH ta0 pra0--puNika-bhuNika-mukharaprabhRtayaH kulAkhyAH , kuldhyaadeshH| devadatyeti-zabdazaktisvAbhAvyAt SyAdeza Abantasahita mAkhyAyate bhAbhiriti kRtvA, tAsAmanArSe vRddhe'NimAtAeva strIliGgamabhivyakti, evaM-kArISagandhyetyatrApi / kAnyakubjI-nAmantasya striyAM Syo bhavati; bhabahusvarAgurUpAnsyArtha vaccanam 145 tyatra kanyA kubjA yatreti "DyApo bahulam" [2. 4. 99. puNikasyApatyaM pautrAdi strI-pauNikyA, bhauNikyA, maukharyA, iti isvaH, yadA kanyAzabdaM kecit parataH strIliGga manyante / gauptyA / vRddha ityeva-pauNikI, bhauNikI-atra prathamApatye 10mArtabhAgIti-nanu ca RSivacana evAyatabhAgaH, tatrAnArSatvamapi in / anArSa ityev-gautmii| gaurAdisvAttu bhaurikI. nAstIti vikalatvam , satyam-zAne'smin pradezAntare'pi bhaulikI // 79 // zapicatyA vihitaH " RSi-vRSNyandhaka0" [6. 1. 61.] iti | za0 nyA0-kulA / kulamAcakSate-vyapadizanti, kula-50 pratyaya ArSa iti rUDhaH, ayaM tu " vidAdibhyaH" [6.1.41.) mAkhyAyate Abhiriti ca sthAditvAt ke-kulAkhyAH, svaityevaM vihitatvAdanArSa iti pratyudAhiyate; RtaH- prApto bhagaH-- puNya yena, athavA Rtena- satyena bhajyate vA / aupagavIti-upagatA gAvos prabhavasyApatyasantAnasya vyapadezakAH punnik-bhunnik-mukhrprbhRtyH| atha kulAkhyAnAmaNibantAnAM striyAM dhyAdezaH pUrveNaiva siddhaH, syAnena vetyupaguH / bahukArISagandhA nirvArAhirityatrANimantasya strIvRttitve'pi mukhyAdhikArAt tasyAnyapadArthe guNIbhUtasvena mukhya kimarthamidamityAha-abahusvaretyAdi / puNatIti "nAmyuvAbhAva iti / nanvete yAbAdayaH strIpratyayAH strItvasya dyotakA pAntya." [5. 1.54.] iti ke-puNaH, so'syAtIti55 |" ato'nekasvarAt" [7. 2. 6.] iti ke-puNikaH / na tu vAcakAH, tatra yathA vidyudAdayaH zabdAH strIpratyayamantareNa | svamahimnaiva strItvaM pratipAdayanti tathA khaTvAdayo'pi pratipAda bhuNazabdo'vyutpannaH, bhaNeraci pRSodarAditvAdasyotve vA- bhugH| yiSyanti, kimebhyaH strIpratyayavidhAnena ? ucyate- vicitrazaktayo muheH " jaThara-kara." [ uNA0 403.] iti nipAtanA dare khakArAdeze ca-mukharaH / guyeH ktapratyaye- guptaH, tasyAhi bhAvA bhavanti, te'tra yathA- dhanataratimiranikaraniruddhapadArtha patyam "ata iJ" [6. 1. 31.] itoJaH dhyAdeze-60 sAthai'pi nizIthe gaganatalaprasamarAMzuracirAMzuritaranirapekSatayaivAtmAnaM / "pauNikyetyAdi / aNantAnA kulAkhyAnAM Syo nodAhRtaH, svayaM prakAzayati, na caivaM stambhAdayaH, te'pi cAsmadAdInAM pradIpAdi-]. tUdAhAryaH- zatakratorapatyaM strI zAtakatavyAdi / vRddha evetiprakAzakasavyapekSA AtmAnaM prakAzayantyeva, saMziSTAnAM tu pradIpAdi pauNikItyAdau vRddha ityanuvartamAnAt prathamApatye inaH pyAnirapekSA eva; yathA vA sUryopalazcaNDAMzukaranikarasaMparkasamAsAdita pata- dezo na bhavati / gotamasyApatyama " RSi-vRSNyandhaka." mAhAtmyaH svayaM zIto'pi sAntaramavasthitaM dAmaM dahati , na tu ti, sr6.1.61.] ityaNi 'anAH' ityanuvartanAdatra pyA-65 pratyAsana, pratyuta, tatra zatyamupadazeyati, tathA zabdA api zakti- deshaadeshaabhaavH| bhorikItyAdAvatiprasa nivartayati dainicyA kacit padalena padAntarasApekSeNa padAntarAnapekSeNa caurAditvAditi ] ||ch. // 1. 4. 79. // 30khItvaM pratipAdayanti, tatra padAntarasApekSeNa yatheyaM gaurityAdi, atra: gavAtharthasyobhayaliGgatvAdiyamiti padAntarApekSeNa gavAdipadena strItvaM nyA0 sa0-kulAkhyAnAm / kulamAcakSate- vyapadizanti pratipAdyate, tasya strItvApratipAdane iyamiti na syAda / padAntarAnapekSeNa | yataH kulAkhyAH, yadA kulamAkhyAyate ANi nAmamAtreNAdeza-pratyayAbhyAM ca, tatra nAmamAtreNa yathA- svasA duhite-kaH" [5. 3. 82.] bAhulakAt strItvaM svaprabhavasthApatya-70 tyAdayaH, atra nAmamAtrameva strItvapratipattau samarthamiti strIpratyayAbhAvaH, saMtAnasya vyapadezikA: puNika-muNika-mukharaprabhRtayaH / pauNikyetyatra Adezena sapratyayenApratyayena ca, sapratyayena--koSTI, kArIdhagandhyeti, puNati bhaNati ac , "pRSoda." [3. 2. 155.], puNo apratyayena-tisraH, catasra iti; pratyayenaikenAnekena ca, tatraikena-muNo'syAstIti / ato'neka." [7. 2. 6.] iti ikH| rAjJI, khaTveti; anekena sAntareNa nirantareNa sAntaranirantareNa ca, gaurAditvAt tu bhaurikI bhaulikIti- ayamarthaH- prathamamanena sAntareNa- kAlitarA hariNitareti, nirantareNa- AryANI bhavAnI, prAptAvasya bAdhanArtha gaurAdau pAThaH, tatastatra pAThA DIreva kevalI75 sAntaranirantareNA- AryANitarA bhavAnitareti / tadevamanekaprakArAmAM mA bhUditi krauyAdo pAThaH // 2. 4. 79. //
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 81. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 287 yAdInAm / 2 / 4 / 80 / / [[6. 1. 70. ] ityeyaNi "avavarNasya " [7. 4 68. ityAkAralope " taddhitayasvare0 " [3.2. 55. ] iti yalope - 40 ta0 pra0---abaddusvarAgurUpAntyArtho'nantarApatyArthezvArambhaH krauDeyaH, caupayateya iti / anye sthiti pUrve ityarthaH, 'kauDi ' ityevamAdInAmaNimantAnAmantasya striyAM pyAdezo yadutpala :- evaM tarhyatra yalopo neSyate, tadaniTezca paJcamInirdeza eva bhavati / krossyApatyaM krauDiH, strI- krauDyA, lADyA / / 5krauDi, lADi, vyADi, ApakSiti, Apizali, saudhAtaki, liGgamiti / uddyotakarastvAha- apratyayasve'pyasya svArthikatvenAbhauriki, bhaulika, zAlmali, zAlAsthala, kApiSThali, rauDi, patyatvAd yakAralope - kauDeya iti bhavatItyAdezapratyaya pakSayoradevadatti, yAjJavatti ityAdaya imantAH / caupayata, caikayata, vizeSa iti / bahuvacanaphalamAha - bahuvacanamityAdi // cha.45 caiTayata, bailvayata, zaikayata ete'NantAH / vyasyAdezatvAt 2. 4. 80. za0 nyA0--kauDayA0 / nanu kauDiprabhRtInAmaNijantatvAt pUrveNa dhyAdezasya siddhau kimarthaM punarArambha ityAhaabahusvaretyAdi- anena pUrvalakSaNasya' yathAyogamaprAptirdarzyate, 15 tatra koDacAdInAM keSAJcid bahusvaratvAbhAvAdApakSitiprabhRtInAmagurupAntyatvAd daivadatti yAjJadatyozvAnantarApatyatvAdaprAptiriti / karoteH " vihaGa-kahoDa* " [ uNA0 172. ] ityaDe. 'kArasya ca nipAtanAdokAre - kroDaH / laDateraci - laDaH vividhamaDatIti - vyaGaH / apapUrvAt kSiyateH ke- apakSitaH / 20 suzabdAd dadhAtestRci - sudhAtR / bhurika- bhulikau sAdhitau / kauDeyaH caupayateya ityAdiSu bhApatyasya yasya lopaH siddhaH, nyA0 sa0 - koDayAdInAm / kroDasyApatyamityatra karoteH 10 manye svatra vyasya pratyayatvamicchanto yalopaM necchanti- " vihaDa koDa 0 " [ uNA0 172. ] ityaDe'kArasya nipAtakrauDaveyaH, copayatyeyaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 80 // nAdokAre / vyADItyatra vividhamaDatIti vyahaH / bhaulikItyatra bibharteH " kuzika0 " [ uNA0 45. ] ityAdinA murika, Rphi 50 DAdilave- bhulika, koDyAdi paThitayorbhurika bhulkiyo bhaurikyA bholikyA, gaurAdipAThAd bhaurikI bhaulikI ca / zAlmalItyatra zADa: " ruci kuTi [ uNA0 502. ] iti mala, zAlmayo'sya santi vA " anAdibhyaH " [ 7. 2. 46. ], zAlma lasyApatyamiJ / zAlAsthalItyatra zAlAyAH sthalamiva sthalamasya 55 evaM kapiSThala: / intA ityatra kroDAdibhyastasyA'patyamityarthe " ataH 0" [ 6. 1. 31.] iti iJi kRte, sudhAtRzabdAda tu " vyAsa-varuTa0 " [ 6.1.38. ] iti ini antasyAki | kRte - kauDi ityAdayo bhavanti / [ caupayata ] " cupa mandAyAM " "zADD zlAghAyAm" latve "ruci kuTi kuSi 0" [ uNA0 502.] NigantAt zatRpratyayaH / caikayatetyatra " cIka zIkaN " " ciZ60 iti malaki- zAlmalaH / zAlAyAH sthalamiva sthalamasyAH [ zAlAsthalA, ] evaM kapiSThalA / sheH te- rUDhaH / devadattayajJadattau sAdhitau / kroDAdibhyastasyApatyamityarthe " ata ij "" 25[ 6. 1. 31.] iti ivi kRte, sudhAtRzabdAca "vyAsavasTa0 " [6. 1 38. ] itIji, antasya cAki kRte 'kauDi ityAdayo bhavantItyAha- iJantA iti / " cupa mandAyAM gatau' Nigi zatari tasyApatyamityaNi- caupayata, evaM- cIkaN AmarSaNe " ityato yujAdiNijantAt " ciTa praiSye " 30 prayoktRvyApAraNigantAcca pUrvavat zatrAdau caikayata, caiTayata / ta0 pra0--bhoja - sUtazabdayorantasya kSatriyA-yuvatyorabhibilvamAcaSTe Nij bahulam 0 " [ 3. 4. 42. ] iti gheyayoH striyAM vyAdezo bhavati / bhojyA- bhojavaMzajA kSatriyA, gici zatrAdau ca-- bailveyata / zaikayateti zIkamAnaM prayuGkta iti pUrvavaSNigAdiH / krauDayAdInAmiti SaSThInirdezA- sUtyA- prAptayauvanA mAnuSItyarthaH, anye sUtasaMvandhinI yuvatiH - 70 dantasyetyadhikArAcca dhya ityAdezo'yaM, tena ca tatsiddhatvaM darza- sUtyA, na sarvetyAhuH / kSatriyA-yuvatyoriti kim ? bhojA, yati - SyasyetyAdi- ina ApatyatvAt tadAdezatve ghyasyApi sUtA // 81 // (4 maidhye " " kakuD " yathAsaMbhavaM Nij Nim vA, pazcAt zabda, tato'patyArthe'g / bailvayata ityatra bilvamAcaSTe 1 Nij bahulam0" [ 3. 4. 42. ] iti Nici zatrAdau ca pyasyAdezatvAditi - aba kauNDayAdInAmiti SaSThInirdezAdantasyetyadhikArAca ,,, / vya ityAdezo'yam, tena yada siddhaM tat darzayati // 2.4.80. // 5 bhoja - sUtayoH kSatriyA-yuvatyoH izyataH / 2 / 4 / 81 // 66 85 'sthAnivadbhAvenApatyatvAt " tadvitayasvare0 " [3. 2. 55. ] za0 nyA0-- bhoja0 / ubhayatra dvivacanaM yathAsaMkhyArtham / iti lopaH sidhyatItyarthaH / koDasyApatyaM strI- kauDayA, caupa | tadudAharaNe darzayati- bhojyetyAdi- ayamarthaH - yadA bhojazabdena yato'patyaM caupayatyA, yA ( tasyA ) apatyamiti " GayAptyUGaH "kSatriyA kSatriyavaMzajA zrI pratipAdyate tadA tadantasma "jAteH "75
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 bRhadvRtti-bRhannyAsa-laghunyAsasaMvalite [ pA0 4. sU0 83.] [ 2. 4. 54 ] iti zrIpratyayApavAdaH ghyAdezo bhavati / evaM bhavanti, tatra tathA [ yathA ] ghanataratimira niruddhapadArthasArtha'pi yadA sUtazabdena prAptayauvanA strI pratipAdyate tadA tadantasya dhyA- nizIthe gaganatalaprasRmarAMthara cirAMzuritaranirapekSatayaivAtmAnaM dezaH, anyatra khAveva / anya iti sUtasambandhinIti- prakAzayati naivaM stambhAdayaH, te'pi cAsmadAdInAM pradIpAdisUtajAtisambandhinItyarthaH, brAhmaNyAM kSatriyAdutpannaH sUtaH, sa prakAzakasavyapekSA evAtmAnaM prakAzayanti, saMpAtinAM tu tada- 40 5 rathaprAjanakarmaNA jIvati, sUtakarma cAtropacArAt sUtazabdeno- pekSA eva / yathA vA sUryopalacandra caNDAMzukaranikarasaMparkasamA - cyate, tatsambandhinIti sUtakarma kurvatI rathasya prAjitrI strI sAditamAhAtmyaH svayaM zIto'pi sontaramadhaH sthitaM dA dahati, yuvatiH sUtyA na sarveti // cha // 2 4 81. / / na tu pratyAsannaM pratyuta tatra zaityamupadarzayati / tathA zabdA api zaktivaicitryAt kecit padatvena padAntarasApekSeNa padAantarAnapekSeNa ca strItvaM pratipAdayanti tatra padAntarasApekSeNa 45 nyA0 sa0 - bhoja-sUta0 / " jAte: 0" [ 2. 4. 54.] iti GIpratyayApavAdo'nena dhyAdezaH / mUlodAharaNe sUtastaruNa yatheyaM gauretyAdi, atra gavAdyarthasyobhayaliGgatvAdiyamiti padAntarA10ucyate / sUtasambandhinI yuvatiriti kSatriyAd brAhmaNyAM jAtaH pekSeNa gavAdipadena strItvaM pratipAdyate, tasya strItvApratipAdane sUtaH, prAjanakarmaNi prAjitRtve sUtazabdaH, tasya karmaNaH samba ! iyamiti na syAt; padAntarAnapekSeNa nAmamAtreNAdeza-pratyayAbhyAM ndhinI tatkartrI sUtyeti ko'rthaH ? rathaprAjitrI // 2. 4. 81 // ca, tatra nAmamAtreNa yathA svasA duhitetyAdayaH, atra nAmamAtrameva strItvapratipattau samarthamiti strIpratyayAbhAva:; Adezena 50 sapratyayenApratyayena ca, sapratyayena kroSTrI kArISagandhyeti, apratyayena tisraH, catasra iti; pratyayenaikenAnekena ca tatraikena rAzI khaTveMti, anekena sAntareNa [ nirantareNa sAntara ] nirantareNa 15 ta0 pra0 - eSAmintAnAM striyAmantasya pyAdezo vA bhavati, inamtamAtra nirdezAt pautrAdau prApte prathamApatye khaprApte ca, sAntareNa kAlitarA, rohiNitareti, nirantareNa- AryANI, vibhASA / daivayazyA, daivayajJI; zaucivRkSyA, zaucivRkSI, bhavAnI, sAntaranirantareNa AryANitarA, bhavAnitarA, iti 155 sAtyamudrayA, sAtyamugrI; kANThevikhyA, kANThevisI // 82 // tadevamanekaprakArAyAM liGgapratipattau naikaprakAraH zakyo niyantum, za0 nyA0 - daiva0 / ijyate iti yajJaH, devo yajJo zabdazaktisvAbhAvyAditi // cha // 2. 4. 82 // 20 yasyAsau devayajJaH / zucivRkSo yasyAsau zucivRkSaH, udyota- nyA0 sa0 - daivatrajJi0 / devayajJyeti deva eva yajJaH karastu zuH "nAmyupAntya 0 [ 5. 1. 54 ] iti ke-- pUjanIyo yasya sa tathA / zaucivRkSyetyatra svamate zucirvRkSo'syeti, zuco vRkSo yasyetyAha / aste: "zikyAsyA0 " udyotakarastu -- zucai: " nAmyupAntya 0 " [ 5. 1. 54.] iti60 364 ] iti ye nipAtanAt satyam, uceruServA | ke- zutro vRkSo'syetyAha / sAtyamudhyeti- satyamugraM yasya asau kSura-gaura0 " [ uNA0 396.] iti nipAtanAd - ugram, satyamutraH, ata eva nirdezAd mo'ntaH mAntamavyayaM vA, satyaM 25 satyamudraM yasyAsau satyamugraH pRSodarAditvAnmAgamaH satya- muvati kipi satyamucaM rAtIti vA De / kANTheviyeti yadA miti mAntamavyayaM vA, satyamucaM rAtIti vA satyamugraH 1 kaNThe vidhyate sma tadA " tatpuru kRti " [ 3.2.20. ] kaNeH " vani - kaNi [ ugA0 162. ] iti The- kaNTha:, iti alup, yadA tu kaNTe vimanena tadA " amUrddha mastakAda " 65 [ ugA khura vidhyateH te " jyA vyadha0 [ 4. 1.81 ] iti smRti - [ 3 2 22. ] ityalup // 24, 82. // devayajJa - zaucivRkSi- sAtyamugrikANThe vidveva / 2 / 4 / 82 // KHl gl " viddham, kaNThe viddhamanenAsau kaNTheviddha:, " amUrdhamastakAt 0 30[ 3. 2. 22.] iti saptamyA alluk, ebhyaH pautrAdyapatya- dhyA putra- patyoH kevalayorIc tatpuruSe / 2 / 4 / 83 // vivakSayAmi prApte vibhASA, prathamApatyavivakSAyAM tvaprApte ubha yatra vibhASeyamityAha - iJantamAtranirdezAdityAdi / nanve ta0 pra0 --- mukhya bhavantaH yaH putra-patizabdayoH kecastrIpratyayAH strItvasya yotakA na tu vAcakAH, tatra yathA vidyu- / layoH parayostatpuruSe samAse ic bhavati, cakAro "vedUto 0 "70 dAdayaH zabdAH strIpratyayamantareNa svamahimnaiva strItvaM prati [24 98 ] ityAdau vizeSaNArthaH / kArISagandhyAyAH 35pAdayanti tathA khaTvAdayo'pi pratipAdayiSyanti, kimebhyaH | putraH - kArISagandhIputraH evaM- kArISagandhIpatiH; kaumudastrIpratyayavidhAnena ?, ucyate vicitrazaktayo hi bhAvA gandhIputraH kaumudagandhIpatiH paramakArISagandhIputraH parama
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA. 4. sU0 83.1 zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 289 kaariissgndhiiptiH| jyeti kim ? gaukakSyAputraH, ibhyA- tatpuruSasya nirdiSyamAnatvAt pratyAsatteyasyaiva tatpuruSasya SyAnto'putraH, ksstriyaaputrH| putra-patyoriti kim ? kArISagadhyA- vayavastasyaiva yau putra-patI avayavau, na tatpuruSAntarasya, tayoH0 kulam / kevalayoriti kim ? kArISagandhyAputrakulam, kArISa- dhyasyej bhavati, tadAdau tu putra-patI anyasyAvayavI, anyasya gamdhIputrasya kulamiti vigrahe tu-kArISagandhIputrakulamityapi tu SyAnta itIja na bhaviSyati, evaM tarhi tatpuruSeNa saji5bhavati / tarapuruSa iti kim ? kArISagandhyApatirasya kArIva-dhApitasyottarapadasya putrapatizabdAbhyAM vizeSaNAt, vizeSaNena madhyApatityaM graamH| mukhya ityeva-atikrAntA kArISa- ca tadantavijJAnAt putrapatizabdAntayoruttarapadayoratiprasajaH syAt, garadhyAmatikArISagandhyA, tasyAH putro'tikArISagaNyA- yato vidhi-vidhAna-vidhibhAjAM sannidhAne tadantavidhirbhavati,45 putraH // 83 // tatra vidhirIjbhAvo vidhAnaM putrapatI vidhibhAk tu SyAnta za0 nyA0-pyA pu0| SyA' iti "anArve " iti tadantanirAkaraNArtha kevalagrahaNam , naiSo'pi doSaH- siddha tu 10[2. 4. 78. ] ityAdinA vihitasya dhyasyAyantasya mukhya vizeSaNa-vizeSyayoryatheSTatvAditi pratipAdanAt tatpuruSasannidhApi tenottarapadena putra-patyorvizeSaNAt tayozcottarapadAntayorasambhavAsyAnukaraNam ! putrazca patizca putra-patI, rAjadantAditvAladhva duttarapadasya ca samAsAvayavarave ca putrapatyanavayavatvAdantazabdasya 50 kSarAdapi patizabdAt putrazabdasya pUrvanipAtaH,tayoraupazleSike'dhi cAvayavavacanatvAt putrapatyoruttarapadayorityeva vijJAnAditi,satyamkaraNe sptmii| cakArasya prayoge'darzanAt kimarthamupAdAna putra-patyoruttarapadena vizeSaNAt tadanta vidherabhAvo yukto, vizemityAha-cakAra ityaadi| tatpuruSa iti samAsavizeSasya SaNa-vizeSyabhAve tu kAmacArAd yadA tatpuruSAkSiptamuttarapadaM 15saMzA tasmin, avayavyApyAdhAratayA nirdizyate, vRkSe zAkheti putra-patibhyAM viziSyate tadA syAdeva tadantapratipattiriti ythaa| karISagandhyAyAH putraH iti "SaSThayayatnAt. " kevalagrahaNam , vRttau tu tadAyudAharaNamupalakSaNam , kArISagandhyA-55 [3. 1. 76.] iti tatpuruSaM darzayati / " gauNo byAdiH "i paramaputra ityAdi tadantodAharaNamapi draSTavyam , kArISagandhI[7. 4. 116.] iti niyamAt pradhAne DyAdau " pratyayaH putrasyetyAdinA tu putrazabdenaiva tatpuruSe kArya darzayati, tatpuruSa prakRtyAdeH" [7. 4. 115.] ityanupasthAnAt tadantasyApi iti vacanAt kArISagandhyA patirasyetyAdibahavIhI na bhavati 20kArya darzayati-paramakArISagandhIputra ityAdi- karmadhArayasyo-: | // cha. // 2. 4. 83. / ttarapadArthaprAdhAnyAdatra strIpratyayasya prAdhAnyam, khyAdhikAreNa| hyaNioH sthAne vidhIyamAnatvAt strIpratyayo bhavati, pratyayatvena ca | mmmmmmmmmowinmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmminant pratyayagrahaNaparibhASopasthApana (prAdhAnyAnnabhavati) upasarjane tu tata nyA0 sa0-yA putr| dhyAzabdAd " dIrghaDyAp0 "60 eva niyamAt "pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. 115.] ityupasthAnA-[ 1. 4. 45. ] sUtratvA vA selp / putrapatyorityatra sautra gandhyAmatikAriSagandhyA, tasyA putra ityAdau nirdezAt // lavakSara."3. 1. 160. ]iti patizabdasya na bhavatItyamumevArtha mukhya ityevetyanena darzayiSyate / SakArAnu-na puurvnipaatH| atra kevalagrahaNamantareNa pyAntasyeti vidhIyamAne bandhasya prayojanamupadarzayannudAharati- gaukakSyAputra ityAdi-putra-patyostadAdAvatiprasaGgaH syAt, ayamabhiprAyaH-putrapatyogaukakSyAputraH- gokakSasyApatyaM buddha strIti gargAditvAd yaJ, rityaupakSeSike'dhikaraNe saptamI, upazleSazca yathA tAbhyAM kevalAnyAM65 " iNaH kit" [umA0 328.] iti me ibhaH, tamahatIti pyAntasyAstyevamuttarapadAdibhUtAbhyAmapIti / atha dhyAntasya putrapatyo30daNDAditvAd yaH, evaM "kSatrAdiyaH" [ 6. 1. 93.] iti zvAdhikaraNatayA tatpuruSasya nirdizyamAnatvAt pratyAsatteryasyaiva tatpu iyaH] sarvatra jAtitve'pi yAntatvAd DyabhAve "At" ruSasya pyAnto'vayava stasyaiva yau putra-patI avayavo, na tatpuruSA[2. 4. 18.] ityAp , tatra putrazabdena tatpuruSaH / kArIba-ntarasya, tayoH vyasya Ij bhavati, tadA tu putra-patI anyasyAvayavau, gandhyAputrakulamiti-putrasya kulaM-putrakulam, tataH kArISa-| anyasya tu dhyAnta iti Ij na bhaviSyati / evaM tarhi tatpuruSeNa70 gandhyAzabdena punastatpuruSaH, atra kevalagraGgamantareNa syAtta- sannidhApitasyAttarapadasya putra-patizabdAbhyAM vizeSaNAd vizeSaNena syeti (dhyAntasyeci) vidhIyamAne putra-patyostadAdAviti prasaGgaH tadantavijJAnAda putra-patizabdAntayoruttarapadayoratiprasanaH syAt , syAt, ayamabhiprAyaH-putrapatyorityaupazleSike'dhikaraNe saptamI, yato vidhi-vidhAna-vidhimAjAM saMnidhAne tadanta vidhirbhavati, tatra upaleSazca yathA tAbhyAM kevalAbhyAM SyAntasyAstyevamuttarapadAdi-vidhirIjabhAvo, vidhAna putra-patI, vidhibhAk ca bhyAnta iti tadantabhUtAbhyAmapIti / atha dhyAntasya putra-patyozcAdhikaraNatayA grahaNanirAkaraNArtha kevalagrahaNam / / 2.4.83. // 37 75
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhadvAtti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite pA0 4. sU0 87.] bandhau bhuvriiho| 2 / 4 / 84 // / nyA0 sa0-mAta0 / [neha vyAkhyAtam ] // 2. 4. 85. // ta0 pra0-mukhya AvantaH vyo bandhuzabde kevale parato| asya DayAM laka / 2 / 4 / 86 // bahuvrIhI samAse Ija bhavati / kArISagandhyA bandhurasya gandhyA bandhurastha- ta0 pra0--DIpratyaye pare pUrvasyAkArasya lug bhavati 140 kArISagandhIbandhuH, kaumudagandhIbandhuH paramakArISagandhIbandhuH, kurucarI, madracarI / asyeti kim ? daNDinI, kIM // 86 // 5prmkaumudgmdhiibndhuH| bandhAviti kim ? kArISagandhyA-| pasiAmaH / kevala ityeva-kArISagandhyAbandhukalaHkArISa- za0 nyaa0-asy0| GayAmAta sapta gandhIbandhukala ityatra kArISagandhIbandhaH kalamasyeti vigrahaH |"sptmyaa pUrvasya" [7. 4. 105.] iti paribhASopasthAbahuvrIhAviti kim ? kArISagandhyAyA bandhuH- kArISagandhyA-nAdakArasya pUrvatvaM vijJAyata ityAha- pUrvasyAkArasyeti / bndhuH| mukhya ityeva- atikArISagandhyA bandhurasya-ati- kurucarIti-TittvAt vyAmakAralopaH / " striyAM nRtaH0 "45 10kArISagandhyAbandhuH // 84 // [2. 4. 1.] iti byA-daNDinItyAdi ||ch.||2.4.86.|| za0 nyaa0-bndhii0| pUrveNa tulyagamyam, tatra tu nyA0 sa0-asya DyAm / IjAdhikAre samAnadIrghatvenaiva dhyAntasya pUrvapadasya putra-patyoruttarapadayostatpuruSa AdhAraH prayogajAtaM setsyati, kiM luko grahaNena ? satyam -- yadA paJcabhiH iha tu bahuvrIhirityetAvAn vishessH| "bandhaza bandhane, kumArIbhiH krIta iti ikaNo lupi * ubhayoH sthAne * iti ato "bhR-mR-ta-tsari." [ uNA. 761.7 ityapratyaye-nyAyAdIco'pi DIcyapadeze DInivRttI vyaJjanAntatA, Ijavyapadeze50 15bandhuH // cha, / / 2. 4. 84. / / tu ikArAntatA, [tadA]mA bhUditi lukgrahaNam / / 2. 4. 86. // nyA0 samba ndhau / [neha vyAkhyAtam ] // 2. 4. 84. matsya sya yaH / 2 / 4 / 87 / / / mAta-mAta-mAtake vA / 2 / 4 / 85 // bhavati / mtsii| kathaM matsyo nAma kazcit tasyApatyaM strIti ta. pra0-matsyazabdasaMbandhino yakArasya DayAM lug ta0 pra0-mukhya bhAvantaH pyo mAtAdiSu kebaleSu pareSu iJ DI-mAtsI ? DInimittAdezasyApi DIgrahaNena graha-55 bahuvrIhI samAse Ij vA bhavati / kArISagandhyA mAtA yasya saNAt // 87 // 20kArISagandhImAtaH kArISagandhyAmAtaH, paramakArISagandhImAtaH, za. nyA0--matsya0 ya iti matsyazabdasthaH kRtAparamakArISagamdhyAmAtaH; kArISagandhyA mAtA yasya sa kArISa kAralopo yakAro'nukRtaH, tataH sthAnasambandhe sssstthii| matsyagandhImAtA, kArISagandhyAmAtA; kArISagandhImAtRkaH, kArISa syetyavayavasambandhe SaSThItyAha-matsyasyetyAdi / matsyazabdAd gandhyAmAtRkaH; mAteti nirdezAd mAtRzabdasya putraprazaMsAmanya-11 gaurAditvAd DyAm " asya cyAm0" [2. 4. 86.160 mantareNApi pakSe mAtAdezaH, anyathA mAtRzabdenaiva gatasvAda itylope-mtsii| nanu byAmityasya yakAravizeSaNatve vijJAya25mAtazabdopAdAnamanarthakaM syAt / mAtR-mAtRkazabdayozca bhedeno mAne matsItyatra " svarasya pare prAvidhI" [7. 4. 110.] pAdAnAdadAtalakSaNaH kac pratyayo'pi vikalpyate // 85 // | ityakAralucaH sthAnivadbhAvAd byAM yakArAsambhavAt kathaM za0 nyaa0-maat.| sisvarUpaM kAryAntaranimittatayA-lugiti ? atha vacanAd bhaviSyatIti cet ? astu, matsya'nUdyate, na tu jananIvAcako mAtazabdaH kvacit siddhaH, syeyaM " tasyedam " [ 6. 3. 160.] ityaNi akAralope-65 "mAturmAtaH." [1. 4. 40.] ityasya ca putraprazaMsA- 'NantatvAd DyAm " asya jhyAm" [2. 4. 86.] 1.mannyaviSayatvAdiha tu tadabhAvAt kathaM tasmin dhyAnta IjUbhAva-ityaNo'kAralope dvayorakArayorlacaH sthAnivadbhAvAnmAtsItyatra mApadyata ityAzaGkAyAmAha-mAteti nirdezAdityAdi-mAta-|yakAralugna siddhathatIti, ucyate- "na sandhiGi" [.. zabdopAdAnAdAmanyAbhAve'pi pakSe mAturmAtAdeza ityarthaH / 4. 111.] iti sthAnivadbhAvapratiSedhAdavayavasthAnivadbhAvayadyevaM mAtRzabdaprayogeNa na bhAvyamAdezasya sthAnino nivartta-pratiSedho vyAmiti matsyavizeSaNe'pyAzrayaNIya eva / kathamiti-70 katvAt , anivartakatve'pi kacA bhavitavyam, tatazca mAtR-"puru-magadha-kaliGga-sUramasa-dvisvara." [6. 1. 116.] zabdopAdAnamihAsaGgatam, atha kajU na syAt tarhi mAtR-iti dreraNaH zaGkAnirAsArtha matsyo nAma kazcidityuktam / kopAdAnamanarthakamityata Aha-mAtR-mAtRkazabdayozcetyAdi- iaiti- "ata iJ" [6. 1. 31.] ityanena, jItiapizabdAnmAtAdezo'pi vikalpata ityarthaH ||ch.||2.4.85.||" aNajeya." [2. 4. 20.] iti, "nurjAteriH" [2.4. MAT A a mira ram. [mwwwimmmmmmmmmmmnew mammywwwAAAAAAAAAMunaamanwwwwnamaAmmam
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ pA0 4 su0 89.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ---..-.-.. --....-.----... -- ----- -- --- -------- - ---- --- ------ 72.] ityanena vA; atreo DIpratyayasya ca sthAne'syaikAdezatvAd evaM- caaturiitypi| vArkeNIti- " vRkATeNyaNa " [7. DIvAbhAvAd jyAmucyamAnA lup kathaM syAditi praznArthaH / samA- 3. 64. ] iti TeNyag / sAmidhenIti-TittvAd DIH 140 dhatte- DInimittetyAdi- ayamarthaH- yathA mAtarapitarayoH kArikeyIti-" DyApsyUGaH" [6. 1.70.] ityeyaNi parasparApekSayorjAtaH putro mAtuzca bhavati pituzca bhavati, evaM "agoya." [2. 4. 20.] iti lIH, evaM- hAri5hIpratyayasyADIpratyayasya ca sthAne jAtasyaikAdezasya sthAni- keyIti- vyaJjanAditi vacanAdatra svaraparatvAlopo na bhavati / / vadbhAvena chIgrahaNena grahaNamityarthaH / nanu tathApi matsyazabda- vaizyIti- "dhavAd yogAt." [2. 4. 59. ] iti syocyamAnaH kathaM matsyIti (mAtsyI iti zabdasya) syAt , lIH, evaM-(hArikeyI ?) vidantyanayeti vidyA, tAmadhIte45 tato'nyatvAt , naivam- ekadeza vikRtasyAnanyatvAt syAditi strI- aNantatvAd vyAM kRdyakAravAlopAbhAve-vaidhI, asyaiva ||ch. // 2. 4, 87. // | suprasiddhatvAt pUrva buddhAvapArohAt tatpradarzana nyAyya, na tu 10 nyA0 sa0--matsyasya yaH / matsIti-nanu DyAmiti vaidyasya strI- vaidyIti / AvaTyeti- gargAditvAd yaJ, "saptamyA nirdiSTe pUrvasya" [7.4.105.] taccAnantarasyeti | "pAvaTAd vA" [2. 4. 69.] iti vikalpAd chyabhAve nyAyAnmatsIlyatra " svarasya pare prAgvidhau" [ 7. 4. 110.]|yalopAbhAvaH // cha. / / 2. 4. 88. // 50 ityakAralacaH sthAnivadbhAvAd udhAM nimitta yakArAsaMbhavAt kathaM | lugiti, naivam-- vacanAdekena varNena vyavadhAnamAzrIyate / nanu bhvetvev| ! nyA0 s0-vynyjnaa0| taddhitasyetyatra taddhitasambandhino yakArasyeti vaiyadhikaraNye SaSThI, yakArasya kiMviziSTasya ? taddhitasya 15 paraM matsyasyeyaM // tasyedam " [6. 3.16..] ityaNi mastyAkAralope aNantatvAd DayAm // asya DyAm" [2. 4. 86.] taddhitarUpasyeti tu sAmAnAdhikaraNye sAmidhenItyAdau na syAt / ityaNo'kAralope dUyorakArayoH sthAnivadbhAvAd mAtsItyatra yaluka | aucitIti-" ucaca samavAye" ucyati-samavaiti prakRtaiH svabhAvaiH - na prApnoti, naivam- "na sandhi." [7. 4. 111.1 iti "kuzI-pizi0" [ uNA0 212.} iti kiditaHvArkeNI 155 sthAnivadbhAvapratiSedhAt , prathamapakSe tu "na sandhi"7.4.kAH zastrajIvinasteSAM saMhatiH / sAmidhenIti- samidhAmAdhAnI / 20111.] ityasya cintApi na kRtA, uttarAntareNaiva siddhatvAta vazyIti- vizati adhyayanArtha yajJazAlAyAmiti "shikyaa-''syaa| 2. 4.87. // |''Dhaya." [ uNA0 364.] iti sAdhuH, yeSAM mate vizoDammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm | patyamiti vizo jAtau "[ ]iti sUtreNa . vyaJjanAt taddhitasya / 2 / 4 / 88 // TyaNapratyaye vaizyazabdaH sAdhyate tanmate yalopaH prAmotyeva / patanaM-60 ta0 50-vyaJjanAt parasya taddhitasya yakArasya khyAM pataH, tato'nyat- apataH, tatra sAdhu-apatyam , evaM- vidantyalug bhavati / manorapatyaM strI- manuSI, gargasyApatyaM pautrAdi nayeti vidyA, tAmadhIte strI aNantatvAd DayAM kRdhakAravAlopA25strI-gArgI, somo devatA asyAH- saumI dik, ucitasya bhAve-vaidyI, asyaiva suprasiddhatvAt pUrva buddhAvupArohAt tatpradarzana bhAva aucitI, cAturI, vRkAt TeNyaNi- vANI samidha nyAyyaM, na tu vaidyasya strI-vaiSIti nyAsakAraH // 2, 4.88.11. AdhAne TeNyaNi- sAmidhenI / vyaJjanAditi kim ? kArikAyA apatya- kArikeyI, hArikeyI / taddhitasyeti kim ?| sUryo'gastya yorIye c|2|4|89|| 65 vaizyasya bhAryA- vaizyI ? DyAmityeva- AvaTayA // 8 // | ta0 pra0-anayoryakArasya DIpatyaye Iyapratyaye ca lug mannamannerumwammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm 30 za. nyA0----vyA0 / taddhitasyetyanantarasya yakArasya bhavati / sUryasya bhAryA mAnuSI- sUrI / sUryasyeyamityaNikAryigaH samAnAdhikaraNa vizeSaNamityAha-taddhitasyetyAdi / / zaSaNAmatyAha-tAddhatasyatyAdi / saurI prabhA / agastyasyeyam-bhAgastI, sauryasyAyaM-saurIyaH. vyaJjanAditi sAmAnyenopAzanAt prakRtyavayavAd gArgIti, evamAgastIyaH / Iye ceti kim ? sUryo devatA'sya-sauryaH, pratyayAvayavAda vArkeNIti luk siddhA / manorapatyamiti-agassyasyAyam-AgastyaH // 89 // ___"manoryANI" [6. 1. 94.] iti ye SAmAgame gaurA-/www.mirmire 70 35ditvAd khyAmakAralope c-mnussii| gArgIti- gargAditvAd za0 nyA0-sUryA0 / sUrIti-dhavayoge lIH / saurItiyaja. " yaJaH." [2. 4. 67. ] iti kIH / saumIti-" tasyedam" [6. 3. 160.] ityaNantatvAd chI:, eka-, . "ka-somAt0" [6. 2.105.] iti Tyag "aNajeya." dezavikRtasyAnanyatvAt sauyapi sUryagrahaNena gRhyte| agapUrvAta [2. 4. 20.] iti DIH / aucitIti- rAjAditvAyaNa , sautrAt stambheH " aga-pulAbhyAM stambheDit "[ uNA0 363.].
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 bRhaddhati-halyAsa-laghunyAsasaMvalite pA0 4. sU0 92.) -- --- ------ ---- iti Diti yakAre- agastyaH, arga styAyatIti vA tasyAya-amye viti- yadAcAryaratnamatiH- nakSatra iti tibhyapuSyayorvizeSaNaM, mityANi- AgastyaH, pUrvavad cyaam-aagstii| saurIya tammate ' ityAdinA teSAmaniSTamadbhAvayati // 2. 4. 9.. // iti- "dorIyaH" [6.3.32.] itiiyH| saurya iti-- - - "prAgjitAt." [ 6. 1. 13. ] ityam / Agastya Apatyasya kya-vyoH / 2 / 4 / 91 // 40 iti- " tasyedam "[6.3.16..] ityaNa / 'Iye' ityukte ta0 pra0-vyaJjanAt parasyApatyasya yakArasya kye cau| jyAmiti nivarteteti cazabdaH // cha. // 2. 4. 89. // |ca parato laga bhavati / gAyemicchati-gArgIyati, evaM. nyA. sk-suuryaa0| saurIyAgastIyazabdayoH prathama deva- vAtsIyati; gAya ivAcarati-gAIyate, evaM-vAtsAyate; tArthe'Na, idamathe pazcAdIyaH / 2. 4. 89. / / bhagAgryo gAgryo bhUta:- gArgIbhUtaH, evN-vaatsiibhuutH|bhaaptywwwwwwwwwwwwwwwww |syeti kim ? saMkAzena nirvRttaM-sAMkAzya, tadinchati-sAMkA-45 tiSya-puSyayorbhANi / 2 / 4 / 90 // zyIyati; sAMkAzyAyate, sAMkAzyIbhUtaH / vyaJjanAdityeSa10 10 pra0-bhasya- nakSatrasya saMbandhyaNa- bhAN , yo bhAt kArikeyIyati, kArikeyAyate, kArikeyIbhUtaH // 9 // isyulekhena vidhIyate, tiSya-puSyayoryakArasya bhANi parato za nyA-Apa0 / patanaM- pat, tato'nyat- apat , lum bhavati / tiSyeNa candrayuktena yuktA-- taiSI rAtriH, taiSamahaH; tatra sAdhu- apatyam , tatra bhavaH- ApatyaH, tasya, sthAnapauSI rAtriH pauSamahaH tiSyeNa gurUdayavatA yuktaH saMvatsaraH-sambandhe sssstthii| kya iti kyanAdirapAstanakArAdyanubandho50 taiSaH saMvatsaraH, evaM-pauSaH, tiSye bhavaH- taiSaH zizuH, evaM-nirdizyate / girateH "gamyami0" [uNA0 15possH| tiSya-puNyayoriti kim ? sidhyena candrayuktena yuktaM-ge- gargaH, vadeH "mA-vA-badyami." [ uNA. 564.] iti saidhyamahaH / bhANIti kim ? tiSyo devatA'sya- taivyazraruH, se- vatsaH, " gargAderyam" [6. 1. 42.] iti yani- gArgyaH, puSyasya mANavakasyedaM-pauSyam / anye tu tiSya-puSyayornakSatre vAtsyaH, kyanyApatyayakAralope "kyani" [ 4. 3. 112.] vartamAnayoH sAmAnye'Ni nityaM sidhyazabdasya tu vikalpena itItve- gArgIyati, vAtsIyati; kyAli ca "dIrghazviyA "55 yalopamicchanti, tanmate tivyo devatA'sya-taiSya ityatrApi [ 4. 3. 108. ] iti dIrghatve- gArgAyate ityAdi / bhavatera. 20prAmoti / tathA sidhyena yuktaM- saidhamahaH, saidhyamahaH, saidhI karmakalakSaNe te- bhUtaH, agAryo gArgya ityAdivigrahe rAtriH, sadhyI rAtrirityapi // 9 // "kR-vastibhyAM karma-kartRbhyAm" [ 7. 2. 126.] iti cvau yalope "IzvAvarNasya" [4. 3. 111.] itItveza. nyA-tiSya0 / bhANItyasyArthakathanadvAreNa vigraha darzayati-bhasyetyAdi / "kRpya-bhidyodhya."[5. 1.39. gaargiibhuutH| saMkAzenetyAdi- supandhyAditvAcAturthiko dhyaH,60 iti nipAtanAt tiSya-puNyazabdau kivntau| taiSI rAtriH asyAnApatyatvAdApatyasyeti vacanAt kyannAdau lug na bhavati / 25taiSamaha iti-" candrayukkAt kAle."6.2.6.1 ityA karAtIti strI kArikA, tasyA apatyaM "jyApyUTa:"6. tataH "avarNavarNasya " 7. 4. 68. ] ityakAralope ylopH| 1. 70.1 ityeyaNi kyannAdau ca vyaJjanAditi vacanAllugataiSaH saMvatsara iti-" uditaguroH06. 2. 5. bhAvAt kArikeyIyatItyAdi / cha. // 2. 4. 91. // ityag / saidhyamaha iti- "kRpya-bhidyodhya." [5. 1. 39. nyA0 sa0-Apatyasya 1 apatye bhava ApatyaH, tasya65 iti nipAtanAt sidhyazabdaH, tataH "candrayuktAt kAle." sthAnasambandhe sssstthii| gArgIyatIti-* yena naavyvdhaanm| * iti 306.2.6.] ityaga / taiSyazcaruriti- "devatA"|6. nyAyAdIkArA'kArAdinA vyavahitasyApi yasya luka / gArgAyate 2. 101.] ityag / pauSyamiti- " tasyedam " [6.iti- yadA gArya ivAcarati " kartuH kip" [3. 4. 25.] 3. 160.] itym| anye viti- yadAcAryaratnamatiH-iti kipi tallapi tepratyaye " kyaH ziti" { 3. 4. 70.] nakSatra iti tiSya-puSyayorvizeSaNamiti / teSAmaniSTamaddhAvayati- iti kya AnIyate tadA'nena yalopo na bhavati, visAhacaryAda,70 tanmate ityAdinA ||ch. // 2. 4. 90. // | yatazvirnAmna eva parato vihito gRhyate, ayaM tu nAmadhAtoriti / sAMkAzyIbhUta iti-asAvAzyaH sAGkAzyo deshobhuutaar.4.91.|| nyA0 s0-tissy-pussy| teSaH zizuH, atra bhavAtheM " martu-saMdhyA." [ 6. 3. 89. ] iti aN , jAtAtheM tu taddhitaya-svare'nAti / 2 / 4 / 92 // " bahulA-'nurAdhA."[6. 3. 107.] iti lupa syAt / / ta0 pra0--vyaJjanAt parasyApatyayakArasya yakArAdA
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 93. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 293 : vAkArAdivarjite svarAdau ca taddhite lug bhavati / gArgya pratyayAntAnAmiha nirdezaH, bilvakIyAdInAM dazAnAM zabdAsAdhu: - gArgyaH, gargANAM samUho- gArgakam, evaM vAtsakam ; nAmavayavasyeyasya tadvitayasvare pare lum bhavati manAti gAnyaMsyAyaM - gArgIyaH evaM- vAtsIyaH / Apatyasyetyeva- iti nAnuvartate Ato'saMbhavAt / bilvAH santyasyAmiti - 40 saMkAzena nirvRtta - sAMkAzyam, tatra bhavaH- sAMkAzyaka evaM bilvakIyA nAma nadI, tasyAM bhavA- bailvakAH; evaM- vaiNukAH, 5kAmpIlyakaH / taddhiteti kim ? gAgyaiNa, vAtsyena / ya-svara vaitrakAH, vaitasakAH, traikAH, tAkSakAH, aikSukAH, kAThakAH; iti kim ? gArgyarUpyaH / anAtIti kim ? gArgyAyaNaH / kApotakAH; krauJcakAH / bilvakIyAderiti kim ? nADakIyaH, vyaJjanAdityeva - kArikeyiH, hArikeyiH // 92 // lAkSakIyaH / taddhitayasvara isyeva - bilvakIyAH, bilvakIya za0 nyA0-- taddhi0 / na At- anAtU, tasmin rUpyam // 93 // anAti, anAkArAdAvityarthaH / gArgya iti " tatra sAdhau " 10[ 7 za0 nyA0 - bilva0 / nanu bilvakIyAdayo dvidhA1. 15 ] iti yaH / gArgakamiti - " gotrokSa0 " kecinnaDAdeH kIye sati, apare kutsitAdyarthaka pratyayAntAdIye [ 6. 2. 12. ] ityakani " na prAjitIye svare " [6. 1. sati, tat keSAmiha grahaNam ? ucyate- Adizabdasya vyava135. ] iti yatro lupi pratiSiddhe'nena lopaH / " dorIyaH " sthAvAcitvAdapareSAmaniSTatvAnnaDAdipAThavyavasthitAnAmevaiSAM grahaNa 6. 3. 32. ] iti ye gArgIyaH / saMkAzyata iti mityAha- naDAdiSvityAdi / bilvA bilvAni vA veNavo 50 saMkAzaH, kampanaM - kampaH so'stIti kampI, tamilatIti mUla- vetrANi vetasAstrayastakSANa ikSavaH kASThAni kapotAH kukhaH 15 vibhujAditvAt ke samAnadIrghatve- kampIlaH supanthyAditvAt santyasyAmiti vigRhya " naDAdeH kIyaH " [ 6.2.92. ] iti "3 Jye tataH " prasthapuravahAntayopAntya 0 " [ 6. 3.43. ] ityakatri kIye kRte " At [ 2.4. 18. ] ityApi tato bhavArthe'Ni, cAturarthika pratyayAvayavatvAdanApatyatvAlopAbhAve - sAMkAzyakaH, kASTakIyA ityatra tu " kopAntyAca0 " [ 6. 3. 56. ] ityaNi, kAmpilyaka iti / gArgyaNa, vAtsyena " TA-DasoH 0 | Iyasya luki- bailvakA ityAdi / naDAdeH kIye'Ni ca55 [ 1. 4. 5. ] iti TAyA inAdezaH / bhUtapUrvo gArgyasyeti bilvakIyAditvAbhAbAlopAbhAve- nADakIya ityAdi / bilkkI 20 vigRtya " SaSThyA rUpyap0 " [ 7. 2. 80. ] iti rUpyapi yasya bhUtapUrvamiti bilvakIyarUpyam // cha // 2. 4. 93. // gArgyarUpyaH / gArgyasyApatyaM yaJiJaH [ 6.1.54. ] | 66 ityAyanaNi 'anAti' iti vacanAlopAbhAve - gArgyAyaNaH / / nyA0 sa0 - bilvakIyA0 / nanu bilvakIyAdayo dviSAkArakeyasyApatyam ata in " [ 6. 1. 31.] itIji- kecinnaDAdeH kIye sati, apare kutsitAdyartha kappratyayantAdIye sati, kArakeyiH evaM- hArikeyiH // cha // 2. 4 92 // tat keSAmiha grahaNamityAzaGkaya Adizabdasya vyavasthAvAcitvA - 60 | dityAha -- naDAdiSvityAdi / bilvo veNavo vetrANi vetasAlayastakSANa ikSavaH kASThAni kapotA: kruJcAH santyasyAmiti vigrahe "naDAdeH 45 ] ] 135. "" 25 nyA0 sa0 - tadvitaya0 / gArgakamiti - gargasyApatyAni yan tasya ca " na prAjitIye 0 " [ 6. 1. kIyaH " [ 6.2.92. ] " At " [ 2.4. 18. ] isyAp ityanena niSedhAt " yamamozyAparNAnta [ 6. 1. 126. tato bhavArthe'g / kASThakIyA ityatra tu kASThakIyazabdaH kacchAdau draSTavyaH, iti na lup tato gargANAM samUho yArgakaM " gotrokSa0 " [ 6. 2. tataH kacchAdipAThAt " kopAntyAccAN " [ 6. 3.56.] anyathA 65 12. ] akaJ / gArgIya iti- gArgyasyAyaM ziSyazveda, anyathA " dorIyaH " [6. 3.32. ] syAt / krauJcakA iti - P - kuzcAzabdasya 30" gotrAdadaNDa 0" [ 6. 3. 169. ] ityakaJ syAt / kAmpI kIye naDAdipAThAd hUravaH, kukhakIyAyAM bhavAH / nanvatra ImagrahaNaM lyeti- kampanaM kampaH, kampo'syAstIti - kampI, kampinamilati kimartham ? bilvakIyAderityeva kriyatAm, evamapi kRte bailvakA " mUlavibhujAdayaH " [ 7. 1. 144. ] kaH, samAnadIrghatvam / ityAdInyaNi " avarNevarNasya " [ 74 68.] iti IyAkAragArgyarUpya ityatra bhUtapUrvo gArgasyeti vigRhya " SaSThayA rUpyap- lope tato " bilvakIyAdeH " ityanenAdhikArAyAtasya yakAramAtrastha 70 caraT " [ 7. 2. 80.] iti rudhyapi, athavA gAdAgataH lope punaH " avarNevarNasya " [ 7. 4. 68. ] iti IkAralope 95" nR-hetubhyaH " [ 6. 3. 156. ] iti rUpyaH // 2. 4 92 // setsyanti na ca vAcyaM bilvakIyAderityanena yakAralope kartavye " svarasya0 " [ 7. 4. 110. ] iti paribhASayA kAralopasya bilvakapAdeyasya | 2 | 4 | 93 || sthAnitvam, "na saMdhi0 " [7. 4. 111.] iti yavidhau ta0 pra0--naDhAdiSu bilvAdayaH paThyante teSAM kItha- sthAnitvaniSedhe'pi IkAralope sthAnitvamastyeveti IyagrahaNam 175
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 bRhaddatti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA. 4. sU0 95.] namamunnaimammmmmmmmam nanu tarhi "bilvakIyAdeyasya " iti kriyatAm , evaM kRte kumArImicchati kyan , kumArIyatIti vipa, tasya lopeyakArAdhikAre punarya grahaNaM karoti tadevaM jJApayati-- atra sasvara- kumArI, tataH paJca kumAryo devatA masya- paJcakumArI; evaMsyaiva yasya laka, sasvaralope ca svaranyajanasamudAyatvAt paJcandrANI, paJcayuvatI / taddhitalukIti kim ? bhopagavIsvam 140 " svarasya." [7. 4. 110.] iti sthAnitvAbhAve sarva kathaM harItakyAH phalaM vikAro'vayavo vA harItakI 1, evaM bhaviSyati, satyam- evaM kUne eSAyAzakkA syAt- anena yakAra- kozAtakItyAdi atra lubantasya strItvAt punaurAdilakSaNo / lope IkArasya lug na bhavatIti, yadIkAralopo'pi sammataH syAt ddiiH| agoNI-sacyoriti kim ? 'paJcabhigoNIbhiH krIta:-- tadA Iyasyati kuryAditi / / 2. 4. 93. // paJcagoNiH, dazamoNiH, paJcasUciH, dazasUciH // 95 // na raajny-mnussyyorke| 2 / 4 / 94 // | za* nyA0-DyAde0 1 abhAvAtmakena taddhitalakA khyA-45 ta0 pra0--rAjanya-manuSyazabdayoryakArasyAkapratyaye parato yantasya paurvAparyAnupapattestaddhitalukIti satsaptamI nyAyyA, 10luga na bhavati / rAjanyAnAM samUho- rAjanyakam , evaM-na parasaptamItyAha- taddhitaluki satIti- lugiti lupa mAnuSyakam / "taddhitayasvare'mAti" [3. 4.92.[ evaM ] upalakSaNaM, tenAgomatI gomatIbhUtA- gomatIbhUtetyatra iti yalope prAse pratiSedho'yam // 94 // verabhAve'pi luptvAbhAvAd sInivRttarabhAvAt (vH)| sapta mom kumAra iti- " saMkhyA samAhAre." [3. 1. 28. 150 za. nyA0--narArAjanyakamiti- rAjJo'patyAni iti dvigusamAsaH, tato devatArthasyANaH " dvigoranapatye." "jAtau rAjJaH" [6. 1. 92.] iti ye tato "gotrokSa." 6. 1. 24.1 iti luki DIpratyayasyApi lopaH / "mUlyaiH 16[ 6. 2. 12.] ityakabhi-rAjanyakam / mAnuSyakami-kaute" 6.4. 150.] itIkaNi "anAmnyadviH phlup" ti- " manoryANI."[6. 1. 94.] iti ye pAgamaH, ... 141.1 iti lupi- paJcadhIvA / atha paJcendra, tataH pUrvavadakaJ / pratiSedhasya prAptipUrvakatvAdatra prApti darza-- paJcAgnirityatra pUrvavat samAsAdau kRte dIpratyayanivRttau55 yati- " taddhitayasvare0" [2. 4. 92.] ityAdinA "varuNendra0" [2. 4. 62.] ityAdivihitayorAgamAdezayoH / cha. // 2. 4. 94. // kathaM nivRttirityAha- pavityAdi / dvAbhyAM strIbhyAM krIta iti 20 nyA0 sa0--na rAjanya. 1 rAjanyakamiti- rAjJo'patya-" mUlyaiH krIte" [ 6.4. 150.] itIkaNaH " anAmni." miti " jAtau rAjJaH" [6. 1. 92.] iti ye " ano'Tye[6.4, 141.] iti lupi strIpratyayanivRttau dvistraH, evaMye" [7. 4. 51.] iti niSedhAdano lagabhAve rAjanyAnAM paJcayuvetyAdyapi / kuvalamiti- kuvalI-badarIzabdAd gaurAdi-60 samUhaH " gotrokSa." [6. 2. 12.] iti akaJ // 2. DyantAddhemAd yanaH, AmalakIzabdAca "doH" [6.2.49.1 4. 94. // iti mayaTaH " phale" [6. 2. 58.] iti lup , tato . 25DyAdehNasyAkipastadvitalakyagoNI-nivRttiH- kuvalam , badaram , Amalakam / priya zabdasya prakRSTArthasya " guNAzAd vA." [7. 3. 9.1 iti sUcyoH / 2 / 4 / 95 // Iyasau "priya-sthira-sphira0" [7. 4. 38.] iti65 ta0 pra0---DayAdeH pratyayasya gauNasyAkvibantasya taddhita- prAdeze paJcabhiH preyobhirityAdi vigRhya pUrvavadikaNo lupi khyAderaluki sati lum bhavati, goNI-sUcIsaMbandhinastu na bhavati / bhAvAt pratyayAnivRttau- paJcapreyAniti / atha * avantI sasa kumAryo devatAsya- saptakumAraH, paJcabhirdhIvarIbhiH krIta:- kuntI kurUH' ityatra dhyAderlak kasmAnna bhavati ? asti 80paJcadhIvA, paJjendrANyo devatAsya- paJcandraH, evaM- paJcAgniH; dhana "dunAdi-kuru." [6. 1. 118.] iti vyasya eSu kInivRttI tatsaMniyogaziSTayorAgamA-''dezayorapi nivRttiH| taddhitasya "kuntyavanteH0" [6. 1. 121.] iti70 dvitaH, paJcabhiyuvatibhiH krIta:-paJcayuvA, evaM- paJcakhaTravaH, " kurorvA" [6. 1. 122.] iti ca lup," nurjAteH" paJcasakhaH, dvipaGguH, trikarabhoruH; kuvalyA vikAraH phalaM- [2. 4. 72.] iti "uto'prANinazca0" [2. 4. 73.] kuvalam, evaM-badaram, Amalakam / iyAderiti kim ? iti vyuDAvapIti, ucyate- gauNasyeti vacanAdanayoNitvApaJcabhiH preyobhiH krIta:-paJcapreyAn / gauNasyeti kim ? | bhAvAt , yathA cAgauNatvaM tad darzayati- atra hItyAdi / avanterapasya strI- avantI, evaM kuntI, kurU:; bhatra hi taddhita- aupagavItvamiti- atra na taddhitasya lugiti DInivRttine75 luki kRte jAtau byUDI ityagauNasvam / avipa iti kim ? bhavati / kathamiti- harItakyAH phalamityAdi vigRhya
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pA0 4. sU0 96. ] zrIsiddhahema candrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 295 AMAMAMMAN " prApyauSadhi0 " [ 6. 2. 31.] ityaNi tasya " phale " priyakhaTvaH, atibrahmabandhuH, bhativAmoruH / gauNasyetyeva[6. 2. 58.] iti lup ityasti taddhitaluk, DInivRttiH sugauH, kiMgauH, rAjakumArI, paramabrahmabandhUH; nakSatramAlA | kasmAnna bhavatIti praznArthaH / samAdhatte - atretyAdi - atra bhaktipa ityeva- gAmicchati kyan, gavyatIti kip - gauH, 40 lugantena yo'rtha ucyate so'pi svabhAvAt strIti bonivRttA- tataH priyA gauH asya priyagauH; kumArImicchati kyan, kvip5vapi punarDI, evaM vidArI mUlam, AmalakI phalamityAdi, kumArI, tataH priyazvAsau kumArI ca priyakumArI caitraH / tathA vizAkhAbhizcandrayuktAbhiryuktaH kAla iti " candrayuktAt * " gozceti kim ? atitantrIH, atilakSmIH, atizrIH, atibhUH / 6. 2. 6. ] ityaNo lupi vyAdinivRttau punarApi vizAkhA anta iti kim ? gokulam, kumArIpriyaH, kanyApuram ; ma kAla iti, phalamityuktaprakriyayA luk pradarzyata iti / gozabdo uthAdyantaM ca samAsArthe nyagbhUtatvAd gauNam 154 agoNI- sUcyoriti pratiSedhAt pUrvavadikaNo lupyapi gaurAdi- sugopriyaH, rAjakumArIpriyaH evaM- paJcazAlApriya ityAdau tu 10Ipratyayasya nivRttyabhAve " gauzvAnte0 " [2. 4 96 ] yadyapi gozabdAntaM GayAdyantaM ca nAmAnyapadArthe guNIbhUtaM iti hrasvatve - paJcagoNirityAdi // cha // 2. 4. 95 // tathApi na tadapekSayA'nyatvam, yadapekSayA cAntyatvaM na tada| pekSayA gauNatvamiti na bhavati / nanu ca khyAdInAM pratyayatvAt nyA0 sa0 - ipAdegaNa0 / lugiti lupa evaM upalakSaNaM, " pratyayaH prakRtyAdeH " [ 7. 4. 115] iti yasmAt sa vidhi - 50 tenA'gomatI gomatI bhUtA - gomatIbhUtetyatra cvera bhAve'pi laba- stadAdergrahaNam, itIha na prApnoti- matirAjakumAriH, atibhAvAv GInivRtterabhAvaH / punagaiaurAdilakSaNo GIriti evaM vidArI ratnamAla iti, satyam - "gauNo DyAdiH [7. 4. 116. ] iti 15mUlam, AmalI phalamityAdi / tathA vizAkhAbhizcandrayuktAbhiryuktaH mukhye strIpratyaye'yaM nyAyo nopatiSThate, rAjakumArI ratnamAlAkAla: " candrayuktAt0 " [ 6.2 6. ] ityaNo lupi GayAdi- zabdayozva strIpratyayAntayo mukhyatvameva, tena - dadhAdipratyayAnsanivRttau punarApi vizAkhA kAla iti / [ dvistraH ] de triyau devate mAtraM vidhAnAnapekSamidda gRhyate / iha kasmAnna bhavati ?asya, aN, dvigorana0 " [ 6.1.24 ] luk / paJcasakha bahukumArIkaH, bahubrahmabandhUka iti; paratvAt prathamameva kavi iti-- yadA sakhizabdAd GayAM paJcabhiH sakhIbhiH krIta iti vAkye kRte'ntyatvAbhAvAt / anaMzisamAseyobahuvrIhAviti kim ? ardha 20kRte ikaNo lope'nena GInivRttau (ttiH) tadA " rAjan sakhe : 0 " pippalyA :- ardhapippalI, evaM- turyabhikSA, bahUvyaH zreyasyo [ 7. 3. 106.] iti samAsAntaH yadA tu sakhazabdAt "nArI yasya sa - bahuzreyasI puruSaH, evaM priyazreyasI // 96 // sakhI 0 " [2. 4. 76 ] iti GIstadA GInivRttau siddhameva / kuvala-badarAbhyAM gaurAdiDayantAbhyAM hemAyaJ " prANyauSadhi0 " [ 6.2. 31. ] ityaN yathAsaMkhyena, AmalakAt " doraprANinaH " 26[ 6.2.49. ] iti mayaT " phale " [ 6. 2. 58. ] lup / tato dvandvAnnaJsamAsaH / gauNasyeti vartate tacca gorityasya taddhitaluki kRte ityatra paJcabhirdhIvarIbhiH kInA itIkaNi luki / cakArAnukRSTaGayAdyantasya ca samAnAdhikaraNaM vizeSaNamityAha - [ 2. 4. 95. ] iti GayabhAve punarsthA priyA paJca gauNasyetyAdi / citrA gAvo yasyeti - atra bahuvrIheranya- 65 dhIvaryo yasyetyapi kute " tathAde: 0 " [ 2. 4. 95.] iti padArthapradhAnatvAd gauNagozabdAntaH samAsa ityarthaH / evaM 55 za0 nyA0 - gozva0 / IyAMzvAsau bahuvrIhizva- Iyobahu-60 | trIhiH, Iyasvanto bahuvrIhirityarthaH, aMzinA samAsaH - aMzi| samAsaH " pUrvApara0 " [ 3. 1. 52. ] ityAdivihitaH, " jyAdeH "" bayabhAva:- priyapacadhIvA // 24 95. // $4 " | zabalaguH / paJcaguriti - atrApi krIta iti taddhitArthasya prAdhAnyAd gozabdArthasya gauNatvam / " prAtyavapari [R. 1. 47 ] iti prAdisamAse prAyarthasya prAdhAnyAd yAya| ntasya gauNatvamiti darzayati- kauzAmkhyA nirgata ityAdi - 70 ta0 pra0--- gauNasyAkkiyo gozabdasya DyAyantasya ca evamanyadapi / gauNasyetyeveti - zobhano gauH kutsito gauH, nAmno'nte vartamAnasya hrasvo bhavati, na cedasAvaMzisamAsAnta rAjJaH kumArItyAdau tatpuruSasyottarapadArthaprAdhAnyAd gavAdyarthasya IyatvantabahuvrIhyanto vA bhavati / citrA gAvo'sya - citraguH, gauNatvAbhAvAdrasvatvAbhAva iti / gozceti kimiti - tena 35 zabalaguH, paJcabhirgobhiH krItaH - paJcaguH, zataguH, kauzAmbyA kRttriyA dhAtustriyAzca na bhavatItyarthaH / sthAdeH svArthikanirgato - niSkauzAmbiH, evaM- nirvArANAsaH niHzreyasiH pratyayatvAliGgasya ca dravyadharmatvAt tasya ca nAmavizeSaNatvAd75 khaTvAmatikrAnto 'tikhaTvaH, priyA khaTvA yasya saguNasya ca sajAtyanatikrameNa pravarttanAt tadvizeSaNatbe cAnta - ' 30 gozcAnte hrasvo'naM zisamAseyo bahuvrIhau / 2 / 4 / 96 //
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 bRhadvRtti-vRhalyAsa-ladhumyAsasaMgalite [pA0 4. sU0 96. ) lAbhAdasagrahaNamatiricyate na caivaM khaTvApAdo mAlApAda itya-kac kriyatAm , isvatvaM veti, tatra paratvAt kaca, sAva-10 trApi prasaGgaH, yato nAma strIpratyayazcobhayamatrAzrIyate, tatra yA- kAzazca kaca bahuyavAgUka ityatra, tasmizca kRte'ntyatvAmAva bhayoH sthAnaniSpatyA nAmno'ntavat tadA strIpratyayaH paro ityAha- paJcabhyaH zaSkulIbhya Agata- paJcazaSkulirUpyam , pAnanAstIti, atha pratyayasyAdivat tadA tadariktanAmAbhAvAt zakulimayamityatra tUttarapadAnavayavatvAt samAsanAmno'nte tadanto na bhavati, yugapadekAdezasyobhayAzrayaNe ca*ubhayoH vattemAnatvAt pUrva hasvatve sati ruup-myttau| na ca gauNastrIsthAma. * iti nyAyAnavataraH, anyataravyapadezasyaiveSTaH; tarhi pratyayAntanAmamAtrApekSatvAd isvo'ntarajaH, kac tu samAsa-5 gosamAsanivRtyarthamantagrahaNa, gonivRttyarthaM tAvad- gokulamiti vizeSa bahuvrIhiM nityadiduttarapadamapekSata iti bahiraGga iti vyapadezivadbhAvenAntatvAt , samAsanivRttyartha ca-kumArI priya iti, vaktamucitam, antaraGgataratvAt kacaH, tathAhi- "samAsAntaH" tbudaahrti-gokulmityaadi| go'rthena tAvannArthoM * vyapadezi- [5. 3. 69 ] ityatra tAdAt tAcchandyaM bhavati, yeSAM 10vadbhAvo nAmnA na * iti nyAyAt, samAsArthenApi nArthaH, padAnAM tAvat samAso, na tAvat teSAmanyad bhavati, kavaM gauNagrahaNena go-byAdI viziSyete, tAbhyAM ca sAmAkSiptena tAvat pratIkSata ityavayavApekSatvAt kacaH samudAyApekSo isvo50 nAmnA tadantavidhiH, * grahagavatA na tadanta vidhiH * ityetacca bahiraGga iti pUrvamevAsI bhavatIti / "sameM'ze." [3. 1. pratyayaviSayatvAnopatiSThata iti nAstyatra prAptiH, 'sugopriyaH,54. ] iti "dvi-tri-catuSpUraNa. " [ 3. 1. 56.] iti rAjakumArIpriyaH, senAnIkumArIputraH' ityAdi pratyudAhartavya-ca samAse - ardhapippalItyAdi / prakRSTArthasya prazasyasya Iyasau 15miti cet ? naivamityAha-sugopriya ityAdi- pradhAnaM gauNa-"prazasyasya zraH" [7. 4. 34.] iti zrAdeze "adhAmiti ca sambandhizabdAveto, tatra sambandhAdetad gantavyama- tUditaH" [2. 4. 2.] iti jyAM bahuzabdena bahuvrIhaura yaM prati yadapradhAnaM tasya cet so'nto bhavati. atra hyanyannAma|" IyasoH" [7. 3. 177.] iti kacpratiSedhe-bahaprati gontatvam , anyat prati gozabdasya gauNatvamiti, evamanya-zreyasIti / manu dvandvasamAse kukaTamayUryAvityatra isvaH trApi / evaM tarhi bahuvIhI na prApnoti, tatra hyanyapadArtha prati prApnoti, samudAyArthe'vayavArthasya guNabhAvAt , ucyate- akya. 20gauNatvaM, taM prati tu nAstyantatvam-priyaravaTvaH, paJca kumAryaH vArthAveva parasparasaMhitI dvandvArthaH, na ca tatra samudAyo nAma priyA asya paJcakumArIpriya iti / evaM tarhi sarvAnsyaprati- kazcidasti, sakalapadArthapradhAnatvAd dvandvasya gauNatvAbhAvA-60 pasyartha grahaNam / atha strIpratyayagrahaNe pratyayagrahaNaparibhASopasthA- svatvAbhAvaH, yadAhuH zeSaH-dvandvo'yamubhayapadArthaH, tatra kadA- . nAda rAjJaH kumArImatikAnto'tirAjakumArirityAdAvadhikasya na cit pUrvapadasya yaliza tat samAsasya syAt kadAciduttarapadasya, prApnoti, na hyatra rAjakumArazabdAdevyAdirityAkSipati- nanu iSyate - uttarapadasyaiva yaliI tat samAsasya syAditi, tacca cetyaadinaa| samAdhate- satyamityAdinA / ayamatheH- rAja-nAntareNa yatna sidhyatIti / nanu yadi vyatiriktaH samudAyo [sva viziSTA hi kumArI rAjakumarIzabdena pratipAdyata iti nAstItyucyate tadA "paraliGgo dvandvaH" [liGgAnuzAsane065 strIpratyayasya prAdhAnyAt tadantasya prAdhAnyamiti / athavA parali. 1] iti na ghaTate, dvayAbhAvAt , tathAhi-yadAupekSitakacidapradhAne'pi, tadA niyamo na bhavati "dIrghaDayAvyaJjanAt" parasparau viruddhaliGgau avayavArthAveva samudAyArthastadA paryAyeNa [1. 4. 45.] iti dIrghagrahaNAt, anyathA niSkauzAmbi- liGgadvaya prasaktau niyamArthamidaM saMpadyate, parasya sambandhi liGgaM 30ratikhaTava ityAdau gauNatvAdabyantatvAt selopo na bhaviSyati, dvandvasya kriyate, sa ca nAstItyayaM nirdezo nopapadyate, naiSa kiM dIrghaprahaNena ? / iha kasmAditi- bahukumArIka itya- doSaH- kevalAkevalAvasthAbhedAzrayeNa medamAzrityaivaM nirdezaH kRtaH,70 trAntaraGgatvAd isvaH prApnoti, na ca " na kaci " [ 2. 4. vyatiriktasamudAyadarzane tu mukhya eva vyapadezaH / iha hi trINi 105.] iti pratiSedha upatiSThate, asya vyavahitatvAt * ananta- darzanAni, avayavA evApekSitaparasparA dvandvArtho na tu tadvayatirasya vidhiH pratiSedho vA * iti nyAyAt, yadi tu sarvasyAH riktaH samudAyo'sti, tatra darzane niyamArthamidam / avayaprAptaraya niSedhaH syAt tadihApi prasajyeta- priyaM grAmaNi vArthavyatirikto vA samudAyo dvandvArthaH, sa cAvayavasiddhenaiva brAhmaNakulamasya priyagrAmaNika iti; ucyate- kaci kRte'nantya- liGgena liGgavAnityatrApi darzane paryAyeNa liGgaprAptau vacanamidaM tvAna bhaviSyati hasvatvaM, tatra samAsAnta iti vacanAt kaceva niyamArtha sNpdyte| yadA tu samudAyo dvandvArthaH, sa cAliGga samAsAnta iti sthAdipratyayAntaM samudAyasyAntaM na bhavati / iti tadA vidhyarthamidaM bhavati / nanu vyatiriktasamudAyAjInanvantaraNatvAdityuktam , satyamukta, kiM tvidamiha saMpradhAyaM- karaNe samudAyArthe'vayavArthasya guNabhAvAd gauNatvAt kukuTa
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 97.] zrIsiddhahemacandrazamdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / Aaranaanaannanoranhendumnanerum. 45 mayUryAvityatra isvatvaprasAstadavastha eva, ucyate- vyatirikta- yaH so'titurya bhikSa iti hasvatvaM syAt, yatastuyebhikSeti uttaradvandvArthAbhyupagame'pyavayavAnAM kAryasambandhAt phalataH prAdhAnya-padaliGgatve punarApi turya bhikSetyAvantaH, "pratyayaH prakRtyAdeH "40 meva / yadi vA "paralilo dvanduH" [lijJAnu.] iti zabda-[7. 4. 115.] iti nyAyAta , varjane ca sati bhikSavAvantaH, zabdArthAvatidizyete, tatraupadezikasya isvatvamatidezikasya zravaNaM tataH pUrvapadArthapradhAnatvAdaMzisamAsasya "gauNo yAdiH" [2. bhaviSyati,tasya cAgauNatvAt tadantasya cAnte vartanAddhasvatvAbhAvaH|4. 95.] iti nyAyopaDhaukanA "gauzvAnte.." / 2. 4. tatra hi liGgazabdena liGgAbhidhAyI pratyayo'rthazca tantreNaivocyate 96.] iti isvAbhAvAdatituryabhikSA iti bhavati, etadeva ityarthalAbhAt / iha tarhi dantA(ttA) ca kArISagandhyA ca-sAdhu / / 2. 4. 96. ! dantA(ttA)kArISagandhye, dantA(tA) ca gAAyaNI ca-dastA(ttA gAAyaNyau, dantA(ttA) ca yuvatizca- dantA(ttA yuvatyau, klAye / 2 / 4 / 97 // 10dvau dhyau, dvau DAyaNyau dvau tizabdau prApnutaH hrasvatvenaikasya ta0 pra0-klIbe-napuMsake vartamAnasya svarAntasya nAmno nivRttibhaviSyati, hasati- svarUpAcyavate'bhAvarUpatAmApadyata iti isvo bhavati / kIlAlapaM, grAmaNi, natabhru, atihi, atiri, hrasva ityanvarthasaMjJA vijJAnAd dvandve ekasyAbhAvo bhaviSyatIti / atidhu, atinu kulam , adhini, upavadhu / kANDe, kuDhaye, sarvatra ca laukikaprayogaH prAmANyenAzrIyata ityanavasthA na bhavati / yugavaratrAya yugavaravendra ityAdAvetva-dIrghatvAdenimittAntarA-50 yadyevaM "klIbe" [2, 4. 97.] ityatrAsyAnuvRttaH parasyA- pekSatvena bahiraGgasyAsiddhatvAd hasvatvaM na bhavati / kANDIbhAvaH prAmoti, ucyate- iha keSAzcinmatena sa eva zabda bhUta, zuklIbhUtamityAdAvavyayAnAmaliGgavAca // 97 // uttaratrAnuvartate, keSAJcit pUrvopAttasadRzazabdAntarAnumAnam, // za0 nyA0--kIbe / klIbateraci ke vA- klIbazabdaH / tatrottarasUtre tatsadRzasaMjJAzabdagrahaNamiti sarva samaJjasamiti / nanu 'kANDe, kuNDe [ kuDaye ], ramate brAhmaNakulam ' ityAdibahazreyasIti- "hAdhaNyAbavyajanAt saH / 1.4.45. vibhaktinivatyartha nAmaprahaNaM kartavyama anyathA vibhatyanta-55 iti lope vivadamAnAH kecidAhaH- vyAdelopana na bhAvyam, 1. syApi hasvaprasAH na ca napuMsakalimaM vyasyaiva sambhavati, yApoH strIpratyayayorgrahaNAt strIpratyaye cAgauNe tadAdiniyamA dravyavAcitvaM ca nAmna eva, na syAdyantasya zaktipradhAnatvAda, bhAvAdatropasarjanavAda lIpratyayasya tadAdiniyamAd khyAdi nApi tyAdyantasya kriyApradhAnatvAditi vaktamucitaM; dvayorapi lopasya prasaGgAbhAvAt / anye vAhuH- tatra dIrghagrahaNaM isva zakti-zaktimatorabhidhAnAdAsta napuMsakArthavRttitva vibhaktyantanivRttyarthaM kRtam , niSkaumbiratikhaTva ityAdau lopo mA bhUta syApi, tatra 'kASThe ( kANDe )' ityantavadbhAvena 'ramate '60 yadi ca gauNe sarvatra tadAdiniyamaH syAt tadA hrasvAopasya ityatra tu [ yathaiva ] 'sAdhanAzrayadravya ' ( sAdhanAzrayAM) prasaGgAbhAvAt tadyAvRttaye dIrghagrahaNaM na kuryAt, kRtaM tu yatheSTa saMkhyAmAkhyAtamupAdatta tathA taliGgamapIti; na kartavyaM liGgAmapasarjanAdapi dIrghAllopaM jJApayatIti bahuzreyasIti siddhamiSTam gogAta na bAmaSTam yogAt,tathAhi-vibhaktyantaM kizcicchakti pradhAnaM- 'kANDe kuNDe' // cha. // 2. 4. 96. // (kuDaye) iti, kizcit kriyApradhAnam- ramate brAhmaNakulamiti, nyA0 s0-govaante| aMzisamAsavarjanAt samAsasyAnta na cAtra liGgayogo'sti, asattvarUpatvAd vibhakyarthasya liGgaprati-65 eva hrvH| nanvapippalIti * anaMzisamAseyobahuvrIho' iti pAdanAsAmarthyAt, Akhyatasya zaktyAzrayadravyasaMkhyApratipAdane 30vyAkttau kimiti darzitaM ? yato hasvatve'pi kRte'pi "paraliko sAmarthya, na tu liGgapratipAdane'pi citratvAd bhAvazaktInAm / . dandoM'zI. "[likAnuzAsane iti vacanAt pippalIliGge " ito'- ' kANDe ' ityatrApi saMkhyAyAH prAdhAnyAnapuMsakatvAyogaH / yadi tyarthAta" [2. 4. 32. 1 iti yA rUpaM tathaika, satyam-tvavayavadharmeNa samudAyo vyapadizyate tataH kriyamANe'pi nAma" itoktyarthAt " [2. 32.] iti vaikalpiko DIH, grahaNe iha prasajyeta--["kANDe '] dve yatra nAmasaMjJe-avayava-70 tato'rddhapippaliH, ardhapippalIti rUpaddhayaM syAt , idhyate cArddha-sthApi samudAyasyApi, gRhyate yubhayoH sthAna niSpanatvena nAmaapippalItyeva / nanu tarhi-turyabhikSeti kimartha darzitam ? yato- vibhaktyorekAdezo nAmagrahaNeneti / atha sUtre vizeSasyAnupAdAnAta jApi " paraliGgo dvandoMzI." iti vacanAd bhikSetyuttara- kathaM vibhaktyantasya nivRttiriti cet ? ucyate- "klIbe" padasya strItve haravate kRte'pi punarApi sati 'turyamikSA' ityeva iti saptamInirdezAd yad tadU' ityAkSepAt klIbe yat tasyeti bhavati, satyam - turyabhikSeti sidhyatyeva, paraM tu turyabhikSAmatikAnto vizeSalAbhaH / yanapuMsake sAkSAd vartate tasyaiva yadA napuMsaka-75
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadvRtti - bRhanyAsa - laghunyAsasaMvalite [ pA0 4. sU0 98. ] lakSaNo guNastadA isvo bhavati, yasya tvavayavadvArakastasya mA iti kim ? khadvApAdaH, gokulam / avyayAdivarjanaM kim ? bhUta, athavA tasyaivAnupajAtavyatireka ( sya hrasvaH ) vibhaktayantaM avyaya - kANDIbhUtam, vRSalIbhUtam UrIkRtya, urarIkRtya; 40 copajAtavyatirekamiti hrasvAbhAvaH / yadi tu tathA napuMsakama- mRt - indrahUputraH, zakahUputraH ic- kArISagandhIputraH, bhimataM syAt tadA " napuMsakasya ziH " [ 1. 4. 55 ] kaumudgandhIpatiH; DI - gArgIputraH, vAlsIputraH iyuk5 itivat SaSThayA nirdizet / yadvA kuNDe yugavaratrAyetyatraideza- zrIkulam, bhrUkulam, yavakrIkulam, kaTaprUkulam / uttarapada dIrghatvAdInAM nimittAntarasApekSatvena bahiraGgatvAdasiddhatvAnna bhava- iti kim ? abhI pazya, paTU pazya // 98 // 'tItyAha- kANDe ityAdi / nanu tathApyavayavapratiSedho vaktavyaHza0 nyA0 - vedU0 / anyayAdau dvandve kRte pazcAnnaJ- 45 doSA brAhmaNakulam, divA brAhmaNakulamiti doSAsaha samAsaH / avyayAdivarjitAbhyAmIdudbhayAM samAsamantareNa vibhaktyA caritatvAd. brAhmaNakulameva doSAzabdenocyata ityasti prAptiH, vyavadhAnAt parasya padasyAsambhavAt pada iti vacanAduttarapadaM 10 naivam- nahyatra doSA-divAzabdau napuMsake vartate, kiM tarhi ? gamyate, " te lug vA " [ 3. 2. 108. ] iti saMjJAyAM adhikaraNaM napuMsakasya, yato doSAzabdo rAtrAvityasyArthe vartate, pUrvapadalopAda vetyAha- uttarapada iti / iyuvittIyuvo isvatvAdivAzabdo'pyahanItyatreti brAhmaNakulasAdhanAnAM kriyANAmadhi- yogAdiyuvasthAnau gRhyete ityAha- iyuvasthAnau ceti 150 karaNaM kAlo bhavan brAhmaNakulasyApyadhikaraNaM bhavati - doSA lakSmyAH putra ityAdivigrahe pakSe'nena isvatve - lakSmiputra dRzyate caratyadhIte vetyAdheyavyavadhAnenAdhikaraNasya kriyAdhAraNA- ityAdi / khaTvApAdaH, gokulam, khaTvAyAH pAdo gava 15dbhasvatvAprasaGgaH / yathevaM kANDIbhUtamityAdau prakRtivikArabheda- | vivakSAyAM vipratyayaH, dvayorapyatra tayornapuMsakatvAd ikhaH | kulamiti samAsaH, IdUta iti vacanAdiha na bhavati / kANDIprApnotiH na ca kRte'pi hasve " dIrghaviyaGyakyeSu ca " [ 4. bhUtam, vRSalIbhUtamiti - " kRbhvastibhyAM karma-kartRbhyAm 0 " [ 7 2 126 ] iti cviH, " IzvAvarNasya " [4. 3.55 3. 108. ] iti dIrgho bhaviSyatIti vAcyam hasvasya bahiraGgatvAddairye kartavye'siddhatvAdityAzaGkAyAmAha - kANDI111 ] itItvam / UrI-urarIzabdau vyutpAditau " UryAdyanukaraNa0 [ 3.1. 2. ] iti gatisaMjJAyAM " gati kvanyaH0 " 20 bhUtamityAdi - yathA cAvyayAnAmaliGgatvaM tathA prAyuktamiti [ 3. 1 42. ] iti samAse " anaJaH 0 " [ 3.2. 154. ] iti krugaH parasya tvo yavAdeze - UrIkRtyetyAdi / indra nyA0 sa0 - lIbe / adhistrIti - AdhArArthapradhAnatvAt hvayate, zakaM hrayate iti kvipi " yajAdi vace:0 " [ 4. 1.60 prathamA, sAmAnyavizeSabhAvena saptamI vA vizrAntanyAsakAraistu yatra 79 ] iti smRti " dIrghamavo'ntyam " [ 4. 1. 103. ] tatrApi saptamISTA / kANDe, kuDaye, iti - nanvatra " padaM vAkyamavyayaM iti dIrghatve putrazabdena SaSThIsamAse - indrahaputraH, zakahU25ca0 " [liGgAnu0 ] iti vacanAdalitatve hrasvatvaprAptireva nAsti, putra iti / kArISagandhIputraH, kaumudagandhIpatirititat kathamuktam- asiddhatvAditi, satyam - padasyAliGgasve'pi kANDa - kArISagandhyAyAH putra ityAdivigrahe " cyA putra- patyoH 0 " kuupayoravayavayoryaliGgaM tad yadA samudAye ' kANDe kuDye ' ityevaM [ 2. 4. 83.] itIc / gargasya vatsasya vA'patyaM vRddhaM 65 rUpe upacaryate tadA prAptiH, yadvA ' kANDe kuDye ' ityatra yo'sya strI gargAdiyao " yatro DAyan ca0 [2. 4 67 ] iti DhyAM " vyaJjanAt " [2. 488 ] iti luki SaSThIsamAse- gArgIputra ityAdi / zrayati- bhajate bhAgyayuktAnitizIleti "didyud dadRd0" [ 5.2.38. ] iti kvipi - zrIH, tasyAH kulaM zrIkulam / [ bhrUkulam ] bhramati bhramyati 70 bhrAmyati iti bhrUH tayoH kulamiti vigrahaH / yavakriyaH kulamityAdi tatpuruSe - yavakrIkulamityAdi / agnI pazya, paTU pazyeti- aukArasya " idutaH 0 [1 4 21.] iti // cha // 2. 4. 97 // vedUto'navyayavRdIcGIyuvaH pade / 2 / 4 / 98 // 35 ta0 pra0--- IkArokArayoruttarapade parato hrasvo vA bhavati, autA sahedUtau / nanvatrottarapadamAtre hrasvo vaktavyaH, atha na cet tAvavyayau yavRt - IjarUpau GIrUpau iyuvasthAnau ca yadeva sarvAntyaM padaM tadeva lokavijJAnAduttarapadaM tasminnucyamAno75 bhavataH / lakSmiputraH, lakSmIputraH grAmaNiputraH, grAmaNIputraH hasvo'lAbukarkandhudmbhuphalamityatra na syAt na vaktavyaH, alAbrahmatrandhuputraH, brahmabandhUputraH khalapuputraH, khalapUputraH / IdUta bUca karkandhUAlAvu-karkanthvI, te ca nbhUvAlA karkandhuhanbhvaH, 298 sthAne pareNa ikAreNa saha ekAraH sa kacid napuMsakAkArasambandhI 30kacit padasambandhI kathyate, ubhayoH sthAne niSpannatvAt / yugeti yujyate iti " varSAdayaH kIbe [ 5. 3. 29. ] al guNAbhAvo gatvaM ca nipAtyate // 24 97 // dd "
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 100.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 299 tAsAM phalamiti vigrahe'lAbukarkandhuhanbhuphalamiti bhavati / na vaham , atrApo hasvaH, evaM-zilaprastham / bahulavacanAt caivamalpasvaratvAd dRnbhvAH pUrvanipAtaH prApnoti, rAjadantAdiSvasya kacidvikalpaH kvacidapravRttiriti kvacidityAdinA darzayati 140 pAThAt , sa ca tripade'pi dvandve kartavya eva / atha dRnbhvAH " revatarohiNAd me" | 2. 4, 26. ] iti [byAM] revatI, phalaM- dRnbhuphalam , karkandhUzca dRmbhuphalaM ca karkandhudRnbhuphalam , revatI mitramasyeti vigrahe pakSe isvatve-revatimitra ityAdi / 5 alAbUzca karkandhudanbhuphalaM ca- alAbukarkandhudanbhuphalamiti / pRthividatta ityAdiSu tRtIyAsamAsaH / gaGgAmaha ityAdiSu evamapyalAbukarkandhvAH phalenAntataH sambandha iti cet ? naiSa sssstthiismaasH| phAlgunyo mitramasya phaalguniimitrH| nAndidoSa:- samudAyazabdasyAvayave vartanAt sambandhAca phalamiti rityavyutpanna ikArAntaH, yadvA nandeH " padi-paThi-paci0 "45 gamyata iti // cha. // 2. 4. 98. // |[ uNA0 607.] iti ikAre bAhulakAd dIrghatve " ito'nyA0 sa0-vedUto'na0 / indrahaputra iti- indraM yati 'ktayarthAt" [2. 4. 32.] iti jyAM mukha-tUryAbhyAM SaSThI. 100 asruupopvaade0|| [5. 1. 16.1 ityaNapavAde vipi samAse- nAndImukham, nAndItUyam / nAndI karotIti " yajAdivaceH" [ 4. 1. 79.1 iti svRti " dIrghamavoDa." saMkhyA-'hardivA." [5. 1. 102.] iti-naandiikrH| natyam" [4. 1. 103.] indrahaH putrH| zakahapatra iti- nAndAghoSa ityAdayasnayaH SaSThIsamAsAH / madyAM vizAlo-50 zakasyApatyAni "purumagadha:0" [6. 1. 116.] ityaNa maha mhiivishaalH| lomakAgRhamityAdiH SaSThIsamAsaH ||ch.. " zakAdibhyo." [6. 1. 120.] lup zakAn hayati, shess|| mmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwmmmmmmmmmmmwwwmummmmmmmmmmm 15 pUrvavat / vRSalIbhUtamiti- avRSalaM vRSalaM bhUtaM, mtaantrennedN| nyA0 sa0-DayApo0 / jIsAhacaryAdApaH pratyayasya mahaNaM, vAkyam , anyathA atriliGgatvAnna prApnoti, " atriliGgA'nyA " natu kibantasyAmoterityAha-bhAvantasya ceti / nandeH "padi. iti ca jAtilakSaNe likhitavAdasyAtriliGgatvam / / 2. 4. 98. paThi." [ uNA0 607.] iti i., bAhulakAd dIrdhe- nAndI,55 DyApo bahalaM naamni| 2 / 4 / 99 // tasyA mukham / viSTApuramiti-vizaM tAyate kipi " voH pvayata0 pra0-Dyantasya bhAvantasya ca nAmna uttarapade vidyA viSTaH 1H, RkapaH0"[7. 3. 76.] at samA vyaJjane" [ 4. 4. 121] lup, pRSodarAditvAt DatvAbhAve20parato nAmni-saMjJAyAM viSaye hRsvo bhavati bahulam / bharaNi saantH| rohiNIti-" revata-rohiNAd me " [2. 4. 26.] guptaH, rohiNimitraH, mahitrAtaH, mahidattaH, mahiguptaH, zila DIH, gavi vAcyAyAM tu " jAtera yAnta." [2. 4. 54. ]60 vaham , zilaprastham ; kvacid vikalpaH- revatimitraH, revatI " iti vA DIH / lomabhiH kAyatIti lomakA / bhariNyA itimitraH; pRthividattaH, pRthivIdattaH, pRthiviguptaH, pRthivIguptaH yayanena hasvaH syAt tadA ' bhariNyAH, bhariNeH' iti rUpa syAt, gaGgamadaH, gaGgAmahaH, gaGgAdevI, gaGgAdevI; ziMzapasthalam, 'idAnIM tu ' bhariNyAH ' ityekameveSTam // 2. 4. 99. // 25ziMzapAsthalam / kvacinna bhavati- phalgunImitraH, nAndImukham , nAndItUryam , nAndIkaraH, nAndIghoSaH, mahIphalam , mahIkaraH, tve / 2 / 4 / 10 / / mahIvizAlaH, lomakAgRham , lomakAkhaNDaH, lepikAgRham , ta0 pra0-DyAvantasya sve pratyaye pare] bahulaM istro65 lepikAkhaNDaH, gaGgAdvAram / DyApa iti kim ? zrIpuram ,bhvti| rohiNyA bhAvaH-rohiNitvam, rohiNItvam ; bhajaviSTApuram / uttarapada ityev-bhrnnyaaH,rohinnyaaH| nAmnIti. tvam , ajAtvaM vA // 10 // 30kim ? nadIsrotaH, khaTvApAdaH // 99 // za0 nyA-DyApo0 / chIpratyayasAhanvaryAdAyaH pratya- | za0 nyA0-tve za0 nyA0 rohiNitvamiti- "bhAve tva-tala" yasya grahaNam, na tu vibantasyApno teriti / bharaNiyapta iti-{ 7. 1. 55.] iti tvH| atha "vyApo bahalaM tvabibhattaranaTa, TittvAd DIH, "zyetaitata." [2.4.36. nAmna" ityakayAga eva kathana / nAmni" ityekayoga evaM kathaM na kriyate tatraivaM vijJAsyate-70 iti bharatasya vA bharaNI, bharaNIbhigupta iti "kArakaM kRtA"tvapratyaye nAmni ca hustro bhavatIti, naivam-tatra hyuttarapade 86[3. 1. 68.] iti samAsaH / rohiNimitra iti-[ityasti, tatazca tvapratyaye nAmni cottarapade hasvo bhavatIti " revatarohiNAd" [2. 4. 26.] iti lIH rohiNI | vijJAnAd rohiNitva phalamajatvaphalamityatra syAt, iha na syAtmitramasyeti vigrahaH, evaM- mahitrAta ityAdi- mahIti | rohiNitvamajatvamiti pRthagucyate / " tve" iti hascatvaM gaurAdipAThAda kiiH| vahatIti vaham zilAyA vaha-zila-chando viSaya mityeke, yajayAdityaH-saMjJAyAmasambhavAcchandasyevodA-7 " 14 ] maamwwwmaniawaam
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhadutti-halyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 103. ] ramhaneuruna....... haraNAni, tadajAyA ajatvamajAtvaM bA, tadrohiNyA rohiNitvaM iSTakA, tataH samAhAradvandve... utpalAni, teSAM mAlA, to rohiNItvaM vA // cha. // 2. 4. 100. // bibhartIti pUrvavaNin , triyAM tu "striyAM nRtaH." [2. nyA0 sa0-ve / atha "DayApo bahulaM ve nAmni, 4. 1.] iti bIH / tUlate lihAyaci, nAmyupAntyatvAd ityekayoga eva kathaM na kriyate, tatraivaM vijJAsyate- tvapratyaye nAmni vA ke- tUlam , issiikaayaastuulm-ipiiktuulmiti| mujhe:40 5ca haskho bhavatIti naivam-tatrazattarapada ityasti, tatazca tvapratyaye | zabdArthAdaci-muja; tasyeSIkA, tasyAstUlamiti vigrahaH / nAmni cottarapade havo bhavatIti vijJAnAd rohiNivaphalamajatvaphala cIyate sma-citam , iSTakAbhizcitam-iSTakacitaM " kAraka mityatra syAda, iha na syAt- rohiNitvamiti pRthugucyte| kRtA ' [3. 1. 68.] iti samAsaH 1 pakkAzca tA isstt||2. 4.100. // kAzca tAbhizcitaM- pakkeSTakacitam / mAlAdibhiH prakRtasya nAmno vizeSaNAt tadantalAbhAt kebalasya vyapadezivAdbhavAdbhasva-45 bhuvo'ca kuMsa-kuTyoH / 2 / 4 / 101 // siddhau kimarthamantagrahaNamityAzaGkAyAmAha- idamevetyAdi / 10 ta0 pra0-bhrUzabdasya kuMsa-kuTayoruttarapadayoH parayorhasvo- cha. // 2. 4. 102. // 'kArazca bhavati / bhrukuMsaH, bhrakuMsaH, bhRkuTiH, bhrakuTiH, bhrUkusa nyA0 sa0-mAleSI0 / mAlAdibhiH prakRtasya nAmno bhRkuTizabdAvapIcchantyanye // 1.1 // vizeSaNAt tadantalAbhAt kevalasya vyapadezivadbhAvAd hasvasiddhI za0 nyaa0-bhrvo.| "su pisu kusuga bhAsAthA: "kimarthamantagrahaNa mityAzavAyAmAha- idameveti // 2.4.102.50 kuMsayatIti- kuMsaH, kuTateH "nAmyupAnta."[ ugA. 606.] 15iti kidikAre- kuTiH, dhruvoH kusaH, bhrUvoH kuTiriti vigrahe goNyA meye / 2 / 4 / 103 / / hrasvatve'kAre ca-bhrukuMsaH ityAdi / anya iti- amaraH, ta0 pra0-goNIzabdasya mAnavAcina upacArAnmeye sa hi dIrghAntamapIcchati, yadAha- "bhrakuMsazca bhrukuMsazca bhrUkuMsazceti vartamAnasya hasvo bhavati / goNyA mito gonniH| meya nrtkH|" iti, tathA " bhrakuTiH bhRkuTiH bhrakuTiH striyH|" iti kim ? gonnii| // 103 // iti !! cha. / / 2. 4. 1.1. // za0 nyaa0-gonnyaa| goNIzabdasyAphvanavRttitvAnmeye65 20 nyA0 sa0-bhruvo'ca / bhravau kuMsayati " karmaNo'" vRttyabhAvAt kathaM tatra hrasvatvamiti ? na ca goNI mAnamasyeti 65. 1. 72.] iti, bhravaH kuTiH kauTilyaM vaa| bhRkuMsa bhRkuTi-mAtra vijJAyate, tadA hi goNImAtra iti mAtraDanto vijJAyeta, zabdAvapi nArAyaNakaNThI manyate // 2. 4. 101. // na goNIti; na ca " mAnAdasaMzaye lup" [ 7. 1. 143.] asti, tatraM pramANAdityanuvattenAt tasya cAyAmamAnavAda mAleSIkeSTakasyAnte'pi bhAri-tUla- goNIzabdasya ca tadabhAvAditi, mAnAdityasya pramANavize-60 cite / 2 / 4 / 102 // SaNatvAnmAnavAcyeva yat pramANavAcIti vijJAnAdAvapane'pi 25 ta* prakamAlA-iSIkA-iSTakAzabdAnAM kevalAnAmante vartamAnatvAd goNIzabdAnna bhavatIti kathamasya meye vRti vartamAnAnAM ca bhArin-tUla-citazabdeSuttarapadeSu pareSu hasvo rityAha- upacArAnmeye vartamAnasyeti- vinaiva taddhitena bhavati yathAsaMkhyam / mAlAM bibhartItyevaMzIla:- mAlabhArI. goNIzabdo goNI pramite'rthe brIhyAdAvupacArAd vartate. yathAutpalamAlabhArI; mAlabhAriNI, utpalamAlabhAriNI: ipIka prasthapramite prastha iti, tasyAyaM hasva ityarthaH / satyAmapi65 tUlam , mujhessiiktuulm| iSTakacitam, pakkeSTakacitamataddhite luci 'agoNIsUcyoH' iti pratiSedhe'pi "gozcAnte." 80idamevAntaHgrahaNa jJApakam OM grahaNavatA nAmnA na tadanta-[2. 4. 96.] iti samAse hasvasya vijJAnAdiha nAstItye vidhiH iti, tena-digdhapAdopahataH sautranADirityAdI padA-tadarthamapIdamArabhyate eveti [ meya iti-] | goNItyAvapana dezA-''yanaNapratyayAdayo na bhavanti // 102 // na meyo'rtha ityrthH|| cha. // 2. 4. 103. // za0 nyA0-mAle0 / "mAMka mAne" ityataH "zA-mA-| nyA0 sa0-goNyA0 / vinaiva taddhitena goNIMzabdo goNI 70 zyA-zaki." [ uNA0 462.] iti le- mAlA, " iSat pramite'the brIhyAdAvupacArAd vartate, yathA prasthapramite prastha iti, icchAyAM" "RcyUji." [ugA. 48.] iti Ike./tasya cAya hasva iti sUtrArambha ityarthaH / satyAmapi vA taddhita" idhyazi." [ugA. 77.] iti ca takaki-tuSIkA. luci ' agoNIsUcyoH ' iti pratiSedhe "gozcAnte." [2. 4.
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / [ pA0 4 sU0 105. ] 96. ] iti ca samAse hrasvasya vijJAnAdiha nAstIti tadarthaM | midamArabhyate // 2. 4. 103. // na kaci / 2 / 4 / 105 // yadIdRtaH / 2 / 4 / 104 // " na40 ta0 pra0--DayAdIdUtaH kaci pratyaye pare isvo na bhavati / bahukumArIkaH, bahukIlAlapAkaH, bahulakSmIkaH, bahubrahmabandhUkaH; khAryA krItaM khArIkam evaM- kAkaNIkam, " khArIta0 pra0--kIpratyayasyA''kArekArokArANAM ca ke pratyaye kAkaNIbhyaH kac " [ 6. 4. 149.] iti kac / 5 [ pare] isvo bhavati / kumArikA, padvikA, somapakaH, kaci " kIlAlapakaH, somapikA, kIlAlapikA, lakSmikA, tantrikA, niranubandhagrahaNe na sAnubandhasya iti nyAyasyAbhASa[2. 4. 105.] iti pratiSedhaH pUrvasUtre vadhukA, yavAgukA, brahmabandhukA / GIgrahaNaM puMvadbhAvabAdhanArtham / jJApanArthaH, tena- niSAdakavI jAto- naiSAdakarSukaH, evaMkAkaH pAka ityAdau tu pratyayA'pratyayayoH pratyayasyaiva zAbarajambuka ityAdAvikaNi hRsvaH siddhaH // 105 // grahaNam iti nyAyAnna bhavati // 104 // 301 << "" za0 nyA0 - na ka0 / bahukumArIka iti - bahrayo 45 10 za0 nyA0 - byAdI0 / kumArIzabdAt " kumArIkrIDana0" bahavo vA kumAryo yasminniti vigrahaH, atra hi kaci kRte [ 7. 3. 16. ] iti svArthike ke Apyanena hrasvatve- kumA" gozcAnte0 " [2. 4. 96 ] iti " byAvIdUtaH 0 " [2 rikA | padviketi - " svarAdutaH0 " [ 2. 4. 35 ] 4 104 ] iti hrasvadvayaprAptAvapyanantaratvAd "DyAdIdUtaH 0" iti GIH, kutsitAdyarthe " prAg nityAt " [ 7.3.28.] [ 2, 4, 104.] ityevAnukRSyate, na tu gozvAnte. " iti kap / somaM pibatIti vici kutsitAdyarthe pUrvavat kapi [24 96 ] iti vyavahitatvAt / na cAsyApratiSedhe 50 15 isvatve - somapakaH, evaM- kIlAlapakaH, striyAM vApi bahulakSmIka ityAdau syAdyantatvAbhAvAd yAdIdUtaH * "asyAyat-tat 0 [ 2. 4. 111. ] iti isvasyetve - |[2. 4 104.] iti kevalasya hrasvasya prAptAvasya carisomapiketyAdi / somaviketyAdau hasvasya dAradiketyAdau piti tArthatvAd bahukumArIka ityatra "gozcAnte0 " [2. 4. 96. ] puMvadbhAvasya sAvakAzatvAt paTviketyAdau cobhayaprAptau paratvAt ityAdinA hrasvatvaM prApnotIti vAcyam samAsAnta ityadhipuMvadbhAve paviketyAdi na sidhyatItyAha - GIgrahaNamityAdi - kArAt samAsAvayavatvena kacaH kalpanA, samAsArtha vyavasthitA - 55 20 DIgrahaNamanavakAzatvAt puvadbhAvaM bAdhata ityarthaH / atha kAyate : zcottarapadAdasya vidhIyamAnatvena samAsasyAntatayA grahItuM zakyapibateca "bhIzzalivali0" [ uNA 0 21.] iti ke- 'kAkaH, tvAt, tatsahitasyottarapadasya pUrvapadena samAsapravRtteH kRte tu pAka:' ityAdauhasvaH kasmAnna bhavati ? ucyate- kitya- samAse samAsAdutpadyamAnasya kaco vacanazatairapi samAsAvayavakaraNAdakArasya kAryatvAt tatsahitasyaivArthavato grahaNAt tasya tvena vaktumazakyatvAt, ArambhakasyaivAvayavatvAdavayavAntarAca pratyayasyaiva sambhavAduNAdInAmavyutpannatvAnna bhavatItyAha - rabdhasya ca niSThAM prAptasyArambhakAntarAnupapatteH, pUrva kaci sati60 25 pratyayApratyayayorityAdi- vyutpattipakSe tu " ugAdayo bahu- kyAdegagasyAntatvAbhAvAd " gozvAnte. [2. 4. 96. ] lam " [ 5. 2. 93. ] iti bahulavacanAdauNAdikasyAgrahaNAt iti hrasvAbhAvaH / nanu niranubandhakagrahaNe na sAnubandhakasya * taddhita eva kArya vijJAyata iti // cha // 2. 4. 104 / / iti nyAyAt ka ityucyamAnasya hrasvasya kaci prApterabhAvAt kimartha nyA0 sa0--GayAdIdU0 / somadhiketyAdau hrasvasya dArapratiSedha ityAha- tenetyAdi / nipUrvAt saherghaji- niSAhaH, dikezyAdau ca piti puMvadbhAvasya sAvakAzatvAt paTivaketyAdau kRSate: " kRSi-cami-tani0 " [ uNA0 829. ] iti Upratyaye - 65 30cobhayaprAptau paratvAt puMvadbhAve parivaketyAdi na sidhyatItyAha- karSaH / " zuM gatau " ityataH " Rcchi caTi vaTi0 " [ u0 DIgrahaNamityAdi- DIgrahaNamanavakAzatvAt puMvadbhAvaM bAdhata 397.] ityare, zavaM rAtIti vA De- zabaraH, "janaici prAdurbhAve " ityarthaH / pratyayAprasthayoriti nyAyAsa bhavatIti- kakateraci ityataH " kami-janibhyAM bUH " [ uNA0 847 ] iti bUpRSodarAdyAtvaM- kAkaH, pacanaM- pAkaH, dhani " kte'niTaH * "| pratyaye - jambUH, tatrobhayatra SaSThIsamAse " uvarNAdikaN" [ 6. 3. [4. 1. 111. ] iti katvam / atha kaayteH pibatezca 39.] itIkaNi " RvarNovarNa 0 " [ 7.4.71.] itIkAralope70 85" mINa-zali vali 0 " [ uNA0 21.] iti yadA kastadA pUrveNa hrasvatve - naiSAdakarSukaH ityAdi // cha // 2.4. 105. // hrasvaH kasmAnna bhavati ? ucyate - uNAdInAmanyutpannatvAt vyutpattipakSe tu bahulavacanAnna bhavati / / 2 4 104 // g? 66 nyA0 sa0 na kaci / bahulakSmIka ityatra ekatve " pumanaDunnau 0 " [7.3.173.] bahutve tu ' zeSAd vA ' [ 7. 3.
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRdvatti-vRhanyAsa-ladhunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 107.] - 175. ] kac / pUrvasUtre ka iti niranubanthe kaci prAptireva apuMsa iti tatpuruSaH, tatra yadyapi pumAnarthastathApyarthe nAstItyAha-nakacIti pratiSedha iti-naiSAdakaSukaH, zAbarajaM.kAryAsambhavAt tadarthAbhidhAyini zabde pratipattirityAha- apuN|| 2. 4. 105. // liGgArthAcchandAditi / n id yasyAsau- nit , tatowwammannamonwrotommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm|sya:- anita tatra yAnidityaninmAnaM gRhyata tadA "narikA40 navApaH / 2 / 4 / 106 // mAmikA" 2. 4. 112.] itItvazAsanamanathekaM syAt 5 ta0 pra0-ApaH kaci pare hasvo vA bhavati, pUrveNa |" asyAyata. " [2. 4. 111. ] ityanenaiva siddhaH, prativedhe prApte pakSe hasvArthamidam / priyakhaTvakaH, priya- ato'ni diti pratyayo vijJAyate, tatazca " narikA mAmikA" khaTvAkaH; bahumAlakaH, bahumAlAkaH // 106 // 2. 4. 112.] ityatra kakArasya pratyayAvayavatvAbhAvA me |ditvaM na prApnotIti tadarthavad bhavati / tasyAnitaH kakAra45 za0 nyA-navA0 / pUrveNetyAdinA'sya pakSe vidhyarthatAM iti SaSThIsamAsaH karmadhArayo vA, tatrApi kakAramAtrasyAdazeyati / priyA khaTvA yasyeti bahuvIhI " zeSAd vA "nitaH pratyayasyAbhAvAdanidavayava evopacArAdu gRhyate ityAha10[7. 3. 175.] iti kaci pakSe'nena hrasvatve- priy-anito'nkaaraanubndhksyetyaadi| ApItyupazleSasaptamyaikhaTvaka ityAdi / cha. // 2. 4. 106. // vAyupazliSTe' kakAre itvamityarthasya siddheH paragrahaNaM niyamArthanyA0 s0-nvaap:| [neha vyAkhyAtam // 2.106.||mityktm-aacevetyaadi / cakAreNa hrsvo'nukRssyte| "navApaH150 iccA'puMsonikyAppare / 2 / 4 / 107 // [2. 4. 106.] ityato vikalpAnuvRtterubhayasyApi vikalpa ityAha-ikAro isvazca vA bhavata iti / khaTivata0 pra0-bhAbeva paro yasmAd na vibhaktiH sa bhApparaH, keti- tAbhyAM vimukte pakSe AkAraH zrUyata eveti |rupy saapuMliGgArthAcchandAd vihitasyApaH sthAne ikAro husvazca vA meveti khaTavazabdo'pumarthaH, tata Apa, "kutsitAlpa.'' bhavataH, anito'nakArAnubandhasya pratyayasyAvayavabhUte ki-|| [7. 3. 33. ] iti kapi tata Ap, tatra pUrvasyApa:55 kakAre bhAppare prtH| alpA khaTvA- khaTkiA , khaTvakA, yAdIdataH" [7. 2. 104.] iti nityaM hasve prApte khaTvAkA; paramakhaTivakA, paramakhaTbakA, paramakhaTvAkA; priyA kAro duskhazca vikalpena bhavataH, tadvimukte cAkAra iti; khaTvA yasyAH sA-priyaTvikA, priyakhaTavakA, priyakhaTvAkA / evaM- paramakhaTivaketyAdAvapi draSTavyam / cakAra iti- . 20cakArI hUsvAnukarSaNArthaH, tenobhayavikalpe trairUpyaM siddham / / asati hi cakAre vidhyantaropAdAnAd hasvapratipattine syAdiapuMsa iti kim ? sarvikA / na vidyate khaTvA asyA iti tyarthaH, zeSaM vyAkhyAtaprAyam / apuMsa iti kimiti- yadi60 " gozcAnte." [2. 4. 96.] ityAdinA hUsvatve sI sUtre'puMsa ityApo vizeSaNaM na syAt tadA'nirika Api sati puMsasAdhAraNAt punarApi-- akhaTvA, saivAlpA- akhaTvikA, pA, satsaptamIvijJAnAt parasyApyApaH 'sakkiA' ityAdau syAt, tathA khaTvAmatikrAntA- atikhaTvA, saivAlpA- atiTvikA, ata evaitannivRttaye pUrve pUrvasyetyApo vishessnnmaahuH| atha 25manApuskAd vihita bhae na bhavatIti trairUpyaM na bhavati / sambhavatyupazleSe satsaptamI na zakyA pratipataM, laukikaprayoga"khyAdIdUtaH ke " [2. 4. 104.] ityanena tu hasve kRte . vyAghAtAt tadanuvAdakatvAt smRtizAstrasyeti pUrvasyApa:65 "masyA" [2.1.1.1] ityAdinesvameva bhavati, kazcit / kAvat kAryitvam, sArviketyatra tu tadabhAvAditi cet ? evaM tarhi tvapuMskAda vihita AbastIti bhavatyeva rUpatrayam- na vidyate akhaTivakA' ityAdau doSaH syAt , ata evAha- na vidyate khaTvA yasyAH sA- akhaTvikA, akhaTvakA, akhaTvAkA |ili- avAkhaTaveti, atikhaTveti ca bahuvrIhiH [ tatpuruSazca ] aniditi kim ? anukampitA durgAdevIti kapina-dugekA, mozcAnte." [2. 4. 96.] iti hrasvatve strIpuMsa"DyAdIdUtaH ke" [2. 4. 104.] ityanena hrasva eva sAdhAraNaH, tato nApulliGgArthAcchabdAdAbiti " kutsitAlpa. "70 bhavati / kIti kim ? khaTvAtA, maalaataa| Appara iti khaTvAtA, mAlAtA / bAppara hAta 7.3.33. 1 iti kapi punarApi cApuMsa iti vacanAda kim ? priyarakhaTvAkaH puruSaH / Abeva paro yasmAditi bahuvrIhiH smAdAta bahuvAhaH vikalpasyAbhAvAt trairUpyAbhAvAd "DyAdItaH0" [2. 4. kim ? priyakhaTvAkamatikrAntA'tipriyakhaTvAkA, atra hi prathamaM 104.1 iti hrasvatve ' asyA0" [2. 4. 111.] itIravemadvitIyA parA pazcAdAbiti / Apa ityeva- mAtRkA // 107 // akhazviketyekameva rUpamiti / yadA tu na vidyate khaTvA'syA za0 nyA0-iccA / na pumAn apumAn, tasmAd ityakhaTvAketi samAsAntaH kaca tadA bhavatyevAnena trairUpyam ,75
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 108.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / ApoA~so vihitatvAdityAha- kecittvityAdi / durgaketi-upakSeSasaptamyaiva AbupazliSTe kakAre itvamityarthasya siddheH paragrahaNa 40 " nAmnyuttarapadasya vA" [ 3. 2. 107.] iti devI-niyamArthamityAha - Abeva para iti / sarviketi- sarvA nAma zabdasya luka, anukampAyAM dyotyAyAM "lukyuttarapadasya. "kAcit , tataH svArthe ' yAvAdibhyaH kaH" [7. 3. 15.] [7. 3. 38.] iti kapa na, anita iti vacanAd vikalpA- " yAdIdUtaH ke" [2. 4. 104.] hasvasve " asyA5bhAvAd " byAdIdUtaH" [2. 4. 104.] iti hrasvatva- yattat 0" [2. 4. 111.] ikAraH ! sarvAdeH sarvazabdasya tu meva / khaTvAtA, mAlAteti- " bhAve svatala" [7. 1. "tyAdisarvAdeH0" [ 7. 3. 29.] ityanenA'ntyasvarAt prAgaki-45 55.] iti tl| priyakhavAkaH puruSa iti- atra sarviketi- atrApaH sthAnitvamapi na syAt / mAtRketi-nanu yA vibhaktiparatvAdApparatvAbhAvAd vikalpAbhAvaH / Abeva paro-ihApa nAsti tathA mimIte iti dhAnyamAtarapi mAdazabdenAbhi 'smAditi- ApItyupazleSasaptabhyApyAbupazliSTe kakAra ityu-dhAnAt 'apuMsaH' ityapi na syAt , tato vikalavAnedaM 10te'pi sidhyati, kiM paragrahaNamiti prshnaarthH| samAdhatte-pratyudAharaNaM yujyate, pratyudAharaNaM hi tadaGgAbhAve kAryAbhAvaM pradarzayat priyakhaTavAkaH ityAdi / idameva vivRNoti-atra hItyAdi / tadaGgasAmarthyapradarzanArthamupAdIyate, tatrAGgAdyavaikalpye'syAsya vaikalpyA-50 nanvevaM khaTivaketyAdAvAbanAporekAdezasya paraM pratyAdivadbhAvA-diha kAryAbhAva iti nirNayAbhAvAdekasyApyabhAva iti naiSa doSaHdAgrahaNena grahaNe'pi " saptamyA pUrvasya" [7. 4. 105. |jananIvacanasyAnyasyaivAvyutpannasya mAtRzabdasya grahaNAt, yadvA ityatra nirdiSTagrahaNasyAnantaryAthatvAt "svarasya pare." [7. pratyudAharaNadigmAtramidaM, tena svasRketyAdi pratyudAharaNaM draSTavyam 14. 110.] iti sthAnivadbhAvAdakAreNa vyavadhAnAt // 2. 4. 107. // kakArasyApparatvAbhAvAditvAdi kArya na prApnotIti; vacana-r prAmANyAdekena varNena vyavadhAnAzrayaNe'pi 'etikAzcaranti / sva-jJA-ji-mastrA-'dhAtutyayakAt ... ityAdau tyadAyatvasambandhinaikenAkAreNa dakArAtpUrveNa ca dvitI- / 2 / 4 / 108 // yena sthAnivadbhAvAd varNadvayavyavadhAne na syAditi; naiSa doSaH- ta0 pra0-sva-jJA-5-ja-bhastrebhyaH, adhAtorasyapratyayasya ca 20" asyAyattat . " [2. 4. 111.] ityatra yattadovaja-yAvavathavI yakAra-kakArI tAbhyAMca, parasyApaH sthAne'nitpratyayA nAt " saptamyA. " [7. 4. 105.] iti paribhASAyA vayave kakAre Appara parata DhakAro vA bhavati / katsitA svA nirdiSTAGgavaikalyena zrutikRtasyAnantaryAzrayaNAt tasya ca 'etikA jJAti:-svikA, svakA; asvikA, asvakA; ni:svikA,60 ityAdAvapi sambhavAditvAdeH pravartanAt , zrutikRtAnantaryasamA niHsvakA; bahusvikA, bahusvakA; jJAtidhanAkhyAyAmasarvAdizrayaNe ca parityaktanirdiSTaparibhASasyAsya vacanasya caritArtha.vATako'bhAve kapratyayAntaH svazabdaH / jJikA, jJakA; ajJikA, 25vAnirdiSTaparibhASAyA nivArite viSaye rathakaTyAdAvapravartanA vatanA ajJakA; nirzikA, nirjakA; bahujJikA, bahujJakA; ajikA, diti / mAtRketi-kutsitAdivivakSAyAM mAtRzabdAta kap. 1 5, ajakA; anajikA, anajakA; nirajikA, nirajakA; bahajikA, ata Ap , Apa ityadhikArAdRkArasyetvaM na bhavati / nanu / na bhuvjkaa| bhasnagrahaNaM strI-puMsalAdhAraNavRttergrahaNArtham-vavidha 65 yahApa nAsti tathA mimIta iti dhAnyamAturapi mAtRzabde-mAnA bhalA yasyAH sA- abhasvA, saivAlpA- abhalikA, nAbhidhAnAdapuMma ityapi nAsti, tato dvayaGgavikalatvAnnedaM pratyu abhastrakA; evaM-- nirbhastrikA, nisvakA; bahubhastrikA, bahu30dAharaNaM yujyate, pratyudAharaNaM hi tadaGgAbhAve kAryAbhAvaM pradarzayat bhatrakA; atibhastrikA, atibhatrakA; ana hi gauNasya tadaGgasAmarthyapradarzanArthamupAdIyate, tatrAGgadvayavaikalye kasyAGgasya svahasvatve kRte samAsAt strI-puMsasAdhAraNAdAviti pUrveNa na vaikalyAdiha kAryAbhAva iti nirNayAbhAvAdekasyApyabhAva iti; sidhyati; yadA tvapuMskAdAp vidhIyate tadA pUrveNa trairUpya-70 naiSa doSaH- jananIvacanasyAnyasyevAvyutpannasya mAtRzabdasya meva- bhastrikA, bhatrakA, bhastrAkA; na bhavA- abhasvA, grahaNAt / yadvA pratyudAharaNadigiyaM, svasketyAdi pratyudAharaNa sA'lpA cet- abhastrikA, abhatrakA, abhastrAkA; evaM35draSTavyam ||ch. // 2. 4.107. // paramabhastrikA, paramabhAkA, paramabhastrAkA / yakAra- inyikA, nyA0 sa0-icApuMso0 / n it-- anubandho yasya pratya- ibhyakA; kSatriyikA, kSatriyakA; AryikA, AryakA / yasyA'sau-nit , na nit- anit, tasya sambandhI - anika kakAra- caTakikA, caTakakA; mUSakikA, mUSakakA; elakikA tasmin / priyA khaTvA yasyAH " zeSAdvA" [7. 3. 175.] elkkaa| dhAtutyavarjana kim ? sunayikA, suzayikA; vikalpena kaci-priyakhaTivakretyAdi rUpatrayaM bhavati / ApIti kRte azokikA, supAkikA dAkSiNAsyikA, pAzcAsthikA,
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ ** bRhadvRtti- bRhatmyAsa bhunyAsasaMvalite [ pA0 4. sU0 108.] ihatyikA, amAtyikA | Apa ityeva- kutsitA svA- bhAtmA| zAsanamarthavat, tatra hyasatyapyasmin "navApa: " [2. 4. 106. ]40 bhAramIyA vA sarvAditvAdaki- svikA / sAMkAzye bhavA yopA iti has " asyAyat 0 [ 2. 4. 111.] iti ittve " " S 10 lakSaNe'kapi- sAMkA riyakA, evaM- kAmpIlyikA, hRdikaM bahustrikA, bahusvaketi siddheH, yataH satyapyasmiMstadeva dvairUpyamiti / bhajati hArdikikA; atra 'gotrakSatriyebhyo'kaj prAyaH " asviketi- bahuvrIhistatpuruSo vA tatpuruSe tvasarvAdirevo5 [ 6. 3. 208. ] isyakalU evaM vAphalkikA, sarvatrodAharaNam, sarvAdAvakaH sadbhAvAt pUrvoktadoSaprasaGgAt ; bahuvrIhau sareNa nityamikAraH / kathaM bahnapatyikA ? bahUpatyakA ?; nAtra tu sarvAdirasarvAdizvobhayamiti tatropasarjanatvena sarvAditvA 45 svapratyayaH pratyayA 'pratyayayozca pratyayasmaiva grahaNam / bhAvAdaganutpattau " gozcAnte0 " [ 2. 4. 96 ] iti hrasvatve atha zuSkiketyatra kathaM na vikalpaH ? kAdezasya kasyA- punarAp, tataH kap, ApItvavikalpaH / niHsviketyAdyapi bahusiddhatvAt // 108 // trIhistatpuruSo vA / bahuvikretyAdi tu bahuvrIhiH / jJAtiza0 myA0 - sva-jJA0 / yazca kazca yakaM, dhAtuzca tyazva- dhanAkhyAyAmiti vyAkhyAtaprAyam / jAnAtIti " nAmyudhAtusyau, tayoryakaM dhAtutyayakaM tato najtatpuruSagarbhAta svazca pAntya * " [ 5. 1. 54 ] iti ke Api ca jJA, tataH 50 jJazcetyAdisamAhAradvandvAt paJcamI / iha pUrvasUtre ya iti pUrvavat kapi- ziketyAdi / nayA bahuvrIhi tatpuruSayoranyacakAraH sa mAnuvarttate, [ ato ] hasvavikalpAbhAva:, teneva tarasmin kRte- aziketyAdi / evam - ajiketyAdi / vimukte pate nityameva hasvaH / apuMsa ityapi nAsti, tataH bhakhazabdavarjitAnAM trayANAM nityettvabAdhanArthamittva pratiSedho 15 pumarthAdavyayaM vidhiH, avaziSTaM tu sarvamanuvarttate / svazabdasya vikalpena kriyata iti yuktam, bhastrazabdasya tu nityastrI" svamajJAti-dhanAkhyAyAm" iti vacanAjjJAtidhanAbhyAmanyatra viSayatvAdapuMliGgArthAdAvidhAnAt " ibbApuMsaH 0 [ 2. 455 sarvAditvAt tatra ca " tyAdi sarvAdeH0 " [ 7. 2. 29.] 107. ityanenaiva vaikalpike itvapratiSedhe siddhe yadiha tasyoityantyAt svarAt pUrvamaki sati kakArAt pUrvasyApo'sambhavAda pAdanaM tadiha strIpuMsasAdhAraNArthamityAha- bharatragrahaNamityAdi " 25 asya 0 [2. 4. 111.] iti vakSyamANena tatra | gauNatve hi tasya pumarthasAdhAraNAdAp sambhavatIti " iccApuMsaH * 20 nityami- asviketyeva bhAvAt jJAtidhanayostu sarvAdi 24 107 ] ityanena siddhirna bhavati, bahuvrIhau gativAbhAvAt kutsitAdivivakSAyAM kapi tataH pUrvasyApaH sambhavAda- samAse ca gauNatvamasti, bahuvrIhau dhanyapadArthasya prAdhAnyAd 60 sarvAderevodAharaNaM prayujyata iti darzayati- kutsitA svA varttipadArthasya guNabhAvaH, gatisamAse'pi pUrvapadArthasya prAdhAnyAzAtiriti / yadyapi svazabdaH " svo jJAtAvAtmani klIbe duttarapadArthasya gauNatvam, tatra bahuvrIhau tAvad gauNatvaM darzayatitriSvAtmIye dhane striyAm" iti paThyate, tathApi kutsitAyartha- avidyamAnetyAdi - atra hi " gozva0 " [ 2. 4, 96. ] viSaye jJAtAvapi strItvamata eva pAThAt bhavati hyupAdhi iti hrasvatve bhastrazabdaH pumarthasAdhAraNo'pi - abhastro devadatta "medAliGga yogastadanyaliGgatvaM ca yathA pacatirUpamityaliGgasyApi / iti, tato yo'sAvAbutpadyate sa strI-puMsasAdhAraNAt paraH- 65 napuMsakaliGgatvaM kuTIramiti strIliGgasyApi napuMsakaliGgatvam | abhastrA devadattA, tataH " kutsitAtpa0 " [ 7 3. 33. ] bicitrA hi zabdazaktayaH, ata eva pUrve - liGgamaziSyaM lokA - iti kapi Api cAnenetvavikalpaH / evaM- nirgatA bhastrAyA zrayatvAlliGgasya / kutsitAdyupAdhirahitasya tu yathokta liGgayogaH | nirbhatrA bahubIhivat prAdisamAse'pi syAyantasya gauNatvAd ata evAcAryapANiniH "bhatraiSAjAjJAdvAsvA naJpUrvANAmapi "hasvatve kRte pUrvavat strI-puMsasAdhAraNAdAbiti pUrveNa na sidhyatIti [ pA0 sU0 7. 3. 47. ] iti sUtre 'svA' ityetAvantaM darzayati- atra hItyAdi / bahuvrIhi-prAdisamAsAbhyAmanyatra 70 paThitavAniti nAsti zAstravirodha iti / atra sviketyAdA- samAse kevalasya ca bhastrAzabdasya gauNatvAbhAvAd pumarthatvAt kyaG-mAni- pittaddhite " [3. 2. 50. ] | pUrveNa trairUpyamevetyAha- yadA tvityAdi / ibhamarhatIti- ibhyA, iti puMvadbhAvAdAkA nivarttata iti / na ca bahvyaH svA asthA tataH kutsitAdyarthe kapi tata ANi vaikalpike ive- iyikA, 35iti bahuvrIhau " gozvAnte * [2. 4. 96. ] iti haravatve ! ibhyakA / [ muSe: ] muSedirghazva " [ uNA0 43. ] kapyApaH syAnivadbhAvAt " asyA0 [24. 111.] itIke pUrvavadAbAdau ca mUSikiketyAdi / palakiketi - 75 iti nityamittve prApte'yaM vikalpo bhavatItIttvazAsanasyArthavattvAt / " iMDik stutau " kIcaka-pecaka0 [ uNA0 33. ] ityake sviketyAdau naivApo nivarttakatvamiti vAcyam, Apa ityAkAreNa nipAtanAda guNe Api RphiDAditvAtve- elikA, tataH punaH prazleSAdAkAravaisyavApaH kAryavijJAnAt na ca kacIdAmazva | kabAdi / nItiH- nayaH, zItiH- zayaH, "yuvarNa 0 " [ 5. 30 vizvazAsanAdeva c "" " 2" << "
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 109.] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / 305 3. 28.] ityali suzabdena bahuvrIhAvApi kutsitAdyarthe kapi" asyAyattat0" [2. 4. 111.] iti na, vikalpasAma" yAdIdUtaH0" [2. 4. 104.] iti hrasvatve " asyA-rthyAt , kani tu " navApaH" [ 2. 4. 106.] iti hasve40 yat," [2. 4. 111.] iti nityamittve- sunayike- kRte " asyAyattat0" [2. 4. 111.] bhavatyeva, na ca syAdi / evaM- zocanaM- zokaH, pAcanaM- pAkaH, tato nA sUtravikalpaH pravartate, sUtraM vinApi asvikA asvaketi sidhyatIti, 5muzabdena ca bahuvrIhI pUrvavadAbAdau ca- azokikA, asviketi rUpamekarUpeNaiva gtaarthmiti| dAkSiNAtyiketi-dakSiNasyA. supAkiketi / dAkSiNAtyikA, pAzcAtyiketi-bhavA " dakSi gApazcAt." [6. 3. 13.] iti tyaNa , atra "dakSiNApazcAt" [6.3.13.] ityaN / ihatyikA," sarvAdayo'syAdau" [3. 2.61.] iti puMvadbhAvo na bhavati, AR amAtyiketi- "kvehAmAtra." [6. 3. 16.] iti tyac / dakSiNApazcAt " [3. 2. 61.] ityatra AkAranirdezAt ; sviketi- kakArAt puurviksyaapo'smbhvaadtretvviklpaabhaavH| yadvA " kauNDinyAgaratyayo:."[6. 1. 127.] iti jJApakAt / 10yopAntyalakSaNe iti- " prastha-pura-vahAnta-yopAntyadhanvA- svA bhAtmA bhAramIyA veti- strIsambandhyatrAtmA vivakSitaH, tasya rthAt"[6. 3. 43.] ityanena vihite ityarthaH / hRdikaca yonimatA strIzarIreNAbhedopacArAd yonimannAmatvAt 'svA' miti- harateH "kuzita-ha.dika." [uNA0 45.] iti ityatra strItvam , bAhulakAd vA khItvam / zvAphalkiketi-zvAnaM50 kidiko nipAtanAd dAgamazca / zvAphalkiketi-zunaH|phAlayati- zvaphalkaH, andhakavizeSaH / / 2. 4. 108. // parAt phale: "niSka-turaSka." | uNA. 26.1 iti kapratyayo| 15 nipAtanAdbhasvatvaM ca / uttareNeti- " asyAyat-tat0 " yss-suut-putr-vRndaarksy|2|4|109|| 2. 4. 111.] ityanenetyarthaH / kathamiti- bahUnyapatyAni| ta0 pra0-Apa iti nivRttaM pRthag yogAt, eSAmantayasyAH sA bahupatyA, tataH kutsitAdyarthe kapi Api pratyaya- syAniSpratyayAvayave kakAre pAppare parata ikArAdezo vA yakArAt parasyApo dhAtutyayakA diti pratiSedhe vaikalpikasyettvasyA- bhavati / dvike, dUke; eSikA, eSakA; kevalayorevAnayo-55 bhAvAt kathaM bahnapatyiketyAdi sidhyatIti praSTurabhiprAyaH / viklpenekaarH| yadA tu na dve, ma eSA, na duke, na samAdhatte-nAtra pratyaya iti / atra hetu:-pratyayApratya eSakA' ityAdivigrahe kRte vibhaktelupi satyAM punaH samAyayorityAdi / punaH pRcchati- atheti / zuSkiketi - sAd vibhaktau tAmAzritya tyadAyatvaM tata bhApa, saca " :-zuSi-paco makavam" [4. 2. 78.] iti ktasya sthAnivadbhAvena vigrahakAlabhAvinyA vibhakteH paro na tu kAt, kakAraH / samAdhatte- ktAdezasyetyAdi |kkaadeshsy kasyA-tadA 'aneSakA, advake' ityanekAro na bhavati / asvike- siddhatvAditi- " kAdezo'Si" [ 2. 1. 61. ] ityane- tyAdau tu na vibhakteH para Ap, kintu kaadev| sUtikA, neti zeSaH // cha. // 2. 4. 108. // sUtakA; putrikA, putrakA; vRndArikA, vRndArakA / dvizabda sAhacaryAdeSeti sarvAdeH kRtavikArasyaitado nirdezaH, teneSerNa- . nyA0 sa0-svajJAja. / thAtuzca tyazca- dhAtutyau, na dhAtatyau- adhAtatyau, yazva kazca- yakam , adhAtatyayoryakama- kAdipratyayAntasyAvikRtasyaitacchabdasya ca na bhavati- icchatI. ti- eSikA, etA eva- etikAH // 109 // adhAtutyayakam , svazca jJazca ajazca bhatrazca adhAtutyayaka casvajJAjabhalAdhAtutyayaka, tasmAt / atra sUtrepuMsa iti nAnuvarta- za0 nyA-yeSaH / Apa istIti nivRttamityatra hetu. 30te'saMbhavAt , ArambhasAmarthyAcca / [kutsitA] svA jJAtiH- mAha-pRthagyogAditi- anyathA samAnaviSayatvAdekameva yoga svikA iti- yadyapi svazabdaH " svo jJAtAvAtmani kaune, viSvA-kuryAdityarthaH / ajJAte dve "tyAdi-sarvAde" [7.3. tmIye dhane'khiyAm" iti paThyate tathApi kutsitArthaviSaye 29.] ityaki tyadAdyatve Api " autA"1.4.20.1 jJAtAvapi strItvamata eva pAThA, bhavati khupAdhibhedAd have ityetve'nena vaikalpike ittve-dvike, dvake iti / ajJAtA70 kRte liGgayogastadanyaliGgatvaM ca, yathA patratirUpamityaliGgasyApi eSeti vigRhya pUrvavadagAdau " taH sau saH"2.1. 42. ] napuMsakaliGgatvam , kuTIramiti strIliGgasyApi napuMsakaliGgatvam / iti satve "nAmyantasthA." [2 vicitrA hi zabdazaktayaH, yadvA jJAtiratra strIrUpA vivakSitA, tena eSikelyAdi / eSa-dvizabdau napUrvA vittvavikalpa na prayoyonimannAmatvAt svazabdasya strItvam / na vidyate svA yasyA iti jytH| tatrAki kRte nasamAsaH, nasamAse vA'giti le kapi-asvikA, asvaketi rUpe, kapi nimittabhUte vikalpapakSe yI gatiH, ubhayorapi ca pakSayorvibhaktaH para Athiti, yataH75
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhaddatti-bRhanyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 111. ] * antaraGgAn vidhIn bahiraGgA lub bAdhate * iti samA- vartikA- bhAgurirlokAyatasya vyAkhyAtrItyarthaH // 11 // sArthAyAH vibhaktestyadAyatvAt pUrva lupA bhAvyam / pratyaya- za0 cyA0-vau 30 vatiketi kRtettvavikalpaH40 lakSaNaM ca nAsti, samudAyAd yA vibhaktistAmAzritya zakunau sAdhurbhavati, anyatra tu nityamittvamityAha-vAvityAdi / tyadAyarave satyApA bhAvyam , sa ca vigrahakAle bhAvinyA bhAgurilokAyatasya vartikA vyAkhyAtrIti sambandhaH // cha. / 5vibhaktyA vyavadhIyate; asviketyAdau tu vibhakteH puurvmaaviti||2. 4. 110 // na vyavadhAnamityAha- kevalayorityAdi / sUtiketi- supUrvAda II bhyA0 sa0-cau vartikA0 / partikA bhAguriritivayateH ktaH, sUte smeti vA taH, tata AbantAt kutsitAdau . vartayatIti Nake " asyAyattat" [2. 4. 111.] iti45 kap / putrazabdAt kutsitAdau kapi AbAdau ca-putrike-/ ikAraH / bhAguriH AcAryaH, bAhulakAt strIliGgaH, loke AyatatyAdi- kRtrimaH putra iti vA " tanu-putra." [7.3. 1023.7 iti kH| vRndamasyAstIti "vRndAt" 7.2. lokAyataM nAstikazAstram // 2. 4. 110. ! 11.] ityArake-vRndAriketyAdi / icchaterNake, etadazca asyA'yat-tat-kSipakAdInAm sau, eSeti rUpasya kakArAt pUrvabhAgasya ca siddhAvapyetada eva kRtavikArasya rUpaM gRhyate, nAnyadityAha-dvizabda / 2 / 4 / 111 / / saahcryaadityaadi| savikAranirdezasiddhaM darzayati-tenetyAdi| dezami yA ta. pra.-yat-tat-kSipakAdivarjitasya nAmno yo'kAra-50 15 // cha. // 2. 4. 109. // stasyAnitprayayAvayave kakAre bhAppare parata ikAro bhavati, -veti nivRttaM pRthagyogAt / jaTilikA, badhirikA, muNDikA, nyA0 sa0-udyeSasUta0 / yadA tu na de na eSeti zuSa kArikA, pAcikA, mudrikaa| asyeti kim ? gokA, dvizadau nampUrvAvitvavikalpa na prayojayataH, tatrApi kRte nansamAse naukA / aniskItyeva- jIvakA, nandakA "mAziSyakan" unansamAse vA'giti dvayI gatiH, ubhayorapi ca pkssyovibhkteH| 5. 1. 7..] / bhanita iti paryudAsena pratyayagrahaNAdiha55 para Aviti, yataH * antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgApi lupa / na bhavati- zaknotIti-zakA, tkaa| Appara ityeva-kArakaH, 20bAdhate * iti samAsArthAyA vibhaktestyadAdyatvAt pUrva lupA bhAvyaM, hArakaH / bhAveva paro yasmAditi niyamaH kim ? bahaparipratyayalakSaNaM ca nAstIti samudAyAd yA vibhaktistAmAzritya | ?" tyadAyatve satyApA bhAvyam , sa ca vigrahakAlabhAvinyA vibhaktyA bAjakA mathurA, bahumadrakA senA, vibhaktyantAdayamAbiti prtissedhH| yat-tat-kSipakAdivarjanaM kim ? yakA, sakA, vyavadhIyate / tarhi dvike iti mUlaprayoge'pi kutsite dve iti taritavRttau " syAdisarvAdeH" [ 7. 3. 29.] ityaki aukArasya kSipakA, dhruvakA, dhuvakA, lahakA, carakA, caTakA, iSTakA,60 23lope taddhitAntAt aukAre tadAzraye syadAdyatve Api ca taddhita eDakA, erakA, karakA, avakA, alakA, daNDakA, piSpakA, ttinimittasya aukArasya sthAnivadbhAvAd na prApnoti, naivam kanyakA, menakA, dvArakA, revakA, sevakA, dhArakA, upatyakA, adhityaketyAdi / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 111 // ubhayorapi aukArayorekapadabhaktatvena vyavadhAnaM na bhavati, ' adake ityatra tu samAsabhaktasya aukArasya prathamena dvizabdabhaktana aukAreNa za0 nyaa0-asyaaH| yat tat-kSipakAdivarji vyavadhAnaM bhavatyeva ! sUtiketi- supUrvAd bayateH ktaH, sUte smeti tasyeti- yadyasAvakAro yadAdisambandhI na bhavatItyarthaH 165 30vA ktaH, tata AvantAt kutsitAdau kaa| putriketi-putrazabdAt veti nivRttamiti- atra hetu:-pRthagyogAditi- yadya kutsitAdau kapi AbAdau ca, kRtrimaH putra iti vA "tanu-trApi vikalpaH syAt tadA svakA, svikelyAdau "vyAdIdUtaH." putrA-'Nu-vRhatI." [7. 3. 23.] iti kH| vRndAriketi- 2. 4. 104.1 iti istratve'nenaiva vaikalpikasyettvasya prazastaM vRndamasyA astIti vRndArakaH, tato " jAterayAntasiddhatvAt sva-jJA-uja-bhatretyAdInAM pRthugupAdAnamarthakaM syAdi[2. 4. 54.] iti bAdhAyai " ajAdeH0" [2. 4. 16. tyarthaH / jaTiliketi-" kAlA-jaTA-ghATAt kSepe" [7.70 35ratyAp // 2. 4. 109. 12. 23.] iti ilaH, tataH kutsitAdikabantAdApa, ata ittvam / "bandhaz bandhane" "zuSI Sibandhi." [uNA0 vau vartikA / 2 / 4 / 110 // 416.7 iti kidire tataH pUrvavat kbaadau-bdhirikaa| ta0pra0-cauzakunAvabhidheye vartiketIttvaM vA nipAtyate / muNDiketi-muNDayatIti " Naka-tRcau" [5. 1. 48.] vartate iti Nake- vartikA, vartakA- zakuniH / vAviti kim ? zakaH, evaM- kAriketyAdi / gokA, nauketi- avAsyeti75 " www...........maniwwwwwwww
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pA0 4. sU0 113. ] zrIsiddhahemacandrazabdAnuzAsane dvitIyAdhyAyaH / Marwwwmarrinninnnnnnn. tyarthaH vacanAdittvAbhAvaH / jIvakA, nandaketi- jIvatAnandatAdi- manarthakaM syAdityarthaH / muNDiketi-muNDayatIti "Naka-tRcau"40 dAseneti-zaknotestakatezcAci Api ca-[5. 1. 48.] iti NakaH / madriketi-mAyatIti rapratyayaH, zakA, taketi, dhAtorayaM kakAro na pratyayAvayaca iti-tato " vajimadAd dezAt kaH" [6. 3. 38.] iti kaanita iti pratyayaparigrahAditvaM na bhavati, pratyayaparigrahe ca pratyayaH 1 pratyayagrahaNAditi- athavA pratyayaparigrahe ca " narikA5" narikA mAmikA " [2. 4. 112.] iti liGgamukta-mAmikA" [ 2. 4 112.] iti jJApakau / bahuparivrAjaketimeva / kArakaH, hArakaH puurvvnnnnkH| parivrajantIti ke nanu cAtra kakArAdAveva zrayate nAnyaditi kathaM pratiSedha ityAha-45 bahavaH parivrAjakA yasyAmiti samAse samAsArthavibhaktarApi vibhaktyantetyAdi / eDaketyAdi- atra IDik Irik AbhyAM Apa eva paratvAbhAvAdilvAbhAve-bahaparivAjiketi, evaM-" kIcaka0" [ uNA0 33.] iti nipAtanAd guNe-eDakA, bahumadriketi / nanu cAtra kakArAdAp zrUyate, nAnyaditi erakA / kSipakA AyudhavizeSaH / dhruvakA dhuvaketi Avapana10kathaM pratiSedha ityAha- vibhaktyantAdityAdi / yakA, vizeSau / lahakA sadilAsA strii| carakA RSiH / eDakA ajA saketi- " tyAdi-sarvA de:0" [7. 3. 29.] ityak, vizeSaH / erakA tRNam / karakA dhanopala:, trilikaH 1 avakA50 tyadAdyatvam , "taH sau saH " [ 2. 1. 42.] iti tatta- zevAlaH! alakA daNDakA nagayauM / piSpakA azvatthasya phalam / kArasya sakAraH / kSipateH "nAmyupAntya."[5. 1. 54. menakA gaurImAtA apsarAzca / dvArakA nagarI // 2. 4.111. // iti ke kutsitAdau kapi-kSipakA / "Qt gatyAdI" "dhUta narikA maamikaa| 2 / 4 / 112 // 15vidhUnane" AbhyAmaci "kuTAdeH." [4. 3. 17.] ta0 pra0-narakazabdasya mAmakazabdasya cApratyayAvayave iti ThitvAd guNAbhAve "dhAtorivarNovarNasya." [ 2. 1.50.]], kakAre Apare parato'kArasyettvaM nipAtyate / narAn kAyatIti-56 ityuvi kabAdau ca-dhruvakA, dhuvakA / "cara bhakSaNe ca" narikA " Ato Dho'havA-vA-maH" [5. 1. 76.] iti " caTaga mede" AbhyAM " dR-ka-na0 " [ ugA0 27. ] ddaa| mameyaM-mAmikA, ani mamakAdezaH, "kevala-mAmaka." ityake-carakA, caTakA / iSeH " iSyazi0" [uNA0 2077. ] iti takaki- iSTakA / " IDik stutau " " Irika 2. 4. 29. ] ityAdinA saMjJAyAM chIpratyayasya niyamAdAp , matau" AbhyAM "kIcaka-pecaka." [uNA0 33.] ityaki kakArasyApratyayasambandhiravAt pUrveNA'prApte vacanam // 112 // . nipAtanAd guNe- eDakA, parakA / "kRt vikSepe" "ava za. nyA0-nari0 / yadA " naz naye" ato "da-ka. rakSaNAdau" " alI bhUSaNe " ebhyo "da-kR-na" [uNA." [ uNA0 27. ] ityakaH kriyate tadA pUrveNaiva siddha14 ityake-karaketyAdi / daNDayatIti ke-daNDakA vAnnadamupayujyata ityAha-narAn kAyatItyAdi / mamakApiSpaka-lahakI cintyau / " kanai dIyAdau " " sthAnchA- deza iti- " vA yuSmadasmado'vInajau." [63. 6. 7.1 mA." [uNA. 357.1 iti ye- kanyA, saivAlpA ityaneneti zeSaH / aantAdapi " kevala."[2.4.29.1. "kutsitA-'lpA0" [ 7. 3. 33.] iti kapi "DyA- iti niyamAdAvityAha- kevaletyAdi / sUtraprayojanaM darzadIdUtaH" [2. 4. 104.] iti hasvatve- kanyakA / yati- kakArasyeti- vyAkhyAtaprAyam ||ch. // 2. 4. 112. // maneH " kIcaka-pecaka." [uNA0 33.1 ityake- menakA / mom nyA0 sa0--narikA neha vyAkhyAtam / / 2.4.113. // 30" dvaM varaNe" " revuGa gatau" "sebuGa sevane" "dhRg - dhAraNe" ebhyo nnke-dvaarketyaadi| upAdhizabdAbhyAM tArakA-varNakA-'STakAjyotistAntava. parvatasyAsanAyAmadhirUDhAyAM ca bhuvi yathAsaMkhyam " upatya- pitadevatye / 2 / 4 / 113 / / kAdhityake" [7. 1. 131.] ityake- upatyakA, ta0 pra0-tArakAdayaH zabdA yathAsaMkhyaM jyotirAdiSva-70 adhityakA / bahuvacanaphalamAha- bahuvacanAmatyAdi // cha. kArAdezarahitA nipAtyante / tarateNake- tArakA-jyotiH, 35 // 2. 4. 111. // ... tacca nakSatraM kanInikA ca, nakSatramevetyanye, anyatra-tArikA / nyA0 sa0-asyAyatta / pRthagyogAditi- ayamarthaH- varNayatIti Nake- varNakA-tAntavaH prAvaraNavizeSaH, manyatra yadyatrApi vikalpa: syAt tadA svikA, svakA' ityAdau DyAdI- varNikA-bhAgurI lokaaytsy| abhoteroNAdike takakidUtaH "[2.4.104.] iti hasvatve'nena vaikalpikasya itvasya aSTakA- pitRdevatyaM karma, anyatrASTau droNAH parimANasyA sikhavAt "svajJAjabhastrA0" [2.4.108.] ityAdInAM pRthugupAdAna- iti ke- aSTikA khaarii| pitRdevatArtha karmati "devatA
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 bRhadvRtti-bRhalyAsa-laghunyAsasaMvalite [pA0 4. sU0 114.] mtAt tadarthe" [7. 1. 22.] iti ye- pitRdevatyamiti' 'pranthAna. 1720 / 1453 varSe ' iti lImbaDIbhANDAsiddham // 13 // mArapratI likhitamasti / 30 ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM zrIsiddhahemacandrAbhidhAna- [zrImUlarAjakSitipasya bAhurbibharti pUrvAcalaGgazobhAm / svopajJazabdAnuzAsanavRhadvRttau [ tattvaprakAzikAyAM ] dvitIya- saMkocayan vairimukhAmbujAni yasminnayaM sphUrjati candrahAsaH // 8 // ] sthAdhyAyasya caturthaH pAdaH samAtaH [2. 4.] ' anusandhAnakArasyazrImUlarAjakSitipasya bAhuvibharti pUrvAcalaGgazobhAm / zrImalarAjakSitipasya kSiti- pRthvI, pAti-rakSatIti saMkocayan vairimukhAmbujAni yasminnayaM sphUrjati cndrhaasH||8|| kSitipaH- rAjA, mUlarAjaH- tanAmakaH, kSitipaH- mUlarAja-35 samApto'yaM dvitIyo'dhyAyaH // kSitipaH, zriyA yukto mUlarAjakSitipa:- zrImUlarAjakSitipaH, zaH nyA0-tAra / Naka iti- athavA tArayatIti tasya, bAhuH dakSiNaH karaH, pUrvAcalazRGgazobhAM pUrvaH10tArA, saivAnukampitA kapi "yAdIdUtaH0" [2. 4. 104.? pUrvadisthitaH, acala:- parvataH- pUrvAcalaH, udayagirirityarthaH, iti isvatve- tArakA / "yuterAdezca jaH" [ uNA0 991. tasya zRGgasya-zikharasya, zobhAM-kAntim , bibharti dhArayati / iti jyotiH / Naka iti- "varNaNa varNakriyAdau" NijantAd kathamityAha- yasmin bAhurUpe pUrvAcalazikhare, vairimukhAmbu-40 varNyate iti karmaNi saMjJAyAM nnke-vrnnkaa| varNayatIti jAni vairigA- zatrUNAM, mukhAni-AnanAnyeva, ambujAni tu caurAdikapratipattyarthastivA nirdezo na tu NakArambhakaH; athavA kamalAni, saMkocayan mukulayan , ayaM pratyakSaM dRzyamAnaH, 15varNayatyAdhAravizeSagatamAdheyaguNaM vAdayatIti tAntavasya kartatvAta candrahAsaH kRpANaH, atha ca candrasya-zazinaH, hAsa: kartari ktH| tAntava iti- tanoteH "kRsi-kamyamiH " hAsa iva prakAzaH, sphUrjati vidyotte| ayamAzayaH- ayaM [ uNA0 773.] iti tunpratyaye- tantuH, tato vikArArthaDaNa / mUlarAjanRpabAhurudayagirizikharasadRzaH, candravatprakAzamAna-cairi-45 tAntava ityuke'pi na tAntavamAtra varNakA, kintu kizcide- mukhakamalasaMkocaka-khaDgasahitatvAditi / atra vairimukhAmbujAnIti vetyAha- prAvaraNavizeSa iti / anyoti- varNikA- rUpakam, candrahAsapade zleSazcati tAbhyAmanuprANitA pUrvAcala20bhAgurI [ TIkAvizeSaH ] lokAyatasya- vyAkhyAnI(zrItyarthaH / zRGgazobhAM bibhartItyupamA, udayagirizikharasthitazcandro yathA auNAdika iti- "iSyazi-masi." [ugA. 77. 1 / kamalasaMkocakArakastathA mUlarAjabAhusthitazcandrahAso vairibhakhaityanena vihitetyarthaH / aSTiketi- "saMkhyA-Dateca."6. 4. mAlinyajanaka / mAlinyajanaka iti vaiyajaniko bodhaH // 8 // 50 130.] iti kaH, pitRdevatyAdanyArthatvAt " asyAyat"," J myA0 sa0-tArakA va0 / NijantAd varNyata iti saMjJAyAM [2. 4. 111 ] itIttvam / pitRdevatyamiti vyutpAdayati-! Nake-varNakA, varNayatIti tu caurAdikapratipattyartha tivA nirdezo, na 25pitRdevatArthamityAdinA ||ch. // 2. 4. 113. // ! tu NakArambhakaH, athavA varNayati-AdhAravizeSagatamAtheyaguNaM vAdayaityAcAryazrIhemacandraviracite svopajJatattvaprakAzikAprakAzatIti / 2.4.113. // zabdamahArNavanyAse dvitIyasyAdhyAyasya caturthapAdaH / ityAcArya0 dvitIyasyAdhyAyasya caturthaH pAdaH saMpUrNaH // 55 saMpUrNazca dvitIyo'dhyAyaH / // samAlo'yaM dvitIyo'dhyAyaH / / - Set------
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ // arha // // nyaaysmuccyH|| ["samarthaH padavidhiH" 7.4.122. iti sUtrasya bRhadvRttiprAnte zrIhemacandrasUribhagavadbhiruktAH sAvataraNA nyAyAH--] atha ye tu zAstre sUcitA lokaprasiddhAzca nyAyAstadarthaM yatnaH kriyate *vaM rUpaM zabdasyAzabdasaMjJA* // 1 // 5 mmmm tapogaNagaganAGgaNagaganamaNi-zAsanasamrAT-sUri-rItyA saMskRtazabdasAdhutvAnyAkhyAnAthaM vyAkaraNavivaraNAnansara; cakracakravarti-sarvatantrasvatantra-zrIvijayanemisUrI- ye zAne sUcitA lokaprasiddhAzca nyAyAstadarthamayaM yatnaH kriyata zvarapaTTAlaGkAreNa vyAkaraNavAcaspati-zAstravizA- ityandhayaH / tAneva kramaza Aha - svaM rUpamiti-prakaraNato 30 'vyAkaraNazAstre iti padaM prAyaH sarvatropatiSThate / 'zabdasya 10 radakaviratnetipadAlaGkatena zrIvijayalAvaNyasUriNA svaM rUpaM bodhyam' iti nyAyadhidheyAMzaH, nanvevaM "karmaNi" praNIto--- [2.2.40.] ityAdau karmazabdasya 'karbha'zabda evArthaH sthAt , tathA ca karmazabdayoga evaM dvitIyA syAna tu taNDulaM pacatInyAyArthasindhuH // tyAdau karmasaMjJakAt taNDulAdizabdAditi cet ? atrAha-35 azabdasaMjJeti zabde zabdazAstre yA saMjJA sA zabmasaMjJA, pAva zaGkezvarasthaM suranaranikarairarcanIyAhi yugmaM, na zabdasaMjJA-azabdasaMjJA, tathA ca zabdasaMjJAbhinnameva svarUpaM" sUrIndra hemacandra nirupamadhiSaNaM sarvatatrasvatantram / vyAkaraNe zabdasya bodhyamityarthaH / atra kecit-zabdasaMjJe15 samrAja zAsanasya pragugaguruvaraM nemisUrIzvaraM ca, syatra zakadena saMjJA-zabdasaMjJetyarthamAzritya saMjJAzabdaM ca natvA nyAyArthasindhuM viracayatitarAM shriillaavnnysuuriH||5|| bhAvasAdhanamAzrayante, tathA ca yadi tena zabdena kasyacit 40 saMjJA kRtA syAt tadA tena svarUpaM na grAhyamityartha varNayanti; tapogaNagaganAGgaNagaganamaNi-zAsanasamrAT-suricakracakravarti- tatra teneti padasyAdhyAhAre mAnAbhAvaH; saMjJAyAca zabdasvasarvatantrasvatantra-zrIvijayanemisUrIzvarapaTTAlaGkAreNa vyAkaraNavAca-! rUpatvAvyabhicArAt zabdena saMjJeti vizeSaNavaiyarthya ca, tAvatApi spati zAstrAMvezArada-kaviratnetipadAlaGkRtena zrIvijayalAvaNyariNA | devadattAdisaMjJAnAM vyavacchedAbhAvazca, sApi hi saMjJA zabdenaiva 20 praNItaH kRtA'sti; pratyAsatyA vyAkaraNe yA zabdena saMjJetyarthasvIkAre'pi 45 zabdetyasya vaiyarthyameva, zabdaH saMjJeti vigrahe'pi saMjJAzabdapUrvanipAtApattivat 'zabda'zabdasya vaiyarthyamapi dossH| tathA ca zabdazabdasya zabdazAstraparatvamuttarapadalopenAzritya zabde zabdazAstre yA saMjJetyarthakaraNameva jyAyaH / tathA ca karmAdistutvA zrIzAntinAtha jinacaramamalaM cakriNaM dharmato'pi, saMjJAnAM 'dA'saMjJAyAzca na svarUpabodhakatvamiti na "karmaNi"50 zrInemIzaM munIzaM caraNaguNanidhi zIlalIlAlayaM c| | [2.2.40.] ityAdau karmazabdayoge dvitIyA, na vA "upasargAd khIye nyAyArthasindhau prakaTayatitarA paM0 suzIlaikaheto daH kiH" [5.3.86.] ityAdau'dA' svarUpasya grahaNaM, kistu| 25 zcacaccAra tara navanavakalanaM zrIlalAvaNyasUriH // 1 // ! "avau dA-dhau dA" [3. 3. 5.] iti sUtravihitasaMjJayowwwrmannrn.com................... wwer dardA-dhorgrahaNaM siddham / *gauNa-mukhyayormukhya kAryasampratyayaH* si0--saMskRtazabdAnuzAsanaM samApayaMstatrApekSitAnyAyAn | *kRtrimA-'kRtrimayoH kRtrime kAryasampratyayaH* ityanayoA -55 hunAha-atha ye tu zAstre sUcitA iti| atha pUrvokta- yayorapavAdo'yam , tena "samaH khyaH" [5. 1. 77.1. www
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / ityatra mukhyaH "khyAMka prakathane" iti khyAdhAtuH, "cakSika yorapi dAv-daivorgrahaH siddhaH, anityatAjJApakaM tu "prAjJazca' vyaktAyAM vAci" iti cakSadhAtoH "cakSo vAci0" [4. 4. [5.1. 79.] ityasya vRttA dahAta dArUpamabaha grAhya' 4.] ityanenAdezabhUtazceti dvAvapi gRhyete, ubhayorapikhyArUpa- | misyuktiH|" iti / svAvizeSAt , anyathA gauNamukhyanyAyAdare "khyAMka" dhAtoreva atreda vaktavyam-prathamAMzasyAnityatvajJApane na kiJcit 5 grahaNaM syAt, kRtrimAkRtrimanyAyAdare cAdezabhUtasyaiva grahaNa phalam , anena nyAyena hi zabdenArthe samupasthApite tasya 45 syAditi nobhayograhaNaM syAt, tathA ca gAH saMkhyAti saMcaSTe ! grahaNameva vAraNIyam , tadanityatve cArtho'pi gRhyatetyevAyAta vetyubhayorarthayoH 'gosaMkhyaH' itISTaM rUpaM na sidhyet / atra syAditi prakRte "utsvarAdhujerayajJatatpAtre" [3.3. 26.1 nyAyeM'zadvayaM-'zabdasya svaM rUpaM bodhyam' iti 'azabdasaMjJA' iti sUtre kathamanityaNico yujervAragaM siddhaM syAt , kiJca iti ca, tantra prathameM'ze "nadIbhirnAni" [3. 1.27] iti tatsUtravRttau yunakteriti spaSTa nirdiSTatayA tathaivodAhRtatayA ca 10 sUtrasthaM bahuvacanaM jJApakam , taddhi, nadIzabdasyaiva grahaNaM mA | na tasya grahaNamiheSTamityatra tadeva vinigamakam / yacca tatra 60 bhUt kintu nadIvizeSANAmapi grahaNaM yathA syAdityevamartham , ! jJApakamupanyasta "pUTa-klizibhyo navA" [4. 4. 55.] ityaetavyAyAbhAve tu ekavacananirdeze'pi nadIvAcakasya sarvasya tratyaM bahuvacanaM tadapi na samIcIna miti pratibhAti, tadaMzagrahaNe siddha bahuvacana nirdezo vyarthaH syAt , sati cAsmin / sattve'pi yathA klizyati-ktinAtyorubhayoH klizirUpatyAvya nadIzabdo'zabdasaMjJAtvena svarUpasyaiva bodhakaH syAditi bahu-bhicArAdabhayograhaNaM bhaviSyati tathaiva tadabhAve'pi vinigama15 bacanagrahaNasAmarthyAt tadvizeSANAM sarveSAM grahaNaM sidhyati, | nAviraheNobhayorgrahaNaM sAdhyate, tacca binApi bahuvacanaM sidhya-5 tathA ca "saMkhyA samAhAre" [3. 1. 28.] ityuttarasUtreNa ! tyeveti na tadanityatvajJApanArtha bahuvacanasyAvazyakatA, "klizic paJcAnAM nadInAM samAhAra ityarthe yathA paJjanadamityatrAvyayIbhAva- | upatApe" iti divAdipaThitasyekArAnubaMdhatvena tasyaiveha klizisamAso bhavasi tathaiva dvayoryamunayoH samAhAro dviyamunaM tisRNAM ! rUpatvena grahaNaM syAt, na tu zyAdiSu "klizauzU vibAdhane" gaGgAnAM samAhAraH trigaGgamityAdAvapi bhavati / dvitIyAMzajJApakaM ityaukArAnubandhatvena paThitasya tadanubandhakagrahaNe nAtadanu20 tu "svarAdupasargAdasti kityadhaH"[4. 4. 5. ] ityatra dhApa- | bandhakasya grahaNam iti nyAyeneti tadvAraNAya bahuvacanamiti 60 yudAsaH, OMstra rUpam0* iti nyAyena dAzabdena svarUpasyaiva pratIyate / yacca dvitIyAMzAnityatvajJApakamupanyastaM tadapi na grahaNe tu dhAdhAtorgrahaNamiha prAptameva neti tatparyudAso vyartha ! sAdhu kvacidanyatra phalAbhAvAt , jJApanaM hi na kevala svasAeva, sati ca zabdasaMjJAviSaye svarUpagrahaNAbhAvajJApane dAzabdena / rthakyAyaiva bhavati, kintu viSayAntare phalArthan , tasya cAnupa "avau dA-dhau dA" [3. 3. 5.] iti sUtreNa saGketitayo- lambhena jJApanAnaucityAt / pratyuta vRttau jJAkhyAsAhacaryeNa 25 rdA-dhorgrahaNe prasakte dhAparyudAsaH sArthako bhavati / prathamAMzaphalaM dArUpagrahaNasya sAdhanenAsyAMzasya sattvamevAnumIyate, etadabhAve 65 tu "kalyagnereya" [6. 1. 17] iti sUtre'gnizabdasyaiva hi svata eva dArUpasya grahaNaM syAt / na hyapavAdenotsargasyAgrahaNaM na tu tatparyAyANAm , evamanyAnyapi phalAni samudA-| nityatvaM jJApyate; tathA cobhayAMza nityatvameva, yadi ca kvacit haraNIyAni, dvitIyAMzajJApanaphalaM tu karmAdisaMjJAsu svarUpA- | svarUpasya tadarthakasya ca grahaNamiSTa tarhi* kvacidubhayagatiH iti grahaNamiti // nyAyasyaiva zaraNIkaraNIyatvamityanyatra vistaraH // 1 // 30 anna kecit-ubhayorapyaMzayoranityatvaM jJApayanti tatphalaM ca ta0--paramakAruNikaH zrImAn bhagavAn hemacandrocAryaH 70 pradarzayanti, tathA hi--"asya cAdyoM'zo'nityastena "utsva- svalpAyAsena padasAdhutvAvabodhakaM saMskRtazabdAnuzAsanaM saptabhirarAghujerayajJatatpAtre" [3. 3. 26.] ityatra "yujAderna vA" dhyAyaiH saMgRhya tadunvitAn nyAyAnapi varUpataH saMjighRkSurAdAvitthaM [3. 4. 18. ] ityanena vikalpitaNicazcaurAdikayujerNico- bhUmikAmAha-"atha ye tu zAstre sUcitA lokaprasi 'bhAvapakSe yujirUpasaMbhave'pi na grahaNam / anityatAyAjJAparka jAza nyAyAstadartha yataH kriyate" iti / anna athetyayaM 35tu "pUktizibhyo navA" [4.4.45.] ityatra bahuvacanam, zabdaH kimarthaka iti vicAraNIyam, na ca maGgalArthaH, 75 taddhi klizyati-kliznAtyorgrahaNArtha nyastam, etacyAyAMzAnityatve "oGkArazvAthazabdazca dvAvetau brahmaNaH purA / ca tayorubhayorapi klizirUpasadbhAvAd bahuvacana vinApi grahaNaM kaNThaM bhittvA viniryAtau tasmAnmAGgalikAvubhau / " [ ] sidhyatIti kutastadartha bahuvacanaM prayujyateti / dvitIyAMzo'pya- ityuktatayA tasya manalArthatvasiddheriti vAcyam, anyArtha nityaH, tena "prAjjJazca [5.1.79.] iti "dazcAGa" [5. mAnIyamAnodakakumbhavat arthAntarabodhanAya prayuktasyaivAthazabdasya 401. 78.] iti pUrvasUtrAdda ityanuvRttyA dAsaMjJavadadAsaMjJa- maGgalArthatvasya zAstrakAravyavahAraviSayatvAt / athazabdArthAzca- 80
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ rrrrrrrrammmwwwwwnwmnaamannanawwanmainamaina nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / wwwwwwwwwamraumaamimomwwwmamimmom "athAtho saMzaye syAtAmadhikAre ca maGgale / 'rthAH-prayojanAni pratipAdyatvena yatra karmaNi tad yathA syAt vikalpAnantarapraznakAArambhasamuccaye // " tatheti bhAvaH / yatnaH tatkharUpalAbhahetvAdinirdezarUpaH, iti medinIkozAnusAra saMzayAdyA bahavaH, tatrAnyeSAma- | kriyate vidhIyata ityrthH|| prAkaraNikatvAdiha prakaraNAnusAramAnantaryArthakasyaiva grahaNamu- pratijJAtaM prastauti-vaM rUpaM zabdasyetyAdinA / zabdAnu5citamiti saMkSipya nizcinumaH, pUrvaM ca haimazabdAnuzAsana- zAsane zabdaireva sarvavyavahArAt tadbodhyanirNayaprayojakasya nyAya-45 zAstravRtteruktatvAt tadanantaramasya vAkyasyoktatvena tadA- | syaiva prathamaM nirUpaNIyatvenAvasaraprAptatvAdAha-svaM rUpamitinantaryasyaiveha grahItumaucilyAt / tathA ca zabdasAdhutvA- zabdena hi arthaH pratyAyyate, arthapratyAyanArthameva zabdAnAM nukUlasUtrANAM vyAkhyAtatvena tatprasaGgasaGgatyA tadudhakArakANAM prayogAt, tatra zabdazAstrIyakAryANAmarthe bAdhAt zabda eva nyAyAnAM smRtiviSayatve satyupekSAnahatvarUpamavazyavaktavyatvamA- | zabdasya bodhyo vyAkaraNazAstre iti nizcIyate, tathA ca zabdena 10 patitamiti bhAvaH / tathA caitadvyAkaraNapravRttyanantarametadupa- tadarthakazabdamAtrasya grahaNApattI tatvarUpasya tatparyAyANAM tadvi-50 kArakANAM nyAyAnAmanuzAsanAya yatnaH kriyata iti bhAvaH / zeSANAM ca grahaNe prApta niyamArtho'yaM nyAyaH-yatra zabdagrahaNaM tatra etena vyAkaraNapravRttyA sahAnantaryasambandho'pi suucitH| prayojanaM tasya svarUpameva grAhyamiti / pANinIye tantre tu saMjJAsUtratvamasya cAsandigdhazAstrapravRttirUpameva / tatra nIyate sandigdho'rthoM nirNaya- svIkriyate, saMjJApakSe'pi niyamArthatvaM saMbhavatyeva, devadattAdayo hi mebhiriti vigrahe "nyAyAvAyAdhyAyodyAvasaMhArAvahArAdhAradAra- saMjJAzabdA niyamArthA eva, 'sarvArthapratyAyanazaktiyukto hi 15 jAram" [5.3.134.] iti sUtreNa ghatri nyAyazabdo nipAtitaH, zabdaH, sarvazabdazaktipratyAyyazaktiyuktazcArthaH' iti vyavahArAya 55 tatrArthanirNayakaraNatvarUpasya lakSaNasya phalitatvena saMjJAsUtra-vidhi- niyamaH kriyate, niyamasvarUpaM ca dvidhA-'devadattazabdenAyamoM sUtrAdInAmapyarthanirNayAnukUlatayA nyAyatvaprasaktiriti svAbhila- grAhyaH' iti 'ayamoM devadattazabdenaiva bodhanIyaH' iti ca / SitanyAyapadabodhyaprakRtagranthapratipAdyanyAyAnAmeva lakSaka lakSa- | vastutastu sarveSAM zabdAnAM sarvArthavAcakatve'pi tadasmadAdInAM NAntaramavazyAzrayaNIyam, tattham-vidhizAstrapravRttinivRttyu- jJAnaviSayo na, sarvArthazabdAnAM viziSyAsmadAdibhirjJAtumazyakya20 payogisAdhutvAprakArakazaktyaviSayakabodhajanakatve sati adhikAra- tvAt , kintu yoginAmeva tajjJAnam, evaM ca zAstrAdhikAriNo-60 zAstrabhinnatvaM nyAyatvamiti / nyAyena kasyacid vidhizAstrasya | 'smadAdIn prati zAstrasya vidhAyakatvameva na niyamArthatvam , kintu kutracit pravRttaH kutracinivRttezcAvazyaMbhAvena tadupayogibodha- prakaraNAdasyaivArthasya zAstre upasthitau arthAdeva niyamaH phalatIti janakatvaM nyAye'kSatameva, vidhisUtrasyApi vidhyantarapravRttyAdyupa- 'vyavahArAya niyama' ityupapannaM bhavati / nanu rUpa-rUpiNoratra bhedA yogitvasya sattvAt tamivRttaye sAdhutvAprakAraketi bodhavizeSaNam , | bhAvAt zabdasyeti SaSThayanupapannA, saMjJA-saMjhisambandhazcAnupapanna 25 adhikArasUtrANAM "bhave" [6. 3. 123.] ityAdInAmapi iti cet ? satyam-' rUpazabdena "kalyamereyaNa" [6.1.17.65 vidhizAstrapravRttyupayogisAdhutvAprakArakabodhajanakatvena tadvayA- | ityAdisUtragRhItAgnizabdAdiniSThAgnizabdatvAdikaM zukasArikApuru. vRttaye'dhikArazAstra bhinnatvamiti vizeSaNam // | SodIritabhinnazabdavyaktisamaveta sAmAnyamabhidhIyate, tathA.cAnetAn nyAyAn vizinaSTi-ye sviti / zAstre sa catA | kasamavetatvaM sAmAnyalakSaNaghaTakaM na durlabham, na ca zukrasArikAlokaprasiddhAzceti-anena teSAM nyAyAnAM svakalpitatvanirA-dhruccAraNeccAraNakriyaiva bhidyate na zabda iti vAcyam , tAlvAdi30 sapUrvaka zAstraprakriyopayogitvaM sUcitaM bhavati, tathA ca vyAkaraNa- | vyApArarUpasyocAraNasya zravaNAnahatvena zabdazravaNAnantaraM jAya-70 - sUtrANAM navyatve'pi nyAyarUpANAmeSAM vyAkaraNAntareSvapi vyava- mAnavaktRvizeSAnumAnAnupapatteH, udAttatvAdiviruddhadharmAdhyAsAca hRtatvena paramparAprAptatvena cirantanatvamityapi vyaktaM veditavyam / bhedasiddheH, varNaniSThatvena pratIyamAnAnAmudAttatvAdInAM dhvaniniSTha'zAstre ityanena prakRtavyAkaraNazAne ityavagantavyam , tena tvakalpane mAnAbhAvAditi bhAvaH / tathA ca rUpazabdasya sAmA lokaprasiddhAnAmapi sUcIkaTohanyAya-kAkAkSigolakanyAya-Damaru- nyArthakatve 'vyaktaH sAmAnyaM saMjJA' 'sAmAnyasya vA vyaktiH' 35 kamaNinyAya-ghaNTAlAlAnyAyAdInAmihAsaMgRhItatvena na nyUnatA, ! iti vyAkhyAne kaamcaarH| ayamAzayaH-khazabda AtmIyatvena 75 teSAM zAsne sUcitatvAbhAvAt ; yadyapi bhavatyevaiSAmapi kvacidava- rUpeNa vyaktibodhakaH; evaM ca zabdasya tattajAtiviziSTasya khasare'trA'pi zAstre samupayogastathApi teSAM prakRtazAstre'nullikhi- | vyaktiH, rUpa-sAmAnyasaMjJakamiti prathamavyAkhyAnAbhiprAyaH, tatvena tadasaMgrahe'pi na hAniH / lokasiddhAzceti-lokazcaiha | zabdasya rUpamuddizya svamityanena vyaktisaMjJakatvaM vidhIyate iti vyAkaraNapravartakaprAmANikAptajanasamudAya eva, tatra prasiddhatvena | dvitIyavyAkhyAnArthaH / evaM copapadyate sAmAnAdhikaraNyam , tathA 40 teSAmaprAmANikatvazaGkAnirAsaH / tadarthamiti-te nyAyA evA- | ca vyaktiH kArya pratipadya mAnA sAmAnyapratibaddhava pratipadyate,80
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / sAmAnyamapi kArya pratipadyamAnaM vyaktidvAreNaiva pratipadyate iti / bhavati, matsyapadena svarUpasya, vizeSAgAM mInarUpasya paryAyasya na 40 phale na kazcid bhedaH / pANinIyatantre ca sUtrarUpeNArya nyAyaH / tvanyeSAM "pRthuromA jhaSo matsyo mIno vaisAriNo'NDajaH / visAraH paThitaH, mahAbhASye ca [pA. sU0-1. 1. 68.] asya nyAyasya / zakalI ca." ityamaroktAnAM paryAyANAm / yadyapi prakRtasUtre'rthavaiyarthya pratipAditaM, tadAzayazca nAgezena zabdenduzekhare saMjJApraka-grahaNena vRtto sAdhitametat , tathA hi tatra vRtti:-"arthagrahaNAt 5 raNe itthaM pratipAditaH-"arthe kAryasya bAdhe'pi upasthitatvAt tatparyAyebhyo vizeSebhyazca bhavati" iti, tathApi tadupalakSaNaM 'rAjJaH' ityAdau [rAjazabdAt pratyayavidhAyakasUtrastharAjJa iti pade lakSyAnusAri vyAkhyAnasyaiva, kathamatyathA mInarUpaparyAyAdeva sthAna 45 iti bhAvaH ] tajanyabodhe prakAratayA bhAsamAnasya rAjanzabdasyaiva pRthuromAdibhyaH, tathA cedRzavyavasthArtha lakSyAnusArivyAkhyAna syaiva zaraNIkaraNIyatvena tenaiva siddha nArtho'nena nyAyeneti bhAdhyAgrahaNaM bhaviSyatIti vyartha sUtram / upasthitArthatyAge mAnAbhAvena dyAzayaH / evaM caivaM vyAkhyAnenaiva siddhe'tratyobhayAMzasthAnityatvatasya vizeSaNatayA'nvayasambhavena ca arthavatparibhASApi siddhA / jJarapanAyAM kliSTakalpanamanucitameva, tathA hi-"prAjjJazca" {5. 10 lakSyAnusArAt tattatsaMjJA karaNajJAnarUpaprakaraNAca SAntasaMkhyAvA 1.79.] ityatra dArUpagrahaNena vRttikRtpratipAditena tadviSaye-50 caSaSazabdasya saMjJAkaraNena zabdazAstrIyasaMjJAyAM svarUpAgrahaNa 'zabdasaMjJelyaMzasya yadyapi pravRttyabhAvo'numIyate, tathApi na tadajJApanAca 'upasarge dhoH" [pA. sU0 3. 3. 92.] ityAdAva nityatvasAdhaka bhavitumarhati, tathA sati jJArUpasAhacaryasya vRttidoSaNAzabdasatyapi vyartham" iti' "ata eva janapadApatyapazu kRdAzritasyAsaMgatyApattaH / etasya tadani yatAnumApakatvAkhyAnaM 'devatAdizabdeSu na doSaH, ata eva vRkSAdiSu vizeSANAM grahaNam , cAnuncitaM, pakSamAtravRtta<Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [7. 4. 15.] "amadrasya dizaH" [7. 4. 16.] iti vidhiSu tadantavidheH pratiSedhakaH, dhvanitaM cedam "asamAse niSkA-40 sutradvayamekadezAnumatyA sammilya, tathA hi-rASTravAcinaH / dibhyaH" [pA0 sU0 5.1.20.] iti sUtre mahAbhASye, tathA susarvArdhAt parasyottarapadabhUtasya vRddhiH prathamena vidhIyate ca tatratyaM bhASyam - "grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhiH prati "bahuviSayebhyaH" [6. 3. 45] ityAdisUtravihitAn / Sidhyatenaca Thavidhau kAcin prakRtirgRhyate" iti, tatra kaiyaTaH5 pratyayAna nimittatvenAzritya; dvitIyenApi "amadrasya dizaH" yatra viziSTA prakRtirupAdIyate tatraiva tadantavidheH pratiSedhaH, [7. 4. 16.] iti sUtreNa madrabhinnasya rASTravAcaka Thavidhau "[prAvateSTa'' pA0 sU0 5. 1. 18. J ityatra tu 45 syottarapadasya digvAcakAt parasya rASTravAcitvAnimittaka pratyaye prAtipadikAdhikArAt prAtipadikamAtraM prakRtitvenAzrIyate" iti parato vRddhirvidhIyate, tatazca "bahuviSayebhyaH" [ 6. 3. 45.] vyAcakhyau / tathA ca viziSya AnupUrvyavacchinna viSayatAprayo' ityAdInAM *grahaNavatA iti nyAyavirodhAt tadantebhyaH jakapadena nAmagrahaNa eva tadantavidhiniSedhako'sau nyAyaH, 10 pratyayavidhAyakatvAbhAvena nimittAnupalambhAdetayoniviSayatva | "bahuviSayebhyaH' [6.3 45. ] iti sUtraM hi na viziSya meva syAditi pUrva sUtraM susarvArdhapUrvasya janapadasya pratyayavidhau | kimapi nAma gRhNAti kintu bahutvaviSayebhyo rASTravAcinAmabhya 50 grahaNasyAnamApaka, paraM ca digvAcakapUrvasya / tathA ca jJApakasya iti sAmAnyata eva, tatazca mumAgadhakAdiSu grahaNavatA* iti bAdhakatayA *grahaNavatA* iti nyAyaM bAdhitvA'nena nyAyena | pAyana / nyAyasyApravRttyA khata eva "bahuviSayebhyaH" [6. 3. 45.] "bahaviSayebhyaH" [6. 3. 45.] ityAdInAM susadhidik-iti pratyayaH syAdeveti na prakRtasya nyAyasyotthAnasyAvazyaka15 zabdapUrvAdapi pratyayavidhAnena sumagadheSu bhavaH-sumAgadhakaH, teti / atrocyate-AnupUrvyavacchinnaviSayatAprayojakapadena nAma* sarvamagadheSu bhavaH-sarvamAgadhakaH, ardhamagadheSu bhavaH-ardhamAga grahaNa eva tasya tadantavidhiniSedhasya pravRttiriti khIkAre 'dvikha-55 dhakaH, magadhAnAM pUrvI bhAgaH-pUrvamagadhAH, teSu bhavaH-pUrvamAga- rAdanadyAH" [6.1.1.] ityAdiSvapi nAmagrahaNavattvAbhAvAt dhaka ityAdayaH siyanti, pUrvamAgadhaka ityatra ca pUrvazabdasya tadantavidherapratiSedhe 'dAtteya' ityatra dattAzabdAdiva paramadattA samprati dezAvayavavAcakatve'pi dizi dRSTatvena dikzabdatvAt | zabdAdapi eyaNa syAt , tatazca AnupUrvyavacchinnaviSayatAprayo20 prtyyH| jJApakasya vizeSaviSayatvAzrayaNAcca susadhaiidikazabda- | jakatvamapahAya nAmabRttiviSayatAprayojakatvameva grahaNavannAmatva.. -bhinnapUrvasva janapadasya pratyayavidhI grahaNaM na bhavatIti Rddhamaga-mityAsthayama.pratipAdayiSyate caitattacyAyavyAkhyAvasare vista-60 dheSu bhava ityarthe'kajo'bhAvena "bhave" [6. 3. 123.] reNa ], evaM ca "bahuviSayebhyaH " [6.3.45.] ityuktyA bahuityanenANeva bhavatIti Ardhamagadhaka ityeva, tatrottarapadavRddherapya- | vacanamAtraviSayANAmaGga-vana-vRji-madra-magadha-paccAlAdInAM nAnAM prAptaH / ayaM ca nyAyo'vyApaka eva paricchinnaviSayatvAditi viSayatAyAH samupasthityA nAmavRttiviSayatAprayojakapadatvamasyA25 nAsyAnityatAjJApakasaMbhava iti nitya evAyam // 2 // ; kSatameveti tadantavidhipratiSedhaprAptirakSataiveti tatpratiSedhako'yaM nyAya Avazyaka eveti / nanvatra "susarvAghodrASTrasya" [5.4.65 susaLadhadikzabdebhyo janapadasya // 2 // * 15.] iti "amadrasya dizaH" [ 6. 4. 16.] iti ca vRddhita0-nirUpitA'sya prasaGgasaGgativRttI pUrvanyAyena zabdasya khaM vidhAnaM yajjJApakatvenopanyastam , tannocitaM, yataH "madrAda" jApanIta no rUpameva bodhyamityAdinA / pANinIya tantra "yana vidhistadantasya" ! [6. 3. 24.] iti sUtravRttAvetadvihitasyApratyayasya "bahu (pA. sU09.1.72.] iti sUtreNa prAptasya tadantavidheH "samAsa-viSayebhyaH" [ 6. 3. 45.] iti prAptasyAkalaH, tadapavAdabhUtasya .30 pratyayavidhau pratiSedhaH" iti vArtikena niSedhaH paThyate mahAbhASye, "jimadrAddezAt kaH" [6.3. 38.] iti vihitasya kasyA-70 tathA ca pratyayavidhau tadantagrahaNAbhAvAt bahuviSayebhyo jana pavAdatvaM yaduktaM tat tayoH [akala-krayoH ] tadantAdaprAptyA na padebhyaH kevalebhya eva pratyayaH syAja tu tadantebhya iti tadapa- saMgacchata iti tathA vacanaM jJApayati yat-susarvArSadikzabdebhyo vAdabhUtaM "susarvArSadikzabdebhyo janapadasya' iti vacanaM vArti- | janapadasthati tadantavidhiprApako nyAyo'stIti pratipAditatvena karUpeNa paThyate mahAbhASye, tathA ca na jJApakAdikaM tatrAdhIyate, tasyaiva jJApakatvopanyAsasyauncityAditi cet ? satyam , tasyaika35 *grahaNavatA nAnA na tadantavidhiH * iti nyAyazca 'samAsa- ! dezAnumatyA divazabdaviSaye tanyAyasattvAnumApakatvasambhave'pi 75 pratyayavidhau pratiSedhaH' iti vArtikasthapratyayAMzAnuvAdamAtramiti | susarvArthAze vRddhividhAyakasUtrasyaiva jJApakatvasyAzrayaNamucitAmeti paribhASenduzekhare spaSTam / atredaM vicAryate-khamate* grahaNavatA | dikzabdAze'pi tAdRzasya vRddhividhAyakasyaiva jJApakatvamAzrayaNInAnA na tadantavidhiH iti nyAyasyAyaM nyAyo'pavAdabhUta yamiti vicAreNa tasyAnulekhAtU . jJApite ca tasmin nyAyeiti-hi vRttau pratipAditam , sa nyAyazca viziSya gRhItanAmaskhevatrAo'kakApavAdatvavacanamapi tadudAharaNatvenocitameveti na
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / kApyanupapattiH, sati sUtrasya jJApakatvasambhave vRttivacanasya nyAyArthaH / tena "varSAkAlebhyaH"[6.3. 80.]iti sUtravihita 40 jJApakatvAzrayaNaM vRttikRtAM na saMgataM syAt, khavacanena vizeSa- ikaNa yathA varSAsu bhavamityarthe vArSikamityatra bhavati, tathA vacanakalpanAyAH prauDhitvakhyApakatvAt , tathA ca "tIdameva varSANAM pUrvo bhAga ityarthe "pUrvAparAdharottaramabhinnAzinA" jJApakaM susarvArdhadikzabdebhyastadantavidheH" iti vRttau 'idameva [3.1.50.] iti samAse pUrvavarSA iti, tAsu bhavamityarthe'pi 5 ityevazabdo'pyarthakaH-idamapIti; yadi ca 'idameva'ityasyAJ-tenekaNpratyaye kRte "aMzAhatoH" [7. 4. 14.] ityavayavidhAnamevetyarthaH, tasya ca "dikpUrvapadAnmadrAcAnAmraH" ityeka- vavAcakAt parasya RtuvAcakasya varSAzabdasyAdisvarasya vRddhau 45 yoge kartavye pRthagyogakaraNAdanuvartamAnaNapratyayabAdhanArthatvaM ! pUrvavArSikamiti bhavati evaM zizire bhavamityarthe yathA zaiziramiti 'prAgjitAdaN' ityadhikAraprAptAgvidhAnArthatvaM cAzritya 'madrAt' | bhavati, tathA zizirasya pUrvo bhAgaH pUrvaziziraM, taba bhavamityarthe ityeva sUtrayitavye avidhAnaM bAdhakabAdhanAtha sat bAdhyayorakaJ pUrvazaiziramityatrApi "bhartusandhyAderaNa"[6.3.89.] ityaN 10 kayostadante'pi pravRttiM sUcayatIti bhAvaH, tarhi tadapyastu- | bhavati, vRddhizca pUrvavadeva "aMzAhatoH" [7. 4. 14.1 ekadezAnumatyA jJApakam , sarvAzena tu vRddhividhAyakasUtradvayameva / ityanenottarapadAdisvarasya / vRddhimadvidhAviti ca vRddhinimittaka- 50 jJApakamityAsthayamityalaM bahugaveSaNeneti / tathA ca bahuviSayebhyo / pratyayabhinnavidhau tadantavidhivyAvartanAya, tathA ca "prAvRSa rASTravAcibhyo yo'kanAdividhiruktaH sa tadantavidhinA'vayava-! eNyaH" [6.3.92.] iti vihita eNyapratyaye vRddhiprApThyaprAdhAnyavivakSayA vA yadyapi tadantebhyo'pi prAptaH kintu *graha- ! bhAvena tadvidhau tadantagrahaNAbhAvAt prAvRSaH pUrvo bhAgaH pUrva15 NavatA0* iti nyAyenAtra tadantavidheH pratiSedhAdaprApto'nena / prAvRTa, tasyAM bhavamityarthe tatprAtyabhAvAt Rtunimittaka evANU nyAyena pratiprasUyata iti siddham / nanu pUrvamAgadhaka ityAdau pUrveSu / bhavati-pUrvaprAvRSamiti, na tu eNyaH / avayavebhya iti ca 55 magadheSviti vigRhya magadhazabdAdeva pratyayaM vidhAya pazcAt pUrva-jJApakasAjAtyapradarzanam , anyathA hi pUrvanyAyAd dikzabdebhya zabdena samAse tatra vRddhividhAyakasUtrasya cAritArthyasambhave na tasya | ityanuvRttyA dikazabdapUrvapadasthA'pi grahaNamityeva sidhyeteti jJApakatvamucitamiti cet ? na-"digadhika saMjJA-taddhitottarapade" pUrvAsu RtvantarairvyavahitAsu varSAsu bhavamityarthe'pi "varSAkA20[ 3. 1. 98.] iti sUtreNa tadvite viSayabhUte eva karmadhAra- ! lebhyaH" [6. 3. 8..] iti varSAlakSaNa ikaN na bhavati yasamAsavidhAnena samAsAt pUrva pratyayotpattarasambhavena samAse | kintu kAlalakSaNa eva, tathA ca "aMzAhato"[7.4.14.]60 kRta eva tadutpatteH; asamastasya kevalasya magadhazabdasya pUrvazabda- ityuttarapadavRddhirapi na bhavati pUrvazabdasyAMzavAcitvAbhAvAt / mapekSamANasya sApekSamasamarthamiti nyAyenAsamarthatvAdasAmarthya ca evaM pUrvasmin zizire bhavamityarthe RtulakSaNo'N na bhavati sati taddhitapratyayotpattarasambhavAt , "samarthaH padavidhiH" [5. kintu kAlalakSaNa ikaNeveti paurvavArSikam , paurvazaizirika25 4. 120.] iti sUtreNa samAsa-nAmadhAtu-kRttaddhitopapadavibhakti-: miti, atra "vRddhiH svareSvAdeNiti taddhite" [7. 4. 1.] yuSmadasmadAdeza-pnutarUpANAM padavidhInAM samarthapadAzrayatvavidhAnAt, ityAdisvarasyaiva vRddhiH / asya jJApakaM tu "aMzAhatoH" [7.65 sAmarthya ca vyapekSA ekArthIbhAvazca, vyapekSAyAH sAmarthyasya ! 4. 14.1 ityanenottarapadasya RtuvAcinoM'zavAcinaH parasya bAkye sambhave'pi ekArthIbhAvarUpasAmarthyasya samAsAdiniSThasya | vRddhividhAnameva, taddhi aMzavAcipUrvapadAt parasmAhatuvAcinaH samAsAdau vihite eva sambhavAditi samAsAt pUrva nAsti taddhi- jitpratyayotpattau satyAmeva saMgaccheta, na ca tataH pratyayasya 30 totpattiriti pUrvamAgadhaka ityAdeyAyaM vinA'siddhireveti // 2 // prAptirasti grahaNavatA nAmnA* iti tadantavidhiniSedhAt, / tathA ca tad vyarthameva syAditi svasArthakyAya tadantavidhi 70 jJApayatItyavayavavAcipUrvAdRtvantAdapi Nit pratyayaH siddho si0-tadantavidhiprApakapUrvanyAyaprakaraNAt tatsamAna- bhavati // 3 // viSayo nyAyo vyAkhyAtumavasaraprApta iti pUrvanyAyasadRzo'yaM nyAyo vyAkhyAtumupakramyate / vRddhiH kAryatvenAstyasminniti | *RtovRddhimdvidhaavyvebhyH||3||* 35 vRddhimAn , tathA ca yasmin pratyaye vRddhirvidhIyate sa prtyyo| ta0--etacyAyaphalapradarzanAvasare yattu kaizcit-"pUrvAvaya vRddhimAn , saca "vRddhiHsvareSvAdemiti taddhite"[7.4.1.] vayogAt pUrvAH-prathamA varSAH-pUrvavarSAH, tAsu bhavamityarthe "pUrvA-75 iti sUtrAnusAraM Nit pratyayaH, Rtoriti paJcamyantam , tathA paraprathamacaramajaghanyasamAnamadhyamadhyamavIram" [3. 1. 103.] ca RtuvAcakAcchabdAt NitpratyayavidhI miNatpratyayasya vidhAne / iti sUtreNa kRtasamAsAt pUrvavarSAzabdAdapi "vaSokAlebhyaH" kartavye tadavayavapUrvAt RtvantAdapi sa pratyayo bhavatIti [6.3.80.]ityakaNi pUrvavArSikam ityuktaM tanna rocayAmahe, tathA
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mmarwar imurramwww.namammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwrmwarwwwwwwwwwwwwwwramme hi-pUrvAvayavasambandhanimittakastatra pUrvazabdaprayogo na tu vAsta- | nyAyazca viziSya tattannAmatvena kenacit pratiniyatadharmeNa vA vikaH, tathA ca tatra pUrvazabdasya nAvayavavAcitvamapi tu tatsambaddha- | saMgRhya yatra nAmagrahaNaM tatraiva pravartata iti pUrvamuktatvAt / "varSAprathamavarSAvAcitvamityavayavatvAbhAvAt pUrvAsu varSAsu bhavamityartha | kAlebhyaH" [6.3.90.] ityatra ca bahuvacananirdezena yathAkathaMiva na tadantavidheH prAptirna vA tatra "aMzAhatoH" [7.4. 14.] | cit kAlavRttInAmeva grahaNamiti prAguktamiti na tatra prahaNavateti 5 iti vRddhirapi prAptA, pUrvazabdasya svArthabAdhe hi arthAntarasaGkamaNameva nyAyasya pravRttiH, yathAkathaMcitkAlavRttInAM tatra grahaNAdeva sAkSA-45 prathamavarSAlakSakatvam, zakyArthabAdha eva hi lakSaNAyAH khIkA- | kAlavRttibhyo mAsa-saMvatsara-divasAdizabdebhyaH pratyaye, mAse bhavaM rAt, evaM cAvayavavAcitvAbhAvaH spaSTa eva / evaM vRddhimadvidhA- mAsika saMvatsare bhavaM sAMvatsarika, divase bhavaM devasikamitivat viti kimiti, avayavebhyaH kimityapi padakRtyapradarzanaprakAro'yukta | nizAsahacaritamadhyayana nizA pradoSasahacaritamabhyayanaM pradoSa iti iva pratibhAti, "aMzAhatoH"[7. 4. 14.] iti vRddhividhAyakena | nizApradoSazabdAbhyAmupacaritArthavRttibhyAmapi pratyaye tayorjayI10 sUtreNa jJApitasyAsya nyAyasya svaviSayasAjAtyavadeva vastu jJApa- | tyarthe'pi kAlavAJcitvAnimittakekaNpratyaye naizikaH prAdoSika iti 60 nIya, yena svasya cAritArthyaM syAt, nahi pratyayavidhau tadanta- bhavati / evaM kadambapuSpasahacaritaH kAlaH kadambapuSpam , yavabusavidhiriti jJApayituM zakyate, asati bAdhake hi pramANAnAM sahacaritaH kAlo yavabusamityAdirUpeNopacaritArthAnAmapi kAlasAmAnye pakSapAtaH, asti cAtra bAdhaka-grahaNavateti nyAyasya vRttitvena grahaNaM tatastannimittakapratyayotpattizca bhavati, evaMvidhAnirviSayatvApAto bahulakSyopallavazva; tathA ca tannyAyavyApyameva | zcoecaritArthaparAH kAlavRttayo na kenacidupasaMgrAhakarUpeNa nirdeSTuM 15 kimapi jJApanIyaM yena svasya cAritArthyamiSTalakSyasiddhizca bhavet , zakyanta iti na tadrahaNasya nAmagrahaNatvamiti na tatra grahaNa-55 tatra jJApyarUpopasthApakaM cAnyanna kiJcidastIti jJApanazAstrIyodde- vatA0* ityasya pravRttiriti tattvam / evaM ca RtuvAcibhyo yo'NAzyanimittAbhyAmeva jJApyarUpaM gRhyata iti vRddhimatpratyayaviSayatva- dividhiruktaH sa tadantavidhinA'vayavaprAdhAnyavivakSayA vA RrakamavayavaviSayatvaM ca jJApye'rthe'vazyameveSTavyam / tathA cetthaM ntebhyo'pi yadi syAt tadaiva "aMzAhato:"7. 4. 14.] vyAvartya pradarzana nyAyApravRttisthalaparicayamAtrArthamiti svIkarta- ityasya sArthakyamiti, tacca na siddhyati *grahaNavatA0* iti 20 vyam / yadyapyavayavebhya ityasyAbhAve'pi kathaJcidekadeze svaritatva- | tadantavidhipratiSedhAditi tazyAyabAdhako'yaM nyAyo vRddhividhAya-60 pratijJayA pUrvanyAyAd dikzabdebhya ityasyAnuvRttyA digvAcaka- | kena tena jJApita iti tadantavidheH pratiprasavo'yaM nyAya iti zabdAnAmavayavavAcitvasyApi darzanAjjJApakasArthakyasaMbhAvanayA | sAram / pANinIye tantre cAyaM nyAyaH "yena vidhistadantasya" tadaMze zaGkayituM zakyate, tathApi tariklaSTakalpanAmAtram, gmke| [pA0 sU0 1. 1. 69.] iti sUtre samAsapratyayavidhau pratiSedha satyavaikadeze svaritatvakhIkArAt / nyAyAnAM ca jJApakabhedAt | iti vAti kaniSiddhatadantavidhipratiprasavarUpeNa vArtikatvenokta iti 25 parasparAsambaddhatvena parasparopakArakatvAbhAvAt / jJApakasUtre ca | vacanarUpamevedamiti na tatra jJApakApekSA'sti / phalaM cobhayo-85 'RtoH' sAmAnyenaivopAdAna miti RtusAmAnyameva jJApyArtha- | stantrayoH samAnameveti // 3 // zarIre'pi pravRSTamiti nirvizeSaM na sAmAnyamiti naiyAyikAbhyupagamarItyA RtuvizeSavAcakaviSaye "varSAkAlebhyaH" [ 6 3. * kharasya hrakha-dIghe-platAH * // 4 // 80.7 ityatra pratusAmAnyavAcakaviSaye "bhartusandhyAdeH" [6.3. si0-"eka-dvi-trimAtrA hasva-dIrgha-sutAH"[1.1.4.] 3089.] ityatra cobhayatra tadantavidhiH, tadanukUlameva ca pUrva- / ityanena eka-dvi-trimAtrANAM hasva-dIrgha-jutasaMjJAH vihitAH, vArSikamiti pUrvazaiciramiti codAharaNadvayaM pradarzitaM vRttau / nanu | dusvAdividhipradezeSu ca prAyaH sthAnivizeSAanuktAH, tatra kasya 70 pUrvAsu RtvantarairvyavahitAsu varSAsu bhavamityarthe yat-kAlalakSaNa sthAne te AdezA ityanirNayaprasaGge nirNayArtho'ya nyAyaH prastUikaNa bhavatItyuktaM tanna cAru, vaSozabdasyaiva kAlavAcitvAt | yate / hasva-dIrgha-platA AdezAH svarasyaiva stharna ta vyaJjamasyeti pUrvavarSAzabdasya tadabhAvAt , na ce tadantavidhinA prAptiH * grahaNa- ! nyAyArthaH / tatra hasvavidhAyaka sUtraM "klIbe"2.4.97.] 35 vatA0* iti tadantavidhipratiSedhAditi cet ? satyam-"varSA- | iti, tatraitanyAyabalAdeva napuMsakavRtteH svarAntasya nAmno dvasvaH kAlebhyaH" [6. 3. 8..] ityatra yathAkathaMcit kAlavRttaH | syAdityoM labhyate, tanna ca "paSTayA'ntyasya" [7.4.8 zabdasya kAlavAcakatvenAzrayaNAta, ata eva "bhatusandhAderaNa"106.iti paribhASAsUtreNAnsyasya dvasvo bhavati, yathA zriyA [6. 3. 89.3 iti sUtre bhArthAt RtvarthAt sandhyAdezca kAlArthAdi- saha vartate yat kulaM tat sani, atra IkArasya hrasvaH / tathA tyuktaM vRttI, anyathA nakSatrAdyarthAnAM kAlArthatvAbhAvAt teSAM ca padopasthApako'yaM nyAyaH, yanna hasvAdayo vidhIyante tatra 40 kAlArthatvavizeSaNamasaGgatameva syAt / *grahaNavatA* iti / sthAninirdezaparaM 'svarasya' iti padamupatiSThata ityarthAt, etada
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / wom ra m mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmoninvitammerwwwwwwwwran bhAve ca "klIbe" [2. 4. 98.] ityasya napuMsakavRtternAnno kharAntatvAbhAvAcca na bhavati, kintu "kramo dIrghaH parasmai" 40 isvaH syAdityarthe yadyapi sani kulamityAdi siddhayati, nAmna | [4. 2. 109.] "ThikkambAcamaH" [4. 2. 110.] iti SaSThyA nirdiSTatyena "SaSTyAntyasya" [7. 4. 106.] ityAdau svarAntatvAbhAvenApravRttyA tatra 'svarasya' iti vaktavya iti paribhASayA'ntyasya svarasyaiva hrasvo vidhIyate, kintu syAt , yena teSAM kharasya dIrtho bhavediti cet ? satyam-ata 5'tat' ityAdi vyaJjanAntasthale'pi tatpravRttI sakArasya sthAne eva padopasthApakapakSasyAzrayaNAt / ayamAzayaH-nAya "pachyA:tadAsanno dvasva lakAraH syAditi tadvAraNAyAsyAvazyakatvam / tyasya" [7. 4. 106.] iti paribhASAyA apavAdabhUto 45 evaM dIrghavidhedAharaNam-"acca prAga dIrghazca" [2... nApi zeSabhUtaH, kintu tadasambaddhaH svatantra eva hrasvAdividhiSu 104.1 iti, atrApi svarasyetyupasthityA 'pratIcaH' ityatra / kharasyeti padamupasthApayati / tatra ca vizeSyavizeSaNabhAvasya / praterikArasya dIrghaH, svarasyeti vacanAcArya dIrgho vyaJjanasya na kAmacAratvAlakSyAnusAra kacid gRhyamANena nAmAdinedaM vizeSyate 10 bhavati, yathA dRSadamaJcatIti tAn 'dRSaJcaH' iti, na cAtra kvacica tasyaivedaM vizeSaNaM bhavati, tathA ca nAmAdevizeSyatve dakArasyAsanno dI! nAstIti vAcyam , dantyasthAnasAmyena | svarAntasya nAmno hrasva ityAdyarthe sati "SaSThayA'ntyasya" [7.50 lUkArasyaiva dIrghatvAt / lutodAharaNaM yathA-"dUrAdAmanyasya 4. 106.] iti paribhASAsAhAyyena svarAntasya nAno'ntyasya / guruvaiko'pi lanRt" [7. 4. 99.] iti 'he caitra hakho bhavati, kharasya vizeSyatve ca "kramo dIrghaH' [4.2: ehi' ityatra hi svarasyaiva luto bhavati, tatphalaM tu "pluto- | 109.kramaH svarasya dIghoM bhavatItyAdyarthAzrayaNAnna kApi doSaH / 15 'nitau" [1. 2. 32. ] ityasandhiH / jJApakazcAsya nyAyasya | spaSTazcAyamarthaH "acazva" [pA0 sU0 1 2. 29.] iti sUtre hasvAdividhI sthAninirdezAbhAva eva / plutavidhau yadyapi mahAbhASye / ayaM ca nyAyo yatra havadIrdhAdizabdena hRtvadIrdhAdInAM 55 "sammalyasUyAkopa0" [7. 4. 85.] ityAdisUtre sthAnI vidhAnaM tatraira pravartate natu yatra svarUpato dIrghAdividhAnaM tatra / nirdiSTo dRzyate tathApi hasva-dIrghayoH sahacAritvamAtreNa pluta- | yathA "diva au sau" [2. 1. 117.] ityanena dIrghasvarUpasyau. syApi nyAye pAThaH / athavA yadi kutracidanyavyAkaraNe sthAnI | kArasya vidhAne'pi nAyaM nyAyaH pravartate, tena svarabhinnasya vyaJja20 na nirdiSTaH syAt tatrA'pi svarasya pluto bhavedityevamarthaH pAThaH, nasya vasya aukArAdezo bhavati / evam "A DheraH", 2.1.41.] nyAyasUtrANAmeSAM sakalavyAkaraNasAdhAraNatvAt , yathA pANi- ityanena hakhasyAkAravidhAne'pi tatra nAsya pravRttiriti tadAdizabdA- 60 nIyavyAkarage "bahipreSyazrauSaDvauSaDAbahAnAmAdeH" [pA0 nyasyAkAro bhavati, ubhayatra dIrghaha vazabdAbhyAmavidhAnAt / sU0 8. 2. 91.] iti sUtreNa AdeH pluto vidhIyate, sa ca | nanvevaM tadartha yatnaH kartavyo yena vijJAyatedaM yat saMjJayA vidhAne svarasyaiva yathA syAdityevamartha tadAvazyakamiti saMbhAvanAmAtreNa | evAyaM nyAyaH pravartata iti iti cet ? na-hakho dIrghaH prata 25 svakIyatachAnusAramapyudAhRtamiti bodhyam // 4 // ityevaM bhAvyamAnaH kharaH svarasya sthAne bhavatItyevaM vyAkhyAnAdeva . tallAbhAt / kecittu-"nanu vyajanasyArddhamAtrikatvenaikamAtratvAdi-65 *svarasya hrasva-dIrgha-plutA:* // 4 // lakSaNAnAM hrasvatvAdInAM prasaGga eva nAstIti ko'rtho'tra nyAyena ?, na_viziSakArakA nyAyeva prakAnteSa tadapakAra maivam-arddhamAtrikayoH samudAye ekamAtratvamapi sambhavet , tathA katvena buddhvapArUr3hatayA'yamapi nyAyo'trasaraprApta iti vyAkhyA- | ca pratakSyetyatra kSasya hrasvasaMjJatve "haskhasya taH0" [4.4. yate / atreda vicAryate-kimayaM nyAyaH "SaSTayA'ntyasya" / 7.113.] iti tAgamaprasaGga ityAdau sAphalyAt / svarasyetyeka304.106.1 iti paribhASAyA apavAdabhUto'thavA zeSabhUta iti, | vacanoktezca titau chatramityatrAdutoH samuditayordvimAtratve'pi 70 tathAhi-klIbe" [2. 4. 97.] *ityAdau * napuMsakavRtti- dIrghasaMjJAyA abhAvAt "anAG-mAGaH0" [1.3. 28.] tvayogyatayA nAma iti labdham , tacca SaSThyantam , tathA ca / iti dvitvavikalpo na syAt" iti vadanti, apare tvekmAhuH-tade"SaSTyA'ntyasya" [5. 4.106.] ityasyApi viSayaH, hasvavi- | tat paribhASA'sambaddhArthakathanameva, iyaM hi paribhASA hakhAdividhidhAyakatayA asya nyAyasya ca, tatra yadyayaM nyAyastadapavAdabhUta ! viSaye'nirdiyasthAnitvena sthAninirdezArthI vyaJjanasya tatsthAnitya35 eva syAt tarhi gAHyAti yat kulaM tat 'gopam' ityAdI gozabdo- pratiSedhArthA ceti tadIyagranthe spaSTatvAt , 'pratakSya, titau chatra'-75 kArasya havaH syAt , suvAk kulamityAdAvanantyasya 'vA' ghaTakA- mityAdau hi na hakhadIrghavidhAnasya viSayaH kintu hakhadIrghasaMjJAkArasya ca syAt , atazca taccheSabhUta ityAsthyam / tathA ca khara-1 viSayaH, tathA ca nAtraitazyAyacarcA''vazyakI / ayamAzayaHsyAntyasyetyarthe, athavobhayorapi nAmaviSezaNatvAt kharAntasya nAmna | kharasyeti kathanena vyajanasya sthAne havAdyAdezasyaiva vyAvRttiityarthe. ge pamityAdAvanyasyaiva bhavati,suvAk kulamityAdau nAmnaH ! bhavituM zaknoti na tu vyAne hrasvatvasya, evaM svarasyesekavacane
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / naikasyaiva svarasya sthAne dIrghAdyAdezaH, na tu svaradvayasya sthAne ityaiva | caikasminnaprAptakAryaprApaNArtho'yaM nyAya iti, spaSTametad "Adya-40 kathayituM zakyate, na tu samuditayoH svarayordIrghatvAbhAvaH dIrdha-ntavadekasmin" [pA. sU0 1.1.21 ] iti sUtre mahAsaMjJAbhAvaH ] iti / tathA cedaM kathanaM hrasvAdisaMjJAvidhAyaka bhASye / AdivaddhAvasya kalpanA yathA-"IMca gatI" ityasya sUtraviSayamevoncitama, haskhAdisaMjJAvidhAyakasUtraM ca "ekadvitri- parokSAyAm 'ayAMcake' ityAdau, tatra hi "gurunAmyAderana5 mAtrA hrakha-dIrgha-sutAH" [1. 1.5.] iti, tatra ca vyaJjana- | coH " [3. 4. 48.] ityAM vidheyaH, sa ca nAmyAderdhAsamudAyasya svarasamudAyasya ca saMjJAvyAvRttyarthameva "audantAH | tovidhIyate yathA-'IhAJcakre' ityAdau, ayaM ca 'I' mAtrarUpa-45 kharAH" [1. 1. 4.] iti pUrvasUtrAt 'audantAH ' iti padamanu lAnna nAmyAdiH, Aditvasya parasmin satyeva saMbhavAt , ityavarya eka-dvi-trimAtrA audantA varNA yathAsaMkhyaM hrakhAdisaMjJAH nena nyAyena 'I'kAramAtre nAmyAditvakalpanA kriyate, syurilyarthaH pradarzito vRttau / tathA ceha nedaM zaGkAsamAdhAnaM yukta- tatazcAM siddho bhavati / yathA'yaM varNaviSaye pravartate tathA nAma10 miti / pANinIye tantre mahAbhAdhye'pi "UkAlo'c hrakhadIrgha- | viSaye'pi, tathA ca yatraikameva nAma vidyate. tatra tadAditvataplutaH"pAsU. 1. 2. 27.1 iti hakhAdisaMjJA vidhAyaka-dantatvaprayukta kArya na prAmotIti tatrApyanena tadAditvAdika- 50 sUtre 'ac' iti padasya kharArthakasya ] prayojanapradarzanAyaiva lpanA kriyate, yathA-"indre" [1. 2. 30.] ityasya pratakSyAdInAmupAdAnaM kRtamasti / tathAhi-"acazca" [pA0 / "saptamyA AdiH" [7. 4. 114.] iti paribhASayA sU0 1. 2. 28. ] iti sUtrazeSe atha pUrvasmin yoge ajgrahaNe indrAdau zabde pare iti nyAsakArAdisammatavyAkhyApakSe 15 sati kiM prayojanam ? "ajgrahaNaM saMyogAca samudAyanivRtyartham" , 'gavendrayajJaH' ityAdAvindrayajJazabde pare eva pravRttiH syAnna ajgrahaNaM kriyate saMyoganivRttyartham , acsamudAyanivRtyartha ca, tu kevale 'gavendra' ityAdAvindrazabde pare iti tatrApi pravR-55 saMyoganivRttyarthaM tAvat pratakSya, prarakSya, "hakhasya piti kRti | tyarthametatryAyAzrayaNena indrazabdamAvasyendrazabdAditvAdUbhavati tuka" [pA0 sU0 6.1. 71.] iti tul mA bhUditi, ac-gavendra ityasya siddhiH| etacyAyasyAdivat kAryAze jJAparka tu samudAyanivRttyarthaM titaucchAyA "dIrghAt padAntAdvA"[pA0 sU0 "yasvare pAdaH padaNikyaghuTi" [2.1.102.] iti sUtre Nipa20 6. 1. 76. } iti vibhASAtuG mA bhUditi / spaSTamevaitadbhA. yudAsakaraNam , taddhi NeH svarAditvena tatra padAdezo mA bhyasya hasvAdisaMjJAviSayatvaM na tadvidhiviSayatvam / tathA ca bhUdityarthameva kRtam , zvekAramAtrarUpatvenAsahAyatvAt [anya-60 hrasvAdividhiviSayake nyAya pratakSyetyAdilakSyavyAvRttipradarzanama sthAbhAvAt ] svarAditvaM nAstyeveti tatra prAptireva neti tadvarjana sambaddhamevetyalamadhikeneti // 4 // vyartha sadekasminnapi tadAditvavyavahAraM tatprayuktakArya ca jJApa yati / ekasminnapi tadantatvakalpanA varNaviSaye yathA-'etA' *Adyantavadekasmin // 5 // | ityAdau, tathA hi-"nAmino guNo'kviti" [4. 3. 1.] iti 25 si0-anaikazabdo'sahAyArthakaH, na tu saMkhyArthakaH, bahuSu / guNo nAmyantasya vidhIyamAno yathA 'cetA, jetA' ityAdau 65 satsvapi ekatvasya tanmadhyapatitatvena tasyAvyAvartakatvaM syAt, pUrvasya vidyamAnatvena nAmino'ntatvasya sattvAt svabhAvata evaM etacca vivaraNe spaSTam / tathA cAsya nyAyasya ekasmin asa- | bhavati tathA 'etA' ityAdau na prApnoti, tatra dhAtorikArahAye-AditvA-'ntatvavyavahAraprayojakazUnye, Adyantavat mAtrarUpatvena nAmyantatvAbhAvAt , sati cAnena nyAyena nAmya AdizcAntazcAdyantau tayoH satorivetyarthe Adyantavaditi sapta- ntatvAtideze guNo bhavatIti / nAmaviSaye ekasmiMstadantatvaka30 myantAdiyArthe vatiH ['vat' pratyayaH ], AdyantayoH satoryA- lpanA yathA-'sarvasmai' ityAdau, tathA hi-"sarvAdeH sma-smAtau" 10 dRzo vyavahAro bhavati tAdRzo vyavahAraH, tanimittakaM kArya [ 1. 4. 7.] ityagna sarvAderiti padasya syAyadhikArasthatvena, ca sthAdityarthaH, vastutastu vyavahArasthApi kAryArthatayA kArya- syAdinA ca nAma vinA'nupapadyamAnena nAmnaH' iti padasyAmevAtidizyate na vyavahAra ityeva svIkartavyam / ayamAzayaH- | kSepo bhavati, yena vinA yadanupapannaM tena tadAkSipyate iti satyanyasmin yasmAt pUrva nAsti paramasti sa 'AdiH' ityu- | nyAyAt , tacca vizeSyaM sarvAderiti ca vizeSaNam, tatazca 35 cyate, satyanyasmin yasmAt paraM nAsti pUrvamasti so'nta | "vizeSaNamantaH" [7.1.113.] iti paribhASayA sarvAca-75 ityucyate, tatazca anyasmin satyevAdyantavyavahArastanimittakaMntasya nAmna ityartha iti nyAsakAravyAkhyAnusAraM "paramasarvasmai" kArya ca bhavati, asati cAnyasminnasahAye [ekasmin Adya-ityAdAveva smAyAdezaH prAmoti na tu 'sarvasmai ityAdau pUrvantavyavahAro na prApta iti tannimittakAni kAryANi na sidhya- sthAbhAvena sarvAdyantasvAbhAvAt , anena nyAyena caikasminnapi ntIti tadarthaM yatraH kartavya ityayaM nyAyaH samAzrIyate, tathA / sarvazabde sarvAdyantatvakAryasyAtidezAd bhavati smaayaadeshH| nyAyasamu. 2
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / .wmvir.marAAAAPKAurx atrAMze jJApakaM tu "hiNorapviti vyo".3.15.] iti anityatvajJApakopanyAsaM vinA tAdRzarUpANAmasiddhayA tadanu-40 . sUtreNa yatvavidhAnam , taddhi yantItyAdau "dhAtorivarNovarNasyeyuva | rodhenAnityatvakalpanasyAyuktatvAt , bRhadRtyAdau 'ayAMcakre' svare pratyaye" [2. 1.50.] iti sUtreNa prAtasyeyo bAdha- | ityasyaivodAhRtatvAt , ekatraiva lakSye nityatvAnityatvayorubhayorAnArtham , anena ceyAdeza ivarNAntasya vidhIyate na ceNadhAtu-! zrayaNasthAnaucityAcca, yattu 'Iye' ityAdirUpANAM nirAkaraNAjarivAnta iti tasyAprAsthA "ivarNAderaskhe svare yavaralam" bhAvena 'apratiSiddhaM saMmataM bhavati' iti nyAyAt teSAM sammatatva[1.2.21.1 ityanenaiva yAdeze siddha vyarthameva tat syAditye- | mityuktaM, tadapi na, teSAM vApi prasiddhatva eva tannirAsasyAvazyakatva- 45 kasminnapi tadantatvaM kalpayatIti iNadhAtorivarNAntatvaM bhavati, miti tadanirAsena teSAmanabhidhAnatvameva svIkAryam, pANinIye tatazceyAdezo mA bhUditi yavidhAnacAritArthyamiti // 5 // vyAkaraNe ca "Adyantavadekasmin" [pA. sU. 1. 1. 21.] iti sUtre'sya sUtrasyAdhyApakatvena kevalamAdyantApadiSTakAryamAtra*Adyantavadekasmin // 5 // | sAdhakatvena vyApakaM vacanamAzritametatsthAne, taddhi 'vyapadezi10 ta0-atra ekasminnityatraikapadasya saMkhyAparatvena vyAkhyAnaM vadekasmin' iti / tathA hi bhASyam "tatra vyapadezivadvacanam , 50 kaizcit kRtaM, tanna zobhanam-bahuSu satsvapi ekasya vidyamAnatvena / tatra vyapadezivadbhAvo vaktavyaH, vyapadezivadekasmin kArya bhavatIti tatrApyekasminnavAdyantavadbhAvaH syAditi tanmAtre kAryaprasaktiH, | vaktavyam , kiM prayojanam ? ekAco dve prathamArtham , vakSyati tathA ca sabhAsannayanazabde AkArasyAditve tasya 'du' saMjJA syA- ekAco dvai prathamasyeti bahuvrIhinirdeza iti, tasmin kriyamANe diti tatra bhava ityarthe "dorIyaH" / 6. 3. 32.] itIyapratyayaH / ihaiva syAt 'papAca, papATha', 'iyAya, Ara' ityatra na syAt, 15 syAt / tathA daridrAdhAtorikArasyApyantatvaM syAditi tata ivarNA- vyapadezivadekasmin kArya bhavatIti siddhaM bhavati" iti / aya-55 ntalakSaNo'l pratyayaH syAt / kiJca Adyantavadityasya 'Adi- mAzayaH-'Adyantavadekasmin' ityetAvatyukte hi yatrAditvavyavatvenAntatvena ca prakalpya' iti vyAkhyAnamAdivat anta badi- | hAro'ntatvavyavahAro mukhyo na prApnoti tatra tadvyavahAranimittaka tyarthaka prathamAntAd vatpratyaya ityAzayakaM pratibhAti, tadapi na | kArya syAdityeva labhyate / yatraikasmin samudAyavyavahAranibandhanaM sAdhu-ekasminnityasya saptamyantasyopameyaravena upamAnabhUtAdapi / kAryamiSTaM tanna syAt, yathA "Adyo'za eksvrH"| 4.1. 20 tasyA eva vibhaktaraucityAdupamAnopameyayoH samAna vibhaktitvasya 2.1 ityanena anekasvarasya dhAtorekakharasyAMzasya dvitvaM vidhI-60 sarvasammatatvAta. bhinnavibhaktikatve copamAnopameyabhAvo na yate. tatra ekasvarazabde bahuvrIhiH, anyathA svaramAtrasyaiva dvitvaM syAt , spaSTaM cedaM sarvam "Adyantavadekasmin" [pA0 1.1.! syAt, na tu svaraviziSTasyAMzasya, tathA ca ekaH kharo yatretyarthe'nya21. 1 iti sUtre kaiyaTe, tathA hi--ekazabdo'sahAyavAcI, na | padArthasya samudAyasyAvazyakatvena 'iyAya, Ara' ityAdI dvitvaM na saMkhyAvAcI, bahudhvapi vyavasthitaikatvasaMkhyAstIti kimekasmi- | syAt . tatra dhAtoH svaramAtrarUpatvAt, na ca sa vyavahAraH 25 nityanena kRtaM syAt , ekasminityupameye saptamInirdezAt ekasvaratvavyavahAraH] prakRtena nyAyena prApta iti tadartha vyapa-65 Adyantavaditi saptamyantAd vatirvijJAyate, yathA mathurAvat | dezivadekasminniti vaktavyama / evaM pratyayAvayave pratyayatvapATaliputre prAkAra iti / dvayodhupamAnopameyayorAdhArAdheyabhAva- | vyavahArasya pratyaye'pi pratyayAvayavatvavyavahArAdezca tatra tatrAvazyasambandhabodhanAya vAkyaM prayujyate, yadi ca tayobhinna vibhakti- | kasya siddhayarthamapIdaM vaktavyam / asya cAyamarthaH-nimittasadbhAvA katvaM sthAt tadopamAnopameyabhAva eva na gamyeteti / vyAkhyAtaM mukhyo vyapadezo yasyAsti sa vyapadezI, yastu vyapadezahetva30 cedaM pUrvoktAzayaparatvenohayote nAgezena / tathA cAdyantayoH ! bhAvAdavidyamAnavyapadezaH sa tena tulyaM vartate kArya pratIti vyapa-70 satorivetyAdyantavat ityarthaH / atra matupratyayAntatvena vyAkhyA-dezivadbhavatItyucyate / atra ca na jJApakAdyapekSetyapi "avanamapi na manoharam, asyAtidezazAstratvenevArthasyaiva vateyukta- | canAlokavijJAnAt siddham" iti vArtikenoktaM tatraiva bhASye, svAt , matvarthIyamatupratyayAntamAsthAya AcantayoH satoriva tacca bahubhidRSTAntaiH prasAdhitam / tatrAyaM niSkarSaH- yathA bahuSu kArya mantavyamiti ivArthatvena vyAkhyAnaM ca kathaM saGgaccheta?, putreSu satsu 'ayaM me jyeSThaH, ayaM me madhyamaH, ayaM me kaniSThaH' 35 tathA ca pUrvAparaviruddhamivedaM syAt / asya ca nyAyasya loka- ityetadupapannaM bhavati, tathaikasminnapi 'ayameva jyeSThaH kaniSTho75 siddhatvameveti nAtra jJApakApekSA tathApi abhyuzcayAya jJApakamapyu-1 | madhyamo vA' iti vyavahAraH kriyata eva / yathA vA panyastam, lokasiddhatvaM cAsyAgre pratipAdayiSyate / Adivadvaya- bahakRtvo'pi prasUtA prathamaputreNa kAciddhanyate, tathA yA'pyapre padezAMze'sya nyAyasyAnityatvamapi kaizciduktam , tatphalaM ca 'Iye, prasoSyate sA'pi kAcit pUrvotpannena putreNa hanyata iti IyAte' ityAdirUpasiddhiriti kathitam , tadapi na manoharam, tatra prathamagarbheNa hateti mukhyaH prayogaH, kintu yA nApi
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / prasUtA nApi prasodhyate sA'pi kukSisthena gabhaga hatA satI 'bhA' zabdAkArasya nAditvamasahAyatvAbhAvAt , atidizyamAprathamagarbheNa hatetyucyate, tatra tasyA eva garbhAntaradhAraNayogya-nasabhAsannayananirUpitAditvadharmavatsabhAsamabhivyAhRtatvena tadasatA'dhyavasAyena bhAviyarbhApekSayA prathamagarbheNa hateti vyapadezaH / mabhivyAhRtatvAbhAvAt ,na vA sabhAsanayanazabde 'du'tvAtidezaH, ruyantareSu vA bahaputratve sati Adyagarbhasya prathamavyapadezadarzanAt atidizyamAnadutvadharmavadbhAsannayanazabdaghaTakatvena dvitIyavizeSa5 tathAvidhasya prathamagarbhavyapadezaH, garbhapadamatrApatyavAci / yathA vA ! NAbhAvAt , na vA Asannayanazabde nAmatvAtidezaH, atidizya-45 kadApi pUrvamanAgato'gre'pyanAjigamiSuH kathayati idaM me prathama- / mAnanAmatvadharmavatsabhAsannayanaghaTakatvena vizeSyAMzAbhAvAt / mAgamanamiti, tatrAnyasambandhiSu bahuSvAgamaneSvAdyasyAgamanasya ; yadyapi sabhAsannayanazabde dutvAdidezAbhAvAyaikasyApi vizeSaNasya prathamatvAdekasminnapyAgamane prathamatvavyavahAraH, tathA Adyanta- zaktatvaM tathApi tattaddharmAtidezamedenAMzatrayasyApi sAphalyam / hIne'pi antatvAdiravavyavahAraH, anyasminnasatyapi ekasvaravattva- evaM daridrAzabdaghaTakekAre na daridrAnirUpitAntatvam, na vA 10vyavahArAdizca lokata eva siddha iti nAtra jJApakApekSeti / evaM | darizabde dhAtutvam , na vA daridrAzabde ivarNAntatvam , asahA-50 ca lokasiddhanAnena nyAyeneNdhAtoH ivAntatve siddha iyAdezena yatvAbhAvAt , / evaM prakArAH pariSkArA vistArabhayAnna bhAvyamiti tadAdhanArtha "hiNorapviti vyo" [4. 3. 15.] pradarzitAH / nAmaviSaye'ntavadbhAvasyodAharaNaM yaduktaM 'sarvasmai iti yatvavidhAnamapi sArthakam / kazcittu nAsti pUrvI yasmAt iti tasyAyamAzayaH-"ata AH syAdau" [1. 4. 1.] sa AdiH nAsti paro yasmAt so'nta ityAdyantalakSaNaM vidhAyaka- / iti sUtrasthaM 'syAdau iti padaM pAdasamAptiM yAvadanu15 sminnapi tasya [Aditvasya antatvasya ca] sambhavena nAyaM vartate, syAdipratyayazca nAma vinA'nupapanna iti tena 'nAnaH' 55 nyAya Avazyaka ityAha / bhASyakArastu anyasmin satyaivA- 1 iti padamapyAkSipyate. tatazca "sarvAdeH smai-smAto" ditvAdivyavahArasya lokato lAbhAd vacanamArabdhavyamevetyAha / 1.4. 7.7 iti sUtre sarvAderiti nAna iti ca SaSThayantaM yadyapi pUrvopadarzitarItyA laukikena vyapadezivadbhAvenaikasminnapi | padadvayamupasthitama, tayozca padayoH saMbhavati sAmAnAdhikaraNye AdyantavyavahAraH siddha eva, tathApi gauNatvAt tasya vyavahArasya vaiyadhikaraNyamanyAyyamiti nyAyeneha vaiyadhikaraNyAsaMbhavena ca 20 gauNamukhyanyAyAnusAraM tatra kAryeNa na bhavitavyamiti kasyacit | sAmAnAdhikaraNyenaivAnvayaH / tathA ca sarvAderiti padaM vizeSaNa-60 sandehaH syAditi taM prati vacanasyAvazyakatvameveti tAtparyam // ! meva nAmApekSayA vyApyavRttitvAditi "vizeSaNamantaH" [.. atra navyA antatvAditvAsahAyatvAdInyevaM pariSkurvanti- | 4. 113.] iti paribhASayA sarvAchantAnAmnaH parayoGasyoH antatvaM yatkiJcidviziSTatvam , vaiziSTayaM svaghaTakatva-svaghaTakavarNa- sarvAdyantanAmasambandhinorvA -usyoH smai-smAtAvAdezAvityoM prAgabhAvAdhikaraNakSaNAvRttitvobhayasambandhena / AditvaM yatki- | labhyate, tatazca 'paramasarvasmai' ityAyeva mukhyamudAharaNam , 25 cidviziSTatvam, vaiziSTayaM ca vaSTakatva-svaghaTakavarNavaMsAdhikaraNa- sarvasmai ityatra sarvAdyantatvAbhAvAnna prApnotItyetanyAyApekSeti 165 kSaNAvRttitvaitadubhayasambandhena / evaM madhyamatvaM ca khaghaTakatva-pANinIyatantre ca *vyapadezivaddhAvo'prAtipadikena* ityetanyAsvaghaTakavarNaprAgabhAvAdhikaraNakSaNavRttitva-khaghaTakavarNadhvaMsAdhika- yApavAdabhUto nyAyaH paThyate, tathA ca nAmaviSaye nAyaM nyAyaH raNakSaNavRttitvaitatritayasambandhena yatkiJcidviziSTatvam / ' yathA- pravartate, 'sarvasmai' ityAdau ca na doSaH, sarvAdeH sarvanAmasaMjJA rAmazabde'kArasyAntatvaM, tatra khaM-samudAyaH 'rAma'rUpaH, tadvizi- vidhIyate, jJApakena ca sarvAdyantasyApi saMjJA bhavatItyabhayoH 30 STatvamakAre khaghaTitatvena [samudAyAntargatatvena], svaghaTakavarNAnAM kArya siddhayatIti / evamAdivadbhAvo'pi nAmaviSaye na bhavati 10 rephAdInAM yaH prAgabhAvAdhikaraNakSaNaH, tatrAvRttitvena ca siddham / | "indre" [1. 2. 30.] iti sUtrasthAnIyasya "indre ca" evaM tatraiva zabde rephamyAditvamapi, tasyApi tatsamudAyaviziSTatvAt, [pA0 sU0 6. 1. 124.] iti sUtrasyendra zabdAvayave khare vaiziSTayaniyAmakayoH khaghaTakatvakhaghaTakavarNadhvaMsAdhikaraNakSaNA- pare pravRttirityAzrIyata iti yathA 'indrayajJaH' iti zabde pare vRttitvasambandhayoH sattvAt , asti hi samudAye rephaghaTitatvam, pravartate tathendrazabde pare'pIti na kA'pyanupapattiH, svamate ca 35 rephe ca samudAyaghaTakAkArAdivarNadhvaMsAdhikaraNakSaNAvRttim / eva- | nyAsakAravyAkhyAmanusRtya . 'indrAdI zabde pare' ityarthamAzritya 75 mAkArAdau madhyamatvaJca, samudAyasyAkArAdighaTitatvAt , svaghaTa- nAmaviSaye AdivadbhAvodAharaNatayA tadvyAkhyAtam / vastutastukAntimavarNaprAgabhAvAdhikaraNakSaNavRttitvasya svaghaTakarephavaMsAdhi- | "saptamyA AdiH" [7. 4. 114.] iti paribhASA'pi karaNakSaNavRttitvasya ca sattvAt / asahAyatvaM ca-atidizyamA- | varNaviSaye eva pravartatena nAmaviSaye ityetatsUtrasthavRttigranthenAnu nadharmavadasamabhivyAhRtatve sati atidizyamAnadharmavadaghaTakatve / mIyate, tathAhi-tatra "in chI-khare luk" [1. 4.79] 40 sati atidizyamAnadharmavadaghaTitatvam / tena 'sabhAsannayana'zabde "yuktopAntyasya ziti svare" [4.3. 14.] "uta aurviti 80
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / vyaJjane'ddheH" [4.3.59.] ityAdisUtrANAM varNaviSayANAmevo. mayaM nyAyaH paThyate / anena ca nyAyena tatra-anukaraNe, prakRti-40 dAhRtatvam , yuktaM caitat svare vyaJjane vA pare vidhIyamAnaM kArya vattvam-anukAryadharmavattvam , atidizyate / atidezasthale yadyapi tanmAtre satyeva pravarteta, nAdhike-yathA 'aghuTsyAdau svare pare atidizyamAnadharmaviruddhakhAzrayadharmaprayuktakAryAbhAva iti svabhAvavidhIyamAna kArya skharamAtrarUpe syAdAveva syAt , nAdhike iti / siddham , tathApi anenAtidizyamAnadharmaviruddhaskhAzrayakArya na 5 tatra tadAdau pravRttyarthamidamArabdham , "indre" [1.2.30.] vinivartyate dharmigrAhakamAnAt / "parivyavAt kriyaH" [3.3. ityAdau ca indrayajJazabde'pi pare pravRttI bAdhakAbhAvaH, tatrA'pI- 28.] iti hi nyAyasyAsya grAhaka mAnam, tatra 'kriyaH' iti 45 ndrazabdasya sattvAt , nahi tatra vizeSyaM kiJcidasti yena tadanta- nirdezasyAtidizyamAnadharmadhAtutvaviruddhakhAzrayadharmadhAtubhinnatvanividhiprasaktiriti tadantavidhyapavAdabhUtAyA asyAH paribhASAyAH ! mittakanAmatvanimittakasyAdyutpattirUpakAryAbhAve'nupapadyamAnatvena pravRttarayogyatvAt * utsargasamAnadezA apavAdA* iti nyAyAt / / etadatidizyamAnadharmaviruddhakAryasyApi sattvamabhyanujJAyate / spaSTa 10 pANinIye ca "saptamyA AdiH" [7. 1. 114.] iti | caitat / "kSiyo dIrghAt" { pA0 sU0 8. 2. 46.] iti sUtre paribhASAsthAne spaSTameva "yasmin vidhistadAdAvalgrahaNe" iti| mahAbhASye, tena hi sUtreNa dIrdhIbhUtAt kSiyaH [kSi-dhAtoH] 50 paThyate, tathaca alpadasya tatra varNamAtrArthatayA varNagrahaNamAtrameva parasya ktayostasya natvaM vidhIyate, tatra ca yathA "kSeH kSI cAtadviSaya iti spaSTam // 5 // 'dhyArthe" [ 4. 2. 74.] iti sUtre hrasvAtparasya natvavyAvRttyarthama *prakRtivadanukaraNam // 6 // 'adhyArthe' iti paThyate tathA dIrghAditi pazyate, tasya prayojana kathanAvasare "kSiya' iti nirdezasyAnupapadyamAnatvamutthApya ittha15 si0-prakRtiH-anukArya zabdasvarUpam, anukaraNaM / muktam-"nAtra nirdezaH pramANaM zakyaM kartum , yathaiva hyatrAprAptA 55 svavRttyAnupUryavacchinnaviSayatAprayojakam, tat prakRtivat / vibhaktiH eva miyADiyA] dezo'pi. nAtrAprAptA vibhaktiH, anukAryavRttidharmavadbhavatIti nyAyArthaH, tathA cAnukArye ye dharmA siddhA vibhaktiH prAtipadikAditi [nAmatvena vibhaktiH siddheti dhAtutvAdayaste'nukaraNe'santo'pyatidizyanta iti tannimitta bhAvaH] kathaM prAtipadikA nAma]saMjJA, arthavat prAtipadikamiti / kAni [prakRtimuddizya vihitAni] kAryANi tatra kAryANItyarthaH / nanu cAdhAturiti pratiSedhaH prApnoti, naiSa dhAtuH, dhAtoreSo'nukara20 tathA ca "parivyavAt kriyaH" [3. 3. 37.] ityatra dhAtva Nam ; yadyanukaraNamiyAdezo na prApnoti, prakRtivadanukaraNaM bhava- 60 nukaraNasya 'zrI' ityasya dhAtuvadbhAvAt dhAtukArya tantra bhavatIti tItIyAdezo bhaviSyati; yadi prakRtivadanukaraNaM bhavatItyucyate, "saMyogAt" 2.1.53.] itIyAdezaH sidhyati, vatkara khAdyutpattirna prApnoti; evaM tAtidezikAnAM svAzrayANyapi na NAzca sarvathA dhAtutvAbhAvena dhAtutvanibandhanAstyAdayo na nivartante,+++++1" etena ca prakRtikAryasya svAzrayabhavanti, kintu syAdaya eva; kiJca tata eva kAraNAdasya nAma kAryasya ca tatra satvamanujJAtam / tathA ca prakRtikAryamiyAdezaH 25 tvamapi, anyathA "adhAtuvibhaktivAkyamarthavanAma" [1. 1. khAzrayakArya nAmatvanimattakakhAdyutpattirityubhayaM bhavati / ante 65 27.] iti nAmasaMjJAvidhAyake sUtre dhAtoH paryudastatvena nAma cAsya nyAyasyAnityatvamapi dhvanitam , tathAhi-athApyetanAstisaMjJA'pi durlabhA syAt / atra ca jJApakaM "kriyaH' iti nirdeza prakRtivadanukaraNaM bhavatIti, ekmapi na doSaH, dhAtorajAdau nameva, etanyAyAbhAve ca tAzanirdezasyAsaMgatatvameva syAt , yadrUpaM tadanukriyata iti| asyAzaya itthaM pradarzitaH kaiyaTenaetanirdezAdeva ca yatkiJcitkAryAya prakRtivadbhAvo bhavati 30 yatkiJcitkAryAya netyapi jJAyate, tathAhi-tatraiveyAdezAya prakR ihA'nukartA kadAcit sAmAnyamanukaroti kadAcid vizeSam , tivadbhAvo bhavati, nAmavAya na bhavati / tathA cAsya nyAya tatra yadA sAmAnyamanukriyate tadA vizeSanibandhanasya kAryasya 70 syAsthiratvaM spaSTameva, ata eva "tadaH seH svare pAdArthA" sAmAnye'bhAvAt prakRtAvadRSTatvAdanukaraNe'pyabhAvaH; yadA tu [1. 3. 45.] iti sUtre 'tad' zabdasya sarvAditvAbhAve tasya vizeSo'nukriyate, tadA tannibandhana kAryamanukaraNe pravartate / tatra sarvAditvanimittakaM kAryaM tadantargaNabhUtatyadAditvanimittakaM ca yadA dhAtvadhAtusAmAnyaM kSimAtramanukriyate tadA iyaDo'prApti riti cikSiyaturilyAdau kRteyaGAdezasyedamanukaraNamiti / ayaM 35 kArya na bhavati, anyathA anena nyAyena prakRtivattvAtideze tasmAditi nirdezaH syAditi // 6 // bhAvaH-yadi nAmatvadhAtutvAdivizeSa manasi nidhAyAnukriyate 75 kazcicchabdastarhi tatra tadvizeSakRtaM kAryamapi syAdeva; yadi ca na *prakRtivadanukaraNam // 6 // vizeSo'nukriyate'pi tu zabdatvena sAmAnyadharmeNAnukriyate tadA ta0-arthabhedAt loke'nukAryAnukaraNayorminnatayaiva pratIteH | tatra vizeSanimittakaM kArya na bhavatIti lakSyAnusArAdubhayoH pakSayoH zAstre'nukaraNe'nukAryoddezyakakAryAMrthamavazyaM yatnaH kartavyaH, tadartha- svata evaM lAbhena nAsya nyAyasyAvazyakatvam / syAdvAdabaleno
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / bhayoH pakSayozca saMbhava eva, ayamevArthaH kazcit zabdArthAnukaraNaM bhavati, tatrA'pyanena nyAyena 'jara' ityasya jarAvAtidezAt / 40 zabdAnukaraNaM cetyanukaraNasya dvaividhyamAzritya saadhitH| tadA-ekadezapadaM copalakSaNaM bhUyo'vayavavikArAbhAvasya, tathA ca zayazca-yatrAnukAryA-'nukaraNayorbhedavivakSA tatra zabdaH prakaraNAda- yAvatA'vayavavikAreNa tattvaM na vihanyate tAvadavayavavikAre nukAryo'rthoM yasya tat zabdArtham, tacca tadanukaraNamiti zabdA- satyapi nAnyatvamityarthaH; tena yathA pra-nipUrvasya hanteH ke 5rthAnukaraNam ; yatra tu tayo davivakSA tatrAnukAryarUpasyArthasyAnu- "yami-rami0" [4. 2. 55.] iti sUtreNa nalope sati karaNasvarUpe evAntarhitatvAt zabda evAnukaraNamiti zabdAnu- praNihata iti rUpametanyAyabalena tatra hanUrUpatvasyAtidezAd 45 karaNam / tathA ca zabdArthAnukaraNasthale prakRtikArya bhaviSyati, bhavati, tathA praNiyantItyAdau "gama-hana-jana."4.2.44.] na zabdAnukaraNasthala iti // 6 // ityallope "hano ho naH" [2. 1. 112. ] iti nAdeze kRte'pi hanurUpatvAtidezAt "neAdApata."[2.3.89. ] ___ *ekadezavikRtamananyavat // 7 // iti ne! NatvaM bhavatyeva / na ca dhAtUpasargayoH kAryamantaraGgamiti 10 si0-"devI' ityAdau vibhaktyA saha sandhikArye kRte | nyAyena pUrvameva nerNatve kRte pazcAtsAdhanayoge nAnAsya nyAya-50 "tadantaM padam" [1.1.20.1 iti padatvaM na prAmoti, syAvasara iti vAcyam, "NaSamasat pare0"2.1.60.1 "pratyayaH prakRtyAdeH0" [7. 4. 115.] iti paribhASayA | iti vacanAt pare syAdividhau ca kartavye NatvazAstrasyAprakratereva tadantatvaM yaktamiti prakrateriha vikratatvAta tasya prakrati- sattvenApravRtteH / yatra cAdhaM tadadhikaM vA vikRtaM tatra jAti tvenAzrayitumazakyatvAt, atastatra padatvasiddhyartha nyAyamAha- | vyaJjakabhUyo'vayavadarzanAbhAvena tattvApratIto nAsya nyAyasya 15 ekadezavikRtamiti ekadezaH samudAyasyAvayavaH kazcidU | prasaGgastatra tu sthAnivadbhAvenaiva nirvAhaH / ayaM ca nyAyaH 55 vikRto yasmin tadekadezavikRtam, yaniSThavikArapratiyogI "sakhyurito'zAvat" [1.4.83.] iti sUtre 'ita' ityanena ekadeza iti yAvat , yathA 'devI' ityatra syAdiH 'au'iti jJApyate, taddhi sakhIzabdasyaitvaniSedhArtham , etacyAyAbhAve ca tadahitA prakRtizca 'deva' iti, tatra caikadezo vikRtaH-vikAreNa sakhIzabdasya dIrghatvenaitvaprAptireva neti taniSedhArthasya tasya sambaddhaH, tatra deviti vakArAntaniSThavikArapratiyogI devetyakA- vaiyayaM spaSTameveti taddhyarthaM sannyAyamimaM jJApayati / vastutastu TegokAra tathA ca yadekadezavikatA arthAta Teka- | nAtra nyAye jJApakApekSA asya lokasiddhatvAt , bhavati 60 dezapratiyogikavikAraviziSTo yo bhavati sa tato'nyo na hi loke cchinnapucche zuni zvatvavyavahAraH svabhAvata eva, bhavatItyarthaH / tathA ca devazabdaikadezAkArapratiyogikavikAra- tathaikadezabikRte'pi tattvavyavahAro bhaviSyatyeva, evaM ca viziSTo deviti vAntaH so'kArAntAdamyo na bhavatIti tatra lokasiddhenAnena nyAyena sakhIzabdasyApi sakhizabdatvena prakRtitvaM sidhyati / na ca * bhUtapUrvakastadupacAraH * ityanena | grahaNa syAditi 'ita' ityasya sArthakyaM spaSTameva / lakSyA25 siddhiriti nAtraitanyAyAvazyakateti vAcyam, tena nyAyena | nurodhAcca kacidasyAnAzrayaNamapi bhavati, sUcitaM caitat 65 samudAyavRttidharmasya-dhAtutvAdeH sAmpratikAbhAve sati bhUtapUrva "saMkhyA'hardivA." [5. 1. 102.] iti' sUtre lipI. syA'pi grahaNena tadupacArapravartakatvAt , etaccAnyatra vivecayi- | livyorubhayorgrahaNena, tena 'abhIyAt' ityatra abhItyupasargasya pyate / na ca 'ananyavat' ityanenAnyasAdRzya niSidhyate, na | 'IyAt' ityanena saMdhau jAte "AziSINaH"[4. 3. 107.] tvanyatvamiti tannAnyasvaM syAdeveti vAcyam , yato'nyasAdRzya- | iti hasvo na bhavati, anyathA 'abhU-IyAt' ityekadeza30 sthApi niSedhe'nyatvAbhAvaH sutarAmeva sidhyati, ata eva vikRte 'am' zabde ekadeza vikRtatvenopasargatvamAdAya 70 vikRtAdapyarthabodhaH sidhyati, anyathA zaktatAvacchedikAyA | tapravRttiH syAditi // 7 // dakArottarAkArottaravakArottarAkArarUpAyA AnupUrvyA ajJAnAt / ekadezavikRtamananyavat // 7 // tato bodho na syAt / atra "vAtA-utIsAra-pizAcAt ta0-atra kecid vikRtapadaM visadRzaparaM vyAcakhyuH, tathA kazcAntaH" [7. 2. 61.] iti sUtre 'atIsAra'zabdasya ca teSAM vyAkhyAnam-ekasmin pradeze vaisadRzyenAnyatvaM na gaNyata 35 kRtopasargadIrghasya grahaNe'pyakRtadIrghasyApi 'atisAra zabdasya | ityAdi / tatrAyaM vicAraH sphurati-vikRtapadaM kathaM visadRzamityartha 15 grahaNAt tatrApi 'atisArakI' iti rUpaM bhavatIti kecit / bodhayet ? kiceha visadRzatvaM svAbhAvika gRhyate vikArakRtaM vA? vastutastu-jarAzabdasya yathA TAvibhaktI 'jarasA' iti rUpaM nAyaH-tathA sati 'sakRt ,zakRt' ityAdirUpANAM svAbhAvikaikadeza"jarAyA jaras vA" [2. 1. 3.] iti jarasAdeze kRte | visadRzAnAmanyatvaM na syAt ; vikArakRtamiti cet ? tarhi vikAbhavati tathA nirjarazabdasyApiTAvibhaktau 'nirjarasA' iti rUpaM / rApanamityartha vihAya visadRzamityarthakaraNe kiM mUlamU ?, yaccoktam
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 'nanu vikRtamiti zabdasya vikArApannamiti vyAkhyA prAktanyAM sAlvasalvayorubhayo rASTravAcitvena sAlvazabdaviSaye yo'yaM niyamaH nyAyavRttAvasti saiva yuSmAkamapyatra kartuM yuktA, tat kathaM vaisa- pradarzitaH sa yadi salvazabdaviSaye na syAt tarhi tasmAdeva zabdAdRzyenetyUce, ucyate-vikArApannamiti vyAkhyAne bhUtapUrvakanyAyena danyatrA'rthe sAlvakaprayogasyApyApatto vRthAyaM prayAsaH syAditi prakRtanyAyaviSayasya sarvathA'pahArAt prakRtanyAyo nirviSaya eva sUtrasArthakyAyasalvazabdaviSaye'pyayaM vibhAgaH svIkArya iti. tathA 5 syAt' ityAdi, tadapi na manoramam-kiM vyAkhyAbhedena lakSya- | ca nAyaM sAmAnyato'sya nyAyasya viSayaH, kintu sUtrArambha-45 mapi bhidyate? uta lakSaNamAtram ? nAdyaH-lakSyasya lakSaNAnanu- sAmathyelabdha iti nAnenAnyatraivaSiSaye tatpravRttiH zakyA kartu sAritvAt , lakSyANi pUrvasthitAnyanusRtyaiva hi lakSaNAni kriyante ' dIrghoccAraNavaiyApAtAt / kriJca kacchAdiSvapi sAlvazabda sarvaiH, nahi pUrva lakSaNaM tato lakSyamiti, tatazcAsya nyAyasya yatra eva paThyate iti salvazabdasya rASTravAcitvamapi sandigdhameveti vAstaviko viSayo nirjarazabdAdigata jara'zabdAdistatra kiM bhava- yadi kenacit tasyApi rASTravAncitvaM bhrAntyA pratipannaM syAt tahIM 10 drautyA bhUtapUrvakanyAyasya nAvatAraH ? asti cet kimanena tatrApyayaM vibhAgo jJeya ityetAvanmAtrameva prakRtavRttigranthasyAbhi-50 vyAkhyAnena kRtaM syAt / kiJca atisArakIsyasya prakRtanyAyasyA matamityAsthayamityalamatraviSaye bahaprapaJcitena / vikRtAvayavanisAdhAraNodAharaNatvaM yaduktaM tadapi na zobhanam , atra vikArakRta- bandhanakArye tu nAyaM nyAyaH pravartate, chinnapucche zuni pucchavattvameva vaisadRzyaM grAhyamiti pUrvamuphpAditatvena 'atisAra'zabde vyavahAravad vikRtAvayavavyavahArasya durupapAdatvAt , ayamAzayaHvikArakRtaM vaisadRzyaM nAsti nAhi dIrghasya pUrva sthitasya dvakhoekadezavikRtasyAnanyatvaM tatraiva bhavati yatra tasya vikRtAvayavasyo 15 vidhIyate kintu haskhasyaiva dIpoM vidhIyate pAkSikaH, iti sUtre | ddezyatvena prahaNaM na syAt , nahi chinnapucchasya zunaH zvatvavat puccha- 55 hrasvagrahaNe sati dIrgha vikArakRta vaisadRzye satyapi tasya grahaNamanena | vattvamapi kaizcid vyavahiyate / tena rAjakIyamityAdau rAjJo nyAyena kalpayituM zakyate, prakRte tu "vAtAtIsArapizAcAt | nakArasya kakArAdeze sati nAntatvAbhAvAt "ano'sya" kazcAntaH" [ 7. 2. 61.] iti sUtre dIrgha evAtIsArazabde J[2.1.109.] ityakAralopo n| evamaktaparimANagrahaNe'pi paThyate, tathA ca nAtrAnena nyAyena 'abhisAra'zabdasya grahaNa- nAyaM nyAyaH pravattate, aktaparimANaM ca paricchinnaparimANam , 20 mucitam , tathA sati hi tasya grahaNasyeSTatve hrasvameva sUtre paThet / tena saMkhyAtvavyApyadharmAnayane parimANatvavyApyadharmAnayane taddha-60 dIrghasyAnena nyAyena grahItuM zakyatayA mAtrAlAghavAt , na ca TitadharmAnayane ca nAsya pravRttiH, tena zatatva-zatamudrAghaTitamajUtathA paThitamiti tasya grahaNaM nAbhimataM sUtrakRtAmityanamIyate. !SAtvazeTakatvazeTakaparimitadhAnyaghaTitamajaSAtvayozca nAtidezaH, vRttAvapi tadanudAharaNAt, ata eva "vivadhavIvadhAdvA"..| tatrApi pUrvoktA chinnapucche zuni puccharattvavyavahArAbhAvamUlikA 4. 25.1 iti sUtre ubhayoreva grahaNaM kRtaM dRzyate. anyathaika- | yuktireva mAnam / dhvanitaM cedaM "yena vidhistadantasya" [pA0 sU0 25 taragrahaNenAnena nyAyenobhayorapi grahaNe siddha ubhayorgrahaNamanarthakaM 1.1.72.] iti sUtre bhASyakaiyaTayoH, tathA hi-'aka' sahitAnAM 65 syAt ; yadyapi tatrA'pi vivadhazabdasyaiva grahaNe kRte'nena nyAyena | sAdizabdAnAM sarvanAmAdisaMjJAzAne grahaNaM kRrtavyamiti vicAra vIvadhazabdasyApi grahaNaM zakyate kartumiti vyarthamevobhayorgrahaNaM | praghaTTake-"tadekadezavijJAnAd vA siddhm| tadekadezavijJAnAd tathApi tadapi vaikalpikarUpayoH zabdAntaratvamevetyasya vinigama- vA siddhametat, tadekadezabhUtastadbrahaNena gRhyate, tadyathA-gaGgA, kam / tathA ca 'atisArakI' iti nAsyodAharaNamiti yuktamutpa- | yamunA, devadatteti / anekA nadI gaGgA yamunAM ca praviSTA gaGgA. 30 zyAmaH / evamanityatvaphalapradarzanAvasare yaduktaM taireva-"tatazca yamunA grahaNena gRhyate, tathA devadattAstho garbho devadattAgrahaNena 70 yathA sUrasya martAdibhyo yaH" [7. 2. 159.] iti khAthike | gRhyate, viSama upanyAsaH, iha kecicchabdA aktaparimANAnAyapratyaye sUrya iti syAt tathA zUrasya zUrya iti na syAt" iti marthAnAM vAcakA bhavanti, ya ete saMkhyAzabdAH parimANazabdAzca, tadapi na manoramamiti pratibhAti, sUra-zUrazabdayoH sUryArthatve | paJca, sapta ityekenApyapAye na bhavanti, 'droNaH, khArI, Ar3hakam' satyapyubhayobhinna prakRtikatayA vikArakRtavaisadRzyAbhAvAt paraspara- | iti naivAdhike bhavanti na nyUne, kecid yAvadeva tad bhavati tAva35 grahaNaprasaGgasyAnena nyAyenopapAdayitumazakyatvAt / yattu "sA- devAhuH, ya ete jAtizabdA guNazabdAzca, tailaM ghRtamiti / 73 lvAd goyavAgvapattau" [6. 3. 54.] ityatraikadezavikRtasyA- | khAryAmapi bhavanti, droNe'pi, zuko nIlaH kRSNa iti, himavatyApi nanyatvAt salvazabdo'pi grAhya ityuktam iti anthenaitAdRza- bhavatikTakaNikAmAtre'pi dravye / imAzcApi saMjJAH [ sarvanAviSaye prakRtanyAyapravRttiriti sUcita, tadapi na cAra sAlvAdi- mavyayAdisaMjJAH] aktaparimANAnAmAnAM kriyante, tAH kenA ti sUtravRttau sAlyazabdaviSaye niyama pradarya 'ayaM ca vibhAgaH | dhikasya syuriti / " evaM ca paricchinaparimANagrahaNe naikadeza40 salvazabdasyAdorapi vijJeyaH' ityetaduktam, tasyAyamAzayaH- vikRtanyAyasya pravRttiriti bhASyatAtparyamiti nAgezena spaSTamuktaM 80
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 15 tatraivodayote / nanvevametanyAyasvIkAre "sthAnIvAvArNavidhI" [1.4.33.] iti sUtrasthaM bahuvacanaM jJApakaM bodhyam , 40 [7.4.109.] iti sthAniva dvidhAyakaparibhASAsUtrasya vaiyarthya-taddhi, 'aSTAnAm' ityatra paratvAt "vA'STana AH syAdau" meva, anenaiyAdezarUpavikAre satyapi sthAnivuddhayA kAryasya saMbha- [1. 4. 53.] ityAtve kRte nAntatvAbhAvAt bhUtapUrvanAntavAditi cet ? na yatra tvadhaM tadadhikaM vA vikRtaM tatra jAti- / tvamAdAyApi saMkhyAvAcizabdAdAmo nAmbhAvArthaM kRtam , asya 5 vyaJjakabhUyo'vayavadarzanAbhAvena tattvApratIto kAryasiyartha vikRta- nyAyasya ca jAgarUkatve bahuvacanaM binApi bhUtapUrvopacAre siddhe varNarUpAvayavatvapratItyartha ca tasyAvazyakatvAt / ayamAzayaH tadvaiyarthyaM spaSTameva, tathA ca tena bahuvacana nirdezenAsya nyAyasya 45 samAjAbhimAnikI namArI yAdona pravata ityAdi. ! kvacidaudAsInyamapItyanumIyata iti // 8 // tatvena tAdRzasthale varNabhinna vikRtAvayavatvapratItiranena nyAyena kartu na zakyata iti tadartha "sthAnIvA0" [7.4.109] ityAdisUtra *bhUtapUrvakastadupacAra: // 8 // 10 mAvazyakam / *bhUtapUrvakastadupacAra:* iti nyAyazca yatrAsya | ta0-yatvasya nyAyasya praNyavadhIdityatra NatvasiddhiH phalanyAyasya "sthAnIvA." [7. 4. 109.] iti sUtrasya ca na ! mityuktaM, tanna zobhanam , tatra "sthAnIvAvarNavidhau" [7.4. pravRttistatra pravartata iti sarveSAM viSayavibhAgo zeyaH // 7 // 109.1 ityanena sthAnivadbhAvenaiva gtaarthtvaadetnyaayaanvsraat| 50 / na ca sthAnIveti paribhASAdvayamasyaiva nyAyasya prapaJca iti na *bhUtapUrvakastadupacAra:* // 8 // tayA'syAnyathAsiddhiriti vAcyam , agre'sya viSayasya vivecayisi0-pUrva bhUto bhUtapUrvaH, sa iveti bhUtapUrvakaH, tadupa- pyamANatvAt, evamatra jJApakatvena "neAdA0" [2. 3. 15 cAraH tasya-samprati vidyamAnasyabhUta pUrvasthAne yujyamAnasya, | 69.] iti sUtre vadherapATha iti yaduktaM tadapi na cAru, nahi upacAraH-kAryAtha vyavahAraH, athavA tasya pUrva prayuktasya, / sthAnina AdezAzca sUtreSu ptthynte| kinca tatra vadherapAThAt kathaM 55 upacAra:-bhUtapUrvakA, yathA pUrva bhUtastayaiva samprati tadabhAve- nyAyo jJApayituM zakyate ? jJApanaM tena vinA'nupapannena pramANa'pItyarthaH; kAryapravRttisamaye tattamimittasyAsannidhAne'pi tatta- siddhena vastunA tasyAkSepa eva, yathA divA bhuJAnasya devadattasya dvacanasAmarthyAt bhUtapUrvamapi tAdRzadharmamAdAya tat tat kArya pInavaM rAtribhojanena vinA'nupapadyamAnaM rAtribhojanamAkSipa20 pravartanIyamiti bhAvaH / ayaM ca nyAyo yatra "sthAnIvA0"tIti, nahi tathA vadheH pAThAbhAvAnupapattiH kenApi pramANena 4. 108.1 ityAdinA prasidvAtidezazAstreNa kathamapi / siddhA, sA ca tadA siddhayeta yadi kvacit praNyavadhIditi prayogaH 60 zAstrapravRttinimittabhUto dharmo na labhyaH, tena ca zAstrAnarthakya- zAstrakRtA kRtaH syAt, so'pi ca vadherNatvavidhAyakasUtre'pAThAzaGkA, tatra zAstrArambhasAmarthyAdeva tathopacAraM karotIti nAtra danupapadyamAno bhUtapUrvakamupacAraM kalpayet khayameva, na ca tatra jJApakavizeSApekSA; tathApi yadi jJApakApekSA syAt tarhi | pAThAbhAvasya kalpakatocitA, pUrvapradarzitarItyA ca tasyApi prayo25 "RduditaH" [1.4. 70,] iti pRthagyoga evAsya nyAyasya gasya nAnupapadyamAnatvaM vadherAdezatvAt / na ca na kSerAdezatva jJApako bodhyH| tathA hi-tantra vattau pRthagyogo bhvAdivyadAsArtha mapi tu prakRtyantaramevedaM pratyayavizeSaprakRtitvena niyamyate-vadhirhi 65 ityuktam, na hi ghuTi pare bhvAdirdhAtuH sambhavati, dhAtornAma- ! hiMsArthako'nyatrocyate sa eva tatra prayoktavyo na hantiriti svAbhAvAd ghuTazca nAmno vidhAnAt , tatazca bhvAderanyathaiva tAtparyAditi vAcyam , tarhi bhUtapUrvanyAyAsyApyaprasarApatteH, vAraNasambhave tadartha yogavibhAgasyAnAvazyakatvam , tathA ca tasmAd vadherAdezatvameva svIkArya, tathaiva ca tatra "i-ki-ztiv samprati nAmno'pi bhUtapUrvasya bhvAderapi no'nto mA bhUdityeta-kharUpArthe" [5. 3. 132.1 iti irapi siddhayati / atha darthakaH pRthagyoga etacyAyasattvamanumApayati / nAniSTArthA sthAnIvetyAdayo'syaiva prapaJca iti cet ? tAsAM paribhASANAM pratya-70 zAstrapravRttiH iti nyAyena yatraitanyAyapravattAviSTa kArya sampa-1 kSasiddhatayA'numAnikenAnena nyAyena gatArthatvAbhAvAt. nyAyA dyate tatraivAya nyAyaH pravartate, yatra caitapravRtyA'niSTasambhAvanA hi lokazAstravyavahArAdibhiranumIyanta ityAnumAnikAH, sthAnItatra na pravartata iti na tadarthamapi jJApakApekSA, tena 'vijJapayya' / vetyAdayazca zAstrakRtA svayamevoktA iti pratyakSasiddhAH, nahi 35 ityAdau "mAraNa-toSaNa-nizAne jJazca" | 4.2.30.] iti pratyakSasiddhamAnumAnikena bAdhituM zakyate / tathA ca yatrAnayoH kRtahasvasya jJabhUtapUrvajJApirUpatvopacArAbhAvAt "lagho- paribhASayona pravRttirasti ca kimapi tAdRzaM vacanaM yena bhUtapUrva-75 yapi" [4. 3. 86.] ityanena laghUpAntyadhAtulakSaNo dharmAzrayaNaM vinA na kArya siddhayati tatraivAsya nyAyasya viSaya oray siddhaH / evaM ca nyAyasvabhAvAdevAniSTe'the audAsInya- iti svIkAryamiti / pANinIyavyAkaraNe ca paribhASenduzekharAkhye siddhAvapi yadi jJApakApekSA syAt tarhi "saMkhyAnAM m" / nyAyasaMgrahagranthe mAgezopAdhyAyaH *sAmpratikAbhAve bhUtapUrva
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / - - - - winraramanaanararunninamainaramanamannnnniu gatiH iti nyAyAkAraH sUcitaH / "nAmi" [pA0 sU0 6. | ityamarakozAnusAramodanaM siddhamanma[pakamanna] mucyate, yadi ca 40 4. 3. 1 iti sUtra bhASya'sya nyAyasyAlakhaH samupalabhyata, tatra tat pakkaM kathaM tat paktavyamiti vyavahiyate / tathA ca tatra ca kevalametadeva dRzyate-'tatra vacanAdbhUtapUrvagativijJAsyate' iti, bhAvini svarUpe bhUtavadapacAreNaudanazabdaprayogaH, tathaiva bhAvini tAvatA ca bhUtapUrvagatirityatAvadeva nyAyavidheyam , sAmpratikA pade'pi padatvavyavahAraH, evaM ca nAtra jJApakApekSA / ayaM ca 5 bhAva iti tu svarUpakathanam , sAmpratikAbhAve satyeva tadgaterA bhAvidhopacAro lakSyAnurodhAdeveti nAniSTe'rthe bhavati, zrayaNasyAvasarAt / tatrAsya nyAyasya ullekhaprasaGgazcAyamAsIt... *nAniSTArthA zAstrapravRttiH iti nyAyAca, tathA ca 'apAThI' 45 "nAmi" [pA0 sU0 6. 4. 3.] iti hi kharAntAnAM nAnAM ityAdau aTi bhAvini sati svarAditvasaMbhAvanAyAmapi pUrva SaSThI bahuvacane dIrghavidhAyakaM sUtram, yathA svamate "dI|nA svarAditvopacArAbhAvena "vyaJjanAdeopAntyasyAtaH" [4. myatisRcatasRSaH" [1. 4. 48.] iti sUtram / tatredaM zaGkitaM 3. 47.] iti vRddhiH siddhaa| tathA cAniSTa viSaye'pravRtti10 pUrvapakSiNA-'Ami ityevocyatAm , dIrgha kRte'pi bhUtapUrvagatyA rapi svata evaM siddheti na tadarthamapi jJApakApekSeti // 9 // "hasvApazca" [ 1. 4. 32.] iti nuT [khamate nAmAdezaH] |... bhaviSyati' iti, tatra ca bahu vicArya ante uttarasUtre "nopa- *bhAvini bhUtavadapacAra:* // 9 // 50 dhAyAH [pA0 sU06. 4. 7.] ityatrAnuvRttyarthamAvazyakaH sana ta0- ayaM nyAyaH saMjJAviSaya eva pravartate, lokavyavahArakArapAThaH spaSTapratipattaye ihaiva kRta iti samAhitam / anena hi mUlakatayA loke saMjJAviSaya eca tathA vyavaharaNAt , upapAdayi 15 sUtreNa nakArAntasya zabdasyopAntyasya nAmidI| vidhIyate, sa / pyate caitdne| tathA ca saMjJAviSayakamevodAharaNaM-ravarNa takSaNaAmi cet vidhAsyate tarhi 'carmaNAm' ityAdAvapi bhaviSyatIti | miti / atra jJApakApekSA netyuktaM vRttI, tena kaizvidana yajjJA. tatra mA bhUdityetadartha nAmi dIrghavidhAnamAvazyakamiti / tathA ca pakamupanyastaM tadanAvazyakam / kiJca na tajjJApakaM bhavitumarhati, 55 tatrayaM bhASyasthaM saMgrAhakaM vArtikam-"nAmi dIrgha Ami ceta tathA hi-teSAM granthaH-nivedakantvasya "ravarNAt0" [2 3. syAt kRte dIrgha na nuD bhavet vacanAd yatra tannAsti, nopadhA 63.] ityanena pade eva NatvavidhAnam , tathA hi-NatvaM tAvannR20 yAzca carmaNAm // iti / anena ca sthAnIveti paribhASAto'sya | NAmityAdipadeSviva ravaNAdinAmAnyapi dRzyate, "raghuvarNAt" nyAyasya viviktaviSayatvamapi sUcitaM bhavati / nahi devazabdasya [2 3. 63.] iti sUtreNa ca pade eva vihitam , tato jJAyate Ami dIrgha kRte 'devA-Am' iti sthite sthAnivadbhAvena tatra nAnAM Natve kartavye 'eSa nyAyo'stIti dhiyA sUtre pade' ityu-60 hakhAntatvaM saMbhavati, atra dekzabdasya sthAnitvAbhAvAt , deva.. tam , iti / atredamucyate-'pade' iti hi nimitta-nimittinozabdAkArasya sthAnitve'pi tasyeha nAmakAryitvAbhAvAt , tathA ca minnapadasthatvavyAvRttaye samupAdIyate, na ca tatprayojanaM 'pada25 nAtra sthAnivadbhAvaviSaya iti nyAyasyAsyAvazyakatA bhvtiiti||8|| ityasyAbhAve sampadyate iti tadartha sArthaka tat kathamidaM jJApayituM prabhavet , jJApanaM hi tena vinA'nupadyamAnena vastunA bhavatIti *bhAvini bhUtavadupacAra:* // 9 // | prAgapi pratipAditam / tathA ca nimitta-nimittinobhinnapadasthatva- 65 si0-bhAvini AgAmini-agre'vazyaM sampadyamAne | vyAvartakamidaM na ravaNAdiSu Natva pravRttau bAdhakaM syAt , padatva. dharma, bhUtavat sampannavat , upacAraH vyavahAraH, sa ca kArya- vatyeva pravRttirityaMze tAtparyAbhAvAt , bhavati cAtra padasaMjJAyAM nimittaka eveti bhAvidharmAdinimittakamapi kArya kvacillakSyA- | satyAmapi NatvapravRttisvIkAre bAdhakAbhAvaH / kRtpratyayotpatti 30 nurodhAd vacanasAmarthyAcca kAryamityarthaH, yathA nRNAmityAdau / mAtreNa tasya nAmatve sati syAdau sati ca pazcAt kAryAntarakaraNe pade "raghuvarNAnnoNa ekapade'nantyasya." [2. 3. 63.] | doSAbhAvAditi nAtra tasya nyAyasyAzrayaNIyatA / laukikavyava-70 ityAdinA NatvaM kriyate, tathA ravaNa takSaNamityAdau syAdhutpatteH hAreNa siddhe ca tasmin nAmavAditaH pUrvamapi NatvaprAptirityanyapUrva padatvAbhAve'pi bhAvipadavamAzritya NatvaM kriyata eva / pUrva- | detat / tathA cedaM jJApakatvakathanaM cintyameva / pANinIyAditatreca nyAyavadasyApi sAmpratikAbhAve eva pravRttiH, tathA ca yatra yo nedRzo nyAyo'valambitaH, na cAyaM nyAyaH paribhASenduzekharA35 dharmaH samprati nAsti kAryAnurodhAt sUtrAdisArthakyAya ca | khyanyAyasaMgrahe sahItaH / yadyapi bhASyakRtA kvacid bhAvinyAH tasyAzrayaNamAvazyakaM tatra bhAcino'pi dharmasyAzrayaNam / aya- saMjJAyAH samAzrayaNaM bhavatIti pratipAditam-'igyaNaH samprasAra-75 mapi nyAyo lokasiddha eba, dRzyate hi loke 'modanaM pacati gam" [pA0 sU0 1. 1. 45.] iti sUtre bhASye, tathApi na devadattaH' ityAdiprayoge bhAbino dharmasya bhUtavadupacAraH, | tat tAdRzanyAyavacanakalpanAparaM kintu lokasiddhaviSayakathanamAtathAhi-"bhissA strI bhaktamandho'namodano'strI sa dIdiviH" | tram , tathA hi-tatra bhASye'nena sUtreNa vAkyasya saMjJA kriyate ?
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / ors-arriorrianRPORRUPAIPAPPATRAPra uta varNasyeti prazna varNasya saMnneti siddhAntapakSe dUSaNavArtikamida- zlo0 5] ityAdau saMkhyAzabdasya buddhivAcakatvasya dRSTatvAt / 40 muktam-'varNasaMjJA nirvRttiH' iti, vyAkhyAtaM cettham - "varNasaMjJA- buddhikartRtvapratipAdakatvenaiva ca 'sAMkhya'zAstrasya tacchabdena cennirvRttirna siddhayati vyaGaH "samprasAraNam" [ pA0 sU0 6. 1. | vyapadezaH / samAnAM sAmyavatAm , sAmyaM ca saMkhyayA / tathA 13.7 iti sa eva tAvadiha durlabho yasya saMjJA kriyate / athApi |ca samasaMkhyAvatAmuddezinAm , anudezaH pazcAdbhavavAkyArtha5 kathaMcillabhyeta, kenAsau yaNaH sthAne syAt, anena hyasau vyavasthA- kAlikaH sambandhaH, yathAsaMkhyaM saMkhyA-bodhakramamanatikramya pyate, taditaretarAzrayaM bhavati, itaretarAzrayANi kAryANi ca na / bhavatIti nyAyArthaH / saMkhyA-gaNanamiti vA, tathA ca yathA-45 prakalpante" iti, ayamAzayaH-'yaNaH ik bhavati' (yavarANAM kRt / gaNanaM vAkyArthabodhakAlikA sambandho bhavatIti vaa'rthH| saMkhyAbhavati) iti vAkyaM na 'samprasAraNa saMjJaM, kintu tattatsthAne vidhI- | zabdasyaikatvAdau rUDhasya tu neha grahaNaM tathA sati vAkyArthAnu yamAnA ikArokAra-RkArA eva 'samprasAraNa saMjJA bhavanti' papatteH / atroddezino'nudezinazca uccAryamANA uccAryamANa10 ityarthasya samAzrayaNe "vyaGaH samprasAraNa putrapatyostatpuruSe" | pratipAdyAzca gRhyante / uddezyanudezizabdau pUrvoccAryamANa-pazcA[pA0 sU0 6.1.13.] ityAdividhisUtraiH samprasAraNasiddhirna dudhAryamANaparau na dUdezyavidheyaparI, tathA sati anUdyamAnAnAM 50 sthAt, yaNaH sthAne vidhIyamAnatve sati tasya samprasAraNasaMjJA yathAsaMkhyamanvayo na syAt / yathA "karturjIva-puruSAnaza-vahA" syAt , saMjJAyAM ca satyAM vidhAnaM syAditi parasparAzrayatvAt , [5. 4.69.] iti sUtre jIva-puruSayornaza-cahozcAnUdyamAna parasparAzrayaM ca kArya na sampadyata iti kAryazabdavAde samprasA- yoreva yathAsaMkhyaM bhavati, na tu vidhIyamAnena tasyaikatvena, yathA15 raNavidhAnamasambhavi syAditi / tataH paramanekAni samAdhAni dattvA | saMkhyAnvayAsaMbhavAt / etadudAharaNaM tu-"De-DasyoryA-''to" dUSayitvA cAnte itthamuktam-"evaM tarhi bhAvinIyaM saMjJA vijJA- [1. 4. 6.] ityAdi, atra hi pUrva dvandvasAdhutvAya 'De-Das' 55 sthate, tadyathA-kazcit kaMcittantuvAyamAha-asya sUtrasya zATaka samudAyasya 'yAt'samudAyena sahAnvayabodhavivakSA bhavati, vaya' iti, sa pazyati-'yadi zATakaH, na bAtavyaH, atha vAtavyo pazcAlakSyasaMskArakavAkyArthabodhakAle DeryakAreNa userAtA ca na zATakaH, zATako vAtavyazceti vipratiSiddham , bhAvinI khalvasya | sambandha etacyAyakRtaH, anyathA itaretarayoganirdiSTatayA pratye20 sNjnyaa'bhipretaa| sa manye vAtavyo yasminnute 'zAkaTa' ityetad bhava- | kmaadeshdvyaapttiH| samAnAmiti kim ? "namas-puraso tIti / evamihApi sa yaNaH sthAne bhavati yasyAbhinivRttasya 'saMpra- | gateH ka-kha-pa- phira saH" [2.3.1.] atra namas-purasoH 60 sAraNa mityeSA saMjJA bhaviSyatIti ayamAzayaH-nityazabdavAde tu ka-khAdyaiH saha samAnavacananirdeze'pi vastunaH samasaMkhyatvAyatra yaNaH sthAne ika prayukto dRzyate tatra 'samprasAraNa'zabdena vyava- | bhAvena samatvAbhAvAna yathAsaMkhyam, saMkhyA ceha vacanarUpA hAraH kArya ityAzrayaNe nAnyonyAzrayaH / kAryazabdavAde'pi sUtra- gaNanArUpA ca gRhyate, ityubhayathA sAmya eva samatvavyavahArA25 zATakanyAyena bhAvinI saMjJAmAzritya vyavahAraH kAryaH, yathA- | diha vacanena sAmye'pi gaNanayA sAmyAbhAvAt ; evaM "to mu-mo 'asya sUtrasya zATakaM vaya' iti tantuvArya prati kathite vAkye | vyaJjane svA" [1.3.15.1 mu-mayoranusvArA-nunAsika-65 yasminute sati 'zATaka' ityeSA saMjJA bhavatIti vijJAyate, tathA- | svAbhyAM saMkhyAsAmye'pi vacanasAmyAbhAvAna yathAsaMkhyaM kintu 'trApi yasya yaNaH sthAne vidhIyamAnasya saMprasAraNasaMjJA bhavi- paryAyeNa dvayoreva sarvatra vidhAnam / jJApakaM tvasya "ca-ra-te dhyati sa vidheya ityevaM vidhipradezeSu bhAvisaMjJAyAH samAzrayaNa- sadvitIye" [1.3.7.1 iti gurusUtrakaraNam, anyathA 30 miti / anena ca bhASyasandarbheNa saMjJAnimittake kArye kvacidbhA-: "ca-cha-Ta-Tha-ta-the" iti laghubhUtameva sUtraM kuryAt , tadakRtvA vinIM saMjJAmAdAyApi vyavahAro bhavati lokavaditi vijJAyate / gurusatrakaraNaM jJApayati-yadiha vidheyAnAM za-Sa-sAnAM tritvena 70 tathA ca bhAvini bhUtavadupancAra iti nyAyo'pi saMjJAviSaya evaSadbhiH saha yathAsaMkhyamanvayo na syAditi traya eva sUtre prayoktavyo nAnyatreti 'apAThIt' ityAdI vyaJjanAditvaM svarAditvaM nirdiSTAH.te ca trayo yathAyathaM svakIyena dvitIyena saha paryA vA na saMkSeti na tadviSaye'sya pravRttisaMbhAvaneti nAnityatvakalpa- yeNa svoddezyakamAdezamanubhavanti, tathA caitanyAyasya sattA'nena 35 nA'vazyakIti vijJeyamiti // 9 // gurusUtrakaraNenAnubhUyate / lakSyAnusAraM ca kacid bacanasAgyA bhAve'pi gaNanAmAtrasAmyena nyAyo'yaM pravartate, yathA-"bhuja-75 yathAsaMkhyamanudezaH samAnAma* // 10 // patyAdibhyaH karmA-'pAdAne" [5. 3. 128.] ityatra, atra si0-samyak khyAna-saMkhyA, buddhiH, jJAnamityarthaH; na ca hi vacanavaiSamye'pi gaNanAsAmyena bhujAdibhyaH karmaNi patyAsaMkhyAzabdasya buddho na prayoga iti vAcyam, "yat sAMkhyaiH / dibhyo'pAdAne iti yathAsaMkhyamanvayo bhavati / kvacicobhayaprApyate sthAnaM tad yogairapi gamyate [bhagavadgItA a0 5, / sattve'pi nAsya pravRttiH, yathA "pUrvA-'varA-'dharebhyo'sastAsto 3 nyAyasamu.
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / zabdAda dir- deza - kAleSu prathamA- paJcamI - saptamyAH " [ 7. 2. 113. ] iti sUtrAdanuvarttamAnairdig deza-kAlaiH saha gaNanavacanasAmye'pi pUrvA-'varA-'dharANAM na yathAsaMkhyamiti // 10 // puravadhazcaiSAm" [ 7. 2. 115. ] ityatra, atra hi " dik- | mitrAdipadAnAmarthA jayetyAdipadArthaiH sambadhyante tathA zAstre'pi 40 sthAnAkhyalaukikapramANAdeva kramikAnvaye siddhe'yaM nyAyo nAvazyakaH, tathApi "DheGasyoryAsstau" [ 1.4. 6. ] ityAdisUtreSu samAsanirdeze sAhitye dvandvavidhAnAdubhayoH sahaivaikatrAnvayaH syAdityaprAptaRmikAnvayavidhAnArthamasya nyAyasyAvazyakatvamiti jJeyam; kica "ivarNAderasle svare yavaralam" [1.2.21.]45 ityAdau yatrodde zinAM na sAkSAduccAraNaM kintu zabdAntarairAkhyAnaM tatra sUtre sthAnasyAzrutatvAt sthAnAkhyapramANasyApravRttAvaprAptakramAnvayabodhArtha cAsya nyAyasyAvazyakatvam / ayaM ca nyAyo 5* yathAsaMkhyamanudezaH samAnAm // 10 // ta0 - anupUrvakadizdhAtoH pazcAdbhavanamarthaH, utpUrvekadiz- | dhAtoH siddhajJAnamarthaH evaM prati nirapUrvaka dizdhAtorapUrvajJAnamarthaH, tatazca karaNe ghaJi - anudezoddezapratinirdezazabdAnAM siddhiH / tathA ca nyAye anudezapadenopasthitiH pazcAdbhavavAkyArthabodhaviSayIbhU- dharmasAmya eva pravarttate na vyaktisAmye, vyaktInAmAnantyena 10 tAkAlAbhAsyasambandha ucyate / samAnAmiti cAvarttate, ekatrAnu-tatsAmyasya durupapAdatvAt // yogitvamaparatra pratiyogitvaM ca SaSTyarthaH / samAnAmityasya tulya pANinIyata sUtrarUpeNAyaM nyAyaH paThitaH, tacca sUtramaSTAsaMkhyAktAmityarthaH / yathAsaMkhyamityasya saMkhyAkarmakAtikramaNa- dhyAyyAH prathamAdhyAyasya tRtIye pAde dazamam, tatrApi mahAbhASye kartRtvAbhAvavAnityarthaH / tathA ca tulyasaMkhyApratiyogikastulyasaM- laukikasthAnapramANenAsya gatArthatvamAzaGkaya saMjJayA samAsena ca khyAnuyogikazcAkAGkSAbhAsyasambandhaH saMkhyA karmakA tikramaNakartR- yatrocyate tadarthamidamiti samAhitam, tathA hi-- "kimartha punarida15 tvAbhAvavAn bhavatIti vAkyArthaH / atra pakSe saMkhyA kramaH, kramazcA- mucyate" ityAkSepabhASyam, tasyAzayaH - sUtraM vinApi lokasiddha- 55 pekSA buddhivizeSaviSayatA, AkAGkSAbhAsyasambandhe saGkhyA karma kAti- sthAnAkhyapramANenaiva " zatru mitraM vipattiM ca jaya jaya jaya" kramaNakartRtvaM ca svapratiyogivRtyapekSA buddhi vizeSaviSayatAvijAtI- itivat siddhirastIti nAvazyakatA sUtrasyeti, tatra samAdhAnavArttiyApekSAbuddhiviSayatAvadanuyogikatvam, tadabhAvazca svapratiyoginRtya- kam - " saMjJAsamAsanirdezAt sarvaprasaGgo'nudezasya, tatra yathAsaMkhyapekSAbuddhivizeSaviSayatAsajAtIyApekSAvuddhivizeSaviSayatAvadanuyo- vacanaM niyamArtham" iti, tadbhASyam - " saMjJayA samAsaizca nirdezAH 20 gikatvam, sAjAtyaM ca svanirUpakApekSA buddhiniSThajanakatAnirUpi tajanyatAvacchedakasaMkhyAtvavyApyajAtyavacchinna janyatAnirUpitajanakatAvacchedakatvam, svavRtti-svanirUpakApekSA buddhIyaikatvaniSThaprakAratAnirUpitaikatvaviziSTatvAvacchinnadharmitAtva-svavRtti-svanirUpakApekSA buddhIyaikatvaniSThaprakAratAnirUpitaikatvAvacchinnadharmitAtvaita25 danyataravattvam-etadubhayadharmAbhyAm, yathA "karturjIva puruSAnnaz kriyante, saMjJayA tAvat- parasmaipadAnAM jalatususthalatusagalvamAH" 60 iti, [ pA0 sU0 3. 4. 82.] samAsaiH "tUdI zalAturavarmatIkUcavArAD-Thak chaN Dhay-yakaH "" [ pA0 sU0 4. 3. 94.] iti, samAsasaMjJA nirdezAdetasmAt kAraNAt sarvaprasaGgaH, sarvasyodezasya sarvo'nudezaH prApnoti, iSyate ca yathAsaMkhyaM syAditi, taccAntareNa yatnaM na siddhyatIti tatra yathAsaMkhyavacanaM niyamA-65 vahaH" [ 5. 4. 69. ] ityAdau tulyasaMkhyAvat-jIvapuruSapratiyortham, evamarthamidamucyate" iti kaiyaTenetthaM pradIpitam - "parasmai | gikaH, tulyasaMkhyAkt nazvahAnuyogikazca ya AkAGkSAbhAsyAvya vahitottaratvAdiH sambandhaH, tatra svapratiyogi jIvavRttyapekSA buddhivizeSaviSayatAsajAtIyApekSA buddhivizeSaviSayatAvannazanuyogikatvam, 30 evaM svapratiyogipuruSavRtti-apekSAbuddhivizeSaviSayatA sajAtIyApe kSAbuddhivizeSaviSayatAvadvahanuyogikatvamiti saMkhyA karmakAtikramaNa kartRtvAbhAvaH / saMkhyAkarmakAtikramaNakartRtvaM ca svapratiyogi jIvavRttyapekSA buddhivizeSaviSayatAvijAtIyApekSA buddhivizeSaviSayatAvadanuyogikatvam, naniSThA pekSA buddhivizeSaviSayatAyA jIvaniSThA- | 'pi nArghAdInAM kramaniyamaH, tathApi saMjJAyA navakasAdhAraNya35 pekSAbuddhivizeSaviSayatAsajAtIyatvAt bahuniSTApekSA buddhivizeSa- | meva tatra mUlamiti saMjJA nirdezAdityuktam" iti ca nAgezena vitra- 75 viSayatAyAzca jIvaniSThApekSA buddhivizeSaviSayatA vijAtIyatvAcca / tam / tatra caitAvat sAram saMjJayA vidhIyamAneSu kAryeSu sarveSAM sAjAtyalakSaNasamanvayazcAnyatrapradarzitarItyohanIya iti neha prata- / saMjJinAM yugapadevopasthitau taiH saha kramAnvayaH sthAnAkhyapramANe. nyate / yadyapi sthAnitAkhyalaukikapramANena yathA " zatru mitraM nAsiddha iti tadarthaM, samAsasthale ca samAsAvayavAnAM samudAyovipattiM ca jaya raJjaya bhaJjaya" ityAdau sthAnAnusAraM krameNa zatru- ! pasarjanatayA samudAyasyaiva padAntarArthenAnvayAt tatrA'pi sthAnA padAnAM Nalatus" [ pA0 sU0 3.4 82. ] ityatra saMjJayA sarve yugapat pratyAdhyante iti nAsti pAThakramAd vyavasthA, loke'pyajAvidhanau devadatta - yajJadattau iti samAsanirdeze nAsti kramaniyamaH, dvandve'nekAvayavAtmakaH samudAyaH ekenaiva zabdena pratyAyyate iti 70 kutaH kramaniyamaH syAt ?" iti / " yadyapi saMjJA pratyekaM paryAteti na saMjJAkRtaM yugapat pratyAyanaM, kintvekazeSapramANabalalabhyaM tat 'brAhmaNAnAmarghapAdyAcamanIyAnItivat, tatra brAhmaNatritve | 18 50
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 19 khyapramANasya na prasara iti tatra yathAsaMkhyamanvayaniyamArthamidaM pradarzanavArtikam-"arthatazcelluluTornandharIhaNasindhutakSazilAdiSu sUtrAmiti // doSaH" iti, tadbhASyam-"arthatavellUlaTonandharIhaNasindhutakSaatha 'samAnAm' ityasya sAmyavatAmityarthaH, tatra sAmyaM zilAdiSu doSo bhavati, "syatAsI laluToH" [pA0 sU0 3. zabdato grAhyamarthato veti nirNayAya-"kiM punaH zabdataH sAmye 1. 33.] syatAsI dvau, laluTorityasya trayo'rthAH, vaiSamyAt saMkhyAtAtudezo bhavatyAhosvidarthataH" ityevaM vicArAdhikaraNamA- saMkhyAtAnudezo na praapnoti| "nandiprahipacAdibhyo lyuNinyacaH" 45 rabdham , tadAzayazca kaiyaTenetthaM prakaTitaH-"yadyapyarthe zabdasya guNa- [pA0 sU0 3. 1. 134. ] iti nandyAdayo bahavaH, lyuNinyacabhAvAdarthata eva sAmyaM nyAyyaM tathApi zabdadharmeNApyarthasya vyapa-strayaH, vaiSamyAt saMkhyAtAnudezo na prApnoti / "arIhaNAdayaH" dezo dRzyate, yathA-bhramarazabdasya dvirephatvAt dvirephI bhramara iti, [pA0 sU0 4. 2. 80 ] paThitAH bahavaH, vujAdayaH saptadaza, tathA dvayakSaraM mAMsa, dUdhakSaramasthi, tasmArachabdato'pi sAmyama- vaiSamyAt saMkhyAtAnudezo na prApnoti / "sindhutakSazilAdibhyo10 trAzaGkitam", tasyAyamAzayaH--yadyapyarthapratyAyanArthameva zabdaH puNau" [pA0 sU0 4. 3. 93.] sindhutakSazilAdayo bahavaH, 50 prayujyata iti zabdasya guNatvamarthasya prAdhAnyamityarthata eva sAmyaM aNI dvau, vaiSamyAt saMkhyAtAnudezo na prApnoti" iti| asyAgrAhyamiti nAsti saMdeha iti na vicArArambhAvazyakatA, tathApi yamAzayaH-gRhyamANa [uccAryamANa ] zabdArthabhUtAnAM saMkhyayA vAcyavAcakayorabhedopacArAt zabdadharmeNApyarthasya vyavahAro loke sAmya vivakSitamityartho vijJAyate cet tadA yatra gaNena nirdezaH bhramarAdipadAthai dvirephavattvAdivyavahAravidhayA kriyata eveti zabda- | kriyate tatra tadarthabhUtA bahavo bhavanti, pratyayAzca na tAvanta iti 15 syApi tatra prAdhAnyadarzanAdasti zaGkA [5. 3. 1.] iti, saMkhyAtAnudezo na prApnoti, yathA "bhaurikyAthaiSukAryAdevidha-55 zabdataH sAmyavivakSApakSe cAyamarthaH-zabdataH saMkhyayA samAnAM bhaktam" [ 6. 2. 68.] bhaurikyAdayo bahavaH, iSukAryAdayazca yo'nudezaH pazcAdbhava uccAryamANena sambandhaH sa yathAsaMkhyamiti, bahavaH, pratyayau dvAviti saMkhyAtAnudezo na prApnotItyubhayoH pakSa thA ca saMjJayA nirdiSTAnAM pratinirdiSTena saha na zabdataH sAmyaM yodoSa iti, itthamubhayoH pakSayodoSAn pradazye zabdataH sAmyaM bhavati, saMjJAyA ekarUpatvAt teSAM cAnekatvAditi tatra doSaH / svIkRtya tasmin pakSe prasaktAn doSAn "sthAne'ntaratamaH" [pA0 20 syAdityAha-ubhayoH pakSayordoSa-guNau vivecayan bhASyakRt / tathA sU0 1. 1.50.] iti sUtreNa ["AsannaH" 7.4. 120.60 ca zabdasAmyapakSadUSaNavArtikam-"saMkhyAsAmyaM zabdatazceSNalA- iti paribhASAsUtreNetyarthaH] parijahAra / tatazca yatra yathAsaMkhyamadayaH parasmaipadAnAM, DAraurasaH prathamasyAyavAyAva eca ityanirdezaH" niSTaM tatra kutracidupAyAntaramapi ca prakriyAnusAra pradarya iti [tadbhASyam,] agamako nirdezo'nirdezaH, "parasmaipadAnAM svaritasvapratijJayA "svaritenAdhikAraH" [pA. sU. 1.3. NalatususthalatusaNalavamAH"[pA0 sU03.4.82] iti nnlaadyo| 11.] ityagrimasUtrasthakhariteneti padamanuvaM navAsamAnayoga25 bahavaH, 'parasmaipadAnA mityekaH zabdaH, vaiSamyAt saMkhyAtAnudezo | vacanAditi vArtikena ca samAhitam , ekasmin yoge uccAritA-65 na prApnoti / DAraurasaH prathamasya, "luTaH prathamasya DArorasaH" nAmeva yathAsaMkhyaM bhavati, na tvanyatroccAritAnAmityarthatvena tasya [pA. sU0 2. 4.85.] DArauraso bahavaH prathamasthetyekaH zabdaH, vArtikasya sarvadoSAH parihRtAH / tasyAyamAzayaH-anudeza uccAvaiSamyAt saMkhyAtAnudezona prApnoti / "eco'ya vAyAvaH"[pA0 raNam, yogAntare tu zabdasyocAraNe'pi atra tasyAnumAnameveti sU0 6.1.78.] ayavAyAvo bahavaH, eca ityekaH zabdaH, vaiSamyAt nAnudezaprAptiriti nyAyasiddhaivatatrAsya nyAyasyApravRttiriti; svamate 30 saMkhyAtAnudezo na praapnotiiti| ayamAzayaH-parasmaipadazabdena ! cAniSTasthale'pravRttaye'syAnityatvamevAzrIyate, tadapi samAnayoga-70 parokSAsthAnikA nava tyAdaya AdezA upasthApyante iti teSAM | paThitAnAmeva yathAsaMkhyamiti svIkAreNaiva siddham ,tathAhi-digdezanavAnAM jalAdibhirnavabhiH saha sAmyamarthata evAsti, na tu kAleSu' iti hi padaM "pUrvAparAdharebhyo'sastAtau puravadhazcaiSAm" zabdataH, iti zabdataH sAmyasya grahaNe saMkhyAtAnudezo na [7. 2. 115.] iti sUtre na paThitamapi tu "dikazabdAd prAnoti / evam-luTaH [zvastanyAH] prathamapuruSasya sthAne vidhI- | digdezakAleSu prathamA-paJcamI-saptamyAH " [7. 2. 113.] iti 35 yamAnAH DAraurasaH [tA-tArau-tArasaH] bahavaH, prathamasyetyekaH | sUtrAdevAnuvRttamiti tena saha na yathAsaMkhyaM bhaviSyatIti // 10 // 75 zabda iti saMkhyAtAnudezo na prApnoti / evam-eco'yavAyAvaH [pA0 sU0 6. 1. 78.] iti sUtre ayavAyAvazcatvAraH, eca vivakSAtaH kArakANi* // 11 // ityeka padamiti zabdataH sAmyAbhAvAt saMkhyAtAnudezo na prApno- si0-'vivakSAtaH' ityatra tasUpratyayasthAninyAH paJcamyAH tIti zabdataH sAmyAzrayaNaM na yuktamiti / athAstvarthataH sAmya- prayojyatvamarthaH kArakatvaM ca kriyAyAM janakatvenAnvayitvam, 40 miti cet ? atrApi pakSe dUSaNasadbhAvAt, tathAhi-tatra dUSaNa- | tadvanti ca yadyapi padAni na bhavanti,padAnAM zabdarUpatvena kriyA PARMAARAre
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / janakasvAsaMbhavAt , tathApi svArthadvArA kriyAjanakatvaM teSAmiti | * vivakSAtaH kArakANi // 11 // * 40 padamapi kArakaM nigadyate / vastutastu iha zAstre syAdivibhakti ta0-nAyaM nyAyaH pANinIye tam nyAyatvena saGgRhItaH,kintu samudAya eva kArakatvavyavahAro dRzyate tAsAM kArakatvanimittaka bhASyakArAdivyavahArabalAdayamarthaH svataH siddha eveti pratIyate, tvAt , tathA ca tAni kArakANi kArakavibhaktayaH, vivakSA |kriyate ca tadanukUlo vyavahAraH sarvatra, bhASyakRtA ca "kArake" 5prayojyAni, ityarthaH, vivakSA ca vkturicchaa| tathA ca vaktApA . sa. 1.4.23.1 iti sUtraM vyAcakSANena kArakANAM yatrAkAra ke'pi kArakatvaM vivakSati tadakArakamapi kArakaM bhavati, | vivakSAdhInatvamiti scitm| pANinIyata hi apAdAnAdInAM 45 kArakAntaramapi kArakAntaratAM gacchati, kArakatvaM na vA labhate | tattatsaMjJAbhiH saha kArakasaMjJApi vidhIyata ityAzrIyate, tathA ca iti nyAyArthaH paryavasyati / kArakavizeSANAM lakSaNAni niya- sarvatrApAdAbhAdividhAyakasUtreSvasya sUtrasya "kArake" ityasyAdhi tAni, tAni ca na parasparaM vyabhicarantIti na hetvAdeH kadAci- kAro bhavati, tathA ca kArakasaMzaM sadapAdAnasaMjJamityarthoM bhavati / 10 dapi kArakatvaM (kartRtvaM) prAmoti, vivakSAyAH kArakatvaprayoja-atra ca sUtre prathamArthe saptamI nirdiSTA, tathA ca saMjJAdhikAra karavAGgIkAre ca hetorapi kartatvaM vivakSyate cet tadA bhavati sa tvamasyeti siddhAntaH, tasyaiva sphoraNAya prasaGgena kArakANAM 50 kartApi, yathA-'bhikSA vAsayati bhikSukaM grAmeM iti, atra vivakSAdhInatvaM sUcitam / tathA hi-kArakazabdArthanirNayamadhikRtya hi bhikSAvAsahetabhUtAspi vivakSAvazAt kartRtvaM prAptA, hetozca | zaGkate-"kimidaM 'kArake' ? [bhASyam ] iti, ayamAzayaH-iha vyApArazUnyatvena kArakatvaM nAstyeva, tadabhAvAcca tatra kartRtva-sUtre vidheyAnirdezena 'kArake' iti saptamyantapadasya svArthatvAsaMbhavA15 maprAptameva vivakSAvazAdeva [ kartRtvaM bhavati; bhikSAyA vAsaM/ dayamadhikAra evaM syAt , tatra saptamInirdezAnna saMjJAdhikAravaprati kArakatve sati tu "bhikSayoSitaH' iti prayoge "kAraka saMbhavaH, saMjJAyA bhAvyamAnatvAd bhAdhyamAne ca prathamAnirdezasya 55 kRtA" [3. 1.68.] iti samAsaH syAt / evaM kArakasyApi nyAyyatvAt / atha vizeSatvena kArakapadamadhikriyata ityAkhyAyate kArakatvenAvivakSAyAM sambandhamAtrabodhikA SaSThayeva bhavati, tarhi kArakasaMjJArahitasyApi kArakatvaM prApnoti, tAdRzasthale ca yathA-mASANAmabhIyAditi / kacicca kArakAntaraM kArakAnta karmAdiSavidhasyaiva kArakatvena grahaNaM dRzyate kArakatvaM ca kvacida nyatrApi dRzyate, yathA naTasya gAthA zRNotIti, asti kriyA20 ratAM gacchati, yathA-'odanaH pacyate svayameva' iti, atra hetutvena naTasyAtra kArakatvam , kintu tasya kArakasaMjJAbhAvAnna tatra 60 karmakArakamapi odano vivakSAvazAt kartRtAM yAtaH; tathA kaarktvvyvhaarH| uktazaGkAyAM samAdhAnamAha-"saMjJAnirdezaH" asirichanatti' iti, atra karaNasyAseH kartRtvavivakSA / | iti, prathamAyAH sthAne saptamI vidhAya saMjJAnirdeza evAyaM kRta "smRtyarthadayezaH" [2. 2. 11.] ityasya vRttikRtA niya iti bhAvaH / punaranuyogabhASyam-"kiM vaktavyametat ?" iti, mArthatvopavarNanena jJApito'yaM nyaayH| tathA hi-tatra sUtre vRttiH vinA vacanaM saptamyantasyAsya 'saMjJAdhikAratvaM na vijJAsyata iti 25 "nanu karmAvivakSAyAM pakSe mASANAmaznIyAdityAdivat zeSaSaSThI vaktavyaM saMjJAdhikAro'yamityanuyogaH / samAdhAnabhASyam "nahi,65 siddhaiva tat kimanena ? satyam , kintu "SaSThyayanAccheSe [3.1. kathamanucyamAnaM gaMsyate ?, iha hi vyAkaraNe ye vA ete loke 76.1 ityayanaje zeSe SaSThayAH samAso vakSyate, tato mAtuHpatIpaTAkA ATAnidezAH kriyante yA vA / pratItapadArthakAH zabdAstairnidezAH kriyante, yA vA etA kRtrimAH smRtamityAdau samAso mA bhUdityanena prakAreNa yatrAccheSo | 'Ti' 'dhu' 'bhA disaMjJAH, na cAyaM loke dhruvAdInAM pratItavidhIyate, niyamArtha ca" iti, niyamaprakArazcetthaM varNitaH eSAM padArthakaH zabdaH, na khalvapi kRtrimasaMjJAH, anyatrAvidhAnAt, 30 dhAtUnAM karmaiva zeSatvena vivakSyate na kArakAntaramiti, tathA ! saMjJAdhikArazvAyam / tatra kimanyacchakyaM vijJAtumanyadataH 70 cAsya nyAyasyAsattve sUtraM vinA pAkSikakarmasvasyAsiddhayA | saMjJAyAH? iti / ayamAzayaH-iha vyAkaraNazAstre lokaprasiddhairasUtrasya niyamArthatvaM na saMghaTeta iti tasya vidhyarthatvameva syAditi | patyasamUhAdizabdairvyavahAro dRzyate' kRtrimaizca 'Ti' 'ghu' 'bha' mAtrA smRtamityAdAvapi kartatvAdyavivakSA syAditi tatrApi SaSThI : AdizabdaiH / kArakazabdazca dhravAdInAma | apAdAnasaMjJodezyasvAt / anena ca nyAyena saMbhavatkArakatvavata eva kArakavizeSa- | bhUtAnAm | loke na prasiddho vAcakaH, na vA zAstre kArakamiti 35 tvena vivakSA'vivakSA vA kriyate, na tvapUrva kArakatvaM tatro- kRtrimA saMjJAkRtA. asti cAtra saMjJAdhikAre'sya pATha iti zAstre 75 tpAdyate, atazca SaSTyA vAcyasya sambandhasya ma kArakatvena loke ca prasiddhyabhAvAt bhUtavibhaktyanupapattyA bhAgyamAnavibhaktaH vivakSeti bahanAmidaM vastramityAdI kArakatvavivakSAbhAvena | prathamAyAH sthAne saptamIkRteti matvA saMjJAnirdeza evAyamiti "bahvalpArthAt kArakAdiSTAniSTa pAra" [7. 2. 150.]| svIkAryamiti, tatrAkSepavArtikam-"kAraka iti saMjJAnirdezazcet iti zasU pratyayo na bhavati, vivecitaM caitadanyatra / 11 // saMjJino nirdezaH" iti, tadbhASyam-'kAraka iti saMjJAnirdezazcet
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / saMjJino'pi nirdezaH kartavyaH, sAdhakaM nivartakaM kArakasaMjJaM bhavatIti vaktavyam" iti, ayamAzayaH yadyapi "apAye'vadhirapAdAnam" [ 2. 2. 29. ] ityAdau saMjJino'vadhyAdayo nirdizyanta eva tathApi kriyAhetutvena viziSTo'vadhiH saMjJI vaktavya iti; tathA 5 ca yat kriyAyAH sAdhakamavadhyAdi tat kArakasaMjJaM sadapAdanasaMjJaM " tyaniSTaprasaGgaze grAmasya samIpAdAgacchatItyakAra kasya" iti tadbhA Syam itarathA tyaniSTaM prasajyeta, akArakasyApyapAdAnasaMjJA prasajyeta kva ? grAmasya samIpAdAgacchati" iti / ayamAzayaH10 kriyAyAM sAdhakaM kArakaM sadapAdAnasaMjJaM bhavatItyanuktAvavadhiH kArakasaMjJamapAdAnasaMjJaM ca bhavatItyarthI labhyate, tathA ca yathA yo vRkSazAstrAyAH patati vRkSAdapyasau patatIti, tathA yo grAma samIpAdAgacchati prAmAdapyasAvAgacchatIti grAmasyApyapAyAvadhitvenApAdAnatvaM syAt; kriyAsAdhakamityuktau cAgamena nivartaka15 tvAbhAvAdeva na doSaH, grAmasya samIpavizeSaNatvenAsAdhakatvAditi / AkSepapratikSepabhASyam - "naiSa doSaH, nAtra grAmo'pAyayuktaH, kiM tarhi ? samIpam yadA ca grAmopAyayukto bhavati, bhavati tadApAdAnasaMjJA, tadyathA- prAmAdAgacchatIti" iti / atra kaiyaTaH "samIpa vizeSaNatvenopAdAnAdeva grAmasyApAyayogo 20 nAsti, sa hi saMzleSapUrvakaH saMzleSazca sanasan vA buddhayA kalpyate sa ca grAmasamIpasyaiva vivakSito na grAmasyetyarthaH grAmAt samIpAditi coke vastvantarApekSaM grAmasyaiva sAmIpyaM pratIyate, na tu grAmApekSamasya sAmIpyam" iti / tata AkSepA ntaravArtikam - "karmasaMjJAprasaGgo'kathitasya brAhmaNasya putraM panthAnaM 25 pRcchatIti" iti / tadbhASyam - karmasaMjJA ca prApnotyakathitasya, ka ? brAhmaNasya putraM panthAnaM pRcchatIti / AkSepabAdhakabhASyam- "naiSa doSaH, ayamakathita zabdo'styevA saMkIrtite vartate, tadyathA kazcit kaJcit saMcakSyAha- asAvatrAkathitaH - asaMkIrtita iti gamyate" iti / ayamAzayaH - brAhmaNasya putraM panthAnaM pRcchatItyatrAkArakasyA30 kathitatvena [ pANinIye'pradhAnakarmaNo hyakathitatvaM samAzritya | 21 bhavatIti phalati / anyathAnupapattipradarzana vArtikam itarathAmAkSepAntaramapyAha - "apAdAnaM ca vRkSasya parNa patati" iti, tadbhASyam - " apAdAnasaMjJA ca prApnoti ka ? vRkSasya parNa patati " iti / ayamAzayaH -pUrvokte grAmasya samIpAdAgacchatItyatra samIpasyAvadheH sattvAd grAmasyApAdAnasaMjJA'bhAve'pi vRkSasya parNa patatItyatrAnyasyAvadherabhAvAd vRkSasyApAdAnasaMjJA syAdeveti / eta- 50 tsamAdhAnavArtikam - "na vA'pAyasyAvivakSitatvAt" iti, tadbhAdhyam - "na vA eSa doSaH, kiM kAraNam ?' apAyasyAvivakSitatvAt, nAtrApAyo vivakSitaH, kiM tarhi ? sambandhaH, yadA cApAyo vivakSito bhavati, bhavati tadApAdAnasaMjJA, tadyathA-vRkSAt parNa - tIti / sambandhastu tadA na vivakSito bhavati, na jJAyate kaGkasya 55 vA kurarasya vA" iti / ayamAzayaH - vRkSasya parNa patatItyanena vAkye vRkSasambandhitvameva parNe vivakSitaM, na tu vRkSasyApAyAbadhitvam, yadA cAvadhitvaM vivakSyate tadA'pAdAnasaMjJA bhavatyeveti nAtra doSa iti / evaM sati brAhmaNasya putraM panthAnaM pRcchatItyatrotaM doSa punaH smArayati [ bhASye ]-"ayaM tarhi doSaH - karma - 60 saMjJAprasaGgazvAkathitasya brAhmaNasya putraM panthAnaM pRcchati" iti / AkSepabAdhakabhASyam - "naiSa doSaH, mahatIyaM saMjJA kriyate 'kAraka' iti, saMjJA ca nAma yato na laghIyaH; kuta etat ? laghvartha hi saMjJAkaraNam, tatra mahatyAH saMjJAyAH karaNe etat prayojanamanvarthA saMjJA yathA vijJAyeta karotIti kArakam" iti / aya- 65 mAzayaH - anvarthA hi saMjJA mahatI saMjJocyate, saMjJAyAH saMkSepeNa kathanameva prayojanamiti 'Ti-ghu-bha' AdisaMjJAvat ladhvI kAcit saMjJA kRtA syAt sA ca na kRteti kArakamiti mahAsaMjJAkaraNAdanumIyate yat- kriyAnivartakatvarUpavizeSayuktA avadhyAdayaH saMjJitvena nirdiSTA iti / tathA ca brAhmaNasya kriyAnirvartakatvarUpa- 70 kArakatvAbhAvena na karmatvamiti / itthaM kArakAdhikArasya saMjJA " akathitaM ca" [ pA0 sU0 1.4. 51. ] ityanena karmasaMjJA vidhIyate ] karmasaMjJA syAt, iti zaGkA, tatrAkathitazabdasyAdhikAratvaM saMsAdhitam kArakapadasya kriyAsAdhakaparatvamiti ca saMkIrtitaparatvenAsaMkIrtitatvaM ca varjitatvaM, varjanaM ca prasaktasya mahAsaMjJayA sAdhitam etena ca prabandhena kArakANAM vivakSAsajAtIyasyaiva bhavatIti kArakasyaiva karmasaMjJA bhavati, na tu dhInatvamityapi spaSTameva pratipAditam ito'gre ca pratikArakaM 35 brAhmaNasya putraM prativizeSaNasyeti na doSa ityuttaram / punarAkSepa- kriyAkartRtvaM kathamiti zobhanatayA pradarzitaM taccAntataH kAra- 75 sAdhakabhASyam - "astyaprAdhAnye vartate, tadyathA - 'akathito'sau |kANAM vivakSAdhInatvamityarthaparyavasAyyeva bhavatIti tAvAneva zo grAme, akathito'sau nagare' ityucyate yo yatrApradhAno bhavati, vilikhyate / sarvatrApi kArake yathAkathaJcit kartRtvaM vidyata evei tadyadA apradhAne'kathitazabdo vartate tadaiSa doSaH "karmasaMjJAprasa pradarzite sarvasyApi kartRsaMjJA kuto netyAzaGkAyAM samAdhAnavArtikathitasya brAhmaNasya putraM panthAnaM pRcchati" iti / ayamA kam- "na vA svatantra paratantratvAt tayoH paryAyeNa vacanaM, vacanA40 zayaH - 'ayamatra grAme'kathita iti laukikaprayogeNAprAdhAnyavAcI | zrayA ca saMjJA" iti, tadbhASyam - "na vA eSa doSaH, kiM kAra .80 akathitazabdaH, aprAdhAnyaM ca pradhAnabhinnatvameva, na tu varjita - prAdhAnyakatvam, pradhAnatvasaMbhAvanAvatyapi loke'pradhAnazabdaprayogAt / atra cepsitatamatvAt panthAH pradhAnaM, na putro nApi brAhmaNa iti, akathitazabdasyApradhAnatvaparatve brAhmaNasyApyakathi tatvena karmatvaM prApnoti kArakasaMjJAyA viziSTaviSayatvAbhAve / eva- 45
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / wwwww Nam ? khatantraparatantratvAt , sarvatraivAtra svAtacyaM pAratacyaM ca | ana kaiyaTa:-"sarveSAM kArakANAM sAdhyatvena sAdhAraNI kiyA, . vivakSitam , tayoH paryAyeNa vacanam , tayoH svAtantrya-pArataMtryayoH | tatazca sarveSAM tasyAM kartRtvam , avAntaravyApAravivakSAyAM tu karaparyAyeNa vacanaM bhaviSyati, tadyathA-balAhakAd vidyotate vidyut, NAdirUpatvam, yathA mAtrApitrorapatyotpAdane kartRtvam, bhedavivabalAhake vidyotate, balAhako vidyotata iti" iti, sarvatra kArake | kSAyAM tu ayamasyAmiyamasmAnajanayatItyadhikaraNatvamapAdAnatvaM ca / i khAtacya-pAratatryayorvivakSAdhInaM kartRtvAdi, tadadhInAzca vibhaktayaH vyavatiSThate / kartRsaMjJA tu karaNatvAdyavasthAyAM na bhavati "svatantraH 45. yathA-niHsaraNAGke vidyotane dhutervAcye pRthagbhAve ca vivakSite | kartA" [2. 2. 2.] ityatra kArakatvAdeva svAtantrye landhe punaH balAhakAd vidyotate vidyuditi; sthityane dyotane dhutervRttau 'balA- svatantrazrutiniyamArthA, tena svataH svAtanyameva yasya kartRsaMjJA hake vidyotate' iti, balAke sthitvA jyotIrUpA vidyut vidyo- tasya, na tu pAratazyasahitakhAtacyayuktasya, kArakasaMjJA tu vastu tate ityarthAt ; vidyuto balAhakasya cAbhedavivakSAyAM balAhako sthityA vidyamAnamanudbhUtatvenAvivakSitamapi svAtantryamAzritya kara... 10 vidyotata iti prayogaH / evameva sthAlIsthe yatne kathyamAne sthAlI | gAdInAM vidhAnasAmot pravartate / yatra ca zaktInAM nimitta-30 khatantreti sthAlI pacatIti prayogaH, kartasthe yatne kathyamAne ca | nimittivadbhAvena yugapadvivakSA tatra saMjJAnAM vipratiSedha ucyate. sthAlI paratazreti sthAlyAM pacatIti prayoga iti| atrAkSepa- yathA-dhanuSA vidhyatIti, vinApAyavivakSayA dhanuSaH sAdhakatamatvabhASyam-"natu ca bhoH kartRsthe'pi yatne kathyamAne sthAlIsambhA bhAvAt saMjJAdvayaprasaGge paratvAt karaNasaMjJA / asizchinattIti banakriyAM dhAraNa kriyAM ca karoti, tatrAsau svatantrA, kedAnI | satyeva sAdhakatamatve svAtanyasya vivakSitatvAt paratvAt kartRsaMjJA, 15 paratantrA syAt" iti / atra samAdhAnabhASyam-"evaM tarhi tadA tu taikSNyAdhInaM karaNatvam , taikSNyAdInAM tu kartRtvavivakSAyA-55 pradhAnena samavAye sthAlI paratantrA, vyavAye svatantrA, tadyathA mAtmanaH karaNatvam, taikSNyameva hi vivakSAvazAd dvedhAva tiSThate kartRtvena karaNatvena ca / vastusthityA tveka evArthAtmeti amAtyAnAM rAjJA saha samavAye pAratatryam , vyavAye svAtantryam" iti / ayamAzayaH-dhAtvarthAnAzrayAyAH sthAlyAH pradhAnadhAtva kartRtvaM karaNatvasya bAdhakamucyate" iti / etena pradarzitena rthAzrayeNa samavAye pAratatryamiti tatra devadattaH sthAlyAM pacatIti bhASya-kaiyaTananthena kArakANAM vivakSAdhInatvaM nyAyataH prApta miti 20 prayogaH, pradhAnavirahe ca sthAlyA eva dhAtvarthAzrayatvamiti tatra na tatra vacanAvazyakateti pratIyate / khamate cAsyaivArthasya saMkSe-60 tasyAH prAdhAnyena sthAlI pacatIti prayoga iti / atra zaGkate pataH pratipAdanAya nyAyo'yaM samAzrIyate / evaM ca vivakSAyA "kiM punaH pradhAnam" iti, sAmagrItaH kAryotpAde sarveSAM tatra api vastusvabhAvamUlatvAdeva sambandhe kArakatvavivakSA na bhavati, kArakavibhaktibhiH sambandhArthasya bodhayitumazakyatvAt , sambasamAnatvAnna kasyacit prAdhAnyaM pratIyata iti praznAzrayaH / samAdhAnabhASyam-"kartA, kathaM punarjJAyate kartA pradhAnamiti, yat sarveSu ndhasya ca kArakatvAyogyatvAditi tatra kArakatvavivakSAbhAvArtha 25 sAdhaneSu sannihiteSu kartA pravartayitA bhavati" iti / atra kaiyaTaH nyAyasya vyabhicAritvAzrayaNamakiJcitkarameva, vivakSAyAM vaktuH 65 prAdhAnyena tatra nyAyasya khAtacyAbhAvAdityAstAM vistaraH // 11 // "tadadhInapravRttitvAt karaNAdInA, tasya ca prAganyataH zaktilAbhAt, pratinidhyadarzanAt , karaNAbhAve'pi 'Aste, zete' ityAdau kevalasya kartudarzanAt kartRrahitAnA karaNAdInAmadarza *apekSAto'dhikAra* // 12 // nAt prAdhAnyaM karturityarthaH" iti / atrAkSepabhASyam-"nanu ca | si0-apekSaNamapekSA AkAGkA, tasyA iti paJcamyarthe tasa, 30 moH pradhAnenApi vai samavAye sthAlyA anenArthA'dhikaraNaM kAraka- | paJcamyAzceha jJApakatvamarthaH / adhikaraNamadhikAra iti bhAvamiti, nahi kArakamityanenAdhikaraNatvamuktam , adhikaraNamiti sAdhano'dhikArazabdaH, adhikriyata iti vAdhikAra iti karma-70 vA kArakatvam , ubhau cAnyonyavizeSako bhavataH, katham ? eka- | sAdhano'pi bhavitumarhati / loke niyogaH preraNaM tadviSayIbhUtaM dravyasamavAyitvAt , tadyathA-'gAgryo devadatta' iti, nahi gArya kArya vAdhikArazabdenocyate sa tatrAdhikRtaH, tatra kArye viniityanena devadattatvamuktam , devadatta ityanena vA gAya'tvam , ubhA yukta ityarthaH, tat tenAdhikRtam , viniyogavazAdadhiSThita35 cAnyonyavizeSako bhavata ekadravyasamavAyitvAt" iti / asyAmityarthaH, ityubhayathA'dhikArazabdasya prayogadarzanAt / tatra yamAzayaH-pradhAnena kA saha prayoge'pi sthAlyA adhikaraNatva. | zabdasya dvividha kAryam-arthabodhaH svarUpabodho vA, tatrArtha-75 siddhaye kArakatvamabhipretam , kArakatvaM ca kriyApravartakatvameveti bodhasya vacanAntareNAnapekSitatvAd dvitIye svarUpabodharUpe tasyApi kartRtvamAvazyakam, anyathA'dhikaraNa kArakamiti paryavasAnamiti vacanAntareNAkAzitasya padasya yoge yoge samuvizeSaNavizeSyabhAvo na syAditi / atha samAdhAnabhASyam-"evaM | pasthAnamadhikArazabdArthaH phalati / taccopasthAna prAya uttara40 tarhi sAmAnyabhUtA kriyA vartate, tasyA nirvata ke kArakam" iti / yogeSveva bhavati, kvacit pUrvayoge'pi lakSyAnurodhAdapakarSa
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / rUpo'dhikAro bhavati / tathA ca vacanAntarApekSAjJApyo'dhikAraH- uttaratra samupasthAnamiti nyAyArthaH / evaM cAdhikArasya | | 35 | sAntareNa labhyatvamiti sUcyate / apekSAvazAdeva ca madhye vizeSAtidezAd vicchinno'pyadhikAro'gre'pekSitazcet tarhi jJApakApekSA na bhavati, lakSyAnusAribhirvacanairAkAGkSitatvamA- pravartata eva / adhikArasyaivaM viSayatvAdevAdhikAraviSaye maNDUtreNapekSitaM padamadhikRtaM vijJAyata iti bhAvaH / tatrApekSayA kalutinyAyo'pi svIkriyate, bhayamAzayaH - adhikArasya dvayI 45 5 pravRttivadanapekSayA nivRttirapi svataH siddhA bhavatIti na tadartha gatiH- dhArApravAhanyAyena maNDUkalutinyAyena ca yatrAvimapi jJApakAdyapekSeti sUcayitumevAyaM nyAya: pravRttaH, yathA cchinna evAdhikAro yathA'pekSa pravartate paratra nivartate ca tatra "masat parasyAdividhau ca 0 " [2. 160 ] iti sUtrasthaM dhArApravAhagatirAzrIyate yatra ca madhye vicchidya punaH pravaasat pare iti padaM "rAt sa:" [2.190 ] iti sUtra rtate tatra maNDUkagatiH / tatra dhArApravAhAnuvRttiH prasiddhaiva, paryantamevAdhikriyate, na tata Urdhvam, 'syAdividhau' iti ca | maNDUkalutAnuvRttizca yathA- "dhAtorivarNa0 [ 2.1.50 ]50 ityato'nuvartamAno dhAtorityadhikAro "bhrUzroH " [2. 1. 53. ] ityAdisUtratraye vizeSAtidezasadbhAvAdasambaddho'pi "yosnekasvarasya " [2. 1. 56 ] ityatrApekSAtaH punaranuvRttaH / itthaM cAnenaiva nyAyenedRzasthalasyApi nirvAhe *vizeSAtidiSTo vidhiH prakRtAdhikAraM na bAdhateH iti nyAyAntara- 55 svIkAre na kimapi phalam / kecittu "dhAtorivarNa0" [2. 1. 50. ] ityato dhAtorityasyAnuvRttiH dhArApravAha nyAyenaiva calati madhye ca sUtratraye'sambhavAdasambadhyamAno'pyavicchinna eveti na maNDUkalutiratretyAhuH, tanmate ca maNDUkalaterudAharaNaM yathA - "bhanvargAt svare vossan" [ 1.2.40.] iti 60 sUtrastho'sanityadhikAraH "aiDavarNasyAnte'nunAsiko'nIdAdeH" [1. 2.31 ] iti sUtraM madhye laGghayitvA " tRtIyasya pacame" [1.3.1.] "pratyaye ca" [1.3.2.] iti sUtrayorgata iti tena 'kakummaNDalam, ammayaH' ityAdI samAsAntarvarttivibhaktyA "nAmasikhyaJjane [1.1.21.]65 ityanena ca kramAt padasaMjJAsattve padAntasyApi masyA sattvAt "tau mu-maH0" [ 1 3 14 ] ityanusvArA - 'nunAsikau na bhavataH / etaccAvazyameva svIkAryaM yadubhayannapakSe [ dhArApravAhe maNDUkalutau apekSAta evAdhikAra iti naitatryAyaM vinA tayoH siddhiriti // 12 // 10 " normyAdibhyaH" [2. 1 99 ] iti yAvadityeSo'rtho'nena nyAyena jJApakaM vinA'pi sAdhitaH / etannayAyajJApakaM tu - "samAnAnAM tena dIrghaH" [1.2.1.] iti sUtrasthaM lamAnAnAmiti padam samAnAnAmiti pade hi "hasvA ''pazca" [ 3. 4. 32. ] iti sUtreNAmo nAm vihitaH, "hrasvApazca" 15 [ 1. 4. 32. ] iti sUtre cAmonAmiti na zrUyata iti kathaM tena tasya sthAne tasya vidhAnaM syAt 'Amo mAm' iti padadvayaM ca "Amo nAma vA" [1.4. 31.] iti pUrvasUtre eva paThitam tatazca tadadhikAraM vinA tatsambandha iha sUtre [ svApazcetyatra ] durlabhaH, tadasambandhe ca samAnAnAmiti 20 nirdezo 'nupapanna iti taM vinA'nupapadyamAnaH sa pUrvasUtrasthapadAnAmapekSA vazAdadhikAra ityarthakamimaM nyAyamAkSipatyeva, tadupapAdakAntarasyAnupalambhAt etaccAnuvRttau jJApakam / nivRttau tu "aidaut sandhyakSaraiH" [1. 2. 12. ] iti sUtre sandhyakSarariti padameva jJApakram, atra hi upasargasambandhi25 bhinnasyAkArasyaiva vidhAnam "RtyArupasargasya" [1.2. 9. ] ityato'nuvartamAnasya ' upasargasya' ityasya padasya nivRttiM vinA na sidhyati, na ca tanivRttau kimapi jJApakAntaramupalabhyate tatazcApekSAbhAvAdeva nivRttiriti kalpyate; tathA caitanyAyasya pravRtti nivRttyorubhayorapekSAprayojyatvabodhakatvaM susampannam / 30 ayaM ca nyAyospekSAmAzrityaiva pravartata iti yatra nirapekSAbodhakaM kiJciliGgaM bhavati tatra svabhAvata eva na pravartate, yathA / "pratyaye ca " [ 1.3. 2. ] ityatra cakAro'nuvarttamAnavAgrahaNasya svasmin viSaye nivRttibodhaka iti tatra nivRtto'pi | vAzabda uttaratrAnuvartate, tanmUlaka eva cakArasyottaratra vA 35 grahaNanivRtyarthatvavyavahAro vRttau kRtaH, tatra hi vinA'pi | 70 | * apekSAto'dhikAraH / / 12 / / * ta0 -- sUtrANi hi yathAsambhavamalpAkSarANi vidhIyante, "alpAkSaramasandigdham 0" ityAdinA sUtrasya lakSitatvenAlpAkSaratvasya tatra guNatvAt, kintu asaMdigdhatva- sAravattva- vizvatomukhatvAnAM siddhyarthaM tatra padAntarANAmapekSA bhavatyeva tatraikaprakaraNapaThitAnAM 75 sUtrANAM madhye tatprakaraNasAmAnyArthasUcakaM padamekatraiva paThyate, AkAGkSAvazAca tasya pratiyogamupasthitirbhavati sa eva cAdhikArazabdena prayujyate; loke'pi prathame vAkye samupAttaM padamAkAGkSA cakAraM pUrvasUtrasthapadayostatrAnuvRttAnAM 'vA' 'padAnte' 'anunAsika' iti padAnAmanuvRttisiddhau kriyamANazvakAraH kimapi vailakSaNyaM sUcayati, tacca svaghaTitayogasya nityatvameva, evaM ca vAgrahaNanivRtyarthatvena kriyamANazcakAro vAgrahaNasyAdhikAratvaM / vazAdagrimavAkyeSvapi sambandhyata eva yathA atra vidyAlaye 40 sUcayati, tatphalaM cottaratrAnuvRttireva / tathA cAnena cakAra karaNarUpeNa liGgenaitanyAyapravRttiM vinA'pyanuvRtti- nivRtyo devendraH paThati, mahendro'dhyApayati, surendro vAcayati' ityAdi - 80 vAkyeSu pUrvavAkyasthe 'atra vidyAlaye' iti pade anuvartete eva / 23
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / AaramroKamarrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrram itthacca vinA'pi jJApakamapekSAtaH pratiyogaM zabdopasthAnaM sambhA- | madhikAra ityasyArthasya nirNayAya vyAkhyAnasyaiva zaraNIkaraNIyatayA vyata eveti lokasiddho'yaM nyAyastathApi khazAstrasammatatva- | lokanyAyavyAkhyAnAbhyAmeva sarvArthasiddhAvetat sUtraM vyarthamiti sUcanAya pUrvAcAryAdiprakriyAmanusRtya jJApakAdikamupanyastam / prastutya phalAntaratayA sthApitaM sUtram , tathAhi-"na tahIdAnIpANinIye tantre caitatsthAnIyaM paribhASAsUtrameva pANininA kRtam , mayaM yogo vaktavyaH' ityAkSepabhAdhyam / "vaktavyazca, kiM prayo5 tacca "kharitenAdhikAraH" [pA. sU. 1. 3. 11.] iti, janam ? kharitenAdhikAragatiyathAvijJAyeta / adhika kAryam , 45 bhASyakRtA ca sUtrasya prayojanasphoraNAyetthaM zaGkAsamAdhI kRte, adhikaH kAraH" / ayamAzayaH-pratiyogamupasthitArthasya tasya tathAhi-"kimarthamidamucyate ?" iti sUtraprayojanAkSepabhASyam, paribhASAsUtrasthAnAvazyakatve'pi adhikArabodhAyedamAvazyakam , tadAzayazca AkAGkSAdivazAt prastutapadasya sambandho loka iva | kharitatvaM hi nirdizya etadadhikArapaThitAnAM grahaNamiti bodhanaM vyAkaraNazAstre'pi bhaviSyatyeveti na satraprayojanaM kimapIti / yathA syAt, ityeka prayojanam, svaritatvayuktana zabdenAdhika 10 tataH samAdhAnavArtikam "adhikAraH pratiyogaM tasyAnirdezArthaH" | kAryaM yathA syAt , ityarthabodhanAyApi sUtramidamAvazyakam , 50 iti, tadbhASyam-"adhikAraH kriyate pratiyogaM tasyA nirdezArtha kharitatvayuktasya cAdhikovyApAro yathA budhyeta tadarthamapIdamAvaiti / kimidaM pratiyogamiti ? yogaM yogaM prati pratiyogamiti. | zyakam , iti / krameNodAharati-'adhikAragatiH "gotriyorupayoge yoge tasya grahaNaM mA kArSam" iti / punraakssipti-"ki| sarjanasya" [pA. sU. 1. 2. 48.] ityatra 'goTA' grahaNaM gatamiyatA sUtreNa" iti, kimayamartho'dhikArazabdena vaktuM zakyate coditaM tanna kartavyaM bhavati, strIgrahaNa kharayiSyate, kharitenAdhi15 uta neti tadAzayaH, samAdhatte-gatamityAha, kutaH ? lokataH, kAragatibhaviSyatIti "striyAm" [pA0 sU0 4. 1.3.]55 tadyathA-loke 'adhikRto'sau grAme, adhikRto'sau nagare' ityu ityevaM prakRtya ye vihitAsteSAM grahaNaM vijJAsyate, tatra kharitenAcyate yo yatra vyApAraM gacchati, zabdena cApyadhikRtena ko'nyo dhikAragatirbhavatIti na doSo bhavati" [adhikAra gatiH] / vyApAraH zakyo'vagantumanyadato vyApArAt" iti adhikAra dvitIya phalodAharaNam-"adhika kAryam , apAdAnamAcAryaH kiM zabdo vyApArArthakaH, zabdasya cArthabodhanaM vyApAraH, sa ca svasthAna nyAyyaM manyate ? yatra prApyanivRttiH, teneheva yathA syAt20 eva parikSINa iti ko'nyastato'dhiko vyApAraH syAt prati grAmAdAgacchati, nagarAdagacchati; sAMkAzyakebhyaH pATaliputrA 60 yogamupasthitibhinna iti pratiyogamupasthAnamevAtrAdhikArazabdArtha abhirUpatarA ityatra na syAt , kharitenAdhikaM kArya bhavatI tyatrApi siddhaM bhavati / tathA adhikaraNamAcAryaH kiM nyAyyaM iti tadAzayaH samAdhAnabAdhakavArtikam-"na vA nirdizyamAnAdhikRtatvAd yathA loke" iti / tadbhASyam-"na vA etat prayo | manyate ?, yatra kRtsna AdhArAtmA vyApto bhavati, tenehaiva syAt-tileSu taile dani sapiriti; gaGgAyAM ghoSaH, kUpe janamasti, kiM kAraNam ? nirdizyamAnAdhikRtatvAt , yathA loke / gargakulamityatra na syAt, svaritenAdhikaM kAryamityatrApi siddhaM 65 25 nirdizyamAnamadhikRtaM gamyate, tadyathA-'devadattAya gaurdIyatAm , | bhavati [adhikaM kAryam ] / tRtIyaphalodAharaNam-"adhika kAraH, yajJadattAya, viSNumitrAya' iti gauriti gamyate / evamihApi pUrvacipratiSedhAzcana paThitavyA bhavanti / "guNa-vRddhayAtvatRjvadA"padarujavizaspRzo ghaJ" [pA0 sU0 3. 3. 16.] "sRsthire" vaguNebhyo numpUrvavipratiSiddham" "numaciratRvadbhAvebhyo nuTU" [pA. sU0 3.3. 17.] "bhAve" [pAsU03.3. 18.] iti, numnuTau svarayiSyete, tatra svaritenAdhikaH kAro bhavatIti ghaniti gamyate" iti, vacanaM vinA'pi lokavyavahArAdeva numnuTau bhaviSyataH" iti / ayamAzayaH-kharitatvaM nAma svara-70 30 sUtrasAthyo'rthaH siddha iti vRthA sUtrAmiti bhASyAzayaH / atha vizeSaH, sa ca yatrArthavizeSo bubodhayiSitastatra kariSyate, tena samAdhAnavArtikam-"anyanirdezastu nivartakastasmAt pari-1 ca yatra strIpratyayagrahaNamiSTa yathA "gozcAnte haskho'naMzisamAse bhASA" iti / bhASyam-"anyanirdezastu nivattako bhavati, yo bahuvrIho" [2.4.96.] ityAdI, tatra ca vyAyantasya iti tadyathA-'devadattAya gaudIyatAm , viSNumitrAya kambalaH' iti | | kriyate, tenAnyeSAM 'striyAM ktiH" ityAdistrIpratyayAnAM grahaNaM na kambalo gornivartako bhavati; evamihApi "abhividhI bhAva bhavati. tathA 'atitantrIH' ityAdizabdAnAmapi haskhatvaM ma 75 35 inuN" [pA0 sU0 3. 3. 44.] ghao nivattakaH syAt, bhavati, tathaiva pANinIye'pi tadviSayake "gostriyorupasarjanasya" tasmAt paribhASA" iti / ayamAzayaH-dhArApravAhenAnuvRttisthale pA. sU. 1.4.48.] iti sUtre'titantrIrityAdau havavyAvRttyartha lokanyAyena siddhAvapi yatrAnyavidheyAdisambandhAt prakRtavidheyA- 'goTA grahaNaM kartavyam , tatra ca TApratyAhAraH, dApaH TAzadinivRttirbhavati, tatra tadane punaH prakRtasambandhAya paribhASAsUtra- | bdAdArabhya vyaGo kAraM yAvaditi teneSTasiddhirityAdi tatra sUtre midamAvazyakamiti, eSA ca yuktiH svakIye nyAye [ apekSA- | mahAbhAdhye pratipAditam , svaritenAdhikAragatirityarthamAzritya ca 80 40 to'dhikAra ityatrApi vaktuM zakyata eva / atraivAnte kiyatparyanta- tat khaNDitam / tathA ca "gostriyoH" [pA0 sU0 1.2.48]
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / iti sUtrasthastrIzabde svaritatvaM vidhAya tatra "striyAm" vazAt-AnukUlyAt , vibhakteH-pUrvanirdiSTAyAH, vipariNAma:[4.1.3.1 iti sUtrAdhikAravihitAnAmeva pratyayAnAM strIpratya- | parAvRttiH, bhavatIti zeSaH / pUrvasUtre nirdiSTasya padasyAnuvRttitvena grahaNamiti bodhanena doSAbhAva iti, etaccAdhikAragatiri-sthale'nuvartanAdevArthAntarasya pratyAyakatvaM na sambhavati tadanutyasyodAharaNam , kharitenAdhikaM kAryamiti cArthaH svIkriyate, ! kUlavibhakterabhAvAt , na cAnuvartanAdeva vibhaktyantarotpattiH 5 adhizabdasyAdhikArthakatvAt kArazabde bAhula kAt karmaNi ghani / sambhavati, anuvRttikriyAyAM tAdRzasAmarthyAbhAvAt , 'nahi 45 tasya kAryArthaparatvAt / tathA cAdhikAreNa kharitatvasamadhigate. godhA sarpantI sarpaNakriyAvattvAt sarpatAM yAti' iti dRSTatvAt , nAdhikaM kArya bhavatItyapAye'vadhibhUtasyApAdAnatvamiti vastu tathA ca vibhaktivipariNAmAya kazcid yasraH karaNIya iti sthitau satyAM prAmAdAyAtItyAdAvevApAdanatvaM syAt , na tu | tadarthamayaM nyAyaH samAzrIyate / evaM ca svIkRte'smin nyAye sAMkAzyakebhyaH pATaliputrakA abhirUpatarA ityAdau, atra hi | "bhata AH syAdau jas bhyAm-ye" [.. 4. 1.] ityato10 buddhyA sAMkAzyakaiH saha viSayIkRtAbhedAH pATaliputrakA abhi 'nuvartamAnasya pachyantasyApyata iti padasya "misa aisU" [.50 rupataratvarUpaprakarSAzrayeNa tebhyo vibhajyante iti mukhyApAyA- 4.2.] ityatra paJcamyantatayA vipariNAmaH sampadyate, anyathA bhAvAdapAdAnatvamaprAptamityapAdAnazabde svaritatvapratijJAne sati / tAtparyaviSayIbhUtArthAnavagamApatteH / jJApakaM svastha nyAyasya buddhiparikalpitApAyAzrayaNenApi bhavati / evamadhikaraNamapi ! "ad vyaJjane" [2.1.35.] ityatra sthAninokRtsnanyAptAveva bhavati-yathA tileSu tailamityAdau, gaGgAyAM gAvaH | 'nupAdAnam, atra ca sthAnitvena pUrvasUtrAdanuvartamAna 15 kUpe gargakulamityAdau ca kRtsnasyAdhArasya vyAyabhAvAnAdhi- 'idam'zabda iSTaH, sa ca tatra SaSThayantaH, ana ca SaSThyantatve 55 karaNatvaM prApnoti, adhikaraNazabde ca svaritatvapratijJAne tenAdhi- tasyAzrIyamANe "paSTayAntyasya" [7.1.106.] iti kasyApi kAryasyalAbhAd bhavati tatrApyadhikaraNasaMjJeti / etaccA-paribhASAsUtrapravRttyA makArasya sthAne evAkArAdezaH syAditi pAyAnAM traividhyamAdhArasya ca SoDhAtvamAzritya vRttAvapi | 'AbhyAm' ityAdISTarUpAsiddhiH syAditi sampUrNasya sthAne saMgRhItameveti-"apAye'vadhirapAdAnam" [2. 2. 29.] AdezaH syAdityevamarthamatra prathamAnta 'idam'zabda: paThanIyaH, 20 iti "kriyAtrayasyAdhAro'dhikaraNam" [2. 2. 30.] iti sa ca na paThita iti pUrvato'nuvRttasyaivArthavazAd vibhaktivipa-60 sUtrayohadattI spaSTam / etacApAdAnAdhikaraNazabdayoradhika-riNAmeneha prathamAntatvamiti siddhaM bhavati, tathA cAsya jJApana kAryakAritvamUlakameveti bhASyato jJAyate / tathA caitat svamate'pi | spaSTameva / evaM cAgrimasUtre "ana" [2. 1. 36.] ityatra saMgrAhyamevetyadhika kAryamiti khamate'pyudAhartavyameva / / 'anak' iti prathamAntavizeSaNenApi vibhaktivipariNAmaH sama'adhikaH kAra' iti ca kvacit pUrvazAstrasyA'pi parazAnabAdha- | rthitaH / ayaM ca nyAyo yatra vibhaktivipariNAmArtha na yatnaH 25 katvasya lakSyAnusAramAzrayaNIyasya siddhayarthaM svIkriyate, tadapi kRtastatraiva pravartate, na tu tadartha yatra yatnaH kRtastatraitacyAyAnu-65 svazAkhne saMgrAhyameva yadi tAdRzaM lakSya lakSaNIya syAt / 'adhikaH saraNena tasya yatrasya vaiyayaM zaGkanIyam , 'nAsUyA tavra kartavyA kAraH' iti vigraha'dhikArasya kathaM parabAdhakatvamityAzaGkAmapi | yatrAnugamaH kriyate' iti bhASyokteH, tena ca "tRtIyasya laukikadRSTAntenApanunoda bhASyakRt , tathAhi-AkSepabhASyam- paJcame" [1.3.1.] ityato'nuvartamAnasya tRtIyasyeti kathaM punaradhikaH kAra ityanena pUrvavipratiSedhAH zakyA na paThi- | padasyatasyAyena pajamyantatayA pariNAmasaMbhAvanAyAM satyAmapi 30 tum ? [ samAdhAnabhASyam-] lokataH, tadyathA-loke'dhikamayaM | "tato hazcaturthaH" [1. 3. 3.] ityatra tata iti karaNasya 70 kAra karotItyucyate-yo'yaM dubelaH san balavadbhiH saha bhAraM nAsaGgatasvam, 'tataH' iti nirdezAdasyAnityatvaM tu nAzayam, vahati, evamihA'pyadhikamayaM kAre karotItyucyate-yo'yaM pUrvaH anyatra phalAbhAvAt / jJApakasiddhasya nyAyasya sUtrAkSaravaiyasan paraM bAdhate // iti, spaSTamidaM bhASyam / tathA ca *apekSA- vA'pAdanasAmarthyAbhAvAt , tasmAjJApakasiddhaM na sarvatreti to'dhikAraH* iti nyAyo na kevala padAnAmanuvRttinivRttyorevA- sAmAnyanyAyenaivezasthale nirvAha iti // 13 // 35 khyAyakaH, kintu yAdRze'rthe yatpadasya zaktinirdhAritA, yAvacca yena zAstreNa svabhAvataH kArya kriyate, tato'dhikasyApi kAryasya *arthavazAd vibhaktivipariNAma:* // 13 // 75 lAbhArthaH, kacid bAdhyasyApi bAdhakatvArthazceti prakRtamahA ta0-zAstreSvekasyaiva padasya kvacid dvayorarthayobodhanAyobhASyaikayogakSematvAlabhyata iti bodhyam // 12 // cAraNaM kriyate, tatra ca na zakyate'rthadvayasya vibhinna vibhaktiviSayasya bodhanAya yugapad vibhaktiyamuccArayitum , ekatra pade'nekavibhakte*arthavazAdvibhaktivipariNAma:* // 13 // rasaMbhavAt ; tathA ca tasyaiva padasya vibhaktivipariNAmenA'nvayaH 40 si0-arthaH-prakRte tAtparyaviSayIbhUto'bhidheyaH, tasya | kriyate lokavat, loke'pi yathA 'sarve chAtrA gamiSyanti, 80 4 nyAyasamu0
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / adhyApakazca' ityukte'dhyApake'nvayArtha gamiSyatIti vibhaktivacana. vihitasya sArthakasya tIyapratyayasyaiva grahaNam , na tu 'jAtIyara' vipariNAmaH kriyate, tatraiva 'ahaM ca' ityukta puruSasyApi vipari- pratyayaghaTakasya tIyasya, tasyaikadezatvAt prakArArthasyAvAcakatve- 40 NAmo bhavati-gamiSyAmIti / tathA cAyamapyarthoM lokasiddha nAnakatvAt , tena paTujAtIyAyetyAdau "tIyaM litkArye vA" eveti pANinIye tantre nAyaM nyAyaH paribhASenduzekhare saGgRhIto [1. 4. 14.] iti smAyAdayo na bhavanti / prakRtigrahaNaM 5 dRzyate / bhASyAdiparyAlocanayA cAyamarthastatra tatra samAzrita yathA-"in-han-pUSA-'yamNaH zi-syoH" [1.4.87.1 iti jJAyate, tathAhi-"aGgasya" [pA. sU. 6. 4. 1.] ityatra 'han' ityAdInAM grahaNam , etasyAyabalAca tatrArthavata evaM hano grahaNena nirarthakasya "plIhan' ityAdi zabda niSThasya 45 ityadhikArasUtramarthavazAt kvacit SaSThayantamapi paJcamyantaM sampa- | dyate, yathA-"ato bhisa aisu" [pA. sU. 6. 1. 9.1 'han' ityasya na grahaNaM bhavati, tena 'vRtrahaNau' ityAdAviva ityatra, tathA hi-adantAdazAdityarthaH sampadyate, anyathA vizeSaNa- | 'plIhAnau' ityAdau niyamApravRttiriti "ni dIrghaH" [1.4. 10 vizeSyabhAvAbhAvAt tadantavidhine syAt / yadyapi tatra satre / 25.] iti dIrghaH siddhayati / atra ca jJApakaM "tR-svasa[aGgasyeti sUtre ] mahAbhASye upAyAntaramapi pradarzita tathApi ! napta0" [1. 4. 38.] iti sUtre natrAdInAM antAnAmeva dIkSitAdibhirvibhaktivipariNAma eva svIkRtaH / kiJca "bhyaso / pRthagupAdAnam / taccoNAdInAmavyutpatranAmasvapakSe tatratyatR-50 zabdasyAnarthakatvenAnena nyAyena tRzabdena grahaNaM na syAditi tatra 'bhyam" [pA0 sU0 7. 1. 30.] iti sUtre mahAbhASye "zeSe pakSe naptrAdInAmAvidhAnArtha kriyate, etanyAyAbhAve tu tatra lopaH" [ pA0 sU0 7. 2. 90.] iti sUtreNa zeSasya lopa [avyutpanjhanAmatva] pakSe'pi teSAM vantatvasattvAdevAri siddhe 15 ityartho'pi samAzritaH, sa ca vibhakti vipariNAmenaiva siddhayati ye spaSTameva syAt / anityazcAyaM "saMkhyADatezvAzattiSTeH nAnyathA, tatra maparyantAccheSasya lopa ityarthaH samAzritaH, "mapa "[6. 4. 30.] iti sUtre DatigrahaNAt, saddhi tatrati ryantasya" [pA. sU0 7. 2. 91.] ityadhikArasUtre ca SaSThI varjanena Dasyantasya grahaNaM na syAditi zaGkayaiva kRtam, anyathA zrUyate, sA'pi prakRtArthAnurodhena paJcamyA vipariNamayitathyA; "Dhatyatu saMkhyAvat" [1.1.35.] iti sUtreNa datipratyaevaM ca bahuSu sthaleSu vibhaktivipariNAmena kArya sampAditam / yAstasya saMkhyAvadbhAvavidhAnAt saMkhyAgrahaNenaiva atyantasyApi 20 "sthAnivadAdezo'nalvidhau" [pA0 sU0 1. 1. 56.] sUtre grahaNe siddhe kiM tena kRtaM syAt , etanyAyadhrauvye tu Datyantasya ca mahAbhASye-"yAM kAJcid vibhaktimAzrayituM buddhirupajAyate tyantatvena grahaNaM na syAt, viMzatyAdizabde'rthavatastizabdasya 60 sA sA AzrayitavyA" iti spaSTameva pratipAditam / tathA ca pANi saMbhavenAnarthakasya DatyavayavatizabdasyAgrahaNAt, iti DatyantanIye'pi tatre siddhavadasya nyAyasyArthaH samAdhIyate // 13 // syAvarjane siddhe saMkhyAtvena tasya grahaNe pRthak DatigrahaNavaiyarthya *arthavaddhahaNe nAnarthakasya* // 14 // spaSTameva, taya vyartha sat asya nyAyasyAnityatvaM khyApayati / evaM ca *aninasmin grahaNAnyarthavatA cAnarthakena ca tadantavidhi 25 si0--iha hi byAkaraNazAstre zabda eva kAryo, sa ca | prayojayanti iti nyAyo'pyasya svaviSaye nivArako yukta 65 dvividho dRzyate-sArthako nirarthakaca, tatra samudAyasya sArthaka | eva // 14 // svamavayavasya ca nirarthakatvam , samudAya eva zaktigrahAt / tatraikaH zabdaH kacit samudAyarUpaH kvaciccaikadezarUpaH, yathA ___*arthavadrahaNe nAnarthakasya* // 14 // 'jAtIyara' pratyayaghaTaka-'tIya'zabdaH, kacit samudAyarUpo'pi, ta0-ayamatrAbhisandhiH 30 yathA-'dvitIya' ityAdI, iha cAvayavayarUpatayA'narthakaH / tatra -'ghaTamAnaya,ghaTamuccAraya' ityubhaya vidhaprayogadarzanAt , prathame'rthasya dvitIye zabdasya ca bodhadarzanAt, 'tIyagrahaNe vinigamakAbhAvAt kIdRzasya ? sArthakasyaiva nirartha zabdAnAmarthe zabde ca zaktiriti pratIyate / arthe zaktyabhAve 70 kasyaiva ubhayasya vA grahaNamityAzaGkAyAmayaM nyAyaH paThyate, tatra ca 'sambhavati grahaNa kAryam' iti ca padatrayamadhyAhRtya 'ghaTamAnaya' iti vAkyAd ghaTakarmakamAnayana ma pratIyeta, tadanu rodhenArthamAtre zaktisvIkAre 'ghaTamuccAraya' iti kathite ghaTanyAyasya vyAkhyA sampadyate / arthavataH zabdasya pratyayabhUtasya zabdakarmakamucAraNaM na pratIyeta, pratIyate cobhayamityubhayatra 35 prakRtibhUtasya vA grahaNe sambhavati satyanarthakasya tasya grahaNa zabdasya zaktiriti svIkAryam / na cArthe zaktiH zabde ca lakSana kAryamityarthaH / tatra pratyayagrahaNaM yathA-"tIya DiskArye Neti vAcyam, vinigamanAbhAvAcchabda evaM zaktirartha lakSaNe-75 vA" [1.4.14.] ityatra tIyasya grahaNam, tatra seva kuto na syAt ;na ceSTApattiH kartuM zakyA, bAdhapraticaitalyAyasahakArAt "dvestIyaH" [7.1.165.] ityanena sandhAnAbhAve'pi ghaTAdipadAt kambugrIvAdimato'rthasya pratItyA
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 27 "na so'sti pratyayo loke, yaH zabdAnugamAdRte / anuviddhamiva jJAnaM sarva zabdena bhAsate // " mahAbhASye - "lAdeze sarvaisya prasaGgo'vizeSAt [ vArtikam ] 40 "lAdeze sarvasya prasaGgaH, sarvasya lakArasya prApnoti, asyApi prApnoti - lunAti labhate, kiM kAraNam ? avizeSAt na hi evaM jAtIyasya lakArasyAdezo bhavatIti, sarvaprasaGgaH, tataH samAdhAnavArttikam - www / | iti vAkyapadIyenArthabodhe'pi zabdasyApi zAbdabodhe bhAnamiti pramANatayodAhartuM zakyameva, evaM ca zabdasya zabde'rthe ca 15 zaktirabhyupeyaiva / tathA ca 'ghaTamAnaya' ityAdI ghaTazabdavAcyaM kambugrIvAdimantamarthamAnaya, 'ghaTamuccAraya' ityAdI ghaTarUpArthabodhakaM 'ghaTa'zabdamuccArayeti krameNa bodho jAyate / tatra zabdaviziSTe'rthe arthaviziSTe zabde ca zabdAnAM zaktikalpane zakyatAvacchedake gauravAt lAghavAt sarveSAM zabdAnAM svavRttizrUyamANAnupUrvya20 vacchinne, ghaTatvAditattadrUpAvacchine ca khaNDazaH zaktiH kalpyate, lakSaNA'saMbhavAt, zakyArthabAdhe hi lakSaNA bhavati na ca 'ghaTamAnaya' ityAdI ghaTazabdasya - zabdArthakatAmAzritya zabdasyAnayanaM kathaM syAditi bAdhaM pratisandhAya tasya kambugrIvAdimati lakSaNeti | kasyacit pratipatturgocarI bhavati evaM 'ghaTamuccAraya' ityatrApi kazcid vizeSa upAdIyate 5 yojanIyam / na cArthe pracuraH prayogaH zabde cAlpa iti prayoga | anupAdIyamAne vizeSe prAcuryeNArthe [ kambugrIvAdimati ] ghaTapadasya zaktiH, zabde tasya / 'arthavagrahaNAt siddham' iti, bhASyam - "arthavato lakArasya 48 lakSaNeti nirNeyam, prayogaprAcuryasya prasiddhayaprasiddhiniyAmakatve'pi grahaNam, na caiSo'rthavAn" iti tataH, AkSepavArtikam - "arthazaktiniyAmakatvasyAdarzanAt, lakSaNAmUlasya bAdhapratisandhAnasya cadrahaNAt siddhamiti cenna varNagrahaNeSu" iti, bhASyam - "artha - zabdArthatvapakSe'pyadarzanAcca / na ca vyavahAreNa zaktinirNayaH, vajrahaNAt siddhamiti cet ? tanna, kiM kAraNam ? varNagrahaNamidam, 10 vyavahArasya pUrvarItyobhayatra tulyatvAt / evaM cana caitadvarNagrahaNeSu bhavati - 'arthavadraNe nAnarthakasya " iti / atra kaiyaTaH- "lasyetyatra lakAre'kAra uccAraNArthaH, tatazca varNamAtra 50 syAyaM nirdezaH, varNanirdezeSu vidyamAnA'pyarthavattA zabdena nAzritA, varNarUpamAtrasyAzrayaNAt / tathA ca yasyeti lopo'narthakasyA'pi bhavati - daivadattiriti iti / ayamAzayaH - pANinIye tantre laDAdayo daza lakArA AsthitAH, teSAM sthAne eva tyAdaya AdezA bhavanti, tatra cAdezavidhAyakaM "lasya" [ pA0 3.4, 77. ] 55 iti sUtraM, tatreyamAzaGkA - ihAvizeSeNa lasyAdezo vidhIyata iti 'lunAti, labhate' ityAdiSu dhAtvavayavalakArasyApi tyAdaya AdezAH syuriti, tatra arthavadraNe nAnarthakasya * iti paribhASayA nyAyena vAraNaM na sambhavati, tatra varNamAtrasyArUpopAdAnamAzritaM tadarthamiti varNagrahaNe nAsya pravRttiriti siddham, zritatvenAsya nyAyasyApravRtteriti, tatra ca [ lasyeti ] viziSTa - 60 etadbhASyaprakaraNAcca varNAnAmarthaviziSTe varNe ekA zaktiraparA ca varNamAntre / tathA ca zAstre varNo yatra upAtto varttate tatra loka ivArthavizeSyako kAryANAM bAdhAdaparA yA varNamAtranirUpitA zaktistayaiva varNamAtrasya bodhaH, na tu viziSTarUpopAdAna ivArtha- 65 viziSTavarNabodhaH, iti tatrAnarthakasyApi varNasya grahaNaM bhavati / arthavaiziSTyaM ca zabde svaviSayaka bodhajanakatvena tAtparyaviSayatvasambandhena, tathA ca "tIyaM GitkArye vA " [ 1.4 14.] iti sUtre samupAdIyamAnastIyazabdaH pUraNArdhaviSayakabodhajanakatvena tAtparyavAniti tatra tadarthavaiziSTyaM siddhamiti jAtIyarighaTitasya 70 tIyasya tAdRzArthabodhajanakatvAbhAvena na tasya grahaNam / etena "bodhakatvasambandhenArthavaiziSTye yadi bodhakatA phalopadhAyakatA | kharRttItyatra svapadaM zaktapadaparam, yathA- 'ghaTa' iti zaktaM padam, tadvRttiH zrUyamANA yA AnupUrvI ghakArottarAkArottaraTakArottarAkAratvarUpA, tayA'vacchinnaM ghaTa iti padam, tatra ghaTatvAdi yat prAtikhikaM rUpaM pravRttinimittabhUtaM tadavacchinne ca kambugrIvAdi2 mati vyaktivizeSe khaNDazaH zaktiriti tAtparyam / loke AnayanAdikAryasya zabde bAdhAdarthasya vizeSyatayA zabdasya cArthe vizeSaNatayA bodhaH, zAstre ca "jAtau rAjJaH" [6.1.92. ] ityAdI mAMsapiNDavizeSarUpasyArthasya pratyayena sahAnvayAsaMbhavAt zabdasya vizeSyatayA'rthasya ca zabde vizeSaNatayA bodhaH / tathA ca 30 tattadarthaviziSTe zabde tattatkAryamiti vyAkaraNazAstre nirNayaH / tathA cAyaM nyAyaH phalita iti nAtra jJApakAkAGkSA, taduktaM nAgezena paribhASenduzekhare etatparibhASAvyAkhyAnAvasare 'viziSTarUpopAdAne upasthitasyArthasya vizeSaNatayA'nvayasambhave tattyAge kAryAvyavahitaprAkkSaNAvacchedena kAryAdhikaraNavRttitvarUpA, tadA mAnAbhAvo'syA mUlamiti, viziSTarUpopAdAna ityuktyA ca / yadA pratibandhakavazAd bodhAbhAvastadA 'dvitIyasmai' ityAdAvapi 35 AnupUrvyavacchinnaviSayatAprayojakapadopAdAna evAyaM nyAya: ! smAyAdezo na syAt, yadi ca svarUpa yogyataiva bodhakatA, sA ca 75 pravartate, na tu varNopAdAne, ekasmin varNe pUrvAparavarNAntarAbhAvena / bodhajanakatAvacchedakA nupUrvI rUpA, tarhi paTujAtIyAyetyAdAvapi viziSTarUpatvAbhAvAt / tathA ca yatra varNamAtropAdAnaM tatra nAyaM tAdRzAnupUrvyAH, sattvena smAyAdezaprasaGgaH" ityapAstam, tAtparyInyAyaH pravarttata iti varNAnAmanarthakAnAM sArthakAnAM ca grahaNaM yavizeSyatAparyApterjA tIya zabdaghaTakatIya zabde'bhAvAt siddhAnte bhavati, taduktaM "lasya" [ pA0 sU0 3. 4. 77. ] iti sUtre | doSAbhAvAt / yadyapi loke'rthabodhakatA 'dvitIya' ityAdisamudAya - 1 s
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / / syaiva, na tIyamAtrasya "na kevalA prakRtiH prayoktavyA nApi kevala- | viziSTe kazabde pare ityAdyartho na syAt / pratyayajanyabodhe prakRtipratyayaH" iti bhASyAdisiddhAntAt , tathApi zAstrIyakAryanirvA- samabhivyAhArasya kAraNatvAt , anyathA'NAdizabdAdapyapatyAhAya zAstraprAmANyAt 'tIya'zabde'pyarthabodhakatA kalpyate, taduktaM dyarthabodhaprasaGgAt / yadi tu laukike prayoge kazabdaprakArakakutsAparibhASenduzekhare etacyAyavyAkhyAvasare nAgezena-"avArthaH | dyarthavizeSyakabodhasyaiva sattvena, tAdRzabodha evaM prakRtisamabhi5 kalpitAnvaya-vyatirekakalpitaH zAstrIyo'pi gRhyate" iti. | vyAhArasya kAraNatvam , sUtre tu "khyAdIdUtaH ke" {2.4.45 asyArthaH -atra nyAye'rthapadena na kevalaM laukikaprayogaprasiddha | 104.] ityAdAvarthaprakArakazabdavizeSyakabodhasya sattvena na tatra evArtho gRhyate, kintu kalpitau yAvanvaya-vyatireko tAbhyAM / prakRtisamabhivyAhArApekSetyucyate, tathApi kAryatAvacchedake kaza kalpitaH-zAstrakArairAropitaH zAstrIyo'pyoM gRhyata iti / aya-bdaniSThaprakAratAnirUpitakutsAdyarthaniSThavizeSyatAyAH praveze gaurvm| mAzayaH-vaiyAkaraNasiddhAnte zabdAnAM nityatvena tatra bhAgasyA- | tathA cedRzasthale *khaM rUpaM zabdasyAzabdasaMjJA* iti nyAyenaiva 10 bhAvAt sphoTarUpamakhaNDameva padaM vAkyaM vArthabodhakamiti prakRtInAM nirvAha ityAsthayam , tena ca nyAyena zAstraghaTakazabde'pUrvaH 50 pratyayAnAM cArthavattvamasambhavi. tathA'pi zAstrakAraiH zAstrIyaprakri- | saGketo bodhyate, sa cArthatvAvacchinne khavRttirUpAvacchinne ca / yAnirvAhAyAnvaya-vyatirekAbhyAM yatsattve yAdRzArthabodho bhavati / tathA ca "gozcAnte hakho." [2. 4. 96.1 ityAdAvarthaviviIyadasattve ca tAdRzArthabodho na bhavatIti rUpAbhyAM prakRti-pratyayayo- JSTasya gozabdasyetyarthana sarvatrArthe prayujyamAnasya gozabdasyaikainaiva rAvApoddhArAbhyAM zaktiH kalpitA, sApi zAstrIyaprakriyAnirvAhA- sUtreNa grahaNanirvAha iti nAvRttarAvazyakatA, "DyAvIdUtaH ke" 15 yAlamiti tIyasya pUraNArthe "dvestIyaH" [7. 1. 165.[2.4.104.] ityAdAvapyarthaviziSTe kazabde pare ityevArthaH,55 iti zAstreNa vihitatvAt tasya pUraNArthavAcakatvamAsthIyate. iti tatra na prakRtisamabhivyAhArasya kAraNatvam, api tu kutsAdyarthatenaivArthanArthavattvaM tasyeti tadarthavihIno 'jAtIya'ghaTitastIyo na | bodhe eveti na vizeSarUpeNa kAryakAraNabhAvakalpanaprayuktamapi gRhyata iti / yatra kalpitAvapyanvaya-vyatireko na staH, yathA | gauravamiti vibhAvanIya sudhIbhiriti / 'yAvaka' ityAdau kapratyayAbhAve yo'rthaH pratIyate sa eva kapratyaya atredaM pravicAryate-asya nyAyasya caJcalatvamAsthaya na veti ?, 20 sattve'pi, tatra pratyaya iti mahAsaMjJA [anvarthasaMjJA ] balena ka- | | vidhipakSastu vRttAvevopapAdita itIha niSedhapakSa evopapAdayitu-60 pratyayasya prakRtyarthenaivArthavattvaM svIkriyata iti so'pyarthaH zAstrIya- | miSTaH / tathAhi-yadasya caJcalatvaM tatroktaM tat prAcAmanurodhAprakriyAnihAya svIkriyate / paraM caitanmate "gozvAnte haskho deva / tathA hi-ladhunyAsakAraiH "saMkhyADatezcAzattiSTaH kaH" [2. 4. 96.] ityAdI gopadena ko'rtho vivakSitaH? yadi [6. 4. 130 ] iti sUtravyAkhyAyAmitthamuktam-nanu DatigrahaNaM gotvAvacchinnastarhi pazutAtparyeNa prayoge citragurityAdau havaH | kimartha ? saMkhyAdvAreNApi gatatvAt , tyantadvAreNa pratiSedhaH 25 syAt, kiraNAditAtparyeNa prayukta ca na syAt, tatazca loke | syAditi na vAcyam ,. arthavadhaNeti nyAyena teH sArthakasyo-65 yAvanto'rthA gopadena bodhyante tatsakalArthatAtparyako'yaM sUtrastho pAdAnAt ; ucyate-STyantadvAreNa SaSTivarjanaM jJApayati-atrAgozabda iti vaktavyam , anyathA kiraNAditAtparyake isvatvaM na | vyutpattipakSa iti, avyutpattipakSe ca nyAyasyApravRttiH, syAt, kiJca nyAyasyAnityatvajJApanArtha DatigrahaNam , tenaikasaptatirityatra "svarge razmau ca vaje ca, balIva ca gauH pumAn / tyantadvAreNa pratiSedhaH siddhaH, anyathA saptatirityeva tyanto 30 strI saurabheyI digbANadRgvAmbhUSvapsu bhUni ca // " naikasaptatiriti na syAt , avyutpattipakSazca kasmAnizcIyate ? 70 iti kozarItyA gozabdasyAnekArthavAcakatvaM prasiddhameva / tathA SaSTigrahaNAt [STigrahaNAdityucitam ], anyathA SaSTizabdasya ca sakalArthavAcigozabdabodhatAtparyeNeha gozabdo gRhIta iti / tipratyayAntatvAt tyantadvAreNa pratiSedhe siddhe'syopAdAnamanarthaka sarvasya grahaNamiti; tadapi na-sarveSAmarthAnAM sakRduccaritAd syAt" iti / atredamucyate-yadi SaSTivarjanArtha kRtena TyantagozabdAd boddhumazakyatvAt, sakRduccaritaH zabdaH sakRdevArtha | varjanenAtrAvyutpattipakSa evAzrIyata iti samAzrIyate, tadA ca 35 gamayatIti nyAyAt / evaM ca pratizakyatAvacchedakaM sUtramAvartta- teranarthakatvenArthavatastizabdasya sambhavAbhAvenaivAsya nyAyasyA-75 nIyam , tathA ca kiraNatAtparyakasya gozabdasya, pRthivItAtparyakasya pravRttau Daterapi varjane prApta saMkhyAtvena bhaiva siddhiriti kathamiva gozabdasya, gotvAvacchinna[pazu]tAtparyakasya gozabdasyetyAdikrame- itigrahaNenetanyAyasyAsthiratvaM jJApayituM zakyam , etanyAyasyANArthaH kartavyaH, na tvarthavAcakasya gozabdasyatyevarUpeNa, arthatvena | nityatve satyapyapravRttireveSTA; sA cAvyutpattipakSAzrayaNenaiva rUpeNArthe gopadazakterabhAvAt , evaM rItyA nAnArthakasthale sarvatrAvRttau | sAghiteti vidhyartha itigrahaNasyAvazyakatvena vaiyAbhAvAt / 40 gauravam / evaM "khyAdIdUtaH ke" [2.4.104.] ityAdAvartha- na cAnena Dati grahaNenAsya nyAyasyAnityatvaM jJApyatA, STivarjane-80
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / Frmwaraurimonarietierrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrroin nAvyutpattipakSo vetyatra vinigamakAbhAva iti vAcyam, STigrahaNa- | raNavihitabadhI hereva grahaNArtham / etasyAyAbhAve tu-prati-40 vaiyapittareva vinigamakatvam / ayamAzayaH-itigrahaNenAsya padoktasyaiva grahaNamityarthasyAbhAve "ekArtha cAnekArthaM ca" nyAyasyAnityatvajJApane kRte'pi STivarjanasya sArthakyaM na sambha- [3. 1. 22.] iti vihitasamAsenaiva siddhau pratipadoktatayA vati, tadviSaye etanyAyavyApArAbhAvAt, nahi SaSTizabde samAsAvadhAnasya vayathya spaSTamava / jJApita svAsman "AsannA 5tizabdasyAnarthakatvaM kenA'pi manyate vyutpattipakSe.STivarjanenA- | daza yeSAM te AsannadazAH' ityAdAveva "pramANI-saMkhyA:" vyutpattipakSajJApane kRte tu iterapi sArthakyaM laghunyAsarItyA | [7. 3. 128.] iti Do bhavati, na tu 'priyA daza yeSAM te 45 sambhavatIti tasyaiva jnyaapktvmucitm| kiJca yathAkathaJcit : priyadazAnaH' ityAdA sAmAnyana "ekAtha cAnaka ca" [3. DatigrahaNasyApyetazyAyAnityatvajJApakatvaM svIkriyatAm , kintu | 1. 22.] iti vihitasamAsasthale, tasya sAmAnyenaikArthatvAtathA svIkAre phalAbhAvaH; na ca ekasaptatirityatra kapratyayAbhAvaH dilakSaNena vidhAnAt, AsannadazA ityatra ca "AsanAdUrA10 phalatvenokta evodAhRte laghunyAsagranthe iti vAcyam , tatkathana- : dhika." [3.1.20.] iti pratipadoktatayA saMkhyAzabdasyApyavicAritaramaNIyatvAt , saptatizabde tizabdaH sArthakaH, ma muccArya ] vidhAnAt / evaM "no'prazAno'nusvArA-'nunAsikau 50 ekasaptatizabde ca sanirarthaka iti vicArasya buddhaya'nArohAt / ca pUrvasyAdhudapare" [1.3.8.] iti sUtre pratipadoktasyaiva nakArasya grahaNAt tvantatretyAdau "to mu0" [1.3.14.] kiM pratyayagrahaNe prakRtyAdereva grahaNamiti vat ayamapi nyAyo yataH iti vihitAnunAsikasya nakArarUpasya na grahaNamiti mAtra sa vihitastadantatve satyavArthavattvamanyathA neti bodhayati yenaita nakArasya sakAro bhavati, atra hi nakAro na pratipadoktatayA 15 nyAyapravRttAvekasaptatizabdasya tyantatvaM na syAt, na caivam , vihito'pi tu anunAsikatvena rUpeNa lakSaNeneti lAkSaNikatvaM 55 tasmAdetat phalakathanamavivAritameva ramaNIyamiti pratImaH / na ca tasya spaSTameveti, yatra ca nakAraH pratipadoktatayA vidhIyate tatra *aninasman grahaNAni* iti nyAyenApohyamAnatvamevAsyA sthiratve ca bhavatyeva, yathA-bhavAMstatretyatra, atra hi 'nonta' iti nakAramUlamiti vAcyam, tatra jJApakAntarasyAne pratipAditatvenaitada mevoktvA vihito nakAra iti pratipadoktaH / asya ca lakSyAsthiratvasya tatrAprayojakatvAt , tathA cAsyAsthiratve na kizcit | nusAritvena kvacidapravRttirapi, ata eva "hasvasya guNaH" [.. 20 phalamiti vRttau tatpratipAdanaM prAcAmanurodhenaiveti vijnyeymiti||14|| 4.41.] ityAdI pratipadokto lAkSaNikazca dvasvo hasvazabdena 60 *lakSaNa-pratipadoktayoH pratipadokta gRhyata iti / he kartaH! ityaneca he niSkauzAmbe ! ityatrApi | guNaH siddho bhavati, anyathA kartRzabde "Naka-tRcau" [5. syaiva grahaNam // 15 // 1. 49.] ityanena tRzabdasya pratipadoktatayA vihitatvAt tantra si0-samAnazabdayoH kasyacid grahaNe'bhiprete'nyasya | guNasattve'pi niSkauzAmbizabde nirgataH kauzAmnyA ityarthe cAnabhiprete tatrAbhipretagrahaNasiddhayarthaM pUrvam arthavadhaNe nAna samAse "gozcAnte" [2.4. 96.] iti hasvaraye ikArasya 65 25 rthakasya* iti nyAya uktastatprasanena tassamAna evArya nyAyaH lAkSaNikatvAna syAt / lakSaNazabdasya sUtraparatvena vyaakhyaansmRtH| lakSyate'neneti lakSaNaM lihaM sUtraM ca, tadAzritya phalaM ca hanteyastanyAM divi 'mahan' ityatra lAkSaNikatvena sampanna rUpamapi lakSaNamupacArAt tathA ca lakSaNapadaM lAkSa "ahaH" [2. 1. 74.] iti rutvaM na bhavati, kintvamyuspaNikArthakam / padaM padaM prati nirdizya uktaH pratipadoktaH, sa sasya dinArthakasthAhanazabdasyaiva bhavati / lakSaNena-bastanIrUpeNa cakacicchadasvarUparUpaH kvacitra vidhirUpa iti yathAprayoga cihvena nivRtta ityarthAzrayaNe'pyantra doSavAraNamiti kecit 170 30 myavasthA vijJeyA / lakSaNaM ca pratipadoktazcAnayoritaretarayoga vastutastu lakSaNena-sUtreNa niSpannaM lAkSaNikamityekasyaivArthasyAssayorityarthaH / ubhayorapi rUpayorvidhyo sambhavatoH satoH zrayaNe'pi doSAbhAva iti lakSaNazabdasya cihvArthakatvamapi kimarthamAstheyam ? nahi vyAkaraNe lakSaNaM binA kimapi kArya pratipadoktasyaiva vidhe rUpasya vA grahaNamiti nyaayaarthH| tatra bhavati, tathA cAgre pratipadoktatva-lAkSaNikatvalakSaNayorvyAkhyApratipadoktasyaivetyevakAreNa laakssnnikgrhnnvyudaasH| tatazca yat nAvasare pratipadoktabhinnatvameva lAkSaNikatvamiti pratipAdayi-75 sAmAnyena kenacit lakSaNena vihitaM, yacca tacchakadamanUdya vyte| tathA ca na lakSaNapadasthaha cihnaparatvamAsthyamityeva 35 vihitaM, tayormadhye tacchabdAnuvAdena vihitameva balavaditi sAdhu / yadyapi pratipadoktasyApi lakSaNaniSpannatvaM bhavati, kAryatadeva grAhyamiti phalati / atra ca jJApaka "mAsanAdUrAdhi- mAtrasya vyAkaraNe lakSaNAdhInatvAt , tathApi lakSaNena padaM padaM kAdhyarkhAidipUraNaM dvitIyAdyanyArthe" [3.1.20.] ityA- prati nirdizya vihitasvaM pratipadoktatvam , tadbhinavaM lAkSaNikadisUtraiH pratipadoktatayA bahuvrIhividhAnam, taddhi "pramANI- svamityeva tayorbhada ityavadheyam / vistaratazcAyaM vivaraNe samaba-80 saMkhyADDaH" [7. 3. 128.] iti DasamAsAntavidhAyetatpraka- lokanIya iti // 15 //
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / www.rrrr wwwimaram lakSaNa-pratipadoktayoH pratipadoktasyaiva ityAhuH, tadasat-uNAdInAmavyutpanatvapakSe 'go'ityAdizabdAnAM 40 prahaNam // 15 // lAkSaNikatvAbhAvena tatrAttvavyAvRtyartha dhAtorityasyAnuvRtterAvazyataya-atra lakSaNazabdo'trAditvAdapratyayAntaH, lakSaNamasya- | katvena jJApakatvAsaMbhavAt , ata eva "aut" [pA. sU. 1. syeti vivakSitatvAt ; lakSaNayA vA lakSaNapadaM lAkSaNikaparam , | 1. 15.] iti sUtre mahAbhASye varNagrahaNe'pyasya nyAyasya tattvaM ca lAghavAt pratipadoktabhinnatvameva, lakSaNazabdasya cihna- carcA kRtA // 15 // sUtrobhayArthakatveneha vivakSitatvAt tasyAnekArthakatvenAnugatalakSa. __ *nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi 45 NAsaMbhavAt, pratipadoktatvasya cAnugatatvAt / tathA ca yadarthe vizeSaNatayA pratipadoktatvaM vivakSita tadviziSTatvaM pratipadoktatvam , [grahaNam * // 16 // vaiziSTyaM ca khavRttyAnupUrvyavacchinnavidheyatAzrayatva-svArthAnvayya. sika-nAmno grahaNaM bodhanaM yena tannAmagrahaNaM padaM, tatra 10 paikapadavRttyAnupUrvImatpadaprayojyodezyatAnirUpitavidheyatAzrayatvaita- tadviSaye, nAmabodhakapade samuccArite sati pratyAsatyA tenaiva danyatarasambandhena, pUrvasambandho yatra vidheyasya vizeSyatvena grahaNaM / padena liGgaviziSTasyApi liGgayodhakapratyayavizeSasambaddhatAdRzasthalaparaH, dvitIyazca yatra vidheyasya vizeSaNatayA prahaNaM sthApi grahaNa bodhana bhavatIti nyAyArthaH / liGgapratyayakRta-50 vairUpyena zabdabhedAlliGgavizeSabodhakatvarUpArthabhedAca saamaataadRshsthlprH| prathamasya lakSyaM yathA-"no'prazAno0" [1. | 3. 9.] ityatra na-padam , tadarthe eva pratipadoktatvasya vivakSi nyena vizeSeNa vA nirdiSTasya nAmnastattalliGgavizeSabodhakapratyaya15 tatvAt , tena napadavRttyAnupUrvyavacchinnavidheyatAzrayatvaM yatra syAt, viziSTasya tasya grahaNa na syAdityaprAptasya tadrahaNasya prApaNArtho'yaM yathA bhavAnityAdau nonta iti nazabdamuccArya vidhIyamAne nakAre, nyAyaH atra ca jJApako "rAjan sakheH0" [7. 3. 106] iti tatraiva pratipadoktatvaM tasya, tvantatretyatra na / dvitIyasambandhasya sUtrastho nAntanirdezaH, sahi yatrAsya nakArAntameva rUpaM tatraiva 55 lakSyaM ca-"Rte tRtIyAsamAse" [1.2.8.] ityatra tRtIyA samAsAnto'T syAdityevamartha kRtaH, sa camahatI cAsau rAjJItyarthe samAsapadam , tathAhi-tatra tRtIyAntamuddizya vihitaH samAsa eva mahArAjJItyatrAT mA bhUdisyevamartha eva / yadi cAya nyAyo na 20 gRhyate, na tu yathAkathaJcit tRtIyAntasya vihitaH samAsaH, tathA syAt tarhi 'rAja-sakheH" iti karaNe'pi rAjJIzabdasya ca-parameNa Rteneti pariniSThitavibhaktyA samAse paramattenetyatrAne svarUpata eva rAjazabdatvAbhAvena pratyayAprAptau tadhaNa vyarthameva bhavati, tatra samAsapadAnvayitatIyArthakatatIyApadavRttyAnapUrvIma- | syAditi prakRtanyAyasya sattAM sUcayati, jJApite tvasmina 60 rapada[tRtIyApada]prayojyoddezyatAnirUpitavidheyatAzrayatvAbhAvAt , rAjagrahaNe strIpratyayaviziSTasya tasyA [rAjJItyasyA'pi evamanyatrApi yathAyathaM lakSaNa saGgamanIyam / paribhASenduzekhare ca grahaNa prAptamiti tadvAraNArthoM nAntanirdezaH svAMze caritArthaH / | phalaM ca "tyadAmenadetado dvitIyATausyavRttyante" [2. 1.33] 25 nAgezenAsya nyAyasya nApUrvArthavidhAyakatvamapi tu nyAyasiddhArthA ityatra tyadAmiti bahuvacanena tadAdigaNapaThitanAmamAtranidenuvAdakatvameveti pratipAditam , tathA hi, tatratyo granthaH-lakSaNaM ze'pi tyadAyadhikAre sarvatra strItvAdiviziSTAnAmapi tyadAdInAM 65 lAkSaNikamupacArAt, tattadvibhaktivizeSAyanuvAdana vihito hi| grahaNam , tena 'sA, syA' ityAdau "taH sau saH"[2.142.] samAsAdiH pratipadoktaH, tasyaiva praharNa, zIghropasthitikatvAt / iti te kartavye tyadAdeH sevApAbyavadhAnAbhAvena satvapravRttidvitIyo hi vilambopasthitikaH / ++++ idameva hyetatpari bhavati, anyathA mApA vyavadhAne siparasvAbhAvena satvaM na 30 bhASAbIjam / " iti / ayamAzayaH-yaddhi lakSaNAnusandhAnapUrvaka syAt , liGgaviziSTasyApItyanena liGgabodhakapratyayaviziSTasyApi vijJAyate tasya vilambenopasthiteH, tacchabdAnuvAdena vihitasya grahaNe bodhite Apazca liGgabodhakapratyayatvena tadviziSTasyApi 70 zIghramupasthitasya grahaNe sati zAstrasya kRtArthatvAt , vilambenopa nAmatvenaiva grahaNe 'tA, tyA' ityanayostyadAditvAnapAyAt / sthitasya grahaNe mAnAbhAva evaitanyAyabIjabhUta iti nAtra jJApakA | nAmagrahaNe ityuktyA ca yatra limapratyayaviziSTasya grahaNaM na tatra . pekSA, tathApi dALapradarzanAya jJApakamapyupanyastametadvRttau / yattu nAmagrahaNaM bhavati, yathA-"ataH kRkami-kaMsa-kumbha-kuzA-karNI35 "AtsandhyakSarasya" [4.2.1.] iti sUtre vRttau dhAtorityasya pAtre'nanyasya"[2.3.5.] ityatra 'kuzA' iti liGgapratyaya sambandhasya kRtatvenAsya nyAyasya varNagrahaNe'pravRttiH, anyathA | viziSTasya grahaNe 'kuza' ityavikRtasya nAmno grahaNAbhAve 'zrayaH 75 ante sandhyakSarasya nAmasu lAkSaNikasyaiva sattvenAnena nyAyena | kuzaH' ityatra.raH so na bhavati / nyAyAntaravadayamapi nyAyazcatatra doSAbhAvAt dhAtoranuvRttiya'thaiva syAt ; varNagrahaNe cApravRttau | pala iti "sarvAdi-viSvag-devAjudriH" [3. 2. 122.] iti nAmAntasya sandhyakSarasyApi syAditi dhAtorityanuvRttiH sArthikA" | sUtrastha-viSvakzabdena 'viSUcI' iti liGgapratyayaviziSTaH zabdo
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 5 na gRhyata iti viSUcI maJcatItyarthe na tasya sUtrasya pravRttiH / tatpravRttau ca tatrApi dhAdeze'niSTarUpaprasaktiriti // 16 // * nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi [grahaNam ]* // 16 // 31 mbandhAvacchinnatvena tadbhinnatvAbhAvAt / asya ca nyAyasyA- 40 nityatvaM "striyAm" [ 3.2.69. ] iti sUtreNa jJAyate, anyathA mahatyAH karaH - mahAkara ityAdAvapi " mahataH kara- ghAsaviziSTe DA:" [ 3. 2. 69.] ityanenaiva siddhe kimetena prayojana syAt, yat tu kRtamidaM sUtraM tena jJAyate'syAnityatvameva zaGkitamiti / tathA ca yatra pravRttirasya nyAyasya neSTA tatrAnityatvA - 45 zrayaNaM kAryam / ata eva - "byAp prAtipadikAt " [ pA0 sU0 4.1.1] iti sUtre mahAbhASye'sya nyAyasya prayojanAni doSA~zca pradarzayitvA -- nahi doSAH santIti paribhASA na karttavyA lakSaNaM vA na pariNeyam, nahi bhikSukAH santIti sthAlyo nAdhizrIyante, na ca mRgAH santIti yavA nopyante / doSAH khatvapi sAkalyena 55 parigaNitAH prayojanAnAmudAharaNamAtram / kuta etat ? nahi doSANAM lakSaNamastIti / tasmAd yAnyetasyAH paribhASAyAH prayojanAni, tadarthameSA kartavyA, pratividheyaM ca doSeSu" ityuktam / tasyAyamAzayaH - yayapIha doSa prayojanayoH samatvameva pratibhAti, doSANAmeva bhUyastvaM vA, tathApi prayojanAnAM lakSaNavattvena 60 teSAmiha sAkalyena parigaNanaM na kRtamato'pi bahutarANi ta0 - atra liGgapadaM liGgabodhakapratyayaparaM lakSaNayA 1 pratyayaviziSTasya hi rUpAntaratvenAgrahaNe prApta eva nyAya pravRtterAvazyakatvam pratyayAbhAve hi liGgArthamAtravaiziSTye'pi tadgrahaNe bAdhakAbhAvAdarthabhedena zabdabhedasyAsati vizeSabAdhake'tra zAstre'svIkArAt / na ca ekadezavikRtamananyavat iti nyAyenaiva liGga10 bodhakapratyayAviziSTasyApi grahaNe siddhe kimartho'yaM nyAya iti zaGkanIyam, nAmagrahaNasya paricchinnaparimANagrahaNatvena paricchinnaparimANagrahaNe coktanyAyApravRttestadyAkhyAvasare pratipAditatvAt / kiJcAcaikadezavikRtatvamapi nAsti, kintu varNAntarAdhikyamiti tantryAyasyAvasarAbhAvAcca / nanu "ata ij" [ 6.1.31.] 15 ityAdI 'adantAnnAmnaH' ityarthAt tasyApi nAmagrahaNatvena tatrApyetanyAyapravRttau ramA gaurItyAdistrI pratyaya viziSTAdapyetanyAyasaha - kAreNa pratyayaH syAditi cet ? na nAmatva- tathApyAnupUrvI prakAreNa bodhake nAmagrahaNe satIti nivezenAdoSAt / atpadaM cAdantatvaprakAreNa bodhakam adantatvaM ca na nAmatvarUpaM tadvyApyaM 20 veti tena rUpeNa [ adantatvena ] grahaNe nAmagrahaNatvAbhAvena prakRtanyAyApravRtteH / nanvevaM "kumAraH zramaNAdinA" [3.1.115.] iti sUtranirdiSTe zramaNAdigaNe zramaNA - pravajitA- kulaTA-garbhiNI- prayojanAnyasyAH santi / santi ceme doSA api, kintu doSatyAdInAM strIliGgaviziSTAnAM zabdAnAM pAThAt nAmagrahaNe liGga : sattvamAtreNa prayojanavatkAryasyAnanuSThAnaM na lokasiddham, satyapi viziSTasyApi grahaNam iti svIkRtya kumArIzabdenaiva saha zramaNA-bhikSukAdisaMbhave pAkAdikRteH satyapi ca mRgAdyupadravasambhave 25 dInAM samAsa iti yaduktaM vRttau tanna saMgaccheta, "kumAraN kRSyAdikRtezva darzanAt / tathA ca prayojanavattvAdayaM nyAya: 65 krIDAyAm" iti krIDArthakadhAtorapi sattvena kumAratvasya nAmatva- kartavya evaM doSANAM ca pratividhAnaM kartavyam, pratividhAnaM vyApyatvAbhAvena kumAratvena rUpeNa bodhake kumArazabde nyAyA- cAnityatvAzrayaNamevetyuktaM kaiyaTena tatraiva, anityatvena cAniSTapravRtteriti cet ? na- nAmatvavyApyazabdabodhIyaviSayatAprayojaka- sthale na pravRttiriti bhAvaH / syaiva nAmagrahaNapadena grahaNAt prakRtasUtre [ " kumAraH zramaNA30 dinA" iti sUtre ] kumAraprakRtikasyAdyantasyaiva bodhena tatratyaku- dvairaH" [2.1.41.] ityatvapravRttiH, 'te' iti napuMsaka - 70 mArapadaprayojyaviSayatAyA nAmatvavyApyatvenAdoSAt / nanvevam | dvivacane'pi nyAyenaivAttvamiti tayorapi puMlliGga- klIbayoretadudA. "bhata iJ" [ 6. 1. 31.] ityatrApi "GasantAdapatye" [ 6.! haraNatvamAhuH, tanna-liGgapadasya liGgapratyaya viziSTaparatvena vyAkhyA1. 29.] ityasyopasthitatvonDasantatvasya nAmatvavyApyatvAttatvAt / puMlliGga- klIbayostu svAbhAvikyeva pravRttiH, yatra hi 'adantAnDasantanAmnaH' ityarthasyaiva svIkAryatvenAdantatvAvacchinna- pratyayA divaiziSTayena zabdabhedasaMbhAvanayA'pravRttizaGkA tatraiva nyAya35 zAbdabodhIyaviSayatAyA api nAmatvavyApyatvenAtpadasyApi nAma- pravRtterAvazyakatvAt puMliGga- klIbayostu zabdakharUpe bhedAbhAvena 75 grahaNatvApattiriti nyAyapravRttyA ramAdizabdebhyo'pi pratyayaH syA- pravRttau bAdhakAbhAvAt / ayaskuzetyatra vikAratvAvivakSAyAM diti cet ? na - nAmatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitA bhedasambandhA | "bhAja-goNa-nAga sthala- kuNDa-kAla-kuza0" [ 2. 4. 30.] vacchinnaprakAratAbhinnaviSayatAyA eva grahaNenAdoSAt / adanta | iti borna, tatra hi ayaH - pradhAnA kuzA, ayaH sahitA vA tvAvacchinnaviSayatAyA nAmatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitAbhedasa- kuzetyarthaH, mayUravyaMsakAditvAcca pradhAnapadasya sahitapadasya vA atra kaizcit - 'sa' iti puMliMge'pyetanyAyapravRttyaiva "A " ete'syAH paribhASAyA doSAH, etAni ca prayojanAni syuH / ete doSAH samA bhUyAMso vA-, tasmAnnArtho'nayA paribhASayA // 50
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / M ARATHAMARIAAAAAAAAAAAArrrrrrrrrrrrrrr.wwwwwwwwwwwwwwrarrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrare. lopaH / yathA''bantasya grahaNaM tathaiva GIpratyayAntasyApi grahaNa- pyam / tathA ca dvivacanasya dviHprayogamAtratvamiti dviHprayogo metacyAyasahakAreNa bodhyam / tathA ca "ataH kRkami0" | dvivacanaM pAThamiti mahAbhASye'pyuktam / tathA ca prayogadvayarUpe 40 [2.3.5.] iti sUtre kumbhapadena kumbhItyasyApi grahaNe-aya samudAye'nena prakRtitvabodhanamityAyAti / tacca yuktisiddhameveti skumbhItyatrApi raH so bhavatIti vijJeyam // 16 // nAtra jJApakApekSA, nokameva rUpaM dvidhoccAritaM svasmAd bhidyate, tathA ca vRttau jJApakopanyAsaH prAcAmanurodhenaiva, kizca jJApite'pi *prakRtigrahaNe yaGlubantasyApi nyAye 'ekakharAt' ityasya svAMze cAritArthyAbhAvaH, *tivA [grahaNam ]* // 17 // |zavA'nubandhena* ityAdyaprimanyAyenaikasvaranimittakasya kAryasya 45 si0-prakRtizabdasyAnyanna pradhAnapuruSAdI rUDhatve'pi yaGlabante'pravRttyA tanivRttyarthasyai kasvaragrahaNasya vaiyarthaM spaSTameva, zabdazAstre pratyayavidhAvuddezyatvenAzrIyamANaH zabdaH prakRti | avadhIdityAdInAM tannivRttyarthatvasya pUrvamevApanoditatvAt / na ca rityucyate / tatra pratyAsatyA yasya prakRtitvenAzritasya grahaNamiSTaM | jJApite nyAye yaGlubantasyApi nivRttaye tasya sArthakyenApri10 tatra yalubantasyApi tasya grahaNaM vijJeyamityarthaH / yadyapi prakratti- manyAye ekasvaranimittasya grahaNaM na kAyemiti vAcyama. asyA padaM nAma-dhAtUbhayavAcakaM pratyayavidhau yathAyathamabhayorevoddezya- bhAve yalubante khata eva niSedhApravRtteretajjJApakasyaikasvarAdi-50 svenAzrIyamANatvAt tathApi yaGo dhAtoreva vidhAneneha pratyA- | tyasya vaiyarthyatAdavasthyAt / tasmAt svataH siddhamimaM nyAyamAzritya sattyA yatra yaGprakRtibhUto dhAturguhyate tatra yaGalubanto'pi | yaGlubantasyApi prakRtigrahaNena grahaNe tatrApIyaniSedhaH syAdityagRhyate iti vijJeyam / atra ca jJApakam "ekasvarAdanusvAretaH" grimanyAye ekasvaranimittasya kAryasya yaGalupi na pravRttirityA15[4. 4. 56.] iti sUtre 'ekasvarAd' iti vacanam , zritamityAstheyam / tathA ca prakRtasUtrasthamekakharAditi padamekaanusvAretAM dhAtUnAM svabhAvata ekasvaratvena vyAva-bhAvAt , kharanimittakAryasya yaGalubante'pravRttirityaze eva jJApakamiti 55 'ekasvarAda' iti vizeSaNasya vaiyadi vyarthIbhataM ca tadeta-khIkAryam, ata eva pANinIye tatre ekasvarAnusvAretaH" nyAyasattAM zApayati / sati cAsmin yaDalabantasyAnekasvaratvena | [4. 4.56.] ityetatsUtrasamAnArthake "ekAca upadeze'nu tabdhAvRttaye ekasvaragrahaNasya cAritArthyama na ca hantervadhAdeze | dAttAt" [pA0 sU0 7. 2. 10.] iti sUtra mahAbhASye 'eka20 tasyAdantatvAdanekasvaratvena sthAnivadbhAvAzca tasyAnusvArevena kharAt' ityetatsthAnIyasya 'ekAcaH' iti padasya prayojanakathatatra prAptasyeNUniSedhasthApravRtyarthamekasvarAditi caritArthamiti | nAbasare yaGlukalyAvRttireva prayojanatvenoktA, na tu prakRtigrahaNe 60 vAsyam, tAvanmAtraprayojanakatve "avadhAnasvAretaH" iti / yaGlubantasyApi grahaNamiti nyAyo jJApitaH, tathAhi-tatra vadhivarjanAdevAvadhIdityAdisindA sAmAnyenAnekasvaravarjanArtha- bhASye'nyAni prayojanAni pradarzayitvA. teSAM khaNDanaM ca vidhAya syaikasvarAdityasya vaiyarthyasya durapahnavasvAt , sati hi vadhAtiri- | vadhyarthahantervadhAdezasthale iTapratiSedhAbhAvArthatvamekAjyahaNa25 tAnekasvaranusvAredhAtubAhalye tadartha sAmAnyasUtrakaraNasyaucityaM | syAktvA tasya zrUyamANakAca syoktvA tasya zrUyamANakAcaparatvamAzritya ca yalubante'pi syAt , na tu tathA'sti, taJca tadeva sthAd yadi yalubantasyApi niSedhApravRttiriti sUcitam , yalubante ca prakRteranudAttatve65 paranirAhato mAna jAtAta [anukhAretve'pi] zrUyamANaikarasvA[ ekavaratvA bhAvAt / vyarthamekasvarAditi vacanaM nyAyamimaM jJApayatIti yakkameva / / prakRtimahaNena yalubantasya grahaNaM ca 'dviHprayogo dvivacanam' jJApite cAsmiNyAye 'carka' ityAdInAM bahanAmanekasvarANA- ityAzrityaiva kaiyaTenoktam , tathAhi tatratyakaiyaTagranthaH-dviHprayoge 30 manuskhAretA sadbhAvena tavyAvRttyarthamekasvarAdityasya sArthakyam / / dvirvacane bhavati bhidirupadeze'nudAtta upadeze ekAjityato lope tathA ca 'carka' ityAdInAmanekasvarasvena tana neNa niSedha iti / kRte [ 'bebhiditA' ityatra ] sampratyanekAntve'pi pratiSedhaprasaGgaH, 70 asya ca cApalyenAnimanyAyena bAdhaH siddho bhavati / phalaM zrUyamANe tvekAcyAzrIyamANe AvRttisaMkhyayaikatvasaMkhyAyA bAdhacAsya nyAyasya 'praNidAdeti' ityatra "neodA2.3.! nAt pratiSedhAbhAvaH" iti / itthaM caitacyAyaM vinApi dvitvasya 79.] iti nerNatvasiddhiH, anyathA kRtadvitvasya rUpabhedena | dviHprayogamAtratvamAzritya prakRtitvaM yalubante svAbhAvikamiti 35 dAgrahaNenAgrahaNaM syAt // 17 // tadAzritya pravarttamAnaminiSedhaM vArayitumekakharAditi padaM zrUyamANaikasvarabodhanaparamiti samAzrayaNIyamityekavaranimitta kArya 75 *prakRtigrahaNe yaGlubantasyApi yaGlupi na bhavatIti prativA zavA.* ityAdinyAyoktakasvara- [grahaNam ]* // 17 // nimittasya yaGlupyabhAvo'pi siddha itIdamapi 'ekakharAtU' iti ta0-yAlubantasthale hi prakRticirucyata ityetAvadeva vairU- ( padamagrimanyAye pramANabhUtamiti svIkAryam / eSeva ca saraNiH
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ syAdata Aha-prakRtigrahaNe yaGlugantasyApi grahaNam 100, 5 SASThadvitvasya dviH prayogatvasiddhAntena prayogadvayarUpe samudAye prakRtirUpatvabodhanenedaM siddham, ata eva 'juhudhi' ityAdI dvitve kRte dhitvasiddhiriti, tadapi na bhASye'darzanAt / kiJca tena siddhA ntena pratyekaM dvayostattvabodhane'pi samudAyasya tattvabodhane mAnAbhAvAt" iti / ayamAzayaH - dvirvacanasya dviH prayogarUpatve pratye10 kasya prakRtitvAnapAya eva bodhayituM zakyate, tathA ca tasmin nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / / pANinIyAnAmapi sammatA / paribhASenduzekhare ca imaM nyAyaM syAdyabhAva iti vAcyam, anukaraNatve tatsambhavAt; vastupUrvapakSatvena prakramyAsya bhASye kApyanullekhAdasvIkAryatvamuktam, tastu ritavA ityeva nirdezo yukto vyAkhyAnAd varaM karaNamiti 40 tathAhi - " yadapi - " nanu hanteryajluki AzIrliGi badhAdezo na / nyAyAt, zitako lupsatvaM ca sau nirdezalabhyam / tatrAluptena ! tivA nirdezo yathA - "na kavateryaGaH " [4 147.] iti, anena ca kasya catvaniSedho yathA kokUyata iti yadi bhavati tathA cokavItIti yaGlupi na bhavati, anena nyAyena niSedhAtU / luptena tivA nirdezo yathA - "he piba pIpy" [ 4.45 1. 33. ] iti, atra pibateriti nirdeSTavye piba iti nirdezaH sautratvAt teluyo vidhAnena, sa cAyaM pIpyAdezaH pibantaM prAyukta - apIpyadityatra yathA bhavati tathA pApata prAyuktaM 'apApayat' ityatra na bhavati, prakRtanyAyapravRtteH / zavA nirdiSTaM yathA - " nisastaSe'nAsevAyAm" [ 2. 3.53.] iti nisa: 50 sasya tvam, tacca yathA niSTapatItyAdau bhavati tathA 'bhRzaM niSTapati' ityarthe nistAtapItItyAdi yaGlubante na bhavati / anubandhanirdezo yathA - "gA-pA-sthA-sA-dA-mA-hAkaH " [ 4. 2. 96. ] iti, atra hi hAka iti kakAreNAnubandhena saha nirdezAt heyAdityAdau vihitamevaM jahAyAdityAdi yalubante 55 na bhavati / gaNena nirdezazva tridhA-saGkhyayA, Adizabdena bahuvacanena ca / tatra "rutpaJcakAcchidayaH" ityatra paJcakAditi saMkhyayA gaNanirdezeneD vihitaH, sa ca yathA - svapitItyAdau bhavati tathA soSoptItyAdau na bhavati, Adizabdena gaNanirdezo yathA - "luditA dipuSyAdeH parasmai" [3. 4.64.]60 iti etacca sUtraM yathA'dyutadityAdau pravartate yathA'dedyotIdityAdau na pravartate / bahuvacanena gaNanirdezo yathA - "terprahAdibhyaH ' [ 4. 3. 33. ] iti, anena grahAdibhyaH parasyAzita - stipratyayasyAdau "stAdyazitaH " [ 4. 4. 32.] ityanena prAptasyeTo'nujJA vidhIyate, grahAdibhya eva parasya terAdiridra 65 nAnyadhAtubhyaH parasyeti niyamavidhAyakatvAdasya sUtrasya grahAdibhyaH parasya te viSaye iTo'nujJApakatvameva niyamasUtrANAM vidhimukhenApi pravRtteH svIkArAt, grahAdibhyo'nyatra niSedhamukhena pravRttiriti tatra nivarttakatvamiti, anyatrApi tu niyamazAstrasthale vyavasthA vijJeyAH tathA ca grahAdibhya iti gaNa- 70 nirdiSTatvAdayaM yaGlupi na pravartate, yathA- bambhANTiriti / ekasvaranimittaM yathA-"ekasvarAnusvAreta:" [ 4. 4. 56 ] iti sUtravihita igniSedhaH, sa ca yathA 'zakta' ityAdau bhavati tathA zAzakita ityAdau yaGlubante na bhavati, tasya prakRtigrahaNe yaGlubantasyApi grahaNam iti pUrvanyAyAnusArameka- 75 svaratvasyApyatidezeneha prAptiriti kecit dvirvacanasya dviHprayogamUlikA prAptiriti pare, vivecitaM caitat pUrvanyAyavivaraNA dvidhA - alutena tivA, luptena ca, tiviha 'i-ki- ziva svarUpA-'rthe" [ 5. 3. 138 ] iti sUtravihito dhAtusvarUpa nirdezakArya eva, na tu vartamAnAyA vyAkhyAnAt; na ca tadagre / vasare / etasyAyajJApakaM tu tatra tatra tivAdinirdezakaraNameva, 5 nyAyasamu0 / | parataH tasmAt parattazca yat kAryaM bhavet tatpUrvabhAga- parabhAgAbhyA seddhuM zaknuyAdapi, kintu samudAyasya prakRtirUpatvaM na prAptuM zakyata iti nAyaM nyAyastataH siddhyati, bhASye kvApyasyAdarzanAccAsyAzrayaNamanucitamiti / etatsAdhyAnAM kAryANAM ca pUrvaM parabhAgAbhyAM pRthak 15 pRthak siddhiH| yathA 'praNidAdeti' ityatra dAparataH nernakArasya NatvaM vidhIyamAnaM 'dA' iti pUrvabhAgasya dAsaMjJakatvamAzritya kAryam, evaM "hughuTo herdiH" [4. 2 83 ] iti vidhIyamAno'pyAdeza: 'juhudhi' ityatra parabhAgasya hurUpatvamAzritya vidheyaH, evaM sarvaprayojananirvAhe siddhe'sya nyAyasya nAvazyakatvam / tathA ca 20 yablubante parabhAgasyaikasvaratvamanusvArettvaM cAdAyeNa mA bhUdityekasvarapadaM yasyeNniSedho vidhitsitastatprakRteH zrUyamANaikasvaratvavijJAnArthamiti na doSo bhavatIti vijJeyamiti vibhAvanIyam // 17 // | 25 *tivA zavAnubandhena, nirdiSTaM yadguNena ca / ekasvaranimittaM ca paJcaitAni na yaGlupi // 18 // si0 - pUrveNa nyAyena prakRtergrahaNe yaGlubantasyApi grahaNAt prakRtimuddizya vihitAnAM sarveSAM kAryANAM yaGlupya pi prAptiH, tazyAyAnaGgIkartRmate ca dviHprayogamAzritya yalubamtapUrvaparabhAgayoH prakRtirUpatvamAzritya tatra kArya30 prAptiriti teSAM kAryANAM yaGlubante'bhAvAyAyaM nyAya AzrI yate / atra nirdiSTamiti padaM tivA''dibhiH caturbhirapi sambadhyate, cakAreNa pratyekasya tatrAnvayitvakalpanAt, yathA-IzvaraM guruM ca bhajasvetyatra, tathA ca tivA zavA anubandhena gaNena ca nirdiSTaM kAryamekasvaranimittaM ca kArya nirdiSTadhAtoryadi yahU35 lup syAt tadA na syAditi nyAyArthaH / tatra tivA nirdiSTaM / 33
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| wwwwwww teSAM ca prAyeNa prayojanAntarAbhAvAd yaGlupyapravRttyarthatvame- | na tu tAvatA'nanubandhanirdezanimittAyA yalupyapravRttaranityatvamaveti vijJAyate / asya nyAyasya ca paJcAzAH, tannAyaM paJcamaM | bhyUhituM zakyam , anubandhakaraNasAmarthanAsya bAdha iti kalpacAMzaM vihAya zeSeSu trivaMzeSvasyAnityatvamiti lakSyAnu nAdanubandhanirdiSTatvasya prakRtasUtre ["DIyazvayaiditaH0" ityatra ] 40 abhAvasyopapAditatvAcca, AcAryeNa 'narInRtta' ityAdAviNarodhAdavagamyate, tatazca dvitIyAMzasyAsthiratayA "pibaiti-dA niSedhAbhAvAyopAyAntaramanAzrityAnubandhanirdezasAmarthyasyAzraya5 bhU-sthaH sico lup parasmai na cet" [ 4. 3. 66. ] ityanena | NAdevAsya nyAyasyAnubandhAMze'nityatvamAyAti, yadi yasya zanirdiSTo'pi sico lubiniSedhazca yathA-apAdisyatra | sthiratvamiSTaM syAdAcAryasya tarhi nAnubandhasAmarthyamAzrita syAditi bhavati tathA-apAdityAdiyaGlubante'pi bhavati, bhasya sthiratve | yUduktaM tadapi parAsta veditavyamasyAnubandhanirdezatvAbhAvAdeva / 45 tu tatra na syAt / tRtIyAMzAnityatvasyodAharaNam-tarInRtta | evaM caitadviSayakaH sarvo'pi prAcyo vicAro nirmUlaH pratibhAti / iti, anna "DIyazvaiditaH" .. 61.1 ityanubandha- | yadi cAnubandhanirdezo'pi dvidhA-kharUpeNa, upasarjanatayA 10 nirdiSTo'pIniSedhaH 'nRttaH' ityAdAviva bhavatyeva, asya | [ 'aiditaH' ityAdipadena ] ceti svIkriyate, ata eva yaGlupi iGitaH katari" [3. 2. 22.] iti vihitasyAtmanepadasya sthiratve tu na syAt / caturthAMzA nityatve tu 'paspaSTi' iti phalam , yaGlupyapravRttiriti manyate, tadA'tratyAnubandhanirdezasyaikakhara-50 anna "spRzAdisapovA" [4. 4. 112.] iti rANAnAdeSTI-nimittatvasya cobhayAMzasya bAdhAyaiditkaraNamityAsthayam / na ca 'pyadAgamo bhavati, asya sthiratve tu na syAt // 18 // prakRtigrahaNena yalubantasyApi grahaNam iti nyAyenaikasvaratva syApi yaGalubante'tideza.iti vAcyam, ekakharatvasyAzAstrIyatvena *tivA zavA'nubandhena, nirdiSTa yad gaNena c| tasyAtidezenAtideSTumazakyatvAt , anekamvaratvasya sAkSAdvidya15 ekasvaranimittaM ca, paJcaitAni na yaG mAnatvena tatraikasvaratvasya bodhayitumazakyatvAt , paricchinna-55 lupi* // 18 // parimANasyAti dezAbhAvAca / nanu tarhi kimatidizyate'nena ta0-atra bahuvacanena gaNanirdezasya "tegrahAdibhyaH" | nyAyena[ *prakRtigrahaNe yaGalubantasyApi grahaNabhU* ityanena ] iti [4. 4. 33.] iti yadudAharaNaM vRttau dattaM tat prAcAmanurodhena, cet ? prakRtiniSThamanusvAretvAdikamevAtidizyata iti gRhANa, vastutastu idamapyAdizabdena gaNanirdezasyaivodAharaNam .bahavacanena | yathA-praNidAdetItyAdI prakRtiniSTha dAtvaM 'dAdA' iti samudA. 20 gaNanirdezazca "kartaryanadyaH zava"[3.4.71.7 ityevamAdiH | ye'tidizyate, tathA caikasvaratvasyAtideSTumazakyatvAt 'narInRtta' 60 saca yaGalubante pravartata eva, yaGalupAmadAdau pAThasAmarthyAdi- | ityAdI "veTo'pataH" [4. 4. 63.] ityasyAprAptyA iNatyanyadetat / tathA ca bahuvacanena gaNanirdezAd yaGalubante | niSedho na syAditi aiditkaraNasAmarthena "DIyazyaiditaH." pravRttyabhAvasya phalaM bhRgyam / evam-anubandhanirdezAMzasyAnitya- 1 [4.4.61.] ityasya prAptiriha sAdhyate, tatrApi caikasvarAditya tvaphalaM yaduktam-"DIyazyaditaH ktayoH" [4. 4. 61. syAnuvRttiH svIkArtheva, anyathA tadagrime "veTo'pataH" [4.4. 25 iti, tadapi prAcAmanurodhenaiva, asyAnubandhanirdezatvAbhAvAt , 63.] iti sUtre'pi tadanuvRttirna syAt / evaM ca DIyakSyaiditaH0" 65 anubandhanirdezo hi "gA-pA-sthA-dA-mA-hAkaH" [4.3.96.] iti sUtrasthA bRttirapi samajasA syAt, tathAhi tatra vRttiHityevamAdiryatra svarUpata evAnubandho nirdizyate, prakRte cAnubandha "kRta-nRtai-vRtai-ityeteSAM veTtvena kayoriTapratiSedhe siddha aidittvaM syopasarjanatayopAdAnaM na tu svarUpeNetyasyAnubandhena nirdiSTatvA yaGlubartham , tena carIkRtaH criikRttvaan||+++itytraanek kharatve'pITapratiSedhaH siddhaH" iti / tathA cAnekasvaratve'pIbhAvaH sutarAmiti yaGalupi pravRttivyAhataiva, IdRzasyAnubandha30nirdiSTatvasvIkAre ca "ekakharAnusvAretaH" [4. 4. 56] haikasvaranimitta iTpratiSedha ityAyAti, tathA caikakharanimittasya 70 kAryasya yaGalupi na pravRttirityazo'pi bAdhita eva / tatrAya ityasyApyanubandhanirdiSTatvameveti tanmUlakamevaitacyAyodAharaNaM tat vivekaH-yAditkaraNasAmarthyAdittvanimittaka eva tatra pratiSedhaH, sthAna tvekakharanimittasyodAharaNam / "DIyazvi." [4. 4. tAtannyAyasthobhayAMzasya [anubandhanirdezaviSayasya, ekasvara61.] iti sUtre vRttau nRtAdInAmai dittvasya yaGlubarthatvakathanaM tu nimittaviSayasya ca] bAdharUpamasthiratvamAyAti, yadi caidit.. kevale 'nRtta' ityAdisthale "veTo'pataH" [4. 4. 62.] iti karaNasAmarthyAdanekasvaratve'pyekavaranimittasya "veTo'pataH"76 35 niSedhenaiva siddhe'nubandhasyAcAritArthyAt, samudAyarUpasya yaG- [4. 4. 63.] ityasya pravRttirityAzrIyate, tadA ekasvara lubantasyevyAvRttyarthameva vijJAyata ityAzayaka *kevale'caritArthA ! nimittAMzamAtrasya bAdha iti kevalamanubandhAnirdezAMzasyAsthiratAanubandhAH samudAyasyopakArakA bhavanti* iti nyAyamUlakam , / sUcakamidamiti prAcAmuktizcintanIyaveti pratibhAti //
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / MarwarimrowinekinnainamaniamrorinmarriaNnnx nwwdi... pANinIye tantre ca dIkSitAdibhirmadhyavartibhirAcAryaiH "eka-, bAhulakAd yapratyayaH, tasya yo virodho nAzAnukUlo vyApAraH kharAnasvAretaH" [4. 4.56.7 iti sUtrasthAnIye "ekAca sa upajIvakena kartumazakya iti laukikanyAyArthaH / loke 40 upadeze'nudAttAt" [pA0 sU0 7. 2. 10.] iti sUtre eka- pitRdhAtakAdInAM ninditatvasya darzanAcchAstre'pi tasyAyuktatvakharAdityarthakrasya 'ekAcaH' ityasya sAmarthyAdayaM nyAya ekadezA-! miti na tad vidheyamiti bhaavH| yattu loke pitRghAtakaputrAdau 5 numatyA siddhaH, tatra ca 'rita' AdinirdezA api samarthakA iti: kAryodapi kAraNavighAtasya darzanAd vyAkaraNe tathAtvaniSedhArthosvIkriyate, kintu navInairnAgezAdibhirayaM nyAyo'svIkRtaH, tathA- 'yamArambha iti, tanna yuktam-loke'pi tasyAyuktatvenaiva hi-paribhASenduzekhare pUrvapakSarUpeNemaM nyAya vyAkhyAya 'tadapi ! prasiddheH, tanmUlakatvasyaivAtrApi kalpanaucityAt / jJApakaM cAsya 45 "dhAtoranekasvarAt" [. 4. 6.] ityatra sAmAnyarUpeNAna-bhASyAnuktatvAt ,vadhivyAvRttyarthame kaajgrhnnsyaavshyktvaac|| nekasvarAdityuktiH, dvidhA hi dhAtoranekasvaratvaM svAbhAvika na ca vadhiH sthAnyupadeze ekAjeveti vAcyam , sAkSAdupadeza parokSAnimittaM ca, tatra svAbhAbikAdanekasvarAdAm bhavati10 sambhavenaitadviSaye sthAnyupadezAgrahaNAt , upadezAvacchedenaikAjitya- ! cakAsAmAsetyAdau, papAcetyAdau parokSAhetukAdanekasvarAcca na rthAcca / ++++ ajarghA bemidItItyAdau nam-dayanAdayastu bhavati; tathA ca tadarthaM viziSya sUtre kimapi vacanamAvazyaka- 50 carkarItaM cetyadAdau pAThena yaG-lugante gaNAntaraprayuktavikaraNa miti tadanuktvA sAmAnyenAnekasvarAditi kathanaM parokSAnimisyAprApyA na bhavanti, chAndasatvAdeva kAryAntarANAmapi chandasi ttakasyAnekasvaratvasyahAgrahaNaM nyAyasiddhameveti sUcayati, na dRSTaprayogeSvadRSTAnAmabhAvo bodhyaH, bhASAyAM tu tAdRzAnAmabhAva cAnyaH kazcana nyAyaH pUrvasiddhastAdRza iti sannipAtalakSaNo 15 ev| zcip-zapAdinirdezAstu-"bhavateraH" [pA. sU. 7. 4. 73.] ityAdinirdezA iva nArthasAdhakAH" iti / ayamAzayaH vidhiranimitta tadvighAtasyeti nyAyameva jJApayatIti vijJAyate; yaddhi prAcInaretanyAyajJApakamAsthIyate "ekAca upadeze'nu asti cAnna NavarUpAMparokSA nimittIkRtya jAtamanekasvaratvamiti 55 dAttAt" [pA0 sU0 7. 2. 10.] iti sUtrasthamekAca iti / tatsthAne mAmAdezarUpaM tadvighAtaM na kariSyatIti papAcetyasya siddhirbhvti| "bhisa ais" [1. 4. 2.] iti sUtre padaM tasya bhASyakAreNa phalAntaraparatayA kathanAdetacyAyasyAnA aisakaraNasAmarthyAccAyamanitya iti vijJAyate, anyathA es20 zrayaNAca nAyaM nyAyo bhASyakRtAmabhimata ityAyAti / yaGlupazca prAyazchandasyeva prayogeNa chandasi ca dRSTasyaivAnuvidhAnAnna karaNe'pi "aidaut sandhyakSaraH" [1.2. 12.] ityasya pravRttyA devairityAdisiddhau satyAmaisakaraNa vyarthameva / na ca 60 ko'pi doSaH, kvacid bhASAyAmapi yaGlupaH prayogasya jJApakAdinA labdhatve'pi yatratatryAyaM vinA na nirvAhastAdRzaprayogANAM emakaraNe 'deva-es' iti sthitau "lugasyAdesyapade" bhASAyAmanabhidhAnameveti svIkAryam / zitavA zapA vA nirdezastu [2.1.113.] ityallope deveriti syAt, na tu devairiti 25 dhAtumAtra nirdezapara iti tena naitaghyAyasiddhiruciteti // 18 // | vAcyam , deveriti tu iskaraNenApi sidhyati, athApi yad 'esa' kriyate tatsAmarthyAdevAllopasya bAdhAt ; evaM ca "misa asannipAtalakSaNo vidhiranimittaM / ais" [1. 4. 2.] iti sUtre aiskaraNamatijarasairityAdyartha- 65 tadvighAtasya* // 19 // miti pratIyate, tatra hi jarAmatikAntairityarthe samAse jarAsi0-sannipAtaH-dvayoH sambandhaH, sannipatanam-eka zabdasya "gozcAnte hasvo'nazi0" [ 4. 16.] iti smin kArya sambandhanaM sannipAta iti vyutpatteH, sa lakSaNo hasve kRte bhisa aisAdeze *ekadezavikRta nyAyena jarAzabdatvaM 30 nimittaM yasya tAdRzo vidhiH, tadvighAtasya tasya-nimitta- | matvA jarasAdeze sati bhatijarasariti bhavati, tatra ca esakaraNe bhUtasya sambandhasya, vidhAtaH nAzaH; taM vihanti iti tadvighAtaH, | "aidot sandhyakSaH"1. 2. 12.] ityasyAmAyA atija-70 nimittavighAtako vidhirvA, tasya animittam, bhavatIti shessH| raseriti syAt, evaM cAtijarasairityAdisiyarthe vidhIyamAnamesakecit-sannipatati saMgacchate kAryamasminniti sannipAtaH- | karaNametasya nyAyasyAnityatAM vinA nopapadyate, asyAnityatvAnimittaM, tallakSaNa-cihaM yasya sa sannipAtalakSaNa ityarthamAhaH, bhAve hi aisi kRte adantatvanimittasya tasya adantatvavighAtaka35 tanna sAdhu-sannipAta-lakSaNazabdayorekArthatvApAtAt , lakSaNaM hi jarasAdezaM prati nimittatvAbhAvena bhatijarasairityasyAsiddhiH cihnatvena nimittameveti nimittanimittaka ityartha eva paryavasyet , | spaSTaiveti tadarthakasyaiskaraNasya vaiyarthyamapi syAdeveti vyarthaM sat 75 saca na saadhuH| upajIvyavirodhasyAyuktatvamiti laukika- | tadasya nyAyasyAnityatvaM jJApayitumalam / tathA cAnityatAnyAyamUlo'yaM nyAyaH, upajIvayatItyupajIvyaH, pyantAt kartari | jJApanasyAtijarasairiti phalaM samyageveti vijJeyam // 19 //
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / *sannipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvi- saGkocaH, yathA "bhisa ais" [1.4. 2.] ityatra aiskaraNe- 40 ghAtasya* // 19 // nAsyAnityatvena aisAdezazAstrIyAbhyanujJAvAkyaghaTakasannipAta vighAtakapade jarasAdezavidhAyakazAstrAtiriktatvena saGkocAt 'atita0-atra tadvighAtazabdasya dvidhA siddhiH-vihanana-vighAtaH, ! jarasaiH' ityatra jarasAdeze kartavye nAsya pravRttiH mAdhavAdayastutasya vighAta ityekA, atra ca pakSe vipUrvakAddhanterbhAva ghaJ / taM 5 vihantIti tadvidhAtaH ityartha karmaNyapapade kartari aNapratyayena / anityatvaviSaye etazyAyakRtasaGkocAbhAva evetyAhuH / athAsmin tadvidhAtazabdasiddhiriti dvitIyA vidhA, tatra dvitIyapakSe vidhiriti | nyAye tadvidhAta ityatra vighAtazabdo bhAvajantaH, vidhizabdazca 45 karaNe 'ki'pratyayAntam , vidhIyate'neneti vidhirityarthAt , tathA karmakipratyayAnto 'vidhIyate iti vidhiH' ityarthako vidheyaparaH, ca zAstrapara tat / tadA sannipAtalakSaNazAstrIyAbhyanujJAdAnavAkye / tadA sannipAtavighAtakazAstravidheye saGkoco bhavati, yena khasyopakRtaM tadvighAtakAtiriktazAstratvena saMkocaH, ayameva nItizAstraprayaktaH tasya vighAto'yukta iti hi dharmazAstram / tathA ca khopajIvya10 saGkocaH kathyate, nItizAstrajJo hi rAjyAdhikArI svApekSayA | sanipAtavidhAtaH svena na nyAyya iti nyAyArthaH / tathA guNavattaraM vidvAMsaM svonmUlana bhiyA na prveshyissyti| tatrAdau : ca tattacchAstravidheye khanimittabhUtasannipAtavidhAtakAtiriktatvena 50 tattacchAstraiH khottarapravRttimacchAstrasyAbhyanujJAnamapi vidhIyate. khanimittasannipAtasampAdakazAstrIyakasannipAtavighAtakAtiriktayathA-"ivarNAderakhe svare ya-ba-ra-lam" [1.2.21.7 ityAdi- | tvena ca saGkoco'nena kiyate / svopakArakanAzakarturabhyanujJAvidhizAkhaistAdRzavidheyaghaTitasya sAdhatvamitarasya tadarthakasyA-1 dAne khayaM vA khopakartu zakaraNe upajIvyavirodhaH spaSTa 15 sAdhutvaM bodhyate, tenaikarUpeNa sudhI upAsyaH sudhyapAsyatyAdInAma- eva / evaM cAnayoH pakSayorekatarapakSAzrayaNeneSTasiddhAvapi sAdhatvaM sidyati evaM gozabdamya sAdhatvabodhatA yAdInAma dvitIyapakSaH [vighAtazabdo bhAvadhajanto vidhizabdazca karma-55 sAdhutvaM bhavati / tathA ca pariniSThitasyApi sudhyupAsya iti visa- sAdhana jhata ] eva bhASyAdasama sAdhana iti] eva bhASyAdisammataH / asya nyAyasyopajIvyagontarUpasyAsAdhutvApattiH / 'udite juhotyanudite juhoti' iti- ! virAdhasyAyuktatvamUlakatvAdavA virodhasyAyuktatvamUlakatvAdevAtra na kevalaM pUrvaparayoH sambandha vat zAstradyaprAmANyAt paryAyApattirvA syAditi "ivarNAderakhe : eva sannipAtazabdena gRhyate, apitu vizeSyavizeSaNasani pAto'pi / jJApakasiddhatvasvIkAre ca tatsAjAtyAt paurvAparyarUpaH 20 svare yavaralam" [1. 2. 21.] ityAdizAstrANAM taduttara sannipAta eva gRhyeta, vizeSaNavizeSyabhAvasannipAtasyApi prahaNe 80 pravRttimatA zAstreNa yasya sAdhutvaM bodhyate tadapi sAviti khotta ca 'grAmaNi kulam' ityAdau "klIbe" [2. 4. 97.] iti rapravRttimacchAtrasyAbhyanujJAdAnamapi vidheyam / tattacchAstraiH sAdhu- haste kate "svasya taH pitkatiH[4.4, 113.1 iti tvavidhAnaphalaM ca "zabdazAstrIyasAdhutva vidhAyakazAstraM saadhussvev| tAgamo na bhavati, svarAntanAmatvarUpavizeSyavizeSaNabhAvasannipravartate" iti niyamaparirakSaNameva, tenAsAdhugagarItyAdizabda-pAtena jAtasya hasvasya tadvighAtakatAgame'nimittatvAt , tAgama 25 ghaTakakArAdiSu naitcchaastrprvRttiH| ayaM bhAvaH-sAdhutvaM dvividham, sati hi kharAntatvavighAtaH spaSTa eva / na ca hakhasya napuMsakatva-65 eka zAstrapravRttya hetvarUpaM zAstraprakriyAnivohAya parikalpitaM prakRti- riyAliTavamiti navAgamamya prAptireva pratyayAdigatArthavattvarUpamiva aparaM puNyajanakatAvacchedakIbhUto! neti vAcyam , arthakRtabahiraGgatvasyAzrayaNaM na bhavatItyagre nirUpavyAkaraNazAstrajJAnAbhivyaGgyaH zabdaniSTho jAtivizeSo mukhyameva, / | yiSyamANatvAt / yadi ca 'grAmaNi kulam' ityatra "vedUto'natacca 'yadiha pariniSThitatvena jJApyaM tat sAdhu' ityarthApattikalpita30 vAkyena bodhyate iti / taduktaM majUSAyAM nAgezabhaTTana-sAdhUnA-cottarapadanimittaka iti tAgame sati pUrvottarapadayoH sannipAta-70 vyayamvadIcDIyuvaH pade" [2. 4. 98.] ityanena hrasvaH, sa meva pratyayavidhAvuddezyatvena prakRtitvam , khaNDasAdhutvabodhanadvArA vighAta iha na zakSyaH, padadvayAzrayatvena bahiraGgasya haskhasya samudAyasAdhutvabodhakaM vyAkaraNamarthavattvabodhanavaditi / etena | tAgarma pratyasiddhatvAdityucyate, tadA vRtrahabhibhrUNahabhirityAdI sAdhutvA'sAdhutvarUpaviruddhadhamavicchinnasya bodhanAdidaM zastrama-: nalope kate nAntanAmasvarUpasannipAtavidhAtamAdAyA'yaM nyAyaH pramANamevetyadhAstam / strottarapravartamAnazAstrAntarabodhitA'sAdhu sAdhu-! pravartata ityAzrayaNIyam , tathApi vizeSyavizeSaNabhAvarUpasya 35 tvAsamAnAdhikaraNaM ca sAdhutvaM puNyajanakatAvacchedakamiti vaiyA- ki yA- sannipAtasyAzrayaNamityAyAtameveti / pANinIye ca tatre "kRnme-75 krnnsmyH| evaM cAnena nyAyena tattacchAstrAbhyanujJAvAkyI- janta."[pA.sU. 1.1.39. iti sUtremahAbhASye'yaM nyAyo yakhottarapravRttimatpadArthe madIyasannipAtavighAtakAtirikteneti guNadoSapradarzanapUrvaka vyAkhyAtaH, tatrAnte itthaM niNItam-"yadyapi, saGkocaH kriyate / anityatvaviSaye tu-etanyAyaprayojyasaGkoca- / asya nyAyasya svIkAre bahavo doSA api santyeva, tathApi kharUpaghaTakasvasannipAtavighAtakazAstre tattacchAstrAtiriktatvena / nyAyo'vazyaM svIkAryaH, doSeSu pratividhAnaM kartavyam" iti /
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / pratividhAnaM cAnityatvAzrayaNameva / anityatve jJApaka ca pUrva ' ityAdi, 'paTu+I+A' itisthite samakAlaprAptikamapIkArasya 40 pradarzitameva / asya ca nyAyasya sannipAtalakSaNavidhitvaM linggm| yAdezaM bahiraGgatayA'siddhaM bAdhitvA pUrvamukArasya vAdeze tathA ca yo yaH sannipAtalakSaNavidhistatra sarvatrAsya pravRttyA : pazcAdIkArasya yAdeze ca 'paLyA, mRddhyA' iti siddhyataH, pUrvoktarUpeNa saGkocaH kriyate, yatra cAsyAnityatvAdapravRttiriSTA, anyathA paratvAdIkArasya yAdeze ukArasya vakAro na syAt / tatraitatkRtaH saGkoco neti vijJeyam / svapravRtta: prAk svanimitta- yathA vA 'ayaje indram' ityatra 'ayaja+i+indram' iti bhUto yaH sannipAtastadvighAtasya khAtiriktazAstrasya svayamanimitta- sthite vAkyasaMkArapakSe "samAnAnAM tena dIrghaH" [1. 2. 1.] 45 mityartho'sya nyAyasya phalati, evaM ca devAyetyAdau Atvasya siddha- ! iti dIrgha samakAlaprAptikaM bahiraGga pravAdhyAntaraGgatvAdekAreye'nityatvamevAzrayaNIyam, evamanyeSvapi doSedhUyamiti // 19 // / ayaje indramiti sidhyati / samakAlaprAptikasyApi bahiraGga ....... syAnena nyAyenAsiddhatvabodhanAdeva "omAGi" [1.2.18.] *asiddhaM bahiraGgamantaraGge* // 20 // iti sUtre AgrahaNaM caritArtham , taddhi 'bhadya+A+UDhA'iti 10 sika-siddhaM niSpanna labdhasattAkamiti yAvat , tadeva ca / sthite dhAtUpasargayoH kAryamantaraGgamityantaraGgAsvAd 'mA+3' 50 sacchadenocyate, tadbhisamasiddham-maniSpakamalabdhasattAkamasa- ' ityanayorotve pazcAt "aidot sandhyakSaraiH" [1. 2. 12.] dityarthaH / tatra antareNApi varti vatyartho gamyate, yathA-'abrA-: ityasyApravartanArtha kRtam, anyathA pUrva madyazabdAkAreNa haraNa brAhmaNa ityAha, brAhmaNavaditi gamyate' iti bhASyarItyA sahAkArasya "samAnAnAM tena dIrghaH" [1.2...] iti siddhamapyasiddhamityAhetyasiddhavaditi gamyata ityasiddhamityasyA-dIrghatve pazcAdove 'adyoDhA' ityasya siddhau vyarthameva syAt , 15 sadivetyarthaH paryavasamaH bhana bahiraGgasyoddezyatayA'ntaraGgAt pUrva atra sAdhanabodhakaktapratyayotpattyanantaraM pUrva dhAtorupasargayoge 55 nirdeze'pi bahiraGgatvasyAntaraGgatvajJAnAdhInatvAt pUrvamantaraGga- pazcAdadyazabdasya samudAyasambandha iti olvasthAntaraGgatvamiti svameva vijJeyaM, pAThakramAdarthakramo balavAniti nyAyarItyA'pya- "samprasAraNAca"pA0 sU0 6.1.108.] iti sUtre mahA'ntaraNasyArthajJAnakAle pUrvamupasthitatvAt / tathA coktamabhi- | bhASye spaSTam / yatu-'vizeSApekSAt sAmAnyApekSamantaraGgaM vize yuktaiH prathamamantaraGgAlakSaNa tato bahiraGgAlakSaNam, tathA hi- SApekSe vizeSadharmasyAdhikasya nimittatvAt' iti, tama-vizeSasya 20 "prakRterAzritaM yat syAd, yadvA pUrva vyavasthitam / cyApyatvena byApakasyAnumAnenopasthitAvapi tasya nimittatve 60 yastha cAlpanimittAni, antaraGga taducyate // 1 // mAnAbhAvenAdhikadharmanimittakatvAnupapAdanAt, bhASye evaMpratyayasyAzritaM yat syAda, bahivA yad vyvsthitm| / vidhAntaraGgabahiraGgabhAvasya kApyanullekhAca / pUrvopasthitanimibahani vA nimittAni yasya tatU bahiraGgakam // 2 // iti| ttakasya balavattvabodhako'yaM nyAyo lokato'pi siddha iti etaccAntaraGgabahiraGgazabdAbhyAmapi labhyate / tathA hi- mahAbhASyakAreNoktam-"acaH parasmin pUrvavidhau" [pA0 sU025 antaH madhye bahiraGgazAstrIyanimittasamudAyamadhye'ntarbhUtAni, 1.1.57. iti sUtre "sA cApyeSA paribhASA lokata: 65 mahAni-nimittAni yasya tadantaraGgam , evaM tadIyanimittalamu- | siddhA, katham ? pratyaGgavartI loko lakSyate, tadyathA-puruSo'yaM dAyAdu bahirbhUtAGgaka ca bahiraGgam |*nityaadntrnggm [bala- ! prAtarutthAya yAnyasya pratizarIraM kAryANi tAni tAvat karoti, vat * iti vakSyamANaM nyAye'ntaraGgasya balavattvamucyate, tazca tataH suhRdAm, tataH sambandhinAm / prAtipadikaM cApyupadiSTa bahiraGgasya daurbalyajJAnAdhInamiti taddaurbalya hetusAdhako'yaM sAmAnyabhUte'rthe vartate, sAmAnye vartamAnasya vyaktirupajAyate, 30 nyAyaH, yatazcAntaraGge kArye kartavye bahiraGgamasadiva bhavati, , vyaktasya sato liGgasaGkhyAbhyAmanvitasya bAjhArthena yogo70 tato'ntara# bahiraGgAnityAdapi balavad bhavatItyubhayoreka bhavatIti / yathaiva cAnupUyArthAnAM prAdurbhAvaH, tayaiva zabdAvAkyatayA bodhaH / antarale kartavye jAtaM samakAlaprAptikaM ca nAmapi, tadvatU kArye'pi bhavitavyam" iti / ayamartha:-ajamajha bahiraGgamasiddhamiti nyaayaarthH| tatra jAtasya bahiraGgasyAsiddhatvaM / prati pratyaGgam , aGgazabdena pratyAsattirlakSyate, aGgAnAM prasthAyathA-giyoriti, anna 'giri os' iti sthitau yasve kRte sabasvAt, evaM ca pratyAsamavAcI pratyaGgazabdaH tathA ca loko 35 "bhvAdenomino dI?rvoyaM ane" [2.1.63.] iti dIrdhe / yathA pratyAsattimapekSyaiva kAryANi karoti, yathA susosthitaH 75 kartavye jAtasyApi yatvasya pratyayAzritalvAda bahirbhUtanimitta- pUrva svazarIrakAryANi karoti, zarIrasya sakalAnyApekSayA katvAdvA bahiraGgatvena prakRtyAzritatvAdamtarbhUtanimittakasvA- sAmIpyAt sakalabhogasAdhanatvAca, tataH suhRdAM sauhArdasyAdvA'ntaraGgadIrgha pratyasiddhatvaM bhavatIti dIyoM na bhavati / sattihetutvAt , tataH sambandhinAm, asambaddhajanApekSayA samakAlaprAptikasya bahiraGgasyAsiddhatvaphala tu 'pavyA mudyA' teSAmAsanasvAt ,tathA zabdazAstre'pi yena krameNArthAnAM sAmIpyaM
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / tenaiva krameNa zabdopasthitiH,zabdopasthitikramamanurudhyaiva cArtho- ! vyaJjanasandhividhitvena tRtIyapAdasthasya dvitvasya vyaJjanasandhipasthitiH, tathA ca liGga-saMkhyAdisvAsamArthayuktasya bAhyArthena vidhitvAt sandhigrahaNenaiva niSedhAt , tatazca dvigrahaNa vyartha sat yoga iti bAhyArthavAdhizabdasambandho'pi tenaiva krameNetyupasarga- | zAstrAntareNApi prApta sthAninimitta kArya na syAdityevamarthatayA sambandhAdibhyaH pazcAdanyazabdasambandha iti vijJeyam / nanu / paryavasthati, taca zAstraM nAnyadupalabhyate Rte'smAnyAyAditi manvitasya bAhyArthayogo bhavatItyayuktam , zabdArthasambandhasya nyAyasthAsya sattvamAkSipati dvigrahaNamiti, etacyAyaprAptA- 45 nityaravena pratipAditatvAt , zabdasya viramya vyApArAbhAvAd siddhatvamUlakasthAnisatvaniSedhAya dvigrahaNaM svAMze caritArtham / yugapadeva sakalArthapratIteH RmAbhidhAnamapyasaGgatamiti cet ? / yadyapi "na sandhiH " [7. 1. 111.] iti sUtrasthaM nan ucyate-nitye'pi zabdArthasambandhe'krame'pyarthapratipAdane upAya- | padaM prakaraNaprAplena sthAnI vetyanenaiva sambaddhamityetalyAyaprAptA bhAvenAsantamapi kramaM prakRtyAgrartha cAzrityopeyavyavasthApanAt, siddhatvaniSedhAya nAlamiti zaGkituM zakyate, tathApi dvigrahaNa10 tantra nAgRhItavizeSA buddhiH sAmAnya upajAyate, iti prathama | sAmarthyenAprakaraNasthasyAnumAnikasyApyasya niSedha ityAzrIyate 1 50 sAmAnya pravRttinimittam ] abhidhIyate, tatastadanuraktA dravye ! vastatasta etacyAyasinau tassArthakyama / tena caitasyAyapratItiH, liGga-sanyA-zaktInAmAzrayo'pi dravyameveti tadeva ! siddhiriti parasparAzrayatvaprasaGgaH, tathApi lokasiddhasyAsya pUrvamabhidhAtavyam, tataH saMkhyApekSayA liGgaM samAsanna miti ' nyAyasya niSedhArthaM tadityAzritya vyAkaraNe'pi tatpravRttirdvigrahaNetadabhidhIyate, dvayAdisaprathA hi vastvantarApekSopajAyate, ekatva- nAnamIyata ityAzrayaNIyamiti cAru // 20 // 15 saGkhyA'pi vastvantarApekSadvisvAdivyavacchedaM karotIti bahiraGgA, sA'pi sajAtIyapadArthApekSatvAdantaraGgA, karmAdIni tu vijAtIya. *asiddhaM bahiraGgamantaraGge // 20 // 55 kriyApekSaNAd bahiraGgANi, iti nyAyaprAptaH kramaH iti, tathA taka-antaraGga-bahiraGgazabdayoH parasparApekSArthanirUpakatvena ca 'padavyA' ityAdau pUrva strItvanimittako DIrutpadyate iti talakSaNe'nyonyAzrayaH syAditi matvA'bhiyuktaiH prakRterAzritaM yat tazimittako vakArAdezaH, pazcAt kArakavibhaktyA tRtIyayA sthAdityAdi parasparAnAzritameva lakSaNamuktam / tatra prakRtyAzrita20 yoga iti tanimittako yakArAdeza iti nyAyasiddhamevaitatpari syApi pUrvopasthitanimittakatvarUpamevAntaraGgatvamiti pratipAdita bhASA [nyAya ] nimittabhUtaM pUrvopasthitanimittakasyAntaraGgatva vRttau / tathA ca pUrva vyavasthitamityavAntaraGgalakSaNam / 'yasya 60 miti samuditArthaH / etacca "yadvA pUrva vyavasthitam" ityane vA'lpanimittAni' ityanenoktamalpApekSasyAntaraGgatvaM tu navInA na noktam / prakRtyAzritasyAntaraGgatvaM tu pUrvopasthitanimittakatva khIkurvanti, tathA hi-paribhASenduzekhare saMjJAkRtabahiraGgatvasyAnAmeva, bhaGgazabdena nimittasyaiva grahaNAt , uddezyatvena prakRtyAzri | zrayaNasthApanamukhena nAgezenetthaM khaNDitaM tat-"nanu "yena 25 tatvaM neha grAhyam , antaraGgazabdamaryAdayA tadalAbhAt / evamalpApekSasyAntaraGgatvaM bahapekSasya bahiraGgatvamityapi na, tadartha- vidhistadantasya" [pA0 sU0 1.1.72.] iti sUtre bhASye syApi zabdamaryAdayA lAbhAta, vivecayiSyate caitadane vivrnne| "iko yaNaci" [pA0 sU0 6.1.77.] ityAdAvapi tadanta-65 bahirnimittakatvarUpabahiraGgantvasya 'tacAra ityapyudAharaNam / / vidhau 'syona' ityatrAntaraGgatvAd yadyaNo guNabAdhakatvamiSyate, atra cavargayogajaM catvamubhayapadAzritatvAda bahiraGgamitye- tanna siddhyet, UnazabdamAzritya yaNAdezo na zabdamAzritya guNa 30 kapadAzrite "ca-jaH ka-gam" [2.1.86.] iti katve ityantaraGgatvAd guNa eva syAdityuktam / atra kaiyaTaH-siverbAhukartavye'siddhamiti katvaM na bhavati / jJApakaM tvasya nyAyasya | lakAdauNAdike napratyaye guNavalopoThA prasaGge UTa apavAdatvAd "na sandhi-kI-ya-ki-dvi-dIghosadvidhAvaskUlaki" [7.4. valopaM bAdhate. guNaM tvantaraGgatvAd bAdhate, guNo hyaGgasambandhi-70 111.] iti sUtre sandhividhitvena dvitvavidhau sthAnivadbhAva- nImiglakSaNAMlAvImupadhAmArdhadhAtukaM cAzrayati; U tu cakArAntaniSedhe siddhe'pi dvigrahaNam , taddhi dadhyatretyAdau yatvAderetalyAya- | maGgamanunAsikAdi ca pratyayamityalpApekSatvAdantaraGgaH, tatra kRte 35 prAtAsiddhatvadvAreNApi jAyamAnasya sthAnivadbhAvasya niSedhA-yaNa-guNau prApnuta iti; evaM ca saMjJApekSasyApi bahiraGgatvaM spaSTa rtham , yato dadhyannetyAdau "adIrdhAd virAmaikavyaJjane" iti mevoktamiti cet ? na-tadantavidhAvapi bhupdaarthaapeksstvruupbhi| 1.3.32.] dvitve kriyamANe "svarasya pare prAvidhau" / raGgatvasya guNe sattvena tatra doSakathanaparabhASyAsaGgateH, bahiraGgAnta-75 [7. 4. 110.] iti prApta sthAnivattvaM pratiSeddhumeva tatra sUtre raGgazabdAbhyAM balapekSatvAlpApekSatvayoH zabdamaryAdayA'lAbhAca / ["na sandhi0" iti sUtre] dvirgrahaNaM kriyate, tazAntareNApi tathA sati asiddhaM balapekSamalpApekSa ityeva vadet' ityAdinA / 40 dvigrahaNaM setsyatyeva dvitIya-tRtIyapAdayorvidhInAM kramazaH svara- tathA ca 'UnazabdamAzritya yaNAdezo nazabdamAzritya guNa itya
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / i 5 ntaraGgatvAd guNa eva syAditi bhASyasya ka Azaya iti cet ? ' cAmaMze'rthopasthitAvapi tatratyArthatvadharmatastrizabdAMze upasthitArthaUnazabde pare yaNo vidhAnAd guNanimittakasya nakArasya tadanta- ! tvarUpadharmasya bhedAbhAvenAdhikadharmasyAnAzrayaNAt, avacchedakargatatvamiti guNasyAntaraGgatvamityantarbhUtanimittakatvamantaraGgatvami - bhedena viSayatAbhedAdarthatvAvacchinnaviSayatAyA apyekatvenAnAdhityatraiva bhASyatAtparyAt / tathA ca bahiraGgatvena vivakSitaM yacchAstraM kyAt / tathA ca trayAdeze tritvamarthatvamAmasaMjJA, tisrAdeze tritvataddhaTakena saptamyantena paJcamyantena SaSThyantena vA prathamAntabhinnena marthatvaM vibhaktisaMjJeti dharmatrayanimittakatvaM samAnam adhikaM strItvaM 45 cit denAszrIyamANo yAvAn zabdasamudAyastaddhaTako nimittamiti tasya bahiraGgatvamiti nArthanimittakasya bahiraGgatvayacchAstrIyasaptamyantapaJcamyantAnyatarapadena gRhyate tadantaraGgamiti miSTam 'atisRcatasR' iti paryudAsaM kurvato granthakarturiti yuktabhASyAzayaH / yakAra vidhAyaka [ yaN ] zAstrIyasaptamyantenAcIti : mevetyAhuH / vastutastu - antarbhUtanimittakatvaM, zIghropasthitanimittapadenAzrIyamANa 'Una' iti samudAyastaddhaTako nazabdo guNazAstra- katvam, aparanimittakatvamityAdyanekavidhamantaraGgatvaM tattalakSyAnu10 sthena saptamyantena gRhyata iti guNazAstramantaraGgamiti phalitam rodhAt svIkriyate / athAparanimittakasyAntaraGgatve kiM mAnamiti 50 na tu bahvapekSatvaM bahiraGgatvamalpApekSatvamantaraGgatvamiti / etena cet ? atrocyate- "ataH sthamo'm" [ 1.4.57.] iti sUtre saMjJA nimittakasyApi bahiraGgatvaM neti siddhaM mantavyam, anyathA taparakaraNameva mAnam, taddhi dIrghAdakArAt parayoH syamoramAdezo 'tra guNasyAntaraGgatvaM na syAt, tatrAnekasaMjJAyA apekSitatvAt mAbhUdityevamartham klIve ca "klobe" [2. 4. 97.] ityanena evamarthanimittakasyApi na bahiraGgatvam, anazabdena 'zabda' rUpa- hrasyavidhAnAd dIrghasyAbhAvena tadvayAvRttyarthasya tasya vaiyarthyameva, 15 nimittasyaiva grahaNAt zabdazAstre tasyaiva prAdhAnyAt / ata eva taca vyarthaM sat 'aparanimittakamantaraGgam' iti jJApayati, tatazca 55 "dIrgho nAmyatisRcatasRSTaH" [ 1. 4. 47 ] iti sUtre 'ati- azva Azveti dvandve [ samAhAre ]syAderluki 'a + A' iti sthite sRcatasR' iti paryudAsaH sArthakaH, anyathA titrAdyAdezasya strItva- samAnadIrghApekSayA aparanimittakatvenAntaraGgatvAt pUrvaM klIvatvarUpArthanimittakatvena bahiraGgatvAt tayorasiddhatayA "trestrayaH" nimittake hasvatve tataH samAnadIrghe *lakSye lakSaNaM sakRdeva prava[ 1.4. 34. ] iti trayAdeze tasya vaiyarthya spaSTameva / na ca rttate iti nyAyena punarhasvatvAprAjhyA 'ataH' iti tapara karaNena 20 trayAdezosaraM tisrAdeze dIrghavAraNAya 'atisRcatasR' iti paryu. seramAdezAbhAve "anato lup" [1.4.59.] iti lupi 60 dAsa karaNaM sArthakamiti vAcyam, trayAdezasyeva dIrghasyApyantaraGgatvena 'A' iti sidhyati, anyathA kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvAt pUrva pUrva pravRttau pazcAt tisrAdeze lakSye lakSaNaM sakRdeva pravartate dIrghe tato hasvatve vyAvartyAlAbhena tasya [ 'ataH' iti taparakaraiti nyAyena punardIrghAprAptayA tadvaiyarthyasya durvAratvAt / na ca sya ] vaiyarthyameva syAditi / nanu jJApite'pyaparanimittakasyA"traistrayaH" [ 1. 4. 34.] ityAdAvuddezyanimittayorviziSTarUpa- ntaraGgatve 'a+A' iti sthite hakhasyAparanimittakatvenAntaraGgatvaM, tvena viziSTarUpodAne cArthavagrahaNanyAyopasthityA prakRtipratyayo- samAnadIrghasyAntarbhUtanimittakatvenAntaraGgatvamityubhayoH sAmya- 65 bhayArthasya nimittatvena tisrAdeza -trayAdezayorubhayorapyarthanimitta meveti nAntaraGgatveneha vyavasthA zakyA kartumiti cet ? na - bahikatveva bahiraGgatvaM samameveti vAcyam, tisrAdeze tatparibhASopa- raGgatvena vivakSitazAstra ghaTaka saptamyantapadenA zrIyamANasamudAyaghaTakasthitArthasya vibhaktisaMjJArUpArthasya ca sAmye'pi strItvarUpArthasyA- vRttiviSayatAprayojaka saptamyantapadaghaTitatvasyaivAntaraGgatvarUpatvAt, dhikyena vaiSamyAt vastutastu tisrAdezavidhAyakasyAlpanimitta- hasva vidhAyake ca tAdRzasaptamyantapadAbhAvena dIrghasyAntaraGgatvA - 30 katvamena, na sAmyam, tathA hi tatrArthavadrahaNanyAyopasthAne bhAvAt / ayamAzayaH - yadA dIrghasyAntaraGgatvaM grAhyaM tadA haskhe 70 'arthAzrayaH, arthatvam, arthaH' ityaMzatrayopasthitiH, strItvarUpArthasya bahiraGgatvaM vicakSaNIyaM [ sAdhanIyaM ] hakhavidhAyakaM zAstraM ca strItvajAtezceti dvayasyeti paJcAnAmupasthitiH, "trestrayaH" [1. "lIne" [2.4.97 ] iti, tatra ca saptamyantapadamapi tadeva, 4. 34.] ityatra ca tryaMze AmaMze cArthavadgrahaNanyAyopasthityA tacca klIbatvarUpArthaparaM na tu zabdaparamiti tAdRzasaptamyantapadena pratyeka maMtriyopasthiti rityaMzaSaGkopa sthitiriti tryAdezasyaivAdhikA samudAyasyAzrayaNAbhAvAt tadvadakavRttiviSayatAyA evAprasiddhesta35 pekSatvamiti tatra kartavye tisrAdezasya nAnena nyAyenAsiddhatvaM dapekSayA dIrghasyAntaraGgatvaM durupapAdamiti / tathA ca hrasvasyaivAnta- 75 zakyate vaktumiti, na tena [ atisRcata ] iti paryudAsenArtha- raGgatvamaparanimittakatvarUpamiti pUrva haskhe tato dIrghe 'A' iti nimittakasya na bahiraGgatvamiti samarthayituM zakyate pare tu-arthA- taparakaraNavyAvattyai sthirameveti / yadi ca "ataH syamo'm" pekSamantaraGgatvaM bahiraGgatvaM ca vadatA nArthagatatAtpatvAdhikatve [ 1. 4. 57 ] iti sUtre taparakaraNaM na samakAlagrahaNArtham, apekSaNIye, arthavyaktInAmAnantyAt tayonirdhArayitumazakyatvAt, api tu "At svamo'm" iti karaNe kliSTatvApatyA mukhasukhA40 kintvarthagatadharme viSayatve vA nyUnatvAdhikatve apekSaNIye, tathA rthameva, azva azceti samAhAradvandve 'am' ityevarUpaM yuktamiti 80 25 39
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mAha-"itaro labdhasvarUpA kriyA vizeSaNamAkAGkSatIti matvAhanaitaditi" iti / satyamevametaditi bhASyAvataraNamitthamAha" itaro viziSTA kriyA sAdhanena sAdhyate, na tu sAdhanAlabdhasvarUpA'nyato vizeSaM labhate iti matvA buddhinirUpitaviziSTasAdhyabhAvi sAdhanasambandhAzrayeNAha - satyamiti" iti ukta- 45 manyate tadA aparanimittakatvamantaraGgatvaM mAstu, antarbhUtanimittakatvenApi tatra tatra [ aparanimittakatvodAharaNasthale ] jJApakAdinApi nirvAhasaMbhavAt / athavA na varAnantarye* ityagrima - nyAyenaiva tatra sarvatra nirvAhaH, svaraniSThAnyAnantaryanimittake kArye 5 kartavye kRte ca yadantaraGgaM prApnoti tatra kartavye bahiraGgAsiddhatvaM netyarthAt / nanu samakAlaprAptavahiraGgasyAsiddhatve yat "omAhi" | kaiyaTarItyA bhASyakRtAmAzaya itthamAyAti yadyapi kriyAyoga [ 1.2. 18. ] iti sUtre AgrahaNaM mAnatvenoktaM vRttau tanna / eva satyupasargasaMjJA bhavati, kriyA ca sAdhanasAdhyaiveti sAdhanasambandhaH prathamaM tata upasargasambandha iti pratibhAti, tathApi sAdhanenApyupasargArthaviziSTaiva kiyA sAdhyA, anyathA 'upAsyate guruH' ityatrAkarmakAd 'Am' dhAtoH karmaNi lakAro na syAt 50 iti bhAvasAdhanasambandhasAdhyasvarUpaM buddhau parikalpyopasargayogAnantarameva sAdhanayoga iti dhAtUpasargayoH kAryaMsyAntaraGgatve bIjamiti / uyote nAgezastu-naitat sAramityAdibhASyamevaM varNayati" bhASye naitat sAramiti - vakSyamANo'bhiprAyaH / tasyAsAratAM : | zobhanam, 'adya + A + UDhaH' iti sthite "samAnAnAM tena dIrghaH" [ 1. 2. 1. ] iti prAptaM dIrghatvaM paratvAt prabAdhya "ava10 rNasyevarNAdinai dodaral" [1.2. 6. ] ityasya pravRttyA ottve samAnadIrghAprAjhyA "aidaut sandhyakSaraiH " [ 12 12. ] ityasya bAdhanArthamADItyasya cAritArthena nokArthe jJApakatvaM tasya yukta: miti cet ? na-parApekSayA'pavAdasya balavattvena pUrvaM dIrghasyaiva pravRttau tata ottve rUpasiddhau vyarthasya tasya jJApakatvasaMbhavAt na 15 ca jJApanottaramapi na svAMze cAritArthyamantarApekSayA'pyapavA- ! darzayan 'pUrvaM dhAtuH sAdhanena' ityasya yuktatvaM darzayati-sAdhanaM 55 dasya balIyastvAditi vAcyam, apavAdasyApi dIrghasyAntaraGgacAhi hIti / kriyAM- tatpratItim / sAdhanayogena hi sAdhyatvena dhAtvaraGgabhAvAbhAvaviSaye daityArirityAdau caritArthasya prakRte'ntaraGgeNa ! rthapratItiH, sAdhyatvasya sAdhana nirUpyatvAt kriyAyoge copasargaottvena bAdhasaMbhavAt, taduktam- " apavAdo'pi yadyanyatra cari tvamiti bhAvaH / tadAha-tAmupasarga iti / tAM - sAdhyatvena pratItArthastarhyantaraGgeNa bAdhyate " iti / nanu AGpUrvakeNdhAtoH tAm / tatra vizeSaNIbhUtamarthamupasargo dyotayatItyarthaH / abhi20 'ehi' iti rUpaM, tadanukaraNe ehizabde'nukAryaghaTakaikAre pUrvAnta- nirRttasya - sAdhyatvena jJAtasya, vizeSaH - vizeSaNam upasargeNa 60 vadbhAvenAr3tvAt *anukaraNaM prakRtivat ityatidezenAtve'nu- zakyo dyotayitum / evaM ca pUrvaM dhAturupasargeNeti naitatsAramiti karaNaikadezabhUtaikAre devAdizabdayoge prApta aittvabAdhanapuraHsaramavarNa- bhAvaH / itara etadaGgIkurvannevAntaraGgatvaM vyutpAdayitumAha-satyalopArthamAGgrahNasyAvazyakatvena na jJApakatvasambhava iti cet ? ! mevametat, yastvasAviti - upasargasaMjJakazabdayogAt pUrvaM sAdhanana-jJApakatA parabhASyaprAmANyenAnityaM prakRtivadanukaraNamityatideza- yoga iti satyameva, parantu tvadabhimataM dhAtUpasargasambandhakRta25 mAdAya labdhAtve prakRta[ "omAGi" iti ] sUtrApravRtteH / atredaM marthamabhyantaraM kRtvA svabodhyaM kRtvA, dhAtoH pUrvaM niyamenA- 65 vicAryate yaduktaM vRttau -' 'pUrvaM dhAtorupasargayoge' iti, tatra kiM kAGkSitatvAt sAdhana - tatkAryapratyayayoge kRte kiyAtvAvagatAmUlam ? iti cet "suTkAt pUrvaH" [ pA0 sU0 6.1.135.] vupasargasaMjJakazabdayogaH, anyathA kevaladhAtutaH sarvatrApratIyamAnaH iti sUtrasthaM bhASyameva mAnamiti gRhANa, tatra hi sUtrazeSe dhAtUpa- so'rthaH kathaM zrotrA budhyeteti bhAvaH / yo hi manyata iti - sargayoH kAryaM yat tadantaram' ityuktam, tatra zaGkate - "kuta ! zabdasambandhavadarthasambandho'pi pazcAditi yo manyata ityarthaH / " 30 etat" iti, uttaramAha- "pUrvaM dhAturupasargeNa yujyate pazcAtsAdha / iti / atratyakhamatasAra itthaM prakaTito nAgezena paribhASenduzekhare 70 nena' iti| naitat sAram -'pUrvaM dhAtuH sAdhanena yujyate pazcAdupasargeNa, sAdhanaM hi kriyAM nirvarttayati, tAmupasargo vizinaSTi, abhinirvRttasya cArthasyopasargeNa vizeSaH zakyo vaktum, satyameva metat - yastvasau dhAtUpasargayorabhisambandhastamabhyantaraM kRtvA dhAtuH 35 sAdhanena yujyate, avazyaM caitadevaM vijJeyam / yo hi manyate pUrvaM dhAtuH sAdhanena yujyate pazcAdupasargeNeti, tasya 'Asyate guruNA' ityakarmaka upAsyate gururiti kena sakarmakaH syAt ?" iti / tatra kaiyaTaH pUrvaM dhAturiti pratIkamAdAya "viziSTA kriyA sAdhanenArtha-bhidhAnAdukteSu [ anubhUyate AnandaH, upAsyate gururityAdiSu ] lAbhAya sambadhyata iti pUrva vizeSaNena [ upasargayotyArthena ] ! karmaNi lakArasiddhiH pazcAcchroturbodhAyopasargasambandha" iti / 40 yujyata ityarthaH" ityAha / naitat sAramiti pratIkAvataraNamittha- | ayamAzayaH - pUrvaM dhAturupasargeNa yujyata iti bhASyasyopasargasaMjJaka- 80 etanyAyavivaraNAvasare- "yat tu pUrvaM dhAturupasargeNa yujyate pazcAt sAdhanena, upasargeNa tatsaMjJakazabdena, sAdhanena kArakeNa tatprayuktakAryeNa, ata evAnubhUyata ityAdI sakarmakatvAt karmaNi lakArasiddhiriti tanna- kriyAyAH sAdhyatvena bodhAt sAdhyasya ca sAdhanAkAGkSatayA tatsambandhottarameva nizcita kiyAbodhena sAdhana- 75 kAryapravRttyuttarameva kriyAyoganimittopasargasaMjJakasya sambandhIci - tyAt / + + + + + upasargadyotyArthAntarbhAveNa dhAtunaivArthA / 40
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / ormirrrrrrrrnwarwwwwwww zabdena pUrva dhAtooga iti nArthaH, kriyAyoga evopasargasaMjJAyAH tvenAzrIyamANo yAvAn zabdasamudAyastadviziSTaM zAstraM 'skhA'pekSasambhavena, kriyAyAzca sAdhyarUpatvAt sAdhanasambandhottarameva / yAntaraGgam , vaiziSTyaM ca svaghaTakanimittakatva-khaghaTaketarAnimitta[sAdhana-kArakavAcakapratyayasambandhottarameva ] sAdhyatvalAbhAt pUrva : katvobhayasambandheneti / tathA ca 'giryoH' ityatra bahiraGgatvena sAdhanasambandhasyaivaucityAt / tathA copasargadyotyasyArthAntarasya / vivakSitaM zAstraM yatvavidhAyaka, tadeva svapadena grAhyam, tatpravRttI 5dhAtvarthe'ntarbhAvaM kRtvA dhAtunaiva karmAdInAmabhidhAnAt sakarmaka- nimittatvenAzrIyamANaH zabdasamudAyaH 'giri+ os' iti, 45 svaprayuktakAryopapattezca, upasargeNetyasyopasargadyolyArthenetyarthaH / upaH / tadviziSTatvamantaraGgatvena jidhRkSite "bhavAde mino dIrgho?lsargadyotyArthasambandhasyAntarbhAvamAtreNa sakarmakatvAdisiddharva tadartha- / ane" [2. 1. 63.] iti dIrghavidhAyake zAstre'styeva, khaMdyotakazabdasambandhasyApi pUrvamupagamAvazyakatvam / zabdArthasamba- bahiraGgazAstrIyanimittabhUtazabdasamudAyaH, taTakarephanimittatvena ndhasyAnAditvAd bhUdhAtorjJAnArthatvasya 'As'dhAtorupAsanArtha- taditaraghaTakodAsInavarSAnimittatvena cobhayasambandhena tAdRza10 tvasya copasargasambandhAt prAgapi sattvena sakarmakatvAt karmaNi samudAyaviziSTatvasyAkSatatvAt / itthamevAnyatrApi lakSaNaM saGga-50 lakAre bAdhakAbhAvaH, upasargaH pazcAt sambadhyamAnaH prayokturmA- manIyamiti saMkSepaH // 20 // nopAsanAdyarthatAtparya zrotAraM grAhayati, ata eva zroturbodha upasargasambandhottarameva, nahi zrotRbodhaH karmasaMjJAyAM karmaNi lakAre na kharAnantarye* // 21 // vA kAraNaM yena pUrva karmaNi lakAro na syAt , ata eva vRttI- si0-pUrvanyAyo'nuvartate, anyathA 'na' ityasyAsambaddhatvaM 15 sAdhanabodhakapratyayotpattyanantaraM pUrva dhAtorupasagayoga iti prati- | syAt / yadyapinyAyAnAmeSAM jJApakasApekSatayA na paurvAparyamapAditamityavadheyam / dhAtUpasargakAryasyAntaraGgatvopapattizcettham- sti, tatazcana pUrveNa parasya nyAyasya ko'pi sambandhaH, sarveSAmeSAM 55 buddhayAruDhAnAmevArthAnAM bodhanAya zabdaprayogAt sarveSAmathonAM sthAtacyAt, tathApi prAcAM vyAkhyAnamanurudhya pUrvanyAyasambandhaH tattadarthabodhakazabdaprAdurbhAvAt prAgevAsthitatvAta, sAdhanabodhaka-parikalpanIya eva / tathAca svarayorAnantayaM svarAnantayaM tasmin zabdanimittakakAryApekSayopasagenimittakakAyasya zIghropasthitanimi- | svarAnantarye iti nimittArthe sptmii| svarayorAnantaryanimittake 20 takatvenAntaraGgatvAt pUrvamevotpattiriti / tathA ca 'adya+A+ antaraGge [ kartavye ] bahiraGgamasiddhaM na bhavatIti nyAyArthaH / UdaH' ityAdAvupasarganimittakakAryasyAnyakAryApekSayA'ntaraGgatvena | AnantayaM ca vyavadhAnAbhAvaH, yathA-'iyeSa, babhUvuSA' 60 samakAlaprAptikaM bahiraGga samAnadIrgha bAdhitvA pravRttiruciteti, ityanayoH kramazo bahiraGgayoguNoSAdezayorantarbhUtanimittakayotatra autvabAdhanArthamAGgrahaNaM khAMze caritArthamiti bodhyam / ata | yathAkrama "pUrvAsyAsve svare khoriyuvU" [1. 1. 37.1 eva ca pUrvadhAtarupasargeNa sambadhyate pazcAt sAdhaneneti dvirvaca- 'iti dhAtorivarNa." [2.1.50.] iti ca sUtrAbhyAM 25 nAdaDAgamAcca pUrvaH ssaDeveti pratipAditaM "saM-pareH kRgaH ssaTa" / vihitayoriyavAdezayorantaraGgayoH kartadhyayorasiddhavaM na [4. 4. 91.] iti sUtravRttI / tasyApyayamevAzayaH-saMcaskA- ! bhavati, ubhayorapi svarasthAnikatvena svarAdinimittakatvena ca 65 retyAdau parokSApekSayA bhUSaNarUpopasargArthasya prathamataramevopasthita- svarAnantaryanimittakatvAt , tathA ca sAvAdezau bhavataH / tvena tannimittakaH ssaT parokSAdinimittakadvitvAdito'ntarajataraka | etasya nyAyasya jJApakaM ca sUtrakRtAM "vRttyanto'saSe".. iti / atredaM bodhyam-daizika-kAlikAdibhedAdantaraGgatvamaneka- 25.1 iti nirdezakaraNameva, atra hi vRttyantazabdAt 30 vidham , tatra daizika prathamopasthitanimittakatvarUpamantaratvaM paTdhA parasya se roH "ato'ti roruH" [1.3.20.] ityanena mRdayA' ityAdau, kAlikaM prathamopasthitanimittakatvam 'adyoDhA' | vihitasya utvasya padadvayasambandhivarNadvayApekSatvena bahirajatvAta.70 ityAdI, navyamate-aparanimittakatvenApyantaraGgatvaM pacAvedam' | ekapadasthitavarNadvayApekSatvenAntarane "avarNasyevarNAdinaidodaityAdau pANinIyamate, khamate ca-azca Azceti dvandve hrakhatva-rala" [1.2.6.] ityanenaitve kartavye'siddhatvaM yadi syAt syAparanimittakatvenAntaraGgatvamuktameva / evamekapadasambandhivarNa- ! tarhi ovaM na syAditi sa nirdezo'saGgata eva syAt , pazyati 35 dvayApekSatvam , prAcAM mate'rthakRtasaMjJAkRtAlpApekSatvaM pUrva pUrvama- | calakSyaikacakSuSka AcAryaH svarAnantaye pUrvasya nyAyasyApravRttintarajasvamityAdi ca yathAsaMbhavaM lakSyAnurodhAdantarajatvaM, tadbhi- miti tAzaM nirdezaM karoti, tathA ca pUrvanyAyasya svarAnantaye-75 matvaM ca bahiraGgatvamAzrayaNIyamiti, svayamUhanIyaM sudhIbhiriti / sa mAjamAno'yaM nizAH payAyapAtika neha prapaJcitam / nyAyamAkSipatIti siddham / ayaM ca nyAyo vastutaH pUrvanyAyapariSkArarasikAzcaiteSu sarvapradhAnamantarbhUtanimittakatvamantaramatvaM | syAniSTasthale'pravRttisUcaka eveti nAsyAnityatAsaMbhAvanA 40 zabdamaryAdAlandhamiti taditthaM pariSkurvanti-khapravRttI nimitta- | yathA-"sthAnI vA." [7.4.109.1 iti "svarasya pare" 6 nyAyasamu.
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ 7. 4. 110. ] iti paribhASayoH sajAtIyaH pUrvanyAyastathA / vAviti zaGkayamiti zaGkA nirAlambanaiva, tathA'syAH zaGkAyAH tatparibhASayorniSedharUpAyA "na sandhi0" [ 7. 4. 111 ] 'yataH sthAnivadbhAvena sthAnivat kAryameva syAt na tu sthAniiti paribhASAyAH sajAtIyo'yaM nyAya iti boddhavyam / vadrUpam, vatkaraNasyaitAvanmAtrArthakatvAt' iti samAdhAnamapi vastutastu 'iyeSa' ityatra stre svare pare iyuvAdezavidhAna- cintyameva, sthAnivadbhAvena sthAnikAryAti deze Adezaprayukta5 sAmarthyAdeva tatra nAsihakhaM na vA "svarasya pare prAvidhau" kAryasyAbhAvAt, Adeza svarUpasattve'pi tasyAkiJcitkaratvAt 145 [ 7.4. 110 ] iti sthAnivadbhAva iti vinA'pi nyAyaM tatra atidizya mAnadharmaviruddhasvAzrayadharmaprayuktakAryAbhAvasyAtidezasiddhiriti 'babhUvuSA' ityeva nyAyodAharaNaM vijJeyam / yatviha / svabhAvasiddhatvAt' ityevamatratyastahranthaH sarvo'pi kAzakuzAva"sthAnivadbhAvamAzaya "svarasya pare0" [ 7. 4 100] lambanamiva pratIyate / ante ca 'sthAnivadbhAvapuMvadbhAva" ityAdiityatra saptamInirdezena "saptamyA [ nirdiSTe ] pUrvasya" nyAyena *nAniSTArthI zAstrapravRttiH * iti nyAyena vA yat samA10 [7. 4. 105. ] iti paribhASayA anantaraparanimitta evAdezaH dhAnamuktaM tat kathaJcit svIkArya syAt; kintvatra sUtrArambha- 50 sthAnivat, iha ca gavA saha guNasthAnina ikArasya vyavahita- sAmarthyAdeva sthAnivadbhAvAbhAvasyopapAdayituM zakyatvena vRthAsvAnna sthAnivadbhAvaH iti kecidUcuH, tanna yuktam - "laghosa gatikagatyAzrayaNam / ata eva paribhASenduzekhare nAgezena pAntyasya" [ 4, 3. 4. ] iti sUtre samupasthitasyAktitItyasya "pUrvasyAstresvare 0" [ 4. 137] etatsUtrasthAnIyasya vidbhinnapratyayavAcakasya saptamyantatvena tatra ca "saptamyA pUrvasya" "abhyAsasyAsavarNai" [pA. sU. 6.4.78.] iti sUtrasyArambha | 15 [ 7. 4. 105. ] ityasyopasthitiravazyaM svIkAryeti tadvihito | sAmarthyAdevAbhyAsakArye [ dvitve pUrvasya kArye ] taduttarakhaNDa-55 svarAdezasya na sthAnivatvamiti sAmAnyenaiva jJApitam // 21 // guNo'pi pratyayAnantarasyaiva bhavati, kintu upAntyasya kadAci - dapi pratyayAnantaratvAsambhavena yena nAvyavadhAnaM tena vyavahisespi bhavati iti nyAyenaikavarNavyavadhAne'pi pravRttirbhavati, na tAvatA tasya paranimittakAdezAbhAvatvam / kiJca "svarasya 20 pare0" [ 7. 4. 110.] iti "saptamyA pUrvasya" [7. 4. 105. ] iti cobhe api paribhASe, paribhASANAM ca vidhisUtrANi prati zeSatayA guNatvam guNAnAM ca na parasparaM sambandhaH, guNAnAM ca parArthatvAdasambandhaH samatvAt syAditi nyAyAt; yukaM caitat yathA rAjasevakAnAM rAjAnaM pratyeva sevyasevakabhAvo 25 na parasparaM sevyasevakabhAvaH, tathA paribhASAsUtrANAmapi parasparamupakAryopakArakabhAvAbhAvAt / itthaM ca "svarasya pare0" [ 7. 4. 110.] ityatra "saptamyA [ nirdiSTe 074.105] ityasyopasthitirasambhavinI, tathA ca nAtra tatparibhASAyA upasthitiH / kiJca 'asva' ityasya namA nirdiSTatvenAnityatvena samA30 dhAnamapi na ramaNIyam, natrA nirdiSTasyAnityatve mAnAbhAvAt, pratyuta niSedhAzca balIyAMsa ityasyaiva yuktatvAt kiJca tathA sati ISatuH, ISuH' ityAdAvapi samAnadIrghaM prabAdhyeyAdeza eva syAt; evaM bhavatu vA sthAnivadbhAvastathApi sve'pi pare'treyAdezo bhaviSyatItyapi niryuktikamatiprasaGgAvahaM ca vacanam / parjanyava35 lakSaNapravRtyA samAdhAnamapi nirAlambanameva, tena hi nyAyena | nimittasadbhAve phalAbhAve'pi lakSaNapravRttirityAyAti, yathA parjanyo jale sthale vA phalamasamIkSyaiva jalaM varSati tathaiva phalAbhAve'pi lakSaNAnAM pravRttirityatraiva tattAtparyAt / evaM najA nirdiSTasyAnityatvena pUrva samAdhAya pazcAt " na ca sthAni40 vadbhAvenAdezasya sthAnisvarUpabhavanAdasva svarAsthityA kathamiyu , / 42 *na svarAnantarye* // 21 // ta0 - atra vRttau pUrvanyAyasthapadayoH 'bahiraGgam, antaraGge' ityanayoranuvRttiH sUcitA sA cAvazyakyeva / yadyapi nyAyAnAM parasparanirapekSatvaM jJApakasiddhatvena bhinnadezasthatvaM ca tathA hi- 60 pUrvanyAyaH " na sandhiDI 0 " [ 7. 4. 111.] iti sUtrasthadvigrahaNena jJApitaH ayaM ca "vRttyanto'saSe" [1. 1. 25.] iti nirdezeneti *yathoddezaM saMjJA- paribhASam iti pakSe'nayorbahuvyavahitatvabhiti nAnuvRttiH sambhavati, tathApyAcAryairubhayonyayayoH sahaiva paThitatayA'vyavahitatvamiti tadabhisandhA- 65 yaiva padAnuvRttiH svIkRtA / dRzyate caitanyAyasthAnIye *nAjAnantarye bahiSTaprakRtiH iti nyAye nAgezAdinApi 'anta. raGge' iti padAnuvRttyAzrayaNam / tathA hi-tacyAyavyAkhyAne tenoktam "paribhASArthastu - aco'nyAnantarya nimittake'ntaraGge kartavye jAtasya bahiraGgasya bahiSTvaprakRtirna, bahiSpadena bahiraGgam, tasya 70 bhAvo vahiSTuM bahiraGgatvaM [tasya ], tatprayuktAsiddhatvasya na prakRtiH prAptiriti / 'asiddhaM bahiraGgam' [ antaraGge ] ityuktvA nAjAnantarye* iti vakSyAmIti bhASyoktyA tatravyasya 'antaraGge' ityasyAnuvRttisUcanAt" iti / tathA ca yathA tatra naye bhASyoktiprAmANyAdanuvRttiH kalpyate tathA svamate'pi sahapAThasAmarthyAta 75 sA sAdhyA / kecittu - "nyAyayorjJApakadezasthatvasyaiaucityenobhayorbhinnadezasthatayA tatra parasparamasAmIpyAnna padAnuvRttisambhavaH / * nAjAnantarye bahiSvaprakRtiH iti nyAye ca 'antaraGge' ityetAvanmAtramevAnuvartanIyaM tacca bahiSTupadArthasya nityasAkAGkSatvena na
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ rierrormanorammarrrrrrrrrrrrrrrrrammar nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / commummmmmmwwwimararamannarauruwaraaaauranmar labhyata evetina bhASyavyAkhyAnena tadanuvRttiH klpniiyaa"ityaahuH| nazcaraNAH kAdayaH; pramANAntarapratipanArthasya zabdena saGkIrtanaparaM svamate tvevaM na sambhavati bahiSvapadasyApi tatrAsattvAditi manuvAdaH, yajJakarmaNi saMzitAnuzaMsanamityeke, anukaraNamitya- 40 nyAyayoriha pAThakRtameva pUrvaparatvamAzriyAnuvRttiH sAdhanIyaiva : pare, adyatanyAM parabhUtAyAM yau stheNau tayoranukathane kartRtvena gatyantarAbhAvAt / nyAyArthe ca jAtasya bahiraGgasyetyuktyA sambandhino ye caraNAstadvAcinAM zabdAnAM svairdvandvo'nuvAdaviSaye 5 samakAlaprAptikasya bahiraGgasya pUrvanyAyenAsiddhatvaM bhavatyeva, : eka ekArtho bhavati" iti, yathA-udagAt kaThakAlApam , anyathA 'ayaje + indram' ityAdau 'ayaja + i + indram' iti pratyaSThAt kaThakauthumam , eSAmudayapratiSThe kazcidihAnuvadati, sthitI samakAlaprAptikasya bahiraGgasya samAnadIrghatvasyA'pi tatra pratiSThodayau prati kaThAdInAM kartRtvena sambandhitvam , sUtre 45 svarAnantayanimittakakAryatvAdasiddhatvAbhAve zabdapara vipratiSedhena . ca caraNasyeti sambandhasAmAnyamuktam , tathApi kriyAvAcakayoH samAnadIdhaiM kRte tanna sidhchan / kiJca samakAlaprAptikasyApi sthaNoH sambandhitvaM kartRtvAdinA kArakeNa bhavatIti tatra kAraka10 bahiraGgasyAnenAsiddhatvAbhAvayodhane "omAGi" [1.2. 18.] : cakraprayoktRtvena kartureva sambandhitvena grahItumaucitya mukhyatvA iti sUtre AmahaNasya vaiyaryameva syAt , 'adya+A+ UDha' : diti tAdRzavyAkhyAnametacyAyasavamUlakameva / kartRtvena sambaiti sthitI samAnadIrghasyApi svarAnantaryanimittakatvAdasiddhatvA-ndhitvasya grahaNAca karagasvAdinA sambandhisve na bhavati 50 bhAve pUrva dIrghe otve ca rUpasiddhaH / 'svarAnantarye' iti padasya | samAhAradvandvaH, yathA pratyaSThAt kaTha-kalApAbhyAM kshcidityaadau| 'svarayorAntarye' iti yad vyAkhyAnaM kRtaM tat prAcAmanurodhena / atraitanyAyabalAdeva kartA'pi yantra mukhyastatraiva samAhAro bhavati, 15 vastutastu-kharasyAnyAnantaryamevApekSitam , tatrAnyaH svaro vA ! gauNatvabhAjA ca kartA sambandhe satyapi na bhavati, yathA bhavatu vyaJjanaM vA, na tatrAgrahaH, tathA ca sati lakSye kvacidanyAna- : pratyaSThAyi kaTha-kAlApAbhyAm' ityAdAviti / atra hi bhAve ntaryanimittake'pi kArye'sya nyAyasya pravRttirUpapAdayituM shkyte| pratyayasya vidhAnAt kaTha-kAlApayoH kartRtve satyapi bhAvasyaiva 55 etacyAyajJApakena ca pUrvanyAyasyAnityatAmeva jJApayanti kecit , prAdhAnyena, kartustadanuyAyitvAnna prAdhAnyamiti kecidAhuH, parantu tanna zobhanam-ananugatAnityatvakalpanApekSayA vacana- tanna secayAmahe, dvidhA nyAyavyApArAbhAvAt , ekadA hi 20 jJApanasyaiva sAdhIyastvAt ; kicaivaM pUrvanyAyasyAnityatvakalpanAdeva nyAyavyApAreNa kartRtvena sambandhitvamiti labdhaM punaH kartuH siddhe *antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo yap bAdhate* ityAdi prAdhAnyalAbhArtha nyAyapravartanAbhAvAt / kiJca bhAne pratyaye sati nyAyAnAmapi vaiyaryaprasaGgAditi // 21 // karturaprAdhAnyamiti kutaH samAyAtam ? kartA hi tAdRzyAma-60 vasthAyAmapi kArakeSu pradhAnameva kriyA pratyapi tasya prAdhAnyagauNa-mukhyayormukhye kArya makSatameva, kevalaM bhAvArthakapratyayena tadanabhidhAnAt kathaM tasya prAdhAnya vyAhanyeta, tathA ca sati karmaNi pratyaye'pi tatmAsampratyayaH // 22 // dhAnyaM na syAt, tatrApi pratyayena karturanabhidhAnasya sattvAt , 25 si0-guNAdAgato gauNaH guNAditi paJcamI hetau, AyUrva- / karbanukUlasaMkhyAdhabhAvo'pyubhayantra samAna eva, tathA ca yadIha 65 kAmadhAtonimarthaH, ktapratyayArthI viSayatAzrayaH, jJAnaM cehAro- . bhAve prayogaH prasiddhastahi pratyaSThApi kaThakauthumenetyeva bhavitavyaM pAtmakaM hetubodhakapadasAnnidhyAt,guNapadaM guNajJAnaparam , tathA / viparItaprayoge pramANAbhAvAt / lokasiddha evAyaM nyAya iti ca guNapratisandhAnaprayojyAropIyaviSayatAzrayo'rthaH-gauNo'rthaH, : yadyapi nAstyatra jJApakApekSA tathApi prAcAM rItyA jJApakamapi yathA gozabdasya jADyAdiguNanimitto vAhIkArthaH 'gauvAhIkA' pradazyate, tathA hi-"caraNasya"3.1.138.] iti sUtre 30 ityAdau, aprasiddhazca saMjJAdirapi tadguNAropAdeva budhyate / mukha- sambandhavizeSAnullekha eva tatra jJApakaH, kartRtvena sambandha 70 miva pradhAnatvAnmukhyaH prathamaH pradhAna ityarthaH / gauNe sathai zabdaH / eveheSTa iti jAnatApi lakSyaikacakSuSkeNAcAryeNa sambandhavizeSaprayujyamAno mukhyArthAropeNa prevartate, evaM cAprasiddhatvaM gauNa : nizcAyakasya kAdipadasyAprayoga etanyAyasya vyAkaraNe'pi lAkSaNikatvaM cAtra gauNatvam / tathA ca gauNamukhyayorthayoH / niyAmakatvamiti jJApayatItyavagamyate / kiJcAyaM nyAyo na sambhavatormadhye mukhya evArthe kAryasampratyayaH, mukhyArthabodhaka eva nAmasambandhini kArya pravartate, kintUpAtaM viziSyArthopasthApaka 35 zabde kAryapravRttiriti nyAyArthaH / etalyAyopaSTambhAdeva viziSTarUpaM yatra tAdRzapadakArye eva pravartate, pariniSThitasya padA- 75 "caraNasyastheNo'dyatanyAmanuvAde" [3. 1. 130.] iti sUtra ntarasambandhe hi gauNatvapratItirna tvapariniSThitasyeti "dhAtoristheNoH kartuzcaraNasyetyAdinA vyAkhyAtam , tathAhi-tatratyo'yaM varNovarNasya." [2. 1. 50.] ityAdInAM yathA 'zi zriyatuH, vRttigranthaH-"zAkhAdhyayananimittakanyapadezabhAjo dvijanmA-luluvataH' ityAdI pravRttistathaiva 'niyo bhuvI' ityAdau tibanta
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / nnnnnnnnnnnnnn.mararunnawwwwnnnn rnnnnnnnvarwwnwwwnonvv tvaprayuktagauNadhAtusambandhinorapIvovarNayoH, tatra dhAtorityasya | vyavahAraH, vastutaH zabde gauNatva-mukhyatvayorabhAvAt / 40 viziSTArthopasthApakatve'pi kAryiNorivargovarNayorviziSTArthopa- ! tathA ca gauNazabdArtho vRttau nirUpitaH guNapratisandhAnasthApakasvAbhAvAt / evaM caitadartha nyAyAnityatvavarNanaklezo na: prayojyAropIyaviSayatAzraya iti, tasya ca svazakyatAvacchedakakartavyaH, sakalalokasiddhasya ca nyAyasyAnityatvaM tu varNayitumapi samAnAdhikaraNaguNapratisandhAnaprayojyakhazakyatAvacchedakaprakAra5na yuktam / evaM ca basu icchataH-basUyataH, tataH kipi "ataH" | kAropIyaviSayatAzrayo'rthaH svasya gauNo'rtha iti tAtparyam / yathA [4.3.82.] ityallope "yo'ziti" [4.3.8.] iti gaurvAhIka ityAdI gopadazakyatAvacchedakaM golaM, tatsamAnAdhi-45 yalope nAmatvAdaukArAdiSu syAdiSu 'vasvI, vastraH' ityAdau karaNaM yajADyamAndyAdikaM, tasya vAhIke-saMskArahIne puruSavizeSa dhAtorivarNa." [2. 1. 50.] ityasya pravRttinirAbAdheti jJAnAt gopadazakyatAvacchedakaM gotvaM tatrAropyata iti vAhIko tadvAdhanArthasya "syAdau vaH" [2.1.57.] ityasya sArthakyaM gopadasya gauNo'rthaH / evaM-'mahadbhUtazcandramAH' ityatra mahattva10 spaSTameveti nAnityatAjJApakatvamityapi vijJeyam / kiJca kliba- samAnAdhikaraNasya zivazirovahanakarmatvasya kalakinyapi candre nteSu dhAtusvaM na gauNam , gauNatvasya pUrvandarzitasya teSvabhAvAt , | darzanAt tatra mahattvAropa iti candratAtparyako mahacchabdaH prakRte 50 tatra hi dhAtusvasyAbintA dhAtutvaM nojjhanti zabdavaM ca | gauNa iti "mahataH kara-ghAsa-viziSTe DAH" [3.2.68.] pratipadyante iti nyAyenaiva labdhatvAt / pradhAnAnuyogino iti DA na bhavati; evaM yaH kazcit putrAdeH rAmeti kRSNeti vA vyavahArA:* *pradhAnAnuyAyapradhAnam iti nyAyAvetacyAya nAma karoti sa rAmAdigatapitrAjJApAlanakartRtvAdikaM guNaM 15 samAnArthakatayA pratibhAsamAnAvanena nyAyena gatArtho na veti putrAdAvAropya taddhatozca rAmavAdikamAropya rAmavAdinA bodha vivecane prastute gauNazabdasyAtra mukhyabhinnaparatvamAsthAyAnenaiva karoti / tathA ca guNapratisandhAnaprayojyazakyatAvacchedaka-55 gatArthI tAviti kecit / vastutastu prathamasya lakSyaM yaduktam prakArakabodhaviSayatvarUpagauNatvasya tatrApi samanvaya iti tadupA'munImityAdAvikArasya zaso'kArasya cetyubhayoH sthAnisve'pi zriyaivAprasiddhazca saMjJAdirapi tadguNAropAdeva budhyata ityukaM vRttI 'I' dIrghaH sthAnatvakArasyAsaca AH, 'zato'tA saha' iti iyAneva vizeSo yadekatra guNapratisandhAna pramAtmakamaparatra bhramA20 sahArthanirdezena zaso'kArasya gauNatvAda' iti, tantredaM vicAra tmakamiti / nanu saMjJA nAma zabdo, gauNazcArtha iti saMjJAdirapi NIyaM-gauNa-mukhyayorubhayoH pArthakyena kAryayogitve gauNasya gauNa ityasaMgatam, iti cet / na-saMjJAdiriti padasya saMjJA 60 kArya na syAt , mukhyasyaiva syAditi tAtparyakasyAsya nyAyasya Adi:-prathamo bodhako yasyetyarthaparatvAt . samyag jJAyate-bodhyata tatra kaH prasara iti, bhatra hi ubhayoH sthAne kAryamekameva iti saMjJeti vyutpattyA'rthasyaiva lAbhAca / etacyAyapravRttividheyamiti na gauNasya kAryayogAbhAvaH kartuM zakyate / tathA ca sthalanirUpaNaprasaGgena vRttau 'upAttaM viziSyArthopasthAkaM viziSTarUpaM 25 SaSThyA nirdiSTasyaiva sthAnitvaM sthAnina eba cAsatra mAdeza iti yatra tAdRze padakArye eva pravartate' ityuktam , tatra upAttamityasya "bhAsannaH" [7. 4. 120 ] iti paribhASAsahakAreNaiva tatra sUtre uccAryamANamityarthaH, viziSyArthIpasthApakamityasya svavRtti-65 nirNayo yuktaH, sati cAniyamasandehe *pradhAnAnuyAyino zrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmAvacchinnabodhakamityarthaH, viziSTavyavahArA:* iti lokasiddha evaM nyAya AlambanIyaH, na ca . : rUpamityanena svavRttidharma AnupUrvIrUpa eva bodhyate, tathA ca tAvatA gauravamuddhAvanIyam, svataH siddhasya svIkAre gaurava svavRttyAnupUrvyavacchinnaviSayatAprayojakapadopAdAna eva nyAyaH 30 carcAnavakAzAt / evaM pradhAnAnuyAyi apradhAnam *ityapi pravartata iti padatrayeNa bodhitam / "ata iJ" [6.1.31.] cecyAyastarhi pradhAnAnuyAyino vyavahArAH ityasyaiva rUpA. ityAdAvatpadasya nAmapadasya vA''nupUrvIrUpatvAbhAvena tadupAdAnaM 70 ntaramiti svIkArya, na pRthakUtasya nyAyAntaratvam , tadAgrahe ca na viziSTarUpopAdAnam , ata evaM gauNe'pi tasya prvRttiH| so'pyAstAM nAma, na svataH siddhavastusvIkAre bhaarH| vivecitaM nanvevaM viziSTarUpopAdAna evAsya nyAyasya pravRttisvIkAre caitadanyatreti // 22 // vyantasya nipAtatvena cAdi[ avyaya tvena ca 'agau!H sama35 *gauNa-mukhyayormukhya kAryasampratyayaH // 22 // ! padyata go'bhavat' ityAdau "odantaH [ 1. 2. 37.] iti sUtre / NAsandhivAraNAya "ot" [pA. sU. 1. 1. 15.] iti 75 ta0-zabdasya hi dvidhA prayogaH-mukhyo gauNazca, mukhyastAva- | sUtre mahAbhASye gauNa-mukhyanyAyAzrayaNaM virudhyeta, otpadasya danAdiparamparA'vagatArthaviSayaH, gauNazca guNanimittakaH, kasyacid nipAtapadasya [cAdipadasya ] vA pUrvoktarItyA odantatvAdyavacchiguNaM kvacidavalokyAropya vAtadvAcakaH zabdastatra prayujyate sa naviSayatAprayojakatvena AnupUrvyavacchinnaviSayatAprayojakatyAbhAeva gauNaH zabdaH, tasya vArthaniSThagauNatvamAdAya gauNatvena | vena viziSTarUpopAdAnAbhAvAditi cet ? na-nipAtapadaM [cAdipadaM]
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mirmirmwwwwwwwwwwwwwwwwwww cAditvenaiva cAdInAmupasthApakamiti cAditvasyAnupUrvIrUpatvAd riti priyatrayANAmiti dIkSitAdayaH / padakArye pravRttau bIjaviziSTarUpopAdAnasattvAt / nanu catvAvacchinne vAtvAvacchinne muktam-'pariniSThitasya padAntarasambandhe hItyAdinA vRttau' anena evarUpeNa zaktikalpanAyAmapi svavRttyAnapUrvyavacchinnaviSayatA- yasmin samaye gauNatvapratItistasmin samaye'sya nyAyasya kAryoprayojakatvasyAbhAva eveti cet ? na-svavRttitvaM vihAyAnupUrvyava bhAva iti sUcitam , tena ca nAmasaMskAravelAyAM gaurvAhIka 5cchinatvasyaiva lakSaNe pravezAt / nanu tathA sati zakyatAvacchedaka ityAdau na gauNatvapratItiriti nyAyapravRttyabhAvAdautvaM siddhayati / 45 bhedena zaktibhedApattyA sarvadharmAvacchinnasyaikadA bodhAbhAva iti yadi ca tatrApi kadAcinnAmasaMskAravelAyAmeva gauNatvapratIticet ? na-cAyanyatamatvAvacchinne zaktikalpanayA zakyatAvacche starhi nyAyaH pravartata eveti 'gorvAhIka' ityatra rUpamiti kecit / dakabhedAbhAvena zaktibhedAbhAvAt / nanvAnupUA sAkSAdavacchinna- nanu vibhaktyanimittakatvAMzasyaitatphalitatve'pi strItvA nimittamukhyavizeSatAprayojakapadopAdAnaM viziSTarUpopAdAnamiti vakta- tvAze ki pramANamiti cet ? na-"bhAja-goNa-nAga0" 10vyam, anyathA nAmapadavRttiviSayatAyA nAmatvarUpAnupUrtyA [2. 4. 30.] iti sUtre nAgagrahaNasyaiva tatra mAnatvAt , 50 sAkSAdavacchinnatvena nAmapadavattvAvacchinnamukhyavizeSyatAyAH para- anyathA gajavAcinAgazabdAt murUpe'rthe "jAterayAntanityamparayA''nupUrvyavacchinnatvena nAmapadopAdAnasyApi viziSTarUpo-: strIzUdrAt" [2. 4. 54.] ityanenaiva kIH siddha iti tasya pAdAnatvApattiH, uktaniveze vAdyavizeSyatAyA mukhyaviSayatAtva- ! vaiyarye spaSTameva, uktAzajJApane tu gauNe cAritArthya bhavatIti na virahAt , antyAyAH sAkSAdavacchinnatvAbhAvAnna doSaH, tathA ca vaiyarthyam / na ca tatrApi jAterityavasiddhamAropitagajatvajAti16 nipAtapadasya [cAdipadasya ] cAdyanyatamatvAvacchinnatvAGgIkAre'pi ! prakAreNaiva tatra bodhAditi vAcyam , svasAmAnAdhikaraNya-khaniSTapra-55 tatpadIyamukhyavizeSyatAyAzcatvAdyAnupUrvyA sAkSAdavacchinnatvavira- : kAratAnirUpitatvobhayasambandhena jAtiviziSTaviSayatAkabodhajanahAt, catvAdinA sAkSAdavacchinnAyAzca mukhyavizeSyatAtvAbhA- ktvruupjaativaacktvaabhaavaat| gAMpAThayetyAdau mukhyagopadArthasya vAt nAmapadasyevAsyApyupAdAnaM na tAdRzam , khena sAkSAdava-pAThanakarmatvAsambhavena vibhaktyutpattivelAyAM prayoktRbhirgauNArthacchinnatvaM svAvacchinnatva-svAvacchinnAvacchedakatAnirUpitAvacchedya- 'tvasya pratItAvapyapadasyAprayogeNa boddhabhiH sarvatra padasyaiva gauNArtha20 tvAbhAvavattvobhayasambandhena khaviziSTatvam , mukhyatvaM ca vizeSya-tvasya grahaNa, 'atvaM tvaM sampadyate, amahAn mahAn bhUtaH' tvadbhavatI-60 tAyAM prakAratvAsAmAnAdhikaraNyam / kiJca nipAtapada [cAdi- tyAdau bhASyaprayoge tvAdyAdezadIrdhAdInAM karaNena cAsya nyAyasya pada] iva nAmapade'pi ghaTAdyanyatamatvAvacchinne shkyaapttiH| padakAryaviSayakatvam , ayamAzayaH-yadyapi 'go pAThaya' ityAdau na ca ghaTAdInAmAnantyAcAdInAM ca parisaMkhyAtatvAnyAyaM doSa / karmatvAya pAThanakriyAnvayasya vibhaktyutpattivelAyAmevAvazyakatvena iti vAcyam, cAderapyAkRtigaNatvenobhayoH sAmyAditi cet ? ! mukhyagopadArthasya pAThanAnvayAsambhavAt gopadasya gauNArthakatvasya 25 atra vadanti "ot" [pA0 sU0 1. 1. 15. ] iti sUtrastha- ! vaktumucitatvena vibhaktyanimittakattvAMzasya na phalamiti prati-85 mahAbhASyaprAmANyAnnipAtapadasya [cAdipasya ] svAzrayasaGketavattva- / bhAti, tathApyuccAraNAnantaramevArthapratItiH, uccAraNaM tu padasyaiva, sambandhena nipAtatva-cAditvarUpAnupUrvIviziSTe zaktiH kaapyte| 'apadaM na prayujIta' iti bhASyAt , tathA ca padatvasiyuttarameva tathA ca nipAta [cAdi padaprayojyamukhyavizeSyatAnirUpitA / zroturgauNArthatvagrahaH, yadA ca zroturgauNArthatvagrahasambhavastadaiva khAzrayasaGketavattvasambandhAvacchitA sAkSAdavacchedakatA nipAtatva- gauNa-mukhyanyAyapravRttiriti kalpanAt, prayoktaH pUrve gauNArtha30 rUpAnupUrvIniSTheti viziSTarUpopAdAnavamuphpannam / nAmapade ca katvagrahe'pi na nyAyapravRttiH / nanu prayoktureva prayojananimitta khanirUpitasaGketavattvasambandhena nAmapadaviziSTa zaktiriti mukhya- 'jJAnaM bhavituM yuktamiti tasyaiva mukhyArtha-tAtparya zAstrapravRttirgauNAvizeSyatA nAmapadenaiva sAkSAdavacchinnA ma tvAnupUryeti na tatra 'rthatAtparya ca zAstrApravRttirityeva kalpanA jyAyasIti vibhaktiviziSTarUpopAdAnatvamiti dik / padakAryatvaM ca vibhaktyanimitta- nimittakArthe na pravRttiriti na phalitam , mAM pAThayetyAdau katve sati strItvAnimittakatvam, ata eva "ota auH" [1. vibhaktyutpattivelAyAmeva gauNArthatAtparyasyAvazyakatvAditi 35 4. 74.] "A am-zaso'tA" [1. 4.75.] "bhAjagoNa- cet ? tarhi 'asvaM tvaM sampadyate, amahAn mahAn sampadyate' 75 nAgasthala." [2. 4. 30.] ityAdInAM vibhaktistrItvanimitta- | ityAdI [yuSmacchabdasya ] tvAdyAdeza[mahacchabdasya ] dIrghAdInAM katvena gauNe'pi pravRtteH / teSAmuktarUpapada kAryasvAbhAvAt tatrai- mahAbhASyakRtA prayuktatvenAsya padakAryaviSayakatva svIkAryamiti / tnyaayaa'prvRttiH| sthaulyaguNayogAd gajavAcinAgazabde'nyatra 'atvaM tvaM sampadyate' ityatra cipratyayo vaikalpikatvAsa bhavati, prayukta 'nAgI sthUlA' ityudAhRtaM vRttau / evaM "khayaH / evam-amahAn mahAn bhUta ityatrApIti bodhyam , ccipratyayA40[1.4.34.] ityasyApi padakAryatvAbhAvAda gauNe'pi pravRtti- / bhAve'pyAropitasambodhyatvAdiprakAreNaiva bodhAdu gauNatva-80
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mastyeva / nanu vAkyasaMskArapakSAzrayaNe 'atvaM vaM sampadyate / dAharaNaprasaGge 'munIn' ityudAharaNamukta kaizcit , tatra 'vyavahArA' ityAdau nyAyApravRtyartha yadakAryaviSayatvaM nyAyasyeti / ityasya yadi kAryANItyarthastadA tu na tasyaitacyAyAt pArthakyakalpyate, tanna yuktaM-padasaMskArapakSAzrayaNena tatra doSAbhAvAt , | miti yadyapi pratIyate, tathApi na munInityAdiprayogA etadudAtathAhi-vAdyAdezakaraNena padaM saMskRtyAbhUtatadbhAvavivakSAyAM haraNAni, uktarItyAsya nyAyasya padakAryaviSayakatvasya vyavasthA5 jAtasaMskArasya bAdhAyogenaiteSu doSAbhAvaH, ekatarapakSeNa lakSye / pitatvAt, nahi munInityatra padakArye nyAyopayogaH, api tu 45 siddha pakSAntarAzrayaNena doSadAnasyAdRSTatvAditi cet ? atrocyate nAmasaMskAravelAyAmeveti tatrAsya pravRtterasambhavAt / tathA ca "zukAmityukta karmanirdiSTaM kartR-kiye cAnirdiSTe ityAdyuktvA, vyavahArA ityasya vyapadezA ityartha iti svIkAryam , yathA-brAhmaNaihedAnI gAmabhyAja kRSNA devadattetyAdau sarva nirdiSTam , gAmeva | grAmo'yamiti varNAntareSvapi grAmamadhye vasatsu brAhmaNAnAmeva tatra karma, devadatta eva kartA, abhyAjaiva kriyetyarthakena "arthavat" prAdhAnyena brAhmaNagrAmatvena vyapadezo bhavati / tathA ca pRthage10[pA0 sU0 1. 2. 45.] sUtrasthabhASyeNa 'kArakAdimAtraprayoge ! vAyaM nyAya iti nAsya nyAyasya gauNa-mukhyanyAye'ntarbhAvaH, 50 yogyasarvakriyAdhyAhAre prasakte niyamArthaH kriyAvAcakAdiprayogaH' munInityatra "zaso'tA zazca naH puMsi" [1.4.49.] iti ityetattAtparyakeNa sAmAnyataH kriyAjanyaphalAzrayatvavivakSAyAM dI? vidheyaH, sa kasyAsannaH syAditi vicAraNA, tatra samAnadvitIyAdInAM sAdhutvAnvAkhyAnasya lAbhena, pAThanakriyAnvayakAle syeti SaSmyanta sthAnyanuvartate, 'atA' iti sahArthatRtIyAnta prayokturapi padasyaiva gauNArthatvapratyayAd gAM pAThayetyAdau vyabhi- nirdiSTo'kAraH kathaM kAryabhAk syAt, sthAnArthabodhakaSaSThaya15 cArAbhAvena padakAryaviSayatvasya nidhitvAt / ayamAzayaH- bhAvAt / sa ca yadi sthAnini samAna evAtmAnamantabhAvayet 65 'zukrAm' ityukte karma nirdiSTamityAdipradarzitabhASyeNa sAmAnyataH tadeva syAditi tatrAntarbhUtasyAsya tadahaNenaiva grahaNamityucitakriyAkarmatvavivakSayA dvitIyAdeH sAdhutA bhavatItyarthasya lAbhena ! meva samAnamAtrasya sthAnitvamiti tadAsanna IkAra eva 'dIrghaH' gauNasthale'pi mukhyArtha eva kriyAkarmatvavivakSayA padaM saMsAdhya syAdekavacana nirdezAnvati nAtra nyAyasyAvazyakatA'niyamAprApte pazcAd gauNArthavivakSA prayokturapi bhavatItyayamarthaH sphuTa pratI-! riti nedamudAharaNamuktanyAyasyeti bodhyam / evaM pradhAnAnuyA20 yte| tena phalitamevedaM-'padakArye'yaM nyAyaH pravartate, na prAti- | yyapradhAnam iti nyAyaH prastutastatraiva / talakSyaM ca-nIlotpala- 60 padika[nAma]kArya iti / evametaghyAyamUlakaH-- mityAdAvutpalasyApi vizeSaNatvavivakSAyAm "vizeSaNa vizeSyeNa"abhivyaktapadArthA ye svatantrA lokavizrutAH / kArthaM karmadhArayazca" [3. 1.96.] iti samAse utpalazabdasya zAstrArthasteSu kartavyaH zabdeSu na taduktiSu // " pUrvaprayogAbhAvaH' ityuktam / ayamarthaH pANinIye tantre mahAbhASyaiti prAcInazloko'pi padakAryaviSayaka eva / dhvanitaM cAsya kRtA itthaM niNIta:-"vizeSaNa vizeSeNa bahulam" [pA0 sU0 25 nyAyasya padakAryaviSayakatvam sarva-vizvAdIn paThitvA 'ityasaMjJAyA~ 2. 1. 57.] iti sUtre, tathAhi-"vizeSaNa-vizeSyayorubhaya-65 sarvAdiH' iti gaNanirdeze'saMjJAyAmiti vadatA vRttikRtA, tathA ! vizeSaNatvAdubhayavizeSyatvAdupasarjanAprasiddhiH" [AkSepavArtihi-saMjJAbhUtAnAM sarvAdInAM mukhyasaditvAbhAvenaitanyAyenaiva | kam ], vizeSaNa-vizeSyayorubhayavizeSaNatvAdubhayozca vizeSyatvAsaMjJAbhUtAnAM vAraNasaMbhave 'asaMjJAyAm' iti kathanaM vyarthameva | dupasarjanatvasyAprasiddhiH / kRSNatilA iti kRSNazabdo'yaM tilasyAt , asya padakAryaviSayakatve ca nAmakAryeSu smaismAtAdiSu | zabdenAbhisambadhyamAno vizeSaNavacanaH sampadyate, tathA tila30 nyAyasyApravRttyA saMjJAbhUtAnAmapi tatra sarvAditvena grahaNe prasakte zabdaH kRSNazabdenAbhisambadhyamAno vizeSaNavacanaH sampadyate, 70 bhavatyasaMjJAyAmityasya sArthakyam / nanu 'gaurvAhIkaH, gAM pAThaya tadubhayaM vizeSaNaM bhavatyubhayaM ca vizeSyam / vizeSaNa-vizeSyayorUna ityAdau gauNa-mukhyanyAyena vRddhyAtvayoraprAptimAzaGkaya 'arthA- bhayavizeSaNatvAdubhayozca vizeSatvAdupasarjanatvasyAprasiddhiH [bhAzraya etadevaM bhavati, zabdAzraye ca vRddhyAtve' iti "o" | dhyama 1. ayamAzayaH-vizeSaNAbhimata-vizeSyAbhimatayorubhayo[pA. sU. 1. 1. 15.] iti sUtre bhASye samAdhAnakarona / rapi vizeSaNatva-vizeSyatvarUparUpayasya sattvAt samAse sati nAmakAryatvena tatra nyAyapravRttivAraNaM tadbhASyaviruddhamiti cet ? , tayorubhayorapyaniyataH pUrvanipAtaH prApnoti / upasarjanAprasiddhi-75 na-laukikArthavazvayogyapadAzraya eSa nyAyaH, tadahitazabdAzraye / rityasyopasarjananiyamAprasiddhirityarthaH / tatra mate samAsazAstre ca vRddhadhAtve' ityetattAtparyakatvAt tasya bhASyasya / ayamAzayaH- ! prathamAntatvenoktasya upasarjanasaMjJA bhavati, "prathamAnirdiSTaM samAsa laukikArthavattvasya pade eva sattvena 'arthAzraya' ityasya padAzraya , upasarjanam" [pA0 sU0 1. 2. 43.] iti sUtreNa, "upa ityatraiva tAtparyam , 'zabdAzraya' ityasya ca nAmAzraya ityatra / sarjanaM pUrvam" [pA. sU. 2. 2. 30.] iti sUtreNa ca tasya 40 tAtparyamiti / pradhAnAnuyAyino vyavahArAH iti nyAyasyo- / pUrvaprayogo vidhIyate; yathA svamate "prathamoktaM prAka" [3.1.80
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 47 tadyathA-khajakubja, kubjakhaJja iti / yatra yanyad dravyamanyataro guNaH, tatra yad dravyaM tat pradhAnam, tadyathA- 'zukramAlabheta, kRSNamAlabhet, na piSTapiNDImAlabhya kRtI bhavati, avazyaM tadguNaM dravyamAkAGkSati / " iti bhASyam / atra kaiyaTaH- " nAyamiti nahi guNa-dravyavAcinordvandva upapadyate, guNavacanasya dravyApekSa-45 tvAdasAmarthyAd dravyeNa saha vivakSAyA asaMbhavAt, yadi tu dvandvaH syAt syAdeva tilakRSNA iti prayoga iti / na khalvapItiguNena saha SaSThIsamAsaniSedhAditi bhAvaH / pradhAnazabdAviti - prathamAntAvityarthaH, anena SaSThIsamAsaviparItatvaM kathitam / 'ekasminnarthe' ityanena tu dvandvaviparItatvaM kathitam / dvandve hi sarva 50 padArthAnAM prAdhAnyAnnAsti sarvapadAnAmekasminnarthe'vasthAnam, etaccAvayavArthApekSayoktam, samudAyArthApekSAyAM tu samudAyalakSaNa ! 148.] iti sUtreNa, samAsavidhAyakaM sUtraM ca "vizeSaNaM vizeyeNaikArthaM karmadhArayazva" [ 3. 1. 96. ] tatra ca prathamoktaM vize SaNameva, tobhayamapi paryAyeNa vizeSaNaM bhavatItyubhayoH paryAyeNa pUrvaprayogaH prApnotIti kRSNa-nIlayoH samAse kRSNasyaiva, utpala 5 nIlayoH samAse nIlasyaiva pUrvaprayoga iti niyamo na siddhyatIti praznAzayaH / tatrobhayorvizeSaNatvaM vizeSyatvaM cetthamupapAditamtilazabdocAraNe zveta-rakta- kRSNAdivarNAH sarve tilA upasthitA bhavanti, kRSNazabdasambandhAca kRSNavarNeSveva tileSu sa niyamyate evaM ca kRSNazabdasya vyAvartakatvena vizeSaNatvaM tilazabdasya 10 vyAvartyatvena vizeSatvam evameva kRSNazabde uccArite bhramarakokila-kAkAdi dravyamAtraM pratIyate, tasya ca tilazabdena sambandhe sati sa bhramarAdibhyo vyAvRttya tileSveva sa niyamyate iti tilazabdasya vyAvarttakatvena vizeSaNatvaM kRSNazabdasya vyAvartyatvena / ekasminnarthe sarveSAM padAnAM vRttirastyeva / pradhAnazabdayoritivizedhyatvamiti bhavatyubhayorvizeSaNatvaM vizeSyatvaM ceti / atrAha - parasparavizeSaNatvenAnupakArakayoH svatantrayorityarthaH / yatro bhAviti - 15 "navA'nyatarasya pradhAnabhAvAt tadvizeSyatvAcAparasyopasarjana - | dvayorapi guNatvAd dravyavyavadhAnena kriyAsAdhanatvAditi bhAvaH / 55 yatra dhanyatarad dravyamiti tatra nAsti sandeha iti vAkyazeSaH / yaddavyamiti - sAkSAt kriyAsAdhanatvAditi bhAvaH / nanu tilazabdo jAtivAcI na dravyavAcI, tatra jAtiviziSTadravyavAcitvAd yadi dravyavAcItyucyate tarhi kRSNazabdo'pi guNaviziSTadravyavacanatvAd dravyazabda Apadyate iti nAnayoH kazvid vizeSaH, naiSa 60 doSaH - utpattiprabhRtyAvinAzAjjAtirbravyaM na jahAti, nahi zabdena siddhiH " [ samAdhAnavArtikam ], "na vA eSa doSaH, kiM kAra Nam ? anyatarasya pradhAnabhAvAt, anyataradatra pradhAnam, tadvizeSakatvAccAparasya tadvizeSakaM cAparam, anyatarasya pradhAna bhAvAt tadvizeSakatvAccAparasyopasarjanasaMjJA bhaviSyati / yadA'sya / 20 tilAH prAdhAnyena vivakSitA bhavanti kRSNo vizeSakatvena tadA tilAH pradhAnaM kRSNo vizeSaNam / " [ bhASyam ] iti ayamAzayaH - dravyasyaivAnayanAdikriyAsambhavena tasyaiva kriyAnva - ' dravyAd vyatireko jAteH pratyAyyate, nahi bhavati - zAbaleyasya 1 ! yaucityena tasyaiva vizeSyatvam, kRSNastu guNatvAd dravyavyavadhA- gauriti, kiM tarhi ? gauH zAbaleya iti / tasmAjjAtyAtmakameva nena kriyAyAmupayogAt tilAnAM vizeSaNaM sampadyate / bhASyasthau dravyaM pratIyata iti jAtizabdo dravyavacanatvenAvasthApyate, guNAH 25 yadA tadAzabdau yatastata ityarthakAviti jJeyam / bhASyastha 'yadA- punarupAyina zvApAyinazca, 'paTasya zukraH' iti vyatiriktA api 65 tadA' zabdau "vivakSitAH" iti zabda ca yathoktAbhiprAya dravyAt svazabdena guNAH pratyAyyanta iti guNAtmakatvaM dravyasya tvenAjAnAnaH 'dravyasyaiva vizeSyatvaM guNasyaiva vizeSaNatvam' iti nAstIti na guNazabdo dravyavacanatvenAvasthAnamarhati / " iti / bhASyakarturAzayamapratipadyamAna iti yAvat vivakSAmAtranibandha : etAbhyAM bhASya kaiyaTagranthAbhyAM jAtipravRttinimittakAnAM dravyatvaM vizeSaNa - vizeSyabhAvasya pratipAditamanena bhASyeNa, vivakSA | vAcinAM zabdAnAM prAdhAnyam guNakriyAdipravRttinimittakAnAM 30 yAva svAtatryAdaniyamAt prayogAniyama iti manyamAnaH pRcchati "kAmaM tartyanenaiva hetunA yasya kRSNAH prAdhAnyena vivakSitA bhavanti tilA vizeSaNatvena tena kartavyaM tilakRSNA iti" [ AkSepabhASyam ], pUrvameva pradarzito'syAzayaH / siddhAntI svAzayaM sphorayan pratikSipati - " na kartavyam, na tAyaM dvandvaH tilAzca 35 kRSNAzcati, na khalvapi SaSThIsamAsaH - tilAnAM kRSNA iti kiM tarhi ? dvAvimau pradhAnazabdAvekasminnarthe yugapadavarudhyete, na ca dvayoH pradhAnazabdayorekasminnarthe yugapadavarubhyamAnayoH kiJcidapi prayojanamasti / tatra prayogAdetad gantavyam - nUnamanyataradatra pradhAnaM tadvizeSakaM cAparamiti / tatra khetAvAn sandehaH - kiM pradhAnaM / 40 kiM vizeSaNamiti / sa cApi ka sandehaH - yatrobhau guNazabdau pradhAne kAryasampratyayaH * iti nyAyo'pi bhinna eva pradhAnA- 80 cApradhAnatvameveti na vizeSaNavizeSyabhAve kAmacAraH / tathA ca 70 tilakRSNA ityAdiprayogA asAdhava eva / paricchedya-paricchedakabhAvAcAnya eva vizeSya-vizeSaNabhAvaH, sa hi prAdhAnyAprAdhAnyAnurodhI, tathA ca kRSNasya paricchedyatve'pi vizeSaNatvameva na vizeSyatvamiti pradhAnAnuyAyyapradhAnamiti phalati / tathA ca nAyamarthaH *gauNa-mukhyayormukhye kAryasampratyayaH* iti nyAyena 76 labhya iti nAtra tadantarbhAva iti samuditAzayaH / itthaM ca nirNIte dravyavAcakazabdasya prAdhAnye 'amukadIkSitaH, devadatta somayAjI' ityAdayo loke pracalitAH prayogA asAdhava eveti vijJeyamiti / / evameva paribhASenduzekhare nAgezena paThitaH pradhAnA-'pradhAnayoH
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / nuyAyino vyavahArA:* ityetacyAyasamAnaH, tasya nyAyasya phala- zati / kim ? tadityanuvartate, tadityanena prakRtI strI-puMsau pratitvena brAhmaNavatsA ca brAhmaNIvatsazcetyatraikazeSAbhAva uktaH, anna | nirdizyate, kI ca prakRtau ? pradhAne, pradhAnaM yA zabdastrIpradhAna hi "puruSaH striyA" [3. 1. 126.] iti sUtreNaikazeSaH | yA arthastrIti" iti samAhitam / ayamAzayaH-strI-puMsayoH prApnoti, puMstva-strItvamAtrakRta eva ca bheda ityetanyAyapravRtterA- | sahoktAvekazeSaH, sa ca pradhAnayoreva bhavatIti yatra pradhAnastrI. 5vazyakatA, pravRtte cAsmin nyAye pradhAnatrautvapuMstvakRtavizeSasya | kRto vizeSastatraikazeSaH, ihApradhAnastrIkRto'pIti naikazeSaH / itthaM 45 prahaNe'pi vatsavizeSaNatvAdapradhAna brAhmaNazabdaniSTastrItvapuMstvakRta-ca *pradhAnApradhAnayoH pradhAne kAryasampratyayaH* iti nyAyo'tra vizeSasya sattvAt tanmAtrabhedAbhAvena naikazeSaH / tathA cokta- bhAdhyakRtA suucitH| evaM "napuMsakamanapuMsakenaikavacAsyAnyatara"pumAn striyA" [pA. sU. 1. 2.67.] iti sUtramupakramya | syAm" [pA. sU0 1. 2. 69.1 iti sUtre cAyaM nyAyaH tadagrimasUtre mahAbhASye-"iha kasmAnna bhavati brAhmaNavatsA ca || pradhAnApradhAnayorityAdi] vArtikarUpeNa bhASyakRtA paThitaH, 10 brAhmaNIvatsazceti" iti [bhASyam ], sUtre pradhAnApradhAnAdipado-| etacca sUtraM "klIbamanyenaikaM ca vA" | 3. 1. 128.1 ityeta-50 pAdAnAbhAvena (stvastrItvakRtavizeSasya ca bhedakatvAbhAveneheka- sUtrasthAnIyam , tasya ca sUtrasya pratyAkhyAnAyAya nyAyo bhASyazeSasya prAptiriti praznAzayaH / tataH "brAhmaNavatsA-brAhmaNIvatsa- kRtA samAzritaH, tathA hi-"ayaM yogaH zakyo'vaktum" iti, yoliGgasyAvibhaktiparasya vizeSavAcakatvAdanekazeSaH"[iti samA-! tata AkSepabhASyam-"kathaM zukazva kambalaH zukraM ca vastram dhAnavArtikam ] "brAhmaNavatsA-brAhmaNIvatsayoliGgasyAvibhaktipa- tadidaM zukta, te ime shukle| zukazca kambalaH zukA ca bRhatikA 15 rasya vizeSavAcakatvAdekazeSo na bhaviSyati, yatra lihaM vibhakti- | zukaM ca vastraM-tadidaM zuklam , tAnImAni shukraani|" iti| tataH 55 parameva vizeSavAcaka tatraikazeSo bhavati, nAtra lika vibhaktiparameva | samAbhAnavArtikam-"pradhAne kAryasampratyayAccheSaH / " iti / vizeSavAcakam / " [iti bhASyam ] ayamAzayaH-"syAdAba- | "pradhAne kAryasampratyayAccheSo bhaviSyati / kiM ca pradhAnam ?, saMkhyeyaH" [ 3. 1. 119.] ityataH 'syAdau' iti padamanu | napuMsakam , kathaM punarjJAyate napuMsaka pradhAnamiti, evaM hi dRzyate vartate, taca tatra sarvasmin syAdau vibhaktAvityarthaparatayA vyAkhyA- | loke anirmAte'rthe guNasandehe ca napuMsakaliGga prayujyate-ki 20 tam , tadeva caikazeSanimittam , tenaikazeSanimitta vibhakto parato jAtamiti, dvayaM caiva hi jAyate-trI vA pumAn vaa| tathA 60 yatra strI-puMsamAtrakRto vizeSastatraikazeSaH, iha tu tasyAM cAntarva- vidare'vyaktarUpaM dRSTA vaktAro bhavanti-mahiSIrUpamiva brAhmaNIrUpatinyAM ca vibhaktI strItva-puMstvakRto vizeSa iti naikazeSa iti| mAyAmAgaviSyati yati itthaM ca "puruSaH striyA" [3. 1. 126.] iti sUtrasya yatra bhASyama / atra kaiyaTa:-pradhAne kAryasampratyayAditi-zabdenArthaprakRtyatiriktakazeSanimittasyAdivibhaktiparazabdagamya eva strItva sthAbhidhAnamiha kAryam , tacca napuMsakAnapuMsakasannidhau napuMsakasyaiva puMstvarUpo vizeSastatraikazeSo vibhaktI parataH samAnAnAm , vibhaktI samAnarUpatvaM ca liGgabodhakAtiriktakRtameva bodhyam / evaM cAtrA bhaviSyatIti nArthaH sUtreNetyarthaH, kathamiti-yathA loke bahuSu 65 yamanumAnaprayogaH-brAhmaNavatsA-brAhmaNIvatsau pakSaH, ekazeSA gacchatsu rAjA gacchatIti pradhAna rAjA vyapadizyate, rAjJazca prAdhAnyaM tadadhInapravRttinimittatvAdanyeSAm , iha tu napuMsakasya bhAvaH sAdhyam, prakRtyatiriktaikazeSanimittavibhaktiparazabdatvasamAnAdhikaraNaM yat strItvabodhakatvaM tadvaddhaTitatve sati taditarastrItva-! kiM kRtaM prAdhAnyamiti praznaH / evaM hi loke dRzyata iti-vyApi svAnapuMsakasya prAdhAnyamAha, sthitirnapuMsakaM, sA ca sarvatra vidyata 30bodhakatvavaddhaTitatvaM hetuH, vyatireke brAhmaNa-brAhmaNyAdizabdasajhe : iti sthitirUpatvenaiva-strIpuMsayorapi vivakSAyAM siddho napuMsakazabda-70 dRSTAntaH, pakSe hetughaTakavizeSyadalaM tvekazeSanimittatvAbhAvAdantavairtivibhaktiparazabdatvasamAnAdhikaraNastrItvabodhakatvavaddhaTitatva / prayogaH / anirmAte'rtha iti-sAmAnyarUpeNa jJAte, strItvAdinA vizeSarUpeNAjJAte ityarthaH / guNasandeha iti-guNAH strItvAdayaH / rUpaM bodhyam / ayaM cAnumAnAkAraH prakRtasamAdhAnavArtika dvayaM caiveti-yadyapi napuMsakasyApi janma, tathApi yat prajananA. lbhyH| ato'gre kathaM punaridaM jJAyate zabdo yA strI talakSaNa samartha tannapuMsakamiti neha napuMsakalakSaNam , kiM tarhi ? zabdaikazvedeva vizeSaH [tanmAtrakRtazcedeva bhedaH] iti, AhokhidoM | gocaratvameva liGgalakSaNama. tathA ca napaMsako bhavatIti prayoga 75 yA strI talakSaNazvedeva vizeSaH" ityAdinA vicArya guNadoSau / upapadyate / mahiSIrUpamiveti-rUpazabdaH saMsthAnavacanaH, yatra pradaW "kacicchabdastrIkRtavizeSaparigrahaH kazcidarthastrIkRtavizeSa dUrAd dRzyamAne vastuni nizcayo nAsti, kevala sambhAvanArUpaH parigraha iti lakSyAnusArAd vyavastheti nizcitya "evaM ca kRtvA / sandehaH, tatraikasyApi zabdasya prayogo bhavati-sthANurayaM ihApi prApnoti-brAhmaNavatsA ca brAhmaNIvatsazca" iti punarapi ! syAditi. evamihApi mahiSIvaitat saMsthAnamityasminnarthe 40 doSamudbhAvya "evaM tahIdamiha vyapadezya sadAcAryoM na vyapadi- ! mahiSIrUpamiveti prayuktam , rUpazabdo'tra napuMsakaliGgo dRSTAnta-80
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 49 tvenopAttaH, yatra tu vizeSatvena nirjJAnaM-zukkAH sAyyaH, zukkAH kambalA iti, tatra nAsti napuMsakaprayoga: " iti / evaM ca pradarzitodAharaNAdibhiH klIvaliGgasya prAdhAnyena, apradhAnAbhyAM strI-puMlliMgAbhyAM tasya saha vivakSAyAmekasya zeSe vidhIyamAne nyAyata eva klIvasyaivaikazeSo bhaviSyatIti tadekazeSavidhAnArthaM pRthagvacanaM nArambhaNIyamiti samuditArthaH / kaiyaTena cArabhyamANe sUtre 'araNyAraNyAnyau' ityatra mahattvasyopAgherAdhikyAnnaikazeSa iti phalamuktam / itthaM pradhAnApradhAnayoH pradhAne kAryasampra "avikAro'drayaM mUrta, prANisthaM svAGgamucyate / cyutaM ca prANinastattannibhaM ca pratimAdiSu // " iti paribhASitameva svAnaM gRhyata iti prakRtasthale mukhasya zAlAyA lokaprasiddhasvAGgatve satyapi prANisthatvAbhAvena paribhASitasyAGgasvAbhAvAnna DIrbhavati / atra jJApakaM ca yadyapi nApekSyate'sya svabhAvasiddhatvasyopapa |dayiSyamANatvAt tathApya- 45 bhyuccayAya tadapi pradarzyate, tathA hi- "bhAGo yama-hanaH sve'Gge" / tyayaH*' iti nyAyaH sarvairAhataH, evametra + antaraGgopajIvyA- / [3.3.86. ] iti sUtre'samastayoH svazabdA'Ggazabdayo10 dapi pradhAnaM prabalam iti nyAyo " hetumati ca" [ pA0 sU0 grahaNameva tatra pramANaM vizeyam, taddhi 'Ayacchati pAdau maitrasya ' 3. 1. 26.] iti sUtre bhAgya kaiyaTayoH sUcita iti pradhAna- ityAdAvAtmanepadavAraNArthaM kRtam atra 'svAGge' ityukte'pi prAbalyabodhakA bahavo nyAyA lakSyAnusAreNeha zAstre svIkRtAH vAraNaM sambhavatyeva, svasyAGgasyeha karmatvAbhAvAt, kintu svAGga- 50 teStrasya gauNa-mukhyayormukhye kArya sampratyayaH ityasya vizeSAda- padena pAribhASikameva svAGgaM gRhyeteti tAdRzasvAGgatvasyeha maitrarAcchAstrakRdAdibhirvyAkhyAtatvamupalabhyate nAnyeSAm teSAM pAdayorapi sattvameveti svAGga-padena tasyApi grahaNaprasaktAvAtmane15 loke'ti prasiddhatvenAvyAkhyAne'pi kAryArthamupAdAtuM zakyatvA- padaM durvAraM syAditi tadvAraNAyAtra vyastatayA'bhidhAnam, tathA divyalamatigaveSaNeneti // 22 // ca prakRtadhAtukarturevAGgaM svAGgapadeneha gRhyata iti tArasvAGgakarmakatvAbhAvAdbhavati vAraNamiti, tadvAraNArthaM kRtaM vyastagrahaNa- 55 / * kRtrimA kRtrimayoH kRtrime // 23 // | si0 - kriyayA nirvRttaM kRtrimam, tadbhinnamakRtrimaM svaabhaavikm| kriyA ca saGketakaraNAdirUpA, tathAhi zabdo yatrArthe 20 niyamyate so'rthaH kRtrimaH, yazca zabdo yamarthaM svabhAvata evAha so'rthastasyAkRtrimaH; tathA ca kRtrimA'kRtrimayorubhayoH kArye prApte kRtrima eva kArya sampratyayaH kAryaH / zrayamAzayaH - 'sarve sarvArthavAcakAH' iti siddhAntena sarveSAM zabdAnAM sarvArthavAcakatvasya svAbhAvikatve yaH zabdo yatra viziSTe'rthe vyavahArAya 25 niyamyate sa tadA tatraiva pratItiM janayati nAnyatra / yat tu - 'kRtrimasya paribhASAniSpannatvenopAdhikatvAd gauNatvamakRtrimasya svAbhAvikatvena mukhyatvamiti pUrvanyAyAdakRtrimasyaiva kArye prApte'nena kRtrimasya kAryaM prApyate' iti, tanna yuktam - kRtrimasya hi na guNaprayukto vyavahAraH, nahi kaJcid guNamAzritya svAGga30 zabdo'rthavizeSe paribhASitaH api tu svAbhimataprakriyA nirvAhAyaiveti na tatra gauNatvam, aprasiddhatvaM gauNalAkSaNikatvaM ca gauNatvamiti pUrvanyAyavyAkhyA vasare pratipAditatvAt / na cApra siddhakhenaiva kRtrimasya gauNatvamiti vAcyam, lokaprasiddhitaH zAstraprasiddherbalIyastvena prasiddhatvAbhAvAt, anyathA tasya bala35 bastramapi na syAt / na ca tathaiva [ zAstraprasiddhyaiva ] amard | metazyAya sattAM vinA na sArthakamityetasyAya sattAM jJApayatIti / gar kacitrApi pravartata ityagrimanyAyavyAkhyAvasare sphuTIbhaviSyati / pANinIye to mahAbhASye'yaM nyAyo lokavyavahAreNaiva sAdhitaH, tathAhi - 'bahu-gaNa-tratu-iti-saMkhyA" [pA0 1.1.23. ] iti sUtre mahAbhASye lokaprasiddhaikAdInAmapi 60 saMkhyAzabdena grahaNArthaM saMkhyA ca saMkhyAsaMjJA bhavatIti bodhanArthamatra sUtre saMkhyA grahaNamapyuddezyakoTau kartavyamityAkSiptam, tatsAdhanAya coktam -' itarathA hyasaMpratyayo kRtrimatvAd yathA loke' iti [ vArttikam ] "akriyamANe hi saMkhyA grahaNe ekAdikAyAH saMkhyAyAH saMkhyetyeSa sampratyayo na syAt, kiM 65 kAraNam ? akRtrimatvAt, bahlAdInAM kRtrimA saMjJA, kRtrimA'kRtrimayoH kRtrime kAryasampratyayo bhavati yathA loke, tadyathA - 'gopAlakamAnaya, kaTajakamAnaya' iti yasyaidhA saMjJA bhavati sa AnIyate, na yogAH pAlayati, yo vA kaTe jAtaH " iti, ayamAzayaH - yathA loke kRtrimAyAM gopAlakAdisaMjJAyAM 70 jJAtAyAM taduccAraNe sa eva jJAyate na tu yo gAH pAlayatIti svAbhAviko gopAlaH tathaiva zAkhe'pi yasya yA saMjJA kriyate tena zabdena sa eva jJAyate, na tu yaugikAdyarthaH / tathA ca bahlAdInAM saMkhyAsaMjJAyAM kRtAyAM ta eva saMkhyAtvena gRhyeran na tu svAbhAvika ekadrayAdisaMkhyA iti tAsAmapi saMkhyA saMjJArtha - 75 miha saMkhyAgrahaNaM karttavyamiti, agre cobhayagaterihAzrayaNAt samAhitamityanyat / tathA cAyaM nyAyo lokasiddha iti bhASyatAtparyam / vizeSazcAgre pratipAdayiSyate // 23 // siddhe kiM nyAyeneti vAcyam, nyAyasyApUrvArthAnavabodhakatvAt, asya nyAyasya svAbhAvikatvaM cAgre nirUpitam / udAharaNaM cAsya 'dIrghamukhA zAlA' ityAdi, tathAhi - "asahanam vidyamAnapUrvapadAt svAGgAdoDAdibhyaH" [ 2. 4. 38. ] ityatra svAGgena 7 nyAyasamu0 40
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ mmmmm nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mmmmmmmmmmmmrammarrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrammmmmmmmmmmmmm *kRtrimA-'kRtrimayoH kRtrime* // 23 // prAha / tasyAyamAzayaH-sarvazabdebhyaH keSAJcit zaktibhramAta keSA- 40 ta0-nyAyAnAM parasparanirapekSatve'pyAkAsitapadAnuvRtti- cillakSaNayA sarvArthaviSayakabodhotpattyA sarvArthabodhakatvaM sarveSAM rekatra pAThasAdhyeti pUrva pratipAditameva *na svarAnantarye* iti | zabdAnA siddham / vaiyAkaraNamate ca bodhakataiva zaktiriti sarvArthanyAyavyAkhyAnAvasare, tathA cAtrA'pi pUrvanyAyAt 'kAryasampra-nirUpitazaktimattvaM sarveSAM zabdAnA siddhameva / nanu 'zaktibhramAd tyayaH" ityNsho'nuvrtniiyH| pUrvanyAyApavAdatvamasya prAcInairuktaM | bodhaH, lakSaNayA bodhaH' iti-vyavahArAnupapattiH, tava mate sarvatra nAtIva yuktamityupapAditameva vRttau / yattu-'aprasiddhazca saMjJAdirapi / zaktaH sattvAditi cet ? na-paramatAbhiprAyeNa tayavahArasya 45 tadguNAropAdeva buddhayate, yathA-rAma-kRSNAdisAmpratikanAmasthale | sattvAt , ata eva sarve sarvArthavAcakA ityabhiyuktAnAM vyvhaarH| prasiddharAmAdigatapitrAjJApAlakatvAdiguNAropAd gauNo vyavahAraH evaM ca zAstrasAMketikasaMjJAzabdeSu tatadarthanirUpitazaktarapi sattvena ityAdi gauNa-mukhyanyAyavyAkhyAvasare pratipAdita tallaukika- tattatpadena tattadarthapratItelaukikazaktyaiva siddhau saMjJAsUtrANAM vaiya10 saMjJAdisthalAbhiprAyaM na zAstrIyapAribhASikazabdAbhiprAyamiti | rthyAt 'asmacchAstre'nena padena ata eva grAhyAH' iti niyamArthavijJeyam / prakRtanyAyabIjaM tu prakaraNasyAbhidhAniyAmakatvam , | tvena kRtrimAkRtrimayoriti nyAyaH siddha iti kaiyaTAzayo na 50 ukta hi hariNA yuktaH, uktarItyA tattatsaMjJApade tattadarthanirUpitazaktaH sattve'pi loke tatpadena teSAmarthAnAM bodhAbhAvena vyavahArAdinA zaktigrahA"saMyogo viprayogazca sAhacarya virodhitaa| sambhavena, ajJAtazaktyA bodhAbhAvena ca zaktijJAna jananAya arthaH prakaraNa liGga zabdasyAnyasya snnidhiH|| saMjJAsUtrANAM vidhAyakatve sambhavati niyAmakatvAyoga iti nAnena sAmarthyamaucitI dezaH kAlo vyaktiH svarAdayaH / prakAreNoktanyAyasiddhiriti / nanvevaM sarve sarvArthavAcakA ityasya 55 zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH // " iti / kA gatirityata Aha-sarve sarvArthavAcakA iti tu yogidRSTeti tathA ca saMyogAdayaH zabdArthatvasya sAmAnyato'nekana prAptasya yoginAM viziSya tattaddharmANAM jJAnasambhavAditi bhAvaH / nanu vizeSe niyAmakA ityanena labhyate, prakaraNaM ca saMyogAdiSveva ghaTapadamarthavAcakaM padatvAdityanumAnena sAmAnyalakSaNAsahakRtenApaThitam . asti ca zAstre tattatsaMjJAkaraNarUpaM prakaraNam , tacca rthatvAvacchinnasakalArthanirUpitazaktijJAnamasmadAdInAmapi sulabha20 sarvatra arthAbhidhAnatAtparyamarthavizeSe niyamayati, atra zAstre'nena miti cet , na-anubhavopasthitizAbdabodhAnAM samAnaprakAreNaiva 60 zabdenAyamevArtho bodhya iti / abhidhApadasya tAtparyaparatvameva hetuhetumadbhAvenArthatvaprakArakazaktigrahaNe ghaTatvAdivizeSadharmaprakA'prakaraNasyAbhidhAniyAmakatvam' ityatra, na tu zaktiparatvam , | rakopasthiti-zAbdabodhayorajananAt / tathA ca prakaraNAdeva kRtritasyAH zakyatAvacchedakamAtra niyamyatvAt / ayaM bhAvaH-yasmin masya grahaNam , tadeva caitanyAyamUlamityapre'pi "bahu-gaNa-catuzabde'nekA zaktistatra zrotuH kIdRzazaktijJAnAdhInArthabodhanecchayA | Dati-saMkhyA" [pA0 sU. 1. 1. 26.] iti sUtre mahAbhASye 25 vakroccAritamiti nizcayAbhAvAt , zAbdabodhe samAnaviSayaka spaSTIkRtam / tathA hi-"arthAt prakaraNAdvA loke kRtrimAkRtri-65 tAtparyanizcayasya kAraNatvAt , zAbdabodhAnupapattau prAptAyo praka. ! mayoH kRtrime kAryasampratyayo bhavati / artho vA'syaivasaMjJakena raNAdinA tAtparyanirNayottara bodho bhavati / evaM ca zAstre saMkhyA- bhavati prakRtaM vA tatra bhavati-idamevaMsaMjJakena kartavyam" iti / dipade ekatvAdinirUpitA laukikI, bahvAdinirUpitA zAstrIyA / tathA ca lokata eva siddho'yamartha iti bhaavH| ata evArya ca zaktirastIti kIdRzArthabodhanecchayocaritamidamiti jijJAsAyAM | nyAyo nAgezAdibhirna paribhASArUpeNa paThitaH paribhASenduzekhare, 30 svayameva zAstrakAreNa bahvAdinirUpitazakti bodhayitvA kathamanyA-! thabodhanecchayocAritaM syAditi jJAnarUpaprakaraNabalena bahugaNAdA kevalamubhayagatiriha bhavatIti nyAyasyotthAne bIjarUpeNa tadavataraNe 70 veva tAtparyanirNayena tadviSayakabodhasyaiva zAstra sambhavena lauki pradarzita iti // 23 // kArthabodhAprasaktirityetatphalitameva *kRtrimA-'kRtrimayoH kRtrima *kacidubhayagatiH // 24 // kAryasampratyayaH iti nyAya iti / yattu kaiyaTena "saMjJAzAstrANAM 35 macchAstre'nena zabdenAyamevArtho bodhya iti niyamArthatvaM kRtrimA si0-pUrvanyAve kRtrimA'kRtrimayorubhayoH prakRtatvAdiho / bhayapadena tAveva gRhyete, tathA ca pUrvanyAyena sarvatra kRtrima eva kRbhimanyAyabIjam" ityuktaM, tanna-teSAmagRhItazaktigrAhakatvena / kAryasampratyayasya bodhitatvena svAGgAdipAribhASikapadaiH kvApi 75 niyAmakatvAyogAta, 'sarve sarvArthavAcakAH' ityabhyupagamo'pi svamaGgaM svAGgamiti yogArthasya grahaNa na syAditi prApte'yaM nyAyayogidRSTyA na tvasmadRSTyA viziSya sarvazabdArthajJAnAsambhavAt , stadapavAdatvena paThyate / kacidityasyeSTasthale iti bhaavH| ubhayasya sAmAnyajJAnaM tu na bodhopayogi" iti nAgezaH paribhASenduzekhare duzakhara | kRtrimA'kRtrimadvayasthApi, gatiH-vijJAnaM kAryitvena grahaNamiti
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / by yw jy sy sy by sy khh bh nw`y by by sy, sy sy sy ryys jy jy dy srjry my shbyh bh hw `myr mHmr mhrh d hr khsy bh hr khy hr shm sy`y mr - Hh my - jy by mHmd rHym pr jw jy bymh bymh dr yn mym r y- my mw mw m j mr m . `h y myy my ny ny hy mny dr jymy m`yr hy jw mr jy yw dy jy mhm w mjrwHyh bsyjy dr mhdyh mydh bwd bh sydh . - m m j mHr m mm yAvat, bhavati-jAyate / tena "nADI-tanIbhyAM svAGge" | panAsambhavAt saMjhino grahaNam / prakaraNaM ca prastAvaH-idamevaM- 40 [7.3.180.] ityanena 'bahunADiH kAyaH, bahutazrIIvA' | saMjJakena kartavyamiti, tatra prayojanaM prakRtaM-prastutaM buddhisthaM bhavati ityanayoH paribhASitasvAGgavAcakayornADI-tantrIzabdayoryathA ! saMjJAyA buddhisthatvAt / yazcAcirAgataH svayamUhAsamarthaH sa cet grahaNaM bhavati, tathA ca tatra kaca niSidhyate tathaiva 'bahunADiH kenA'pi gopAlakamAnayetyAdi pUrvoktavAkyamuktaH sa kadAcidu5 stambo, bahutavIrvINA' ityatrApi prANisthatvAbhAve'pi yaugi bhayamapi tadAzayaM jAnAnaH sandegdhi-ko'nena samAnetumabhikArthamAdAya svAGgatvena grahaNAt kac niSidhyate / nanu stambasya laSitaH, kiM gavAM pAlayitA, kiM vA kazcidetannAmaprasiddha iti / 45 adbhirvimA glAyamAnatvenaikendriyagrANitvasya svIkRtatvena tatra athavA kadAcit sa yogArthamanurubhya yaSTihastaM gavA pAlakamevAkathaM prANisthatvAbhAva ukta iti cet ? bhatrocyate-"prANyau- nIya kRtI bhavatIti / tathA ca na tatra kRtrimasyaiva gatiriti SadhivRkSebhyo'vayave ca"[6. 1.31.] iti sUtre prANigrahaNe- | niyama ityubhayagatiH siddhA / atratyaM bhASyaM vyAcakSANAnAM madhye 10 naiva vRkSauSadhigrahaNe siddhe'pi pRthak tadrahaNenedaM jJApyate yat- | kazcid bheda upalabhyate, tathA hi-gopAlakamAnayeti zrutavataH prANigrahaNe vyAkaraNe asA eva gRhyante, na tu sthAvarA iti, pAMzurapAdasyobhayagatiH, kiM saMjJeyamuta yaugiko'yoM vivakSita iti 50 tathA ca tatra nADIzabdasyAprANisthatvaM susthiram / ayaM ca nyAya- bhavati, athavA yaSTihastaviSayaM tAtparya pAMzurapAdaH samyag grahIstana satra zAstra-lokayorubhayorgrahaNadarzanenaiva siddhaH, tathAhi- | dhyatIti kaiyaTAdyabhiprAyaH / atra kecit-"ubhayagatistasya bhava *kRtrimA'kRtrimayoH0* iti nyAye satyapi yacchAstre kvaci- tIti prakathanAnantaraM yaSTihastaviSayaM tAtparya grahISyatItyaktirna 15 bhayasya grahaNaM dRzyate, loke'pi kvacit kRtrimasya kvacida- | sabhyaka, kintubhayaprakArakameva jJAnaM bhASyakAra Aha-sAdhIya kRtrimasya kacicobhayorgrahaNaM dRzyate, tenAsya nyAyasya siddhi | iti, sAdhIyaH-adhyApayiSyatIti vAkyazeSajJAnAt tAtparya 65 riti / pUrvanyAyasyAnena bAdhitatvAt prakaraNAdivazAt sarvathA sAdhIyo grahISyati, athavA yaSTihastaviSaya tAtparya grahISyati" ityakArya nirvahati / asyApi ca kvAcikatvaM vaciditi padenaivocyate, / rthamAhuH / tathA ca yathA prakaraNAt kRtrimasyaiva jJAnaM tathA kvacitathA ca kvacit kevalasyAkRtrimasyApi grahaNaM bhavati, yathA darthAt prakaraNAcobhayasyApi jJAnaM lokasiddhameveti bhASyAzayaH / 20 "ziro'dhasaH pade samAsaikdhe" [2. 3. 4.] ityatra kRtrimaM | agre'pi pUrvapakSiNA-'yatrArthaH prakaraNaM ca bhavati tatra kevalaM kRtrivibhaktyantaM padaM vihAya svarUpasyaiva grahaNe-ziraspadam, madha masyaiva grahaNaM syAd yathA loke' ityAkSipte 'bhASyakAra Aha-"na 60 spadamityAdi siyati // 24 // yathAloke tathA vyAkaraNe, ubhayagatiH punariha bhavati" iti / *kvacidubhayagati:* // 24 // zAstrIyasaMjJAzabdo hi tannAmnA loke'prasiddhasyApi padArthasya grahata0-prakaraNasyAbhidhAniyAmakatvAzrayaNena hi pUrvanyAyaH / gAya prayujyate, na tu lokaprasiddhatadarthanirAsAya, saMjJAkaraNasyA25 siddha ityAveditaM tasya nyAyasya vyAkhyAvasare / tathA ca yatra dhikArthapratipattyarthatvAdityubhayorgrahaNaM bhavatIti bhASyAzayamAha prakaraNena kRtrimasyAkRtrimasya vA grahaNamiti na nizcetuM zakyate, kaiyttH| nAgezopAdhyAyastu-"vyAkhyAtRparamparAvagatavaktRtAtpa-65 asti cobhayopasthitiH, tatrobhayoreva grahaNam, yatra cAprakaraNajhaM ryAnupapattyA prakaraNAdyanAdareNobhayagatiriti bhASyArtha ityanye" prati taduccAraNaM tatra kevalaM kRtrimasyaiva grahaNamiti pratipAditaM ityAha / evaM ca kvobhayagatiH ? kvAkRtrimasyaiva ? ka kRtrimasyaive"bahu-gaNa-vatu-Dati-saMkhyA" [pA0 sU0 1. 1. 23.] iti tyarthe lakSyAnusAri vyAkhyAnameva zaraNam , na kevalanyAyAnu30 sUtre mahAbhASye laukikadRSTAntena / tathA hi-pUrvanyAyAnusAra sArameva vyavasthA saMbhavinI, ubhayoAyayorasthiratvAt // 24 // doSa pradartha ] naiSa doSaH, arthAt prakaraNAd vA loke kRtrimA'kRtrimayoH kRtrime sampratyayo bhavati / artho vA'syaivaMsaMjJakena | 25 170 bhavati, prakRtaM vA tatra bhavati-idamevaMsaMjJakena kartavyamiti / Ata- si0-pramANAntareNa prAptamevArthaM yadi kenacid bacanena zvArthAt prakaraNAdvA / ahi bhavAn grAmyaM pAMzurapAdama-vidadhAti zAstrakRta tarhi tasya vaiyarthyazaGkAyAM nyAyo'yaM ptthitH| 35 prakaraNajJamAgataM bravItu-gopAlakamAnaya kaTajakamAnayeti, ubhaya-] tathA ca pramANAntaraprAsArthavidhAyakaM vacana niyamArtha bhavatIti gatistasya bhavati / sAdhIyo vA yaSTihastaM gamayiSyati / " iti| nyAyArthaH / yathA daNDItyAdau dArtham " ina-hana-pUSA." ayamAzayaH-loke katrimagrahaNe na kRtrimatta kAraNama kinta / [1.4. 87. ] iti vacanam, tathAhi-sAmAnyato ghuTi 75 arthaH prakaraNaM vA, arthaH -sAmarthyam, yathA-gopAlakamAnaya | doghevidhAyakena "ni dogheH" [1.4. 85.] ityaneneva mANavakamadhyApayiSyatIti yaSTihastasya [gavAM pAlakasya ] adhyA- | zi-syorapi dI? bhaviSyatyeveti viziSya zi-syoH parato'nena
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 nyAyArthI sendhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 20 | ! ["in- han0" ityAdinA sUtreNa] dIrghavidhAnaM vyarthaM sat inAdInAM zi-syoreva dIrgho nAnyaghuTIti niyamayati, tena daNDinAvityAdau dIrgho na bhavati / ayaM ca nyAyaH punarvacanenaiva vijJApyate etadabhAve hi "in 0" ityevamAdisUtrANAM vidhitva 5 meva svIkartavyaM syAt / tathA ca sati teSAM vaiyarthya spaSTameva etatsAdhyarUpANAM "ni dIrghaH" [ 1.4. 85. ] ityanenaiva siddheruktatvAt / kvacicca siddhe satyapyArabhyamANo vidhirniyamArtho na bhavati nyAyasyAsthiratvAt, yathA " lihAdibhyaH " [5.1.50 ] iti sUtreNa lihAdibhya AkRtigaNebhyo'c vidhIyate, tatraiva gaNe 10 karmopapadebhyo'rhAdibhyo'pi bhavatIti pAThenaiva 'pUjAhI ' ityAdi - | siddhau "arho'c" [ 5. 191 ] ityAdisUtrANi vRthaivArabhyanta iti niyamArthAni syuH, na ca niyamaH sambhAvyate, tathAhi - kIdRzo niyamaH syAt ? karmopapadebhyo lihAdibhyo'jeva nANini cet ? asyArthasya lihAdipAThenaiva siddheH, karmopa15 padebhyo'c celihAdibhya eveti cet ? tadapi na - anyebhyo'caH pramANAntareNAprApteriti na pratyayaniyamo nApi prakRtiniyama: saMbhAvyata iti lihAdiprapaJcArthatvamevaiSAM sUtrANAmityAstheyamiti // 25 // *siddhe satyArambho niyamArthaH // 25 // ta0 -- yadyapi "vidhiratyantamaprAptau niyamaH pAkSike sati / tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti gIyate // " iti mImAMsakarItyA pAkSikyAM prAptau satyAmeva niyamaH, na tu sarvathA prAptau [ tatra cAnyatra ca prAptau ] / "ni dIrghaH" [ 1 . 4. 85. ] ityanena ca zi-syoranyatra ca prAptireva, na tu pAkSikI 25 prAptiH, pAkSikI prAptirhi vikalpasthAne bhavati / yathA- 'brIhInavahanti' iti, atra hi yAgIyacaru niSpAdanArthaM brIhINAmavaghAto vidhIyate, avaghAtazca nistuSIkaraNArthaM eva, zakyate ca nistuSIkaraNamupAyAntareNa nakhavidalanAdinA'pi / tathA ca caruniSpAdanArthaM nistuSIkaraNAyAvaghAtasya na niyatA prAptirapi tu pAkSikI 30 etadvidhyabhAve hi kadAcidupAyAntareNApi tatkaraNasya sambhavAt, ityanena vidhinA niyamyate - avaghAtenaiva vrIhIna nistuSIkuryAditi / tathA ca nAtra mImAMsakaparibhASito niyamaH, kintu parisaMkhyAvidherevAtra zAstre niyamapadena vyavahAraH, taduktaM nAgezena paspazAhnike mahAbhASyavyAkhyAyAm- " nanvasya parisaMkhyAtvAt 35 kathaM niyamatvena vyavahAraH ?, asti ca niyama- parisaMkhyayorbhedaH, pAkSikA prAptikAprAptAMzaparipUraNaphalo niyamaH, anyanivRttiphalA ca parisaMkhyeti cet ? na niyame'pyaprAptAMzaparipUraNaphalabodhana / "in- han0" [1. 4.87 ] ityAdizAstrANAM zisyoranyatra dIrghAbhAva eva tAtparyam / "arho'c" [5. 1. 91.] ityA- 40 diSaTsUtryA bRhadvRttau lihAdiprapaJcArthatvasyoktyA cAsya nyAyasyAsthiratvamuktaM vRttau tatra yadyapi na lihAdiSu pAThaH pUrvakRto'sti yena siddhe satyArambhatvameSAM syAt, lihAdiSu tathA paThitvaiteSAM tathAtvApAdane ca na kazcid vizeSa, sUtrairaprAptAMzaparipUraNAyaiva gaNeSu viziSTo vidhirgaNasUtrairArabhyate, sati ca sUtraiH prAptau tadA. 45 rambhasyaiva pratyAkhyeyatvam tathA ca yathAsthitalihAdipAThe nAstyeSAM niyamatvasaMbhAvaneti prapaJcArthatvamuktamiti naitAvatA sya nyAyasyAsthiratvaM kalpayituM zakyaM, tathApi prAcAM rItyA tatholekha Ahato vRttAviti vijJeyam // 25 // * dhAtoH svarUpagrahaNe tatpratyaye kAryavijJAnama* || 26 // si0 - dhAtoH svarUpasya grahaNaM yasmin sa vidhiH svarUpagrahaNastasmin / yadyapi dhAtorityasya svarUpeNa sambandhaH, svarUpasya ca grahaNeneti svarUpazabdasya dhAtunA sAkAGkSatvAt 55 sAkAGkSama samarthavaditi nyAyenAsAmarthyAdiha samAso na prApnoti, tathApi 50 "sambandhizabdaH sApekSo nityaM sarvaH samasyate / vAkyavat sA vyapekSA hi vRttAvapi na hIyate // samudAyena sambandho yeSAM gurukulAdinA / saMspRzyAvayavAMste tu yujyante tadvatA saha // " iti harikathitarItyA sApekSatve'pi samAsaH kRta ityavadheyam / prakRtaharikArikArthastu sarvaH, nityaM sApekSaH, sambandhizabdaH samasyate, hi yataH, sA vyapekSA vAkyavad vRttAvapi na hIyate / ayamAzayaH sarve sambandhizabdAH- ye kamapi sambandhaM 65 pravRttinimittIkRtya svArthamabhidadhati te zabdAH sambandhizabdA ucyante, te ca niyatameva svasambandhipadArthAntaramAkAGkSantyeva, yathA'tra svarUpazabdaH svasambandhinaM dhAtumAkAGkSati, -tathA ca te nityaM sAkAGkSA iti teSAM vAkya iva vRttAvapi sAmarthya tiSThatyeveti samAso bhavati / tathA ca sApekSama samarthavat * 70 ityatra nityasApekSAtiriktatvaM nivezanIyamiti // 60 tatrodAharaNarUpeNa dvitIyakArikAmAha-samudAyeneti - 'yeSAM gurukulAdInAM samudAyena sambandhaH, te, avayavAn- gurvAdIn, saMspRzya-taiH pUrvasambandhya, tadvatA - zravayavinA samudAyena gurukulAdinA, yujyante sambandhyate' ityanvayaH / ayamAzayaH - 75 devadattasya gurukulamityAdau devadattasya guruNA gurozca kulena dvArA''rthAnyanivRtteH sattvenAbhedamAzrityokteH" iti / tathA ca sambandhaH, guruzabdo hi nirUpakatvena devadattAdipadArtha nityamA
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 53 kAztyeveti nityasApekSaH, devadattasya ca kulena saha na sAkSA- / nimittatvenAzriteSu pratyayeSu vizeSAnuktireva, tathAhi-AcAryaiH ssambandhaH, api tu gurudvAraiva, tathA ca devadattabhabdo gurugA "ud duSo Nau" [4. 2. 40.] "bhaH sRji-dRzaH" [4.4. sambandhamanubhUya pazcAt kulena saha sambandhamanubhavatIti tatra ! 111.1 ityAdisatreSu NyAdInAM sAmAnyena kathanaM dUSayatItyAdI samAso bhavatyeva / tathaiveha svarUpazabdo dhAtumAkAnapi / ta tadapravartanaM ca yat kRtaM dRzyate tena vijJAyate yat-dhAtoH 5 dhAtunA sambandhamanubhavanneva grahaNena saha sambandhamanubhavati, / svarUpagrahaNe tatpratyaya eva kArya vijJAyata iti, tathA cAcAryA- 45 nityasApekSatvAnAsAmarthyAbhAvena samAso bhavatyeveti / tathA ca ! sthA cacArAdevAsya nyAyasya siddhiriti // 26 // dhAtutvavyApyenAnupUrvIrUpeNa yantra vidhau dhAturUpAdIyate tatra, , tatpratyaye-tasmAddhAtoryaH pratyayo vihitaH, dhAtutyena dhAtuM / *dhAtoH svarUpagrahaNe tatpratyaye kaaryvijnyaanm||26|| prakRtitvenAzritya vihita iti bhAvaH, tasmin pratyaye pare kAryasya ta0-yat kArya pratyayanimitta tatraiva vyavasthApako'ya 10 vijJAnaM-vidheyatAvagamaH, bhavatIti shessH| dhAtutvavyApyAnu- nyAyaH / padAntatvAdinimittake ca kArye nAsya pravRttiH, yathApUrvyavacchinnoddezyatAkaM kArya, dhAtutvAvacchinnoddezyatAni- | "nazo vA" [2. 1.70.] iti vidhIyamAno gakArAdezaH 50 rUpitavidheyatAzraye pratyaye pare bhavatIti yAvat / sarva vAyaM | padAntatvanimittaka iti tatra dhAtoH kharUpagrahaNe'pi na tatpratyaya sAvadhAraNam iti nyAyAt tatpratyaya eva bhavati nAnyasmin eva kAryam , api tvanyatrApi, ata eva pranarabhyA mityAdAvapi pratyaye-nAmatvamuddizya vihite ityoM labhyate / kibantA bhavati evaM "nahA-''hodha-to" | 2. 1. 85.] ityAdiviSa15 dhAtutvaM nojjhanti nAmatvaM ca prApnuvanti* iti nyAyena | ye'pi vineyam / 'svarUpagrahaNe' ityuktatayA ca "dhAtorivarNovarNakvibantAno nAmatvadazAyAM tato vihite nAmavoddezya ke pratyaye / syeyuvau svare pratyaye" [2. 1. 50.] ityAdI nAsya nyAyasya 55 parato'pi dhAtutvavyApyena rUpeNa dhAtumuddizya vidhIyamAnaM ! pravRttiH, tatra dhAtutvenaiva dhAtohaNaM, na tu dhAtutvavyApyAnupUrvyakAryam "dU duSo NoM" [4.2. 40.] ityAdivihitaM vacchinnatvena, tathA ca "niyo niyaH' ityAdI nAmno vihite syAditi tadvAraNArthamayaM nyAyaH samAzrIyate / tathA ca duSyantaM pratyaye parato'pi bhavati / pANinIye tatre ca "mRjeIddhiH" 20 prayujhe dUSayatItyatreva doSaNaM duda, tAM karotItyarthe "Nij[pA0 sU0 7. 2. 114.] iti sUtre mahAbhASye *dhAtoH bahulam" [3. 4.42.1 iti Niji, dUSayatItyatra "Uda kharUpagrahaNe tatpratyaye kAryavijJAnam iti nyAyasvarUpamuktvA 60 duSo Nau" [4. 240 ] ityUvaM na bhavati, yato'tra duSo yatra kenApi dharmeNa dhAturguhyate tatrAsyApravRttiH syAditi svarUpa. dhAtutvavyApyena rUpeNAzrayaNamiti dhAtutvoddezyaka eva NAvUtvaM / grahaNamapanIya *dhAtoH kArya mucyamAnaM tatpratyaye bhavati ityeva syAstra tu "Nij bahulam" [3.4.42.] iti vihita- nyAyasvarUpaM svIkRtam / khamate ca prakriyAbhedenaivaM [prakRtarUpeNa] 25 nAmatvoddezya ke Nau, etlyaayprvRtteH| evaM-" mRji-dRzo'- | nyAyasvarUpe'pi kSatyabhAvaH / kiJca tathA sati "dhAtorivarNovarNakiti"[.4.111.1 iti vidhIyamAno'kidaDAdipratyaya-syeyuvI svare pratyaye" [2. 1.50.] ityasyApi dhAtu pratyaye 65 nimittako'kAro yathA 'sraSTA draSTA' ityAdau bhavati tathA| eva pravRttyApatto 'niyaH' ityAdAviyAdezAnApattiH, pANinIye ca rajasRbhyAmityAdau na bhavati / sRji-dRzohi dhAtusvavyApyena | jJApakena tadvAraNaM kriyate ityanyat / nanu vRttau yat-rajasar3abhyA rUpeNaivAkAravidhAne uddezyateti dhAtutvagyApyAnupUrvyavacchino-mityAdau kipaH sthAnivadbhAvasya varNAzrayatvena vAraNamuktaM tala 30 dezyatA tatkAryamiti dhAtutvAvacchinnoddezyatAnirUpitavidhe- yujyate, "sthAnIvAvarNavidhI" [7.4.109.1 iti sUtre yatAzraye pratyaye parata eva tat syAt , na tu nAmatvAvacchilo- 'avarNavidhau' ityasya sthAnivarNAzraye vidhau netyarthasyAzrayaNAt , TO dezyatAnirUpitavidheyatAzrayebhyAmi parataH, bhyAmo'kiddhaDAdi- iha ca na sthAninaH vipaH kazcid varNa AzrIyate DakAravidhApratyayasyasarave'pi dhAtorvihitatvAbhAvAditi 1 na cAtra kipaH | viti na tasya niSedhasya prAptiriti sthAnivadbhAvo duvora iti sthAnivadbhAvanAkArasya na prAptiriti nAsti nyAyopayoga iti cet ?, na-*varNAzraye nAsti pratyayalakSaNam iti nyAyAntarA35 vAcyam , dhuTo varNatvena tasya cAtra vizeSaNatayA''zrayaNena | nurodhena tadAzrayaNAt / yadi va nArya nyAyaH svaprakriyAsammata varNAzrayavidhitvAt sthAnivadbhAvApravRttaH, vizeSaNatayA'pi / ityAzrIyate tarhi AcAryoktiprAmANyAdeva tatra na sthAnivattva-15 varNAzraye vidhau sthAnivadbhAvo netyasya pakSasya tatsUtravyAkhyAyAM | mityAzrayaNIyam / yadi ca "sthAnIvA."[7. 4. 109.] miTAntatatvAta nAmAvalI | iti sUtreNa bhAvAtideza evaM kriyate-'sthAnini sati yad bhavati nAcAryamatapoSaNamityAzayakaH prAcAM vicAro nAvazyaka itya-tad bhavati' ityAzrayaNAt, spaSTaM caitat "sthAnIvAvarNavidhau" 40 vadheyam / atra jJApakaM tu tatra tatra dhAtoH svarUpagrahaNe / [7.4.109.] iti sUtrasthAnIyasya "sthAnivadAdezo'nala
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / vidhau" [pA. sU0 1.1.56.1 iti sUtrasya mahAbhASya ityu- | granthAvatyavRttigranthayoravirodhAt kA'pi zaGkava mAsti. tathAhicyate, tadA'tra na sthAnivadbhAvaprAptiH, sthAnini vipi satIha / "na vRddhizyAviti." [4.3.11.] iti sUtravRttau 'lopokasyApi kAryasya prAdhyabhAvAt / akArAgamabAdhanArtha hi sthAni- 'darzanamAtramiha gRhyate' ityuktam, tatra adarzanamAtramiti pratIkavadbhAvakaraNe spaSTamabhAvAtidezasyAzrayaNaprasaGgAt , sthAnini vipi mupAdAya nyAsakRtA 'na tu luk-lupAvityarthaH, tadrahaNe hi dadhyesatyabhavato'kArasya talloparUpe Adeze'pyabhAvAdidezasyeSTatvAvadhA- tyAdau (? dedya ityAdau) guNapratiSedho na syAt , atra hi kiyo 45 raNAt ! parasUtreNa ca bhAvAbhAvayorubhayorapyatidezaH, kharasya pare luk lup vA na, kintu "aprayogIt" [1. 1. 37.] iti; prAvidhau [7. 4. 110.] iti hi parasUtram, tatsthAnIye | 'Ir2yAJjane'yapi" [4. 3. 97.] iti sUtravRttau "tena vib"acaH parasmin pUrvavidhau" [pA0 sU0 1. 1. 57.] iti lupi sthAnivadbhAvenApi na bhavati" iti uktam / tatra pUrvavRtti pANinIye sUtre bhAvAbhAkyorubhayorapyanenAtideza iti bhASyakRtA | granthasyAyamAzayaH-'lopa'zabdena yadi kazcidevaM manyeta yata10 siddhAntitatvAt / tathA ca tatra sUtre'nuvRttaM sthAnIveti padaM | sAkSAlopArthakena padena vihitakAryasyaiveha lopapadena grahaNamiti 50 sthAnini sati yad bhavati tadAdeze'pi bhavati, sthAnini sati / tanna mantavyam , apitu yathA-kathaJcidadarzana vidhAyakapadena vihita yanna bhavati tadAdeze'pi na bhavatItyarthakam / tathA hi-tatratya | kArya grAhyamiti, sa eva cAzayo nyAsakRtopanyastaH, naitAvatA bhASyam-"kAmamatidizyatAM saccAsaccApi neha bhAro'sti / " luplukoritsaMjJAyAzca bhedo nyAsakArasyAbhimata ityAyAti, ata eva gaNayatItyAdAvakAralope kRte'pi tasyAnena sthAnivattve- sarveSAmapyadarzanArthatvAvizeSAt , adarzanasya cAdezatvamAdizyata 15 nopAntyavRddhirna bhavati, sthAninyakAre satyabhavantyA upAntyaddhe- ityAdeza iti yogArthAnukUlameva, tasya ca sthAnivattvamapi lubA-55 rAdeze'pyabhAvAtidezAt / na caikenaiva sthAnIveti padena kathamekatra | dibhiH sarvaiH zabdavihitasya syAdeva, nahi sthAnivattvamitsaMjJakevalaM bhAvAtidezaH, anyatra bhAvAbhAvayorubhayorapyAtideza iti | kasya na bhavatIti nyAsakAreNAbhihitamiti nAtra tayorvirodha bhinnArthabodhanamiti zaGkayam , zabdAdhikArAzrayaNAt, dvividho | iti // 26 // yadhikAraH-zabdAdhikAro'rthAdhikArAca, tatrAdhikAre eva pUrvatra 20 yo'yoM bodhitaH sa eva paratrApi bodhanIya iti niyamaH, zabdAdhi. __*nayuktaM tatsadRze* // 27 // kAre ca tasya zabdasyaha lakSyAnurodhAd bhinnArthakatvamapyAzrayituM | si0-naNA-namUsahitapadenokta kArya tatsadRze-nan-60 zakyata iti lakSyAnurodhivyAkhyAnAdubhayArthatvasaMbhavAt / tathA sahitapadArthasadRze vijJeyamiti sambandhaH, pUrvataH 'kAryavijJAnam' ca pUrvasUtreNa "sthAnIvA" [7.4.109.] ityaneneha rajjusRDbhyAmi- | ityasyAnuvartamAnatayA tadanukUlamevArthasya kartavyata tyAdAvakArAbhAvAya sthAnivadbhAvo na syAdityakArAdezavAraNAyeha nasahitapadArthazca vyAkaraNe tatpadasvarUpameva, zabdAnAM svarUpasanyAyopayogaH sphuTa eveti yuktamevAtrAcAryaistadupayogakaraNamiti bodhakatvasyeha *svaM rUpaM zabdasyAzabdasaMjJA* iti nyAyena yuktaM pazyAmaH / atredaM vicAryate-kvipaH khamate luklupAderavi- siddhAntitatvAt / yatra ca zabdazAstrIyasaMjJA nayuktA tatra 65 dhAnam, kintu "aprayogIta" [1.1.37.] iti sUtreNa tasya | saMjJisadRzabodhakatvaM tatpadasyeti tatraiva kArya vijJeyam , yathA prayoge'dRzyamAnassetsaMjJAmAtra vidhIyate, iti tasya na sthAnitvaM | "prathamAdadhuTi zazchaH" 1.3. 4.] ityatra 'adhuTiM' iti navA tadadarzanasyAdezatvamiti kathaM tasya sthAnivadbhAvazaGkA, kutazca mayuktaM padaM dhuDbhine tatsadRze varNa eva parataH kAryavidhAyakam , 30 tatsamAdhyartha cintanam / atra cArthe "na bRddhizvAviti" [4. ! na tu ghuibhinne tatsadRze pde|" natrA uktaM padaM najuktapadasadRze 3. 11.] iti sUtrastho nyAsaprantho'pyanukUlaH, tathAhi-tatro- vizeSyabhUte pade vizrAmyati" iti vyAkhyAnamArthikam , na tu 70 ktam "nahi kipo luk lup vA kintu aprayogIt" [1. 1. nyAyArthaH, sarvatra padasyaiva padArthatvAbhAvAt namuktapadasya ca 37.1 iti / tathaiva vRttikRtA 'adarzana luk lopaH lup vA' | padArthopasthApakatvAt / evaM "yat padaM nasA yogAniSidhyate iti pUrvatantrasiddhAntamanusaratA "Ivyazcane'yapi" [4. 3. tatsadRzamevAparaM padaM grAhyam" ityapi bAhulyAbhiprAyakam , 3597.] ityasya vRttau 'zaM sukhaM tatra tiSThatIti kvipi zaMsthAH pumAn' | vyAkaraNe bAhalyena padasyaiva padArthatvAt / vastutastu-nA ityatra ki-luki tasya sthAnivatvena prAptamapi "Iya'jane'yapi" | yogAna tatpadaM niSidhyate'pi tu tatpadArtho niSidhyate, najapadA-1 [4. 3. 97.] itItvaM na syAt , sAkSAd vyaJjanasyAbhAvAt | rthasya niSedhasya tatpratiSedhye padArthe evAnvayaucityAt , 'padArthaH tatsUtre ca vyajanagrahaNasya sAkSAyaanapratipattaye kRtatvAdityu- | padArthenAnveti' iti nyAyAt, udAharaNaM yathA-"thyakye" kam , evaM ca nyAsAnusAra kvipaH sthAnivattvazakaiva na, vRttikR-..2 25.] ityatra nabhyuktena kyapratyayena kyasadRzasya 40 danusAra ca seti kimatra jyAya iti / atredamucyate-tatratyanyAsa- | yakArAderapi pratyayasyaiva grahaNAt , 'gAM nAvaM vecchati' ityarthe
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mammmmmmmmmmmmm kyani-gAvyati nAvyati' ityAdAvavAvI bhavataH, na tu ! kArya vijJAyate / kichAnyadato'ccantaM cvisadRzam , abhUtata-40 goyAnaM nauyAnamityAdau yakArAdI pade pare / atra jJApakaM dbhaavH|" ityuktam / tathA ca khAbhAvikArthagatereva najayuktasya vIzasthale vizeSyAmuktireva / 'kyabhinne yAdau iti dvayamapi / sadRzArthaparatvamityAyAtyetena bhASyeNa / bhASyasthe nyAye ca 'anyavizeSaNameveti vizeSyametanyAyenaiva labhyamiti 'pratyaye' ityoM | sadRzAdhikaraNe' iti dRzyate, tasya cArthaH-anyasmin sadRzArthe 5 labhyate / najA sahoktaM najuktamiti samAsAzrayaNAdevAya nyAyaH | ceti, adhikaraNazabdasyArthaparatvAt , artha hi zabdaH prayujyata paryudAsaviSaya eva pravartate, tatraiva namA saha pratiSedhyasya padasya / iti so'dhikaraNaM zabdasya, tathA cAnyasmiMstatsadRze'the iti 45 sambandhAt, anyatra tu kriyayA sambandha iti kriyAyAM kasyApi kathanenAbhede'pi sAdRzyaM bhavatIti sUcitam / tathA ca sAdRzyasya kAryAntarasyAbhAvAsthAyapravRttiranarthikA syAt / zrUyate caitadanu- ! na bhedaghaTitatvamiti vaiyAkaraNasamayaH sUcito bhavati, yuktaM caitat ; sAriNI prAcAmukti-"paryudAsaH sadRzyAhI prasajyastu niSedhaH / tathAhi10 kRt / " iti / sAdRzyaM ca ka kena rUpeNa grAhyamityatra lakSyAnu- | tatsAdRzyamabhAvazca tadanyatvaM tadalpatA / sAri vyAkhyAnameva zaraNam / atazca "anato lupU"... aprAzastyaM virodhazca narthAH SaT pradarzitAH " 50 59.] iti sUtre'kArasAdRzye gRhyamANe varNatvenaiva sAdRzya | ityabhiyuktoktadizA sAdRzya-bhedayorubhayornaarthatvakathanaM saGgagRhyate na tu svaratvena, tatazca paya ityAdAvapi lub bhavati / | cchate, anyathA sAdRzya eva bhedasyA'pi samAviSTatvena tasya pArtha ityaJca tatra prasajyapratiSedhamAzritya tantra nyAyApravRttikalpanA | kyena kathanaM kathaM saGgataM syAt / prakRtavasammatanyAye ca 'tatsa15 prAcAmanAvazyakI kica prasajyapratiSedhasthale namaH kriyayA- | dRze' ityetAvanmAtroktyA sAdRzyasya bhedaghaTitatvameva, bhinnavya 'nvayasya satvena tatrAsAmarthyAt samAso na bhavatItyasAmarthe'pi / ktyoreva sAdRzyaM bhavatIti yAvat , itybhipretyaanyaarthsyaanuktiH| 55 saunatvAt samAsa iti kliSTakalpanA samAzrayaNIyA syAt / / atra nyAyamaJjUSAyAm-'asya nyAyasyAnirNayAt paryudAse pravRttine taduktamanyatrApi prasajyapratiSedhe' iti yaduktaM tad vivecitameva vRttau| etacca "paryudAsaH sa vijJeyo yatrottarapadena nan / paribhASenduzekhare nArozopAdhyAyenApi sUcitam / 'anityatve 20 prasajyapratiSedhastu kriyayA saha yatra nam // " iti, bhASyasammataphalAbhAvAt iti vdtaa| tasyAyamAzayaH-no yatrottarapadena saha namasamAso bhavati tatra paryudAsaH, yatra bhedabodhakatvamatyantAbhAvabodhakatvaM ca svataHsiddhameva, bhedasthale 60 ca kriyayA tasya sambandhastana prasajyapratiSedho'rtha iti kAri sAdRzyamAnaM lokasiddhameva nyAyena bodhyate / tathA cAsyAnityakArthaH / tathA ca "anato lup" / 1. 4. 59. ] ityatra 'vaphalamidameva yata-kacidasadazo'pi bhinnaH pratIyate. yathAparyadAsa eva, varNatvenaiva ca sAdRzyamiti ca svIkAryam / "anato lapa"[1. 4. 59.] ityatrAsadRzo'pi varNaH pratI25 prasajyapratiSedhavAcinamaH prayoge ca nAyaM nyAyaH, tatra sAdRzyA- yate ityevAnityatvamAsthAturabhiprAyaH / tatra so'pi kenacid nupapatteriti // 27 // varNatvAdinA rUpeNa sadRza eveti tenaiva rUpeNa sAdRzyasya lakSyA-65 *nayuktaM tatsadRze* // 27 // nurodhAdAzrayaNIyatayA doSAbhAvenAnityatvAzrayaNe na kimapi ta0-ayaM ca nyAyo na viziSTavacanarUpo'pi ta svAbhA- phalamiti / lokasiddhatayA caitanyAyalabhyArthasya na jJApakApekSavika eca, pratIyata eva nasamabhivyAhAre tatsadRzAnyArthapratItiH, / svamiti jJApakatvenAmipretamasya phalameveti svIkartavyamityapi 30 yathA-abrAhmaNamAnayetyuktaH kazcidU brAhmaNasadRzaM kSatriyAdi | nAgezAdInAmabhiprAyaH / tathAhi-"yyakye" [1. 2.25.1 puruSamevAnayati, na tu loSTakASThAdikamAnIya kRtI bhavati / ityAdau vizeSyAnuktirevaitajjJApiketi yat pUrvamuktaM tadiha phala-70 hai-"bhRzAdibhyo bhuvyacvelopazca halaH" [pAsU0 3. tvenaiva yojyaM. yadetacyAyabalAdeva tatra vizeSyopalabdhiriti / 1. 12.] iti sUtre mahAbhASye 'acveH' ityucyamAne 'ka divA : sAdRzyasya ca bhedAghaTitatvamityayamarthaH spaSTatayA pratipAdito bhRzA bhavanti' ityarthe'pi bhRzazabdAt kyaGpratyayaH kasmAnna vaiyAkaraNalaghumaJjUSAyAM teneti vizeSajijJAsubhistata evAvaloka35 bhavatItyAzaGkaya-"najivayuktamanyasadRzAdhikaraNe tathA hyarthagatiH / nIyam, iha ca svagranthAnapekSitatayA na prapaJcitam // 27 // [vArtikam ], nayuktamivayuktaM vA yat kiJcidiha dRzyate, tatonyasmiMstatsadRze kArya vijJAyate, tathA hyoM gamyate, agrAhmaNa- | ___*uktArthAnAmaprayogaH // 28 // 75 mAnayetyukte brAhmaNasadRza evAnIyate, nAsau loSTamAnIya kRtI! si0-ukto'rthoM yeSAM te uktArthAsteSAm-uktArthAnAM, bhavati, evamihApyacveriti pratiSedhAdanyasminnavyante visadRze | parapratyayAdyabhihitasvArthAnAM pratyayAdInAm, aprayogaH-anucita
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / prayogaH-aprayogaH, prayogo na kArya iti nyAyArthaH arthapratyAya- 'samAse' ityekavacana nirdeze'pyekatvarUpasyArthasyoktAvapi "caunArthameva zabdAH prayujyante, te ca sAmAnyato dvidhA pratyayAH chautau samAse"[1. 2. 17.] ityAdiSata nirvAhe siddha aikyaprakRtayazca, tathA ca yeSAM pratyayAnAM prakRtInAM vA'rthAH prakRte zabdaprayogaH spaSTArtha eva / yattu kaizcit , 'annatyaikagrahaNenAsya prayuktairanyaiH pratyayaiH padairvA'bhihitAsteSAM punaH prayogo vyartha eva nyAyasyAnityatvamiti sUcyate' ityuktaM tat tu na sAdhu-loka5 syAt ,arthapratyAyanarUpasya prayojanasyapUrvameva sampannatvAt ,tatazca siddhasyApyasya nyAyasyAnityatvasya jJApayitumazakyatvAt , 45 khabhAvasiddha evArtha iha vacanarUpeNa paThita ityavadheyam , yathA jJApakasiddhasyaivAsArvatrikatvAt ; 'yat tu jJApakamihopanyasta "kriyate kaTastena' ityAdau karmAdInAmarthAnAmAtmanepadAdinokta tannAsya nyAyasya sAdhanAyA'pi tu lokasiddho'yaM nyAyaH svena tatra tatra [karmAdau-kaTAdau] karmatvabodhikA dvitIyAdayo zabdazAstre'pi samAzrIyata ityetAvato'rthasya sUcanAyaiva / astu motpadyante, kintu pariziSTe nAmArthamAtre prathamaiva bhavati kacicca vA'tratyaikyagrahaNena *vicitrA sUtrANAM kRtiH* ityetanyAya10 lokaprasiddhyA kasyacid vaicitryasya vivakSayA botArthasyApi jJApanadvAroktArthaprayogarUpasya vaicitryasya sUtre'nujJA kriyate 50 prayogo bhavati, yathA-'akSaNA kANaH padA khAH' ityAdau, atra iti kalpanA // 28 // hi kANasvasyAkSNoH khAtvasya pAdayozca sambandhe nizcite'pyasini vairUpyasya pratibhAsanAyaivaM prayogaH kriyate, iti *uktArthAnAmaprayogaH* // 28 // vizeSArthabubodhiSayoktArthasyA'pi prayoge doSA'bhAvaH / loka- ta0-asya nyAyasya lokrasiddhatvamapIti vRttI pratipAdi15 prasiddhyA vA tathA prayogaH, nahi laukikI prasiddhiranuyoktuM | tam , lokasiddhasya cAsya jJApakena zabdazAstre'pyabhyanujJA zakyA pravAhasyAnAditvAt / tathA 'kriyate kaTaH' ityAdAvapi kriyate / tathA ca kriyate kaTa ityAdau karmaNa uktatvAd dvitIyA 55 karmavayodhakapratyayAdiprayogApattiriti tadvAraNArtho'yaM nyAyaH / na, citrA gAvo'sya santItyAdau matorarthasya bahuvrIhiNAbhihitasamAzrayaNIyaH / "raghuvarNA." [2.3. 63.] iti sUtre tvAnmaturna, gargasya gotrApatyAnItyarthe samutpannasya yajao lupi punaekazabdasya niyamArthatvakathanamatra jJApakam , tathA hi tatra vRttiH- | ryana na, 'saptaparNa'zabde sapta sapta parNAni santi yasyetyarthasattve'pi 20"pade ityetAvatevaikapade labdhe ekagrahaNaM niyamArtham , ekameva | vIpsAyAH samAsenaivoktatvAd dvivacanaM netyAdIni phalAni / yannityaM tatra yathA syAt , yadekaM cAnekaM ca tantra mA bhUt" iti / pANinIyavyAkaraNe tu-ukta karmAdau dvitIyAdivibhaktInAmabhAvAya 60 yasa vidhyartha na sambhavati tadeva niyamArtha kathyate, siddhe | "anabhihite" [pA. sU0 2.3.1.] ityadhikArasUtraM kriyate / satyArambho niyamArthaH* iti *vidhiniyamayoH sambhavato ! tatrAnenaiva nyAyenoktArthAnAmaprayogAdeva vibhaktInAmanutpattI bidhireva jyaayaan| iti ca nyAyAbhyAm , vidhezvAsambhavatva- siddhAyAM tasya vaiyarthyamAzaGkayetthaM samAhitaM tatraiva mahAbhASye25 metanyAyamUlameva / tathAhi-yadi prakRtasUtrasthaikazabdasyaivaika- "anabhihitastu vibhaktyarthastasmAdanabhihitavacanaM[ vArtikam ], svamAtramarthaH syAt, sa ca vidhAvatriyAt , kintu vinApyeka- | anabhihitastu vibhaktyarthaH, kaH punarvibhaktyarthaH ?, ekatvAdayo 65 zabdenaikatvArthasya tatra bodhasaMbhava iti na sa vidhyarthaH, yathA- | vibhaktyarthAH, teSvanabhihiteSu satsu karmAdayo'bhihitA vibhaktI"hasvo'pade vA" [1.2.22.1 ityanApade ityaikavacanaikatvasya nAmutpattau nimittAni mA bhUtraniti / tasmAdanabhihitavacanam , vivakSayA 'na cet tau nimitta nimittinAvekatra pade syAtAm tasmAdanabhihitAdhikAraH kriyate / avazyaM caitadevaM vijJeyam30 ityartho bhavati tathehApyekazabdAbhAve'pi 'pade' ityatraikatvasya ! ekatvAdayo vibhaktyA iti / 'abhihite hi prathamAbhAvaH' vivakSayA 'ekatrapade' ityartho labhyetaivetyekagrahaNamuktArthatvAda- (vArtikam ] yo hi manyate-'karmAdayo vibhaktyA , teSvabhihi-70 gAha vidhAvanvayamalabhamAna vyartha sat vRttyuktamartha grAha- teSu sAmAnme vibhaktInAmutpattirna bhaviSyati iti, prathamA yatIti, tena ca 'nRnAthaH' ityatra samudAyasyaikapadatvam, / tasya na prApnoti, va? vRkSaH plakSaH, kiM kAraNam ? prAtipadike antarvativibhaktyA ca pratyekasyA'pi padatvAdanekapadatvaM ceti | noktaH prAtipadikArtha iti / " [iti bhASyam ] / ayamAzayaH35 naikamevedaM padamiti RvarNAt parasya nasya NatvaM na bhavati / tathA karmAdInAM vibhaktyarthatvamAzritya "anabhihite" ityadhikArasUtra cAya nyAyastatrAzrita iti labhyate, anyathA 'pade ityanenaikatve mAkSiptam , tanna zobhanam na kevalaM karmAdIni kArakANi vibha-75 labdhe'pi punarapyekapadenaikatvArthasya kathanaM kathaM vyartha vijJAyeta / / tInAmarthA api tvekatvAdikA saMkhyA'pi vibhaktyarthaH / tathA hievaM ca kadhiduktArthAnAmapi prayogaH spaSTArthaH *dviddhaM subaddhaM / "nAmnaH prathamaika dvi-bahau" [2. 2. 31.] iti sUtrasthasya bhavati iti nyAyAnukalo vA, yathA-"ziro'dhasaH pade samA- 'eka-dvi-bahau' iti padasya "kramaNi" [2, 2.40.] ityAdi40 saikye" [2.3.4.] iti sUtre aikyazabdaprayogaH, atra hi vibhaktividhAyakasUtraiH sahaikavAkyatA bhavati, tatra yadaikatvAdIni
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / vizeSaNAni karmAdIni vizeSyANi, ekasya yat karma tatra dvitI- zobhanamiti ca, kRtaH kaTo bhISma udAra zobhano darzanIya iti yaikavacanamityevaM rUpeNa] tadA karma dvitIyArthaH sampadyate, taca ca karoterutpadyamAnaH ko'navayavatvena sarva karmAbhidhatta, kaTayadA kRdAdipratyayairabhihitaM bhavati tadoktArthatvAd dvitIyAyAH zabdAt punarutpadyamAnayA dvitIyayA yat kaTastha karma tat zakyaprAptireva netyanabhihitAdhikAravaiyarthyamAyAti / yadA tu karmAdInAM mabhidhAtuM na karmavizeSaH" / ayamAzayaH-bhISmAdiyuktakaTasamba5 vizeSaNatvamekatvAdInAM vizeSyatvaM-karmaNo yadekatvAdi tatra dvitIyai- | ndhikarmatvaM pratipAdyam, tatra ca yathA kaTazabdena bhISmatvAdInA-45 kavacanamiti, tadaikatvAdayo vibhaktyarthAH sampadyante, te cAbhi-manamidhAnAt tadabhidhAnAya bhISmAdizabdaprayogaH, tathA kaTahiteSvapi kRdAdibhiH karmAdidhvanabhihitA iti tadabhidhAnAya / zabdAdutpannayA dvitIyayA bhISmAdizabdAzritA karmatvazaktiranabhidvitIyAdInAM prasaGge tadvAraNAya kartavyo'nabhihitAdhikAraH |hiteti tatrApi tadviziSTakaTakarmatvapratipAdanAya dvitIyA bhaviSya tathA ca "karmaNi" [2. 2. 40.] ityAdau saptamInirdeza ! tyeveti / athavA yad yat karotikriyayA''stumiSTatamaM tat sarva 10 ekatvAdapekSaH karmaNi yadekavAdi tatra dvitIyeti, na tvabhidheya- karma dravyaM guNo vaa| na hyasau kartA kaTamAtreNa santuSyati, kintu 50 [karma pratipAdanAya, evaM ca karmAdyAzritAnAmekatvAdInAmapi | bhISmatvAdiguNaviziSTena, tatra karoti kriyAyAM pRthaka sarveSAM karmatve vibhaktyarthatve pAramparyaNa karmAdInAmapi nimittatvamiti kRdA- pratyeka dvitIyotpattiH, pazcAt tvekavAkyatayA vizeSaNavizeSyadipratyayaiH karmAdInAmuktAvapi tadAzritakalAdInAmanuktatvAt bhAvaH / tathA ca na viziSTasya karmatvaM, kintu kriyAyAM karmatvenA tannimittA dvitIyAdivibhaktistatra mA bhUditi, anabhihitAdhi- nvitayoH pazcAnmanasA vizeSaNavizeSyabhAva ityeke| pare tu15 kAreNAna bhihitAnAM karmAdInAmekatvAdAveva dvitIyAdivibhaktI.. "sAkSAtphalAzrayasya dravyadvArA phalAzrayasya ca karmatvam / evaM ca 55 nAmekavacanAdi bhaviSyatIti nAtiprasaGgo bhavati / kizca karmAdayo / bhISmasyApi pRthakkarmazaktiviziSTasyaiva bodhana bhISmapadAt, dravyevibhaktyarthA iti mate nAmArthasyApi vibhaktyarthatvena bhAvyamiti | NAbhedAnvayAt tu tasyAH zaktervAkyArthabodhe viziSyA'grahaH, mAmArthasya nAnavoktatvAt tatra prathamA vibhaktirna prApnotIti / bhISmakaTayorbodhazca vizeSaNa-vizeSyabhAvenaiva" ityAhaH / athavA 'vRkSaH plakSaH' ityAdayaH prayogA na syuH / ekatvAdInAM vibhaktaya- bhISmAdInAM svayamakarmatve'pi vizeSyasambandhinyaiva vibhaktyA 20 rthatvapakSe tu tadabhidhAnAya prathamA pravartata iti na doSo bhavati / bhAvyam , tadekayogakSematvAt , kevalAnAM ca nAnAM *na kevalA 60 khamate tu "karmaNi" [2. 2. 40] iti sUtre 'dvitIyA' itya- prakRtiH prayoktavyA* iti niyamena prayogAnahatvAt , tato yathA sthAnuvartanAt tadapekSayaiva saptamI samucitA, na tu 'eka-dvi-bahI' ! rAjasuhRdaH svayaM nirdhanA api rAjadhanenaiva dhanavanto dhanaphala. iti pUrvAnuvRttApekSayA / kiJca saMkhyAyAH prAyeNa vizeSaNatvasyaiva ! bhAjo vA tathA guNA api svayaM karmatvAbhAvavanto'pi karmatvavantaM dRSTatayA 'ekatvaviziSTe karmaNi' ityevArtha ucita iti karmaga / kaTAdikaM vizeSayantastadIyakarmatvaphalabhAjo bhavantIti nAsmatpakSe 25 uktatvena dvitIyAprAptiriti nAnabhihitAdhikArAvazyakateti | kaTAdivizeSaNebhyo bhISmAdibhyo vibhaktyaprAptiriti / uktaM caitat 65 siddhAntaH / atredaM zaGkayate-"yadi karmAdayo vibhattyarthAstA-: "karmaNi" [2.2.40.] iti sUtre bRhadvattAvapi / vizeSajibhihite prathamAyAH pravRttyA kaTaM bhISmamudAra zobhanaM vA karotI- jJAsubhizcAkaragranthA avalokanIyAH ! akSNA kANa ityAdAvasya tyAdau kaTazabdAdutpannayA dvitIyayA karmaNo'bhihitatvAt tatra nyAyasya nAzrayaNamiti sUcitaM vRttau, tatrAyaM vizeSo'bhidhIyate bhISmAdibhyaH prathamA prApnoti, dvitIyA na prApnoti, bhISmAdi / kANazabdaH "kaNaNa nimIlane" ityasmAcaurAdikAddhAtoracpratyaye 30 vizeSaNaviziSTasya kaTasya karotikriyAvyApyatvAt karmatvama. ghani vA kRte vyutpAdyate, sa cAkSisambandhinimIlanarUpe guNe 70 tacca kaTazabdAdutpannayA dvitIyayA'bhihitamiti bhISmAdibhyo rUDhaH, tathApi guNa-guNinorabhedopacArAta, kAgo'syetyarthe vihidvitIyAyA aprasaGgAt prathamA syAt, yathA kRtaH kaTo bhISma | tasya matormatAntare lumvidhAnAd vA kANazabdaH kANatvaguNaviziSTe udAraH zobhano darzanIya ityAdau kRdhAtorutpadyamAnena tenAbhiH | jane'pi rUDhaH, akSaNyapi ca prayujyate-akSi kANamasyeti / tathA hitaM karmeti kRtvA bhISmAdibhyo dvitIyA na bhavati, kintu pratha-: ca kANo devadatta iti kathite'pi vivakSitArthapratItirbhavatyeve35 maiva bhavatIti / atredamucyate-"nAyaM doSo mama mate, sAma- , tyakSNA kANo devadatta iti laukikavyavahArAdeva prayoga iti 75 *nme vibhaktInAmutpattirbhaviSyati, asti ca sAmarthyam , kim ? tatratyagranthAzayaH / yadi ca kANazabdasya guNamAtraparatvaM tarhi karmavizeSo vaktavyaH / athavA kaTo'pi karma bhISmAdayo'pi, tatra ! nimIlanarUpaguNamAtrasyaiva tena zabdena pratItyA'kSNA saha tasya "karmaNi" [pA. sU. 2. 3. 2.1 ityeva siddham / athavA guNasya sambandhapratipAdanAyAvazyaka evAkSizabdaprayoga iti nAtra kaTa eva karma tatsAmAnAdhikaraNyAd bhISmAdibhyo dvitIyA bhavi- | prakRtanyAyaprasarAksara iti bodhyam / "raghuvarNA." [2. 3. 40 Syati / asti khalvapi vizeSaH-kaTaM karoti bhISmamudAra darzanIyaM / 63.1 iti sUtre 'ekapadeM' ityatraikazabdasya niyamArthatvamiti 80 8 nyAyasamu.
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / %Arrary 45 pratipAditaM bRhadvRttA, tadevAnUditamiha vRttAvapi prasaGgena, tatra niya- samAsAntarASaTakatvArthasya niyamasya lAbhAyaikyagrahaNamiti tenAsya mAkArazcetthaM pradarzitaH-'ekameva yannityam' iti, tasya cAkhaNDa- nyAyasyAniItatvajJApanAsaMbhavaH / kRte caivaM niyame ziraHpadasya meva yat padamityarthaH, akhaNDapadatvaM ca padAghaTitapadatvam , samAsAntaraghaTakatvasyApi sattvena satvaM na bhavati // 28 // 'nR nAthaH' ityAdeH samudAyasya padaghaTitapadatvAt padAghaTitapada5tvAbhAvena tatra na nntvprvRttirbhvti| na ca 'mAtabhogINa' ityAdI *nimittAbhAve naimittikasyAmAtRpadaghaTitatvena padAghaTitatvAbhAvena NatvaM na syAditi 'pyabhAvaH // 29 // vAcyam . nimittimatpadAghaTitatvamakhaNDapadatvamiti svIkAreNa : sila-loka hi dvividhaM nimittakAraNaM dRzyate-kAryasthimAtapadasya nimittimattvAbhAvena bhogInetyasya kevalapratyayasya vA / tiniyAmakaM tadaniyAmakaM ca, prathamaM yathA nyAyanaye--apekSA padatvAbhAvena ca 'mAtRbhogIna' iti samudAye viziSTAbhAvasattvena buddhiH, 'ayamekaH, ayamekaH' iti pUrvamapekSAbaddhiIyate. tato 10 Natvasiddhau vAdhakAbhAvAt , nimittaM repha-SakAroM nimittI nakAra dvitvasaMkhyotpattiH, tato'pekSAbudvinAzaH, tato dvitvanAza iti iti pAribhASiko'rthaH / na ca suparvaNeyAdA nimittimatpadaM tu parva-hi kramo'bhyapeyate naiyAyikaiH, tatra apekSAvRddhi reva dvitvotpa-50 niti, taddhaTitatvena NatvaM na syAditi vAcyam , nimittAnadhi.. tenimittamiti nimittabhUtApekSAbuddhinAzAnaimittikasya dvitvakaraNanimittamatpadAghaTitatvamityakhaNDa padatvasya pariSkRtalakSaNasvI '' syApi nAza iti kAryasthiti niyAmaka nimittakAraNamiti kArAt, atra ca parvajityasya nimittAnadhikaraNatvAbhAvanAkhaNDa | gmyte| yathA vA ghedAntanaye prArabdhasya karmaNo vikSepasthi15 padatvAkSaterdoSAbhAvAt / na ca gandharvasya gAnaM-gandharvagAnamityAdI gati-kAraka-ThasyuktAnAM vibhaktyantAnAmeva kRdantaivibha tiniyAmakatvam , karma hi dvividha-saJcitaM prArabdhaM ca, yat ktyutpatteH prAgeva samAsaH iti nyAyena gAnetyasya padanvAbhAvena / ' phalapradAnonmukhatAM na gataM tat prathamam , yacca phalapradAnonmu-55 samudAye nimittAnadhikaraNanimittimatpadAbhAvarUpaviziSTAbhAvasa khatAM gataM tad dvitIyam, tatra prathamasya tattvasAkSAtkAreNa tvenAkhaNDapadatvAkSaterNatvamApadyateti vAcyam , padazabdena padatva [brahmasAkSAtkAreNa] nAzaH, "kSIyante cAsya karmANi tasmin 20 yogyasyAvato grahaNenArthavattvasya ca tatra [gAnazabde ] sattvena | dRSTe parAvare // " [muNDako0 2.2.5.] iti zruteH / dvitInimittAnadhikaraNanimittimatpadAbhAvarUpasyAkhaNDapadatvasya tatrA- ! yasya [prArabdhasya ] karmaNastu bhogAdeva kSayaH, "nAbhuktaM bhAvena doSAbhAvAt / kiJcadazasthale vibhaktItarAnapekSayA loke'rtha- kSIyate karma kalpakoTizatairapi // " iti vacanAt, tat karma 60 viSayakabodhajanakatvaM padatvamiti pariSkArasyAdarAdapi na doSaH, yAvadasti tAvad bhogAtmakaH saMsAraH, tannAze ca saMsAranAza gAnetyasya tAdRzapadatvasyAkSateH / nanu sarvanareNetyAdI sarvazanda- iti saMsAranimittasya prArabdhakarmaNo naimittikasya saMsArasya se ghaTakarephottaratvena naraghaTakanakArasyApiNatvaM syAt nimittAnadhi- sthitiniyAmakatvam, iti vedAntinAM prkriyaa| kAryasthityakaraNanimittimatpadAdhaTitatvasyAbhAva iti ca kathane ca taduttaravibha- niyAmakaM ca daNDAdi, tamAze'pi ghaTanAzAdarzanAta, tathA ca ktinakArasyApi NatvaM na syAdi cet ? 'raSuvarNAt' ityatra vaiziSTadhaM / dvidhA'pi nimittanaimittikabhAvasya darzanAd vyAkaraNazAstre ni-65 paJcamyarthaH repha-SakAra-prakArAnyatamaviziSTasya nasya NatvamityarthaH / mittanaimittikayoH ko niyama ityAzaGkAyAmayaM nyAyaH pravartate / sUtrasya, vaiziSTayaM ca khottaratva-khAghaTitapadAghaTakatvobhayasamba- / nimittasya-samavAyyasamavAyikAraNabhimakAraNasya, abhAve30ndhena, ekapadagrahaNaM cAtraivArthe tAtparyagrAhakam / sarvanareNetyatra / nAze sati, naimittikasya-nimittamAzritya jAtasya kAryasyApi, naraghaTakanakAre rephavaiziSTayaM nAsti, svottaratvasattve'pi vAghaTi / abhAvaH-asattvamiti nyAyA'rthaH / tathA ca vyAkaraNe nimittatapadAghaTakasvarUpadvitIyasambandhAbhAvAt / tatraiva vibhaktinakAre kAraNanAze tannimittakasya kAryasyApi nAzo bhavatItyAzrIyate 70 naraghaTa karephavaiziSTyamasti, svottaratva-svAghaTitapadAghaTakatvobhaya- iti bhAvaH, yathA-bimbazabdAlatAvizeSanAmatvavivakSAyAM sambandhasatvAt, iti tasya NatvasiddhirityalaM bahutarakSodena / gaurAditvAnDIpratyaye sati "asya yAM"|2.4.86.1 35 "ziro'dhasaH pade samAsaikye" [2. 3. 4.] iti sUtre aikya-iti bimbAkAraluki ca-'bimbI' iti rUpaM bhavati, tato grahaNenAsyAnititvaM yaduktaM prAcInastadvRttau pratyuktameva, tatrAyamapi bimbyAH phalamityarthe hemAditvAdani "phale" [6.2.58.] hetuH-'samAse' ityetAvatA ekasmin samAse ityetasyArthasya lA- iti sUtreNa phalArthapratyayasyAo lupi "DayA degauMNasyAkki-75 bhe'pi paramazirasaH padamityarthe paramaziraHpadamityAdI sattvavAraNA-pastaddhitalukyagauNIsUcyoH" [2.4.95.] iti DInivRttI sambhavaH, asti hi ziraHzabdasya padazabdasya caikasminneva SaSThI- | "asya yA luka"[2. 4. 86.] iti DInimittakAlako'pi 40 tatpuruSasamAse sattvam / tathA vaikasminneva samAse ityarthasya / nivRttyA akArasya sthitirbhavatIti 'bimbam' iti rUpaM bhavati /
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / tathA ca nimittavinAze naimittikavinAzaH spaSTa evAtra / asya / yAnAzrayaNavyavahAraH prdrshitH| nAgezAdibhizcaitanyAyasiddhAnAM 40 jJApakaM tu "na sandhi0" [7.4.111.] iti sUtreNAllaki prayogANAmanyathA siddhiH pradarzitA, zakyate ca khamate'pi tathAkartavye DIluk sthAnivadbhAvaniSedhoktiH, tathA hi-tatsUtravRttau | | 'sya nyAyasya prayojanAnAmanyathA siddhiH pradarzayitum , tathAhiDIvidhI karIbye svarAdezasya sthAnivadbhAvaniSedhasyodAharaNaM 5 jimbamiti darzitam / tathA hi-bimbamityatra phalArthakapratyayasya / bimnyAH phalaM bimyamityatrAlapo nimittasya kIpratyayasya luki tannilupi "DayAdeH0" [2. 4. 95.] iti vihitasya DIlukaH ! mittakasyAlpo nivRttiriti prayojanatvenoktam, taccAnyathApi svarAdezarUpatvena paranimittakatvena tasya "svarasya pare prAmvidhaH siddham , tathAhi-padAvadhike'nvAkhyAne bimbaI+aya+si'iti 45 7. 4. 110.] iti sthAnivadbhAye sati GIpratyaye sadbhUtatAM sthitAvaparanimittakatvenAntarasatvAdo luki DIlugallakoH prAptI prApta tasmin pare "asya DyA luka" [2.4.86.] iti bimba- DIlakaH paratva cAluk |2.4.86.Jhaataabmb- DIlukaH paratvAt pravRttAvalako nimittAbhAvAdevApravRttiH / itthaM 10 zabdAkArasya luk prasajyeteti sthAnivadbhAvaH pratiSidhyate / yadi . ca "na sandhi0" [7. 4. 111.] iti sUtrasya DIlukaH cArya nyAyo na syAt tarhi bimbazabdAkArasya pUrvameva luptatvena tadrakSaNArthaH sthAnivadbhAvapratiSedho vyartha eva syAt, etanyAya / sthAnivadbhAvaniSedhakatvamapi svata eva caritArthamiti na kAcidanusadbhAve tu phalapratyayalugnimittake yo lukaraNe tannimitta- / pratini papattiH / yacokaM "hadirhasvarasyAnu navA"|1.3.31. 1 iti 50 kasyAlako vinAzAdakArasya sadbhAva iti / tadrakSaNArtho DIlukaH sUtre'nugrahaNasyaitanyAyAnityatvajJApakatvamiti tadapi vicAryatAm, 15 sthAnivadbhAvaniSedhaH sArthako bhavati / itthaM caitanyAyaM vinA-: tathAhi-nyAyamajaSAgranthaH-"anvityasyAbhAve kila prorNanA 'nupapadyamAnAmakArapratyAvRttiM vinAnupapadyamAnA sthAnivadbhAva ! tyatra prathamamantaratvAdarnudhAtornasya dvairUpye kRte pazcAt parokSA niSedhoktiretanyAyajJApikA / nimittakAraNasya kAryasthiti hetukatvena bahiraGga dvivacanaM syAt , tathA ca prorNanAvelyaniSTa niyAmakatvapakSAbhiprAyazcAyaM nyAyaH / tadaniyAmakatvapakSAzrayaNamapi zAstre dRzyate lakSyAnurodhAt, tathAhi-munInA rUpaM prasajyetetyanugrahaNaM kRtam / yadi cAyaM nyAyo niyata eva 55 20 mityAdau "dI| nAmyatisUcatasRSaH" [1. 4. 47.7 ityanena : syAt tadA rephAnantaryajaM nasya dvairUpyaM kRtamapi dvivacanakaraNe dIrgha kRte nAnimittasya hasvasyApAye'pi naimittiko nAm na rephasya guvyavadhAnabhavanena etanyAyAnnivartata eveti kuto'niSTAnazyati / evaM cAsya pakSasyAzrayaNe kecijjJApakamapi dadati-: pattiriti tadvAraNAya kuto'nugrahaNaM kuryAt" iti, tanna zobhanam"dirhasvarasyAnu navA" [1. 3. 31.] iti sUtre'nugrahaNa, dvitvasya dviHprayogarUpatvena zabdAntaratvAbhAvenAvyavadhAyakatvAt / tacca na yuktamiti vivecayipyate vivaraNe / tathA ca vyavasthita- ayamAzayaH- yadi dvitvena kiJcid vilakSaNaM vastu madhye kriyeta 60 25 yoranayoH pakSayorlakSyAnurodhAdAzrayaNenaiva sarvalakSyasiddhau | tarhi vyavadhAyakatvamityAnantaryavidhAtaH syAt , na ca kimapi nyAyasyAsya viziSya svIkAro'nAvazyaka ityapi tatraiva vive vilakSaNaM vastu kriyate, sa eva 'nnu' zabdo dviH paThyata iti cayiSyate // 29 // : parasyApi 'bru' zabdasya pUrvAbhinnatvaM tadaGgatvameva vA siddhamiti *svAgamavyavadhAyakaM bhavati iti nyAyena tatra vyavadhAnAbhAvAt nimittApAye naimittikasyApyapAyaH // 29 // prakRtanyAyaprasarAbhAvena nakAradvayasya zravaNaM syAdeveti tadvAraNAya 65 ta0-asya nyAyasya yathA lokasiddhatvaM tathopapAditaM vRttau| sArthakamevAnugrahaNamiti tajjJApakatvakathanaM kathaM saMgataM syAt / 30 vastutastu nAsya nyAyasyAvazyakatvamiti navInAH kathayanti, nirU- . / tathA ca munInAmityAdau dIrgha kRte hakhanimittakasya nAmo'vinApitaM caitat *akRtavyUhAH pANinIyAH* iti nyAyavyAkhyAvasare zAya laukikaM nimittakAraNasya kAryasthityaniyAmakatvameva svIkartaparibhASenduzekhare nAgezena / ayaM ca nyAyaH [akRtabyUha-! vyamiti lakSyAnurodhAdubhayoH pakSayoH samAzrayaNameva yuktaM, sati nyAyaH ] prakRtanyAyAnimittopAye naimittikasyApyapAyaH* itye. nATato. yApyapAyaH* itya : tAdRze lakSye'mihite / parAkAntaM cAtra navInabahutaramiti vista-70 tanyAya sthAnIyaH kaiyaTAdibhirAzritaH, spaSTaM caitat "samarthAnAM rabhiyA na prapazyate / na ca prorNanAve yatra 'gu'zabdasyAvyavadhAya35 prathamAdbA " [pA0 sU0 4, 1.82.] iti sUtre kaiyaTe, kintu : katvaM sAdhayatA rephAdavyavahitatvena tasya [agrimanakArasya ] NatvaM mahAbhASye kApyasya nyAyasya carcA na kRtaa'| ukta ca keyaTenApi kathaM vAraNIyamiti zaGkatham , 'gu'zabdasya dvitvaM pratyeva svAGgatva"asiddhavadatrAbhAt" [pA0 sU0 6. 1. 22.] iti sUtre ! svIkArAt, Natvasya kRte tu tasya vyavadhAyakatvaM sthAsyatyevetya"nimittAbhAve naimittikasyApyabhAva iti paribhASAyAH bhASyakAre- doSAt / vastutastu nyAyo'yaM nAvazyaka iti pUrva varNitameveti 75 NAnAzrayaNAt" iti / tatra ca mahAbhASyakArasya tatra tatra tabhyA- ! dik // 29 //
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 nyAyAsindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / morrowravina-rrrrrrn - - -- - RArvonnovaranpornvrunawwarharur........ -marin Mirrnran nvr... *sanniyogaziSTAnAmekApAye- puMlliGgatvasya sadbhAvAt / tata ekAntaprAptamapi natvaM niSedhuM 40 yad yatro na kRtastajjJAyate-dIrghasyAbhavane etacyAyabalAnatva'nyatarasyApyapAyA* // 30 // mapi na bhAvItyAzayaiva / " iti / atredamucyate-"lakSye kAryasi--saM-samuccayena, niyogaH-vidhAna-sanniyogaH, tena madRSTvA tadanusArilakSaNAnumAna lakSyaikacakSuSkANAM kRte syAdapi, ziSTAni kathitAni-sanniyogaziSTAni, teSAM madhye, ekasya, 2. lakSaNaika cakSuSkANAmadyatanAnAmasmadAdInAM kRte tu tannocitam , 5 apAye-vinAze sati, anyatarasya-avaziSTasyApi, sahavetyarthaH, 'asmadAdayastu zAstrakradacanamanasarAmaH, tadabhAve ca lokarIti-45 apAyaH-vinAzaH, iti sAmAnyato nyAyArthaH / yadyapyanyatara mevAnusarAmaH, na tu lakSyabalAt tAdRzaM vacanAntaraM kalpayituM padasamabhibyAhAreNa sanniyogaziSTayoriti dvivacanameva nirdeSTa , STa prabhavAmaH / AcAryavyavahAreNa-tAdRzaprayogANAmAcAryaiH kRtayuktam, dvayorevekasya nirdhAraNe'nyatarazabdasya prayogAditi svena ca kalpayitaM zakyetA'pi, yadyAcAryaiH svakIyaprayoga sanniyogaziSTAnAmiti bahuvacanamanucitamiti pratibhAti, svena tadallekhaH kRtaH syAt, na caivaM tathA dRzyate, tatazca samu10 tathApi sanniyogaziSTau ca sanniyogaziSTau ca sanniyogaziSTA: cayArthacakArayogavidheyatvamevaikApAye'nyatarApAyaheturityAsthe- 50 cetyevaMrUpeNa dvitvaviziSTAnAM sanniyogaziSTapadAnAM sahoktI yamiti yuktamutpazyAmaH / AcAryairvacanarUpeNAsya nyAyasya paTiprastutAyAmekazeSeNa sanniyogaziSTAnAmiti bahuvacananirdeza tatvaM vA'tra pramANamastviti samAzrayaNIyam" iti varamaprAmAiti vyAkhyAne doSAbhAvaH, vivecayiSyate caitadanyatra, samu- / NikajJApakAntarakalpanayetyalamatigaveSaNayA / anena nyAyena cayena vihitaghaTakAmyatarasyApAye sambhAvite tadubhayorapya-: svabhAvata evAnyatarasyAbhAve itaradApi nivartata iti prasakte sati 15 nutpattiH kartavyeti bhaavH| loke yugmajAtrAdAvekasyAbhAve'pi tadanyasya sattvadarzanAt , savyetaraviSANayorapi sahaiva jAtayo gauNasya nivRttau mukhyasya na nivRttiriti pakSAntarasyAgrimanyA-55 rekasya kathaJcid vinAze'parasya sadbhAvadarzanAca tathaiva zAstayi yana pratipAdanAdasyAnityatvamityapi labhyate, tena varNavAcakamA jJAyIti tannivRttyartho'yaM nyAyaH / apAyo'bhavanaM ca dvidhA' 'eta-zyata zabdAmyA stri ! 'eta-zyeta'zabdAbhyAM striyAM "zyetaitaharitabharatarohitAd varNAt bhavati-bhUsvA'pi nivRttirmUlato'pyabhavanaM ca dvayamapyetasyAya- tAnazca More to nazca" [2. 4.36.] iti DIpratyaye takArasya nakArA20 vissyH| tatrAdya yathA-pacandrANyo devatA asthatyarthe "devatA" ! 19 deze-'enI, zyenI' iti, tAbhyAmapatye'rthe "dvisvarAdanadyAH" [6.2.1.1.] ityaNi "dvigoranapatye yasvarAdelayAti, 6.1.71.] ityeyaNapratyaye "avarNavarNasya" [7.4.68.] 60 6.1.24.] iti tasya lupiyAdegauNasya.... itIkAralope-'aineyaH, zyaineyaH' iti rUpe bhavataH, anyathA Dyo 95.] iti DInivRttau tatsaliyogaziSTa Anapi nivartata iti nivRttau tatsanniyogaziSTo nakAro'pi nivarteta, tatazca 'aiteyaH, paJcendra iti prayogo bhavati, dvitIye yathA-etAn gAH pazyetyatra zyaiteyaH' iti rUpe syAtAmiti // 30 // 25 gozabdaukArasya zasoDatA saha "A am-zaso'tA" [1.4.! *sanniyogaziSTAnAmekApAye'nya75.] ityAtve kRte zaso'kArasyAbhAvAt "zaso'tA sazca naH tarasyApyapAya:* // 30 // 65 puMsi" [1.4.49.] iti vidheyayordIdhanakArAdezayormadhye / / ta0-atra sanniyogaziSTAnAmiti bahuvacanasyAnaucitya paridIrghasyAbhavanAt tatsanniyogaziSTo nakArAdezo'pi na bhavati 'hata dvitvaviziSTasanniyogaziSTapadAnAmekazeSaH pradarzito vRttau| samuccayArthakacazabdayogena vidheyayoH kAryayorakadarzakakAlastha- pare ta sanniyogaziSTatvaM-samuccayena vihitatvaM yoddhayoreva dRSTa30 niyamAcyAyasiddha evAyamartha iti nAtra jJApakApekSA / prAcI- miti pratyekaM bodhakavatsanniyogaziSTatvenobhayabodhakatAtparyaNekazeSa nAstvatra jJApakamevaM varNayanti-"uDyotakaM tvasya Asivate- / vinA'pi sanniyogaziSTapadaprayogo bhavitumarhati, anyatarapadasama-70 nAya natvanivartanAya ca yatnAkAraNam / tathAhi-paJcendra ityatra bhivyAhAraspatAtparyavazAta 'ghaTo' itivata taduktaM-"sarUpANAtAvad Datha iva Ano'pi nivRttidRzyate, na ca Ano nivRttiH mekazeSa ekavibhakto" [pA. sU. 1. 2.64.] iti sUtre kvA'pi sUtre vihitA, tato jJAyate-DInivRttAvetanyAyabalAt / mahAbhASye. aoM athauM prati ca yat tadapi pratyartham , arthAna35 sA'pijAteti; tathA 'etAn gAH' ityatra gozabdasya "zaso'tA rthAn prati yat tadapi ca pratyarthamiti / tathA ca dvitvaviziSTasani sava" .4.49.] ityanena dIrghA nAbhUt taya heturdazyate- yogaziSTatvAvacchinnabodhakatayA sanniyogaziSTapadasya bahuvacanA-75 "A am-zaso'tA" [.. 4. 75.] ityAve kRte sati tatvopapattiH / ekazeSeNa tu na nirvAhaH, yAvatAmekazeSaH kriyate so'kAro nAsti yena saha dIrghaH kriyate ityevarUpaH, natvAbha- tAvatAM grahaNe'pyavaziSTAnAmagrahaNaprasaGgAd vivakSitasaMkhyAjJAnaM vanasya tu hetuH ko'pi na dRzyate, pratyuta tadbhavanasyaiva hetudazyate / ca durlabham / ayamAzayaH-nanu dvitvatvena dvitvasya zakyatAva
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / wwerrier......marwrirmwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwmore gchedakakoTau praveze nityadvivacanAntatvaprayogopapattiH "tAbhyAM / bhAvasya siddhatvAt / nanvevamenyA apatyam 'aineyaH' ityAdisanniyogaziSTo DIp ca" iti prayogAnupapattizca lakSaNayA tathA prayogAH kathamiti cet ? sthAnivadbhAvenaiva siddhatvAt / ayamAbodhanasambhave'pi sAmAnyato dvitvatvena dvitvapraveze'nabhIpsita- | zayaH-tatrekAralupi tasya sthAnivadbhAvene kArabuddhayA tadapAyAbhAvAdvitvavatAmapi bodhaprasaGgaH, tattadvitvatvena dvitvapraveze tu vivakSi- nakArasya sthitibhaviSyati / na ca "kharasya pare prAvidhI" . 5 tAnAM tAvatAM dvitvAnAM jJAnaM durlabhaM syAditi cet ? satyam- 4. 110.) iti sUtreNaivAtra sthAnivadbhAvo vidheyaH, sa ca prAgva- 45 vastuto dvitvaviziSTasya sabhiyogaziSTatvena bodhakamiti tadarthAt / tini kasmiMzcid vidhI kartavye bhavati, na cAtra kazcit prAvidhiH etena "saniyogaziSTapadaM dvitvaviziSTasanniyogaziSTatvAvacchinna- ' kartavya iti kathaM sthAnivadbhAva iti zaGkatham, yataH prAvidhAvi. bodhakamityayuktameva, tAbhyAM sanniyogaziSTo DIpa ca' iti : tyatra vidhizabdo bhAvasAdhanaH, vidhAna-vidhirbhAvaH sattA, prAco dIkSitoktyA dvitvasya sanniyogaziSTapadapravRttinimittakoTAvaprave- | vidhI sattAyAM kartavyAyAmityathai, prAco nakArasya sattA'tra karta10 zAt" iti kaizciduktaM, tat parAstam, ubhayAtmakAzca yAvanto | vyeti tatpravRttI bAdhakAbhAvaH / vastutastu vidhIyate vidhiriti 50 sabhiyogaziSTAstaSAM bahutvAd bahuvacanAntatvopapattiH / ata eva . karmasAdhanavidhizabdasvIkAre'pi doSAbhAvaH, atra nAdezasyAnena ekazeSeNa na nirvAhaH, pratyarthazabdaniveza iti pakSe hi tadArambhA- nyAyena nivRttirUpe kArye kartavye sthAnivadbhAvapravRttyAzrayaNAt / diti| yattu-aSTAdhyAyyAM [ haimazabdAnuzAsanarItyA saptAdhyAyyAM] ! kecit tu-Nau pare "jAtizcaNi-taddhitaya-svare" [3.2.51.] yAvantaH sanniyogaziSTAsteSAM sarveSAmekazeSakaraNenAraziSTAbhAva | iti sUtreNa puMvadbhAvavidhAnenAsya nyAyasyAnityatvaM khyApayanti, 15 eveti kecidAhuH, tanna-tAvatAM sanniyogaziSTAnAmasmAkamekazeSa- / teSAmayamAzayaH-puMvadbhAvavidhAnasyaitatphalaM yat 'enImAcaSTe 55 pravRttikAle jJAnAsambhavAt , AcAryANAM tajjJAnasambhave'pyasma- ! ityarthe Nau, anena puMvadbhAve etayatIti rUpaM yathA syAt , tacca duddezena teSAM zAstrapravRttaH, asmAkaM tajjJAnasya tadAnImasattvena | vinA'pi puMvadbhAva Nau parataH "tryanyasvarAdeH" [7.4.43.1 vAkyArthabodhavilayaprasaGgAt / kathaJcit tatsambhave'pi ca tAvatA- | ityanenAntyasvarAde ki IkAranivRttau tatsanniyogaziSTasya nakAramekazeSakaraNena gauravApAtAca / nanu svIkRte'pyasmicyAye pacche- syApi nivRttyA siddhameva syAt, iti puMvatvavidhAnaM vyartha sadasya 20ndrANyo devatA asyetyarthe "devatA" [6.2.1.1.] ityaNi nyAyasyAnityatAM jnyaapytiiti| na ca pavImAcaSTe paTayatItyAdi-60 tasya "dvigoranapatye." [6. 1. 24.] iti lupi "DyAde- siddhistatphalamiti vAcyam, tatrApi IkAranivRttau tannimittakasya hNasya." [2. 4, 95.] iti DInivRttAvAnasyApi nivRtti- vakArasyApi *nimittApAye* iti nyAyena nivRttI punarapyantyarityabhyupagamyamAne paJcendrazabdaH kharAnto na syAt, indrazabdA- svarAdilope rUpasiddhisaMbhavAt / na ca *lakSye lakSaNaM sakRdeva kAreNa saha jAtasyAno dIrghasya AnzabdanivRttikAle AnzabdA- | pravartate* iti nyAyena punaranyavarAdilopAprAptiriti vAcyam , 25 kAratvenaiva grahaNAt tanivRttau pazcandrazabdasya vyaJjanAntatvApatti- vikArakRtabhedena lakSyabhedasyAzrayaNAt / atrocyate--darado'patyaM 65 riti cet ? na-AnkRtasya vizeSasyaivApahAre svAbhAvikasyAkA- | strItyarthe "puru-magadha-kaliGga-sUramasadvisvarAdaN / 6.1.116.] rasya sthitI bAdhakAbhAvAt , *antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo ! ityaNi tasya disaMjJAyAM "deraaNo'prAcyabhargAdeH" [6. 1. luga bAdhate* iti tatrAntarIyanyAyenAntaraGgadInimittavinAza- | 123.] iti lupi 'darad' iti, tAmAcaSTe ityarthe Nau puMvadbhAvena kalukaH prAbalyabodhanAt, pUrva dIrghApravRttervA / nanvevamapi paJca- | dAradayatIti rUpamiSTaM, tadartha puMvadbhAvavidhAnasyAvazyakatvAt, 30 bhirenImiH krItaH 'paJcaitaH' ityatra krItArthakapratyayasya "dvigorana- | tatazca na tenAsya nyAyasyAnityatvaM jJApayituM zakyata iti nitya 70 patye 6.1.24.1 iti lupi "yAdeaugasya." [2. evAyaM nyAya iti // 30 // 4. 95.1 iti Dyo lupi nakArasyApAye'pi takArazravaNaM na *nAnvAcIyamAnanivRttI syAt , devadattahantRhatanyAyAditi cet ? na-anyatarApAye sambhAvite sati ubhayoranutpattirityarthavIkAreNAdoSAt / agrimanyA pradhAnasya* // 31 // 35 yenAsyApodyamAnatvenAnityatvamiti prAcInA AhuH, tadanusArameva / si0-pUrvanyAyena sAmAnyataH sanniyogaziSTayormadhye'nya vRttau tadAzrityaineyAdiprayogANAM siddhiriti pratipAditam / vastu-! tarasya nivRttAvaparasyApi nivRttiriti bodhitam , tatra nivRttizca 75 tastu na tena nyAyenAsyAnityatvaM khyApayituM zakyate, tena | dvidhA-bhUtvA nivartanaM malato'pyabhavanaM ceti tatraiva nyAye pratimauNasya nivRttI pradhAnasyAnivRttireva vidhIyate, tadaMze cAsya | pAditam / tatrAvAcIyamAnasyApi sanniyogaziSTatvena tannivRttI nyAyasya bAdha etAvadeva bodhayituM zakyate, anityatve ca sati | pradhAnasthApi nivRttiH prAti tadvAraNAyAya nyAyaH samA40 tasya nyAyasyAvazyakataiva na syAt , anityatvenaiva pradhAnanivRttya- ' zrIyate / ekasyAnuSaGgikatvenAnvayo'nyAcayaH, yathA-bhikSAmaTa
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 45 gAM cAnayetyanna bhikSArtha gacchatA pradhAnabhUtayA bhikSayA saha tadarthaM vizeSavacanAzrayaNamAvazyakam / nakArAdezasya gauNatvena 40 gavAnayanasyApi vidhAnam , anvAcayaviSayIkriyamANazcAnvA-vidhAnameva hi nyAyajJApakamityucyate; nyAyArthazva gauNatvAdeva cIyamAnaH, tasya nivRttI-svabhAvato'bhavane sati, pradhAnasya- siddha iti kiM jJApanena. ata eva pANinIye naye nAyaM nyAyo tena saha prAdhAnyena ziSTasya, na apAyaH-nivRttiriti nyaayaarthH| dRzyate iti // 31 // 5 anna 'apAya' iti padaM pUrvanyAyAdanuvayaM vyAkhyeyam, ukta ca-... nyAyAnAmAcAryeNa sahapaThitatvena parasparasambandha iti / etadu *niranubandhagrahaNe na sAnudAharaNam-'buddhIH dhenUH' ityAdi, ana puMstvAbhAvAt "zaso bandhakasya* // 32 // utA."1.4.5.] ityanena zasaH sasya natvAbhAve'pi | si0-niranubandhakasya-nirgato'nubandho yasmAt tasya, prAdhAnyena ziSTo dIrghaH syAdeva / asya jJApakaM tu "zaso'tA grahaNe-satre samuccAraNe sati, sAnubandhakasya-anubandhena 10 saca naH0" [1.4.59.] iti sUtreNa natvavidhairanvAcayA- sahitasya, na, grahaNamiti padamaryAdAkSipyate, pUrvatra grahaNapada rthena cakAreNa vidhAnameva, anyAcayena vidhAnasya caitadeva phalaM : sAhacaryAt / "kArya syAditIhottaratra ca zeSaH' iti ca prAcA yat-kvacit pradhAnasyaiva vidhAne'pi vidhezcAritArthyamiti, taccai lekha ArthikaH, grahaNAbhAve hi kAryAbhAvaH sutarAmeva siddhaH 150 tasyAyasattve eva saMgataM syAditi // 31 // kazcit pratyayAdiniranubandhaH kvacidanyatra sAnubandhazca dRzyate, tatra vidhipradezeSu kathaM vyavastheti saMzaye, anubandhasya lakSye'vi. *nAnvAcIyamAnanivRttau pradhAnasya* // 31 // ! dyamAnatvenobhayoraikarUpyAdubhayoreva grahaNamiti pUrvapakSe ca prApte15 ta0-anvAcayena vidhAnaM hi tasyAnuSaGgikatvaM dyotayati / 'yaM nyAyo nirNayati yat-niranubandhakasyaiva grahaNamiti, yuktaM tathA ca na tatra mukhyatayA vidhAnasyAvazyakatvaM bhavati, yathA / caitat zAstre, ubhayavidharUpadarzanAllakSye tadadarzane'pyavazya-55 bhikSAmaTa gAM cAnayeti niyukto baTuryadi bhikSArthamaTan gAM pazyati / manyatarasmin pariharaNIye sati, vinigamakAntarAbhAvAcchAstre zaknoti cAnuSaGgikatvena tAmAnetuM taniyati, anyathA nAna | zrUyamANaM rUpavailakSaNyameva vinigamakaM svIkAryamiti / tathA ca yAta, na ca tAvatA'sAvakRtakAya ityAkhyAyata, prAdhAnyanAktasya ! . .. Dati sale tarI ni" 20 bhikSATanasya sampAditatvAt / tathehApi "zaso'tA sazca naH 7.1.35.] iti vihite niranubandha eva yapratyaye nasAdezo puMsi" [1. 4.59.] iti sUtreNa prAdhAnyena dIrgha eva vidheyaH, bhavati, na tu sAnubandha jyAdirUpe, tathA ca nAsikAyai hitaM 60 nakArAdezazca sati puMstve vidheyo'sati ca na vidheya iti na nasyamiti bhavati, na tu nAsikA yatrAstItyarthe "supanthAdeyaH" niyato vyApyatvAt , vyAyanivRttau hi na vyApakanivRttiH, ayo 6. 2. 84.] iti vihitanyapratyayAnte nAsikyamityantra / golake vahnivyApyasya dhUmasya nivRttAvapi vyApakasya vddhernivRttH| atra ca jJApakaM-"na yi taddhite" [2. 1.65, ] ityatra 25 tathA ca nyAyasiddha evAyamartha iti nAtra jJApakApekSA, yat tu para 3. vyaJjanamAtra nirdezaH, tathA hi-tatra niranubandha-sAnubandhayojJApakamupanyastaM tad dAyoya / vastutastu-atrAnvAcayena nakAra - | rubhayoreva grahaNa syAdityetadarthameva vyaJjanamAtraM nirdizyate, 65 vidhAnamiti na prAmANika, tathA sati ca tasyaicchikatyApattaH, na . anyathA ykAramAvasya kasyApi pratyayasyAbhASAdeva tathA nirdeca tatheSTamiti naitena nyAyena 'dhenUH, matIH' ityAdau dIrghaH sAdha 'zo'saGgataH syAt , tathA ca vyaJjanamAtranirdezena sUcayatyAyituM zakyaH, kintu sUtrasya yAvadaMze pravRttistAvadeze pravartate, 30 yAvato'zasya tu pravRttarnimittameva nAsti, tasya pravRttiH kathaM | cAryaH yadiha yakArAditvamAnaM vivakSitamiti tathAbhUto nira. syAt / kiJcAra sUtre [ "zaso'tA sazca naH puMsi" ityatra | nubandhaH sAnubandho vA pratyaya iha gRhyate / akArasahitatayo | pAdAne kRte tu tAzaniranubandhayapratyayasya sambhavAt sAnu-70 vAkyArthadvayam-zaso'tA saha pUrvasamAnasya dIrghaH syAdityekaM vA- | bandhasya yasya grahaNametaLyAyavirodhAt kartuM na zakyata ityetakyam , puMsi caM zasaH sasya natvaM syAditi dvitIyam , tatra pratha- ' nyAyAzaGkayA kRto vyaJjanamAtranirdeza etanyAyajJApaka iti / masya vAkyasya prAdhAnyAt tatsattva eva natvaM pravartata iti 'etAn ', yadyapi 'ye' iti nirdeze lAghavaM nAsti, 'yi' ityetasya sArdha35 gAH pazya' ityAdI na pravartate, prathamavAkyApravRtteH dhenUrityAdau / mAtrikatvAt 'ye' iti nirdezasya ca sArdhadvimAtrikatvAditi ca prathamasya vAkyasya pravRttAvapi nimittAbhAyAdeva dvitIyaM na : lAghavAdeva 'yi' iti nirdezaH kRta iti kathayituM zakyata iti 15 pravatteta iti samuccIyamAnatve'pi doSAbhAvaH / yadi cAnvAcIya- na tasya jJApakatvaM saMbhavati, kathaJjivasAhatye satyeva jJApamAnatvameva nakArAdezasyAbhimataM tarhi tu tasyAnuSaGgikatvenaiva : katvasya dRSTatvAt , tathApi 'ye' iti nyAyanirdezamapahAya darbalatvaM bodhitameveti na tanivRttI pradhAnasya nivRttiriti na ! vyApakatvena 'yi' iti nirdezaH sarvasaGgrahArthaH, satyevAsmin
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 63 - nyAye samupapadyata ityabhimAnaH prAcAm / nanu sAnubandhe | kSepyatvAdanityatvamapi na yuktam, varNagrahaNe etadapravRttisUcakayapratyaye "na yi taddhite" [2.1.65.1 ityasya pravRttireva | bhASyasvArasyAt / na ca na paratantrIyavacanamasmattantra vyavasthApakanAstIti na tasya jJApakatye svAMze cAritArthyam , jJApakeSu hi miti zaGkanIyam, yato na tadvacanamAtramapi tu yuktisahakRtam, svAMze cAritAyeM sati phalamanyantra bhavatIti tadabhAvena nAsya anubandhA''sajanayogye viziSTarUpe nirdiSTe hi sAnubandhasya jJApakatvamiti cet ? ucyate-dhuraM vahatItyarthe "dhuro yaiyaNa" niranubandhasya vA grahaNamiti vicAraNA bhavati, yatra ca varNamAtra-45 [7.1.3.] iti yapratyaye "bhvAdena minaH" [2.1. 63.1 grahaNaM tadRzasaMzayAbhAvena nyAyApravRtteH / tathA ca "raH padAnte iti prAptasya dIrghatvasya niSedhastAva "na yi taddhite"! visargastayoH" [ 1. 3. 53.] ityatra varNamAtrasya nirdiSTatvena [2.1.65.] iti sUtreNa kriyate, kecidanye vaiyAkaraNA| sAnubandhasya niranubandhasya vA grahaNamiti saMzayAbhAvenAsya dhuryazabdasthaM yapratyayaM Titamicchanti tanmate'pi dhurya ityatra | [niranubandhagrahaNe sAmAnyena* iti ] nyAyasyAnAvazyaka10 dIrghaniSedho'nenaiva sUtreNa bhavatIti sAnubandhe'pi yAdau tvAditi tadapekSayAsyAnityatvasvIkRtiranarthiketi / satyanityatvaphale 30 pratyaye'sya pravRttiriSTA, Tittvasya phalaM ca striyAM TittvAd , DyAM jJApakasiddhatvenAsArvatrikatvameva zaraNamiti // 32 // "vyaJjanAt taddhitasya" [2. 4.88.] iti yalope 'dhurI' iti prayogastanmate / ayaM ca nyAyo'nityaH *niranubandhagrahaNe ekAnubandhakagrahaNe na dhanusAmAnyena iti nyAyAntarasyApyagre nirUpayiSyamANatvena bandhakasya* // 33 // 15 tadRSTyA'sya kvacidapravRtterAvazyakatvAt // 32 // si0--pUrvanyAyenAnubandhasambandhivicArasya prastutatyena *niranubandhagrahaNe na sAnubandhasya // 32 // tatsadRza viSayasyAsya nyAyasya prakaraNasaGgatatvam / yathA niranu-55 ta0-anubadhyante'parasmin sambadhyante ye te'nabandhAH / bandhasya grahaNa na sAnubandhakasya grahaNamanubandhasya bhedakasya kAyArtha prayayAdiSu sambaddhA lakSyeSvadRSTA varNAH, dRzyante ca satvAt , tathaikAnubandhakazcet pratyayAdiH sUtre samupAttastarhi samAnA eva pratyayA anubandhavizeSeNa bhidyamAnAH / te cAnu tadadhikAnubandhasyA'pyanyatra sthitasya bhedakatvaucityAdeva tadvi20 bandhAH kArye bhedakAH santo'nuvAdasthale'pi bhedakAH syureva, kintu | ziSTasyAgrahaNam / tathA ca yanubandhakasyetyantra dvitvasaMkhyAyatrAnubandho noccAritastatra na sAnubandhasya grahaNamiSTamityarthamayaM 'nekasaMkhyopalakSaNArthA, ekAnubandhakagrahaNe nAnekAnubandhasya 60 nyAyaH samupAzrIyate / paramatra yajjJApakamupanyastaM tanna ghaTate na grahaNamiti bhAvaH / ekAnubandhakasyetyatraikapadaM dhanubandhakatvesvAMze cAritArthyAbhAvAt, paratantrasammataprayogAdikamanusRtya neSTapratyayAdighaTitAnubandhadvayAnyataraparam , zyanubandhakasbeneSTasvatantre vyavasthAyA AzrayaNasthAnaucityAt / kiJca na tathApi pratyayAdighaTitAnubandhatrayAnyatamaparamiti ca mantavyam / tathA 25 khAMze cAritArthya sAnubandhe satyapi yakArAditvasyAnapAyAt tatra ca na bhinAnubandhaghaTitaviSayatvamasya, anyathA NakArAnubandhanyAyaM vinApi pravRttanirAbAdhAt / nahi nyAyasya pUrvasattvaM | ghaTitayasya kakArAnubandhaghaTitayasya caikAnubandhaghaTitatvasAmyA-86 khIkRtya 'ye' iti pAThe sati sAnubandhe na pravRttiH syAditi ! dekgrhnne'prgrhnnaaptteH| atra "sUtrokte ekAnubandhe zabde zaGkayA 'yi' iti kRtamiti nyAyasattvamanumApayatIti kathayituM yo'nubandho'sti tasyAnubandhastha vyAyanubandhake'pi sadbhAvAda zakyate, 'yi' iti karaNe prayatnavizeSasyAbhAvAt, varNamAtrasya vyAdyanubandhakasyApi grahaNe prApte pratiSedhArtho'yaM nyAyaH" iti 30 grahaNe hi viziSTarUpopAdAnAbhAvena kasya grahaNaM kasya neti zaGkAyA prAcInAnAmuktirapi pUrvoktatAtparyikaiva, anyathA saMkhyAmAtra anudayAt / nirUpitaM ca varNamAtragrahaNe'sya nyAyasyApravartanam- | paratve ekAnubandhaka yo'nubandhaH sa vyanubandhaka'pi syAdevati 70 'auGa ApaH' [pA0 sU0 7.1. 18.1 iti satre mahAbhASye niyamAbhAvena tadukterasaGgatyApatteH / etadudAharaNaM yathA'au' iti niranubandhanirdeze svIkRte sAnubandhakasyaukArasya grahaNaM "yyakye" [1. 2. 25.] ityatra ekAnubandhasya kyasya na syAditi zaGkite 'athavA varNagrahaNamidaM bhavati, na caitadvarNa- : varjanAd vyanubandhake kyAna kyaGi cAvAvau bhavata eva, tathA 35 grahaNeSu bhavati, ananubandhakagrahaNe na sAnubandhakasyeti' ityttm| cagAmicchati-vyati, nAvamicchati-nAvyati,gaurivAcaratitathA ca jJApakAntaramanveSaNIyamAcAryavacanamAtrasiddhatvaM vA'sya gavyate, naurivAcarati-nAmyate ityAdisiddhiH / jJApakai cAsya 75 khIkartavyam / pANinIye naye caikasyaiva pratyayasya kAryAntarA- "dIrgha zivayaG-yak-kyeSu ca" [4.3. 108.] iti sUtre bhAvavadanubandhadvayakaraNenAya nyAyo jJApitaH "vAmadevADyaGgyau kyeSviti bahuvacanam, taddhi kya-kyana-kya-kyakAmavizeSeNa [pA. sU. 4. 2. 9.] iti sUtre mahAbhASye / kiJcAsya saMgrahArtham , yadi cAyaM nyAyo na syAt tarhi jAtivivakSAyA40nyAyasya niranubandhagrahaNe sAmAnyena* iti nyAyAntaraprati- mekavacana nirdeze'pi sarveSAM saMgrahe siddhe tadvaiyarthya spaSTameva syAta.
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / | "bhApo hisAM yai-yAsa-yAsyAm" [1. 4. 17.] ityatra bhApa iva DApo'pi grahaNena mAlAyai ityatreva " tAbhyAM vAp B Dit" [2. 4. 15.] iti DApi 'sImAyai' ityAdAvapi bhavati 'yai' ityAdirAdezaH, anyathA ekAnubandhakasyApo grahaNe DApo grahaNaM na syAditi 'sImAyai' ityAdyasiddhireva syAditi // 33 // / tathA caitanayAyAsatve sAphalyamanupalabhamAno bahuvacananirdeza | labhyate, naivamayam, yatra pUrva dRSTastadanyatrAnupalabhyamAnatvAdi- 40 etasyAyaM sUcayati / asya ca jJApaka siddhatvenAsArvatrikatvAt tyavayavatvameva / tathA ca 'kit' 'Git' ityAdiSu bahuvrIhisamA so'pi svarasata evopapadyate, anyathA [bhanavayavatve ]kakAra it yasya sa kit, GakAra it yasya sa Git ityAdiSvavayavArthakaSaSThyarthe bahuvrIhisamAso na syAt, tadarthamanekakliSTakalpanA'pekSayA avayavasvastrIkAra evaM lAghavAditi / evaM cAnubandhakRta- 45 manekapratyayA dInA masarUpasvamanekasvaratvamanekavarNatvaM ca prAptam, dhAtvAdInAM cAnekasvaratvaM prAptam, taccAniSTamiti tadvAraNAyAcAryairna viziSya kimapi vacanamupanyastaM, parantu tadAcArAdayaM nyAya: sUcita iti sa ihopanyastaH / tasyAyamarthaHanubandhAH - itsaMjJakA varNAH taiH kRtAni - tannimittakAni, 50 asArUpyaM cAnekasvaratvaM cAnekavarNatvaM cetyetAni na bhavantIti / asArUrpya-sArUpya bhinnatvam, sArUpyaM ca [ saMkSepeNa ] svaghaTaka yAvadvarNaghaTitatvam, yathA - DapratyayasyAsarUpo'NpratyayaH, tathA hi-svaM - upratyayaH, tadghaTaka:--DakAro'kArazva, tadghaTitatvamaNpratyayasya nAstItya sarUpatvaM tayoH parasparamasti / tathA cAsmin 55 nyAye svIkRte tayoH sarUpatvameva bhavatItyanayorviSaye "asarUpo'pAde votsargaH prAk : " [5. 1. 16 ] ityasya pravRttyabhAvAnnityameva DenAN bAdhyate, tathA ca 'goda' ityatra "Ato DoshA-vA-maH" [ 5. 5. 76 ] iti Da eva bhavati, godAya ityaniSTaM rUpaM syAt / ayaM bhAvaH - apavAdapratyayena tu " karmaNo'N" [5. 172. ] ityaN, anyathA 60 ] *nAnubandhakRtAnyasArUpyA'nekasvaratvA 'nekavarNatvAni // 34 // si.--bhanubandhasambandhivicArasya prakRtatvAt tadviSayamaparamapi nyAyamavasara prAptatvAd vyAkhyAtumayaM nyAya upanyastaH / tatrAnubandheSu pakSadvayaM dRzyate - anubandhA bodhakAnavayavA isyekaH pakSaH, anubandhA bodhakAvayavA iti dvitIyaH pakSaH / 30 avayavasya samavAyasambandhena sambaddhatvAt tatrApi [ bodhye'pi samupalabhyamAnatvamAtrazyakaM syAt, na caivaM dRzyate, zAstre'nubandhAH santo'pi lakSye nopalabhyante, atA anavayavA eveti prathamapakSAzayaH / atra pajhe bahUnAM doSANAM sattvena dvitIyaH pakSa eva samAzrIyate, tatpakSavAdinAmayamAzayaH- zAstre bodhake 35 'san' ityAdipade tasya samupalabhyamAnatvena lakSye samupalabhyamAnatvAbhAve'pi tasya bodhyAvayavatvaM mAstu, bodhaka' san' padAvayavatvaM kena vAryatAm ? yo ya ekajAtIya sambandhena mantropalabdhaH sannanyatra nopalabhyate sa tasyAvayava eva, ana notsarga pratyayasyaikAntena bAdhe prApte " asarUpo'vAde cotsargaH prAk keH " [ 5.1.16 ] iti sUtraM tadvAraNAya kRtam / asyArthaH--" A tumo'tyAdiH kRt " [ 5. 11.] ityataH prArabdhe kRtpratyayAdhikAre kteH prAg ye pratyayA vakSyante teSvapa-65 vAdapratyayenotsargapratyayo naikAntena bAdhyate, kintu vikalpenobhAvapi bhavata eva, yadi tayoH parasparamasArUpyaM syAditi yadi punarutsargapratyayo'pavAdapratyayena sadRzarUpaH syAt tadA so'pavAdapratyayena bAdhyata eveti saamrthyaallbhyte| iha ca "karmaNo'N" [ 5. 1. 72. ] ityutsargazAstram, "mAto 70 DoshvA vA ma:" [5.1.76.] iti cApavAdazAstram, tayozca kRdadhikArasthatvam, tatazcAnubandhakRtaM tayorasadRzatvaM yadyapyasti tathApyetena nyAyenAnubandha kRtasyAsarUpatvasyAbhAvAt sarUpayozcAtra bAdhyabAdhakabhAvAbhAvADU eva bhavati, na vANiti / atrAMze jJApakaM tu " kR-vRSi-sRji-zaMsi-guhi-duhi-75 japo vA " 5. 1. 42. ] ityanena kyapo vikalpena vidhAnam, taddhi pakSe "RvarNa vyaJjanAd dhyam" [ 5.1.18.] iti sUtravihito dhyaNapi yathA syAdityevamartham etanayAyA | | vayavo hi kAkAdirekajAtIya [saMyoga ] sambandhena gRhavRkSAdiSUpa- | bhAve cAnubandhakRtAsArUpyeNa "bhasarUpo'pavAde botsargaH *ekAnubandhakagrahaNe na dvyanubandhakasya* // 33 // ta0 - atra saMkhyA vizeSo na vivakSitaH, tathA ca dvyanubandha10 ketyatra dvitvasyAnekatvopalakSakatvamityAveditaM vRttau / pANinIye ca * tadanubandhakagrahaNe nAtadanubandhakasya ityevaMrUpeNAyaM nyAyaH paThitaH / tadarthazca tanmAtrAnubandhagrahaNe sa cAnyazvAnubandho yatra tagrahaNaM neti, atra ca nAnyAnubandhakRta saMkhyAsAmyamAdAya doSaH / yuktaM caivameva nyAyasvarUpasvIkaraNam, prakRtanyAyasvarUpe 15 hi ekAnubandhagrahaNe anubandhakasyAgrahaNasAdhane'pi dhanubandhasya grahaNe tryanubandhasya grahaNaM na vAritaM syAt prakRtanyAyAviSayatvAt, tathA ca kyaGo grahaNe kyaSo'pi grahaNaM syAt / kiJca 'yaDU - yak- kyAnAm' ekAnubandhatvasAmyAt parasparaM grahNApattiH, tadvAraNAya tadanubandhakamU* ityAdi nyAyasvarUpaM svIkAryameva / 20 yo bhinnAnubandhatve'pi yak- kyayostvekAnubandhatvameveti tayoH parasparaM grahaNavAraNamanena nyAyena durupapAdam / ata eva ekAnubandhagrahaNe sambhavatItyAdi prakRtanyAyavyAkhyAnaM bhASyakRtA'nAdRtamityAstAM vistaraH // 33 // 25 fre
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyaH 34] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / masya" [4. 2. 65.] iti samA3 . 2. 154.] iti prAk kteH" [5. 1. 16.] iti sUtrabalAdeva siddha iti | saMpUrNasya SyAzabdasya 'ic' Adezo yathA syAdityevamoMvikalpavidhAnaM vyarthameva, tacca vyartha sadanubandhakRtamasArUpyaM na ibhedanirdezo'nubandhakRtamanekavarNatvaM na bhavatIti sUcayatIti bhavatIti jJApayati, tatazca kyapa-dhyaNoH sarUpatvena parasparaM siddham / yadyapi 'vyAyA Ic' iti SaSThInirdeze gauravamapyasti bAdhyabAdhakabhAvaH syAditi kyapo viSaye ghyaNaH pravRttirna tathApyabhedanirdeze buddhikRtagauravasyApi saratenobhayoH sAmyameveti 5 syAditi vikalpena vidhAne tasya pAkSikI pravRttirbhavati // saMtoSTavyam , nahi varNoScAraNagauravameva gauravatayAdaraNIyaM na 45 anekasvaratvaM yathA--"DupacI pAke" iti dhAtupAThe'nekasvara- manovyApAragauravamiti rAjAjJAsti / tathA cobhayanirdezasya svena paThitasyApi parokSAyAH papAcetyatra "dhAtoranekasvarAt" : sAmye'pi prasiddha sthAnyAdezabhAvamapahAya prakRtivikRtibhAva[3. 4. 46.] ityAm na bhavati, sa cAnuvandhakRtAneka- rUpAbhedAzrayaNametanyAyAMzajJApakameveti sustham // ayaM ca svaratvasyAbhAva eva sambhavati / atra ca jJApakaM-"ninda-hiMsa- nyAyaH prathamAMze'naikAntikaH, tena DA-hAcoranubandhamAtrakRta10 kliza-khAda-vinAzi-vyAbhASA-''sUyA-'nekasvarAt" [5. 2. masArUpyaM bhavatyeveti 'pitA kRtvA gataH' iti pitRzabdasya 50 64.1 iti sUtre nindAdigrahaNam , anubandhakRtasyAnekasvara- prathamaikavacane "pradazanaspurudaMzo'nehasazca sehaH" [1.4. tvasya svIkAre ca nindAdayaH sarve'pyanekasvarA eva; "Nidu 84.] iti DAvidhAnena niSpannaM 'pitA' iti padaM DAjantakutsAyAm" "hisup hiMsAyAm" ityAdirItyA dhAtupAThe / tayA "UryAdyanukaraNacciDAcazca gatiH" [3. 1. 42.] pAThAt , tatazcAnekasvaratvenaiva teSAM grahaNe siddhe pRthak teSAM iti sUtreNa gatisaMzaM na bhavati, tatra sUtre DAco grahaNena 15 pATho vyartha evaM syAt , atazca teSAM pAThena vijJAyate yat-anu- dvitIyAkRtya kSetraM gataH' ityAdau "tIyazambabIjAt kRgA 55 bandhanimittakamanekasvaratvaM na sUtrakRtAmabhiprettamiti / tathA cAca, ... 1351 eti viTitava yAta papAcetyatrA'pyanubandhakRtamanekasvaratvamAdAyAm na bhavati, tathAca pUrvatra [pitA kRtvA gataH] ityatra gatisaMjJAyA nindAdInAmanekasvaratvAbhAvena teSAM pAThasya cAritAyaM ca // abhAvAt "gati-kanyastatpuruSaH" [3. 1.42.] iti anekavarNatvaM yathA-"vanyAG paJcamasya" [4.2.65.] iti | samAso na bhavatIti pUrvottarapadavyavasthAyA abhAvAt "anamaH 20 vihitasyAGAdezasya DakAreNAnubandhena saha varNadvayarUpatve'pya- ! kvo ya" [3. 2. 154.] iti yabAdezo nAbhUta, 60 nena bhyAyanAnekavarNatvAbhAtrabodhanAt-"ghuNi bhramaNe" "vana ! dvitIyAkRtya gata ityatra tu "UryAdyanukaraNa."[3.1.2.] bhaktau" ityetAbhyAM dhAtubhyAM "man van kanie vic kvacit" iti gatisaMjJayA samAse yabAdezo bhavatyeva / sati cAyAMzasya [5. 1. 147. ] ityanena vani-dhvAvA, vAvA' ityatra 'nayandhakatA'sArupyasyAbhAvAdabhayokairUpayeNa grahaNaM "SaSThayA'ntyasya" [7.4.106.1 iti paribhASayA paJcama syAdityubhayorgatisaMjJakatvaM syAdeva / vastutastu naitadartha nyAyA25mAtrasyaivAGAdezo bhavati, anyathA "anekavarNaH sarvasya" yAMzasyAnityatvamAvazyakam , DAgrahaNe eva kartavye 'DAc' 65 [7. 1. 107.] iti paribhASayA parasvAt paJcamAntasya iti cakAraviziSTagrahaNAt , tadrahitasya grahaNamaniSTamiti jJAtuM dhAtoH sampUrNasya sthAne AGAdezaH syAt / bhatrAMze jJApakazca zakyatvAt / DAtvaM hi DA-DAcorubhayorapi sAmAnya rUpa, "jyA putra-patyoH kevalayorIc tatpuruSa" [2. 4. 83.] tadanAdRtya vizeSarUpagrahaNe vizeSasyaiva grahItumaucityAt, iti sUtre jyAzabdasya sthAnitvena SaSThInirdezasyAvazyakatve'pi / sAmAnyagrahaNe vizeSagrahaNasambhave'pi vizeSagrahaNe sAmAnya yA I' ityabhedanirdezaH, taddhi kArISagandhyAyAH putraH- padaNasyAnaucityAta. tatazca zeSAMzadvayasyevAsyApyaMzasyA-70 kArISagandhIputra ityatra sarvasya dhyAzabdasya 'Ic'Adeza- kAntikatvaM na pratIyate // atredaM vicAryate-nAnubandhakRtavidhAnArthaH, sa ca SaSThI nirdeze'pi 'Ic'AdezasyAnekasvara svara manekavarNatvamityasminaze yat "cyA putra-patyoH kevalayorIca tvena siddha eveti vyartha evAbhedanirdezaH / kArISagandhyAzabdazca dazca tatpuruSa" [2. 4.83.] iti sUtrastho'bhedanirdezaH sarvAkarISasyeva gandho yasyetyartha bahuvI hisamAse "vopamAnAt" / dezArtha krato jJApaka iti tanna saMgacchate, asatyapyabhedanirdeze 357.3.147.] iti isamAsAnte-karISagandhiH , tasyApatyaM pyA' ityasya pratyayatvena tadviSaye "pratyayasya" [7. 4. 75 pautrAdi strItyarthe "Gaso'patye" [6. 1. 24.] ityaNi 108] iti paribhASAsUtrasya pravRtyA sarvasyaivAdezaH syAditi "vRddhiH svareSvAdeH0" [7. 4. 1.] iti vRddhau "avarNe | tadvaiyarthyasya spaSTatvAt / na ca 'vyA' ityasya samudAyarUpatvena varNasya" [7. 4. 68.] itIkAralope "anArSe vRddhe'Niyo / kathaM pratyayatvamiti vAcyam, aNa iso vA pratyayasya sthAne bahusvaragurUpAntyasya vyaH" [2.4.78.] ityanenANaH vyAdeze vihitatvAt , 'tadAdezastadvat' iti sidvAntAt vyasya 40"At" [2. 4. 18.] ityApi sati sidhyati, tathA ca pratyayatvam, Apazca pratyayatvaM svata eva, tayozca sambandhena 80 9 nyAyasamu. 1.2.]
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [prathamollAse nyAyaH 34 ] niSpakSasya 'pyA' ityasyaikajAtIyamAtA-pitRniSpannaputrasyaika- | vRkSe zAkhA-balAkayoriveti praznaH / [tatrottaram-1 ekAntastatro-40 jAtIyatvavat pratyayadvayasampasasya tasya pratyayavAnapAyAt / / palabdheriti / nanu yadeva saMzayanimittaM sa eva kathaM nizcayahetuH / , tathA cAbhedanirdeza vinA'pi saMpUrNasyAdezaH siddha eveti ! ucyate-sAmarthyAdavadhAraNamAzrIyate-tatraivopalabdheriti, avayavajJApite'pyasminnaze na tasya cAritArthyamiti cet ? atrocyate- statraivopalabhyate, anavayavastu tatra cAnyatra ca / nanu vakArasya 5 pyasya pratyayAdezatvena pratyayasve satyapi 'pyA' ityasya pratyaya- vana-vaNa-vRkSAdiSu bahudhUpalabdhiH , na cAsAvanavayavaH, naiSa doSaHtvamayuktam , ekasya tAdRzasya kasyacit pratyayasvAbhAvAt, bhinnasamudAyaviSayaM varNAntarameva taditi zakunibhASye [ yadi puna-45 mAtA-pitRjanyaputrasyaikajAtIyatvadRSTAntasyAnena dAntikena rime varNAH zakunivat syuH, AnyabhAvyaM tu kAlazabdavyavAyAditi saha vaiSamyAt, nahi putre pitro rUpe pRthaka pRthak sAkSAlakSyete, prathamAdhyAyaprathamapAdabhAdhye ] pratipAditam / " iti / tathA ca iha cobhayoH [ ghasya Apazca ] rUpe pRthak sAkSAdeva lakSyete, lopazAstrajJAnAt pUrva yastatropalabhyata eva so'vayava ityarthaH. 10 tatazca nAyamekapratyayarUpaH kintu pratyayasamudAyarUpa iti tasya anyathA zAkhAyA api chedanottaramanyatropalambhAdanavayavatvaM pratyayatvena grahaNAbhAvAt "pratyayasya" [7. 4. 108.] syAt / evaM cAnupalambhakayatna vinA'pi tatra cAnyatra copalabhya-50 iti paribhASAyA aprvRtteH| pratyayasamudAyasya pratyayakArya- mAnoranavayata: pAyA aprvRttH| pratyayasamudAyasya pratyayakAra- mAno'navayavaH, taM vinA tatropalabhyamAna eva yaH so'vayava iti svIkAreca svAGgasamudAyasthApi svAGgakArya svIkartavyaM syAditi bhASyAzaya iti pare" / itthamanubandhAnAmavayavatvameveti khamataM kalyANa pANipAdaM yasyAH setyarthaM kalyANapANipAdatyatra svAGga-pradarya tantra prasaktAnasArUpyAdidoSAnudbhAvya taduddharaNAyAnavaya15 samudAyasyApi svAGgatvena "asahana0" [2. 4. 38] | 20J| vatvapakSamupasthApya tatra ca doSoddhAraM kRtvA "ubhayamidamanubandheiti GIpratyayasyApi prasaGgaH syAt / yadyapi bhojavaMzajA kSatriyA | pUktamekAntA anekAntA iti, kimatra nyAyyamityAzaya-55 bhojyA, anna Api pare "bhoja-sUtayoH kSatriyA-yuvatyoH" | "ekAntA ityeva nyAyyam, kuta etat ? atra hi heturgyapadiSTaH, 2. 4. 81.] iti sUtreNa bhojazabdAntyAkArasya 'kSya' / yaca nAma sahetukaM tacyAyyam" ityekAntapakSo [avayavatvapakSaH] Adeze pratyayasamudAyarUpatvaM 'pyA' ityasya nAsti tathApi | | vyavasthApitaH [tatraiva mahAbhASye ], atra ca prAcIna-navInayorbahu20 'vyAyA' iti bhedanirdeze "SaSThyAntyasya [7. 4. 106.] vivAda:-bodhyAvayavatvaM bodhakAvayavatvaM bhASyakRto'bhimatamiti, ityasya prAsyAsarvAdezatvamasambhavItyabhedanirdezasya tadarthatvamasya | kisAnubandhatvamiti, kathaM cAtra pakSatA, ki sAdhyasvarUpa, kiM60 nyAyAMzasya jJApakamityasminnabhipretAthai bAdhakAbhAva ityetAva hetusvarUpamityAdiviSaye, taccAtrAnupayuktamiti na vicAryate / mmAtre tAtparyAt // 34 // khamate ca tatropalabdhidarzanAdavayavatvameva nizcitya tatpakSe samApatitAnasArUpyAdidoSAnuddhartumaya nyAyaH sNgRhiitH| anunAnubandhakRtAnyasArUpyA-'nekasvaratvA bandhAnAM ca bodhakAvayavatvena DA-'NoranubandhahetukamasArUpyaM prApta 25 'nekavarNatvAni // 34 // tadanena nyAyena niSiddhamiti na DaviSaye'N bhavatIti pUrva prati-6b ta0 --- etanyAyasyotthitibIjaM cAnubandhAnAM bodhakAvaya- pAditameva / atredaM zayate-bodhakAvasthAyAmasarUpayorityarthasya vatvasvIkAra eva / 'san' ityAdi pratyayopasthApakapadaM bodhakam, vivakSaNe sarveSAmeva pratyayAnAM prAyobodhakAvasthAyAmasarUpatvena 'sa' ityAdi lakSyaghaTakazabdavarUpaM ca bodhyam , bodhakeSvanubandhA | vyAvAlAbhena "asarUpo'pavAde' [5. 1. 16.] iti satre upalabhyante bodhyeSu ca nopalabhyante, ato vodhakAvayavatvamapi 'sarUpagrahmasya vaiyaya syAt, kiJca tatra pakSa eva nyAyakhIkAro30 teSAM sandihyate, bodhya-bodhakayorardha-zabdayoyAkaraNAnAM mate- 'pi kartavya iti lAghavAnurodhena prAyogikAsarUpatvasyaiva grahaNa 70 'bhedena bodhyAnavayavatve bodhakAnavayavatvamapi teSAM syAditi kartavyaM, prayoge ca DA-'NorasarUpatvAbhAvena sarUpatvAviSaye'NaH sandehaH / atra ca pANinIye tantre mahAbhASye "tasya lopaH" prAptireva neti nAsti nyAyasvIkAra Avazyaka iti. atrocyate vAkyArthabodhakAle lakSaNekacakSuSAM prAyogikarUpajJAnAbhAvenaupa[pA0 sU0 1. 3. 9.] iti sUtre itthaM vicAritam-"atha , yasyAnubandha Asajyate kiM sa tasyaikAnto bhavatyAhostidane dezikarUpagrahaNasyaivaucityamiti / ayamAzayaH-prAyogike hi rUpe 36 kAntaH?, "ekAntastatropalabdheH" [vArtikam ], ekAnta DA-'NoH sArUpyamiti lakSyakacakSuSkA eva jAnanti, lakSaNaika-75 ityAha, kutaH ? tatropalabdheH, tatrastho hyasAyupalabhyate, tadyathA cakSuSkANAmasmAkaM kRte tu pUrva tasya [prAyogikarUpasya ] durgrahatvena | zAstredhUpadiSTasyaiva rUpasya sarUpatvAdivyavahAraprayojakatvamiti vRkSasya zAkhA vRkSakAntopalabhyate" iti / atra kayaTa:-DA-'NovirUpatvena "asarUpo'pavAde." [5.1.16.] itya"ekAntaH-ekadezaH, avayava ityarthaH, anekAntastUpalakSaNameva trAsarUpatvena grahaNAd vikalpena bAdhApattiriti DaviSaye'No'pyAkevalam , yathA gRhasya kAkaH / tatropalabhyamAnasya rUpadvayadarzanAd / pattiH, tadvAraNAyaitanyAyAMzasvIkArasyAvazyakatvamiti / / 80
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyaH 34] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / . . nanu kimidamasarUpatvam ? na tAvadasamAnarUpavattvaM tat , sarveSAM | pratyakSaviSayatAvacchedakadharmavaddhaTitatvasvaghaTakAvRttitAdRzadharmavadarUpANAM svApekSayA samAnatvenAvyabhicArAt; nApi khavRttirUpa- | ghaTitatvobhayasambandhena svaviziSTatvaM svasarUpatvaM vAcyam / evaM vattvasambandhena svaviziSTatvaM svasarUpatvam , tavya pratyaya ]sya | ca tavyapratyaye ktapratyayavRttizrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedaka tatva'ktapratyayasarUpatvApatteH, svavRttirUpaM 'ta' iti, tadvattobhayorapyastIti | rUpadharmakttakAraghaTitatvarUpaprathamasambandhasatve'pi khaghaTakAvRtti5 svaviziSTatvAkSateH / kiJca nIlaghaTazabdasyApi ghaTazabdasarUpatvA- zrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedaka vya'tvarUpadharmavaduvya'zabdaghaTita- 45 pattiH, svavRttighaTatvarUpasya tatrApi sattvAditi cet ? anocyate- | tyasyaiva sattvena tadaghaTitatvAbhAvAd dvitIyasambandhAbhAvena vaparyAptazrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmaparyAptyadhikaraNatvasamba- svaviziSTatvaM [tapratyayaviziSTatvaM] nAstIti na tayoH sarUpandhena svaviziSTatvameva vasarUpatvam / etanyAyasahakAreNa tu / tvam / evaM-'sara'rasa'zabdayorapi na sarUpatvam, tatra khaM 'sara' vaghaTakAnubandhetarayAvadvarNaghaTitaparyAptazrAvaNapratyakSaviSayatAvacche- / zabdaH, taddhaTakAvRttidharmaH-rakArottarasatvarUpAnupUrvI,taddhaTitatvameva 10 dakadharmaparyAyadhikaraNatvaM khasarUpatvam , parantvatra yAvattvaM duvacam, / rasazabde iti tadaghaTitatvAbhAvena dvitIyasambandhAbhAvAta, evaM 50 tasmAt svaviziSTatvaM svasarUpatvam, vaiziSTayaM ca svaghaTakavRtti- | rasazabdamAdAya sarazabde'pi yojanIyam / etanyAyasahakAreNa zrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmavaddhaTitatva-svaghaTakAvRttitAdRza- | cobhayatra sambandhe dharme'nubandhAvRttitvaM deyamityanubandhaghaTitadharmadharmavadaghaTitatvobhayasambandhena / na ca sarazabda-rasazabdayoH para- | mAdAya na sarUpatvabhaGga iti|| sparavaiziSTayasattvAt sarUpatvApattiriti vAcyam, svaM-sarazabdaH, anekasvaratvamapyanubandhakRtamanena nyAyena niSidhyate / tatra 15 taTakAvRttitAdRzo dharmo razabdottaratvaviziSTasatvaM, tadvAn 'rasa' | yadyapyanubandhAnAM bodhakAvayavatvameva svasiddhAntasiddhama, yodhyeSu-55 iti taddhaTitatvasyaiva rasazabde sattvAt , evaM rasazabdaghaTakAvRtti- | anubandharahitapratyayAdiSu tasya kadApyadarzanena tadavayavatvasyAsambhatAdRzo dharmaH sazabdottarazcaM, taddhaTitatvasyaiva sarazabde sattvenA 'vAt / 'upacISa' iti samudAyo bodhakaH, 'paca' iti ca bodhyaH, doSAt / nyAyabalena tu dharme'nubandhAvRttitvaM niveshniiymilynyt| sa eva ca dhAtusaMjJa iti na tatrAnekavaratvamanubandhakRtaM prApnoayamAzayaH-'asamAnarUpavattvamasarUpatvam' iti svIkAre sarveSAMtIti naitadaMzasyAvazyakatA pratibhAti, tathApyanubandhaprayuktakAryasya 20 rUpANAM svApekSayA sAmyena sarvasya svasarUpatvameva syAdityasarUpa bodhye dhAtusvarUpe eva sambhavena [ tatraivAnuvAredittvAdiprayukta-60 padena kasyApi vyAvRttine syAt , iti taddoSaparihArAya svavRtti- | kAryasya darzanena ] tasyApyanubandhasambandha eSTavya eveti tasyAnekarUpavattvasambandhena va viziSTatvaM sarUpatvaM tadbhinnatvamasarUpatvamiti / svaratvena tatprayukta kArya syAdeveti tannivAraNAyAsyApyaMzasyAsvIkAre svasmin svavaiziSTayAbhAve'pi tavyapratyayasya ktapratyayena saha vazyakatvAta // kharUpatvApattiH, asti hi tavye'pi takArarUpavattvaM ktapratyaye'pi ! anekavarNatvamapyanubandhakRtaM na bhavati / tatra ca "dhyA putra25 ca; evaM nIlaghaTazabdasya yathA ghaTa rUpavatvaM tathA kevala ghaTa'zabda- zabda- | patyoH kevalayorIc tatpuruSe" [2. 4. 83 . ] iti sUtre sarvA-65 go. vayogaca tApama" syApi tAdRzarUpavattvamiti tayoH sarUpatvApattiH; etaddoSaparihArAya / dezatvArtha kRto'bhedanirdezo jJApaka ityuktameva / tatredaM vicAryatesvaparyAptazrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmaparyAptyadhikaraNatvasamba nanvanubandhAnAmavayavatvapakSe'pi bodhakAvayavatvameveti 'Ic' padandhana khaviziSTatvameva svasarUpatvamiti svIkAre pUrvatra tavyapratyaye bodhyasya IkArasyAnekavarNatvAbhAvenAbhedanirdezaM vinA sarvAdezatvapayAptA vyAgyavartinI yA zrAvaNapratyakSaviSayatA takArottarAkAro - syAsiddhayA kathaM tadvaiyaryamiti tasya jJApakatvAsaMbhava iti / atra 30 taravakArottarayakArottarAkAratvarUpA, tadavacchedako dharmastAdRzAnu kecit-"anekavarNayodhakabobhyaH sarvasyeti "anekavarNaH sarvasya" 70 pUrvI, tatparyAyadhikaraNatvaM ktapratyaye nAstIti tAdRzasambandhena / . [7. 4. 107.] iti sUtrasyArthaH, tenAsatyapyabhedanirdeze 'Ic' tavyapratyayavaiziSTayaM ktapratyaye nAstIti na tayoH sruuptvm| etacyA- ityanekavarNavatpadarUpabodhakabodhya IkAraH sarvasya sthAne syAdeveti yasahakAreNa ca zrAvaNapratyakSaviSayatAyAM svaghaTakAnubandhetara yAva-: tadarthako'bhedanirdezo vyartha evaH na ca lopAdirUpa Adezo'pyevaM dvarNaghaTitatvaM vizeSaNaM deyam / tathA ca DA'NoH svaghaTakAnubandha- | sarvAdezaH syAta. so'pi hyanekavarNavalopalubAdizabdaibodhya iti 35 'D''varNetarayAvadvarNaghaTitazrAvaNapratyakSaviSayatAyA ubhayorapi vAcyam , zAstrIyasaGketAnAzrayatvasya bodhakavizeSaNatvAt / nanvevaM 75 paryAptatvAt tadavacchedakadharmasya 'atva'rUpasyobhayorapi sattvena "jarAyA jaras vA" [2. 1. 3.] iti sUtrasthaM 'jaras' iti tadadhikaraNatvasambandhenobhayorapi sarUpatvameveti "asarUpo'pa- padamapi *skhaM rUpaM zabdasyAzabdasaMjJA iti [ nyAya ] zAstrasaMkevAde." [5. 1. 16.] iti sUtrasyApravRttyA na Daci- titamiti tasyApi varjane so'pyAdezaH sarvasya sthAne na syAditi Saye'N bhavati / paraM tvatra pakSe yAvattvasya pravezAt tasya ca | cet ? na-tasya nyAyatvena zAstratvAbhAvAt , zAstrapadena hyAcA40 nirvaktumazakyatvena doSaH, tasmAt tadapahAya svaghaTakattizrAvaNa- | ryabhASitazAsanavacanameva gRhyate, idaM ca jJApakAdisiddhamityasya 80
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ worrrrrr..............rarunarrrrrrrrrr 68 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyaH 35] rwanmom..mirrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrore zAstratvAbhAvAt" ityAhuH, tanna-anusvAra-visajenIyAdInAmapya-! nirdeza eva, anyathA RgAdInAmapparyAntAnAM dvandve samAsAntanekavarNabodhakabodhyatvena sarvAdezatApatteH, zabdamaryAdA vihAya pravRttyA "Rk-pUH-pathyapAt" iti nirdezaH samucitaH syAt, khecchayA'rthakaraNe sautrAkSarANi khaNDayitvA'nyathA teSAM nAmA- | atazca samAsAntavidhAyakasUtra eva samAsAntAkaraNamAcAryAdikaraNe'tiprasaGgAcca / tasmAdidamatrAvadheyam-kharUpabodhakasthale / NAmimamAzayaM jJApayati yat-samAsAntavidhilakSyAnusArIti 6 sa evAyamiti pratyabhijJayA bobhya-bodhakayorabheda ityupeyate, tathA kvacinnApi bhavatIti // ca sa evAyamIkArAdyAdezo yo bodhake 'Ic' ityAdyAkAraka Agamo yathA-'pA paritA' ityAdI seTaH paTenityameveDuAsIditi pratItyA'nekavarNatvamapyasyaiva dharma ityasyAvazyameva | cita iti vikalpya vihito'syAgamasyAnityatvaM vinAanupapannaH / mantavyatayA bhavatyanekavarNatvadharmavAnIjAdeza iti syAdevAbheda / tathA ca kvacidaniTo'pi veTatvaM dRzyate, yathA-patA, pacitA, nirdezaM vinApi sarvasya 'pyA zabdasya sthAne iti sa nirdezo vyarthaH AskantavyamAskAnditavyamiti / atra ca paci-skandI ubhA10 san jJApayituM zaknoti nyAyAMzamimamiti / jJApite cAsmin pita cAsmin | vapyanusvAretAviti pakSe'pITA na bhAvya, dRzyate ca kvacidida-50 nyAyAMze'nubandhasyAnekavarNa ghaTakavarNapadenAgrahaNAdU bodhakAvasthA- ! sahita kavaNapadanAgrahaNAd bAdhakAvasthA- sahitaH prayogo'pItyAgamavidheranyathApi bhavanarUpamanityatvaM yogopImAgavigyazApi bhavA yAmapyanekavarNatvasyejAdeze'bhAvena sarvAdezArthamabhedanirdezasya cA- vinaasmbhvi| tathA dhAverUditvAta ktayorveTatve'pi gatauritArthyam / tathA ca varNaviziSTatvamanekavarNatvamiti phalati / nityamiTa-bAvitaH, dhAvitavAniti; zuddhyarthe tu neT-dhautaH, vaNezcAnubandhAbhalo gRhyate, vaziSTaya ca svaghATatatvam, khatarA : dhautavAniti / tathA jabhestivi "jabhaH svare"[4. 4. 100.] yo'nubandhabhinno varNastaddhaTitatvamityubhayasambandhena, IjAdipadeSu ni mAga jAtIni bhavani. janabhItIti yajalagate ca. dvitIyasambandhAbhAvAt tasyAnekavarNatvAbhAvaH / tathA cAbheda-| nAgamo na bhavati, AgamasyAnityatvAdeva / evaM-kamerNiDantasya nirdezaM vinA tasya sarvAdezatvAsaMbhava iti sarvAdezatvArthamabhedanirde Ane paremAgame kAmayamAna iti bhavati, tasyaivAnityasvAzrayaNe zasya cAritArthyamiti // 34 // ca-kAmayAna iti mAgamarahito'pi prayogo bhavati / etadani*samAsAntA-''gama-saMjJA-jJApaka- tyatvasUcakaM ca iDAdyAgamAnAmanityatvena lakSyeSu prayuktatve'pi 20 gaNa-nanirdiSTAnyanityAni* // 35 // | tadartha yatrAkaraNameva, tathA hi-paTTA paritetyAdau vikalpeneDA-60 gamAdi prayuktam , na ca tadartha ko'pi yatnaH zAstre kRtaH, tathA si0- samAsasya antaH- samAsAntaH, samAsacaramAvayava caitanyAyAMzamavalambyaiva tathAprayogAH sampAdanIyA iti zAstratayA vidhIyamAnaH 'at' ityaadiH| AgamaH-kamapi varNa padaM kRtAmAzayaH pratIyate / anyatrApi yatra kvacanAnityatvArtha yalo voddizya tatsamIpe vidhIyamAno mAgamAdiH / saMjJayA nirdiSTaMsaMjJAnirdiSTam , saMjJA nirdizya vidhIyamAnaM kAryam / jJApana na kRtastantra tathAlakSyadarzanenaiva tAdRzArthajJApanamujheyam // 25 svarUpabodhakena sautranirdezAdinA gaNapAThAdinA ca nirdiSTaM ___saMjJAnirdiSTaM yathA-"dhAtoranekasvarAd" [3. 4.46.]65 jJApakanirTiyamA nayA samastenAsasasTena vA nirTikAye / iti sUtraNa parIkSA sajJA nidizya Am vihitaH, saca nanirdiSTam / etAni anityAni-na niyatAni lakSyAnurodhAt | cakAsAmAsetyAdau nityameva pravartate, daridrAJcakAretyAdI kvacinnApi bhavanti, kvacidanyathA ca bhavantIti bhaavH| sarva cAnityatvena vikalpya pravartate, ata eva dadaridrAvityapi rUpaM vAkyaM sAvadhAraNamiti vinApi nityamiti kathanenaiSAM nisyatve ; bhavati, taJca saMjJAnirdiSTasyA nityatvaM vinA'sambhavi / etadaMza30 prApte'niSTasthale'pravRtyarthamayaM nyAyaH sviikriyte| bhanityatva jJApakaM tu "Ato va auH" [1.2.120.1 ityatra 70 kathanenaiva yathAprayogadarzana vacinna bhavantIti siddhe "yathA : okAravidhAne'pi papAvityAdisiddhAvaukAravidhAnameva, taddhi prayogadarzanaM kvaciditi zeSaH" iti granthena vAkyapUraNaM prAcA daridrAdhAtoH parokSAyAM Navi "azityassan-Nakaca-NakAnaTi" manAvazyakam , kvacinna bhavantItyeva hyanityatvameSAmiti prathaka [.. 3. 77.] ityAkAralApa darAdAvityasya siddhyartha vidhIkvaciditi pUraNaM vyarthameva // / yate, anyathA tatra 'dadaridro' iti rUpaM syAt / yadi ca 35 tatra samAsAnto yathA-baya Apoyaretyarthe bahatIhisamAse "dhAtoranekasvarAda" [3. 4. 46.] iti vihita Am 75 "Rk-pU-pathyapo'ta" 7.3.76. 1 tyati kate 'bahapa nityaH syAt tarhi daridrAtarNava AmAdeze dadaridrAvityasyAsaraH' iti bhavati, kvacica 'bahAmpi bahampi vA sarAMsi | saMbhavena tadarthamaukAravidhAnaM vyarthameva syAt, kRtaM caukAraityapi samAsAntarahitaH prayogaH samupalabhyate, sa ca samA- | vidhAnaM svasArthakyavidhAyakametadhyAyAMzaM jJApayati, jJApite ca sAntavidheranityatvenaiva sAdhuH syaat| etadviSayajJApakazva-"Rka- | tasminnAmo'bhavanena 'dadaridro' ityatra aukArazavaNArthamaukAra40 pU:-padhyapo't" [7.3, 76.] iti sUtre 'pathyapaH' iti : vidhAnasya cAritAyaM bhavati / 80
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyaH 35] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / jJApakanirdiSTaM yathA-"dazaikAdazAdikazca" [ 6. 4. 36.] | cArAbhAve vizeSaNavaiyarthyAt , taduktamabhiyuktaiH- "saMbhave vyabhiiti sautranirdezena dazaikAdazazabdasyAdantasvasijayA dazaikA- cAre ca syAd vizeSaNamarthavat / " iti, tathA ca vyarthaH dazAn gRhNAtItyeva vigraha ucitaH, parantu dazaikAdaza gRhNAtI- | sakArAdinirdezo niyamajJApanArthaH, niyamazvAyam-sAt sarvadA tyapi vigraho bhavatyeva, sa ca jJApakanirdiSTasyAnityatvamUlaka | sAdireva syAnna tukadApi tasya vikArAntaramiti, etacyAyAMzA5 eva / asya jJApakaM tu-"Rgayanamityatra NatvaniSedhArthamapAta bhAve cAtra Satvasya prAptireva nAsti, sAtaH sakArasya "vRttyanto- 45 "pUrvapadAsthAnAbhyagaH" [2. 3. 64.] iti sUtre 'agaH' / 'saSe" [1. 1. 25.] iti sUtrAnusAraM padAditvAt , iti padam , NatvaniSedhazcAtra "zikSAdecANa"[6.3.148.] tathAhi-vRttyantaH padasaMjJako na syAt , asaSe- sasya Sasvabhinne iti sUtrokte zikSAdigaNe Rgayanamiti NatvarahitapAThAdeva kArye iti tdrthH| tathA ca sasya Sasve kartavye tvaprAptApi padasiddhaH,paraM ca gaNapATharUpajJApakanirdiSTasya NatvaniSedhasyaitaLyAyAM saMjJA syAdeveti dhvanyate, tathA cAtra sAtaH pratyayatvenAprAptA'pi 10 zabalenAnityatvasambhAvanayA tasya dRDhatAsampAdanAyAna sUtre padasaMjJA 'asaSe' iti paryudAsena vidhIyate, tatazca tasya sasya 50 "agaH" ityuktam, taccaitanyAyAMzaM vinA'nupapasamiti padAditvAt Satvasya prAptireva nAstIti tadabhAvArtho dvitIyanyAyAMzamima jJApayati / tathA cobhayavidhajJApakanirdiSTasyeho sakAranirdezo vyartha eva sthAt, etanyAyAMzasatve tu 'asaSe' payogaH, udAharaNaM sautranirdezarUpajJApakanirdiSTApekSa, jJApakaM ca | iti nanirdiSTasyAnityavasambhAvanayA kadAcit sAtaH padatvAgaNapATharUpajJApakanirdiSTApekSamiti / bhAve sakArasya padamadhyasthatvasaMbhavAt SatvaM syAditi tadvAraNArtho 15 gaNanirdiSTa yathA-kaSTitA kaTitamityAdau yathA "kaTAderTi- dvisakAra nirdezaH sArthakaH / tadevamimaM nyAyAMzaM vinAnapazya-55 dvadant"i [4.3.17.1 iti GittvaM bhavati, tena cAna mAnAM SatvaprAptiM vinAnupapayamAnastadvAraNArthI dvisakArapATha guNAbhAvaH, tathA vivyacithetyAdau na bhavati, anityatvAdeva, | ima nyAyaziM jJApayatIti sustham / asya ca nyAyasyAdRDhatvAt atra ca kuTAdiriti gaNanirdezaH, vivyacitheti rUpaM ca- kecideva samAsAntAdayo lakSyAnusAraM kvacid bhavanti kvacita "vyacat vyAjIkaraNe" ityasmAddhAtoH parokSAyAM thavi dvitvAdau bhavantIti lbhyte| tathA cAnye nityameva bhavanti, teSAmudA20 ko pasya yogirA . haraNAnImAni pradazyante-yathA "ic yuddhe" [7.3.74.]60 iti itve ca kRte "kuTAdedvidaNit . 3. 57. / iti samAsAnta ic 'kezA kezi' ityAdI nityameva bhavati / ityasya gaNanirdiSTaravenAnityatvAta DivAbhAve dhAtoryasya / "svarAcchauM" [1. 4. 65.] iti nAgamaH 'kuNDAni, "vyaco'nasi" [4. 1. 82.] iti vRnna, sati hi Dive | 'badarANi' ityAdI nityameva bhavati / svarasajJAnidiSTam vivicitheti rUpaM syAt / samarthaka cAsya vivyaciyetyAdau "ivarNAderasve svare yavaralam" [1. 2. 21.] iti yatvAdi 25 vRto'niSTatve'pi tadartha yatnAntarAkaraNameva // dadhyatretyAdau nityameva bhavati / "saptamI cordhvamaurtike" 65 nanirdiSTaM yathA-"avargAt svare vo'san" [1.2.40] [5. 4. 30.] iti sauntra nirdezarUpajJApakanirdiSTA uttarapadaiti sUtre 'asan' iti, asyodAharaNaM yathA-'RGa+u+Aste= vRddhirUpramauhUrtikazabde bhavatyeva, na kadApi na bhavati / RDhAste, kim+u+Avapana+kimvAvapanam' iti, atro | "ajAdeH"2. 4. 16.] ityajAdigaNanirdiSTa Ap 'ajA' kArasthAnIyasya vasyAnena satreNAsattvAta svarepare "svAnDANano ! ityaad| bhavatyeva / "anavaNoM nAmI" [1. 1. 6.1 iti 30 dve" [1.3.27.] iti pUrvatra prayoge isya dvitvaM bhavati, paratra : sUtra nAmasajJAyAmavaNavajana namAnArdaSTamApa niyatamacAta 170 tu masya puro vyaJjanAbhAvAt "to mu-mo vyAne svo": itthaM ca ye samAsAntAdayo'nityA:-bhavanti ca na bhavanti ca, [1. 3. 14.] ityanenAnusvArAnunAsiko nAbhUtAm / / ta evehe taLyAyodAharaNabenoktA iti // 35 // 'asan' iti nanirdiSTasyAnityatvaphalaM tu tad+u+asya *samAsAntA-''gama-saMjJA-zApaka-gaNamatam tavasya matamityatrokArasya vatve "tato'syAH" [. ___nanirdiyAnyanityAni* // 35 // 35 3. 34.] iti vasya dvitvaM bhavatIti, anyathA batvasyAsa | ta0-atra samAsAntavidheranityatve tu yatra tatra bahUni ta ttvAt dvitvaM na syAt / etadaMzajJApakastu "vyAptI ssAt" lakSyANi milanti, kinvAgamAdInAmanityatvajJApane na kimapi [7. 2. 130.] iti dvitIyaH sakAraH, sahi 'agnisAt'viziSTa phalamiti navInAH kathayanti, dRr3hatarajJApakAbhAvazca / ityAdau paravaniSedhajJApanArtha kRtaH, tathA hi-dvisakAranirdezena | 'paTTA paTitA' ityAdiprayogANAM ziSTaprayuktatvagRhe copAyAntara sakArAdiH sAt pratyayo bhavatIti vijJAyate, 'sAt' ca svata mAzrayaNIyam , taddhi tatra tatra vizeSavacanakalpanameva / yathA 40 evaM sakArAdiriti tasya sakArAditvakathanaM vyarthameva, vyabhi- pANinIyairdhAvitamityAdisiddhayartha "yasya vibhASA" [pA0 sU040
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyaH 35 ] ormeramanramme 7. 2. 15 ] iti sUtrasya "veTo'pataH" [4. 4. 62.] iti 28.] iti / ihedAnIM kiM nipAtanam ?, ihApi nipAtanamasti, sUtrasthAnIyasyAnityatvaM kalpyate / na tu prAcInoktamAgamazAstra kim ? "agRgayanAdibhyaH" [4. 3. 73.] iti / [tataH] syAnityatvam / lakSyakacakSuSkANAmAcAryANAmIdazalakSyANAmi- | naiva vA punaratra NatvaM prApnoti, kiM kAraNam ? samAnapada ityuSTatve tadartha lakSaNamavazyamanuSThitaM syAt, jJApakaM ca dRr3hataraM tasya / cyate, na caitat samAnapadam , samAse kRte samAnapadam , samAnirdiSTaM syAt, tadviSayakayatnAkaraNe tAdRzanyAyAMzAnumAna tvati- | napadameva yanityam , na caitannityaM samAna padameva / kiM vaktavyame 45 prasaktam , tathA hi-anyAnyapi zAstrakRdanuktAni vacanAni yatheccha- tat ? nahi, kathamanucyamAnaM gaMsyase ? samAna grahaNasAmarthyAt, prayogAnurodhena kalpanIyAni syuH| evaM saMjJAnirdiSTasyAnityatvamapi yadi hi yat samAnaM cAsamAnaM ca tatra syAt samAnapadagrahaNamayatra saMjJA vidhikoTigatavizeSaNatvAdinopAdIyate tatraiveSTavyam, narthakaM syAt" iti [bhASyam ] / ayamAzayaH-'aga' iti pada sAmAnyataH saMjJAnirdiSTasyAnityatve tu prAyaH sarveSAM zabdazAstrI. saMjJAyAmeva [ nAmnyeva ] iti niyamena prAptasya [ 'pUrvapadasthAnnAnni' 10 yakAryANAM yatkiJcitsaMjJAnirdiSTatvApattyA''kulIbhAvApattaH / ityaMzena prAptasyeti bhAvaH] Natvasyaiva pratiSedhaH, anantarasya 50 "Ato Nava auH" [ 4.2. 120.] iti ca saMjJAnirdiSTa syA- vidhirvA bhavati pratiSedho veti nyAyAt / tatra 'RgayanAdinityatvajJApaka tathA sati na saMbhAvyate "dhAtoranekakharAt0" zabdAnAM nAmatvA-'nAmatvobhayadarzanAt tatra pUrvasUtreNa [ "raSa[3. 4.46 ] iti sUtredhAtusaMjJAyA vidheyakoTI nirdezAbhAvAt, varNAt" 2. 3. 63. ityanena ] nityaM gatvaM prApnotIti kRte tatra hyaddezyakoTAveva dhAtusaMjJA samAzrIyate / tathA ca dadaridrA- | 'agaH' iti pratiSedhe nAtra NatvavAraNamiti zaGkAyAm-"pUrva15 vityAdisiddhayartha 'daridrArAm na' ityetAvadeva tataH [ aukAra-padasthAnAni" ityeko yogaH, "agaH" iti ca yogAntaramityA- 55 vidhAnAta ] kalpanIyam, na tu saMjJAnirdiSTamAtrasyAnityatvam / , sthAya yogavibhAgasAmarthyAca sarvasyA NatyaprApteH pratiSedho'yaevaM jJApakanirdiSTa syAnityatvamapi nAvazyakam , taddhi dazaikAdaza | miti vijJAsyate. tatazca na doSa iti samAdhAnam / punanirdezena ba vigrahasya sAdhutvAthamAzrAyata, tatra ca "dazakAdazA- | vAtra NatvAbhAva ityuktam, sa ca nirdezaH "zikSAdibhyo'Na" dikana" [6. 4. 36.] iti sUtre tathA nirdezasya sUtramAtra- || 6.3.148.] iti sUtrastho gaNapAThe Rgayanazabdasya nakAra20 viSayatve'pi doSAbhAvAt , dazaikAdazeti ca pRthagetra pade; na caivaM ! viziSTa pATha eva, yathA 'sarvanAma'zabde sUtre tathA nirdezAdeva 60 cakAraprayogApattiH, kRte prayoge doSAbhAvAt, akRte ca natvAbhAvaH kalpitastadvat , tathA ca 'agaH' iti pratiSedhasya 'vinA'pi caM cArtho gamyate' iti siddhAntena doSAbhAvaH; na ! nAvazyakateti / kiJca pUrvasUtre 'ekapade' ityatra 'pade' ityekatvaca tasya nirdezarUpajJApanasya sUtramAtraviSayatve dazaikAdazAn / vivakSayaivaikapadatve labdhe ekagrahaNenaikameva yat padaM tatraiva yathA gRhNAtIti vigraho na syAditi vAcyam , iSTApatteH / yacAtrAMze sthAna tveka cAne ceti jJApyata iti pUrvamupapAditameva / tathA ca 25 jJApakamupanyasyate-"pUrvapadasthAnAmyagaH" [2. 3. 64.] iti / nAmato'nyatra nityamekapadatvAbhAvena NatvaprAptireva neti na tadvA- 65 sUtrastham 'agaH' iti padam , tadapi na cAru-kevalaM svacAritA- raNArthamaga iti kathanamAvazyakamiti / ayaM ca prakAraH khamate'pi rthyAya jJAyakatvakalpanApekSayA tasya tyAga eva varam / kRtaM ca kartuM zakya eveti 'aga' ityasya na jJApanArthatvamucitam // 'agaH' ityasya pratyAkhyAnaM mahAbhASye nirdezarUpajJApakAzrayaNena, svaprakriyAyAM vivyacitheti rUpasiddhyartha gaNanirdiSTasyAnitya tathAhi-"pUrvapadAt saMjJAyAmagaH" [pA0 sU0 8. 4. 3.] tvAzrayaNaM yadyapi Avazyakama, sathApi tadartha yatnAntarameva kara30 iti sUtre mahAbhASye-"saMjJAyAM niyamavacane'gapratiSedhAnniyama-IA apamANikasAnimAla yA nAgauniyAja 70 pratiSedhaH" [vArtikam ], saMjJAyAM niyamavacane'gapratiSedhAnniyama- . pANinIye tu "jyA-vyadhaH kiti" [4. 1. 81.] itisUtrasyAya pratiSedho vijJAyate-aga iti / tatra ko doSaH ? "tatra nityaM / sthAnIye "grahijyAvayivyadhivaSTi." [pA0 sU0 6.1.16.] gatvaprasaGgaH" [vArtikam ], tatra pUrveNa saMjJAyAM cAsaMjJAyAM ca iti sUtra eva vicati iti paThyate, "kuTAdedvidaliNat" nityaM NatvaM prApnoti / "yogavibhAgAt siddham" [vArtikam ], yoga- [4. 3. 17.] itisUtrasthAnI ye "gAGkuTAdibhyo'jiNAnDit" 35 vibhAgaH kariSyate-'pUrvapadAt saMjJAyAm tataH 'agaH' gAntAt pA. sU. 1. 2. 1.] iti sUtre 'vyaceH kuTAditvamanasi' 75 pUrvapadAd yA yAvatI ca NatvaprAptiH, tasyAH sarvasyAH prtissedhH| iti kuTAdyantargaNasUtraM paThyate, tatra cAnasIti paryudAsa AzrI"apratiSedho vA yathA sarvanAmasaMjJAyAm" [vArtikam ], navA'rthaH / yate, tathA ca 'paryudAsaH sadRggrAhI' iti nyAyena 'abhinna'mpratiSedhena, NatvaM kasmAnna bhavati ? yathA sarvanAmasaMjJAyAm , uktaM sadRze kRtpratyaye parata eva vyaceH kuTAditvanimitta kAryamiti ca-sarvanAmasaMjJAyAM nipAtanApaNatvAbhAvaH / yathA punastatra nipA- 'vivyacitha, avyAcIt' ityAdau GittvaM na bhavati / tathA svamate 40 tanaM kriyate-"sarvAdIni sarvanAmAni" [pA. sU. 1.1."vyaco'nasi [4.1. 82.] itisUtrasthavyaceH pAThaH pUrvasUtra 80
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ prathamollA nyAya: 36 ] nyAyArthasindhu * taraGgakalito nyAyasamuccayaH / eva [ "jyAvyadhaH kGiti 4. 1.81 ] iti sUtra eva | prathamopasthitazAstramAtrabAdhena svacAritArthyasaMbhave bAdhakatva - 40 karaNIyaH, kuTAdau ca gaNe "vyaco'nasi" iti gaNasUtrapAThaH bIjasyAnavakAzatvasya kSINatvAt tadanyabAdhe pramANAbhAva kAryaH / tathA ca nAnityatvAzrayaNamAvazyakaM bhaviSyati / 35 | evaM nanirdiSTasyAnityatvamapi nAvazyakaM tadvasyetyatra vakArasya 5 dvitvasiddhirhi tatphalamityucyate, tatra vyaJjanAt parasyaikasyAnekasya vA vyaJjanasyocAraNe bhedAbhAvena dvitvAbhAve'pi kSatyabhAvAt / pANinIye tu dvitve kartavye'siddhatvasyApravRtyarthaM 'pUrvatrA siddhIyadvitve' iti nyAyaH paThyate / tathaiva vA khamate'pi samAzrayaNIyaM caturNAmityAdAvapi NakArasya dvitvArtham / "vyAptau ssAt" 10 [ 7 2 130 ] iti sUtre dvisakAranirdezazcAsya nyAyAMzasya jJApakatvenoktaH, sa cAnyathApi caritArthaH tathAhi - 'nRtyantoisaSe" [ 1. 1, 25. ] iti sUtrasya yo'yamartha AkSipyatesasya Satve kartavye padasaMjJA na syAditi na kintraprAptA'pi padasaMjJA tasya syAdeveti tatra kiM mUlam ? kevalaM yasya padasaMjJA prAptA tasya 15 vRttyantasya tvabhinne kArya padasaMjJA neyevArthaH zabdamaryAdAlabhyaH / sAtazca pratyayatvenAnAmatvAt padasaMjJAprAptireva neti tasya SatvaniSedhArthaM dvisakArapATha Avazyaka eveti na tasya jJApaare saMbhAvanA / itthaM cAsya paJcAMzA nAvazyakA iti pratibhAti, tathApi prAcAmanurodhena samAzritAstatra tatra kAryapravRttyarthamAzrI20 yante ceti / pANinIye tantre paribhASenduzekhare'pi nAgezabhaTTena / evAsya nyAyasya bIjam / "madviSaye yad yat prAptaM tanmayA bAdhyam" iti bAdhya sAmAnyacintayA svaviSayaprAptasarvazAstra - bAdhe prApte'yaM nyAyaH samAzrIyate / yathA "zliSaH" [ 3. 4.56. ] iti sUtravihitaH zliSo'yatanyAM sak puSyAdigaNa- 45 nimittikaM "ladiyutAdipuSyAdeH parasmai" [3. 4. 64. ] iti sUtravihitamaI bAdhate, ataH 'akSit kanyAM devadattaH' ityatra sageva bhavati, na tvaG; kintu bhAvakarmaNoH " [ 3.4.68. ] iti sUtravihitaM jicaM na bAdhate, ityAzleSi kanyA caitreNetyatra sak na bhavati / atra kecit -"ullAsakaM tvasya sak- 50 bhaG-JicasUtrANAmevamupanyAsakrama eva, tathAhi bhaG-jicorapavAdastAvat sakU, tatrApyaG bAdhitumiSTo, na tu nica, tathA cArasUtrAdanu saksUtraM cet kriyate tadA bAdhyokteranu bAdhakoktiriti nyAyAnapetaH samarthapakSa AhataH syAt, aniSTa citrabAdho'pi ca madhye'pavAdAH pUrvAniti nyAya balAhalati / evaM 55 | satyapi yadvAdhakokteranu bAdhyoktirityasamarthapakSa AhatasadetannyAyA deveSTAseddhirbhaviSyatItyAzayaiva" ityAhuH / tatredaM vicAryate-aDo'pavAdaH sa bhavitumarhati bhaGA sako viSayasya vyApanAt, sico'pavAdatvaM tu na yuktam, jico bhAva-karmaNoreva vidhAnAt tadatirikte kartari pratyaye sakazcAritAsaMbhavAt / 60 satyapi sambhave bAdhanaM bhavatIti bhASyoktapakSamAzritya tadapavAdatvavyavasthApane'pi naivaM krameNa sUtropanyAso nyAyamimaM jJApayituM zaktaH yataH sarveSAmadyatanIparato vidhIyamAnAnAM pratyayAnAM paratvAd bAdhanArthameva jicaH prakaraNAnte pAThaH, prakaraNAdau ca sarvato vyApakasyotsargabhUtasya sicaH pAThaH, tada- 65 nantaraM tadapavAdasya sakaH, tatazvAtmanepada para smaipadayorubhayatra vidhIyamAnasya "Ni zri0" [ 3. 4. 52. ] ityAdisUtravihitasya GaH, tadanantaraM parasmaipadamAtre vidhIyamAnasyAGaH pAThaH, sarvAnte ca bhAva- karmamAtravidheyasya jicaH, iti kramasyAnyathopapattisambhavAdetena krameNa pAThaH prakRtanyAyajJApaka ityAzrayi - 70 tumazakyam / tasmAt svacAritArthyAya parasmin zAstre'vazyaM bAdhanIye'vyavahitabAdhena cAritAsambhave vyavahitabAdhe pramANAbhAva ityevaitakSyAyamUlamityavagantavyam / ~ANA 'yatu' ityArabhya 'saMjJA pUrvakama nityam' 'AgamazAstramanityam' 'gaNakAryamanityam' 'anudAttetvalakSaNamAtmanepadama nityam' 'naJghaTitamanityam' ityAdinyAyAmullikhya tatra tatra jJApakaphalAdikaM / pradarzya, tana bhASye'darzanAdityAdinA ete nyAyAH khaNDitAH / 25 jJApite cAsmin sampUrNe nyAye'syAdRDhatvamanityatvaM ca yadAzritaM prAcInaistadapi nocitam, anityatvajJApakasyAsya nyAyasyAnityatve sarveSAmetadviSayANAM nityatvamiti phalati, tacca svataH siddhameveti kiM tadarthaM nyAyasvIkAratadanityatvAzrayaNa gauraveNa kiJcAnityatvena hi kvAncitkatvaM kAdAcitkaHtvamiti ca vijJAyate tAvataiveSTa prayogasiddhau 30 tadarthaM punarasthApyanityatvAzrayaNaM vyarthameva / tathA ca samAsAntAdInAM nityatvaM svataH siddhameva, lakSyAnurodhAt kvacit syAdvAdAzrayaNAdapravRttiriti sarvaM sustham // 35 // / | wwwww 71 * pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn bAdhante nottarAn // 36 // ayamapya nitya eva tathA ca "saMyogAt" [2. 1. si0 -- pUrva- utsargazAstrataH pUrvamuktAH, apavAdA:bAdhakazAstrANi, anantarAn agre vakSyamANabAdhyazAstrasamu52. ] itIyAdezo yathA zizriyurityAdau " yo'nekasvarasya" 75 dAyamadhye svAnyavahitAn, utsargAn bAdhante - pratiSidhya svayaM ! [ 2. 1. 56. ] ityanantarasUtravihitaM yatvaM bAdhate, tathA pravartante, nottarAn na zAstrAntaravyavahitAn iti nyAyArthaH / | yavakriyAvityAdau "kkivRtterasudhiyastau " [2. 1. 58. ] iti svacAritArthyAya svaviSayavyApake parasmin zAstre'vazyaM bAdhanIye vyavahitena sUtreNa vihitaM yatvamapi bAdhata eveti // 36 //
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [prathamollAse nyAyau 37,38] h myry `rfh `yd bHymyny ` wy hy khh y d ny by by sy dr sy y y y w by sy y w dr mwsy hmh w hmh w hmh bh qm mhm by jy myr tym bry jy ty ty sy by khh m mh wh m bwt mrdm byy w mywm `br my@ my@ nwrh wh . `ydy w by sy hy , srd shdh w bh y , smy `mr `rm hmh w hm myby: trh, mwjy mhm sy `ywn sm m . myshh bh sm mh th y `dh dyd `r `r m *pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn bAdhante / 119.] iti paribhASAsUtrabAdhe sAmarthyAbhASa eva bIjamiti 40 nottarAn // 36 // / yuktaH panthAH / / 37 // ta0-atra "utsargazAstramuktvA'pavAdazAstrakathana miti *madhye'pavAdAH pUrvAn vidhIna vAdhante nyAyopetaH panthAH, pratiyogijJAnasyAbhAvajJAna ivApavAdajJAne 5 utsargajJAnasyApyAvazyakatvAt" ityekaH pakSaH, sa ca lakSaNaika nottarAna* // 37 // cakSuSkaviSayaH / "pUrvamapavAdazAstramullikhya tadviSayaparihAreNo- ta0-ayamapi nyAyo'pavAdazAstrasyAvizeSAt sarvotsargatsargazAstrapravRttyarthaM pazcAdutsargazAstrollekhaH" iti dvitIyaH pakSaH. | zAstrabAdhakatve prasakte tasya saMkocArtha eva / tatra mUlaM caitanyAyA-45 sa ca lkssykckssusskvissyH| tatra prathamapakSasyaiva ziSyAnukUla- 'nukUlalakSyANAM siddhaye upAyAntarAkaraNameveti prAcInA AhaH. tayA tasyaiva samAdareNAyaM nyAyaH paThyate / yatrApavAdazAstrameva | tanna yuktam-tAdRzalakSyANAmanabhidhAna evAcAryANAM tAtparya10 pUrva paThyate pazcAdutsargazAstra tatra kenA'pi viziSTena prayojanena | mityeva kuto nAvadhAryeta / tatazca yatra pUrva paratazcotsargazAstrANi bhavitavyamiti lakSaNaika cakSuSka Alocayati, taca prayojanametadeva ! pacyante madhye cApavAdazAstraM, tatra "spardha"[7.4.119.] iti yad-avyavahitamevotsargazAstramayaM bAdhate na vyavahitamiti / paribhASAsUtrasahakAreNApi pUrvazAstrabAdhe kRte niravakAzatvamUlasya 50 sarvabAdhasyeSTatve hi sarvAnutsargAn pUrvamuktvaivApavAdAn kathayeta. balavatrasya prakSINatayA "spardhe"[7.4.119.] iti zAstrabAdhe yatra na tat kRtaM tatra pUrvokta eva granthakRtAmAzaya ityuktanyAyaH | pramANAbhAvena khottarotsargazAstravAdhe'pavAdazAstrasya sAmarthyAbhAva 15 siddhayati / iti 'sak-aG-jic'vidhAyakasUtrANAmevamupanyA- evaitanyAyamUlamityavagantavyamiti, tadevoktaM vRttau // 37 // sakramasya jJApakatvamupanyasyatA nyAyArthamajaSAkRtAmAzaya kecid ! ayaM vidhi pratyupadezo'narthakaH varNayanti, tadapi na-prakRtazAstrakramasyopapatteruktatvena tasya kramasthAna jJApakatvAsambhavAt // 36 // sa vidhirvAdhyate // 38 // 55 *madhye'pavAdAH pUrvAn vidhIn si-yam--utsargatayA svaviSaye prAptaM, vidhi prati vidhiviSayakaH, upadezaH kathanaM lakSye pravRttasvAnyAkhyAnam , 20 bAdhante nottarAna* // 37 // anarthakaH-na kamapyartha sAdhayati, savidhiH, bAdhyate-pravRttisi0-madhya iti vartamAnakriyA'pekSA saptamI, utsarga vikalIkriyate, svayameva na pravartata iti yAvat / yasya sUtrasya zAstrANAMmadhye vartamAnAH, apavAdA:-apavAdazAstrANi, pUrvAna lakSye pravartane kiJcit phalaM nAsti tat sUtraM tantra na pravartyate, 60 svasmAt pUrva paThitAn, vidhIna-vidhAyakAni utsargazAstrANi, sarvasyAH sUtrapravRtterlakSyasaMskArArthatvAd yena kimapi lakSye na bAdhante-pratiSidhya pravartante, nottarAn-svottarapaThitAni sUtrANi saMkriyate sa vidhirAnarthakyAna pravartate iti bhAvaH / loka 25 na bAdhanta iti nyAyArthaH / yathA "brahma-bhrUNa-vRtrAt vip" | meghAdikRtA vRSTirjale'pi sthale'pi ca dRSTA, yatra ca varSaNasya [5. 1. 161.] iti sUtreNa bhUte brahmAdyupapadAntevihitaH | kimapi prayojanaM nAsti tatrApi megho varSati, tathA zAstre'pi vip vizeSavihitatvAdapavAdaH, sa ca svaviSaye "karmaNo'NU" prAptamiti tadvAraNAya nyAyo'yamAzritaH / yathA-"tani-tyaji-65 [5. 1. 72.] ityaNaM "brahmAdibhyaH" [5. 1.85.] iti yajibhyo Dad" [uNA0 895.] ityanena Dapratyaye 'tad TaMkaM "hano Nin" [5. 1. 160.] iti NinaM ca bAdhate tyad yad' zabdA niSpAdyante, atra dasya punaH "dhuTastRtIyaH" 30 pUrvoktatvAt ; "kta ktavatU[5. 1. 174.] iti ktavatuM tu [2.1.76.] iti davidhiH syAt, na ca taduparatiriti na bAdhate parataH paThitatvAt, anna apa-Tako kAlasAmAnye tatprayogasya kadApi pariniSThitatvaM na syAditi tasya pravartane gata sAmAnyAcAhatatva tayA, Nin tu yadyApa bhUta | phalAbhAvena tasya pravRttiranena nyAyena vAryate / tathA saMcaskA-70 vihitastathApyupapadavizeSAnukteH sAmAnyavihita eveti te vipA somAlinika bAdhyante, saca madhye paTitatvena parataH paThita ktavatuM na bAdhate, dvitve 'skR-skR' iti sthitau "aghoSe ziTaH" [5.1.45.] 36 etacyAyapravRtteH / tathA ca 'brahmahA' 'brahma hatavAn' iti iti dvitve pUrvasya ssaTo luki, punazca ssavidhAyakasUtrasya prArUpadvayameva bhavati, na tu-brahmaghAtaH, brahmanaH, brahmaghAtIti c| sisattvAt ssada bhaviSyati, anena nyAyena nivartyate, yataH ssaTi bhasya mUlaM tu tAdRzaprayogA eveti lakSyAnurodhAdevAya nyAyaH ! satyapi "aghoSe ziTaH" ityasya pravRttyA tasya lupi phalA-75 samAzrIyate iti praaciinaaH| vastutastu pUrvazAstrabAdhena bAdhakatA- bhAvaH 1 lakSyasya pariniSThitatvArthamIGnyAyasyAvazyakatvam / bIjasyAnavakAzatvasyopakSINatayA "spardhe" [paraH // 7.4. tathA cezalakSyasiddhiredAtra nyAye mAnamiti prAcInAH /
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyau 39,40] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / rwirm Purvantrwarrrrrrranearnmarwarimmsvirwww.manure-rrrrrrrr-rimmeram.00PMRA PAMPARANAPARAMMAR R A kRtasyaiva punaH punaH karaNe hi vyApArAnuparamaprasaGgena rUpANi nyAyasya bhASyakArAdibhirdhvanitatvAt , taduktam-"iko jhal" kadApi na siddhayeyuH / evaJca kriyAnuparamaprasaGgasthala evaita- [pA0 sU0 1. 2. 9.] iti sUtre mahAbhASye-"akRtakAri 40 vyAyapravRttiriti tattvam // 38 // / khalvapi zAstram, agnivat" iti / yathA agnirdagdhaM punarna *yasya tu vidhenimittamasti nAsau ! dahati tathA zAstraM kRtaM kArya punarna karotIti, yukta caitat , prayojanArthameva hi sarvasyApi pravRttirmandasyApi. vinA prayojanameva 5 vidhirvAdhyate // 39 // zAstraM kutaH pravartiSyate / pariniSThitatvaM cApravRttanityavidhyuddezyatAsi0-yastha-pravattayitumiSTasya, vidheH, nimitta-pravRtti- / vacchedakAnAkrAntatvam , yunaH pravRttivAraNAyaiva hAtalakSaNe 'apra. 45 prayojanamasti, asau vidhirna bAdhyate, pravartyata eveti bhaavH| vRtta iti vizeSaNaM dattam / tathA ca pUrvanyAyasya taduktArthatvAyathA 'tayAra' ityAdau tado dakArasyaiva "dhuTastRtIyaH" bhAve tadvAraNArthasya parasya nyAyasyApi na tAdRzaM vyAkhyAna [2.1.76.1 iti daravaM kriyata eva, agre'sattvabodhanena mucitam / asmanmate cAgrimanyAyasya [*yena nAprApte yo 10 kAryAntarasya sAdhayiSyamANatvena prayojanasadbhAvAt ; tathAhi- vidhirArabhyate sa tasyaiva bAdhakaH iti nyAyasya ] avataraNa asadAdhikAravihitasya datvasya "ca-jaH ka-gam" [2.1.86.] ' bhUtAvevemau nyAyAviti nAnayoH pRthvyaakhyaanmpekssitmiti| 50 iti parakAyeM kartavye'sattvAt tasya sthAne vihitaM "tavargasya | tathA ca tadaprAptiyogye'cAritArthyamevAgrimanyAye bAdhakatvabIjazcavarga-STavargAbhyAM yoge ca-TavauM"1.3.60.1 iti jatva- / mityetAbhyAM nyAyAbhyAM prakaTIkRtam // 38-39 // mapyasadevAbhUt sthAnidharmAt, tatastarasthAne "aghoSe prathamo15 'ziTaH" [..3. 50.] iti kRtaM catvamapyasadabhUta , tathA ca *yena nA prApte yo vidhirArabhyate, "ca-jaH kAm" [2.1.86.] ityanena gatvakasve nAbhUtAm , sa tasyaiva bAdhakaH // 4 // anyathA jakArasatve gavaM cakArasattve ca katvaM durvAraM syAditi si0-pUrvanyAyetrapavAdazAstrANAM vyavasthA varNitA, 55 'takacAru, tagcAru' ityAdi rUpaM syAt / ayaM ca nyAyo yadyAMpa | sampratyapavAdapadArtha bodhayitumathavA bAdhakasvabIjaM sphorayitu nAvazyakaH, saprayojanasya vidheH svata eva pravarttamAnatvena tadarthe / mimaM nyAyamAha / atra 'nAprApte' iti padaghaTake prAptapade bhAve 20 nyAyAzrayaNasthAnAvazyakasvAta, tathApi pUrvanyAyena 'tad' zabde ktaH, tatazca yenetyatra kartari tRtIyA, tathA ca 'yena nAprApte' "dhuTastRtIyaH" [2.1.76.] iti sUtrasya pravRttiH phalAbhA-ityasya yatkartRkAvazyaprAptI satyAmityarthaH / 'nAprApte' ityatra najUvAd vAritetyatrApi [ 'tacAru' ityAdiprayogeSvapi] tavyAyA- | dvayasattvena tasya prakRtaprAptapadArthadAyabodhakatvAd yatkartRkA-60 zrayaNena tatpravRttirdhAritA syAditi taLyAyasyAtra pravRttirmA bhUdi-| vazyaprAptIsatyAmArabhyamANo yo vidhiH-vidhAyakazAstraM tadvihitaM tyarthamevAya nyAyaH samAzrita iti praaciinaanaamaashyH|| 39 // kArya vA. sa vidhiH, tasyaiva-svaviSaye'vazyaprAptasyaiva, vidheinnrmmmmmm.in rbAdhakaH / atraivakAro bhinnakramatvena yojanIyaH-sa tasya bAdhaka 25 yaM vidhiM pratyupadezo'narthakaH sa vidhi eveti, anyathA tasya vaiyarthyamiva pratibhAseta, anyasya bAdha___ barbAdhyate // 38 // katvAprApteranyayogavyacchedArthasyaivakArasya vaiyot, yena hi65 *yasya tu vidhenimittamasti nAsau bAdhyate* // 39 // / svaviSayo byAptaH sa eva bAdhyo virodhAt , yazvodAsInastena ta0-prAcInarItyA vyAkhyAtAvimau nyAyau vRttismye| saha bAdhyabAdhakabhAvAnaucityAt / bAdhakapadasAmIpye tvekavastutastu nAnayoAyayoritthaM vyAkhyAnamuncitam , Anarthakya- / kAreNAyogavyavacchedaH kriyate, tathA ca na kadAcidapi bAdhaka30 prasaGgAt / tathAhi-pUrvanyAyena niSprayojanasya vidherapravRttiritya- / svAyogaH sarvadA bAdhakatvamevetyarthaH paryavasyati / yamoM vyApArAtuparamaprasaGgena sAdhitaH,na caitad yuktam *parja-! pANinIyAditace cAna nyAye evakAro naiva paThyate, pUrva-70 nyavallakSaNapravRttiH* iti nyAyasyAne vakSyamANatvena tena nyAyena / nyAyAdibhiH kvacidapavAdasyApi bAdhakatvAyogasya kthittvaat| samprati phalAbhAve'pi tAtkAlika phalamanapekSyApi prAptau satyAM | kiJca tatra naye'sya svatananyAyatvAsvIkAraH, kintvapavAdapadArtha zAstrapravRttirbhavatItyupapAditatvAt / ihApi ca 'taJcAru' ityAdyartha 'paricAyakatvamAtramasyeti vivecayiSyate'gre / 35 'tad' ityAdau "dhuTastRtIyaH" [2. 1. 76.] iti zAstraM | prAcInaizcaivakArasyAnyayogavyavacchedakatvArthatayaiva vyAkhyAna pravartayitumiSTameveti na tasya sarvathA''narthakyam , anarthakapravRtti- kRtamiti samprati tadanusArameva vyAkhyAyate / yastu svasiSaye 15 macca zAstra kathamupadiSTaM syAt na ca vyApArAnuparamavAraNArthamapi / kacit prApnoti kacicca na prAmoti tAzasyAnityaprAptimato'pi nyAyo'yamapekSitaH *lakSye lakSaNaM sakRdeva pravartate* ityasyApi | vidherbAdhyatve prApte evakAreNa tasya bAdhyasvaM vyAvaya'te iti 10 nyAyasamu0
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyaH 40] wwwmarwariwarmarnewwwwvirwwnwir.vn ww w wwrammarrrrrrrrrr-~- ------------ -------n ner-rrrrrr------ tadAzayaH / avazyaprAptimata iva prAptyaprAptimato'pi [ tAdRza- *yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasyaiva - 40 vidhiM pratyapi ] bAdhakatve prApte'yaM nyAya Arabhyate / yathA bAdhakA* // 40 // 'vidvat kulam, vidvAn , he vidvan !' ityAdau sarvatra sakArasya | ta0-nAya svatantro nyAyaH kintvapavAdapadArthabodhaka iti "so ruH [2. 1. 72.] iti satvaM prAmotyeva; evaM 'svanaDut nAgezAdInAM matam / tathAhi-*antaraGgAdapavAdo balIyAn* 5 kulam , anaDnAn , he anasan !' ityAdI sarvatra hasya "ho dhuT- | iti nyAyamullikhya nAgezenAlekhi-"tatrApavAdapadArthamAha-yena padAnte"[2.1.82] iti DhavaM prApnotyeva; "padasya" nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasya bAdhako bhavatIti, tatra 'yena 45 | nAprApte yo vidhirArabhyate sa ityanto'pavAdapadArthaH / loke [2. 1. 79 ] iti saMyogAntalopAt tu 'vidvAn , he | sati virodhe balIyasA durbalasya bAdhadarzanAlokasiddhamevArthamAhavidvan !, anaDvAn , he anaDvan !' ityAdAveva prApnoti, nAgamena ! tasya bAdhaka' iti / evaM ca vizeSazAstroddezyavizeSadharmAvacchinnasaMyogasya bhavanAt, 'vidvat kulam, svanaDut kulam' ityAdI vRttisAmAnyadharmAvacchinnoddezyatAkazAstrasya vizeSazAstreNa bAdha 10 tu na prApnoti, dhuTo'bhavanAnAgamAbhAvAt saMyogAniSpatteH / / iti phalati / vizeSazAstroddezyo yo vizeSadharmAvacchinnaH, tattiryaH 50 evaM casati rutva-DhatvayoH saMyogAntalopasya ca bAdhanAtha "saMs- | sAmAnyadharmaH, tadavacchinnoddezyatAkazAstrasya, vizeSazAstreNa dhvaMsU-kassvanaDuho daH" [2. 1. 68.] iti datvavidhAyakasUtraM vizeSadharmAvacchinnoddezyatAkazAstraNa bAdha iti tadarthaH, sAmAnyatvaM prArabdham , parantu tatsUtramekAntaprAptimatI ruva-Dhatve eva bAdhate vyApakatvam , vizeSatvaM vyApyatvam / nanu sAmAnyadharma vizeSaprakRtanyAyAt , na tu kAdAcitkaprAptimantaM saMyogAntalopam, / zAstroddezyavizeSadharmAvacchinnavRttitvavizeSaNaM vyartha, sAmAnyadharme 15 tena vidvat kulaM, svanaDut kulam' ityAdau kramAda rutvaM DhatvaM ca vizeSazAstroddezyavizeSadharmAvacchinnavRttitvAsattve tasya sAmAnyatvA-55 bAdhitvA datvameva jAtam, 'vidvAn , anajAn' ityAdau tu sambhavAditi cet ?, na-uddezyatAvacchedakatAvacchedakasambandha evaM dakhasUtreNa saMyogAntalopasyAbAdhAt saMyogAntalopo bhavatyeva / vyApakatAvacchedako grAhya iti bhramavAraNAya tatsArthakyAt, jJApakaM tvasya "saMs-dhvaMs0" [2. 1. 68.] iti sUtre | anyathA uddezyatAvacchedakAvacchedakasambandhenetyevopAdIyeta, tathA kasaH santatvavizeSaNam , tathAhi-kasaH sakArasya datvavidhiyathA ca sambandhAnalekhapUrvakaM tAdRzavizeSaNamAtropAdAnena kAlikAti20 so rutvaM bAdhate tathA saMyogAntalopamapi yadi bAdheta tadA rikena yena kenApi sambandhena vRttitA vivakSiteti tAtparyamava-60 kvasaH santatvaM na kadApi vyabhicaratIti tasya santatvavizeSaNaM ! seyama / tena "svarAderdvitIyaH" [4. 1. 4.] ityanena "Avyarthameva syAt "saMbhave vyabhicAre ca syAd vizeSaNamarthavat" | dyo'za ekasvaraH"[4. 1. 2.7 ityasya bAdhaH, tasya [ddezyaiti nyAyAt, yat tu santatvavizeSaNaM kRtaM tenedaM jJAyate | tAvacchedakaM dhAtvavayavAdibhUtavaraparatvaviziSTa dvitIyakavaratvam , yat-kadAcit kvasaHsantatvaM vyabhicaratyapi, sa ca vyabhicArasta- tacca yadyapyaddezyatAvacchedakAvacchedakasvarUpasambandhenorNanAvetyatra 25 daiva syAd yadi saMyogAntalopaH pravartata, saMyogAntalopapravRtti- nuzabde'sti, tatra dhAtvavayavaprathamaikavaratvaM kharUpasambandhena 65 zcaitanyAyAdhInava, tatazca 'vidvAn , anavAn' ityAdau datvA-nAsti, kintUrNivatyatrAstIti tayoH sAmAnAdhikaraNyasyApyabhAvena pravRttyartha kRtaM santatvavizeSaNametayoH santatvAbhAvaprayojakasaMyo- vyApyavyApakabhAvasya sarvathA'bhAve'pi khaghaTakasvaratvavaduttaratvagAntalopapravRttijJApanadvArA nyAyamimaM sUcayatIti, santatvA-sambandhana prathamaikavaratvasya dvitIyakAvare sattvAt tasya dvitIyakabhAvena vidvAnityAdau datvaM na bhavatIti prAcInamatAnusAri | khrtvvyaapktvmuppnnm| 30 vyAkhyAnam / evakArarahitanyAyasvarUpasvIkAre, evakArasya nanvatra bAdhaH kaH padArthaH? na tAvad vyApakadharmAvacchinne 70 bhinnakramatayA vyAkhyAne ghA, avazyaprAptimato rUtva-usvayodaMtva-: vyApyadharmAvacchinnatvabodhanam, tathA sati "kharAderdvitIyaH" vidhirbAdhakaH syAdeva, saMyogAntalopazca nAvazyaprAptimAniti [4. 1.4.1 iti zAstrIyoddezyatAvacchedakramAdibhUtasvaratvaM tadviSaye'sya nyAyasyaudAsInyena "spardhe" [7. 4. 119.] vyApya, taddharmAvacchinnAtiriktatvasya "Adyo'za ekasvaraH" [4. iti paribhASAsUtreNa vyavasthAyAM kRtAyAM paratvAt "padasya" ' 1.2.] iti zAstrIyoddezyatAvacchedakaprathamaikavaratvasya vyApaka[2.1. 79.] iti saMyogAntalope vidvAnityAdi siddhyati, tvAt taddharmAvacchinne bodhanaM syAt , tathA sati dhAtorAdibhUto 75 santavizeSaNaM ca saMyogAntalopasyAbAdhAt svata eva caritArtha- yaH svarastadbhinnakharaghaTito yaH prathamaikasvaroM'zaH, tasya dvitvamimiti na jJApakam / anyavidheravazyaprAptau vidhIyamAnasya tyarthe 'ATatuH' ityAdau 'aT' ityasya tathAbhUtasvarabhinnakharaghaTi. zAstrasya vaiyarthyameva coktnyaayjnyaapkmityvseym| vizeSazca tatvAbhAvAd dvitvAnApattaH, tathA aiNNittaddhitatvasya "vRddhiH svarevivaraNe vilokanIyaH // 40 // * bvAdeH" [7.4.1.] iti zAstrIyoddazyatAvacchedakasya vyApya
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyaH 40 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / tayA taddharmAvacchinnAtiriktatvasyopAntyavRddhi-[4.3. 50.]- dAnena dadhidAnaM bAdhyate, tathA satyapi sambhave ubhayavRddhayorAdinAmyanta 4. 3. 51. vRddhayuddezyatAvacchedakaM vyApakIbhUtaM | svaravRddhayA'nyopAntyavRddhI bAdhyete ityekadezinottarite dadhidAnajiNNitpratyayatvaM, tadavacchinne bodhanenopAntyavRddhenomyantavRddhazca syAvazyaprAptAvArabhyamANaM takradAna satyapi saMbhave bAdhakaM bhavati, jiNNittaddhitabhinna evaM pravRttyA miNNittaddhite tayorapravRtteyAye-! iha cAntyavRddhayapAntyavRddhayona yazyaprAptAvAdivRddhirArabhyate, yataH naiva siddhau "anuzatikAdInAm" [7. 4. 27.] iti sUtre, sazrato'patyaM sauzrataH, maruto'patyaM mArutirityAdAvantyopAntya- 45 'nuzatikAdigaNe 'puSkarasad'zabdapAThena 'AdivRddhirantyopAntya- | vRddhaghoraprAptAvapyAdivRddhiravakAzaM labhate, iti na takrakauNDinyavRddhI bAdhate iti jJApanaparabhASyavirodhApatteH / "anuzatikAdI-nyAyenAnAdivRddharantyopAntyavRddhibAdhakatvaM sAdhayituM zakyam, nAm" [7. 4. 27.] iti sUtreNa hi tadgaNapaThitAnAmubhaya- tatazcAnuzatikAdigaNe puSkarasacchabdapAThenaiva 'AdivRddhirantyo padasthasvareSvAdeH kharasya vRddhirvidhIyate, tatra 'puSkarasad'zabdo'pi pAntyavRddhI bAdhate' iti jJApanIyamityuttarapranthAzayaH / jJApanaprakA10 gaNe paThyate, tato'patye'rthe bAhlAditvAdiji-'pauSkarasAdiH' razca pUrvamupapAdita eva / prakRtamanusarAmaH, tathA ca pUrvoktarItyA 50 ityatrobhayapadAdisvarasya vRddhiH siddhA, sA ca Adisvarasya "vRddhiH | bAdhapadArthasvIkAre'nenaiva nyAyenAdivRddheransyopAntyavRddhibAdhakatvaM khareSyAde" [7. 4. 1.] iti sUtreNa "Ni ti" [4, 3. 'setsyatIti vRthaiva bhASyakRtA jJApakAnusaraNaM kRtaM syAditi pUrva50.1 ityanenopAntyasya ca vRddhividhAnena siddhaiveti vyarthameva tatra sambandhaH / athaitadoSaparihArAya yairvizeSaNayavizeSyabhUtaiH gaNe 'puSkarasad'zabdagrahaNamiti tad vyartha sat 'AdivRddhirantyo- [ padArthavizeSito vyApyo dharmaH, taistairvizeSitavyApyadharmAvacchinnA15 pAntyavRddhI bAdhate' iti jJApayatItyuktaM mahAbhASye / tathAhi-tiriktatvabodhanaM vyApakIbhatadharmAvacchinne bAdhapadArtha ityapina 55 "taddhiteSvacAmAdeH" [pA0 sU0 7.2.117.1 iti sUtre yuktam, tathA sati yadyapi dvitIyakasvaraniSTaparatvAvadhibhUtatva"taddhiteSvacAmAdivRddhAvantyopadhAlakSaNavRddhipratiSedhaH" [vArti- / viziSTaM dhAtvavayavAditvaviziSTaM yat svaratvaM tadavacchinnAtiriktakam ], saddhiteSvacAmAdivRddhAvantyopadhAlakSaNAyA vRddheH pratiSedho | tvasya dhAtvavayavaprathamaikavaratvaghaTakasvaratvavato bodhanenA''Tatu vaktavyaH- 'kauSTraH, jAgataH, iti / nanu cAcAmAdivRddhirantyopa- | rityAdI 'aT'dhAtughaTakasya kharasya tadatiriktatvasattvAnna doSaH, 20 dhAlakSaNAM vRddhiM bAdhiSyate / kathamanyasyocyamAnA'nyasya / urNanAtyAdau ca dvitIyaka svaro 'nu' iti, tamiSTaparatvAvadhitvasya 60 bAdhikA syAt ? / asati khalvapi sambhave bAdhanaM bhavati, ! dhAtvavayavAdisvaratvasya cokAre sattvena tadavacchinnAtiriktatvaviraasti ca sambhavo yadubhayaM syAt / "lokavijJAnAt siddham' | hAnna taddhaTitasya dvitvam / evaM boddezyatAvacchedakAvacchedakatya[vArtikam, satyapi sambhave bAdhanaM bhavati, tadyathA-dadhi sambandhenaiva vRttitvagrahaNe'pi na doSa iti vaktuM zakyaM, tathApyuktabrAhmaNebhyo dIyatAM taka kauNDinyAyeti satyapi sambhave dadhidAnasya bhASyavirodhasya tAdavasthyameva / tathAhi-vyApyaM niNittaddhitatvaM, 25 takadAnaM nivartakaM bhavati, evamihApi satyapi sambhave'cAmAdi- taca nAmAvadhikaparatvena vizeSitaM kRtvA nAmAvadhikaparatva-65 vRddhirantyopadhAlakSaNAM vRddhiM bAdhiSyate / viSama upanyAsaH, viziSTajiNNittaddhitatvAvacchinnAtiriktatvena jiNNitpratyayatvAvanAprApte dadhidAne takradAnamArabhyate, tatprApte ArabhyamANaM / cchinne saGkoce pAThasya cAritArthyAjjJApakatvAsaMbhavAduktabhASyabAdhakaM bhaviSyati, iha punaraprAptAyAmantyopadhAlakSaNAyAM | virodhasya jAgarUkatvamiti; anocyate-tata eva bhASyAd vRddhAdacAmAdivRddhirArabhyate-suzrutsauzruta iti / "puSkarasadu- ! vyApyabhUtayA zAbdabodhIyaviSayatayA vyApakIbhUtAyAH zAbda30 grahaNAdvA" [vArtikam ], athavA yadayamanuzatikAdiSu puSka- / bodhIyaviSayatAyA bAdhaH, zAbdabodhIyA ca viSayatA zAbda-70 sacchabdaM paThati tajjJApayatyAcAryo'cAmAdivRddhAvantyopaghAlakSaNA | bodhIyavizeSyatayA prakAratayA ca saGkucitA bhavati, tatazcovRddhirna bhavatIti / " [bhaassym]| kroSTarapatyamityarthe'Ni Adi / pAntyabhUtAnniSThavizeSyatAnirUpitAvyavahitapUrvatvasambandhAvacchikharasya vRddhau kroSTra iti bhavati, jagato'patyamityarthe'Ni jAgata naprakAratArUpopAntyavRddhisambandhinI jiNNitpratyayatvAvacchinnA iti, ihobhayatra krameNa "nAmino'kalihaleH" [4.3.51.] viSayatA nAmyantaprakRti niSThavizeSyatAnirUpitAvyavahitapUrvatvasa35 "Niti" [4. 3. 5..] iti cAntyavRddhathupAntyavRddhI api mbandhAvacchinnA antyavRddhisambandhinI aiNNitpratyayatvAvacchinnA 75 prApnutaH, asti ca sambhavo yadubhayaM syAt, tathA ca 'koSTAraH, . prakAratArUpA vA viSayatA, nAmaniSThavizeSyatAnirUpitAvyavahitajAgAtaH' iti rUpe yukta iti shngkaabhaassyaashyH| satyapi sambhave pUrvatvasambandhAvacchinnajipiNattaddhitatvAvacchinna prakAratArUpaviSayabAdhanaM bhavati, yathA-'sarvebhyo brAhmaNebhyo dadhi dIyatA takra tAyA na vyApikA, tadabhAvavati marucchabdaprakRtika iji pratyaye kauNDinyAya' ityukte kauNDinyasyApi brAhmaNatvena dadhidAnataka- ! etasyAH sattvAt / tathA ca nyAyenAdivRddhayA'ntyopAntyavRddhyo40 dAnayorubhayoH prAptau satyapi dadhidAnottara takradAnasambhave tama- rbAdhyAprAptyA jJApakena bAdhaH sAdhita iti na tadbhASyavirodhaH 180
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ prathamolAse nyAyau 40, 41] tRtIya bAdhabIjena tu prathamabAdhabIjaprayojyasaGkocaghaTakasvapravRttiyogyArthe svIyoddezyatAvacchedakAvacchinneti vizeSaNadAnarUpaH saGkocaH kriyate / tathA ca 'ayaja + i + indram' ityatra vibhaktIkArasya "samAnAnAM tena dIrghaH " [1.2.1.] iti zAstra itthaM sAmAnyadharmAvacchinnoddezyatA kazAstratvaM bAdhyatve bIjamiti saMkSipya vivecitam samprati vizeSadharmAvacchinnoddezyatAka - 5 zAstratvaM bAdhakatve bIjamiti varNayituM sAmAnyastatkharUpamucyate ! pravRttiyogyatvena "avarNasyevarNAdinaidodaral" [1.2.6. ] 45 tadaprAptiyogye'cAritAmeva vizeSazAstrasya bAdhakatve bIjamitya- / ityatra "samAnAnAM tena dIrghaH " [ 12. 1 ] iti zAstrIyavaseyam / tacca caturvidham- tadaprAptiyogye'cAritArthyam 1, tada- samAnasvara / vyavahitapUrvatva viziSTa samAna svaratvarUpoddezyatAvacchedaprAptiyogye'cAritArthye sati kRte cAritArthyam 2, tadaprApti kAvacchinno yaH svapravRtti yogyastadatiriktasthAvarNasya samAnakharAyogye'cAritA sati kRte'cAritArthyam 3, tadaprAptiyogye vyavahitapara samAna svararUpa svapravRttiyogyAtirikte ivarNAdAvityevaM10 'cAritA satyapavAdazAstrapravRttyuttaramutsargazAstrapravRttAvapavAda | rUpasyaiva saGkocasya prAtyA 'ayaja + i' ityatra " avarNasyevarNA- 50 zAstrapraNayanavaiyarthyasambhAvanA 4, ceti / atra tadaprAptiyogyaM ca dinA0 " [1. 2. 6. ] ityasya durvAratvena na dIrghaH // tadvidheyAghaTitaM bodhyam tena tadvidheyaghaTite tadaprAptiyogye'pavAdatvena jighRkSitazAstrasya cAritA'pi na kSatiH / tatrAdyena bAghabIjenotsargasya pUrvamapravRttirityeva bAdhaH / tathA cotsargazA 15 strIyoddezyatAvacchedakAvacchinne'pavAdazAstrapravRttiyogyalakSyaghaTakAtiriktatvena saGkocaH / yathA - " edApaH " [ 1 4 42 ] iti sUtrasya "dIrghakhyA vyaJjanAtse:" [1. 4. 46. ] iti sUtrA prAptiyogye'cAritArthyena " edApaH " [1. 4. 42.] ityeta tpravRttiyogyalakSyaghaTakAtiriktatvena "dIrghaDyAb0" [ 1.4. 20 46. ] iti zAstrIyasipadArthe saMkocAt 'padmA + s' ityavasthAyAM "dIrghaDyAb0" [ 1. 4. 46.] iti sUtrAprAtyA "edApaH " [ 1. 4. 42. ] iti sUtreNa sinA sahApa ekAre kRte rUpasiddhirbhavati, na cAtra dvitIyabAdhabIjena nirvAhaH, tasya bIjasya "dIrghaDyAb0" [ 1. 4. 46. ] iti sUtraviSaye'pravRtteH / ata eva 25 cAnaGkAnityatra silopasiddhiH, anyathA "anaDuhaH sau" [1.4. 72. ] ityanena "dIrghasthAbvyaJjanAt 0 " [ 1.4.46. ] iti silopasya dvitIyabAghabIjena bAdhApattyA kRte'pi nAgame silopanApatteH // 76 atratyatattanmata vicArastadanukUlanivezapravezAdizca zAstrArtharasikairanyato'vaseyo granthagauravabhiyA nehopanyastaH // caturthabAdhabIjena ca "ataH svamo'm 0 " [ 14.57.] ityasya [ "anato lup [ 1 4 59 ] iti sUtre 'anataH ' iti padAbhAve'pi ] lubaprAptiyogye'cAritArthena, amuttaraM lupi tu " ataH syamom" [ 1.4. 57 ] ityasya praNayanavaiyathyaina 55 dvitIya bAdhabIjavat svavihitakAryAzrayAtiriktatvenaiva lubvidhAyakazAstre saGkocaH, tenAmuttaraM na lup prathamabAdhabIjena bAdhAccAmaH prAgapi na lup iti bodhyam / evaJcAnena nyAyenaiva siddhe "anato lupa," [ 1. 4.59 ] ityatra 'anataH' iti spaSTArtha - meva // 60 anye tu prathamabAdhabIjenaiva sarvatra nirvAhe'nyAni trINi bAghabIjAni nAGgIkAryANItyAhuH teSAM matamiha vistarabhayAt saMkSipya pradarzyate, tathAhi - dvitIyabAdhadhIjasya phalaM sarveSAmityuktam, tatra " avarNasyAmaH sAm" [1.4. 15. ] ityatra " hrasvApazca" [ 1.4. 32. ] ityatra ca 'AmaH' iti pade 65 'A + AmaH' ityAkArapra zleSeNAkArAderAmaH sAm-nAmoH pravRttyA prathamabAdhabIjena pUrvaM sAmi AkArAderAmo'bhAvena nAm na bhavati / tRtIyabAdhabIjaphalasya 'ayaje indram' ityasya ca dvitIyabAdhabIjodAharaNaM ca sarveSAmiti, atra "avarNasyAmaH / *asiddhaM bahiraGgamantaraGge* iti nyAyenaiva siddhiriti pUrvamupa30 sAmU" [ 1. 4, 15. ] ityasya "hasvApa" [ 1 4 32. ] iti nAmAprAptiyogye'cAritArthena kRte'pi nAmi sthAnivadbhAvena sAmAdezasaMbhave cAritArthyAcca dvitIyabAdhabIjena sAmAdezena nAmAdezabAdhasiddhiH / etadvAdhazcotsargazAstrIyoddezyatAvacchedakA vacchinne svavihitakAryAzrayAtiriktatvena saMkocaH, tathA ca 35 "hrasvApazca" [ 1.4. 32.] ityatrA mpadArthe "avarNasyAmaH sAmU" [ 1.4 15] iti zAstravihita sAmAzrayAtiriktatvena saGkocAt sarveSAmityatra sAmottaraM na nAmU / evamatra prathamabAdhabIjasya sattve sAmpravRtti yogyalakSyaghaTakA tiriktatvenAmpadArthe saGkocAt sAmaH pUrvamapi nAm na bhavati / etadeva 40 takrakauNDinyanyAyasvarUpam // pAditameva tannyAyavyAkhyAvasare / caturthasya bAdhabIjasya phalaM 70 jJAnamityAdAva molabhAvastu 'anataH' iti kathanAdeva siddha iti na tasyApyAvazyakatetyekenaiva bAghabIjena sarvatra nirvAha iti saMkSepaH / vistaraprepsubhirAkaragranthA avalokanIyAH // 40 // *balavannityamanityAt // 41 // si0 - niravakAzatvamUlakaM balavatraM [ bAdhyabAdhakabhAva ]75 pUrvanyAyairvicArya, anyakAraNamUlakaM tad vicArayituM krameNa pravarttamAno nityasya balavattvapradarzakaM nyAyamAha - balavaditi / nityaM kRtAkRtaprasaGgi, anityAt- nityatvenAbhimatazAstrabhinnAta tasmin pravRtte pravRttyabhAvavataH zAstrAt, balavat - pUrvapravRttika
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyaH 41] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 77 wriminoritrar mityarthaH / avazyamekasyApravRttau kalpanIyAyAM yaddhi zAstraM svata ziSTaprayoga sarvApyapi rUpANyupAyaM vinA'pyasAdhayiSyantyaeva kadAcit pravRtyabhAvavat tasyaiva pravRttyabhAvaH kArya ! katham ? acakaladityAdIni kali-halyoH prathamata evAnta / aucityAt , yaddhi zAstramanyasmin kRte'kRte ca pravRttimat / svarAdilukkaraNenAsAdhayiSyanta, bhapIpaTadityAdIni tu paTvAdInAM tasyAbhAvasya pUrvamaklaptatvAt tatkalpanasthAnaucityamiti bhaavH| prathamato vRddhiM kRtvA pazcAdantyasvarAdilakkaraNeneti / tatazca 5 evaM ca nityasya balavattve tadeva bIjam , dAAyAtra jJApakamapi / yadetajyAyAzaGkitaH sUribhiH pavAdiSu prathama vRddhervyavasthApanArtha 45 pradarzayiSyata ityanyat / yathA-'akArTa' ityAdau sijluki kali-halivarjanayatnaH kRtaH sa etanyAyajJApaka iti byaktameva" satyapi pratyayalakSaNena "sici parasmai samAnasyAGiti" iti / atredamucyate--kali-halivarjanena lopApekSayA vRddherbalI[4.3.44.] iti vRddhiH pravartiSyata eveti nityA sA, yasvamityeva jJApayituM zakyate, tAvataiva svasya cAritArthyAt , tatazcAnityAt "dhuDa-hasvAlaganiTastathoH" [4.3.7..] apIpaTadityAdInAM siddhezva, lopasya vRddhyapekSayA kathaM balavatva10 iti sijluko balavatIti pUryameva pravartate, tatazca hasvAbhAvAt . mityanna tasya vyApArAbhAvAt / yAvatA binA na svasya 50 siglug na bhvti| cAritArthya tAvadeva jJApanIyam / lopasya balIyastve pUrva niyate atra jJApakaM tu "nAmino'kali-haleH" [4. 3.51.1 eva hi kali-halivarjanasya vaiyarthyazaGkA bhavati, tadeva kaliiti sutre kalihalivarjanam, taddhi hali kAle vA'grahIta- haligrahaNa svavaiyarthyazaGkArtha lopabalIyastvaM [ nityamanityAda 'ajahalat , acakalat' ityAdisiddhaye pUrva "trantyasvarAdeH" balavaditi rUpam ] jJApayiSyatIti citrm| kiJca vRddhatha15[7.4.43.] ityasya pravRttyarthaM kRtaM syAt , tacca svata eva pekSayA lopasya balIyastvaM svata eva paratvAdapi siddham , paroha siddham , yantyasvarAdilopasya kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvAt hi lopH| tathA ca "spardhe" [paraH 7. 1. 118.] iti pUrvameva pravRttyA tato "nAminaH0" [4. 3. 51.] iti paribhASayA lopasya vRddhayapekSayA paratvAd balavattve prApte sUtrasya prAdhyabhAyAdeva vRddhiraprApteti kali-halyoH samAnalopi- : kali-halivarjanena vRddhebelaghattvaM jJApyate iti bhavati, nityasya svena "asamAnalope." [4. 1. 63.1 ityAdisatrANAM / balavattvajJApane ca vRddharanityatayA durbalatvameva syAt, tazca 20 prAyabhAvAt, yat tu kRtaM kalihalivarjanaM tadanyatra tryantya- / kali-haligrahaNapratikUlam / tasmAnityasya balavattve jJApakAntara-60 svarAdiloyApekSayA vRddhebalavattvajJApanAya, tacca jJApanaM tasya / manveSaNIya, pUrvoktamalaptAbhAvasyAbhAvakalpanApekSayA klatAvaiyarthe satyeva sambhavati, tasya vaiyayaM ca prakRtanyAyAzrayaNe- bhAvasyAbhAvakalpanasyaivaucityamiti vA nyAyasaGgataM tanmUlaM naiveti / evaM ca kali-halivarjanaM prakRtanyAyajJApanadvArA svIkaraNIyamiti pratImaH / etena yadi tveSa nyAyo nAbhaviSyadivRddhabalIyastvajJApakam , etanyAyamAtre jJApite ca tryantyasvarAdi- 'tyAdinA yA vyatirekavyAptiruktA sA'pi pratyuktA beditanyA. 25 lopasya nityatvena padamAkhyadapIpaTadityAdAvapi pUrvamantya- / paratvAdeva lopasya balIyastvAt / kiJca parAgnityaM balavata* 65 svarAdilope kRte samAnalopitvena sanvaddhAvAdyanApattiriti / iti nyAyenApi nAtra vyavasthA sambhavinI, nityatvenAbhimatasya kali-halivarjanena vRddhabalIyastvamapi jJApyate, anyathA lopasyaiva paratvasyApi saravAt / tathA ca vRddhavelIyasvamAtrajJApite'pyetasyAye svasya cAritArthyAbhAvAt , etacyAyamAtra- jJApanana sva jJApanena svacAritArthe'pIpaTadityAdirUpasiddhI ca-nirvAdhAyAM sattve hi nityatvAt pUrvamantyasvarAdilope samAnalopitvena : sarvo'pyayaM prAcInAnAM granthaH kimAzayaka iti vicAraNIyaM 30 sanbadbhAvAdyapravRttyA'jahaladilyAdisiddheH susNpaadtvaat| tathA sudhAAbhArAta // 41 // 70 ca yAvatA vinA'nupapattistAvat sarva jJApayatIti nyAyena vRddhe- ' *blynnitymnityaat||41|| balIyasvamapi jJApayati, tathA pUrva vRddhA satyAmaikAralope- ta0--bAdhakatvabIjakathanaprasaGgenAnavakAzatvasya sakalabAghausamAnalopitvena sanbadbhAvaH syAditi tadvAraNAya kali-hali- kabIjaprAdhAnyena tanirUpaNamAdau kRtaM *yena nAprApte* iti varjanasya svAMze cAritArthyam' iti prAcInAnAmAzayaH / ! nyAyena, samprati nityatvamapi kvacid bAdhakatvabIjamiti varNayituM 35 tathAhi-teSAM granthasya nigamanAMza:-"tadevaM padAdInAM prathamato nyAyo'yamAzritaH / asya ca nityasya ] bAdhakatvabIja kRtAkRtavRddhereva sampAdanArtha yat kalihalivarjanopAyaH sUribhiH kRtaH, prasaGgitvameva / kRtAkRta prasaGgino'pi vidheH zabdAntarasya zabdAntare tadevaMkaraNAbhAve nityatvAdetasyAyena balavattvAdantyasvarAdi- : zabdAntarAd vA prAptau na nityatvamiti *zabdAntarasma prApnuvan luka eva sarvatra prathamata eva pravRttiM bhavantImAzaGkaya tanni-! vidhiranityaH* *zabdAntarAt prAgnuvataH zabdAntare prAmuktazcA vAraNArthameva / yadi tveSa nyAyo nAbhaviSyat tadAntyasvarAdi- nityatvam lakSaNAntareNa prApnuvan vidhiranityaH* ityAdinyAyaH 40 luco balavattvAzaGkAyA apyabhAvAnAniSTArtheti nyAyena yathA paribhASenduzekhare nirUpitam / yadA tu zAstravyatirekeNa tadvidheya-80 anmannernani.nn
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmunycyH| [prathamollAse nyAyaH 41] kAryayoreva nityatvAdivicAraH, yadApi lakSyAnurodhAd vyaktyai- nityasya balavattve jhApakakathana kathamiva teSAM samIcIna miti syasya lakSaNaikyasya vA'nAdarastadApi kAryasya sadA prAptimattvenaiva vivecanIyaM sUribhiH / kiJcAsyAntyakharAdilopasya nityatvamastyapi nityatvamityapi *kvacit kRtAkRtaprasaGgitvamAtreNApi nityatA* neti vivecitaM mahAbhASye "Nau caDyupadhAyA havaH"[pA. sU0 iti nyAyenoktaM tatraiva, tasyAyamAzayaH kRte dvitIye nityatvenAbhi- 7. 4. 1.] iti sUtre / tathAhi-vAditavantaM prayojitavAnmatasya punaH prasaGgamAnaM nityatvanyavahAre prayojakam , na tu bAdhakA-' avIvadad vINAM parivAdakeneti vAkye'vIvadadityatra prathamaNico 45 bAdhitaphalopahitaprasaGga eva tatheti, tadetazyAyAntareNApi lope tena vyavadhAnAd hrakhAprApyA sanvadbhAvAdyapi na syAditi pratipAditaM *yasya ca lakSaNAntareNa nimittaM vyAhanyate na tada- tatsidbhyarthamitthaM vicAritam-"upadhAhale rNicyupasaMkhyAnam' nityama tathA ca tasya nityatvaprAptaye lakSye pravRttinAvazyikA, [vArtikam ] upadhAhrasvatve rNicyupasaMkhyAnaM kartavyam / yadi lakSaNAntareNa tasya nimittaM vyAhanyate / kvacicca bAdhakA- vAditavantaM prayojitavAn-avIvadadvINAM parivAdakena / kiM punaH 10 bAdhitaphalopahitaprasaGga eva nityatvArtha gRhyate, tathA ca nyAyA- kAraNaM na siddhayati ?, NicA vyavahitatvAt , Nilope kRte 50 ntaraM tadarthamAzrayanti-*yasya ca lakSaNAntareNa nimittaM vyAhanyate nAsti vyavadhAnam , sthAnivadbhAvAd vyavadhAnameva / pratiSidhyatadapyanityam * iti / tathA ca lakSaNAntareNa nimittasya vyAghAte te'tra sthAnivadbhAvaH, caparanihA~se na sthAnivaditi / evatadaprakRtau na tasya nityatvameSitavyamiti bhAvaH / saptamAdhyAye maglopinAM neti pratiSedhaH prApnoti, vRddhau kRtAyAM lopaH, tannA mahAbhASyavyAkhyAyAM kaiyaTenAsya nyAyasyopaSTambhakatvena loka-glopyA bhavati / idamiha sampradhArya-vRddhiH kriyatAM lopa iti. 15 vyavahAradvayamudAhRtam-"vAli-sugrIvayoryuvamAnayorbhagavatA vA- kimatra kartavyam ? paratvAdu' vRddhiH / nityo lopaH kRtAyAmapi 55 lini hate'pi sugrIvasya vAlinaH [vAlyapekSayA prAbalyaM na vyava-: vRddhau prApnotyakRtAyAmapi, anityo lopo'nyasya kRtAyAM vRddhI haranti / bhagavatsahAyaiH pANDavaijaye labdhe'pi pANDavAnAM prAbalyaM prAproti, anyasyAkRtAyAm / zabdAntarasya ca prApnuvan vidhiravyakaharanti ca" iti / ayamAzayaH-yathA bhagavatprayalenaiva sugrIvasya' nityo bhavati, ubhayoranityayoH paratvAd vRddhiH, vRddhau kRtAyA pANDavAnAM ca jaye'viziSTa'pi lokA vAlinaM prati sugrIvasya ! lopaH, tannAglopya bhavati, evaM tarkhAcAryapravRttipiyati-vRddhe20 prAbalyaM na vyavaharanti, kauravAn prati pANDavAnAM prAbalyaM laoNpo balIyAniti, yadayamaglopinAM neti niSedhaM zAsti naitadasti 60 vyavaharanti, tathA prakRte'pi lakSaNAntareNa nimittavighAtasthala- , jJApakam , astyanyadetasya vacane prayojanam, kim ? yatra vRddhAvapi prasaGgasya bAdhakAbAdhitaphalopahitaprasaGgatvAbhAve'viziSTe'pi kvaci- : kRtAyAmagetra lupyate, atyararAjat / yat tarhi pratyAhAragrahaNaM nityatvaM kvacidanityatvamiti lakSyAnurodhenaiva vyavasthApanIyamiti // karoti, itarathA hi alopinAM neti brUyAt / evaM tarhi vRddhopo atra jJApakamapyupanyasta nyAyamaJjUSAyAM prAcInaH, tacca balIyAniti" iti / asyAyamAzayaH-avIvadityatra pUrvaNilopasya vivecitameva vRttau / tatra cAcAryasammatirapi pratIyata iti sthAnivadbhAvena vyavadhAnAnchaparaNerabhAvAdupAntyasya haskho na syA-65 bRhaddattipranyenAksIyate, tathAhi-"upAntyasyAsamAnalopizA-diti tadartha gaNici-yantANici, hrasva vidhAnArthaM kimapi svadito" [4. 2. 35] iti sUtravyAkhyAyAmasamAnalopi- vacanaM kartavyam / yadi ca Nilope kRte tasya vacanAntareNa padasya prayojanapradarzanAvasare rAjAnamAkhyadararAjadityAdipratyudA- sthAnivadbhAvaniSedhAd vyavadhAnAbhAva ityAzrIyate, tathApyantyaharaNasya sAmanAya-"yatrAntyasvarAdilopastatra sthAnivaddhAvena na / svarAdilope samAnalopitvAdevAtropAntyahasvo na syAt / vRddhI 30 siddhyatIti vacanam" ityuktam, tatredaM zaGkitam-"nanu yatrApi ' kRtAyAmantyasvarAdilope samAnalopitvAbhAva ityapi na vakta-70 khara-vyaJjanalopasatrApyavayavAvayavinorabhedanayena svarAdeza eveti vyam , vRddhopasya balIyastvAt / tatra vRddherbalIyastvaM na kRtAsthAnivadbhAvenaiva siddhayati, kimasamAnalopivacanena" iti / uttara- kRtaprAptimattvarUpanityatvena, vRddhAvakRtAyAmikAralopaH kRtAyAM yati-"satyam , sthAnivadbhAvasya anityatvakhyApanArtha vacanam, ca aikAralopa iti zabdAntaraprAyA tasyAnityatvAt , kintu tena vAsyAparicchinnavAn-paryavIksat , svAdukRtavAn-asi., asamAnalopinAM hakhAdiniSedhavidhAnasAmarthena vRddhopasya 35 vadadityAdi siddham / atrekArokArayoH "nAmino'kalihale:" 'balIyastvajJApanAt, yadi ca rAjAnamatikAntavAn-atyararA-75 [4.3.51.] iti vRddhau kRtAyAmantyasvarAdilopAdasamAna- jadilyAdau vRddhau kRtAyAmapi samAnalopitvasyAkSatestadartha samA. lapitvam / nanu ca paratvAt prathamaM lopenaiva bhavitavyam, / nalopinAM pratiSedha ityAzrIyate, tadA'kAralopinAmityarthakanaivam-kalihalivarjanAt paramapi lopaM vRddhirvAdhate / ata eva , 'alopinAm eva pratiSedhena siddhe 'ak' iti samAnalopisamu tatra kali-halivarjanamarthavat" iti / etena granthena paratvamevA- dAyavAcakazabdopAdAnasyaiva tadarthajJApakatvamityAstheyam / tathA 40 natyakharAdilopasya balavattve niyAmakamiti spaSTamevoktamityasya ca vRddhopasya balIyastvenAvIvadadityAdau samAnalopitvasattvAt 80 Imam
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyau 41,42] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / tatra hrasvAdi na syAditi tadarthaM kimapi vacanamArabdhavyamitikRtAkRtaprasaGgitvarUpasya nityatvasya vidhizAstramAtraviSayatvAt, zaGkA sthireti // etena mahAbhASyasandarbheNAnyasvarAdilopasya ' lakSyAnurodhAjjJApakAntareNa vA kacidapravartamAnamevAnityamiti nityatvaM neti vyavatiSThate / sati hi nityatvanimittake tasya ' zAbdikasampradAye'GgIkArAt / bAdhakena hi vakSyamANanyAyenAbalavattve tadartha jJApakAnusaraNaklezo na kRtaH syAt / itthaM cantaraGgazAstrabhinnatvarUpeNAnityapadArthe soca eva bAdho na tu 5 prakRtabhASyaparyAlocanena paTumAkhyadityarthe'rapaTadityeva bhaviSyati, / nyAyasya sAkSAdvAdha iti tattvavidAM vimarzaH / anyasvarAdilopasya 45 anyasvarAdilopasya balavattvena samAnalopitvAt sanvadbhAvAdya- 'nityatvamapi pUrvoktamahAbhASyagranthe pratyuktameva beditavyam / yat bhAvAt / tasyaiva bhASyasya kaiyaTagranthenaitatsphoritam, tathAhi-: tu nyAyArthamaJjUSAnyAse'ntyasvarAdilopasya nityatvaM siddhavatkRtya tatratyapradIpagranthaH "halikalyoradAtatvanipAtanameva jJAparka -lopAta / nityatvAdetacyAyena balavattvAt' iti nyAyamaSApratIkamApUrva vRddhirbhavatIti / Nilopastu vAcanikena pUrva vipratiSedhena vRddheH dAya "nanvanyasvarAdilopasya na kevalaM nityatvAdeva balavattA. 10 pUrve bhavati / evaM paTumAkhyadapIpaTaditi sanbadbhAvaprasaGgAt 'sti, kintu paratvAdapi, tato'ntyasvarAdilopasya paratvahetuka-50 pratyAhAragrahaNameva jJApakramAzrayaNIyam, tena vRddhaH prAgU lopo balavattvazaGkayA'pi prathamaM vRddhibhatranajJApanAya kali-ilivarjana vidheyaH" iti / ayamAzayaH-khamate "nAmino'kalihale" kRtaM syAditi kathaM nityatvasyaiva kevalasya jJApakamidamahAvita [4.3.51.1 iti sUtre kali-halivarjanamiva pANinIye naye ' bhavadbhiH?, ucyate-pradhAnadharma sambhavatyapradhAnadharmasya vyapadezo "muNDa-mitra-lakSNa-lavaNa-vrata-vastra-hala-kala-kRta-tUstebhyo Ni" . na yujyate, paratvanityatvayozca nityatvameva pradhAno dharmaH *parA15[pA0 sU0 3. 1. 21.] iti sUtre kali-halyoradantatvani- nityam iti nyAyAt, tataH pradhAnadharmasya nityatvasyaiva 55 pAtanaM kriyate, tena ca vRddhau kRtAyAmapi tayoH samAnalopi., vyapadezaH kRtaH" iti / asyAyamAzayaH-antyasvarAdilopasya tvameva bhavatIti 'acakalat, ajahalat' ityAdi siddhayati / ' paratvamapi nityatvamapi, tatra svataH siddhasya paratvasyApyantyayadi ca vRddhopasyaiva balavattvaM syAtU tarhi svamate kali-hali; kharAdilopaprayojakatvamiti tadvAraNAyApi kali-halibajenaM kuto varjanamiva tanmate tayoradantatvanipAtamapi vyarthameva syAt -' noktamiti nAzanIyam, nityatvasya paratvApekSayA prAdhAnyena 20 tatazca tena nipAtanena lopAt pUrva vRddhirbhavatIti vijJAyate / tenaiva bRddhito lopasya balavattvodbhAvanaM yuktamiti vicArya nitya-60 avIvadadityatra ca "NyallopAviyaDayaNaguNavRddhidIrdhebhyaH pUrvaviprati- svasyaivAdarAditi / atredamucyate-yadi paratvamiva nityatvamapi Sedhena" iti vArtikena Nilopasyaiva pUrva pravRttyA tadarthaM kimapi vacana- 'pUrvasiddhaM balavattvaprayojakaM prasiddha syAt tadA paratvApekSayA tasya mArabdhavyameva, NAviti jAtiparo vA nirdezaH khIkArya iti samAdaro yuktiyuktaH syAt, na tvevamasti, bhavadbhinityatvasya bala parayorNitvajAtyAzrayayoyorapi vyavadhAne haskho bhaviSyati / vattve jJApakamidameva dIyate, jJApakaM ca tadA bhavati yadA tasya 25 evaM paTumAkhyadapIpaTadityatra sanvadbhAvo mA bhUdityetadartha vRddhaH sAdhakyAyAnya upAyA na syAt, asti ceha paratvarUpo lopasya 65 prAga lopo bhavatIti pUrvokaM jJApakamAzrayaNIyameva, tathA cApa balavattvaprayojaka upAya iti tamAzritya kali-ili-varjanasya paTadityeva rUpamucitam / sUtrarItyA cApIpaTadityubhayoH paraspara lopApekSayA vRddharbalavatvajJApanena cArityArthasambhave nisyatvasyApi virodhe yathottare munInAM prAmANyamiti bhASyakAramatasyaiva balavattvajJApakatvAyogAt , kica lopasya zabdAntaraprAsyA'nityaprAmANyamiti navInAH / dIkSitena ca siddhAntakaumudyA-'paratvAda / tvasya pUrvamupapAditatvenApIha nityatvaM tasya balavattvaprayojaka / na bhavitumarhati / na ca zabdAntaraprAptasyAnityatvaM paramatasiddha-70 30 vRddhau satyAM hi lopaH' iti sUtrakAramatamupanyasya pazcAd : / masmanmate nAdaraNIyamiti vAcyam, pUrvoktabRhadRttipranthe paratva. bhASyamatamidamupanyastamityubhayatra prAmANyamaGgIkRtamiti 'apI syaivAntyavArAdilope samAdRtatvena paramatasiddhasyApi zabdAntarapaTat, apapaTat' ityeva rUpadyamapi sAdhu / svamate ca pUrvoktena prAdhyA'nityatvasya svIkRtaprAyatvAditi tadanAdaraNaM tadanuyAyi"upAntyasyAsamAnalopizAskRddhito De" [4. 2. 35.] iti | nAmayuktameveti // 41 // sUtroktabRhadRttigranthena vRddhereva balIyastvasya jJApanAt paTumAkhya35 dapIpaTadityeva bhaviSyati, tatra vRddhau kRtAyAmantyasyarAdilope- : *antaraGgaM bahiraGgAta* // 42 // smaanlopitvaakssteH| tathA ca 'anityAnnityaM balavat' ityarthe / si0----balavatvaprayojakapadArthAntarasaMgrahAyAya nyAyaH, na jJApakamapi tu svataHsiddhatvameveti / kiJcAsya nyAyasya khataH- atrApi pUrvanyAyasthaM balavaditi padaM yojyam / antaraGgamsiddhatvenAnityatvamapi nocitam / na ca *nityAdantaraGgam * iti antaraGgatvenAbhimataM zAstraM, bahiraGgAt-svApekSayA bahirbhUta vakSyamANanyAyena vAdhyamAnatvAdasyAnityatvamiti vAcyam, ' nimittakAt zAstrAt, balavat-pUrvapravRttikamityarthaH bhantarata40 bAdhakaprayuktApravRttyA'nityatvasyAnaGgIkArAt, bAdhakAbAdhita- / bahiraGgapadArthoM va pUrva vivecitAyeva / tathA ca 'te+indrama.80
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyAsindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyaH 42] vRkSe+indram' ityatra pUrvatra jasa itye paratra chau vibhaktau ca iti sUtre mahAbhASye'ntaraGgasya balavattvaM prastutya bahUni tasya 40 kRtAyAm 'ta+i+indram, vRkSa++indram' iti sthitI ! prayojanAni pradarya "yAnyetasyAH paribhASAyAH prayojanAni prAptAt "samAnAnAM tena dIrghaH" [1.2.1.1 iti dIrghAt / tadarthameSA karttavyA" ityupasaMhRtya "yadi santi prayojanAnItyeSA prathamam "avarNasyevarNAdinaidodaral" [1.2.6.] ityotvameva / kriyate / nanu ceyaM ca karttavyA *asiddhaM bahiraGgalakSaNamantaraGga"5 bhavati, ekapadAzritavarNadvayanimittatvenAntaraGgatvAt, samAna- lakSaNe* iti / kiM prayojanam?, pacAvedam , pacAmedam , asiddhadIrghasya ca padadvayAzritavarNadvayanimittakatvena bhirnggtvaat| 'svAd bahiraGgalakSaNaguNasyAntaralakSaNamaittvaM mA bhUditi / ubhe 45 jJApakaM svatra "vRttyanto'saSe" [ 1. 1. 25.] iti sUtre | tarhi karttavye, netyAha-anayaiva siddham / ihApi 'syonaH, syonA' svApekSayA balavatvenotvasya pravattenameva, atra hi vRttyanta- | iti, asiddhatvAd bahiraGgalakSaNasya guNasyAntaraGgalakSaNA yaNAdeza zabdAdupasthitasya serutve tasyotve ca kRte 'vRttyanta+u+asa / bhaviSyati / yadyasiddhaM bahiraGgalakSaNamantaraGgalakSaNe ityucyate10 iti sthite ukArasya pUrveNa saha otvaM pareNAkAreNa yoge ca / 'akSayUH, hiraNyayuH' asiddhatvAd bahiraGgalakSaNasyoTho'nta vatvaM prAmotIti paratvAt "ivarNAderasve svare yavaralam" raGgalakSaNo yaNAdezo na prApnoti / naiSa doSaH-'asiddha bahiraGga-50 [1.2.21.] ityanena varavameva prAptamiti tadavidhAyautva- : lakSaNamantaraGgalakSaNe' ityuktvA 'nAjAnantaye bahiSTapraklaptiH' nirdezaH kRta iti prakRtanyAyAzrayaNaM kRtamiti vibhaajyte| iti / sA taddeSA paribhASA kartavyA?, na kartavyA, AcArya bhasti ca tatrApyekapadaniSThavarNadvayAzritatvenautvasyAntaraGgatvam , : pravRttiApayati-bhavatyeSA paribhASeti, yadayaM "SatvatukorasiddhaH" 15 padadvayaniSThavarNadvayAzritatvena ca vatvasya bahiraGgatvam / tathA [pA0 sU0 6.1. 86.1 ityAha / iyaM tarhi paribhASA kartavyA caitanyAyaM vinAnupadyamAnaH sa nirdeza etanyAyajJApaka iti | "asiddha bahiraGgalakSaNamantaraGgalakSaNe' iti / eSA ca na kartavyA 55 susthameva / ayaM ca *vAgat prAkRtam ityAdibhisne vakSya- ! AcAryapravRttirjJApayati-bhaktyeSA paribhASeti, yadayaM "vAha UTha" mANaiAyairbAdhyata iti vyaktIbhaviSyatyagrena ca tAvatA'syA-pA0 sU0 6.4.132.] ityUThaM zAtti" ityevaM pUrvasya nyAyasyonityatvaM sAmAnyazAstrasya vizeSazAsrvAdhasya nyAyasiddhatvena bhayArthasAdhakatvaM sthApitam / *antaraGga bahiraGgAdu balIyaH* 20 tAvatA'nityatvavyavahArasyAyuktatvAt, anyathA'nityaravenaiva itIdRzanyAyasyopadarzitabahuprayojanasattvena tatkaraNamAvazyakamiti tAhazasthale'pravRttI viziSya jJApakAdibhissattadarthasya jJApane / yadyapi pratibhAti, tathApi yatrAntaraGgabahiraGgayoryugapatprAkSistatra 60 phalAbhAvAt teSAM nyAyAnAM vaiyarthyaprasaGga iti vibhAvanIya- 'prakRtanyAyena kAryanirvAhe'pi yatra bahiraGga pravRttamantara ca manyatrApi // 42 // pravartayitumiSTaM tatrAnena nyAyena lakSyasiddhayasambhavAt tadartham *asiddhaM bahiraGga[ lakSaNa ]mantaraGga lakSaNe]* iti nyAyo'pi - *antaraGgaM bahiraGgAt // 42 // svIkartavya eveti siddhAntinokte ubhayorapi kartavyatvamApatita- : 25 ta0-pUrvam asiddha bahiraGgamantaraGge* iti nyAyo bahi- ! miti pareNAkSipte'nenaiva asiddha bahiraGgamantaraGge* ityanenaiva]65 rahasyAntaraGgApekSayA'siddhatvabodhakaH proktaH, tena ca bahiraGgatvasya / sakalalakSyasiddhiriti siddhAntitam / tatra kaiyaTaH-"iyaM hi durbalatvaprayojakatvamuktameva, atrAntaramatvasya balavattvaprayojakatva. vyApikA pUrvoktaprayojananiSpAdanAt / zAstrAsiddhatvAzrayaNAd mucyate / na ca devadattApekSayA yajJadatto durbala ityukte deva | bahiraNalakSaNaM na tAvat pravartate, antaraGgalakSaNe tu pravRtte yatra . prAbalyamapyuktameva yathA tathA'ntaraGgApekSayA bahiraGgasya duH nimittasadbhAvastatra bahiraGgalakSaNapravRttiH" iti / tathA ca 30 jJAte'ntaraGgasya balavattvamapi jJAtameveti kiM punaruktenAntaraGgasya' pUrvoktanyAyasya [*asiddhaM bahiraGgamantaraGge ityasya ] antarale 70 balavattveneti vAcyam, pUrvanyAyena yatra bahiraGgaM jAtamantaraGgaM ca kartavye bahiraGgamasiddhU, tad ahiraGga kRtaM cikIrSitaM vetyanyadetat / kartavyaM tatra bahiraGgasyAsattvamiva jJeyamiti rItyA'ntaraGgasya / ityevamarthavarNanena sakaleSTasiddhau na pRthagantaraGgabalavattvabodhakasya pravRttiH sAdhitA, anena ca yatrAntaraGga-bahiraGgayoH samakAlameva , nyAyasyAvazyakateti pUrvoktabhAdhyasandarbhAzayaH / etena tasya prAptistatrApyantaraGgameva pravartate balavatvAdityucyate iti vize-nyAyasya [ *asiddhaM, bahiraGgamantaraGge* ityasya ] Avazyakatve 35SAt / vastutastu pUrvoktanyAyasya [*asiddhaM bahira jamantaraGge / sthirIkRte tatrApatitAn doSAn *na svarAnantarye* iti nyAya-75 isyasya ] vyAkhyAyAmantarache kartavye jAtaM samakAlaprAptikaM ca / jJApanena nirasyAnte *asiddha bahiraGgam0* ityasyApi jJApaka. bahiraGgamasiddhamityasyArthasya pradarzitatvenAsyA'pi nyAyasyArthaH / siddhatvameveti na tadarthamapUrvavacanakaraNAvazyakateti zeSabhASyeNa pUrvanyAyenaiva kroDIkRta iti nAsya nyAyasya pRthakathanamAvazyakam / / pratipAditam / svamate cobhayavidhalakSyANAM spaSTatayA saMgrahAya ata eva "vipratiSedhe paraM kAryam" [pA. sU0 1. 4, 2.] / nyAyadvayamapi khIkRtamiti vijJeyam // 42 //
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ prathamolAse nyAya 43,44 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalino nyAyasamucayaH / *niravakAzaM sAvakAzAt // 43 // si0 yena nAprApti0 nyAyena yadyapi niravakAzatvameva bAdhakatvabIjamuktam, yatkartRkAvazyaprAptau vidhIyamAnasya hi tena vyAsAvakAzatayA niravakAzatvAt, tathApi tena sarvathA 5 niravakAzatve eva bAdhakatvamityAyAti, anena ca kvacicAri - tAsambhave'pi bAdhyamAnazAstrApekSayA'lpAvakAzatve bAdhakatvamiti kathyate / tathA cAtra 'nir' zabdo'lpArthaparaH, sAvakAzapade ca sahazabdo'dhikArthaparaH, tathA cAlpaviSayaM zAkhaM bahuviSayazAstrAd balavadityarthaH / tathA cAlpAvakAzaM 10 zAstraM bahravakAzazAstraM prabAdhya pUrva pravarttata iti paryavasyati / yathA "ed bahu-s-bhosi" [1. 4. 4.] ityasya bahvarye sakArAdau syAdau pravarttamAnatvena "misa ais" [1.4.2.] ityasya ca viziSya bhisyeva pravarttamAnatvena pUrvasya [ evavidhAyakasya ] parollikhita bhisa aividhAyaka zAstrA15 pekSayA durbalatvam, tasya [ esvavidhAyakasya ] bahuviSayatvAt tathA ca 'vRkSaiH' ityAdI aiseva pravarttate, na svevaM bhavati, esvasya hi 'vRkSebhyaH, zubhiH, ebhyaH' ityAdI sAvakAzatvam, aisazca sarvabhairavena vyAsAvakAzatvameva, tena caitvasya paratve'pi niravakAzais vidhAyakazAstradRSTyA durbalatvameva / yadi hi vRkSai 20 rityAdAvapyettvameva pravarteta tarhi aividhAyakasya vaiyarthyameva sthAt, kRtaM ca tacchAstraM svasArthakyAyaitatvAyamAkSipati, tathA caitatsUtramevaitazyAyaM jJApayati / bhayaM ca na kvApi bAdhyaH, niravakAzasyApavAdasvena sarvataH prAbalyAt // 43 // / - 81 25 *niravakAzaM sAvakAzAt // 43 // ta0--*yena nAprApti*nyAyasyaivAyaM prapaJca ityupapAditaM vRttau / tathA ca tadaprAptiyogye'cAritArthye sati kRte'cAritArthyamityevaMrUpadvitIyabAdhabIjasthale'pi yadyapi pUrvanyAyasya prAptirasti tathApi tadvAdhabIjasya tena zabdato na saGgraha iti viziSya nyAyAntareNa tadiha kathyate / loke hi dvidhA vyavahArA dRzyante, , kecidasambhave 30 evaM bAdhakAH, kecit satyapi sambhave bAdhakAH, yathA 'sarve brAhmaNa bhojyantAM mAThara kauNDinyau pariveviSAtAm' ityukte brAhmaNatvena mAThara-kauNDinyayoH prAptaM bhojanaM pariveSaNena viziSya vihitena bAdhyate, tatra bhojana pariveSaNayoryugapadasambhave eva bAdhakatvamiti; anyatra ca 'sarvebhyo brAhmaNebhyo dadhi dIyatAM, ta 35 kauNDinyAya' iti vyavahiyate, tatra yadyapi tadAnasya dadhi dAnottaraM tataH pUrvaM vA sambhavo'sti tathApi viziSya vihitatvena yena nAprAptau vihitatvena vA tatradAnaM dadhidAnasya bAdhakaM bhavati / tathA ca yena nAprApti nyAyaH sarvathA niravakAzatve eva bAdhaka iti nAsti / ayaM ca nyAyo'sambhave eva bAdhakatva11 nyAyasamu / pradarzaka iti pUrvanyAyAdasya vizeSaH / yadyapi pUrvanyAyenApyeta- 40 lakSyANi siddhayanti, tathApi bAdhakatvasya vaicitryapradarzanArtheau'yaM nyAya ityavagantavyam // 43 // *vArNAt prAkRtamU* // 44 // . si0 - varNA: --akArAdayaH, tatsambandhikArya vArNam, prakRtiH - pratyayavidhAvuddezyatvenAzrIyamANo varNasamudAyarUpaH 45 zabdaH, tatsambandhikAryaM prAkRtam, tathA ca varNatvavyApyadharmAvacchaattrakAryApekSayA prakRtitvAvacchinnoddezyakakArya balavaditi nyAyArthaH / atra prakRtipadena dhAtureva gRhyate na su nAma, tatkAryANAM vArNeSvevAntarbhAvAditi kecit tatAdRzasaGkoce mAnAbhAvAt, "svarito vA'nudAtte padAdI" 50 [ pA0 sU0 8. 2. 6.] ityAdisUtre bhASyAdau 'kumAryai' ityAdinAmaprayogaviSaye'pyetatpravRtticacayAH kRtatvAcca / svamate cAna jJApakam 'UvatuH' ityAdiprayogasiddhyartha yattrAntarAkaraNameveti pUrve vyAkhyAtAraH, tadapi na samIcInam - tAdRzarUpasiddhayarthaM yanAkaraNena tathAvidharUpasyaivAniSTatvAnumAnasya yuktatvAt sati 55 hi tAdRzarUpasyeSTatve'vazyamAcAryaistadarthaM yatnaH kRto bhavet, na ca kRtaH, tatastasyAniSTatvamevetyapi kshcidudbhaavyet| atazma tadarthaM yatnAkaraNamasya nyAyasya zApakamiti na kiJcidetat / pANinIye mahAbhASye ca SaSThAdhyAyaprathamAhnikAnte "dAzvAn sAhvAn mIDhAMzca" [pA0 sU0 6. 1. 12. ] iti sUtramyAkhyAva - 60 saressya nyAyasya jJApakasiddhatvaM spaSTamevoktam / jJApakaM ca tatra "abhyAsasyA savarNe" [ 6. 4. 78 ] iti pANinIye sUtre'savarNagrahaNam / svamate'pi "pUrvasyAstre svare khoriyuk" [4. 1. 37.] iti sUtrastham 'astre svare' iti vacanaM jJApakaM bhavitumarhati tathAhi - ' iyeSa ' ityAdau 'i+iS+bha' 65 iti sthitau "laghorUpAbhyasya" [ 4. 3. 4.] iti guNaH "samAnAnAM tena dIrghaH" [1 2 1] iti dIrghazca samakAlameva prAtaH, tatra dIrghasyAntaraGgatvena pUrva pravRtyA'svasvaraparatvAbhAvenAsya prAptireva neti tasya vaiyarthya spaSTameveti vyarthIbhUtaM tadimaM nyAyaM jJApayati / jJApite cAsmikhyAye 70 guNasya prakRtyuddezyakavidhitvena balavattvAt tasya pUrvaM pravRttAvasvasvaraparatvaM bhavatIti tasya sArthakyaM bhavati / 'asvasvara' grahaNaM hi 'ISatuH' ityAdau guNAderaprAsyA tatreyuvorapravRttyarthameva kRtaM syAt, tatrApi ca pUrva samAna dIrghapravRttyA'svasvaraparatvamasaMbhavameveti nyAyajJApanaM vinA na tasya sArthakyam, iti prAcIma- 75 matam / navInAstu - etasyAyAbhAve "pUrvasyAsva svare0 " [ 4. 1. 37.] ili saMpUrNasUtrameva vyartham, na ca 'iyAya, iyeSa ' ityAdau caritArtham, tayorapi pUrvapravRttaguNasya pUrvapravRttavaddhezva
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyau 44,45] mmmmmmmmmmmmmmmmmm rUpAtidezenApahAre-dvitve kRte punaH prApte guNa-vRddhI bAdhitvA- *vArNAt prAkRtam* // 44 // antaraGgatvAt samAnadIrdhApatteH / na ca e-ai-o-auzabdebhya ta0-pUrvanyAyai dhadharmanityatvAdinimittakaM balavattvamuktam , AcAraklivantebhyaH parokSAyAmiyAdyartha sUtramAvazyakamiti / anena nyAyenAbhyantaranimittakaM balavatvaM vyAkhyAyate / tatra vAcyam, uktabhASyAdiprAmANyena teSAmanabhidhAnAt / evaM ca / vArNAdityasya varNatvAvacchinnoddezyatAkAdityarthaH, prAkRtamityasya 5 sampUrNasUtrasyaiva jJApakatocitA na kevalam 'asvasvara'grahaNasya / prakRtitvavyApyadharmAvacchinnoddezyatAkamityarthaH / ayaM ca nyAyaH 45 yadyapi pAThaprathamAsikAntasthe mahAbhASye-"yadayam "abhyAsa- prAkRta-vArNayoH samAna kAryitva eva pravartate, samAnakAryitvaM ca sthAsavaNe" [6.4.78.] ityasavarNagrahaNaM karoti" iti vArNazAstrIyasthAnitA samAnAdhikaraNasthAnitAkatvaM praakRtshaastre| granthenAsavarNapadasamAnArthakasya 'asvasvare' ityasyaiva jJApakatA yathA-veMgadhAtoH parokSAyA atusi 'UvatuH' iti bhavati, tatra labhyate, tathApi "nAntareNa guNa-vRddhI asavarNaparo'bhyAso: 'u+u+atus' iti sthite dIpezAstrIyasthAnitobhayekAraniSThA, 10[ dvisve pUrvaH] bhavati" iti tadupapAdanagranthena sampUrNasUtrasyaiva / sA ca parokAranivA'pi. ubhayoH pRthageva sthAnitvAta. tatsamA-50 jJApakatA samAyAti / na ca nimittA'pAye naimittikasyApya- ! nAdhikaraNA sthAnitovAdezanirUpitA. tanispakarabamavAdezazAskhe pAyaH iti nyAyasamAnaphalakena akRtavyUhAH zAbdikAH* ' iti lakSaNasamanvayaH / paryAyanivezAda dIdhAyasthAnitobhayo iti nyAyeneyepetyAdau samAnadIrghAprAptiH, yadi dI? na syAt / kArasamudAyaniSThA, uvAdezazAstrIyasthAnitA ca parokAraniSTheti tarhi guNaH syAditi saMbhAvanAyAH sattvena nimittavinAzazaGkayA mattavinAzazakayA / samAnasthAnikatvasya na kSatiH / nanu tvaM strItyatra 'tva+ad-am' 16 savarNadIrghAprAdhyA cAsya sUtrasya sArthakyasattvena kathaM sampUrNa- - iti sthite'ntaratvAdakAralope kRte "zeSe luka" |2.1.8.] 55 sUtrasya jJApakateti vAcyam , *nimittA'pAye*iti nyAyasthA-1, tanyAyasyA- | ityasya zeSasya [mantAdavaziSTasya ] lugityarthe zeSasya lope'dantasattvAt, satve vA pUrvoktajJApakatAparabhASyAdiprAmANyena | tvAbhAvAdApa na bhavatIti siddhAntakaumudIgrantho virudhyeta yatrAntaraGga kAryapravRttiyogyakAlottarameva tannimittavinAzaka- | zeSalopIyAkAralopIyasthAnitayoraparyApyA'kAraniSTatvena samAbahiraGgavidheH prAptistatraiva tamyAyapravRttisvIkArAca" ityA nasthAnitAkatvenAnena nyAyena pUrvamakAralope Apo durvAratvAditi 20 dyAhA bhaya ca nyAyo vArNa-prAkRtazAstrayoHsamAnasthAnitAkatva cet ? na-vANazAstrIyasthAnitAsamAnAdhikaraNaparyAptasthAnitAka-60 eva pravartate, samAnasthAnitAkatvaM ca vArNazAstrIyasthAnitAvacche | tvasyaiva samAnasthAnitAkatvapadArthatayA'doSAt, ucaturityAdI dakadharmapratiyogitAkaparyAptyanuyogitAvacchedakadharmAvacchinnA vArNadIrghazAstrIyasthAnitAparyAptiH parokAre'pi, tatraivovAdezasthAnuyogitAkaparyAptipratiyogibhUtasthAnikatvam / ayamAzayaH nitAyAH paryAptaH sattvAt , tvamityAdAvalopIyasthAnitAparyAptiH vArNazAstrIyasthAnitAvacchedakadharmapratiyogitAkapAtyanuyogi-1 parokAre, tatra zeSalopasthAnitAparyApterabhAvAt / yat tu samAna25 tAvacchedakIbhUto dharmaH prAkRtazAstrIyasthAnitAvacchedakadharma nimittakatvarUpasamAnAzrayatve evaiSeti, tanna-nyAyasvIkAre'pyUva- 65 pratiyogitAkaparyAsyanuyogitAvacchedakadharmazca eko yantra tatra | turityAdyasiddhaH, tatra dIrghasya parokAranimittakatvAt , uvAdezasya samAnasthAnitAkatvamiti / yathA-'iyAya' ityatra vArNazAstraM cAkAranimittakatvAt , tayoH samAnAnimittakatvAbhAvAt / "samAnAnAM tena dIrghaH" [1. 2. 1.] iti tadIyA ! vyAkhyAnAdiha prakRtipadena dhAturUpaprakRti reva gRhyata ityuktaM vRttau / sthAnitA pUrvaparobhayeti tritayaniSThA, sthAnitAvacchedakI pANinIyatatre ca sAmAnyato nAma-dhAtUbhayoreva prakRtitvena 30 bhUto dharmoM yathA pUrvasvaM paratvaM dvitvaM ca, tathA paratvamapi / grahaNam "kharito vA'nudAtte padAdau" [pA0 sU0 8.2. 6.] 70 tAdRzaparatvapratiyogitAkaparyApyanuyogitAvacchedako dharma / iti sUtre mahAbhASye 'kumArya ityAdAvasya nyAyasya pravartitatvAt, ikAravRttistabyaktitvarUpaH, taddharmAvacchinnAnuyogitAka / tena ca nAmro'pi prakRtipadena grahaNamiti spaSTameva / dhAtostu paryAptiAmitvapratiyogitAkA, tAdRzaprAptipratiyogibhUto prakRtitvena grahaNamiti caitacyAyajJApakenaiva labdhamityubhayagrahaNadharmo nAmitvam , taddharmAvacchinnasthAnitAkatvaM "nAmino'ka- | mucitam / anyaccAsya jJApakAdiviSaye vRttAveva vivecitamiti 35 lihale"[4.3. 51.] iti sUtrasyeti lkssnnsmnvyH| neha viviyata iti // 44 // yat tu-samAnanimittakasvarUpasamAnAzrayatva evArya nyAyaH / .... pravartata iti kecidAhuH, tanna-jJApite'pi iyAyeyeSetyAdyasiddheH *vRd vRdAzrayaM ca* // 45 // sUtravaiyarthyasya tadavasthatvAJca, iyAyetyAdau hi parekAranimitta- si0-sasvarAntasthAyAH sthAne vidhIyamAnA ikArokatvaM dIrghasya, pratyayanimittakatvaM vRddheriti tayoH samAnanimitta- kArArA vRditizabdena vyavahriyante / tacca svato varNasya 40 tvAbhAvaH sutarAmeveti kimadhikena pariSkaraNeneti // 44 // | sthAne vidhIyamAnatvAdU vArNameva, tadAzritaM ca dIrghAdikArya 75
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyau 45,46 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnneinnamononano mapi varNAzritatvAda vArNameva / tasya ca pUrvanyAyarItyA prAkRta- abhyAsasaMprasAraNasyAvakAzaH-iyAja, uvApa, halAdizeSasyAvakAryApekSayA daurbalyamucitamityanena nyAyena tasya prAbalyaM kAzaH-bibhidatuH, bibhiduH, ihobhayaM prApnoti-vivyAdha, vivyabodhyate / svatastadAzrayasya ca kAryasya pUrvanyAyena yena kenA'pi dhitha / abhyAsasamprasAraNaM bhavati pUrvavipratiSedhena" iti / yathAkathavid yada daurbalyaM prAptaM tadanena nivAryate sAmAnyato | tato vipratiSedhakhaNDakavArtikam-"na vA samprasAraNasamprasAraNA5 vRtastadAzrayasya ca kAryasya balavattvaM bodhayatA / prakRtA'pekSayA zrayabalIyastvAdanyatrApi" iti / bhASyama-"na vA vaktavyaH / kiM 45 svevaM vyAkhyAtavyam-ravRt tadAzrayaM ca kArya vArNamapi prAkRtAda kAraNam ? samprasAraNasamprasAraNAzrayasya balIyastvAdanyatrApi / balavat / yathA-upapUrvakAt 'zvi'dhAtoH ktvApratyaye tasya yabA saMprasAraNaM samprasAraNAzrayaM ca balIyo bhavatIti vaktavyamanyatrApi, deze "hasvasya taH pitkRti" [4. 4. 113.] iti tAgamo nAvazyamiheva vaktavyam" iti / tato'nyAni tatprayojanAni "yajAdi-vaceH0" [4.1.79.1 iti vRccetyubhayoH prAptA pradarzitAnyanyathA sAdhitAni ca ! atraiva punarevaM zaGkitaM-"tadeta10 tAgamaH paraH hastAntaprakRtyAzritatvAt prAkRtazceti pUrvanyAyAnu dananyArtha samprasAraNaM tadAzrayaM ca balIyo bhavatIti vaktavyam , 50 sAraM balavAnapi vRtA bAdhyata iti sasvarAntasthAyAH sthAne pUrva vipratiSedho vA vaktavyaH, ubhayaM na vaktavyam , uktamevobhayeSAM vRti ukAre kRte punaH prApto'pi tAgamo vRdAzrayeNa | grahaNasya prayojanam , ubhayeSAmabhyAsasya samprasAraNameva yathA "dIrghamavo'ntyam" [4.1.03.] iti dIrpaNa bAdhyate, syAt, yadanyat prApnoti tanmA bhUditi / " iti / ayamAzayaH mvRtastadAzrayasya ca kAryasya kvacit paratvAt kacinnityatvAt tatazca hrasvAbhAvAt tAgamasya prAptireva netyupazUyeti rUpaM 15 siddhayati / ayaM ca nyAya IzalakSyAnurodhAdevAvalambyate, kaciccAntaraGgatvAdeva siddhyA nAnyatra tasya nyAyasyAvazyakatA- 55 'sti, kevalaM vivyAdha vivyadhithetyAdisthale yavRto vyaJjanasyAnAnyat kijjanAtra jJApakamiti prAJcaH / navInAstu nAsya nAdekheMcazca yugapatprApto satyAM pUrva lucaH pravRttizcediSTasya yakArasya nyAyasyAvazyakateti bhAvyAdigranthaiH pramANayantIti prapaJcitaM sthAne khanna syAditi doSaH prApnoti, so'pi pANinIyamate vivaraNe / lakSyAnusAreNAsya svIkRtatvapakSe cAsya sthiratvameva "liTyabhyAsasyobhayeSAm" [6. 1. 15.] iti sUtre ubhayeSAM na caJcalatvamiti // 45 // grahaNena yathA sAdhyate tathA svamate'pi paratvAdeva vyavasthApayituM 60 20 *vRda vRdAzrayaM c*||45|| zakyate / upazUyetyAdau ca yadyapi pUrvaiAkhyAtRbhistAgamasya ta0-vRtaH, tadAzrayasya-tamAzritya vidhIyamAnasya ca prAkRtakAryatvaM hastAntaprakRtyAzritatvAt rabRtazca sakharAntasthAdIrghAdeH kAryasya, prAbalyabodhako'yaM nyAya iti tAvat spaSTameva / zritatvAdu bArNakAryatvamuktaM tathApi tAgamasyaiva kevalaM hasvarUpatatredaM vicAryate-prAbalyaprayojaka rUpamiha kiM vivakSitam ? svarAzritatvAd vArNakAryatvaM vRtazca yajAdirUpaprakRtimuddizya pravRttvamiti cet ? kiM tat jAtirupAdhi ?, na tAvajAtiH- | vihitatvAt prAkRtakAryatvamiti pUrvanyAyenaiva vyavasthA suzaketi 65 25 kvacidekatrAnekA vaivarUpeNAzritatvAbhAvAt, ekaikazaH kvaciditvaM nAsya nyAyasyAvazyakatvamiti yuktamutpazyAmaH / gvRti kRte kvacidutvaM kvacihatvaM ca tiSThati naikatreti naitajjAtiH, na vopAdhiH, dIrgha-tAgamayoH prAptau dIrghasyAnaimittakatvenAntaraGgatvAt pravRttI tasyApi kancidekatrAzritatvaniyamAt / tathA ca balavattAprayojaka- | tAgamaprAptireva netyupazyetyasya siddhirityevaMprakAreNa sarveSTasiddhau khyA nirNayAnna mvRto balavattvaM vyavasthApayituM zakyate iti cet ? | nAsya nyAyasyAvazyakateti // 45 // satyam-khamate sakharAntasthAyAH sthAne vidhIyamAnAnAmikArA *upapadavibhakteH kAraka- 70 30 dInAM pratyeka gvRditi saMjJeyavadhAraNAt , tathA ca gvRttvaM pratyekavRtti rUpamiti tena rUpeNaM balavattvaM niyantuM zakyata eva / paramate | vibhaktiH // 46 // cAntasthAyAH sthAne prayujyamAnAnAmeSAM samprasAraNamiti saMjJA, si0- balavannityamanityAt [41] iti nyAye paThitaM yathA-"iga yaNaH samprasAraNam" [1. 1. 45.] iti balavatpadaM tadagrimanyAyeSvanuvartamAnamiha vizeSyAnurodhAta pANinIyasatreNa vidhIyate tadvaditi bhAvaH / pANinIyanaye caita- strIvaviziSTaravena yojanIyamityupapadavibhakteH kArakavibhakti35 cyAyasthAne *samprasAraNaM tadAzrayaM ca kArya balabatU* iti nyAyaH | balavatIti sambandhaH / upa samIpe uccAritaM padam-upapadaM, 75 paThyate, sa ca bhASyakAreNAnyathA tadIyalakSyasiddhyA khaNDitaH tannimittA vibhaktiH upapadavibhaktiH, kriyAjanakArthaka"liTyabhyAsasyobhayeSAm" [6.1.17.] iti suutrvyaakhyaavsre| vibhaktitvaM kArakavibhaktitvam / "zaktArtha-vaSaha-namaH-svastitathAhi-tatraikadezivArtikam-"abhyAsasamprasAraNaM halAdizeSAd | | svAhA-svadhAbhiH" [2.2.68.] ityAdisUtrastha 'namaH' ityAdivipratiSedhena" bhASyam-"abhyAsasya [dvitve pUrvasya ] samprasAraNaM | padAnAM hi svaM rUpam0* iti nyAyena svarUpamAtrabodhakatvam , 40 bhavati, halAdizeSAd [vyaJjanasyAnAdelacaH] vipratiSedhena / / tena ca svarUpeNa saha devAdInAM svadyotyakriyAkarmatvaM sambandhaH,80
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ prathamolAse nyAya: 46 ] | kriyayA saha ca karmatvameva sambandha iti kriyAsambandhasyAntaraGgatvena tatsambandhamUlikAyA vibhaterantaraGgatvamiti tanmUlakameva tasthA balavamityaraGgabalavatva vodha kamyAyamUlo'yaM nyAya iti nAtra jJApakAntarApekSA | siddhe cAtra nyAye namasyati 5 devAnityAdau " zaktArtha." [2.2.68. ityAdisUtra - prAptacaturthIvibhaktyapekSayA karmatvanimittaka dvitIyA vibhakte balavatvAt saiva bhavati na tu caturthI / "krud-duheyasUyAthairyaM prati kopaH " [2. 2. 27. ] iti sUtre 'yasmai kopaH' ityanirdizya 'thaM prati' iti nirdezena cAsya nyAyasya durbalatya10 miti prAcInAH / tadAzaya zvettham atra tAvat kudhyatinA yogAdanenaiva sUtreNa yadaH sampradAnasaMjJAsambhavAJccaturthI prApnoti pratinA yogAt "bhAgini ca pratiparyanubhiH" [ 2. 2.37.] iti dvitIyA ca yadi cAyaM nyAya mojasvI syAt tadopapadafarfi dvitIyAM adhitvA kArakavibhaktezcaturthyA bhavane yasmai 15 prati kopa iti nirdizyeta, caturthyAgamanAdanu pratizabdasya vyarthIbhUtatvAd nimittAbhAve naimittikasyApyabhAvaH * iti nyAyena tatprayogasyApi nivRttau 'yasmai kopaH' iti vA nirdizyeta, parametasyAnojasvitvAcaturthI bAdhitvA dvitIyaibAjanIsyatate yaM pratIti nirdiSTamiti / atredaM brUmaH - atra yacchabdArthaM prati vAsta20 vikakopAbhAvena na sampradAnasaMjJA prAptoti, anyathA 'manasA kruti, ziSyasya krudhyati vinayArtham bhAryAmIti mainAmanyo drAkSIt' ityAdAvapi sampradAnatve caturthyApatteH / tathA cAtra caturthyaprAyA pratizabdayoge dvitIyA vihiteti nAsya nyAyasya prasara iti naitena nirdezenAsya durbalatvaM sAdhanIyam, 25 sati ca kacidapravRttiprayojane upAya |trmnvessnniiymiti // 46 // www / yAyAstu kadA'pyarthAntarAbodhakatvena kArakavibhaktitvasya suvacasvAt / atra ca kriyAjanakatvena vivakSito'rtho grAhyaH tena mAtuH smaratItyAdau vastuto mAtrAdeH kriyAjanakatve'pi na kSatiH / prathamAyA api kArakavibhaktitvamiti " sahayukte'pradhAne " [ pA0 sU0 2 3 19 ] iti sUtre bhASye dhvanitam, tatraiva cAyaM 45 nyAyo bacanarUpeNa paThitaH / tathA hi tatratyaM bhASyaM -"kimudAharaNam ?, tilaiH saha mASAn vapatIti, tilairmizrIkRtya mASA upyante, tatra 'karaNe' ityeva siddham / idaM tarhi putreNa sahAgato devadatta iti, apradhAne kartari tRtIyA yathA syAt / etadapi nAsti prayojanam, pradhAne kartari lAdayo bhavantIti pradhAnakartA 50tenAbhidhIyate, yazvApradhAnaM siddhA tatra 'kartari' ityeva tRtIyA / idaM tarhi putreNa sahAgamanaM devadattasyeti SaSThyatra bAdhikA bhaviSyati / idaM tarhi putreNa saha sthUlaH putreNa saha piGgala iti / idaM cApyudAharaNaM tilaiH saha mASAn vapatIti / nanu cokaM tilairmizrIkRtya bhASA upyante tatra 'karaNe' ityeva siddhamiti / 55 bhavet siddhaM yadA tilairmizrIkRtyopyeran, yadA tu khalu kasyacinmASabIjAvApa upasthitaH, tadarthaM ca kSetramupArjitaM, tatrAnyadapi kizcidupyate, yadi bhaviSyati bhaviSyatIti, tadA na siddhyati" / iti / ayamAzayaH - 'putreNa saha sthUlaH' ityAdivad yatra tilAnAM mASavApena saha vApa ityetAvanmAtraM vivakSitaM na tu tilairmi- 60 zrIkaraNaM tatra tilAnAM karaNatvAbhAvAt tRtIyA vidhAnArthaM sUtramidamAvazyakam / ekakSetre ca vApAt kAlabhede'pi sahabhAvo na viruddha iti / athAtra sUtre 'apradhAne' grahaNasya phalaM vivecitam"sahayukte'pradhAnavacanamanarthakamupapadavibhakteH kArakavibhaktibalIyastvAdanyatrApi" [ vArtikam ], "sahayukte'pradhAnavacanamanartha- 65 kam, kiM kAraNam ? upapadavibhakteH kArakavibhaktibalIyastvAd, anyatrApi upapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasI* iti prathamA bhavati / evamatrApi *upapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasI iti prathamA bhaviSyati / kvAnyatra ? gAH svAmI vrajatIti" [ bhASyam ] / ayamAzayaH - pANinIye naye " sahArthe" [2.2.45.] ityasya sUtrasya 70 sthAne " sahayukte'pradhAne" [2. 3.19 ] iti sUtramArabhyate, tatrApradhAnavacanaM pradhAnanivRttyarthaM kriyate, pradhAnasya cAntaraGgatvAt kArakavibhaktirbhaviSyatIti nArthastannivRttyarthenApradhAna vacanena / ziSyeNa sahopAdhyAyasya gaurityatrApi gavA sambandho'ntaraGga ityupAdhyAyAt SaSThayaiva bhaviSyati na tRtIyA / gAH svAmI vrajatItya- 75 trApi vajikriyAyAM gavAM karmatvAt tanibandhanAdvitIyA "svAmIdurvAreti vAcyam, kriyAjanakatvamAtrArthaka vibhaktereva kAraka- |zvarAdhipati0 " [2. 2.98] iti prApte SaSThI - saptamyau pravAya vibhaktitvasvIkAreNa " zaktArtha - vaSai- namaH svasti" [22 pravartata iti / itthaM ca pradhAne kArakavibhaktiH prathameva bhaviSyatI68. ] ityAdisUtravihitavibhakteH 'devAya namaH' ityAdau kriyA- tyapradhAne eva pArizeSyAdanena tRtIyA syAditi vinApyapradhAna. janakatvarUpArthabodhakatvAbhAvena tanmAtrArthaM katvarUpakArakavibhakti- vacanaM siddhestadvaiyarthaM spaSTameva / anena ca bhASyasandarbheNa prathamAyA 80 40 svAbhAvAt, "karmaNi" [ 2. 2.40 ] iti sUtravihitadvitI- / api kArakavibhaktitvaM spaSTameva / utabhASyAccAsya nyAyasya *upapadavibhakteH kArakavibhaktiH // 46 // ta0 - namasyati devAnityatra 'namaH karoti' iti vyutpattyA 'namaH' padArthasya kRrthatvena namaH padArthe'nvayavivakSAyAM caturthI kRdhAtvarthaphale'nvayavivakSAyAM karmaNi dvitIyeti viSayabhedAdubhayo80 rvibhaktyorvyavasthAsaMbhavAt kathaM caturthyApattiriti cet ? na"zaktArtha-vaSaD-namaH-svasti0" [2. 2. 68 ] ityAdisUtrasyoddezyatAvacchedakakukSau sambandhavizeSAnuktyA kriyAkarmabhAva sambandhavivakSAyAmapi tatpravRtteratra caturthyApatteryAyaM vinA vArayitumazakyatvAt / na caivaM caturthyA api kriyAjanArtha35 vibhaktitvarUpakArakavibhaktitvena paratvAccaturthyApattirnyayasattve'pi |
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyau 46,47] nyAyAsindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 85 vAcanikatvameva na tu jJApakasiddhatvamityapi labhyate / vastutastu nanvetacyAyopanyAsaH / kaiyaTakRto nyAyopanyAsastu pUrvoktapradhAnanimittakatvena kArakavibhaktInAM balavattvam, tanmUla ko'yaM ! jJApakamalaka eveti vijJeyama / atra kecita-"namaspati devAnityatra nyAyaH / namasthatItyAdAvapakRSTatvaprakArakabodhAnukUlavyApArAtma- | namaHpadasya samudAyaikadezatvenAnarthakatvAt "zaktArtha." [2.2. kanamaskAraghaTakabodhAnvayamAnaM caturthyA'pekSyate, bodhApekSayA / 68.7 iti sUtre cArthavata eva namaHzabdasya grahaNAcaturchA aprApti5 pradhAnIbhUtavyApAranimittakatvaM dvitIyAyAH pradhAnIbhUtavyApAraja 'dvitAyAyAH pradhAnAbhUtavyApAraja- | riti nAtrAsya nyAyasya prasara ityAzaGkaya nyAyAnA sthacisyaSTi-45 nyaphalAzrayasya karmatvAditi dvitIyA balavatI! na ca katRpratyayasthale / prAyatvena yatra taivinA kArya na nirvahet tatraiva teSAmAlambanIyavyApArasya prAdhAnyavat karmapratyayasthale 'namasyante devAH' ityAdau / tvena *arthavadhaNe nAnarthakasya* iti nyAya iha nAdhIyate" vaiyAkaraNamate phalasyaiva prAdhAnyena sAmyameveti vAcyam , zAbdabo-! ityAhaH, tannAticAru-yataH sati kyani namasyeti samadAyasya dhIyavizeSyatvarUpaprAdhAnyasya bodhe sattve'pi janyatvenApratIyamAna dhAtutve'pi kyanaH pUrva vidyamAnaM namaHzabdasyArthavattvaM kenApa10valakSaNaprAdhAnyasya vyApAre eva tatrApi sattvAt / ata eva ! hriyatAm ? vRttiSu vyapekSApakSasyApi sarvasammatatvAt , ekArthI-50 pradhAnakriyAnimittakarmatvaM tatra siddham, tadarthakatvena ca prathamAyA bhAvapakSe'pi bhUtapUrvakamarthavattvamAdAya caturthIpravRttisaMbhavAt / api pradhAnanimittakatvena catuthyepekSayA balavattvam / ata eva kica vAkyasaMskArapakSe kyana utpattitaH pUrvameva tatsamakAlameva sahArthe tRtIyAvidhAyakasUtre'pradhAnagrahaNAbhAve putreNa sahAgataH vA devapadArthena saha sambandhAt tasmin samaye namaHpadayogasya pitetyAdI kArakavibhaktitvena prathamAyAstRtIyAbAdhakatve'pi | durapahnavatvena tatraiva caturthI pravRttisambhavAditi vibhAvanIyaM sudhI15 putreNa sahAgatasya piturdhanamityAdau SaSTI bAdhitvA na tRtIyA- bhiriti // 46 // 55 pattiH sAhityarUpasambandhasya pitranuyogikasya pitrapekSayA vizeSyatvena pradhAnIbhUtadhanAnuyogikasambandhA'pekSayA'prAdhAnyAt, *labantaraGgebhyaH // 47 // tanimittakaSaSTayAH sAhityasambandhanimittakatRtIyApekSayA balava- si0-arthAnurodhAdapiratrAdhyAhAryaH, balavaditi cAnutvam / asya nyAyasya vAcanikatve tu SaSThayAH kArakavibhaktitvA- | vartata eva, tacca lupaH strItvena svamate vyavahArAt strIliGgena 20bhAvena tRtIyAbAdhakatvAnApattyA'pradhAna grahaNapratyAkhyAnAsanatyA- | vipariNamanIyam / tathA cAntaraGgebhyo'pi vidhibhyo bahiraGgA'pi ptteH| na caivaM "tatra ca dIyate kArya bhavavat" [5.1.96.]| luba balavatI, tAnapi prabAdhya pravartata ityarthaH sampadyate 160 iti pANinIyasUtrasthabhASyavirodhaH, tathAhi-tatratyabhASyAzayaH- | apizabdAdhyAhAreNAntaraGgabAdhikAyA asyAH [lupaH] antaranAprakRtasUtre dIyate grahaNa kAryagrahaNaM ca kimartham ? yanmAse dIyate, pekSayA durbalayoH para-nityayorbAdhakatvaM sutarA miti labhyate, yanmAse kArya tadapi tatra bhavaM bhavatIti "tatra bhavaH" [pA. apavAdabAdhakatvaM tu na tasya niravakAzatvena prAbalyAt, 25 sU0 4. 3. 53.] ityanenaiva siddharityAzaGkA, tatra bhava tabAdhakatvasyeSTatve lubapavAdAdapItyeva nyAyasvarUpaM svIkRtaM ityatraupalaSikAdhikaraNe saptamI, tatra ca dIyate ityatra ca / syAt ; apavAdasyAntaraGgApekSayA'pi prAbalyena tadbAdhakatve 65 sAmAd "yasya ca bhAvena bhAvalakSaNam"pA. sU0 2. tadapekSayA durbalAnAM para-nityA-'ntaraGgANAM bAdhakatvaM svatta eva 3. 35.] iti saptamIti tena saptamI yatra tatra pratyayArtha siddhayeta, na ca tadiSTamiti lubantaraGgebhya ityeva nyAyasvarUpaM dIyate grahaNamiti / kaiyaTena copapadavibhariti nyAyenopazleSikA- | svIkRtam / phalamasya yathA-vargasya vRddhApatyAnItyarthe "gargA30dhikaraNe saptamIti spaSTamevoktam / etacca bhASyamasya nyAyasya vAca- derya" [6. 1. 42] iti yati tasya "bahuvvastriyAm" nikatve eva saMgataM syAnAnyatheti tadvirodha iti vAcyam, yadi [6.1. 124.] iti lupi-garyA iti bhavati, atra bahirbhUta-70 sarvatra zAstre satsaptamyaiva syAt tarhi "tasminniti nirdiSTa pUrvasya" ! bahuvacanavibhaktyapekSatayA lub bahiraGgA,prakRtyAzritA ca "vRddhiH [pA0 sU0 1. 1. 66.] svamate "saptamyA pUrvasya" [7. svareSvAdeH" [7. 4. 1.] iti vRddhirantaraGgA, sAtra lupaH 4. 115.] iti paribhASAsUtraM vyartha syAt, asya hi aupa-! pUrva na pravartate'nena nyAyena lupa evaM prAbalyabodhanAt , satyAM 35zleSikasaptamI liGgam , tasmAd vyarthIbhUtamidam 'asati bAdhake ca lupi bNitpratyayarUpa nimittAbhAvAd vRddhirna bhavati / ayaM 'smin zAle'dhikaraNasaptamyeva' iti jJApayati / tathA ca tatra | ca nyAyaH "tvamau pratyayottarapadecaikasmin"2.1.11.175 bhava ityatra jJApakAdevAdhikaraNasaptamIti na tadarthamasya nyAyasya iti sUtre pratyayottarapadagrahaNena prakAzyate, tathAhi-tatra syAyavAcanikatvAzrayaNamAvazyakamiti na tatratyabhASyavirodhaH / "tatra | dhikAreNa 'svadIyaH, matputraH' ityAdau 'yuSmad as+Iyara, ca dIyate" [5. 1. 96.] ityatra tu sAmarthyAt satsaptamI / asmad as+putra+s' iti sthite "aikAyeM" [3.2.8.] 40 ata eva bhASye aupalaSikAdhikaraNaM vijJAsyata ityevoktaM, | ityaikArthyavivakSAyAmantavartinyA vibhakterlue "sva-mau
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [prathamollAse nyAyaH 47 ] pratyayottarapade caikasmin" [2. 1. 11.] iti tva-mAdezau ca na ca tava-mamAdyAdezavidhAyakasUtreSu 'manta'padasamyandho vRttau 40 prApnatA, tanna lupaH padadvayApekSakArthyApekSitayA bahiraGgatvena / na kRta iti nAsti 'manta'dezatvamutsargasyeti tadapavAdasya vibhaktimAtrAzritasbenAntaraGgayostva-mAdezayostadapekSayAluiba- 'pratyayottarapade' ityaMzasyApi na mantadezatvamiti bhramitavyama, pekSayA ] balavatvAt tva-mAdezayoH satolapi tvadIya ityAdi- / 'mantapadAsambandhe hi tataH pUrvasya "yuSmadasmadoH" [2. 1. 6.] 5 siddhau nirbAdhAyA~ tasiddhayartha prakRtasUtre kRtaM pratyayottarapadagrahaNa | ityasyApi sambandho na syAt / tathA ca kasyaite AdezA ityapi vyartha sat-'antaraGgebhyo'pi vidhibhyo lubU balavatI' iti vijJA- na nizcIyeta / payati, tatazca pUrvameva syAdelapi nimittAbhAvAt tva-mAdezau na / jJApitazcAyaM nyAya evameva "pratyayottarapadayozca" pAsU07. sthAtAmiti tasiddhyartha pratyayottarapadagrahaNasya svAMze cAri- 2. 98.] iti sUtre mahAbhASye, tathAhi-"kimarthamidamucyate tArthyam / asya ca nyAyasya kenApi bAdhAbhAvAt prAyaH na "tvamAvekavacane" [pA. sU0 7. 2. 97] ityeva siddham , 10 sthiratvameveti // 17 // na siddhayati, kiM kAraNam ? ekavacanAbhAvAt / ekavacana ityucyate, na cAtraikavacanaM pazyAmaH / pratyayalakSaNena, "na 60 *lubantaraGgebhyaH* // 47 // lumatAsya" [pA0 sU0 1.1.63] iti pratyayalakSaNapratita0-nanvatra "tva-mau pratyayottarapade caikasmin" [2. | ssedhH| evaM tarhi idamiha sampradhArya-luk kriyatAmAdezAviti, 1. 11.] iti sUtrasthapratyayottarapadagrahaNaM jJApakamiti yaduktaM kimatra kartavyam ? paratvAdAdezau, nityo luk-kRtayorapyAdezayoH tanna zobhanam , tadabhAve hi syAdau pratyaye yuSmadasmadormAntasya / prAprotyakRtayorapi / antaraGgAbAdezau / evaM tarhi siddhe sati 15 yathAsaMkhyaM tvamau sta ityevArthaH syAt , tathA ca 'yuSmad+as+ yatpratyayottarapadayostvamau zAsti tajjJApayatyAcAryo'ntaraGgAnapi 55 Iyas' ityAdyavasthAyAM paratvAt tva-mAdezau prabAdhya "tava mama | vidhIn bAdhitvA bahiraGgo lug bhavatIti / kimetasya jJApane sA" [2. 1. 15.] iti tavAdezaH syAditi tvadIya prayojanam ? gomAn priyo yasya-gomatpriyaH, yavamapriyaH / ityAdyasiddhiH, sati ca pratyayottarapadagrahaNe tatsAmarthyAt paramapi | gomAnivAcarati-gomatyate, yavamatyate / antaraGgAnapi vidhIn tavAdyAdeza prabAdhya sva-mAvAdezau bhavata iti pratyayottarapadagrahaNasya | bahiraGgo lug bAdhata iti / naitadasti jJApakam , astyanyadetasya 20 sati sArthakye jJApakatvAsambhava iti cet ? na-tathA sati / vacane prayojanam / kim ? ye'nye ekavacanAdezAH prApnuvanti 60 'pratyayottarapade ityaze mantasyetyasambandho vRtyAdiSu kRto vyarthaH | tvadAdhanArthametat syAt , tadyathA-tava putraH-tvaraputraH, mama san jJApaka ityadoSAt / ayamAzayaH-tava-mamAdezabAdhanArtha putro-matputraH, tubhyaM hitaM-tvaddhitaM, mAM hitaM-maddhitamiti yadi pratyayottarapadaM grahaNaM kriyata ityAsthIyate tadA tasya tada- yat tarhi maparyantagrahaNamanuvartayati, yadyatrAnye ekavacanAdezA pavAdatva tavAdyAdezApavAdatvamAyAti / tathA ca *utsarga- syumaparyantAnuvRttiranarthikA syAt" iti / ayamAzayaH pratyaye 25 samAnadezA apavAdAH* iti nyAyena tavAdyAdezAnAM mantadeza- uttarapade ca paratastvamAdezavidhAyakenAnena sUtreNa na prayojanam 65 tvenAsyApi mantadezatvasiddhau tadaMze / pratyayottarapadAMze] manta- ekavacane paratastvamAdezasya pUrvasUtreNa vihitatvAt tenaiva padasambandho vyarthaH sana nyAyamimaM jJApayatItyAsthayam / jJApitve | siddheriti vyartha sadidaM sUtraM nyAyamamuM jJApayati / tena 'gargAH, cAsmin nyAya tavAdyAdezApekSayA lubaH prAbalyena syAderlapi ityAdau vRddhayabhAvayad gomAn priyo yasya sa gomatpriya ityAdAve. tavAdInAM prAptyabhAvAdubhayorvirodhAbhAvena notsargApavAdatvamiti | kapadAzrayatvenAntarajAH sulopAdayaH syuH, padadvayAzrayaNAd bahi30 mantasamudAyasyAdezArtha tadaMze [pratyayottarapadAMze ]'pi manta- | ro lugiti sa na syAditi pratyayalakSaNena numAdiSu kRteSu 70 padasambandha Avazyaka iti tasya cAritArthyam / na ca svamate | gomAn priya ityAdirUpApattirapina, anena nyAyena bahiraGgasyApi *utsargasamAnadezA apavAdAH* iti nyAya eva nAsti, tathA lukaH prAbalyabodhanAt ; kintu tava putra iti vigrahe tvatputra ca mantasyAdezavidhAnArthameva tatsArthakyamiti na jJApakatvasaMbhava | ityAdau tavAdyAdezA mA bhUvannityetadarthamasya sUtrasya sArthakyena na iti vAcyam , tasya nyaaysyaucitysiddhtyaa'vshykhiikrtvytvaat|| jJApakatvamiti maparyantasyA[ mantasyetyasyA nuvRttiriha jJApi35 naM ca pratyayottarapadagrahaNaM na kevalaM tavAdyAdezabAdhakamapi / keti / atra "yat tarhi maparyantagrahaNamanuvartayati" iti bhASya.75 tvAtvAdibAdhakamapi, tathA cAtvAdInAmantyasya sthAne vidhAnA- granthasya vyAkhyAyAM visaMvAdo dRzyate, tathAhi, kaiyaTa:--kecid dusanyAyenAsyApi kadAcidantyasthAnitvaM syAditi tadvAraNAya | vyAcakSate-'yadyAdezAntarANAM tva-mau bAdhako syAtAM tadA mantasambandha Avazyaka iti vAcyam , jJApakatAparanyAsAdi- | maparyantagrahaNAnuvRttimantareNotsargasamAnadezatvAdapavAdAnAM maparyagranthaprAmANyAt tadviSaye baadhyvishesscintaapksssyaivaashrynnaat|| ntasya tvamau siddhAviti kiM tadanuvRttyA? anuvRttyA tu jJApyate
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyau 47,48] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / Pare prAgeva luki kRte vibhaktyabhAvAdasatvAdezAntareSu sva-mau vidhI- | zeSyAt / yathA kvibAdInAm "aprayogIt" [1. 1. 37.] 40 yete' iti / etacAyuktam-nAyaM niyogaH *utsagesa mAnadezA iti sUtreNa 'eti-apagacchatIti it' iti sArthakasaMjJAkaraNAd apavAdA:* iti / inamakajvahuvAM bhinnadezAnAmapyapavAdasva-! yadadarzanaM tadapi lokzabdena "na vRddhizcAviti kilope" darzanAt / tatazcAsatyAM maparyantAnuvRttAvAdezAntarANAmapi .3.11.1 iti sane gRhyate. tathA'smin nyAye'pi 5 bAdhako tvamau sarvAdezau syAtAmanekAcvAditi spryojnaa| luglopetsaMjJAdInAM sarveSAM grahaNaM veditavyam / tathA ca 'abuddha' maparyantAnuvRttiH / tasmAdanyathA vyAkhyAyate-tava-mamAdaya AdezAH sthAnipraklatyarthamihAnuvartante. tatra tavAdInAM prasaGge| ityatra "dhuD-hasvAt0" [4.3.70.] ityanena sicaH sarva- 45 siddhayostvamayormaparyantAnuvRttistvayA kRtaM tvatkRtamityAdyA | vidhibhyaH pUrvameva lopakaraNAt "ga-Da-da-bAdezcaturthAntasyaika bhavantI luko bAdhakatvaM jJApayati / tatazca tavAyanuvRttisahitA | svarasyAdezcaturthaH sdhvozca pratyaye" [2. 1. 77.] iti 10 maparyantAnuvRttiApanAya bhavati / kevalA hi maparyantAnuvRtti- | sUtreNAdezcaturthatvaM na / na ca sico lope'pi sthAnivadbhAvena lAghavAya syAt , garIyasI hi tavAdyanuvRttyA sthAnipratItiH / caturthatvamAdeH syAdeveti zaGkanIyam, sakArasya varNamAtratvena tato jJApanAya na prabhavet / tasmAt tavAdyanuvRttisahitA mapaye tadAzraye vidhau sthaanivdbhaavaapraaptH| evaM zaM-sukhaM, tatra tiSThatI-50 ntAnuvRttiryathoktArthajJApanAyAlam" iti| nAgezena ca-*utsarga | tyarthe 'zaMsthAH' ityatra vipaH pUrvamevetsaMjJArUpe'darzane jAte samAnadezA apavAdA:* iti nyAyasyAsambhave evaM bAdhakatvamiti | sthAdhAtorAkArasya "IrvyaJjane'yapi" [4. 3. 97.] iti 15 vArtikAnusAritvena tanmatAnusArameva prakRtanyAyasya jJApakasiddha- Inai bhavati, ItvavidhAyakasUtre'yapIti paryudAsena vyaJjanalAbhe tvam / 'satyapi sambhave bAdhanaM bhavatIti' bhAdhyakRnmate ca* utsa- satyapi 'vyaJjane' iti padaM sAkSAd vyaJjanagrahaNAyeti vyAkhyArgasamAnadezA apavAdA:* ityasyAsvIkArAt , prakRtanyAyo vAca-nAt / jJApakaM tvasya "sastaH si" [4. 3. 92.] ityanna 55 nika eva znamakajbahuco bhinadezAnAmapavAdatvadarzanena *utsarga- | viSayasaptamIvyAkhyAnam , sItyatra nimittasaptamyAM svIkRtAyAM samAnadezA apavAdAH* iti nyAyasyAniyatatvaM tu na sthApanIyaM | tu baseradyatanyAM tAmi 'avAttAm' ityAdau sijutpattyanantaraM 20 teSAmutsargabhinnadezatvasya kAraNAntaraprayojyatvAt / tathAhi- "sastaH si" [4.3. 52.] iti tAdeze siddhe pazcAt 'nam' rudhAdidhAtubhyo vihitaH zavapavAdo'pi na zabvat prakRti- sicaH "dhuG-hasvAt" [4.3.70.] ityanena lope'vAttApratyayayormadhye bhavati, kintu mittvAt makArAnuvandhakaraNAt 1 miti rUpasiddhiryadyapi sambhavati, tathApi yad viSayasasamI-60 "bhidaco'ntyAt paraH" [pA. sU0 1.1.47.1 iti pANi-skhenAcAryAkhyAnaM kRtaM tasyAyamevAzayo yat-lopavidheH sarvaniparibhASAsUtrAnusAramantyakharAt paro bhavati, 'akab' pratyayaH |vidhibhyo balavatvamiti sijutpazyanantarameva "dhuDa-hasvAda" 25 'ka'pratyayApavAdo'pi kapratyayavat prakRteH paro na bhavati, kintu [4. 3. 70.] iti lopaH prasajyeteti sakAraparatvAbhAvena "avyayasarvanAmnAmaka prAkTe:"[pA. sU0 5.3.71.11 "sastaH si" [1. 3. 92.] iti tAdezo na syAt / na ca iti tadvidhAyakasUtre 'prAkTeH' ityuktatvAdanyavarAdisamudAyAt / sthAnivadbhAvena nirvAhaH, 'si' iti varNamAtrasya nimittatvenA-65 pUrve bhavati, evaM 'bahuc' pratyayaH kalpabAdipratyayAnAmapavAda- zrayAd varNAzraye vidhau ca sthAnivadbhAvapayudAsAt / tathA ca bhUto'pi "vibhASA supo bahuca purastAt tu" [pA0 sU0 5.3. tAdezavidhAnArthamiha viSayasatamyAzrayaNamAvazyakamiti viSaya3068.] iti vidhAyakasUtre purastAditi kathanena prakRteH pUrva bhavatIti | saptamItvena vyAkhyAnamasya nyAyasya jJApakaM sAdhyeva / viSayasarvatra vizeSavacanAdevApavAdAnAmutsargabhinnadezatvamiti na teno- saptamyAM svIkRtAyAM ca vaseradyatanItAmi avAttAm' ityAdau sA-'pavAdayoH samAnadezatvaniyame vyAghAtaH / " ityevaMrUpeNa | sico viSayatAyAmeva "sastaH si" [4. 3. 92.] iti 70 kaiyaToktasya cintyatvaM sAdhitamityAstAM vistaraH // 47 // tatve pazcAt sici tasya lope'pi sthAnivadbhAvena "dhyAnA nAmaniTi" [4. 3. 45.] iti vRddhiH siddhaa| atra ca *sarvebhyo lopa:* // 48 // [vRddhau ] sijiti samudAyasyaiva nimittatvenAzrayaNAt samudA3 si0--vizeSyAnurodhena pUrvato'nuvRttaM balavaditi padaM | yasya ca varNarUpatvAbhAvAna sthAnivadbhAvaniSedhAzaGkA, yadyapi puMllinena vipariNamayitavyam , tathA ca sarvebhyo vidhibhyo lopazabdena lupo'pi saMgrahaH sambhavatIti pUrvanyAyo'pyanena 75 lopavidhilavAniti nyAyArthaH sampannaH / lopapadena cAdarzana- | nyAyena gatArthaH syAt tathA'pyAcArayaM nyAyaH pRthagukta iti vAcinA lupa-lukoH sAmAnyena grahaNaprAptAvapi lupaH pUrvanyA- | nAtra lopazabdena lupo grahaNam / uttaranyAyabAdhyamAnatvAcAsya yena balavasvasyoktatvAdana lopapadena lugeva gRhyate paari-| duryalatvam // 48 //
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ prathamolAse nyAya 48, 49 *sarvebhyo lopaH // 48 // meveti // 49 // 45 *lopAt svarAdezaH // 49 // / tu vRddhisUtra syekAralopasUtrAt prAk pAThaH / yadyayaM nyAyo 40 ta0 - lopa-lup-lucAmitsaMjJAyAzvArthato bhedAbhAve'pi nAbhISTaH syAdAcAryANAM tarhi vRddhisUtrameva parataH paTheyuH / yatra phalataH kvacid bhedAt tatsambandhavyavahArasya bhedaH / pratyaya- cAsya nyAyasya pravRttirneSTA tatra * nAniSTArthA zAstrapravRttiH * lopAdiSu satsu sthAnivadbhAvena tatpratyaya nimitta kArya sampAdane'pi / ityagrimanyAyena vyavasthonneyetya sphuTIbhaviSyatyeva tasyAya5 lupi sati "lupyayvRllet" [ 7. 4. 112. ] iti niSedhAt / vyAkhyAvasare / tatazcAsya nyAyasyAnityatvamityapi sphuTa - kArya na bhavatIti lupo vizeSaH, ata eva gomAnityAdau seluki sthAnivadbhAvena tannimitto dIrgho bhavati, gomat kulamityAdau tu na bhavati / pANinIye tantre ca lup-lukoH samAnatvameva / yatra sthAnivadbhAvaniSedho neSTastatra lopa eva vidhIyate na tu lugU lub 10 vetyanyadetat / pANinIye naye ca prAcInairayaM nyAyo jJApaka siddhatvenoko'pi navInairnAgezAdibhirna svIkriyate, bhASyAnuktatvAditi spaSTaM paribhASenduzekhare / yadyapi khamate'pi 'abuddha' ityatra "gaDadabAdeH0" [ 2. 1.70. ] ityataH "dhuD-havAt." [ 4. 3. 70 ] ityasya paratvena paratvAdeva sico lope caturthasya 15 nApattiH, avAttAmityAdau ca " sastaH si" [ 4. 3. 92. ] | ityasya lopApekSayA paratvena pUrvameva tAdeze pazcAt sico luki / kArya siddhayati, evaM 'zaMsthA:' ityatrA'pi 'Irvyajane'yapi " | [ 4. 3. 97.] ityatra sAkSAd vyaJjane iti vyAkhyAnAt kvipazca vidhAnasamakAlamevetsaMjJAyAM netvaprAptiriti nyAyaM vinApi | 20 sarveSTasiddhiH sambhavati, tathApyAcAryaiH "sastaH si" [ 4. 3. ta0 - yadyapI kAralopavidhAyakasUtrasya vRddhividhAyakasUtrAt prAkU pAThena 'lopAd vRddhirbalIyasI' ityevaM jJApayituM zakyam, tAvatA'pi zrAyamityAdiprayogAMNAM siddhiH sambhavatIti na sAmAnyataH svarAdezasyaiva lopApekSayA balavattvajJApanayogyatA, navA 50 tatprayojanam, tathA cAgre *nAnirdiSTArthA zAstrapravRttiH iti nyAyavyAkhyAvasare 'cikIrSyate' ityAdAvapApekSayA dIrghasya prAbalye'nena nyAyena prApte tadbAdhanAyAsyApravRttikalpanA'pi na karaNIyA bhavatIti sAmprataM pratibhAti, tathApi 'asAdha pramANAnAM sAmAnye pakSapAtaH' iti siddhAntena sAmAnyata eva 55 jJApanaM kriyate / vastutastu jJApanasthale jJApitArthena jJApakasya svAze cAritArthyaM phalamanyatreti saraNirdRzyate, yadi kevala svAMze cAritArthyameva bhavet tadApi na tasya sArthakyaM svIkriyate, tanmAtrArthatve varaM tadakaraNameva / iha cAnyatra phalaM yadyapi labhyate kintu svAMze cAritAbhyaM nAsti, nahi jJApite'smin 60 nyAye vRddheH pUrvaM pAThasya kimapi phalaM nirdeSTuM zakyate / tathA 92. ] ityatra kRtasya viSayasaptamItvena vyAkhyAnasya phalAntarAbhAvena tathAsthIyate, svIkRte cAtra nyAye 'abuddha' ityAdayo'pyasya nyAyasyodAharaNAni bhavitumarhantIti tathA vyAkhyAta- / naivaM pAThasya jJApakatvasaMbhAvanetyanyadeva kiJcidasya nyAyasya jJApakapUrvam / na ca tatrAdhikaM vivaditavyam- 'nAsUyA tatra kartavyA ! manveSaNIyam 'spardhe" [ paraH, 7 4 119 ] iti sUtre'nu25 yatrAnugamaH kriyate' iti nyAyAt / uttaranyAyabAdhyatvenAsya | vRttasya parazabdasyeSTavAcitvena spardhe sati yadiSTaM tad bhavatIti durbalatvamityuktaM vRttau prAcAmanusAreNa / vastutastu bAdhakabAdhyatvaM vyAkhyAnena kvancit pUrvasyeveSTatvena balavattvamiti mahAbhASyoktA, 65 na durbalatvaprayojakamiti vivecitameva pUrvamanekatreti nAtra | svayamapi tatratatrAzritArItirvA'labamnIyA / tathA ca zrAyamityAdau pUrvapaThitAyA vRddhereveSTatvena saiva bhaviSyatIti nArtho punarucyate // 48 // sta nyAyena / pANinIye ca vRddhireva parastAt paThyata iti nAsya nyAyasyAvazyakatA svIkriyate, taduktaM siddhAntakaumudyAM dIkSitena "sA'sya devatA " [ 4 2. 24 ] iti prakaraNe - 70 "yasya" [ 6. 4, 148. ] iti lopAt paratvAdAdivRddhiriti / tathA ca khamate'pi pUrvoktarItyA nirvAhasambhave nyAyaM vijJApya pazcAdanityatvAzrayaNAdikaSTakalpanAyA nAvazyakateti vibhAvanIyaM sUribhiriti / kiJcaitasmin sAmAnyato jJApite'zvapateridamAzvapatam, gaNapateridaM gANapatamityAdyapi na siddhayet, 75 88 1 *lopAt kharAdezaH // 49 // 30 si0 -- balavadityanuvartamAnaM puMlliGgatayA vipariNamanIyamiti samAnaM pUrveNa / lopazabdo'pi lugvAcI pUrvavadeva, | -tadapavAdatvAdasya, utsargasyApavAdazAstravyApakatvaniyamAt / tathA ca sarvavidhibhyo balavato lopAdapi svarAdezo balavAniti nyAyArthI labhyate / yathA zrIrdevatA'syetyarthe "devatA" 35 [ 6.2.101. ] ityaNi paramapi "avarNavarNasya " [ 7. 4. 68.] iti IkAracaM bAdhitvA "vRddhiH svareSvAdeH 0" | tatrApi "nAmino'kali-hale " [ 4. 3. 51. ] iti vRddhiH [7. 4. 9.] ityAdisvara rUpasyekArasya vRddhirbhavati, tata prApnotIti vizeSata evaM jJApanamucitam -- *lopAdAdivRddhirbalaAAyAdeze zrAyamiti rUpaM siddhyati / etanyAyAbhAve tu vatI* itirUpeNa / pANinIye ca "nAmino'kalihaleH " paratvAdIkAralope vRddhayaprApteridaM rUpaM na siddhayet / asya jJApakaM | [ 4. 3. 51 ] iti sUtrasthAnIyasya " aco miti" [ pA "
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyAH 49,51] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 89 sU0 7.2. 112.] iti sUtrasya yadyapi lopApekSayA paratva- yukta ityavadheyam / yadyapi samAsAntAgamasaMjJAjJApakagaNanaJ-40 masti, tathApi 'AdivRddhirantyopadhAvRddhI bAdhate' ityanuzati kAdi-nirdiSTAnyanityAni iti pUrvavyAkhyAtanyAyAnusAramAgamasyApyagaNe puSkarasacchabdapAThena jJApitatvAd doSApahAraH / tathA ca nityatvamiti kathayituM zakyate, tathApi tasyApi nyAyasyAnityasAmAnyataH kharAdezabalavatvajJApane doSasadbhAvAd vizeSato'pi tvamiti tacyAyavyAkhyAvasara evoktatvena, asya ca kRtAkRtajJApane svAze cAritArthyAbhAvAcca nAyaM nyAyo jJApana mahatIyeva : prasaGgitva prAptanityatvasya na vyAdhAtaH / apavAdatvaM cApyasyetyuktavicArasaraNAvadhirohatIti / / 49 // meveti na nyAyasyAsyAvazyakatA tathApi samAzrayaNIya ityuktameva / 45 pANinIye ca tatre nAyaM nyAyo dRzyate, paratvAdinaiva tatra *AdezAdAgamA* // 50 // vyavasthA kRtA, asti cAgamazAstrAnityatvabodhako nyAyastatrApi si0-vizeSyAnurodhena balavAniti sambadhyate / AdezA- prAcInaiH samAzritaH, paraM tu nAgezAdibhirbhASyAnuktatvAt khaNDita ''gamayoH samakAlaprAptayoratulyabalayorapi satorAdezApekSayA " / iti nAsau pyAgamadaurbalyabodhanAyAlam , anAzrayaNe ca prakRta105gamasyaiva balavatvavidhAyako'yaM nyAyaH / tathA ca arpayatItyatra : / nyAyasya dvayoH kulayorityAdInAmAJjasyena siddhiriti // 50 // 50 adhAtorNI "nAmino'kalihale" [5.3.51.] iti vRddhiH "arti-rI-blI-hI-kuyi-kSmAyayAto puH" [4. 2.21.] *AgamAt savodeza:* // 51 // iti vAgamazca prAmuta ityanenA dezarUpavRddhayapekSayA vAgamasya si0----balavAniti vizeSyAnurodhena sambadhyata iti balavattvabodhanAt pvAgame kRte "puspau" [ 4. 3. 3.] iti samAnaM pUrveNa ! pUrvanyAyena sAmAnyata evAdezApekSayA''gamasya 15 guNarUpa Adezo bhavati / asya vAcanikatvameva, jJApakAntarA- prAbalyaM bodhitamiti 'tisR'rUpasarvAdezasya nAgamApekSayA bhAvAt / arpayatItyAdisiddhayarthaM yanAntarasyAkaraNAdasya ca : daurbalyaM prAptamiti tadvAraNAyAyaM nyAya Azrita iti pUrva 55 nyAyasyAcAryAyeSu paThitavAdAcAryavacanamevAtra pramANam / nyAyApavAdatvamasya nyAyasya / atra ca jJApakam "Rto raH kacicalakSyAnurodhAdayaM nAzrIyate, yathA dvayoH kulayorityatra svare'ni" [2. 1. 2.] iti sUtrasthamanIti padam , tena hi dvizabdAdosi "bhA dveraH" [2.1.11.1 ityadAdeze / titrAdiRto rAdezavidhI nakAraviSayavarjana kriyate, na ca 20"anAma-svare no'ntaH" 1.4.64.1 iti nAgame ca titrAdInAM kadApi nakArAdisvarapUrvatvaM sambhavati, 'priyatisRNaH prApte paratvAdantaraGgatvAccAdAdeza eva bhavati, na naagmH| kulAt' ityAdau hi pUrva syAdau pratyaye pare pUrvanyAyabalAt 60 etaca "amAmsvareno'ntaH" iti sUtranyAse'pi spaSTamuktam / tisrAdezApekSayA nAgamasya balavattvena nAgame kRte tadvyavadhAna ca tatrAnena nyAyena nAgamaM prasajya paratvAdantaraGgatvAcca : nAJca sthAdipratyayaparatvAbhAvena tistrAdezAprApteH / na cAgamasya tatsamAdhAnaM kRtamiti nedaM svato nyAyApravRttisthalamiti svAGgatvana* zani svAGgatvena * svAGgamavyavadhAyi * iti nyAyena kathaM tatkRtaM 26 vAcyam, nyAyasyAsya vAcanikatvena zAstrAntarasAdhAraNyena : vya yena vyavadhAnamiti vAcyam, nAgamo hi 'priyatri' iti samudAyazAstrAntaravyavasthAnusArameva pravRttyapravRttinirUpaNamasyeti nyAsa- syAGgam, tisrAdezazca tadavayavabhUtatrizabdasya vidheya iti 65 granthasyAzayAt / tathA ca tena nyAsagranthenAsya nyAyasyA tannirUpitasvAGgatvasya nAgame'bhAvena vyavadhAyakatvAkSateH, nityatvameva dRDhIbhavati / nyAyAnAM sthavirayaSTiprAyatvena tathA ca nakArAdisvaraviSaye tisrAderabhAvena vyAvallAbhAdagatyantarAbhAva evAzrayaNamityapi tasya nyAsasyAzayo varNayituM : nIti nakAraparyudAso vyarthaH san nyAyamamuM jJApayati / jJApite 30 zakyate / iha cAnAzrayaNenaiva lakSyasidviriti bodhym||50|| cAtra nyAye sarvAdezasya tisRrUpasya nAgamApekSayA pUrva pravRttI tatsambandhina RkArasya rAdezAbhAvAyAnIti paryadAsasya 70 *AdezAdAgamaH // 50 // sArthakyam / nanu nAgamApekSayA tisrAdezasya paratvena taka-yadyapyarpayatItyanAnyatra vA pvAgamasthale sarvatra vRddheH : paratvAdeva tisrAdezaH syAditi nArtho'nena nyAyeneti vAcyam , prAptI satyAmeva pvAgamo vidhIyata iti yena nAprAptau yo nAgamasya tisrAdezAt pUrva tasmin kRte ca prAptiriti tasya vidhirArabhyate sa tasya bAdhako bhavati" iti nyAyena bRddhayAdezasya kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvAt * parAnnityaM balabat * iti 35 bAdhaka eva pvAgama iti, vRddhyAdeze kRte'kRte ca pvAgamasya nyAyAd nAgama eva syAditi tadvAraNasya nyAyaM vinA'sambha-75 prAptiH sthAnivadbhAveneti kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvamapi pvAga- 'vAt / kRte ca tisrAdeze yadyapi paratvAd rAdezaH grAmoti masyeti ca tadvidhAnArtha nAsya nyAyasyAvazyakatA, tathApi tathApi bhani' iti viSayasaptamyAzrayaNAd rAdezaprAptisamaye *mitravadAgamaH* *zatruvadAdezaH* iti svabhAvasiddhanyAyAnugRhI. 'nAgamasya prAptirastIti tadviSayatAyAM rAdezApravRttirbhavati / ayaM to'yaM nyAya ityAcAryAyamadhye paThitaH prAptisattvenehApyAzrayituM ca nyAyaH kenApi na bAdhyate iti sthira eva // 51 // 12 nyAyasamu0 * .
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyau 51,52 ] *AgamAt sarvAdeza* // 51 // jJApakaM ca oNe+ditkaraNam , taddhi mA bhavAn oNiNadityatra 40 tA---pUrvanyAyenAgamasAmAnyasyAdezasAmAnyApekSayA bala- / prAptasyopAntyahasvatvasya niSedhArtha kRtam, hasva vidhAyake vRttvamuktam , anena ca nyAyenAdezavizeSasya sAmAnyata Aga- "upAnsyasyAsamAnalopizAsvRdito".2.35.] iti mApekSayA balavattvaM bodhyata iti pUrvanyAyApavAdo'yamiti prAcI sUtre RditaH paryudAsena tatropAntyahasvo na bhavati, kintu tanna rItimanusRtya vyAkhyAtam / atredaM vicAryate-'priyatisRNaH' kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvAt pUrvameva "svarAdedvitIyaH" ityAdau nAgamAt pUrva tisrAdezasiddhiretalyAyaprayojanam , tatra [4. 1.4.] iti dvitve okArasyopAntyatvAbhAvena hasvA-45 pAThakRtaparatvena tisrAdezaH siddha eva / na ca pUrvanyAyenAdezA- 'prAptestanivAraNArthamRdikaraNaM vyarthameva, vyartha sad RditkaraNam pekSayA''gamasya prAbalyaM bodhitamiti na paratvamiha vyavasthApaka : 'anityo'pyupAntyabasvo dvitvAt prAgeva syAt' iti jJApayati / syAditi vAcyam, tasya nyAyasyAnityatvasya pUrvanyAyavyAkhyA- tena ca svAMze cAritAthyaM dvitvAt prAk prAptasyopAntsahasvasya 10vasare nyAsamanyAzayamanurudhya pradarzitatvAt / na ca kRtAkRta- | nivRttyA / phalaM ca mA bhavAn aTiTaditi siddhiH, tathA hi-tatrApi prasaGgitvena nAgamasya nityatvamiti nityasya parazAstrApekSayA bala- | 'ArTi' iti Nyantasya Gapare Nau hasvAt pUrva yadi dvitvaM syAta 50 vattvamiti nAgama evaM pUrva syAnna tisrAdeza iti vAcyam, tadA tarhi AkArasyopAntyatvAbhAve hasvAprAptImA bhavAn ATiTaditi nAsya nyAyasya pUrvanyAyApavAdatvaM syAt, kintu *parAnnityaM | rUpaM syAt , jJApite copAntyahasvasya dvitvAt prAka pravartane balabat* iti nyAyApavAdatvameva vaktavyam, na ca tAvataiva / rUpaM mA bhavAnaTiTaditi siddhayati / etacyAthAbhAve tu paratvAdeva 15 nistAraH, tasmin nyAye bAdhite'pi pUrvanyAyaprAptAgamabalavattvasya dvitvAt pUrvamupAntyahasvaH pravartetaiveti mA bhavAn oNiNanivRttyarthaM tadanityatvAzrayaNamapi karttavyaM syAt , tathA ca pUrva-dityatropAntyahasvanyAvRttyarthamoNedikaraNaM sArthakamevetika nyAyApavAdatayA tadane lekhanamaprAsaGgikaM syAditi na ko'pi | jJApakatvAsambhavaH / tathA caitanyAyAzaGkayaivauNeditkaraNaM panthAH samIcIna iti cet ? satyam-pUrvanyAyApavAdatvamevA-kRtamityetasyAyasya ssvmnumaapyti| mA bhavAn oNiNat mA syAstu; nyAsagranthe 'dvayoH kulayoH' ityatra pUrvanyAyApravRttyuktyaika- | bhavAn bhaTiTadityubhayatropAntyahasvakRtavizeSasya sphuTapratipattaye 20 dezAdezaviSaye'nityatvasiddhAvapi sarvAdezaviSaye'nityatvasyA- | bhavAniti padaM madhye prayuktamiti / udAharaNaM cAsya yuSmAnasiddhatvAt / na ca nityatvAnnAgamaH syAditi vAcyam , zabdA- | smAn vA AcakSANeneti vigrahe 'yuSyA, asthA' iti, atra 60 ntaraprAptyA nAgamasyAnityatvAt / *kRtAkRtaprasaGginityatvasvat | parAbhyAmapi tvamAbhyAM prAk "TAyosi yaH"[2.1.7.] iti *zabdAntarasya prApnuvan vidhiranityo bhavati* ityasyApi nyAyasya | masya yatvaM siddham , tathA hi-atra yuSmadasmayAM Niji "tryantya bhASyakRdAdisammatatvAt / pUrva hi "priyatri' ityasya nAgamaH | svarAdeH" [7.4. 43.] iti 'adbhAgasya luki dhAtutvAt 25 prAptaH pazcAt 'priyatis' ityasyeti zabdAntaraprAptiH spaSTA tasya / | vipi "aprayogIt" [1.1.37.1 iti tallaki "NeraniTi" vastutastUktarItyA nityatvasyAvyavasthApakatvAnirNaye'pi tisrAdeza- 4.3.83.1 iti Nijaluki nAmarayena TApratyaye "sva-mau65 syAntaraGgatvameva tasya pUrvapravRttI vyavasthApakatvaM bhaviSyati / na ca / pratyayottarapade caikasmina" [2.1.11.1 iti la mAdezI kathaM tasyAntaraGgatvamiti zaGkatham, nAmyantasya napuMsakasya hi ! "TADyosi yaH" 2.1.7.1 iti yatvaM ca samakAlameva AmUvarje syAdau svare pare nAgamo vihita iti tasyAdhikApekSatvena prAmutaH, tatra yadyapi va-mAdezo parau tathApi yAdezasya kRtAkRta30 bahiraGgatvam, tisrAdezasya ca trizabdasyAdipratyayobhayamAtranimi prasaGgitvena nityatvAd yAdeza eva bhavati / yadyapi tva-mAdezAta ttatvAt / tathA ca dvayoH kulayoritivat paratvAdantaraGgatvAcca | pUrva 'yuSma asm' etayormasya yAdezaH, tva-mAdezayoH kRtayostu 70 vyavasthAyAH kartuM zakyatve'pi nyAyAzrayaNa prapazcArthameveti | tayorakAsyeti zabdAntaraprAptyA yAdezasya na nityatvamiti vibhAvanIyam // 51 // kathayituM zakyate tathApi kvacit kRtAkRtaprasaGgitvamAtreNApi nityatvamiti pakSamAzrityodAharaNasaMgatirAsthayA / iti prAcAM *parAnnityam // 52 // vRttikRtAmAzayaH / svamataM tu vivarage spaSTam // 52 // 35 si0..balavasvaprayojaka tattatprAtisvikarUpamuktvA samprati prakArAntareNa balavattvaM darzayitumupakramata etadAdinyAyena / *parAnnityam || 52 // 75 tatra "spardhe" [7.4.119.1 iti paribhASayA pAThakRta- tala---nityamapi dvivacanaM prabAdhyopAntyahasvaH prathamaM syAditi paratvasya balavattvaM pratipAditamiti tadapekSayApi nityasya bala- jJApanArtha kRtenoNerRditkaraNenAyaM nyAyo jJApyata iti vRttau vattvabodhako'yaM nyAya iti tatparibhASA'pavAdatvamasya / atra | pradarzitam / tatredaM vicAryate-oNe-ditkaraNasya vaiyarthya katham?
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyau 52,53 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / sAmprataM nAsyaya nyAyaH, dvitvAt paratvAdupAntyahakhe prApte tanni- | svapravRttiprAkAlikaprAptikatva-svapravRttyuttarakAlikaprAptikatva-khanivAraNAyoNeRditkaraNamarthavaditi kathaM tajjJApayiSyati / kiJcA- SThAntaraGgAnirUpakatva-svaniSThApavAdatvAnirUpakatvaitaccatuSTayasambandhesatyasmin nyAye 'mA bhavAnaTiTat' ityatrApi paratvAd dvitvaM / neti sambandhadvayena kRtAkRtaprasaGgitvaM saMgRhItam , tRtIyacatuprabAdhyopAntyahasva eva syAditi tatsiddhau nirAbAdhAyAm 'anityo- bhyAM ca sambandhAbhyAM nityApekSayA'ntaraGga-bahiraGgayorbalavattvaM 5 'yupAntyahasyo dvitvAt prAgeva, iti jJApanasyapi nAvazyakatA, ca saMgRhItam , atra ca kevalaM pakSa-sAdhyayonirdezaH, hetustu 45 tad vinApi kSatyabhAvAditi kathamasya nyAyasya jJApanaM smbhaavyte| kRtAkRtaprAsaGgitvarUpa evaM, tatra cApatitA doSAH pUrvavat pariyadi copAntyahaskho bahiraGgaH, Gapare Nau vidhAnenAdhikApekSatvAt , / hAyoH / athAsya 'yuSyA, asyA' iti yadudAharaNamuktaM prAcInadvitvaM tu kevala umeva nimittatvenAzrayatItyantaraGgamityantaraGgatvAdsta tra vicAryate-yuSmAnasmAn vA''cakSANeneti vigrahe sva-mAdedvitve kRte nopAntyahavaprAptiriti tasya [ oNeditkaraNasya ] : zayoH prAptireva nAstIti kutastAbhyAM saha yAdezasya balAbala10vaiyaryamityucyate, tAvatApi *parAnnityam ityatra tasya jJApakatvaM vicAraH, sva-mAdezau hi ekatvArthapratipAdakayoreva yuSmadasmado-50 kathaM setsyati / bahiraGgo'pyupAntyahaskho dvitvAt prAgeveti bhavata iti spaSTamuktaM vRttyAdiSu, tatazcAtra kasyacana parazAstrasyAjJApayituM zaknoti, tAvataiva 'mA bhavAnaTiTat' ityasyApi siddhiH prAdhyA svata eva yAdezenaiva bhavitavyamiti nedamudAharaNaM sNgcchte| sambhavati / itthaM ca nAya nyAyo jJApakasAdhya ityeva vicArapathamava- tathA ca 'tudati' ityAdyeva tadudAharaNamucitam, atra hi paramapi tarati / nanu tarhi parApekSayA nityasya balavattvaM yat prasiddhaM tasya / "laghorupAntyasya" [4. 3. 4.] iti guNaM prabAdhya nityatvAt 15 ko heturiti cet ? anrocyate-kRtAkRtaprasaGgitvameva tasya balavattve "tudAdeH zaH" [3. 4. 81.] iti zapratyaya eva bhavati, sati / / heturiti / tathA ca tatrAnumAnaprayogaH-'nityaM zAstraM balavat kRtA- ca tasmin "zidavit" [3. 4. 20.] iti viddhAvAna kRtaprasaGgitvAt' iti / nanvevamantaraGgazAstrApavAdazAstrApekSayA'pi guNaH / tathA ca nyAyasya sAphalyamiti // 52 // tasya balavatvaM syAditi cet ? na-'bahirajatyotsargatvarahitatve w... sati' iti pakSavizeSaNadAnenAdoSAt / tathA ca bahiraGgotsarga- | nityAdantaraGgam // 53 // 20 zAstrabhinnaM nityaM zAstraM balavaditi samAyAti / na ca kRtAkRta- - si0---nityAdapi bahiraGgazAkhAdanityamapyantaraGgazAstraM prasaGgitvamastu balavattvaM mA'stviti vyabhicArazaGkAyAM tanni- balavat / asya nyAyasya sUcakazva "AzIH" [3.3.13.] 60 vartako'nukUlastakoM nAstIti vAcyam, aklaptAbhAvakasyAbhAva- / iti sUtranirdeza ev| tathA hi-tatra "AzisU zabdAt sau tasya kalpanApekSayA klaptAbhAvakasyaivAbhAvakalpanamucitamityastyaiva takesya lope so rutve bisargaH "padAnte"[2.1.64.] iti dIrghazca vyabhicArazaGkAnivartakatvAt / ayamAzayaH-anilazAstrasya hi / prAmataH, visargazca kRte'kRte ca dIrgha bhavatIti kRtAkRtaprasaGgi25 kadAcidabhAvaH klapta eva, yadi nityatvenAbhimataM zAstraM pravRttaM tadA : tvena nityaH, saca paramapi dIrgha bAdhitvA pravarteta yadyayaM nyAyo tasya pravRttyabhAvAt / nityatvenAbhimataM ca zAstramatRptAbhAvakaM na syAt, sati cAsmin nyAye pUrvavyavasthitanimittatvenAnta-65 tasyAnityazAstre kRte'kRte ca prAptatvAditi yasya kadAcidabhAvaH : raGgatvAd dIrgha eva bhavati, tato visarge kRte ca dIrghasyAsiddha eva tasyaivAbhAvaH kalpanIyo lAghavAt , yasya cAsiddho'bhAva- / prApta sau nirdezaH siddhyeta / etasyAyAbhAve ca nityatvAta stasyAbhAvakalpane gauravamiti lAghavAnugRhIto'yaM takaH / na pUrvanyAyasahakAreNa visargoM durvAra ityanupapadyamAno dIrgha30 cAnityazAstrasya paratve tasya ca "spardhe" [7. 4. 119.] nirdezo'yaM nyAyaM jnyaapyti| phalaM ca prejuH propurityAdau iti zAstreNa bAdhabodhanAt kRtAkRtaprasaGgitvarUpahetorbAdhitatvamiti / yaj-vapoH parokSAyAmusi *ravRd vRdAzraya ca* iti 70 vAcyam , anenAnumAnena nityasya prAbalyabodhane kRte tulyabala- nyAyAt prathamaM ravRti tato dvitve padadvayApekSatvena bahiraGgaM tvAbhAvena tulyabalayorekatra samAvezarUpaspardhAbhAvena "spardhe" nityamapyetvamotvaM ca prabAdhya ekapadAzrayatvenAntaraGgatvAd dIrgha [7.4.119.] iti shaastrsyaapraaptH| na ca nityasya balavattva eva bhavati, tata etvamotvamiti sidhatISTa rUpamiti / ayaM 35 manumitam, parasya ca balavattvaM "spardhe" [7. 4. 119.] cAgretanena nyAyena bAdhyamAnatvAdanityaH // 53 // iti zAstrarUpapramANasiddhamityanumitApekSayA zrutasya balavattvena | moranwar kRtAkRtaprasaGgitvarUpahetorvAdhAduktAnumAnAsiddhiriti vAcyam. *nityAdantaraGgam // 53 // spardhasiddhayartha sUtrasyAnumAnApekSAyAH sattvena pUrva sUtrApravartta- ta0 - pUrvavyavasthitasthAnikatvarUpamantaraGgatvamAdAya dIrghasyaha tAddhetorabAdhitatvAdityAstAM vistareNa / pariSkArarasikAstvatraivaM visargApekSayA balavattvaM svIkRtya "AzIH" [3.3. 13.] 40 pariSkurvanti-khaviziSTaM zAstraM khApekSayA balavat , ubhayatra vaividhyaM / iti nirdezasiddhirAzritA, nanvaGgapadena sthAninimittAdisakala
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [prathamollAse nyAyAH 53-55 ] Anna saMgrahAd dIrghanimittasya rephasya, dIrghasthAninaH, padAntatvasya ca | stattacchabdAnAM kriyata iti vizeSaH, parantu "punAmni ghaH" dIce samAzrayaNAt , visarge ca rephasya padAntatvasya ceti dvayasya-[5. 3. 130.1 iti ghazca ghaJo'pi sAmAnyavihitaH,40 syaiva samAzrayaNAd visargApekSayA dIrghasyaivAdhikApekSatvena bahi-vyaJjanAntAdavyaJjanAntAt sarvasmAdeva vidhAnAt, saca ghanA raGgatvaucityam , tathA ca nAsya nirdezasya saMgatirityucyate cet, / bAdhiSyata ityAzaGkayA ghAntA ime nipAtyante / taccatazyAyA5na-adhikApekSatvena bahiraGgatvasya *asiddhaM bahiraGgamantaraGge* | bhAve vyarthameva syAditi svasArthakyAya nyAyamimaM jJApayatIti iti nyAyavyAkhyAvasare pratiSiddhatvAt / vastutastu nAtra jJApakA-prAcInAH / vastutastu pUrvanyAyenApi ghazo'navakAzatayaiva pekSA, bahiraGgApekSayA'ntaraGgasya prAbalya pUrvanyAyena- asiddhaM | bAdhakatvaM prAptamiti tadvAraNAyaiva nipAtanamidamityapi kalpayituM 45 bahiraGgam ityanenaiva siddhamiti tadeva nityAdapyantaraGgasya balavattve | zakyate / na ca pUrvanyAyanAntaraGgApekSayA'navakAzasya balavatvaM bIjaM bhaviSyatItyalaM jJApakAnveSaNena / / 53 // bodhyate, notsargApekSayeti vAcyam , antaraGgAdapi zAstrAda navakAzazAstraM balavAdityeva tasya taatpryaat| yadA cAntaraGgAdapi 10 *antaraGgAcAnavakAzam // 54 // ca vyApakazAvAdanavakAzasya balavatvaM tena bodhitaM tarhi kA si0-anavakAzatvaM ca tadaprAptiyogye'cAritArthyameva, kathA antaraGgaravAdibalavacaprayojakaheturahitAdutsargazAstrAditi 50 tathA ca yadaprAptiyogya yasyAcAritArthya tasmAdantaraGgAdapi, tad kaimutikanyAyenaivAnavakAzasya sarvabAdhakatvaucityAt / asti ca bahiraGgamapi balavaditi nyAyArthaH / atra ca jJApakaM tattadanavakA- sarvatra puMsi nAmni ghapratyayaprasaGge "vyaJjanAd ghan" [5.3. zazAstrakaraNameva / yadi hi vyApakAnAM zAstrANAM pravattiH132.] ityasyAnavakAzatvaM sustham / phalaM cAsya 'Aya15 syAt tarhi vyApyabhUtAnAmavakAzAbhAvAt tatpraNayanaveyarthyameva cantyasminnityApAkaH' ityatra punAni ghaM prabAdhya vyaJjanAntatvasyAditi praNayanasArthakyAya tasya balavattvamAzrIyate / yathA nimitto ghameva bhavatIti / vastutastu naitau nyAyau mUlata:55 "svamahaM sinA prAk cAkaH" [2. 1.12.] iti sUtreNa | pRthagiti pratipAdayiSyate vivaraNe / tathA ca yathA pUrvanyAye "sva-mau pratyayottarapade caikasmin" [2. 1. 11.] ityasya na jJApakApekSA tathehApIti // 55 // prAsiviSayabhUta eva tvamahamAdezau vidhIyete, tatra yadi "tya-mau 20 pratyayottarapade." [2. 1. 11.] iti sUtramantaraGgatvAt *antaraGgAccAnavakAzam // 54 // pravarteta tarhi tvamahamoravakAzAbhAvena tayorvidhAnaM vyarthameva *utsargAdapavAdaH // 55 // syAt / sva-mAdezayorantaraGgatvaM tu prakRtimAtrAdezatvAta, / ta0--etau nyAyau sahaiva viviyete, ubhayorapi samAna-60 phalatvAnmatAntareNaikarUpyAcca / bAdhakatvabIjAniyena nAprApta pratyayobhayApekSAviti bhirnggo| tathA cAnavakAzatvAta tau yo vidhirArabhyate sa tasyaiva vAdhako bhavati* iti nyAyavyAkhyA25 tva-mAdezau bAdhete iti tena cAyaM nyAyaH phalati / tathA ca 'vasare pradarzitAnyeva / tAni cAnavakAzeSvapavAdeSu ca samAnatayaiva nAMtra jJApakatvamasya, kintu svata evaM bAdhakatvam / prakRta. laganti, anavakAzatvamapi kenaciccAritArthyavidhAtarUpameva, nyAyastu *yena nAprAle yo vidhirArabhyate sa tasya bAdhako etAvAn vizeSaH-anavakAzasthale tadaprAptiyogye'cAritAyeM 65 bhavati* iti nyAyamUlaka eva / udAharaNaM cAsya 'tvam , sati kRte cAritArthyarUpaM bAdhakatvabIjaM na bhavati. utsagopatrAdaaham' iti spaSTameva // 54 // sthale tu tadaprAptiyogye'cAritArthe sati kRte cAritArthe'pi bAdhakatvaM bhavati / carcitaM cedaM paribhASenduzekhare nAgezena, tatra 30 *utsagodapavAda:* // 55 // ca bAdhyasAmAnyacintApakSo bAdhyavizeSacintApakSazceti pakSadvayasi0-utsargaH-sAmAnyazAstram, apavAdaH-vizeSa-muktam / tathAhi-"yena nAprApte" ityatra yenetyasya yadi khetare-70 zAstram , tathA ca sAmAnyazAstrApekSayA vizeSazAstraM balavaditiNetyarthaH, tadA svaviSaye yad yat prApnoti tad bAdhya, vidhyantarAnyAyArthaH / asya jJApakaM ca "punAmni ghaH"[5.3. 130.] | prAptaviSayatvAbhAvAt / iyameva bAdhyasAmAnyacinteti vyavahiyate, iti ghapratyayena siddhau "gocara-saMcara-vaha-braja-dhyaja-khalA-paNa- | anavakAzatvena bAdhakatve'pyeSA vaktuM yuktA, yadyudAharaNamasti, 35 nigama" [5. 3. 131.] iti sUtreNa gocarAdInAM vinigamanAvirahAt / yadi tu yenetyasya lakSaNenetyarthaH kAryeNetyarthI nipAtanam , taddhi "vyaJjanAd ghaJ" [5.3.132.] iti vA tadA baadhyvishesscintaa| anavakAzatvena'bAdhe'pyetadbAdhena 75 sUtreNa prAptasya ghajo bAdhanAtha kriyate, ayaM ca ghaJ vyaJja. sArthakamuta tadAdhenetyevaM vizeSacintA saMbhavati, ydyudaahrnnmsti|" nAntAddhAtusAmAnyAt kriyata ityutsargaH, nipAtanaM ca vizeSata- | iti / etadvandhasya cAyamAzayaH-yad yena nAprApta nyAyenA Arrantie
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ [prathamollAse nyAyAH 55-57 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 93 navakAzatvena vA bAdhe ubhayoH pakSayoH bAdhyasAmAnyacintA- *apavAdAt kvacidutsargo'pi* // 56 // bAdhyavizeSacintApakSayoH sambhave sayapi yena nAmApta*- ta0-nanu kRte cAritAyeM sati yo bAdhakaH sa evApavAdanyAyena bAdhe yathobhayoH pakSayoH spaSTatayodAharaNAni milanti zabdazakyaH, atra ca tasyotsargeNa bAdhyatve'pavAdatvameva nAstIti tathA'navakAzatvena bAdhe na milanti, zyena nAprApta nyAyenA- . kathamatrApavAdazabdaprayoga iti cet ? na-apavAdazabdo'tra bAdha5'trakAze satyasati ca bAdhaH, anavakAzatvena bAdhe cAvakAzA- katvenAnyatra vyavahRtazAstraparaH, tathA ca yat prati yasya bAdhakatvaM 45 bhAva evetyubhayoH pakSayoH pArthakyamiti vivekaH / tathA ca kvacid dRSTaM tadapi tena kvacid bAdhyata iti nyAyatAtparyAt / *antaraGgAccAnavakAzam iti nyAyo na *yena nAprApta* nyAyena : pANinIye tantre'pi *RcidapavAdaviSaye'pyutsargo'bhinivizate* gatArthaH / *utsargAdapavAdaH* iti nyAyazca yena nAprApta0 * ' iti nyAya etacyAyasamAnaviSaya iva dRzyate / yazca kazcana bhedaH nyAyasUcitabAdhakatvasyaivAnuvAdaka iti tasyaiva prapaJcaH / pANi- sa tayAkhyAyAM paribhASenduzekhare spaSTaH / tasyAyamAzayaH10 nIye'pi paribhASenduzekharIyamuditapustakeSu *antarajAdapyapavAdo / apavAdazabdo'tra bAdhakaparaH, kvacidityasya ca sarvathA niravakAza-50 balIyAn iti nyAyaH zyena nAprApta* nyAyazca kvacit sthale ityarthaH / tathA ca sarvathAniravakAzarUpabAdhakasthale'pyutsargasvAtanyeNa pRthagullikhitau, kvacicca pUrva evaM nyAyo likhito*yena : zAstra pravartata iti nyAyArthaH / tathA ca utsargazAstre kRte'pavAnAprApta *nyAyazca tatra bIjapradarzakatvena varNitaH, vyAkhyAnaM dazAstrasya cAritArthe sati kvacidapavAdaviSaye'pyatsargaH pravartata cobhayoH sahaivopalabhyate / svamate ca *yena nAprApta nyAya iti phalatIti / svamate ca *apavAdAt kvacidutsargo'pi* 15 evakAra ghaTita upalabhyate, tasmin tatre ca evakAro na pshyte| ityuktyA tatrotsargazAstrasyaiva balavattvaM bodhyate, na tvapavAdazAstrasya 55 tathA ca khamate bAdhyavizeSacintApakSa eva, tanmate cobhI pakSo : tatra pravRttiriti labhyate / anayoryuktAyuktatvavicArazca na sammatau-bAdhyavizeSacintApakSo bAdhyasAmAnyacintApakSazca! tathA saMbhavati, ubhayoH svaprakriyAnusAra pravRttatvAt , tadanusAramubhayoH ca svamate zyena nAprApta 0 nyAyAt pRthak *utsargAdapavAdaH : sAdhutvAceti saMkSepaH // 56 // iti nyAyalekhanasyAvazyakatA'styeva / tathA ca *antaraGgAcAna *nAniSTArthA zAstrapravRttiH // 57 // 20vakAzam ityasyApyAvazyakatvameva, pANinIyatantra ca nAsya nyAyasya pRthak sattopalabhyate. apavAdatvenAnavakAzasyApi / si0-arthazabdo'tra caturthyarthaH, aniSTAyeyamityarthe'rtha-60 saGgrahAt / khamate'pi tat kattuM zakyate, kintUbhayorapavAdatva- : zabdena saha "tadarthArthana" [3. 1.72.] iti sUtreNa caturthyayorvidyamAnaM sUkSmamantara [bhedaM ] grAhayituM pRthagupanyAso yukta tAniSTazabdasya tatpuruSasamAsaH, tasya ca vizeSyaliGgantA evealamadhikagaveSaNayA // 55 // "'rtho vAcyavat" [134] iti liGgAnuzAsanasUtreNa ziSTeti zAstrapravRttevizeSyatayA tasya strItvam / ayaM ca nityasamAsaH, 25*apavAdAta kacidutsagA'pi* // 56 // 'avigraho nityasamAsaH, asvapadavigraho vA' iti tallakSaNAt,65 si0-pUrvanyAyenotsargAdapavAdasya balavattve bodhite ana ca aniSTAyeti kathanenaivArthazabdArtho'pyukta iti tadarthakalakSyAnurodhAt kacidasya vaiparItyamapyAzrayaNIyamityanena vAkyAsambhavena vigrahAsambhavAt , vRttyarthAvabodhakavAkyasyaiva nyAyenocyate / kacidiSTasthale'pavAdazAstrAdutsargazAstramapi vigrahavAkyatvAt / tathA cAniSTAya zAstrasya pravRttirna bhavatIti balIyo bhavatIti nyAyArthaH / etacca lakSyAnurodhAdevAcAryeNa : nyAyArthaH / zAstrazabdena ceha zAsanakaraNamucyate, tacca stramate 30 vacanarUpeNa paThitaM, nAto'tra jJApakApekSA / asya ca nyAyasya : sUtraM nyAyazcetyanayoriSTasiddhyarthameva pravRttirnAniSTasiddhyarthamiti 70 svIkArAdeva 'masvaH, maThaH' ityAdayaH prayogAH siGyanti, ! bhAvaH / nAtra jJApakApekSA, kintu sAdhvanuzAsane'smin zAstre tathAhi-makhanti-svarga gacchantya nenetyarthe "makha gatau" itya- sAdhUnAmevAnuzAsyatvena ziSTaiH prayuktAnAmeva lakSyatvAt , smAddhAtoH, maThanti-nivasanti chAtrAdayo'sminnityarthe "maTha , ziSTairaprayuktAzvAsAdhavo'lakSyA iti tatra zAstrapravRtteranaucityanivAse" ityasmAddhAtozca kramazaH karaNAdhikaraNayorarthayoH mevaitaLyAyamUlam / tatra sUtrasyAniSTArthA'pravRttiryathA-nayatergi35 "vyaJjanAd gha" [5. 3. 132. ] iti dhaJ prAptaH, sa ca : tvAt phalasya kartRgAmitvavivakSAyAm "IgitaH" [3. 3. 95.] 75 "punAnighaH" [5. 3. 130.] ityasyApavAdabhUtastathApi * ityAtmanepadasiddhAvapi "kartRsthAmU pyA"[3.3.40.1 prakRtamyAyabalena gha eva bhavati, na tu ghaJ iti / asya ca ityanena nayateryadAtmanepadavidhAnaM taniyamArtham , niyamakvacidityuktyA iSTasthalamAtre pravRttiriti na lakSyAnurodhenA- svarUpaJcedam-kartRsthAmU pyAdeva nayaterAtmanepadaM syAt , yathA nityatAthayaNAvazyakatvam, anityatAyA etaghyAyasvarUpa- | 'zramaM vinayate' ityatra, atra ca shmytiityrthH| niyamAnurodhena, 40 evAntarbhAvAt // 56 // ca kartRsthAmU pyatvAbhAve phalavakarttaryapi na syAt, yathA-80
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [prathamollAse nyAyaH 57] ParampannamraparmananmamrarmananAAM.ruvarAARAARAARA caitrasya manyu vinayati, gahuM vinayati, buddhyA vinayatIti, ayaM ! nAniSTArthA zAstrapravRttiH // 57 // va niyamaH zamayatikriyArthasyaiva nayate yo na khanyArthasya ta0--utsargApavAdazAsvairhi sakalamidaM zabdazAstraM vyAptam , ziSTaprayogAnurodhAt / tatazcaivaM vyavasthA siyati-zamayati tatra lakSyai kacakSuSkarAcAryathAsambhava prayuktAnAM zabdAnAmAva- 40 kriyAnvayateryadyAtmanepadaM syAt tadA kartasthAmU pyatvasadbhAve bodhanAya zAstramAtraprakriyAnirvAhakaH prakRtipratyayAdivibhAga5eva, na tu tadabhAve phalavaskartRvivakSAyAmapIti / tatazca stattadarthavibhAgazca kalpitaH, tadanusArINi ca lakSaNAni nirmizamayatikriyAto'nyArthe vartamAnAnayateH phalavakartRtvavivakSA- tAni. paramatimahataH zabdaprayogaviSayasya samyaktayA lakSaNairanu'vivakSAbhyAmAtmanepada-parasmaipade sarvatra siddhe, yathA-ajAM zAsanaM duSkaramiveti samAkalayya khazAstrAdAvevAsya viSayasyAgrAmaM nayati nayate vaa| evamanyannApi ziSTaprayogAnurodhena | naikAntikatvaM darzitaM "siddhiH syAdvAdAt" [1. 1. 2.] 45 sUtrasyApravRttivijJayA, yathA-'zrIAdinAtha'. ityAdiAzaSTa- 1 iti sUtreNa, tadevAnakAntikatvamanena nyAyenApyanUdyate / etena 10 prayogasthale yatvasyApravRttiriti / nyAyasya yathA-*lopAt | yathA-*lopAt ca yathAsambhavamiSTaprayogAnusArameva zAstrapravRttiriti prtipaadyte| svarAdezaH iti nyAyaH 'cikIrNyate' ityAdau na pravattete, anyeSvapi hi vaiyAkaraNatantreSvIdRzasya vacanasyopalabdhidRzyate / etacca tazyAyavyAkhyAvasara eva pratipAditam / ayamapi ca | pANinIyatare'pi "yathAlakSaNamaprayukta" iti bhASyakAreNa tatra nyAyo'naikAntika iti "idamadaso'kyeva" [.. 4. 3.] tatroddhoSyate, tasya ca dvividhA vyAkhyA kriyate svayameva-"apra-50 ityatrAniSTaniyamApohArthamevakAraprayogaH sArthakaH, tathAhi-yakte zabde lakSaNAnusArameva vyavasthA kAryA" iti "naiva vA 15 prakRtasUtrasya niyAmakatvamevakAraM vinApi siddham , yataH 'imakaiH, lakSaNamaprayukte pravartate, prayuktAnAmeva lakSaNenAnvAkhyAnAt" amukaiH' ityatra "bhisa ais" [1. 4. 2. ] ityanenaiva aisi | iti ca / tatra dvitIyavyAkhyAyAmaprayuktazabdo'niSTaprayogaparaH, siddhe punarane so vidhAna niyamArthameva, siddhe satyArabhyamANasya tathA cAniSTaprayogasAdhanAya zAstrapravRttioMciteti tadabhiprAyaH / vidherniyamArthatvasvAbhAvyAt, kintubhayathA niyamasaMbhAvanA, etaghyAyabalAdeva "kartRsthAmUrtApyAt" [3.3.40.1 ityatra 55 tathAhi-idamadasa evAki bhisa ais, na tvanyazabdebhya ityekaH, zamayatikriyArthAdeva jayaterityarthoM labhyate / yadyapi bRhadvattAve20 idamadaso'kyeva sati bhisa aim, na tvako'bhAve iti dvitIyaH, tadartha nAyaM nyAya AhRtaH, tatra hi-'zamayatikriyAvacanAdeva tatrAdyo neSTaH, takavizvakairityAdau bhisa aisabhAvApatteH, dvitIya nayaterAtmanepadaM dRzyate na prApaNArthAt' ityuktam , tathApi tasyApiiTaH, ebhiramIbhirityAdau bhisa aiso'darzanAt / tatazcAbhISTa- kAya nAzAyI ta rati namekhinaniyamasiddhyarthamevAkyevetyevakAraH ptthitH| yadi cAyaM nyAya vyam / prakRtabRhadvRttigranthena ca zamayatikriyAto'nyArthAnnayateH 60 aikAntikaH syAt tarhi nyAyabalAdevAbhISTaniyamasiddhau tadartha- phalavakartRvivakSAyAmapi nAtmanepadamityeva labhyate / tathAhi-tatra 25 mevakArapATho na karttavya eva, pazyati tvAcAryo'sya nyAyasyA zamayatikriyAto'nyAthe sarva parasmaipadaviSayamevodAharaNaM pradattam , naikAntikatvamityetadarthamevakAraM paThatIti / / 57 // "yathA zivamaupayikaM garIyasI phalaniSpattimadUSitAyatIm / BStrasRGAR ERFORG2secen vigaNayya nayanti pauruSaM vijitakrodharayA jigISavaH // " iti iti nyAyasamuccayasya prathamollAse kalikAlasarvajJena kirAtArjunIye dvitIyasarge 7 atra "vijitakrodharayA jigISavaH 65 bhagavatA zrIhemacandrasUrIzvareNa samuccitAnAM ! garIyasIm adUSitAyatI phalaniSpatti vigaNayya pauruSaM zivasaptapaJcAzato nyAyAnAM tapogacchAdhipati maupayika nayanti" ityarthe'bhidheye pauruSasyopAyabhAvaprAptaH phalaM 309 sUricakracakravarti-sarvatatrasvatantra-zrIma- kartRgAmyeveti, tathApi nAtmanepadamityabhiprAyaH, 'yathA ca kopaM dvijayanemisUrIzvarapaTTAlaGkAreNa zamaM nayati, manyu nAzaM nayati, prajJA pravRddhi nayati, buddhi kSayaM 'vyAkaraNavAcaspati zAstra nayati' ityAdyudAharaNeSvapi phalavatkartRtva spaSTameveti // pANi-70 vizArada-kaviratna iti padA nIye tantre tvetAdRzasthale phalavakartRtvAvivakSayA parasmaipadaM sAdhilaGkatena vijayalAvaNya Ki tam ! asyAnaikAntikatvaM yaduktaM vRttau tat prAcAmanusAreNa, sUriNA viracitA vastutastu nAsyAnai kAntikatvameSTavyam "idamadaso'kyeva [1. nyAyArthasindhu / 4. 3.] iti sUtre evakArasArthakyAya hi nyAyasyAsyAnityatvanAmnI vRttiH|| / miSyate, nAyaM nyAyaH kRtasya vacanasyAnarthakyAya yateta, vaya-75 SEARSRepRSERGESHEORSECRET mevAniSTArthavAraNAya pravattatvAta / kizca zAkhasyaivAniSTapravRttibhayaM RSERSEASEARSen Aawawww
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 1 ullAse nyAyaH 57, 2 ullAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 35 wwwmwammanm vArayati, zAstratvaM ca sUtranyAyayoreva khamate iti pratipAdita [atha nyAyasamuccaye dvitIyollAsaH] pUrvam , tatazca niyamasyAniSTArthatvavAraNaM nAnena kartuM zakyata / athAnye'pi tatra tatrAcAryaiH kaNThato'bhiitISTaniyamabodhanAya sArthakyamevakArasyeti tena nAsya nyAyasyA prAyatazca vyavahRtA vAcakazrIhemanityatvaM sAdhayituM shkyte| kica tatra "nedamasoraki" ityapi haMsagaNinA ca samuccitA ye 5nyAsaH kartuM zakyate, idamadasoraki sati bhisa aisa netyarthenaiveSTa... nyAyAste vyAkhyAyantesiddheriti tadarthamevakArasyAnupayuktatvameveti na tena nyaayaanitytv-| *prakRtigrahaNe svArthikapratyayAntAnAjJApanamucitam / na ca tathaiva nyAsaH kuto na kRtaH, tathA sati mapi grahaNam // 1 // sArdhamAtrAlAghavamapIti vAcyam , vidhiprakaraNatvena tannirvAhAya si0-yasmAt pratyayo vidhIyate sa zabdaH prakRtiH, saca vidherevAzrayaNIyatvaucityAt / na ca niyamasUtrANAM niSedha- / dvividhaH-dhAturUpo nAmarUpazca, tasya grahaNaM yatra tacchAstraM prakRti10 mukhena pravRttiriti niyame'kRte'pi niSedha eva phalatIti vAcyam, / grahaNam, tatra svArthikapratyayAntAnAmapi svasyAH prakRterartha eva 40 vidhimukhenApi pravRtteH svIkArAt , atra tathaivAzrayaNAt / / jJApyo yeSAM te svArthikAH, te ca te pratyayA ante yeSAM yadyapi vidheriha siddhatvena niSedha eva zAstratAtparyamiti tanmakhe. teSAmapi, [prakRtInAmiti yogyatayA sambandhanIyam, ] grahaNaM naiva pravRttirucitA, tathApi zabdato niSedhApratItervidhikaraNatvA bhavatIti nyAyArthaH / kevalaprakRtigrahaNe pratyayAntasya grahaNaM na prApnoti svarUpabhedAditi tatprAtyartho'yaM nyAyaH / atra ca jJAparkavyAghAtAdityAstAM vistareNeti // 57 / / sarvAdigaNe niyamArtha itas-DatamapratyayopAdAnam , tathAhi-tadu-45 pAdAne'yamAzayaH-Datara-DatamA pratyayau, pratyayasya ca kevalasya FIBPSASRBRBRUBHASAMSYETOBBREST 15 iti nyAyasamuccayasya sindhukalite prathamollAse kalikAla *na kevalA prakRtiH prayoktamyA, nApi kevalapratyayAH* iti mahAbhASyAdisammatarItyA prayoga eva nAstIti kutastayoH saMjJAsarvajJena bhagavatA zrIhemacandrasUrIzvareNa samucitAnAM saMbhavaH?, tatazca pratyayaH prakRti vinA'nupapadyamAnaH prakRtisaptapaJcAzatonyAyAnAMtapogacchAdhipati-sRricakra mAkSipati, *yena vinA yadanupapannaM tat tenAkSipyate* iti 50 cakravarti-sarvatantrasvatantra-zrImadvijayanemisUrI- nyAyAt , tatazca yebhyo yat-tat-kimanyaika-zabdebhyaH svArthiko zvarapaTTAlaGkAreNa 'vyAkaraNa-vAcaspati. Datara-Datamau saMbhavataste yadAdizabdA dutara-DatamAntA iha DatarazAstravizArada-kaviratna'iti padAlaGkatena DatamAbhyAM saMgRhyante, tena yatarasmai yatarasmAdityAdiSu mAyAvijayalAvaNyasRriNA viracitaM dayaH siddhAH, kintu sUribhirasya itara-DatamayorupAdAnasya niyamArthatvamuktam / tathAhi-"sarvAdeH smai-ssAtau [1. 4.7.] 55 taraGgAbhidhaM vivaraNam / / iti sUtre bRhadvRttiH-"Datara-utamau pratyayau, tayoH svArthikatvAt Batashati t atients prakRtidvAreNaiva siddhe pRthagupAdAnamatra prakaraNe'nyasvArthikapratya yAntAnAmagrahaNArtham , anyAdilakSaNadArtha ca" iti / niyamAkvacit prAcyaH panthAH kacidapi ca navyo yudhapathaH, kArazcAyam-'yadi sarvAdInAM svArthikapratyayAntAnAM prakRtisarvAkvacit khAtacyAdhvA kvacidapi ca teSAM smudyH| ditvadvAreNa sarvAditvaM syAt tadA itara-DatamAntAnAmeva syAmna 60 25 zrito'smin ziSyANAM mativikasanArtha zubhadhiyA, tvanyasvArthikapratyayAntAnAm' iti, tena prakRSTArthe svArthikatamabudhairbuddhA tattvaM tadanupatamayaM zritajane // 1 // mapi sarvatamAya sarvatamAdityeva bhavati, na tu mAyAdayo bhavanti / itthaM cAnyasvArthikapratyayAntAnAM sarvAditvavAraNAya kriyamANasya sUrIndra hemacandra kalisakala vidaM saMsmarAmo'bhirAma, / Datara-DatamagrahaNasya tadaiva tadarthatvaM syAd yadi teSAmanyadhImantaM hemahaMsaM gaNimaNimamalaM taM kathaM vismraamH| svArthikapratyayAntAnAmatra grahaNa kenApi prApta syAt, na ca sA 65 nyAyAnAmarthasAthai nijamataghaTitaM dhArayantIM yadIyAM, prAptiH prakRtanyAyamantareNa sambhavatIti prakRtanyAya vinAnupapadya30 maJjUSAM prApya jAtA vayamiha prabhavaH sAdhu sindhau taraGge // 2 // / mAnaM utara-DatamayorniyAmaka prakRtanyAyaM jJApayatIti svIkA | rym| tatra dhAturUpaprakRtigrahaNe svArthikapratyayAntagrahaNasyodAharaNa --. soceccccce--- | yathA-"vinimeya-dhUtapaNa paNi-vyavahoH" [,2. 2. 16.]
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 96 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 1] ityatra paNItyukteH kevalasyaiva paNehaNaM yadyapi prApnoti, tathApi [3.4.2.] "RteDIyaH" [ 3.4.3.] ityAdIni AkhyAprakRtanyAyasAhAyyena svArthikAyapratyayAntarasyApi grahaNaM bhavati, teSu; "varNA-'vyayAt svarUpe kAraH" [7. 2. 156.] tena zatasya zataM vA apaNiSTetyAdAviva zatasya zataM vA apaNA- | "rAdephaH" [7. 2. 157.1 "nAma-rUpa-bhA yIdityAdAvapi "vinimeya-dyUta." [2. 2. 16.] ityanena / | [7. 2. 158.] ilAdIni ca tddhitessu| na cAyAdiSu sannapi 5 vyApyasya vA karmasaMjJA bhavati / nAmarUpaprakRtigrahaNe svArthika- samAviSTaH, sa ca "gup-tijoH gahar2yA-kSAntau san" [ 3.4.5.] pratyayAntagrahaNaM yathA-grAmAt parasmin deze vasatItyAdau kevala- "kitaH saMzaya pratIkAre" [ 3. 4.6.] iti sUtrAbhyAmarthavizeSeSu parazabdayoge iva grAmAt parastAd vasatItyAdAvapi grAmazabdAt vihitaH, jugupsate, titikSate, vicikitsati, cikitsatItyAdau "prabhRtyanyArtha0" [2.2.75.] iti digyogalakSaNA paJcamI ca te te'rthAH prakRtitaH pRthagavabhAsante'pIti kathamAyAdInAM 45 siddhA, parastAdityatra ca "parAvarAt stAt" [7. 2. 116.] sarveSAM svArthikatvamityuktamiti vAcyam , yato dhAtUnAmanekArthatvena 10 iti sUtreNa svArthikaH stAtpratyayo bhavati / ayaM ca nyAyaH gAdInAM dhAtvarthatvameva, na tUpAdhivizeSatvam , gAdyarthe vartakameNiDo DiskaraNenAnitya iti jJAyate, anyathA kamerDisvena : mAnAd gupyAdereyaM pratyayo vidhIyata ityarthAzrayaNAt , tathA ca NyantasyApi prakRtigrahaNena grahaNAdAtmanepade siddha tadartha kRtasya saMzayArthAnAM prakRtyarthatvameva na tUpAdhi vizeSatvam , upAdhirhi Niko Ditvasya vaiyarthya syAdeva, tatazca vyarthIbhUtaM tadasya nyAya- | prakRyarthabhinnaH san prakRtyarthavizeSako bhavati / tamabAdayastaddhitAstu 50 syAnityatvaM jJApayatIti kameya'ntAdAtmanepadanityatAyai tasya / prakRtyarthAdadhikaM prakRSTAdyarthamupAdhimapekSanta ilyAyAditaH kArA15 svAMze cAritArthyam , phalaM ca paNAyatItyAdau paNadhAtoridittve'pi ditazca bhinnAH, yathA--bahUnAM madhye prakRSTa AbyaH [aaytmH| nAtmanepadamiti vizeSazca prtipaadyissyte||1|| ityartha "prakRSTe tamap" [7.3. 5.] ityAdi, parantu tatrApi prakRSTAdayo'rthA prakRtyarthavizeSaNIbhUtA api prakRtita evAvasIyante, ISO DADDAB22qO350 athAnye'pi tatra tatrAcAryaiH kaNThato'bhi pratyayAnAM tatra dyotakatAmAtram, samuccayAdyarthAnAM dyotakatvaM yathA 55 cAdInAm / evaM ca taddhitasvArthikeSu dvividhatvam-prakRtyarthamAtraprAyatazca vyavahRtA vAcakazrIhemahaMsa niSThatvaM, prakRlyarthopAdhidyotakatvaM ceti // atra zatasya zataM vA gaNinA ca samucitA ye nyAyA apaNAyIditi yadudAharaNamuktaM tat khamatAbhiprAyakam / pANi200 steSAM vivaraNaM kriyate nIyamate tu paNervyavahAre Ayapratyayo na bhavati, tadAha dIkSitaH---- --- - - -|panisAhacaryAta paNerapi stutAvevAyapratyayaH" iti / tasyAya-60 * prakRtigrahaNe svArthikapratyayAntAnAmapi mAzayaH-paniH stutyartha eva, paNistu stuti-vyavahArobhayArthaH, grahaNam // 1 // tatra stutyarthena paninA sAhacaryAt paNerapi stutyarthakAdevAyapratyayo ta0-yadyapi pratIyate'rtho'neneti vyutpattyA pratyayasyApi | bhavatIti / tathA ca tanmate dhAtUdAharaNa mRgyam / yattu paNAyabodhyo'rthaH kazcidabhipreya eva, na cAyAdInAM kazcidarthaH zAstre | tItyanudAhRtya apaNAyIdityudAharaNaM zilyAyapratyayasya nityatvena 25 pakSyate. na cAnarthakasya pratyayatva, tathApi teSAM prakRtyartha eva | kevalasya paNestatrAsambhavena sUtre [ vinimeyAta." 2.2.16.65 vidhAnamiti / tathAhi---"supi sthaH" [pA. sU. 3. 2. 4.] | ityatra] paNigrahaNe'pi sUtrasArthakyAyavAyapratyayAnte pare pravRttiityAdisUtreSu mahAbhASye paThyate-'anirdiSTArthAH pratyayAH svArthe' riti zaGkAvAraNAyeti prAcInAH, tanna-pUrvodAhRtena zatasya zataM iti / pratyaya iti hyanvanI saMjJA kRtA, na cAnyasya kasyaca-bA apaNiSTetyanenaivAya pratyayasya vaikalpikatve'vagate tAdRzazadAyA nArthasyopasthitirasti, tathA copasthitatvAt pratyAsannatvAca ! anutthiteH / tathA cArthAgataM prAkaraNikamevodAharaNaM nAnyAbhi30 prakRtyartha eva teSAM vidhAna miti tadAzayaH / tathA ca kha-svaprakR- prAyakamiti vijJeyam / vastutastu naitAdRze viSaye nyAyasyAvazyaka-70 tyantarArthapratyAyakatvaM pratyayatvamiti phalati / yatazca khArthikAH | tA'sti, yatra hi prakRtiH paratvena nimittIkriyate, yatastatra pratyayA vidhIyante tasya pratyayAntasyApi prakRtivad vyavahAro ! pratyayAntasya bhinnatve'pi prakRtibhAgasya tacchandatvaM na vyAhanyate / bhavati, na ca sa vyavahAro vacanaM vinA setsyatItyayaM nyAya / na ca tatra viziSTarUpopAdAnasatvenArthavata eva tadrUpasya grahaNaM, AzrIyate / svArthikAH pratyayAzca dvidhA - kecidAkhyAtIyAH / pratyayasambandhe ca na kevalaprakRterarthavattvaM vRttAvekArthIbhAvAbhya. 35 kecit taddhitIyAzca, AyAdayaH prathame, kaaraadgrstmbaadshcaanye|| pagamAditi vAcyam, pratyayAntena prakRtibhinnArthAnabhidhAnAt / 75 tatrAyAdInAM kArAdInAM ca sAmAnyataH prakRtyarthamAtra eva vidhA / yatra hi prakRtimAtrapratyayAntayorarthe bhedastatra tatryAyAvasare'pyatra nam / tathAhi-sUtrANi "gupau-dhUpa."[3.4 1.] "kameniG" / tadabhAvAt / tathApi svArthikapratyayAntAnAM sarvatra prakRtimAtra
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 1,2] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / prahaNe'pi prahaNaM bhavatItyetAvato'rthasyAnyatrApyupayujyamAnasya itara, itara, Datama' ityapAThe paJcato'nyAderucyamAno dAdezo sAdhanAya nyAyasyAvazyakatAmAkalayya prakRtiparato vidhIyamAna- | labhyeta" iti / tathA ca satyasmin prayojane vaiyAbhAvAt kathaM kAryeSvapi tatprAyA tadudAharaNatvenehopanyastaH paNAyateH pryogH| ! jJApakatvaM syAt / yadyapi tadane niyamArthatvAbhAvamAzaGkaya samarthievaM grAmAt parastAdityAdAvapi bodhyam / atraitanyAyAnityatva- tamapi tathApi tannAtIva hRdayaMgamamiti tasmAd grnthaadevaavgmyte| mAzritya tasya phalatvena paNAyatItyAdau ya AtmanepadAbhAva tathAhi-tatratyo granthaH "nanu ca satyasmin prayojane kathaM svArthi- 45 udAhRto vRttau sa prAcAmanurodhena / vastutastu paNAyatItyAdA- kapratyayAntAnAM sarvAditvAbhAvArtha syAjjJApakamidam ? anyathAvAtmanepadAbhAvo bRhattAvitthaM sAdhitaH-"anubandhasyAzavi Aya 'nupadyamAnaM jJApaka bhavati, na ca satyasmin prayojane'syAnyathApratyayAbhAvapakSe caritArthatvAdAyapratyayAntAbhyAM paNi-panibhyAmA- | 'nupapattirasti; na ca dAdezamAtrArthatve dAdezavidhAveva utara-Data. tmanepadaM na bhavati" iti,evaM canyAyAnityatvaphalaM kthmidmucyte|| magrahaNaM karttavyam , gaNe tu karaNAt svArthikapratyayAntAnAM sarvA10 kiJcaivaM tadanityatve jJApakamapi durlabham , kamerNiko vittvasyaiva hi ditvAbhAvArthamapi bhavatIti vAcyam , gaNe karaNamasaMjJAyAmiti 50 prakRtanyAyAnityatvajJApakatvamiSyate, tasya coktayuktyA sArthakatvena vizeSaNArthaM syAt , guruzca "anyAnyataretaraDataraDatamasya" iti jJApakatvAsaMbhavAt / ayamAzayaH-yathA paNAyatItyatra paNeranu- nirdezaH syAditi ucyate-yathedaM dAdezArthamanyAdipaJcake bhAvAda bandhasyAzavi AyapratyayAbhAve cAritArthyanAyapratyayAntAnAtmane bhavati tathA sma-smAdAdezAdyarthamapi syAt , sarvAditvAt, tathA padamityucyate, tathA kamettvisyApyazavi piGabhAvapakSe cAritA- hi-yadi svArthikapratyayAntAnAM sarvAditvaM syAt , tadA sma-smAdA15 gesambhavena na tena NyantAdAtmanepadaM sAdhayituM zakyata iti | dezArthe Datara-DatamopAdAnamanarthakaM [ syAt ], ataH svArthikapratya- 55 Niko vittvasya cAritArthyasattvena jJApakatvAsambhava iti / yAntAnAM saboditvaM na bhavatIti tadupAdAnaM khArthikapratyayAntAnAM athAsya nyAyasya jJApakaM yaduktaM-niyamArtha sarvAdigaNe Datara- savAditvAbhAvArtha vijJAyata iti" iti / asthAyamAzayaH-'DataraDatamopAdAnamiti, tadapi vicAryate-Datara-datamayorupAdAnasya | DatamayoH pAThaH sarvAdAvanyAdipaJcake ca, tatrAnyAdipaJcake pATho niyamArthatvakathanaparo bRhadvRttigrantha udAhRtaH pUrva vRttI, tatra hi dAdezasampAdanena caritArthA'pi sarvAdipATho vyarthaH sannutamartha 20niyamArthatvopapattiritthamucyate-"tayoH svArthikatvAt prakRti jJApayatIti / tatredamucyate-yadi sarvAdyantargatAnyAdipaJcake pAThaH 60 dvAreNaiva siddhe" iti / tadupapAdanaparo nyAsagranthazcAyamU- sArthakaH, tAvatA'pi sArthakatvasiddhAvadhikaprayojanAbhAve'pi "svArthikatvAt prakRtyaviziSTatayA yattadAdiprakRtidvArakameva sarvA- | jJApakatvAnavakAza eva / avazyaM hi sarvAdI kvacidanyAdipaJcaka ditvaM bhaviSyati, kimanayorupAdAnena" iti / etadvicAre Datara paThanIyamiti tanmadhyapatitAvimAvapi paThito smai-smAdAdezautamayoniyamArthatvAya prakRtanyAyasyopayoga iti viSaye nAcArya vidhAnArthamapi bhaviSyataH, anyeSAM svArthikapratyayAntAnAM ca 25 sammatirityAyAti,arthabhedAcchabdabheda iti hi manyante zAbdikAH, pAThAbhAvAdeva na tadAdezaprAptiH, na ca svArthikapratyayAntatvena 65 tatra svArthikapratyaye kRte nArthabheda iti zabdaikyAdhyavasAyAdeva tatra prakRtidvAreNa bhaviSyati, tathA sati anvarthasaMjJAbalAdeva sarveSAM kArya bhaviSyatIti na tayorgrahaNamAvazyakamiti niyamArthAveva sarvAdikArya bhaviSyatIti kimanena pAThena kRtaM syAt, yatazca tAviti / tathA ca tatra sarvAditvaM svabhAvata evetyAcAryAzayaH / pAThaH kriyate tatazna tatpaThitAnupUrvI tatpaThitazabdaprAdhAnyavattaagre copasarjanapratiSedhaviSayakavRttigranthavyAkhyAksare nyAsakRtA | dantAnupUrvI ce grAhyeti nAnyeSAM svArthikapratyayAntAnAM sarvAdi30"athavA sarvamAdIyate'bhidheyatvena gRhyate'neneti anvarthAzraya kAryamiti / kicAcAryavacanAnurodhena tasya kaciniyamArthatva- 70 NAt sarveSAM yAni nAmAni tAni sarvAdIni" iti yadaktaM svIkAre'pi na niyamArthatvakathanasya prakRtabhyAyazApakatvasambhava tenA'pi svArthikapratyayAntAnAM sarvAditvamanumataM bhavati / vastu iti pUrvamAveditameveti / yadi cAsti kiJcinyAyasyAnanyathAsiddha tastvanvarthasaMjJAzrayaNe gaNapAThasyAnarthakyamiti sarvanAmatve sati prayojana tahi vAcanikamevedaM svIkAryamiti // 1 // sarvAdigaNapaThitatvamapi sarvAditvaprayojakamiti itara-Datama- | *pratyayA'pratyayayoH pratyayasyaiva // 2 // 35 yoriha gaNe pAThAbhAve tadantAnAM sarvAditvaprayukta kArya na syAditi | si0-yatra kvacit tAdRzAnupUrvI gRhyate yA pratyaye'pratyaye 16 tayoH pAThasya sArthakyena niyamArthatvAbhAvaH / ata evAcAyairapi | ca sambhavati, tatra tAdRzAnupUrvIviziSTa pratyaya eva grAyo na. : prayojanAntaramuktaM tasya-"anyAdilakSaNadArtha ca" iti / tadA- svapratyaya iti nyaayaarthH| nyAyAbhAve'vyavasthayobhayograhaNe prApte zayazca nyAse itthaM vivRtaH-"Datara-DatamAntAnAM "paJcato'nyA-vyavasthArtho'yaM nyAyaH / atra pUrvanyAyAd 'grahaNam' iti deranekatarasya daH"[1.4.58.] ityanyAditvAd dAdezo yathA | padamanuvartate, tena coktArthalAbhaH / ayaM ca nyAyo yatra tatra 40 syAdityevamartha ca itara-DatamagrahaNam, nahi 'anya, anyatara, | zAstrakArarvacanarUpeNa paThita iti vAcanika eva, tatra tatra teSAM 80 13 nyAyasamu.
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 2,3 ] marwarenwww.rr......." .nn zabdAnAM pratyayaparatvena vyAkhyAnamUlaka eva gheti nAtra jJApaka-tatra tatreSTapratyayamAtragrahaNasAdhanAya nyAyo'yamAzraNIya evaM, 40 vinyAsaH / tathA caitanyAyasattvAdeva "kAlAt tana-tara-tama- | pUrvoktavAttikaM tu nyAyaprAptArthAnuvAdarUpameva, yatra ca na pratyayamAtrakAle" [3.2.24.] iti sUtre tara-tamau pratyayAveba grAhyau, grahaNamiSTaM tatrAcAryavyAkhyAnameva zaraNIkaraNIyamiti nyAyamima na tu taratIti taraH, tAmyatIti tamaH, ityajante nAmnI, tathA sthApayanti / tathA ca yathAlakSyamasyAzrayaNamanAzrayaNaM ca 5 ca tayoH parato na saptamyA aluk / asya ca vyAkhyAnamUla- siddhayatIti / ayamatra niSkarSaH-nyAyasvIkAre yatra pratyayagrahaNa katvAd yatrAcAryaH pratyayatvena vyAkhyAnaM na kRtaM tatra pratyayA'- neTaM tatrAsyAnityatvaM bhASyakArAdivyAkhyAnaM ca zaraNIkaraNI-45 pratyayayorubhayorgrahaNam , tena "strIdUtaH" [1. 4. 29. 1 yam, nyAyAsvIkAre ca yatra pratyayamAtragrahaNamiSTaM tatra vyAkhyAnaM ityAdau "nArI" [2. 4. 76. 1 ityAdiGIpratyayAntavat, zaraNIkaraNIyamityubhayoH pakSayordoSasAmyAt sthitasya nyAyasya 'tarI' ityAdyAH pratyayarahitA avyutpannAH zabdAapi Idantatvena svIkAra eva yukta iti prAcInapakSarakSaNotsukAnAM vicakSaNAnAma10 graahyaaH| yadyapi 'tarI' ityAdayo'pi zabdAH"tR-stR-tandri" bhiprAyaH // 2 // [uNA0711.] ityAdibhiruNAdisUtrairyutpAdyanta iti tatrA- | *adAdyanadAdyoranadAdereva* // 3 // .50 pIkArasya pratyayavaM sambhavati, tathApi *uNAdayo'vyutpannAni ! si0-yatra hi bhadAdiSu anadAdiSu ca paThito dhAtuH nAmAni iti nyAyamAzritya tanekArasya pratyayasvAbhAva uktH| . sAmAnyenopAdIyate na ca kiJcida vyAvatakamAzrIyate tatrobhayo: asya vyAkhyAnamAlakatvenAsthairyAdeva "dhAto rivaNe." [2.1. ho prApta tanivAraNArtho'yaM nyAyaH / pUrvavadA'pi grahaNAmAta 15 50.] iti sUtre 'svare pratyaye' iti pratyayagrahaNa sArthakam , padamanuvartanIyam / tathA cobhayathA saMbhAvyamAnadhAtorupAdAnes. anyathA nyAyenaiva pratyayAthai labdhe tasya vaiyarthya meva syAt // 2 // nadAdareva dhAtomrahaNamityarthaH / asya jJApakaM ca-'zAsashanaH 55 ......maramir... -...-.. ___*pratyayA'pratyayayoH pratyayasyaiva* // 2 // zAdhyedhijahi" [4. 2. 84.] iti sUtre'sterAdAdikasya grahaNasiddhayarthaM zAs-hana-sAhacaryabalagrahaNam , taddhayetalyAyata0-ayaM nyAyaH "aGgasya" [pA0 sU0 6.4.1.] | balAdasatyasyatyohaNavAraNArthameva kRtamityanumIyate / ayaM ca . - iti sUtre mahAbhASye vacanarUpeNa paThitaH / na ca tatra jJApakaM / / nyAyaH "upAnvadhyAvasaH" [2.2.21.] ityatra vaste20 kimapyupanyastamiti tanmate'pIyaM vAcanika eva / kiJca varNa- . rAcchAdanArthasya byudAsena vasatehaNaM vyavasthApayati / ayaM 60 grahaNe'yaM nyAyo na pravartate, tena "IzvAvarNasyA'navyayasya" cAcAryavyavahAramAnamUlaka iti yatrAcAyaH vizeSAdadAderapi [4.3.111.] ityAdau na pratyayagrahaNam / yadyapi tatrAnavya grahaNamiSTaM tatra na pravartate, yathA-"R hI prA-dhA-vonda-nudayasyeti paryudAsAdeva sadRzagrAhakAt pratyayabhinnasya grahaNamiti | kathayituM zakyate, tathApi "avarNasyevavarNAdinaidodaral" ! vintervA" [4. 2. 76.] ityatra bhauvAdikasyevAdAdikasyApi RdhAtohaH / vastutastu RNamityasyArthavizeSa eva niyantrita25 [ 1. 2. 6.] ityAdau varNagrahaNe'pravRttiAkhyeyA / spaSTaM cedaM tatraiva kaipaTe'pi, iti prAcInamatam / navInAstu nyAyamimaM na syAt tatra kasyApi grahaNe vizeSAbhAvena na tatrAnityatvaphalamiti 63 khIkurvanti, tathA hi-"titsvaritam"[pA0 sU0 6.1. 186.] ! tnntybRhdvRttigrnthblaadevaavsiiyte| vistRtaM caitadvivaraNe // 3 // iti sUtre kaiyaTa Aha- "pratyayA'pratyayayoH pratyaye saMpratyayaH* *adAdhanadAdhoranadAdereya // 3 // [pratyayasyaiva prahaNam ] iti paribhASA tu bhASya-vArtikakArAbhyAM | ta0-"dvidhA hi dhAtavo lumvikaraNA alugtrikaraNAzca, 30 na kvacidAzritA" iti / yadyapi pUrvodAhRte "ahasya" [6. tatrAdAdayo lumvikaraNA anye'lavikaraNAH" iti pareSAM matam / 4. 1.1 iti sUtre mahAbhAdhye tasya nyAyasya carcA kRtA'sti, svamate cAdAdibhyo vikaraNaM vidhAya tasya punarlavidhAnamiti 70 tathApi tatsatrapratyAkhyAnapareNaikadezinaiva tatra tadAzrayaNamiti gauravamAkalayya "kartaryanadbhayaH zava" [3. 4. 71.] iti kaiyaTAzaya iti nAgezena tatrava[6. 1. 186.] sUtre : vikaraNa vidhAyakasUtre'dAdayaH paryudastAH / tathA ca svamate sphoritam / tathAhi-"na kApi lakSyasiddhyarthamAzritetyarthaH / : vikaraNabhAvino'vikaraNAzceti rUpeNaiya vibhaagH| tatra vikaraNa35 "aGgasya" [pA. sU. 6. 4. 1.] iti sUtre bhASye tu bhAvino'nadAdayaH, vikaraNAbhAvavantazcAdAdaya ityucyante / 'tatpratyAkhyAnAyaikadezinopanyastA, na tu siddhAntinA ityAzayaH' sUtrapaThitAH katipaye dhAtavo'dAdiSu paThitA anyatra ca, tatraM 75 iti / evaM ca "titi pratyayagrahaNaM kartavyam" iti "titvaritam" | kasya kutra grahaNamiti niyamAya nyAyo'yamAzrIyate / atra jJApaka pA.sU. 6. 1.86.] iti sUtre vArtikamapi sArthakam , prAcInoktarItyopasthApitaM "zAsasU-hanaH zAdhyedhijahi" [4. / anyathA nyAyenaiva siddha vArtikasya vaiyarthya spaSTameva / pare tu-! 2.84.] iti sUtre'sterAdAdikasya parigrahArtha sAhacaryAzrayaNam / /
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollA nyAyau 3, 4 ] nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / | tatredaM vicAryate-kasyApyekasyaiva grahaNamiha kArya, tat kasyeti noktam / kaNThatastu eSA bhASye kvApi na paThitA / "gAti-sthA0' nirNayAbhAve prApte tannirNayArthameva sAhacaryamAzritamiti kuto [pA0 sU0 2. 4. 77. iti sUtre "pibatergrahaNaM kartavyam" iti nAzrIyate ?, etatryAya balAt tadAzrayaNamanumAyaitanyAyAnumA vArttikakRtA, 'sarvatraiva pAgrahaNe'lugvikaraNasya grahaNam' iti nasya nirmUlatvAt, ata eva " gama-hana-vidla viza-dazo vA " bhASyakRtA coktam" iti / tathA ca vyavahAreNAyaM nyAya: 5 [ 4. 4. 84. ] iti sUtre lAbhArthasya taudAdikasya videryahaNArtha- parigRhItaH, kintu svarUpeNa kvacidapi nokta iti pratibhAti / 45 manubandhasahitapAThaH, anyathA'nena nyAyenaiva taudAdikasyaiva grahaNe / kaiyaTena ca "svarati sRti-sUyati- ghUmUdito vA" [ pA0 sU0 siddhe tadarthamanubandhanirdezo vyarthaH syAt sattA- vicArArthayostu 7. 2. 44.] iti sUtre spaSTamukto'yaM nyAyaH, tatra cAsya AtmanepaditvAdeva kvasorabhAva iti tadgrahaNasya saMbhAvanaiva jJApakamapi tenoktam- "sUGiti vaktavye sRti-sUyatyoH pRthaggrahaNanAsti / yattu kaizcit prakRtanyAyenAnadAdergrahaNe siddhe'pi masya jJApakam" iti / tathA ca yathA tatra jJApakasiddho'yaM nyAyaH 10 niranubandhanyAyena sAhacaryanyAyena ca hansAhacaryAjjJAnArtha- | svIkriyate tathA svamate kimapi dRDhataraM jJApakaM na pratibhAti, 50 kasyAdAderapi grahaNaM syAditi paraspara viruddhanyAyadvayA pravRttaye'nu- mRtyuktajJApakasya cAnyAzayatvasaMbhavasyoktatvAt pUrvoktakaiyaTagranthabandhanirdeza iti vyAkhyAtam, tathAhi teSAM granthaH- " atha vida syApi sAhacaryaparibhASAmAzritya tatraitra nAgezena khaNDitatvAt ityukte'pi * adAyanadAdya0 iti nyAyAllAbhArthasyaiva grahaNaM tanmate'pi jJApakatvasya durupapAdatvAcca / tathA cAcAryapravRttibhaviSyati, sattAvicAraNArthayoranadAditve'pyAtmanepaditvAt kaso revaitanyAyamUlamiti // 3 // 15 rasaMbhavAt naivam - niranubandhaparibhASayA taudAdikasya grahaNA'sambhavAt, ubhe hote vacane parasparavirodhinI naivAtra pravarttate, tasmAd yena prakAreNa nirvizaGkaM lAbhArthasya grahaNaM sampadyate sa prakAro vRttau darzita iti / atha vizinA sAhacaryA lAbhArthasyaiva grahaNaM bhaviSyati, kim lRkArakaraNena ? naivam-yathA vizinA 20 sAhacaryaM tathA hantinA'pi sAhacaryazaGkA syAt, tatazcAdAdereva grahaH syAt" iti [ prakRtasUtralaghunyA se ], tatredamucyate-trayo hi nyAyA atrAvasara prAptAH - adAdyanadAghoranadAdereva iti, prAkaraNikam / tatra yatro bhayorgrahaNaM sambhAvyeta, tatra prAkaraNika*niranubandhagrahaNe na sAnubandhasyaH iti, sAhacaryAt sadRza | syaiva grahaNaM nyAyyamiti nyAyArthaH / asya ca jJApakamsyaiva* iti ca / tatra niranubandhagrahaNa nyAyazva *niranubandha | "derajaNo'prAcyabhargAdeH " [6. 1. 123. ] iti sUtre 25 grahaNe sAmAnyena* iti nyAyAntareNa satpratipakSo'to durbalaH / "zakAdibhyo dverluk" [ 6.1.120.] iti sUtrAd dve rityanu*sAhacarya*nyAyena ca pUrva sAhacaryasya parasAhacaryasya ca prAptau varttamAne'pi punargrahaNam, taddhi etanyAyabalAt prAkaraNika- 65 parasAhacaryasya balavattvena adAyanadAyoranadAdereva iti syaiva dveraJaNo'nena lub bhaviSyati nAprAkaraNikasyeti zaGkayA nyAyAnugRhItatvena cAnadAdereva grahaNasiddhAvanubandhoccAraNa- dvividhasyApi dveraJaNo lub bhavedityevamarthaM kRtam, etasyAyA - si0 - prAkaraNikaM prakaraNaprAptam, prakaraNenAdhikAreNa caratItyarthe "carati" [6. 4. 11.] itIkaNi prAkaraNikazabdavyutpatteH / tathA ca prAkaraNikapadena svaprakaraNapaThitapratya ! yAdIha grAhyam, anyAdhikAroktaM tu prakRte vivakSitApekSayA- 60 - syaitanyAyAnityatve'sattve vA tAtparye bAdhAbhAvAt / yadyapi | bhAve tu bAdhakAbhAvAdubhayavidhasyApi dvergrahaNe siddhe tadvaiyarthya 1 * prAkaraNikA - prAkaraNikayoH prAkaraNikasyaiva // 4 // 99 "" 65 .30 zAstrakRdbhirayaM nyAyastAtparyeNa kvacid gRhItaH paraM kaNThataH prAyaH kvApi na paThita iti navInAH / tathAhi - 'etanyAyasthAnIya - *lugvikaraNAlugvikaraNayoralugvikaraNasya * itinyAyavyAkhyA- | - basare proktaM nAgezabhaTTena -"dhvanitA ceyaM paribhASA "yasya vibhASA" [ pA0 sU0 7.2. 15.] ityatra bhASye / tatra hi vidita iti spaSTameva / ayamAzayaH- "derajaNo'prAcyabhargAdeH " [ 6. 1. 123. ] iti sUtramapatyAdhikAre'sti, tatra prakaraNe ca "rASTra- 70 kSatriyAt sarUpAd rAjA 'patye diran" [ 6. 1. 114.] iti dvisaMjJA vidhIyate, anyA ca dvisaMjJA " pUgAda mukhyakAntro driH" [ 7.3. 60.] ityAyudhajIvisaGghAdhikAre'sti, sA 35 prayoge niSedhamAzaGkaya 'yadupAdhervibhASA tadupAdherniSedho "vibhASA | cApatyAdhikArastha sUtrasyAprAkaraNikI, adhikAradvayasyApi : gama-hana- vida- vizAm" [ pA0 sU0 72.68.] iti ajaNpratyayA atra sUtre grAhyAH, taca vinA vizeSaprayatnaM na 75 zavikaraNasya grahaNaM lugvikaraNazcAyam' ityuktam / tatra yo saMbhavati, tadarthaM deriti punaH paThyate / tena madrasyApatyaM strItyarthe hetau yato'yaM lugvikaraNo'to vizisAhacaryAcchavikaraNasya "puru-magadha-kaliGga zUramasa - dvisvarAdaN" [ 6. 1. 116.] grahaNaM, na tu hantisAhacaryAdasyApi etatparibhASAvirodhAditi ityanenANi tasya ca dvisaMjJakatvAt "derajaNaH" [6. 1. 123.] 40 tadAzayaH / ata evaM paribhASAyAM 'lumvikaraNasyaiva' iti / iti lupi *matyayalope'pi talakSaNaM kArya vijJAyate iti ..
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmunycyH| [dvitIyollAse nyAyaH 4 ] nyAyAlupte'pyaNi "aNajeya." [2. 4. 20.] iti Dyo | saMyogAdayaH, vizeSasya-anyatarAdyarthasya, smRtau-samupasthApakatve, madrIti sidhyati, atrApatyArthasya svaprakaraNapaThitadvisaMjJakasya hetavaH-kAraNAni, iti tadIyaH saMkSipto'rthaH; eteSAmudAharaNAni yathA "tarajaNaH" [6. 1. 123.] iti lub bhavati tathaiva ca tatra tatrAkaragrantheSu dattAni / tathA ca prakaraNasyAbhidhApazu ma kAcit , tasyA apatyAni bahavo mANavakA ityarthe niyAmakatvamiti sakalavicArasammataH panthAH, tamevAzritya "purumagadha." [6. 1. 116.] ityaNi "zakAdibhyoH dreH" svamate'pyayaM nyAyaH paThyate / tathA ca khataH siddho'yamartha 45 r6.1. 120.1 iti talapi ca parzabaH, teSAM strItvaviziSTaH iti nAtra jJApakApekSA, tathApi "ramaNaH" [6. 1. 123.] zastrajIvisaMgha ityarthavivakSAyAM "pazcAdaraNa"[7. 3.66.] iti sUtrasthabRhadvRttigranthe-"drAbanukttamAne punardrigrahaNaM bhinnaiti disaMjJake'Ni tasyApi "gurajaNaH" [6. 1. 123.] prakaraNasyApi drelabartham" iti lekhanasya prakRtanyAyasUcakatvamiti ityeva lub bhavati, tatazca "uto'prANinazcAyurajvAdibhya aG' manyante prAcInAH / kecit tu-sAmAnyaniyamo'yaM 'prakaraNa syArtha10[2. 4. 73.] ityUGi paY riti bhavati, etadarthameva punargraha- vizeSaniyAmakatvam' iti, tadAzrityaiva vRttigranthasyApi sAGgatya-50 Nam , taccaitanyAyAbhAve sArthakyamapratipadyamAnaM nyAyamimaM sUca- siddhau na pRthaG nyaayklpnaavshyktvmityaahuH| asyAnityatvaphalaM yatIti sustham / etacyAyaphalaM ca "ija itaH" [2.4.71.] ca prAcAM rItyA "RvarNadRzo'Di" [4. 3. 7.] iti sUtre iti DIvidhAyakasUtre "yajo DAyana ca vA" [2. 4. 67.1 | kRtprakaraNA''khyAtaprakaraNayorubhayorapi paThitasyADo grahaNena ityataH prArabdhAt taddhitAdhikArAt taddhitIya eveJ grAhyaH / jaretyAdisiddhirityuktam , tadapi nAtisamIcInam-pUrvoktarItyA'sya 16 prakRtanyAyAt, na tu "praznAkhyAne be"[5.3.119.] jJApakasiddhatvAbhAvenAnityatvAbhAvAt / na ca tarhi kathamubhayo-55 iti kRdadhikArasthasUtroktaH tena sutaGgamena nivRttA "stngg-| rohaNa guNavidhAyake sUtre iti vAcyama, asya nyAyasya mAdeH"6. 2.85.] itIji-'sautaGgamI' ityatra GgIrbhavati, zabdArthanirNAyakatvasyaiva yuktatvena, atra ca nArthatvenADo grahaNamapi kinta caina! kAM vaM kArimakArSIH' iti prazne 'savA kArima- tu kharUpeNeti doSAbhAvAt / ayamAzayaH-yatra hi 'anena zabdena kArSam' ityAkhyAne ca prayuktAt "praznAkhyAne ve" ko'rtho grAhyaH' iti saMzayastatra prakaraNAnusAramarthanirNayaH kartavya 2015.3. 199.1 iti kRtsUtroktejantAt kArizabdAta ityatraivAsya nyAyasya tAtparyam , atra ca aG svarUpeNaiva gRhyate 60 bhavati, prakRtanyAyena kRdadhikArasthasya DI vidhAyakasUtre grahaNa- na tu tadvAcakapadAntareNeti prkRtnyaayprsraabhaavH| dri'saMjJAdau vAraNAt / asya ca jJApakasiddhatvenAsArvatrikatvAt kvacida- tu pratyayavizeSAstacchabdena pratipAdyanta iti teSAM bhedAd bhavati pravRttirapIti jaSadhAtoradyatanIdipratyaye 'ajarat' ityAdI | saMzaya iha ke drisaMjJayA grAhyA iti tatra nirNayAya pravRtto'yaM "Rdicchi"3.4. 65.] ityAkhyAtaprakaraNasthe'Gpratyaye : nyAyaHpunardigrahaNena vArita AcAryeNeti sAdhveva, iha ca tadbhinna. 26 kRte tatra yathA "varNadRzo'Di" [4.3.7.] iti guNo viSayatvAt / kiJca avidhAyakasUtrayorubhayordhAtorevAvidhAya-65 bhavati tathaiva jaraNaM jaretyAdau "Sito'G" [5. 3. 107.] katvena samAnaprakaraNatvaM spaSTameva / prathamAvidhAyakasUtrasamIpe iti kRspakaraNasthe'Gi kRte'pi bhavatIti / yadyapyAkhyAta- guNavidhAyakasUtraM ca paThitamapi na, kintu pRthageva guNaprakaraNe, kRtprakaraNayorubhayorapi dhAtoreva sambandhitvena tayoraikyame- | iti neha disaMjJAyat prAkaraNikatvazaGkA'pi / evaJca saMkhyA-saM tetyapi matamasti, tathApi tatra tatra zAstrakRdbhirbhedenA'pi bhadrAnmAturmAturca" [6. 1. 66.] iti sUtranyAsoktamAkhyAta30nyavahArasya kRtatvAd bhedapakSamAdAyaivAnityatvaphaladAnamiti kRtprakaraNayorekyamapi samyageva / svakathitanyAyAnityatvaphalasya 70 vijJeyam / vivecitametad vistarato vivaraNe // 4 // samarthanAya tasya pakSAntaratvasAdhanaprayAso'pi nAvazyaka iti *prAkaraNikA-'prAkaraNikayoHprAkaraNikasyaiva // 4 // yuktaM pratibhAti / kiJca na tatratyanyAsagranthena 'AkhyAta dona zaktazeta? kA tena kRtprakaraNayorbhedapakSaH sAdhayituM zakyate, tathAhi-tatrasyagranthaHko'rthoM grAhya ityasya viSayasya nirNayAya sAmAnyataH "saMyogA "nanvatra riNati taddhite "nAmino'kali-hale:"[4.3.51.] 35 dayaH" kAraNatvena gRhItA abhiyuktaiH, tathAhi teSAM vacanam iti vRddhiH kathaM na bhavati? ucyate-takrakauNDinyanyAyena 15 "saMyogo viprayogazca, sAhacarya virodhitA / Niti taddhite "vRddhiH khare." [7. 4. 1.] ityAdereva arthaH prakaraNa liGgaM, zabdasyAnyasya saMnidhiH // vRddhiH, na tu "nAsino'kali-haleH" [4.3.51.] ityantasya, sAmarthya maucitI dezaH, kAlo vyaktiH kharAdayaH / / yadvA AkhyAta-kRtprakaraNamekameva, tatsAhacaryAdatra prakaraNe yat zabdArthasyAnavacchede, vizeSasmRtihetavaH // " iti, sUtraM tadvihitapratyayo gRhyate, ayaM tu minnaprakaraNa vihitH|" 10 zabdArthasya-zabdavAcyasyArthasya, anavacchede-anirNaye sati, iti / asyAyamAzayaH-paricchettavAcakayomotrorabhiprAyeNa dvayo-80 Amrrormww....----
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAya: 4 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / / i matrorapatyamityarthe " sambandhinAM sambandhe" iti [ 7.4 121.] prakRtapranthasya parasparaviruddhalaukika [ pUrvapradarzita ] nyAyadvayanimittaiti paribhASAbalAt "saMkhyA- saMbhadrAnmAturmAturca" [6. 1. kaphalabhedamAtravAraNAya pravRttatvAt / athavA taka kauNDinyanyAyasya 66. ] iti sUtre jananIvAcakasya mAtRzabdasyaiva grahaNenAtra / yena nAprAptaviSaye pravRttiH, na cAntavRddhyA sahAdivRddheryena tadaprAjhyA "Gaso'patye" [ 6.1.28. ] ityanenaivANi Adi- nAprAptaviSayatvamiti tasya nyAyasya nAtra pravRttiriti zaGkayA vA 5 svarasya "vRddhiH khareSvAdeH " [ 7 4 1.] iti vRddhau dvaimAtra nyAsakAreNa pakSAntaramAzritamiti svIkaraNIyam / ayamAzaya:- 45 iti rUpaM bhavatIti bRhadvRttigranthatAtparyam, tatrAdikharavRddhI nAprApte [ avazyaprApte ] dadhidAne vidhIyamAnaM takadAnaM dadhisatyAmapi "nAmino'kali-hale." [ 4. 3. 51.] ityantakhara- dAnasya bAdhakaM bhavati yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasya syApi vRddhiH kuto netyuktamiti zaGkA, tatra paratvAdAdivRddhau kRtAya / bAdhako bhavati iti nyAyAt, atra cAntyavRddhI prAptAyAma*sakRdgatau vipratiSedhe yad bAdhitaM tad bAdhitameva iti na prAptAyAM cAdivRddhividhAnam - yathA suzruto'patyaM sauzruta iti, 10 punaranyavRddhiriti yadi kazciduttaraM brUyAt sa cAsambhave eva atra hi nAntyavRddhirna bopAntyaSTaddhiH prApteti yena nAprAptaviSayatvA- 50 "spardhe" [ 7. 4. 119.] iti sUtreNa bAdhaH, iha cAsti bhAvAnna tanyAyapravRttiriti prakaraNabhedamAzritya samAdhAnamapi sambhavo yat-svareSvAderantyasya ca vRddhiH syAditi prativaktavyaH samyageva / spaSTazcAyamartho "vRddhiH khareSvAdeH " [ 7. 4. 9.] syAditi, satyapi sambhave bAdhasAdhakena takakauNDinyanyAyena tadu- iti sUtrasthAnIye " taddhiteSvacAmAdeH " [ pA0 sU0 7. 2. ttare dattam / sa ca nyAyaH sarvebhyo brAhmaNebhyo dadhi dIyatAM, 117.] iti sUtre mahAbhASye, tathA hi- " taddhiteSvacAmAdi15 takaM kauNDinyAya* iti / ayaM ca satyapi sambhave bAdhaM bodhayati / vRddhAvantyopadhA lakSaNavRddhipratiSedhaH" [ AkSepavArttikam ], taddhi 55 tathAhi brAhmaNeSu kauNDinyo'pi samAviSTa eva tasmai ca teSvacAmAdivRddhAvantyopadhAlakSaNAyA vRddheH pratiSedho vaktavyaHdadhidAnottaraM tataH pazcAd vA takadAne sambhavatyapi takadAnaM 'kauSTraH, jAgataH' iti / nanu vAcAmAdivRddhirantyopadhAlakSaNAM dadhidAnasya bAdhakamiti khIkriyate, tathA prakRte'pi Adisvara- vRddhiM bAdhiSyate, kathamanyasyocyamAnA'nyasya bAdhikA syAt ? vRddheH pUrvaM pazvAd vA'ntyasvarasyApi vRddhiryadyapi sambhavati tathA asati khatvapi saMbhave bAdhanaM bhavati / asti ca sambhavo 20 'pyAdivRddhyA'ntyavRddhirbAdhyate iti / yazva mAThara - kauNDinya- yadubhayaM syAt / "lokavijJAnAt siddham " [ vArtikam ] satyapi 60 nyAyamAzrityAsambhave eva bAdhakatvamiti svIkaroti tanmatena sambhave bAdhanaM bhavati, tadyathA - sarvebhyo brAhmaNebhyo dadhi dIyatAM, samAdhAnAntaramAha-yadvetyAdinA, mAThara kauNDinyanyAyasvarUpaM ca takaM kauNDinyAyeti satyapi sambhave dadhidAnasya tatradAnaM nivartakaM *sarve brAhmaNA bhojyantAm, mAThara - kauNDinyau pariveviSAtAm bhavati, evamihApi satyapi sambhave'cAmAdivRddhirantyopadhAlakSaNAM iti, atra brAhmaNAntargatayormAThara kauNDinyayorbhojanaM pari vRddhiM bAdhiSyate / viSama upanyAsaH, nAprApte dadhidAne takradAna25 veSaNena bAdhyate, nahi sambhavati yat- mAThara - kauNDinyau pari- mArabhyate, tatprApte ArabhyamANaM bAdhakaM bhaviSyati, iha punara- 65 veSaNaM bhojanaM ca saha kuruta iti, tathA cAsambhava eva bAdhya prAptAyAmantyopadhAlakSaNAyAM vRddhAvacAmAdivRddhirArabhyate-'suzrubAdhakabhAva ityAgrahagrahilAnAM santoSAyeha pakSAntaramAzritaM- tsauzruta' iti / " puSkarasagrahaNAdvA " [ vArtikam ], athavA yadveti / asyAyamAzayaH - "nAmino'kali haleH " [4. 3. yadayamanuzatikAdiSu puSkarasacchadaM paThati tajjJApayatyAcAryo - 51.] iti sUtramAkhyAta-kRtprakara Nayormadhye paThyate tayozca 'cAmAdivRddhAvantyopadhAlakSaNA vRddhirna bhavatIti" iti / aya30 prakaraNayoraikyameva / tathA cAkhyAtaprakaraNasthe Niti pratyaye mAzayaH - yatra taddhitaNitpratyayanimittakA Adikharasya vRddhiH 70 kRtprakaraNasthe ca tasmin "nAmino'kali-hale" [4. 3. kriyate tatra tanimittaiva kvacidantyasya "nAmino'kali-ile" 51.] iti sUtraM pravarttate taddhitaprakaraNaM tu dUravyavahitamiti [4. 3, 51.] iti vRddhiH prApnoti, yathA- koSTurapatyaM 'kauSTaH' tatprakaraNasthe Niti pratyaye tat sUtraM na pravarttiSyata iti / ayaM iti; kvacidupAntyalakSaNA vRddhiH " Niti" [ 4.3.50 ] ca pranthaH prakRte taddhitaprakaraNena saha "nAmino'kali-daleH " iti ca vRddhiH prApnoti / [ atredaM smaraNIyam - pANinIyata 35 [ 4, 3. 51.] iti sUtraprakaraNasya pArthakyamAtraM bodhayituM iyamupAntyavRddhirdhAtoreva na vidhIyate kintu sAmAnyena; khamate 76 pravRtto na tu tayoH prakaraNasyaikyamiha bodhayituM tasya tAtparyam, tu tatra prakaraNe dhAtoreva prakRtatvAt tathA vivaraNaM kRtam, tadabhime tayoraikyopAdAnaM tu "nAmino'kali haleH " [4. 3.51. sUtre ca nAmno'pi vRddhireSTavyaiva, anyathA kali-halivarjanaM vyarthaiti sUtrasyobhayoH prakaraNayoH pravRttatvAd bhinnaprakaraNe'pi mApadyeta, tatazca tatpUrvasUtrasyApi nAni pravRttau bAdhakAbhAvaH, tatpravRttiriti sambhavacchaGkApanodanamAtraparam / tathA ca nAnena nAmasu taddhitavRttyAdAvAdivRddhyA bAdhitatvAcca pravRttiriti 0 pranthena nyAsakArasyobhayapakSe sammatiH pradarzayituM zakyate / tvanyat ] itthaM ca yathAlakSyamubhayorapi vRddhayoH prAptyA tatprati- 80 | 101
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 4,5] SedhArthamupAyaH kartavya iti zaGkAyAM-vizeSavihitA parAcAdivRddhi- yatazca yatra zabdo vAcyatvenAnekamarthamupasthApayati tatra ko'rtho ranyopAntyavRddhI vAdhiSyate iti ceduttaraM dIyeta, tarhi bhinnaviSa- grAhya iti saMzaye'yaM nyAyo nirNAyakaH, iha ca na NitIti parda yatvAdeva bAdhyabAdhakabhAvAbhAva iti pratyuttaraM syAt / yadi vAcyatvena 'an aNa' ityAdipratyayAnupasthApayati, kintu jittvena ekasyaiva sthAninaH sarvA vRddhayaH prAptAH syustahi bAdhyabAdhaka- Nitvena ca liGgenetyasya rUDhapadatvAbhAvAdetadviSaye prakRtanyAyasya bhAvaH sambhavedapi, iha cAdyantopAntyAnAM yathAyathaM sthAnitvamiti na pravRttiriti / evaM sati 'dvaimAtraH, kauSTraH, jAgataH' ityAdiSu 45 viSayabhedAdasaMbhavAbhAvena nAsti bAdhyavAdhakabhAva iti / atha ca vRddhivAraNAya ko'bhyupAya iti cet ? atrocyate-khamate'pi loke yathA takrakauNDinyanyAyAdiviSaye satyapi saMbhave viSaya- "anuzatikAdInAma" [5.4.27.] iti pUrvottarapadayorAdibhede'pi bAdhyabAdhakabhAva iNyate tathA'trApi satyapi saMbhave kharabuddhividhAyakasUtrasthe gaNapAThe puSkasacchandapAThasya 'Adi bAdhyabAdhakabhAvo'stviti zakyate cet ? tadApi na nistAraH, . buddhiranyopAntyavRddhI bAdhate' iti jJApanArthatvasya saMgrAhyatvena 10 *yena nAprApta nyAyena hi yasya zAstrasya khaviSaye'vazyameva doSAbhAvAt / na ca svamate "Niti" [ 4.3.50.] iti 50 prAptistadeva zAstraM khena bAdhyate iti nirNIyate, atra ca satre dhAtorupAntyasyAto ghRddhiriti vyAkhyAtatvena puSkarasadomuzruto'patyaM sauzruta ityAdAvanyopAntyalakSaNayovRddhayoraprAptAva- 'patyaM pauSkarasAdirityatra tasyAprAdhyo tarapadAdikharavRddharaprAdhyA pyAdivRddhividhIyata iti nAtra yena nAprAptatvamiti nAsti bAdhya mAta nAsti bAdhya kathaM pAThasya vaiyarthyamityAzaGkanIyam , yato dhAtoriti tatra na bAdhakabhAvaH / tata zca 'kroSTraH, jAgataH' ityAdilakSyeSvantyo-' prakRtaM, kintu pUrvasUtrANAM prAyo dhAtuviSayatvena dhAtorityApAtA15 pAntyavRddhiAraiveti cet ? atra pratividhAnam , tathAhi-anu yAtamiti tasya dhAtumAnaviSayatvakalpanAnaucityAt / uktaM ca 55 zatikA digaNe ubhayapadAdisvaravRddhi vidhAnArtha puSkarasacchabdaH / dhAtorivaMzasya parizeSalabdhatvamiti sati saMbhave nAmaviSaye'pi sphalaM tu puSkarasado'patya pASkarasAdAratyatra bAhA pravRttI bAdhakAbhAvAca // 4 // ditvAdibhi ubhayapadAdisvarasya vRddhireva / yadi cAdivRddhau : satyAmapIhopAntyavRddhiH syAt tadA'pi gaNapAThaphalaM siddhameveti ! *niranubandhagrahaNe sAmAnyena* // 5 // 20 vRthaiva tatra gaNe tasya pAThaH syAditi sa vyarthIbhUto'sati bAdhake si0-yat kiJcit vastu, niranubandha-kAryavizeSa hetu pramANAnAM sAmAnye pakSapAta iti nyAyAd 'AdivRddhirantyopadhA- | bhUtAnubandhazUnyaM, tatsahitaM ca prayujyate nirdizyate vA zAstre, 60 [antyopAntya lakSaNAM vRddhiM bAdhate' iti jJApayati / tathA ca tasya niranubandhasyoccAraNe-tathAbhUtamevoccArya vidhIyamAne jJApakAdeva 'kauSTra' ityAdI nAntyopAntyavRddhiriti khamate cainayo kArye, sAmAnyena-tadrUpaM samAnatayA yatra vartate tena rUpeNaiva, vRddhayobhinnaprakaraNatvenaiva samAdhAnaM kartuM zakyamiti jJApakAzrayaNaM grahaNam / tathA cAnubandhasyAprayogitayA tadrahitaM rUpamubhayatra25 na kRtam / evaM ca yena nAprAptaviSayatvAbhAvAdeva takrakauNDinya- niranubandhoccArite sAnubandhoccArite ca tiSThatIti tayorubhayonyAyena samAdhAne'rucau satyAM yadvAkhyAta-kRtprakaraNamekameveti grahaNaM bhavati tatreti bhAvaH / asya ca sUcakam -"aroH supi samAdhAnAntaraM nyAsakAreNa dataM. natu bhedapakSa bhedAbhedapakSa H" [1. 3. 57.] iti rusambandhibhinnasya rasya sapi pare vAzrityeti tena rUpeNa tadAzayavarNanamatra na yuktamiti vistarAd visargabAdhanAya ravidhAyake sUtre ruvarjanameva, taddhi "raH padAnte viramAmaH / vastutastu "nAmino'kali-haleH" [4. 3. 51.]: 1. visargastayoH" [1.3. 53.] iti sUtreNa niranubandhasya 30 iti sUtrasya nAkhyAtaprakaraNamAtraviSayatvam, AkhyAtamiti | rephasya sthAne vidhIyamAnasya visargasya rupambandhirephe pravRttya hi tyAdyantasya [tiGantarasya ] saMjJA, tatrAkhyAtaprakaraNaviSayatva- bhAvena vyarthe sat prakRtanyAyaM jJApayati / tathA ca tatrobhayo 70 mityasya tyAdi tika sambandhiNitpratyayaviSayatvamityarthaH syAt / rephayorgrahaNe prasakte rusambandhibhinnarephasya supi visargavAraNAya na ca tanmAtraviSayatvamasya, tathA sati kali-halivarjanaM tasya svAze cAritArthyam / phalaM ca 'svaH' ityatra prAkRtasya vRthava syAt, kaliM haliM vA'cakSaNa ityarthe "Nij bahalaM: [svAbhAvikasya ] rephasya, 'kaH' ityAdau rusambandhinazca tasya 35 nAnnaH" [3.4.52.] iti Nici tasya tyAditvA tiGvA - / visargasiddhiH / ayaM ca nyAyo'sArvatrika niranubandhagrahaNe na bhAvAt tatra vRddheraprAptau tarjanaM vRthaiva syAt / na ca mAstu sAnubandhasya iti pUrvavyAkhyAtanyAyena satpratipakSatvAt // 51175 . NicastyAdi[ tiG pratyayatvaM kintu tyAdya[tiGantaprakaraNa- *niranubandhagrahaNe sAmAnyena* // 5 // madhyapatitatvaM tvastyeveti vAcyam, evaM sati "saMyogAt" | ta0-vastutastu *niranubandhagrahaNe na sAnubandhasya* iti [2. 1.52.] ityAdisUtrANAM syAdiprakaraNapaThitAnAmubhayatra nyAyasya pUrva jJApakasiddhasya varNitatvena tatpratipakSabhUto'yaM nyAyo .40 prakaraNe pravRttine syAt / kiJca nedRze viSaye prakRtanyAyasya prasaraH, nAtmAnaM labdhumISTe, ekasminneva viSaye viruddhasya nyAyadvayasyAno
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 5,6 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / whentinental- intername-in cityAt / nanu cobhayorapi jJApakasiddhatvena kasyauncityamityatra kiMzabdAt "dvayorvibhajye ca tara" [7. 3. 6.] ityanena vinigamakAbhAvenobhayorapi svIkAra Avazyaka iti vAcyam, | tarapi "kintyAye'vyayAdasattve tayorantasyAm" [7.3.8.] ekasya jJApakena pUrva sthirIkRte'the tadviruddhanAnyena tadanityatvajJApa- iti tarapo'ntasyAmAdeze ca tasya yathA'vyayatvena tato vihitasya nasyaivaucityAt / ata eva ca "aroH supi raH" [1. 3. 57.] ! seH "avyayasya" [3.2.7.] iti luba bhavati tathaiva 5 iti sUtre nyAsasArasamuddhAre-"ruvarjanAlAkSaNikanyAyo niranubandha- / 'pAcayAMca SA' ityatra parokSAsthAnajasyApyAmo'gre TAyA lup 45 nyAyazcAnityaH" ityevoktam, na tu svarjanasya prakRtanyAyajJApaka-siddhaH" iti praanycH|| tvamuktam , tathA ca vRttau prakRtanyAyajJApanakathanaM prAcA vRtti- "vattasyAm" [1. 1. 34.] iti sUtrasthabRhanyAsakRtAmanurodhenaiva / kecittu-''zabde ukArasyAnubandhatvaM nAsti, nyAsagranthayosta prakratanyAyasahakAreNaiva parokSAsthAnikasyAmo kAryArthamevAnubandhakaraNasya zAstrakArazailIsiddhatvena hazabde | grahaNaM sthAderAmo'grahaNaM ca sAdhitam / tathAhi-bRhanyAse10 ukArasya kAryAntarAbhAvAduccAraNamAtrArthatvena tasyAnubandhatvA- ' 'Am' iti SaSThIbahavandhanasya, tadvitasya, parokSAsthAnaniSpannasya 60 bhAvAt prakRtanyAyaviSayatvAbhAvaH, iti vadanti, tanna cAru- cAvizeSAt trayANAM grahaNa prAmoti, dvayoreva ceSyate, ati"ato'ti roha"1.3.20.1 "roryaH" [1. 3. 26.] vyAyapar3hatatvAdalanaNametadityAha-battasItyAdi / ayamarthaHityAdI vizeSaNArthatvasya saMbhavenoccAraNamAnArthatvAbhAvAt / ucAra- 'vat-tasI avibhaktI, tatsAhacaryAdAmo'pyavibhaktareva grahaNam, NArthasyA'pi prayogAbhAvenAprayogitvarUpettva[ itsaMjJakatva sattvA- 'daridvAJcakravaddhiH' ityatra kasusthAnaniSpannasya pacatitaramityasya 15 ditsaMjJAyogyatvarUpAnubandhatvAvyAghAtAt / ukArasya vizeSaNatva- | ca grahaNa, tAveva hi tayorvantasyoravibhaktitvena hito. ata Aha phalaM ca 'prAtaratra' ityAdau 'bhrAtargaccha' ityAdI cotvsyaabhaavH| taddhitasyetyAdi. rUpApekSayA tvekavacanam / ata eva "kinyAtathA ca "raH padAnte." [1. 3. 53.] ityatra niranubandha the'vyaya0"[7.3.8.][ityAdinA] ityatrAdizabda bhAmgrahaNaparibhASAyAH prAptirna vArayituM zakyata iti prakRtajJApakana vidhAyakasatraparigrahArtha uktH|" iti / myAse'pi 'vattasi'tadanityatvajJApanamAvazyakameveti // 5 // sAhacaryAd 'Am' iti taddhitasya "kintyAye'vyayA." 20 *sAhacaryAt sazasyaiva* // 6 // [7. 3. 8.] ityAdinA vihitasyAmo grahaNam" iti 60 si0-saha-bhavyabhicaritaM yathA syAta tathA.carati-vyava-bRhaTTAttagranthavyAkhyAnAvasare "tadvitasyetyupalakSaNama, tataH haratIti sahacarastasya bhAvaH sAhacaryamavyabhicaritatvaM, tasmAt, "dhAtoranekasvarAt" [3. 4. 46.] ityAdinA vihita. sadRzasya-svanirUpitasAdRzyavata eva grahaNaM, na tu visazasyeti sthAmo grahaNam, tena pAcayAJcakRSetyAdau TAlope pdtvaadnunyaayaadhH| ekatra nirdiSTeSa padArthapa kazcana sarvathA na vyabhi- svaarsiddhiH| na copalakSaNAt SaSTIbahuvacanasyApi grahaNa kiM 20 carati, kazcana ca kenacidaMzena vyabhicaratyapi, tatra yaH sarvathA na syAditi vAcyam, yato ya Am Ameva bhavati sa gRhyate,65 vyabhicArahInaH sa eva grAhya ityAzayaH / svarUpato'vizeSAt / ayaM tu nAm sAm vA bhavatIti" samAdhAya "yadvA vattasI tArazasthAnyasyApi grahaNe prasakte sahacaritavyaktisAdRzyavata avibhaktI tatsAhacaryAdAmo'pyavibhaktareva grahaNam , tato evaM grahaNamiti niyamArtho'yaM nyAyaH / ayaM ca nyAyo loka- | daridrAJcavadbhirityatra susthAnaniSpannasya pacatitarAmityatra siddha eva, loke'pi hi 'rAma lakSmaNau' ityukte lakSmaNa "kintyAye'vyayA0"[7.3. 8.] iti vihitasya ca grahaNa 30 sAhacaryAd dazarathApatyatvena sadRzasya dAzarathereva rAmasya bhavati, yata etAveva tayorvattasyoravibhaktitvena hitau iti 70 mahaNam, 'rAma-kRSNI' ityukte ca kRSNasahacaritasya balarAmasyaiva / vyutpattyA taddhitAvityabhidhIyate" iti brahacyAsoktarItyaivograhaNam , atazca nAtra jhaapkaapekssaa| yat tvavizeSoktire- bhayagrahaNa sAdhitam / etayorgranthayozcAyamAzayaH-vRhadvatti vaitamyAyabodhiketi, tanna cAru-avizeSokteH sAmAnyagrahaNa- granthe taddhitazabdastatsadRzaparaH, sAdRzyaM cAvibhaktitvena, sadRza' sAdhakatve'pi vizeSagrahaNasAdhakatve vyApArAbhAvAt / phalaM / grAhitvaM ca sAhacaryanibandhanamiti spaSTa mevaitaDyAyopayogaH 86 svasya "ktvA-tumam"[1.1.35.] ityavyayasaMjJAvidhAyaka kRta iti pratIyate / tatazca tana parokSAsthAnaniSpannasyAmo15 sUtre kRtpratyayayoH ktvA-tumoH sAhacaryAt kRta evAmpratyayasya grahaNasiddhayarthametacyAyAnityatvAzrayaNaM prAcAM vRttikRtAM grahaNa, na tu svAdipratyayasyAma iti / . kiMmUlakamiti nopalabhAmahe / na ca bRhadvRttigranthastha taddhita'__"asya cAsthiratvam , tena "vattasyAm" [1.1.34.] zabdasya taddhitatvena prasiddhapratyayaparatvAzrayaNe parokSAsthAna ityatra na kevalaM vattasisAhacaryAttaddhitasyaivAmo grahaNam , api niSpajasya grahaNaM na syAdityarthamanityatvAzrayaNamAvazyakameveti 40tu parokSAsthAnikasyAmo'pi, tenedamanayoratizayena kimityarthe ! vAcyam, tathA sati SaSThIbahuvacanagrahaNavAraNAyopAyAntaraka-80
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollA nyAya: 6 ] padatvAbhAvena "nAM ghuDvarge." [1. 3. 39. ] ityanenAntya eva syAditi rUpadvayaM yadiSyate tanna svAt / nanu cAvyayatvAbhAve syAdyantatvanimittaM padatvaM mAstu, kvasoH parokSAvadbhAvena tyAdyantatvanimittaM padatvaM tu bhaviSyatyeveti vyarthamevAvyayasaMjJArthamiha prayatnakaraNamiti cet ? na- kasoH parokSAvadbhAve'pi 45 tatsthAnikasyAmaH parokSAvadbhAvAbhAvAt, atidezaprAptadharmasyAdeze sulabhatve'pIha "vetteH kiMt" [ 3. 4. 51.] iti kidvidhAnena parokSAsthAna niSpannasyAmaH parokSAvadbhAvAbhAvasAdhanAt, anyathA "vetteravit" [ 3.4.51.] iti nyAse Amo'vitkaraNAdavitparokSAyAca "indhyasaMyogAt parokSA 50 | | 55 ! arthaH prakaraNaM liGgaM zabdasyAnyasya sannidhiH || sAmarthya maucitI dezaH kAlo vyaktiH kharAdayaH / zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH // " [vAkyapadIye ] iti harikArikoktarItyA zabdArthasya saMdehe sati saMyogAdi madhyapatitasya sAhacaryasya svasadRzagrAhakatayA nirNAyakatvaM prasiddham / tatra sAhacaryapadaM ca sAdRzyArthatvena vyAkhyAtam, sahacaraNaM sadRzayoreva, tayoreva ca sahavivakSeti tayoreva saha 15 prayogaH / tathA ca parasparasAdRzyenApi yugapadeva parasparasadRzagrahaNam, yathA-vRttyudAhRte 'rAmalakSmaNau' ityAdau rAmasAdRzyena lakSmaNo dAzarathirna tu duryodhanAtmajaH, lakSmaNasAdRzyena ca rAmo dAzarathireva na jAmadamya iti yugapadeva niyamanamiti na parasparAzrayatvam / bodhitazva sahazAnAmeva prayoge sahabhAvaH 20 "paJcamyapADparibhiH" [pA0 sU0 2. 3. 10.] iti sUtrasthaparizabdo varjanArtha eveti sAdhanAvasare "karmapravacanIyayukte dvitIyA" [ pA0 sU0 2. 3.8.] iti sUtre mahAbhASye"yadyapi tAvadayaM parirdRSTApacAro varjane cAvarjane ca / ayaM khalvapazabdo'dRSTApacAro varjanArtha eva tasya ko'nyo dvitIyaH 25 sahAyo bhavitumarhati - anyadato varjanArthAt / tadyathA - asya gordvitIyenArthaM iti gaurevAnIyate nAvo na gardabhaH" iti / tathA ca sahaprayogaH sahabhAvo vA sadRzAnAmeveti sAdRzyena sadRzasyaiva grahaNamiti "tatvAtumam" [1. 1. 35. ] ityAdau kRttvAdinA sAdRzyAt kRta evAmo grahaNam, "vattasyAm" 30[ 1. 1. 34.] ityAdAvavibhaktitvena sAdRzyAcca SaSThIbahuvacanasya na grahaNam, taddhitatvena prasiddhapratyayatvena sAdRzyagrahaNe ca 'pAtayacakuSA' ityAdI vasoH sthAne " dhAtoranekasvarAt." [ 3. 4. 46.] iti vihitasyAmo grahaNaM na syAditi tasyAnavyayatvena tataH parasyASTAvibhakterlup na syAt / athAvyayasaMjJAyA 36 vibhaktilopamAtra phalatve mAstu sA yato'sya nAmatvAbhAvena vibhakteraprAptireva tatazcAvyayasaMjJayA nAmatvaM prasAdhya vibhaktistpAdyA, tasyAzca punarluv vidheyoti mAstu vibhaktiH, 'prakSAlanAddhi kasya dUrAdasparzanaM varam' iti nyAyAditi cet ? atrocyatevibhaktyutpattau tallope ca padatvena "tau mumau0 " 1. 3. 14. vidvat" [4. 3. 21.] ityanena kittve siddhe tadvaiyarthya spaSTameva / tathA ca vyarthIbhUtaM kittvavidhAnamAmaH parokSAvadbhAvo nAstIti jJApayati, tatazca tyAdivibhakttayantanimittaM pAtayA bhItyasya padatvaM na syAditi tadarthamasyAnyayatvamAvazyakameva / AmaH parokSAvadbhAvAbhAvajJApanAcca vidAJcakAretyAdau "dvirdhAtuH parokSA.". [4.1.1.] iti dvitvamapi vido nAbhUt / yadyapi "vetteravit" iti karaNe mAtrA gauravaM prakriyAgauravaM cAsti, tathAhi'kit' ityasyocAraNe mAtrAtrayam, 'avit' ityasyocAraNe ca catasro mAtrAH kiJca prathamamAmo'vittvametena sAdhyaM, tatazca tasya kittvamiti sAkSAtkidvidhAnApekSayA prakriyAgauravamapi, 60 tathApi vidAJcakAretyAdau vido guNAbhAvasAdhanarUpaphalamukhatayA nyAsAntarasya tatrAprastutatvena lAghavagauravacaryAyA anutthAnAt / kRte ca prakRte nyAse jJApite cAsminnarthe yadi lAghavamapi bhavati tarhi so'pi guNa eva / kia parokSAviSaye 'vitkicchandau paryAyAviva, yatto'vitparokSAyA "indhyasaMyogAt parokSA vidvat" 65 [ 4. 3. 21.] iti dvidbhAvo nizcita eva / tathA ca paryAyazabdAnAM lAghavagauravacarcAyAH zAstrakAra zailIviruddhatvAdihApi taca cayA abhAva eva / yacca prakriyA gauravamudbhAvitaM tadapi nana hyavidvadbhAve kRte tasya kittvavidhAnasya kartavyatA tiSThati, zAstreNa ["indhyasaMyogAt parokSA kidvat" ityanena ] ekatra svavi- 70 SayasaMskAre sthirIkRte vinaiva vyApArAntaramanyatra tadbodhodayAt / paryAyazabdAnAM lAghava-gauravacaryAyA anAdarAdeva 'klIba' zabdasya 'napuMsaka' zabdasya ca tatra tatra paryAyeNa vyavahAra AcAryaiH kRtaH, yathA - "klIbe" [ 2.4 97] iti, "napuMsakasya ziH " [1. 4. 55. ] iti ca tatazcedRze viSaye na lAghavagauravacarcA | 75 "avita' karaNApekSayA kitkaraNe lAghavaM yathoktArthabodhane'pi samartha, tathaiva " anavarNA nAmI [1.1.6. ] ityatra saMjJAyA ekavacanAntatvopanyAsena saMtyapekSayA vacanabhedaM kurvatA''cAyeMNAnyo'rtho'pi bodhitaH, sa cAyaM - "yatra nAminaH kArya kriyate / / | / 40 ityanukhArAnunAsikayoH pAkSikayoreva phalatvAt, anyathA ! tatra yadA kAryAt kAryoM kharo nyUnaH syAt tadaiva nAmisaMjJA- 80 104 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / raNasyAvazyakatayA varamAcAryavarNitarIterevAzrayaNamityadoSAt / tathA caitadartha nyAyAnityatvAzrayaNamanAvazyakamityeva yuktaH panthAH // 6 // 10 *sAhacaryAt sadRzasyaiva // 6 // 5 / ta0 - ayaM ca nyAyo lokasiddha eveti vRttau sUcitam loke'pi hi sAhacaryasyAnyatarAdyartha parigraha kAra NatvaM prasiddham / "saMyogo viprayogazca sAhacaryaM virodhitA /
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyollAse nyAyau 6-7] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 105 pravRttirnAnyathA, tena glAyati mlAyatItyAdau na guNaH / ata syAmo grahaNAyeha [ "vattasyAm" 1. 1. 34. iti sUtre] eva tatra [dhAtupAThe] Aha-aikAropadezavalAnnAmitvAbhAvAd ' prakRtanyAyapravRttireva bRhanyAsAdigranthAnukUleti tadartha prakRtanyAguNAbhAva iti / na ca sandhyakSarANAM dvimAtralAt prayatnAdhikyA-- yAnityatvAzrayaNamanucitamiti / yadi ca 'pAtayAMcakuSA, pAtabhAvAdAdhikyAbhAva iti vAcyam , yato vizliSTAvarNavenAdhika- yAcakruSA' itirUpayasyAbhidhAne dRDhatarapramANa eva tadarthamayaM yatna 5 yoraikAraukArayoH prazliSTAvarNatvena nyUna ekAra okArazca bhvti"| AvazyakaH, kecidanye vaiyAkaraNA abAvyayatvaM necchanti, tanmate 45 ayamAzayaH-ekAroccAraNe'kArasya vizleSo nAvagamyate, tadu- ' ca spaikyameveti tena matena sahaikyAya svamate'pi rUpaikyameva chAraNe ca vivRttatara evAsya prayatnaH, aikArocAraNe tu akAro svIkAryamityucyate tadA "vattasyAm" [1.1.34.] iti vizliSTa eva pratibhAsate, ativibutatarazyAsyaprayatna iti ! sUtre taddhitatvena prasiddhapratyayatvena sAdRzyameva grAhyamiti nAsyAmaH tayormAtraikye'pyekArApekSayA aikArasyAdhikyamiti / nanu yadi ! saMgrahasyAvazyakatvam ; kintu prakRta[ "vattasyAm" sUtrasthabRha10 kArthisvarasya nyUnatva evaM nAmisaMjJA tato nayatItyAdau cyAsagranthaparyAlocanayA svamate rUpaddhayasyaiveSTatvamiti tasyA-50 guNo na syAt, tatrekArasya dvimAtratvena guNena ekAre'pi pyAmaH saMgraha Avazyaka eveti pratIyate // 6 // dvimAtratvasyaiva lAbhena sAmyAditi cet ? na-tatra samatve'pi ekArasya prazliSTAvarNatvenAdhikyaM guNasyeti saMjJApravRttI *varNagrahaNe jAtigrahaNam // 7 // bAdhakAbhAvAt / na caitadartha na bacanabhedasyAvazyakatA, kintu , si0-'pratyuccAraNaM zabdo bhidyate' iti zabdavidA 15 glaidhAtvAdAvaikAropadezabalAd guNasya bAdha iti vAcyam, sampradAye'pi vacicchyata eva, mahAbhASye ca yatra tatraitad AyAdInAmapi bAdhaprasaGgAt / vastutastu-AyAdezaM prati aikArasya dRzyate, tathA caika evAkAraH pratyudyAraNaM bhinna eva, hasvatvAdi-55 nimittatvAt tasya bAdho na yuktimAn bhanyaM vidhi pratyupadezo- kRtabhedavAnapi; evamanyeSvapi varNeSu kAlabhedAd dezabhedAna 'narthakaH sa vidhirbAdhyate, yasya tu vidhenimittamasti na sa guNabhedAca bheda ityekasya kasyacid grahaNe'nyasya grahaNaM na vidhidhyate* iti nyAyAt , tathApi svasvarUpavighAtamAtrarUpa- prApnotIti nyAyo'yamAzrIyate / tathA ca varNagrahaNe-varNatva20 bAdhapakSamAdAya tathoktamiti na doSaH / ata eva vA'ruce- vyApyajAtyavacchinnagrahaNe, jAtigrahaNaM-jAtyavacchinnasakala bRhanyAse pakSAntaramuktam-"yadvA avidyamAnamavaNa yevilavarNa- : vyaktigrahaNamiti nyaayaarthH| tathA ca na kAlaguNasvarAdi-60 varjanAt sandhyakSareSu svavarNabhAgasyApi sadbhAvAt nAmisaMjJA-bhedakRto varNabhedaH / atra ca na jJApakApekSA, loke'pi bhAvaH" iti / itthaM vyAkhyAyAM yadyapi "nAmyantarasthA0" jAtipakSAzrayeNa vyavahArasya prasiddhatvAt / tathAhi-devaH 2. 3. 15.] "na nAmyekAvarAt" [3, 2. 9.] pUjya ityAdau jAtivivakSayaiva sakaladevAnAM pUjyatvaM siddhyti| 25 "vyaJjanAde myupAntyAdvA" [2. 3. 87.] ityAdiSu nAmi- yat tu prAJcaH-etalyAyasAdhyalakSyasiddhayarthaM yatnAntarAkaraNameva saMjJApradezeSu sandhyakSarasyAgrahaNAd doSo bhavati tathApi prathame- etacyAyajJApakamiti, tala yuktam-AcAryairyalAkaraNenaitanyAya-65 nAmino'nte tiSThantIti vyutpattyA nAmyantasthAH sandhyakSarANyu- sAdhyalakSyANAmanabhidhAnasyaiva svIkartavyatvApatteH / AcAryocyante, dvitIye'pi-nAmyekasvarAdityasyAvRttyA nAmI ekadezena vAritena hi kenacilliGgena tadanukto'pi nyAyAdiH zakyate kharo yasyeti vyAkhyAnAt sabhyakSarANAM saMgrahaH, tRtIye'pi- svIkartum, na tu gamakAbhAve'pi svataH prayogAn parikalpayA 30 praveSaNa mityAdau sandhyakSareSu pUrvabhAgasyAdarNatvAt , uttarabhAgasya ca ' tasiddhayarthaM yatlAntarAnumAna yuktam , uktazcAyamarthaH pUrvamapi / nAmirUpatvAnnAmyupAntyatvAkSatiriti samAdhayamiti spaSTam "ana- / nyAyasya kaNTenAnuktatve'pi varNagrahaNeSu jAtigrahaNarUpanyAyA-70 varNA nAmI" [1.1.6.] iti sUtre bRhanyAse / prakRtamanu- rthasyAcAryeNa "audantAH svarAH" [1.1.4.] iti sUtrasarAmaH-tathA ca "vetteH kit" [3. 4.5] ityatrAvitaH bRhanyAse spaSTamuktatvAt , tathAhi-"iha kAla-zabdavyavadhA parokSAyAH kivadbhAvavidhAyakasUtravyApakatAsiddhayartha "vettaravit" | nAbhyAM bhedo dRSTaH, yathA-asaMhitAyAm "aiuvarNasyAnte." 35 iti nyAsasya nyAyaprAptatve'pi parokSAsthAnikasyAmo na parokSAva- | [1.2.41.] ityatra kAlavyavAyaH "dRtiH' ityAdau zabda dbhAva ityarthajJApanadvArA vidAJcakAretyAdau dvitvAbhAvA disAdhanAya | vyavAyastakAreNa RkArekArayorvyavadhAnAt / ekatve tu vyavAyo 75 kriyamANo "vetteH kit" iti nyAso laghubhUto na ca prakriyAgaurava- na dRSTaH, yathA 'a' iti kevalo'kAra uccAryate / tathodAttAnudAmiti tena rUpeNa [parokSAvadbhAvena ] pAtayAmityasya tyAdyantatva- ttasvaritasAnunAsikaniranunAsikAdiguNabhedAca bhedaH / tasmAt nimittakapadatvAsaMbhAvanAyA'nusvArAntyavarNasahitarUpayalAbhArtha- | kAlAdivyavAyAdudAttAdiguNabhedAca, naanaatvmkaaraadiinaampi| 40 mavyayasaMjJAsiddhaye'vibhaktitvena sAdRzyamAdAya parokSAsthAnika- [tathA ca] yadguNaviziSTasya varNasamAnAye pAThastadguNavizi 14 nyAyasamu.
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAya: 7 ] i STasya saMjJAvyavahAraH tena bhinnaguNasya daNDAgramityAdau pUrvapradarzitarItyA jAtigrahaNena sakalavarNa saMgrahamuktvA yadyevaM dIrghAdyabhAvaH [ syAditi ced ? ] ucyate-jAtyAzrayaNAdadoSaH, dIrghapATho'pi vyarthaH, sAmAnyAzrayaNenaiva tasya labdhatvAt, tathAhi - udAttAdibhedabhinneSyakArAdiSvatvAdijAtervidyamAna- ucyate- vyaktirapyastIti 'jAti vyaktipakSAbhyAM ca zAstraM tvAt teSAmapi saMjJA vyavahAraH" iti / tathA ca nyAyasvarUpa- pravarttate' iti jJApanArtham" iti / tathA cobhayoH pakSayoryatra5 manuccArayatA''cAryeNa nyAyArthasya svataH siddhatvamiti spaSTa sthitatvameva zAstrapravRttAviti labhyate / yaccAsya nyAyasyA- 45 mevA''veditamiti nAtra jJApakApekSA / nyAyaphalaM tu daNDApra- nityatve jJApakamupanyastaM "buTAM prAk " [ 1. 4. 66.] iti miti AcAryasaMmatameva, tatrApi hi kAlabhedAdakArasyAnyatve sUtrasthaM bahuvacanaM, tadapi vyaktipakSeNa prAptasyaikadhuvyaktereva svasvarAbhAvena dIrgho na syAt / evaM 'jahammyate' ityAdyapi, parigrahasya bAdhAnAyAtra jAtipakSa evAzrayitavya iti bodhanAya tathAhi--''murato'nunAsikasya " [ 4. 1. 51 ] iti sUtreNA ceti tadapi nAsmAkaM pratikUlam / nanu ca yadyapyubhayorjAti10 kArapuraHsthaikAnunAsikAntasya 'raMramyate' ityAdau yathA svAgamo vyaktipakSayorvyavasthitatvena zAstraprakriyA nirvAhakatvaM tathApye- 50 bhavati tathaiva | kArapuraHsthAne kAnunAsikAntasya hammateravi, katra [ varNaviSaye ] jAtipakSasya nyAyena vA svoktyA vA jAtipakSAzrayaNenAkArapuraHsthA nunAsikatvajAtyavacchinnAntasya lokadRSTAntena vA grahaNe niNate tadviSaya eva punaktipakSAsvAgamavidhAnAt / atra "asvAsthairyAzca kvacid varNagrahaNe zrayaNasyAyuktatvaM vinApramANamiti nirNItajAtigrahaNaviSaye jAtigrahaNaM syAzca na syAcca, yathA supUrvasya "viNuG grahaNe " : varNagrahaNe, punarjAtipakSAzrayaNabodhakaprakRta [dhuyaM prAk ] sUtrastha15 ityasyoditvAnnAgame tasya " tavargasya zcavarga0" [ 1.3. 60.] bahuvacanena tatpakSAzrayaNasya [ jAtipakSAzrayaNasya ] anityatvaM 55 iti Natve viNNurUpAdvAto: "man van0" [ 5,1.147.] bodhyate iti nyAyAnityabodhanameva phalitAmeti madukte iti vani "vanyAi paJcamasya" [ 4 2. 65. ] iti paJcama: nyAyAnityatve ko bhavatAmamarSa iti cet ? na nahi kazcidamarSaH, jAtigrahaNANNadvayasyApyAGAdeze bhAGo hitvena guNAbhAvAd | kevalamanyanyAyasAdhAraNyenAsyApi nyAyasya jJApakamAtrasiddhayatve - sudhyAvA iti syAt, jAtigrahaNAbhavane tvantyasyaiva Nasya tvam, atha ca jJApakenaivAsya sthAnavizeSe'pravRttirbodhanIyeti 20 Ave tathA ca kArayogarUpa nimittanivRttyA nimittAbhAve0 * na yuktam, asya nyAyasya lokasiddhArthAnuvAdakatvena viziSTa- 60 iti nyAyAdAdyaNasya NatvanivRttau sudhinAvA ityapi syAt / / niyamatvAbhAvAdityetAvadeva mayA bodhanIyam / prakaTIbhUte asthairyapratiSThApakaM tvasya kASThatami kulAnItyAdau nAgamArthaM cAsminnarthe yadi lokavyavahArataH zAstrIyavyavahArasya pramANa"ghuTa prAk" [ 1.4.66 ] iti bahuvacanam, tathAhi - siddhatvavyavasthApanAgraheNa nyAyajJApananyAyA nityatvA dijJApabahuvacanaM kilAnekadhudarUpajAtigrahaNasiddhyarthaM nyastam, etanAdi ca vyavahriyate, vyavahniyatAM nAma na kApi kSatiriti // 25 yA sthairye ca 'T' ityekavacanenApi bahavo ghuTo labhyeranniti / atra ca nyAye 'varNagrahaNe' ityupalakSaNam, tena varNasamudAya- 65 kimarthaM bahuvacanaM prayujyeta ? / " iti prAcInAH / tatredamucyate- ! grahaNe'pi kacijjAtyAzrayaNaM siddham, yathA-corayantaM prAyuktenAyaM nyAyo niyamarUpaH, tena varNagrahaNe sarvatra jAtigrahaNameveti ! tyarthe'cUcuradityatra NijAtirAzritA / tathAhi - 'corI' iti niyamAnAzrayaNAt kvacid vyaktipakSamAzritya prayoganirvAha- svArthaNyantAt punarhetumaNNAvadyatanIdipratyaye "Ni zri0" sambhavAnyAyAnityatvasyAzrayaNe phalAbhAvAt / yadyapyaniyame / [3. 4. 58.] iti GaH atra GAt pUrvaM NidvayamastIti yo 30 niyamakAritvaM nyAyAnAM svabhAvasiddhaM tathApi yatra loka-giparastadavyavahitapUrvo dhAturnAsti, yazca NirdhAtoranantaro 70 vyavahArasAdhAraNaH zAstravyavahArastatralokava deva vyavasthocitA / nAsau GaparaH, pareNa NinA vyavadhAnAditi "upAntyasyAsamAna 0" tathAhi - loke ghaTo dravyamityukte ghaTatvAvacchinneSu sakalaghaTeSu [ 4. 2. 35.] ityAdinopAntyasya hrasvo na prApnoti, dravyatvaM vijJAyate, ghaTamAnayetyukte ca ghaTatvAvacchinnasakala- "NeraniTi" [ 4. 3.83. ] iti Nilope kRte tu samAnaghaTAnayanAsambhavAdekA ghaTavyaktirevAnayanakarmatAM prApnoti, lopitvaM bhavatIti tathApi na hasvaprAptiriti "upAntyasyA35 tathA yatra jAtipakSeNa lakSyasiddhistatra jAtipakSAzrayaNaM, yatra samAna 0 [ 4. 2. 35. ] iti sUtre 'Gapare NitvajAtyAzraye 75 ca vyaktipakSeNa lakSyasAdhanaM tatra tadAzrayaNamityasyAJjasyena pare' ityarthasyAzrayaNAnna doSo bhavati / evamarthe samAzrite ca sakalArthasAdhakasya mArgasyaivehAzrayaNamiti na nyAyAnityatvaM pUrvaNilope kRte'pi nAsamAnalopitvakSatirNitvajAtyAzrayasya jJApatrena sAdhanIyam / ata evAnayoH [ jAti-vyaktipakSayoH ] | nimittatvena grahaNAt, peranyasya samAnasya lopa eva hi samAnazAstre lakSyAnusAraM sammatatvamiti "audastAH svarAH " lopitvamAzrIyate tacca yathA- kalimAkhyadacakala dityAdau 40 [ 1.1.4. ] iti sUtre vRhanyAse'pi spaSTamuktam, tathAhi - kalizabdasambandhina ikArasya " tryantyasvarAdeH " [ 7. 4. 8 80 1 106
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 7] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 53.] iti lope samAnalopitvaM bhavatIti tatra "asamAnalope ghaTatvaM sAmAnyamastIti nidhIyata iti yAvata , tatra gavAdayaH 40 sanballadhuni De"[.1.63. iti sanvatvaM tannimittaM ca "sa. zabdA bhinnadravyasamavetAM jAtimabhidadhati / pratyAtma bhinna nyasya" [4.1.59.] itItvAdikaM na bhavati, prakRte'cUcuradityatra | gavAdivyaktile samavAyena vartamAnAM gotvAdijAtimabhidhayA ca Nau samAnalopitvAbhAvenopAntyahasvatve tadanu ca dvitve | vRttyA pratipAdayanti gavAdayaH zabdAH, tasyAM jAtau zabdazakya5"laghordI?'svarAdeH". 1.64.] iti dIrdhe sati rUpaM | tvena gRhItAyAM tatsamavAyAt tadavacchinnaM dravyamavinAbhAvAsiddhyati / kecit tu-"upAntyasyAsamAna." [4. 2. 35.] | cchabdajanyapratItiviSayo bhavati / zuklAdayaH zabdA guNasamavetAM 45 ityatrApi varNagrahaNameva, Nau sarvatra varNamAtrasyAvaziSyamANa- | jAtimAcakSate, guNe tu zukta rUpamityAdau tatsambandhAt [tAdRzatvAditi varNasamudAyagrahaNAbhAvena nopalakSaNatayA varNagrahaNasya jAtisamavAyAt ] pratyayaH [ jJAnam ], dravye 'zuklaH paTaH' vyAkhyAnasyedaM phalam" iti kathayanti, tanna-zAstre samuccAri- ityAdau sambandhisambandhAt [tAdRzaguNatvajAtisambandhiguNa - 10 tasya rUpasya gRhyamANatvavyavahAraucityAt, zAstre ca Nitvena | samavAyAt ] pratyaya utpadyate / saMjJAzabdAnAmapyutpattiprabhRtyA grahaNa na tu barNatvena, NitvaM ca na varNavyApyo dharmaH, yathA- vinAzAt piNDasya kaumAra-yauvanAdyavasthAbhede'pi sa evAyamitya-50 idatvasya varNavyApyadharmatvAbhAvena varNavidhitvAbhAvAt tadAzraye bhedapratyayanimittA DitthatvAdikA jAtireva vAcyA / kriyAsvapi vidhau sthAnivadbhAvo bhavati, anyathA 'agrahIt' ityatreTo | 'paThati, paThataH, paThanti' ityAdivabhinna pratyayasyAnugamAt tatrApi dIrghatve tasya sthAnivadbhAvo na syAditi "iTa Iti" [4.3. jAtirasti saiva vAcyA / itthaM ca jAti-guNa-saMjJA-kriyeti 1571. 1 iti sijlopo na syAt, paramiDAzrayasya silopasya caturvidhazabdAnAM jAtireva vAcyA, vyaktistu jAtyavinAbhAvA varNavidhitvAbhAvena sthAnivadbhAvo bhavatyeva; evamevehApi, dAkSiptA kAryAnvayamatI bhavatIti / vyaktivAdinastu-"zabdasya 55 NigrahaNaM na varNagrahaNam , api tu varNasamudAyagrahaNameveti | vyaktireva vAcyA, AnubhavikatvAdanupapattipratisandhAna vinApi varNagrahaNapadasyopalakSaNatayA varNasamudAyagrahaNaparatve'pi svIkRta pratIyamAnatvAt , kriyAdyanvayasya tatraiva sambhavAt , tasyA evaM evAtra prakRtanyAyapravRttiH saMbhAvyate, nAnyatheti, vizeSo | prAdhAnyena pratIyamAnatvAcca / jAtestu zakyatAvacchedakatvenAzraya20 vivaraNe spaSTIkRtaH // 7 // NAnnAnantyAdidoSAvakAzaH" ityAdyAhuH / vistRtaM caitad vaiyA karaNasiddhAntamajaSAyAM nAgezabhaTTena / tathA ca "smRtidvaidhaM tu 60 zvarNagrahaNe jAtigrahaNam // 7 // yatra syAt tatra dharmAbubhau smRtau" iti nyAyAd vyAkaraNazAstra ta0--*pratyartha zabdanivezaH* iti nyAyAdyAvantaH padArthA | ubhayoreva pakSayoH parigrahaH / taduktaM mahAbhASye'pi paspazAhikeviziSTa guNakriyAdiviSayatayA vivakSitAstAvatAM zabdAnAmekaikArtha- | "kiM punarAkRtiH padArtha Ahokhid dravyam ? ubhayamityAha, bodhana viratAnAM prayogaH kartavyo bhavati / tathA ca yatrAneka- kathaM jJAyate, ubhayathA hyAcAryeNa sUtrANi paThitAni / AkRti 25 guNavanto bhinnAH padArthA bubodhayiSitAstatraikazabdaprayoge kRte'ne- padArtha matvA "jAtyAkhyAyAmekasmin bahuvacanamanyatarasyAma" 65 keSAM padArthAnAM grahaNaM naiva prApnoti, tathA ca yatra kaJcidU varNamuccArya | [pA. sU. 1 2. 59.] ityucyate / dravya padArtha matvA kimapi kArya vidhIyate tatra tasyaiva tadguNakasyaiva kArya syAnnAnyeSAM / "sarUpANAm" [pA0 sU0 1.2.64.] ityekazeSa Arabhyate" dezakAlaguNabhinnAnAM varNAnAmiti tatsiddhyarthamayaM nyAya iti / iti / ayamAzayaH-sakalazAstravyavasthA ekatarapakSAzrayaNena na vRttau pratipAditam , pradarzitazca tatra varNabhedaprakAraH, svIkRte / siddhayatIti pakSadvayAzrayaNameva yuktam / etacAcAryapANininA'pi 30 cAtra nyAye tajAtIyasakalavarNagrahaNasiddhiH / ayaM ca nyAyo na sUcitamevobhayapakSAbhiprAyakasUtra kurvatA, tathAhi-"jAtyAkhyA-70 navInaH, kintu lokaprasiddhajAti-vyaktipakSadvayamadhye'nyatarapakSa- | yAm" [1. 2. 59.] iti prathamena sUtreNa jAtau vAcyAyAM parigrahamAtrapratipAdakaH / ayaM ca jAti-vyaktipadArthavAdInAM tasyA ekatvenaikavacanasya prayoga prApte bahuvacana vidhIyate. yathAsaMkSipta AzayaH-tatra jAtivAdina AhuH-jAtireva zabdena | 'sampannA nauhyaH' iti / vyaktimatra padArtha yadi manyeta, tarhi pratipAdyate vyaktInAmAnantyAt sambandhagrahaNAsambhavAt |vyktyo | vrIhivyaktibAhulyAd bahuvacanaM svabhAvata eva siddhamiti vyarthameva 35 hi na kenacidiyattayA paricchettuM zakyante, tatparicchedAbhAve ca | sUtraM syAt / evaM vyakti padArtha matvA ekazeSa Arabhyate, 75 tayA tayA vyaktyA saha tasya tasya zabdasya vAcyavAcakarUpaH / anyathA jAto padArtha tasyA ekatvAdekazabdasyaiva prayoge siddhe sambandho na grahItuM shkyte| sA ca jAtiH sarvavyaktiSvekA- ekazeSavidhAnasya vaiyarthyameva syAt , vyaktI padArthe tu vyaktInAM kArapratyayadarzanAdastItyavasIyate, pratighaTavyakti 'ghaTaH, ghaTaH' | bahutvena prativyakti zabdaprayogaH syAdityekazeSa AvazyakaH / na ityevamekarUpameva jJAnaM dRzyata iti sarvAsu vyaktimvanugataM kimapi | ca jAtipakSe'pi bhinnArthAnAM samAnarUpANAmekazeSArtha sUtrasyA
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyau 7-8] Viralwwinni vazyakatvam , anyathA 'akSA bhujyantAM bhajyantAM dInyantAm' parigraha iti tAsa vyaktInAM paurvAparyamAdAya lakSyasiddhiriti ityAdI vibhItaka-zakaTAGga-devanAzavAcitvenAnekArthasyAkSazabdasyai- * badanti // 7 // kazeSo na syAditi vAcyam, tAvatISvakSatvajAtiSu kAJcideko / jAtiM svIkRtya tasyA eva zabdavAcyatve paramparayA'tra vyaktipratyaya / *varNaikadezo'pi varNagrahaNena 5 iti svIkAreNAdoSAt / jAto na jAtiriti naiyAyikAnAM gRhyate // 8 // mataM. na vaiyAkaraNAnAm, anavasthAbhiyA hi jAto jAtine si0--dvidhA hi varNA dRzyante-samudAyarUpA avayava-45 khIkriyate taiH, kintu nAsmAkaM sarvamyAM jAtA jAterastitva- pAtra stitva- rUpAzca, tatra samudAyarUpAH sandhyakSaratvena prasiddhAH dIrghAdayazca mityAgrahaH, yatra kvacidavacchedakatayA sA'vazyakhIkaraNIyA avayavarUpAzca pratyekamakArAdayo hrasvA vyaJjanAni ca; evam tAvataiva vidhAmAt / vispaSTaM cedaM sarva "sarUpANAm" [pA0 RkAra-lakArAvapi varNasamudAyatvena prasiddhI, RkAramadhye hi 10 sR0 1.2. 64.] iti sUtre bhASya kaiyttyoH| prakRtamanusarAmaH- ardhamAtro repho'gre pazcAca turIyaH svarabhAgo'sti: evamtathA ca jAti-vyaktipakSayordhyAkaraNazAstre yathAlakSya vyavasthita- lakAre'pi lakAraH svarabhAgazca / yatra ca dvimAtriko RkAra-50 rUpeNa svIkAra iti varNagrahaNeSu jAtipakSa evAzrayaNIya iti lUkArI tatra rephadvayaM ladvayaM ca, ziSTaH svarAMza iti vanyat / prakRtanyAyaprayojanam / uktazca varNagrahaNeSu jAtigrahaNapakSaH ' spaSTaM caitat "luta 3-la-lubhyo vApa1.2.3.) iti sUtre "aiuNa" [pA0 sU. 1.] iti sUtravyAkhyAnAvasare bRhadvattAvapi, prAcAM ca prAtizAkhyakArAdInAM matametat / tatra 15 mahAbhASyakRtA'pi / tatra pUrva vyaktivAdimatenAkArAdInAM tanAkArAdAnA ye samudAyarUpA varNAsteSAmavayavAH pArthakyena gRhyante varNAnAM bhedaM saMsAdhya pakSAntareNa jAtipakSeNa ] samAdhAna- nayeti sandehe loke'vayavAna pArthakyena grahaNa na dRSTamiti 55 muktam / itthameva lakSyAnurodhAdubhayoH pakSayoH parigrahaH, loke'pi tatsAmAnyAdihApi na grahaNamiti prApte'yaM nyAya Arabhyate, tathA darzanAt, pradarzitazca laukikavyavahAre pakSadvayaparigraho tatazca samadAyarUpasya varNasyaikadezo'pi varNagrahaNena-svatantravRttAveva, tathaiva viziSTavarNasamudAyaspaNi grahaNe'pi jAtipakSA varNatvena gRhyate iti siddhaM bhavati, tena pralIyamAnamityAdau 20 ayaNena nirvAhaH, vyAkaraNe sarvatrobhayapadArdhavasyA cAruktatve'pi . [pa yathA "svarAt" [2. 3. 85.] iti prApta NatvaM "raghuvarNAnno yatra yena pakSaNa lakSyasiddhistasyaivAzrayitumabhimatatvAt / 5 / Na." [2.3.63.] iti sUtre'lacaTatavargetyAdiparyaMdAsAna 60 " evaM cAtratyavarNagrahaNasya varNasamudAyarUpopalakSaNaparatvena vyAkhyAnaM 1 bhavati tathA praklapyamAnaM pazyetyAdAvapi lakAravyavadhAna ant nAvazyakam , "jAtivyaktibhyAM ca zAstra pravartate" ityAcArya mAzritya NatvaM na bhavati / asya ca nyAyasya praklapyamAnamityAdivacanena vinA'pi tathA-vyAkhyAnaM "Ni'grahaNasya jAtiparatayA lakSyAnurodhAdevAzrayaNam / kiJcAgre samudAhiyamANabRhaddatti25 vyAkhyAtuM zakyatvAt / ata evaM "upAntyasyAsamAna." . granthenApi kvacid varNakadezasya varNagrahaNena grahaNamiti vijnyaayte| [4.2.35.] iti sUtravyAkhyAyA-"vadati sma vINA, taaN| tathA hi-varNaikadezasya varNagrahaNena grahaNAt 'kRtaH kRtavAn'65 prAyukta parivAdakaH, tamapyanyaHprAyukta-avISadad vINAM parivAda- ityAdau "radAdamarchamadaH ktayordasya ca"[4.2.65.1 iti keneti tu NijAtyAzrayaNAt siddham / ityuktaM bRhadvRttI, na tu ' satreNa tasya nAdezamadbhAvya tatroktam-RkAraikadezarUpasya tatrAsya nyAyasya caco kRtA / "upaantysyaasmaan0"| 4. 2. rephasya repharUpavarNagrahaNenAgrahaNAt ktasya to navaM na, "raphAt 3035.] iti sUtrasthAnIye "NI cadhupadhAyA havaH" [pA0 pareNa svarabhAgena vyavadhAnAda vA" iti, yadi ca kvApi varNeka sR. 7. 4. 1.] iti sUtre mahAbhASye ca avIvadad vINA dezo varNagrahaNena na gRhItaH syAt tarhi prakRte natvaprAptizava 70 parivAdakenetyAdisiddhaye "NeNicyupasaMkhyAnaM kartavyam" iti / nAma vacanamevArabdham , tatra jAtipakSAzrayaNena nirvAhazca nAgezena / nAgazana [varNakadezasya varNagrahaNena grahaNe'grahaNe ca ] prakRte natvAbhAva khaNDitaH, tathAhi--"yattu-NyAkRtinirdeSTavyeti, tanna-jAteH / upapAditaH 1 tathAhi-yadi varNakadezo varNagrahaNena na gRhyate 35 pAvApayAbhAvana 'capara' iti vizaSaNanAtra vyAktapakSasyavA- tarhi rephAt paratvAbhAvenaivAtra matvAprAptiH, atha yadi gRhyata zrayaNAt" iti / ayamAzayaH-'Dapare Nau' ityasya 'Dapare Nitve' ityacyate tahi tadIyaH svarabhAgazca praktasvaravilakSaNa eva, 73 ityoM jAtipakSAzrayaNe syAt, na ca NitvarUpayA jAtyA lasya saca madhye patita iti tathApi na natvaprAptiriti / etenAnyatra pauvoparya sambhavatItyatAdRzasthale jAtipakSAzrayaNaM na yuktamiti sati prayojane tasya [varNakadezasya ] varNagrahaNena grahaNaM bhavitaM tadartha vacanamevArabdhavyam / atra jAtipakSAzrayaNavAdinastu zaklotIti spaSTamevAveditaM bhavati, "rakhavA".3.63.] 10 jAtipakSa ityasya jAtyA vyaktanirdeza iti tajAtIyAnekavyakti- ityantra rephAt pRthagRkArasya grahaNAcAgrahaNapakSo'pi sUtrakArAbhi
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 8] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 109 mata ityAyAti / vastutastu-agrahaNapakSa eva zAstrakRtAM vizeSa- ikAro dIrghatvaM pratipadyate, evamekArastho'pIkAraH 'ana indra' sammata ityAdikaM vivaraNe vizeSato vivecitam / yadyapi ityAdau savarNadIrghatvaM pratipadyateti grahaNapakSAzaGkAbIjam / agra"raSAbhyAM noNaH samAnapade" [pA0 sU0 8. 4. 1.] iti / haNapakSAzaGkAbIjaM tu-tirohitatvAdavayavAnAM samudAyakAyeM va sUtrayatA, kSumnAdigaNe NatvapratiSedhArthaM ca 'nRnamana' 'tRmoti' pAratacyAt svakAryasyAprayojakatvAnnarasiMhavajAtyantarayogAd 5 grahaNe kurvatA ca pANininA grahaNapakSa evaM sUcito bhavati, varNAntarasArUpyamAtreNa tatkAprivartana miti kaiyaTAzayaH / tataH 45 tathApibhASyakArAdInAmagraha gapakSa eveSTa iti spaSTaM tatraiva // 8 // "kazcAtra vizeSaH" iti prakramya grahaNapakSasvIkAre sandhyakSare *varNekadezo'pi varNagrahaNena gRhyate // 8 // samAnAkSaravidhipratiSedhasya, dI. hrasvAzrayavidhipratiSedhasya, svarata0-ayamarthaH pAtaJjale mahAbhASye vizadayya vivecitaH / dvayanimittakavidhipratiSedhasya ca vaktavyatvamAkSipya, lokadRSTAntetatrAgrahaNapakSa eva ca siddhAntitaH, tathA hi-pratyAhArAhike nAvyapavRktAvayavanibandhanakAryAbhAvaM prasAdhya sandhyakSareSu cAvaya10 tRtIyamAhezvarasUtravicAraprasaGge-"idamatra vicAryate-ya pate vaNeSa vasya pRthakirdiSTAvayavAntarebhyo bhedaM cAzritya grahaNapakSoktadoSo. 50 vaNaikadezA varNAntarasamAnAkRtaya eteSAmavayavagrahaNena grahaNaM : ddhAreNa sa pakSaH samarthitaH / ayamAzayaH-sandhyakSarAdInAmAsyAd vA navA ? iti / kutaH punariyaM vicAraNA ? iha samudAyA kArAdInAM cAvayavA yadi pRthag gRhyarastarhi tantra samAnadIrghatvAapyupadizyante, avayavA api, abhyatarazca samadAye'vayavaH ' dIni prApnuvanti, yathA-'agne indram , vAyo udakam, etayoH tadyathA-vRkSaH pracalan sahAvayavaiH pracalati, tatra samudAyastha samAnadIrghatvam / evam-Alya pralayetyAdau hrasvAzrayatAgamaH, 15 syAvayavasyAvayavagrahaNena grahaNa syAdA na veti jAyate vicaarnnaa"| tathA vAcA taratItyAdo dvikharanimitta ikaNa ca prApnotIti teSAM 55 iti / ayamAzayaH-AkArAdayo varNA vanAdivat saMghAtapAH pratiSedho vaktavya iti doSa Apatita iti na zaGkayam, yato anAdirUpapratyabhijJAnAt krameyopalambhAca. aicaH [aiau yathA 'talaM na vikretavyam , ghRtaM na vikretavyam' iti niSedhAnuityetayoH 1 plate tadavayavoridatoH pUtaH "tAveca idatosAraM sarSapebhyo gobhyazca pRthagbhUtasya tailasya ghRtasya ca vikrayo na [pA0 sa0 8. 2. 106.1 iti sUtreNa vihitaH, tathA ca teSu' kriyate, kintu telasahitAH sarSapAdayo ghRtasahitA gAvaca kAmaM 20 prAgakAraH pazcAdidutAviti vijJAyate / khamate'pi "praznArthI-vikrIyante, tathA'vayavAnAM pArthakye'pi samudAyasthitAyayaveSva- 60 vicAre0" [7.4.102.] ityanena sandhyakSarasyAdibhUto'kAra vayavAzrayo vidhine bhaviSyatIti doSAbhAvena grahaNapakSo nirdussttH| eva plabate / sarvathA teSAM samudAyarUpatvam 'e ai tu kaNThatAlavyA' / yadi ca sandhyakSareSu 'ai au' ityanayorakArekArayorakArokArayoityAdizikSAvacanaitha, avayavakamakRta eva sthAnakramastana pratIyata vyapavargasya spaSTamupalabhyamAnatvena tatra tadAzrayakAryaprasaGgazaGkA ityavagantavyama. nokasya varNasya sthAnakrameNotpattirataH saMghAta- cet ? tarhi sandhyakSareSu pratIyamAnayoravayavayoH svatantratadvarNA25 rUpAste iti siddham / evaM RkAra-lakArayorapi reph-lkaar-| pekSayA prayatnabhedAt tayoH pArthakyena tatra samAnAzrayavidhyAdInA-65 sadRzAkyavau, tatra kevalavarNakAryamavayaveSu bhavati na veti vicaarH| mabhAva iti / tadevam-AkArAdisthasyAvayavasya bhedenAgRhyamANatatra samudAyapare nirdeze sannihitA apyavayavA nAntarIyakatvA- * tvAdagrahaNam ,sandhyakSareSu prayatnabhedAdagrahaNam , RkArasthastu reko dejA sandhyakSarA disaMjJA na labhante, avayavapare ca nirdeze . bhedena pratibhAsAd gRhyata iti vivekaH / itthaM grahaNapakSa pratipAdyasamudAyo na saMjJAbhAk, yathA mahezvarakRtasUtre hayavaretyAdA- "athavA punane gRhyante" iti samudAyaikadezAnAM pArthakyenA. 30 vanackasya halo [asvarasya vyaJjanasya ] duHkhenocAryatvAt taiH grahaNapakSa utthApya siddhaantitH| tatredamasya pakSasyotthAnavI jam-70 saha nirdiSTo'pyakAro'nyatra ["aiuNa" sUtrAdo] prAdhAnyena : vastutaH sandhyakSarAdIni narasiMhavad' bhinnAnyetra, yathA-narasiMhe nirdezAt 'halA'disaMjJA na labhata iti dadhyatreyAdAvanacka eva / na naratvavyavahAro na vA siMhatvavyavahAraH, kintu vilakSaNajAtI[asvara' eva yAdezaH] yaNAdezaH pravartate, tatrAvayavAnAmasatyA- yatvavyavahAraH, tathA sandhyakSarAdInAmapi / sAdRzyAt sandhya mAyejAdisaMjJAyAm ejAdisthAnIyA ayAdayaH samudAyAdezA: kSarAvayaveSu akArAdayaH pratyabhijJAtatayA pRthagupalabhyamAnA api 35 api nAntarIyakatvAdavayavAn nirvartayanti / evaM sthite 'agne, na santyeva, sandhyakSarANAM cAkSarasamudAyarUpatvaprasiddhirapi bhrAnti-75 indraH' ityAdau yatrAvayavakArya [ dIrghaH] samudAyakAya ayA- mUleveti / tathA ca bhrAnsyaiva grahaNapakSaH samupasthApito na tAttvika . dezaH ca prApnoti, tatrAntaraGgatvAt tatra ca sAkSAduktatvAt ' iti bhAvaH / agrahaNapakSe ca RkArasthasya rephasyA'pi pArthakye. pratyakSatvAcAvayavakArya dIrgha prasaGgaH, avayavAvagatipUrvakatvAddhi ' nAgrahaNe AnRdhurityAdI nAgamArtha tatra RkAragrahaNasya kartavyatvaM samudAyakAryasya samudAyakArya bahiraGgam / ayAdInAM cAva- ' syAt, NatvArtha ca RkAragrahaNa Natvavidhau karttavyaM syAt, 40 kAza:-agna AyAhIti, tatra yathA-dadhIndra ityAdau dadhizabdastha- ! kRpadhAto rephasya lAdezArtha ca RkAragrahaNaM karttavyaM syAditi 40
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyolAse nyAyau 8- 9] doSAnudbhAvya tatra tatra jJApakAdinA kArya prasAdhyAgrahaNapakSaH samarthita iti / svamate ca- AnRdhaturityAdau nAgamArtham "anAto nacAnta RdAdyazausaMyogasya " [ 4. 1. 69 ] iti sUtre RdAdigrahaNaM kriyata eva NatvArthaM ca " raSRvarNAt 0 " B[ 2. 3. 63. ] iti sUnne RkAragrahaNamapi kriyate, kRpyAtoRkArasya ca lakAra eva vidhIyate "R-ra-la-laM kRpo'kRpITA - diSu" [ 2. 3. 99.] iti sUtreNa / tathA cAgrahaNapakSa eva sUtrakArAbhimata iti pratibhAti / yaca "radAdamUrccha madaH " [ 4. 169 ] iti sUtravRttau - "rephAt pareNa svarabhAgena 10 vyavadhAnAd vA" iti samAdhAnAntaramuktaM tadapi grahaNavAdimatasAdhAraNyena prayogasAdhutvasamarthanAyaiva na tu tena grahaNapakSa AcAryasya sammata iti pratipAdayituM zakyaM tatra tatra RkAra- |[2.1 12. ] ityatratya 'prAk cAko' grahaNasya sArthakyAya pAThAdivaiyarthyaprasaGgAt / tathA ca kevalaM praklRpyamAnamityatra gatvA | jJApitasyAsya nyAyasya 'sarvake' ityAdI jaza ikAravidhAnam, bhAvamAtraprayojana eva grahaNapakSaparo'yaM nyAyaH samAzrIyata iti | 'uccakaiH' ityAdAvavyaya saMjJA vidhAnamityAdibahuphalasattvena prakR15 pariziSyate / tatra ca spaSTata eva lazrutervidyamAnatvAd vinA'pi | te'pi * kRte'nyasmin ityAdinyAyasya svAbhAvikapravRttyA nyAyaM NatvAbhAvaH setsyatyeveti nArtho'nena nyAyena, vizeSasya pUrva bhAdau kRte'pi rUpasiddhayarthamudAharaNaM na doSAyeti 55 kasyApi vidhAnAbhAvAditi pratibhAti // 8 // dhyeyam / vizeSazva vivaraNe spaSTaH // 9 // jJApite cAtra nyAye'kUsahitasyAdezavAraNArthaM 'prAkU cAkaH ' 40 iti sArthakam / phalaM cAsya 'aruNat' ityatraikasmin zre'ntaH| patite'pi dhAtutvAnapAyAt tataH prAgaDAgamaH; atRNodityazra ca ne Iti cAntaH patite'pi tadgrahaNenaiva grahaNAt tataH pUrvamaDAgamazva siddha:, apratyayAt pUrvaM tu nADAgamaH kartuM zakyate *kRte'nyasmin dhAtukArye pazcAd vRddhistadvAdhyosT ca iti 45 nyAyAt; tathA ca dhAtukArye bhAdau kRte evADAgamo na tataH pUrvamiti teSu kRteSu dhAtoH svarUpasya bhajyamAnatvena nyAya vinA'DAgamo na syAt / yadyapi tanyAyavyAkhyAvasare'TaH pazcAt pravRtyaMzasyAnityatvaM vakSyate, tathA ca tenaiva pUrvamaDAgame pazcAt bhAdau prakRte doSAbhAvastathApi "tvamahaM sinA0 " 50 | * 110 *tanmadhyapatitastadbrahaNena gRhyate // 9 // *tanmadhyapatitastagrahaNena gRhyate // 9 // / si0 - taditi prakRte gRhyamANamucyate, tathA ca cikI- ta0 - ak taddhitapratyayaH zrAdaya AkhyAtaviSayAH pratyayAzca 20 rSitavidhi | gRhyamANazabda madhyapatitaH - zAstreNa tanmadhya- prakRtermadhye bhavanti teSu kRteSu ca prakRteH sakhaNDatvapratItyA tatra pAtitvena vihitaH pratyayAdiH, tadrahaNena-tagrAhakeNa zabdena tatra tattacchabdairvidhIyamAnAni kAryANi na syuH, yathA - 'sarvake' 60 gRhyate - bodhyate iti nyAyArthaH / yathA nadI kAcid gaGgAM ityatra 'sarve' ityarthe [ svArthe ] sarvazabdAt "tyAdisarvAdeH 0" praviSTA gaGgAmhaNenaiva gRhyate, yathA vA devadattA madhyastho gabha [ 7. 3. 29. ] ityaki taMtra taddhitAntatvAnAmatve punarjasi devadattAgrahaNenaiva gRhyate loke tathA zAstre'pi gRhyamANazabda- "jasa i: " [ 1. 49] iti jasa ikArAdezo na syAt, ucca25 madhyapatito varNAdistacchabdenaiva gRhyate na tu bhinnatvenetirityavyayAdaki - uccakairityatra serlug na syAt, aruNadityAdI bhAvaH / tathA ca dhAtvAdermadhye zrAdipratyaya ekasminnanekasmin vihite dhAturUpApAyAt tasyADArAmo na syAt, abhinastva- 65 vA patite tasya dhAtutvAdivyavahAraH syAdeva na tu pratyayasya mityAdA "seH saddhAM ca sva" [4, 3. 79. ] iti ruzca madhye pAte tasya khaNDitatvabuddhyA kapAladazA mApannasya kala- na syAt, tathA caiSAM kAryANAM siddhayarthamayaM nyAya: svIkriyate / zAderjalA haraNAdAviva dhAtvAderdhAtutvanimittakakAryAdau yogya- "yena vidhistadantasya " [ 1 1 72. ] iti pANinIye sUtre 30 tvAbhAvaH anena nyAyena tatra khaNDitatvabuddherajananAt / itthaM ca mahAbhASye prakaraNavazAdeSAM kAryANAmabhAvamAzaGkaya tatra " tadalokadRSTAntena siddho'pyayaM nyAyo jJApakenApi sAdhyate, ntAntaprahaNam" iti samAdhAya vyAkhyAya ca tadantAntapadaM prakR- 70 tathAhi - "svamahaM sinA prAkU cAkaH " [2. 1. 12. ] iti ' tasarvalakSyAnukUlam, tatra kliSTakalpanAM kAcidAlokya- "tadekasUtre 'prAkU cAkaH' iti vacanamevAsya nyAyasya jJApakam / dezavijJAnAd vA siddham' iti vArtikamuktam, vyAkhyAtaM catathA hi- yuSmadasmadoH sau "tyAdi - sarvAdeH svareSvantyAt | "tadekadezavijJAnAd vA punaH siddhametat, tadekadezabhUtasta88 pUrvo'kU" [ 7. 3.29] ityaki 'yuSmakad asmakad' grahaNena gRhyate, tadyathA gaGgA yamunA devadatteti, anekA nadI ityetayoH sthAne tvamahamAdezau mA bhUtAmiti prAk cAka gaGgAM yamunAM ca praviSTA gaGgA-yamunAgrahaNena gRhyate, tathA deva- 75 ityucyate, yadi cAki sati tayorbhinnatvena grahaNaM syAt tadA dattAstho garbho devadattAprahaNena gRhyate / " iti / punaH zaGkitam - tayostvamahamAdezau svata evAprAptAviti tadvAraNAya 'prAk " viSama upanyAsaH, iha kecicchandA aktaparimANAnAmarthAnAM cAkaH' iti vyarthameva vyarthIbhUtaM ca tadetasyAyaM jJApayati, vAcakA bhavanti ya ete saMkhyAzabdAH parimANazabdAzca paJca
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyolA se nyAya 9-10] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / / saptati, ekenApyavAye na bhavanti, droNaH khArI ADhakamiti / [ nyAya ] svIkArasya tacchaGkA kAraNatvokterasaGgatyApatteH / athamAnaivAdhike bhavanti, na nyUne / kecid yAvadeva tad bhavati tAva- zayaH- bhiddhAtoH paJcabhyA madhyamapuruSaikavacane 'mindhi' iti devAhu:- ya ete jAtizabdA guNazabdAzca tailaM ghRtamiti, khAryA rUpaM bhavati, tatra he : "hu-dhuTo herdhiH" [ 4.2.83.] iti mapi bhavanti droNe'pi / zuko nIlaH kRSNa iti himavatyapi dhirbhavati, tatra 'bhindu - hi' ityavasthAyAM "tyAdi sarvAdeH 0" 5 bhavati vaTakaNikAmAtre'pi dravye / imAzcApi saMjJA aktaparimA [ 7. 4 29. ] ityak anena dhitvaM ca prApnoti, tatra para 45 NAnAM dravyANA kriyante, tAH kenAdhikasya syuH" iti / aya- tvAdaki kRte dhitvasyAprApyA 'bhindhaki' iti rUpaM na syAditi mAzayaH - paricchinnaparimANavAcakAH zabdA yathA nyUne'dhike ca bhASyakRtaH zaGkA / tadvIjaM ke cinnirdizyamAna hizabdAbhAvaM na pravartante tathA dhAtvAdayo'pi zabdAH paricchinna [ niyatAnu- kathayanti kecit tanmadhyapatitatvAbhAvam / tatra tanmadhyapatita* pUrvI ] zabdamAtravAcA iti bhinnAnupUrvIke zabde kathaM pravRttAH tvAbhAvavAdinAM mata eva tanmadhyapatitatvalakSaNe tRtIya sambandha10 syuH / gaGgAdayazca zabdA stailAdizabhavajjAtipravRttinimittakA iti nivezaH, tathA sati "tyAdi sarvAdeH 0 " [ 7.4. 29. ] ityAdinA 50 nyUne'dhike ca pravartate iti na tena dRSTAntenAyamarthaH sAdhayituM tyAdi - sarvAderako vidhAnena 'bhind hi' paryAptamukhyoddezyatA nirUzakyate iti / tataH "evaM tarddhAcAryapravRttirjJApayati tadekadezabhUtaM / pitavidheyatAzrayasyaivAkaH sattvena, 'hi' paryApta mukhyoddezyatAnirUtagrahaNena gRhyate" iti / ityevaM jJApakaM svamatAnusAramupanyasya pitavidheyatAzrayatvAbhAvena tanmadhyapatitanyAyena 'iki' zabdasya nyAyo'yaM sAdhitaH, tatra tanmadhya patitazabdasya sthAne tadekadezabhUta ! hizabdatvAsambhava iti / anye tu nirdizyamAnahizabdAbhAvAdeva 15 iti padaM nyAyazarIre nivezitametAvAneva vizeSaH / tadekadezabhUta- / ghitvaM na prApnotIti bhASyAzaye nizcite tadarthaM tRtIya sambandha- 55 padaM ca tanmadhyapatitasamAnArthakamiti kaiyaTAdibhirvyAkhyAtam / nivezaklezo vyartha eva / "ajJAtArthApekSatayA bahiro, tatrAnekadoSaparihArAya tanmadhyapatitatvamityaM pariSkriyate tadvi | antara dhitvamiti pUrvadhitve tato'k" iti navInAH / athavA ziSTatvaM tanmadhyapatitatvaM vaiziSyaM ca svaghaTakapUrvatvasvaghaTaka- | " herdhiH" ityubhayorapi sthAnyAdezayorikAra uccAraNArthaH, varNaparatva-svaparyAptamukhyoddezyatAnirUpita vidheyatAzrayatvaitatritayasamba- mAtrasyaiva sthAnitvamAdezatvaM ceti kRte'pyaki hakArasya dhuTaH 20 ndhena / yathA - atRNedityAdau zrAdeH dhAtuviziSTatvamasti yataH parasya sattvena tasya ca hizabdAvayavatvasyApi sattvena dhAdeza 60 khaM- dhAtuH, tadvaTako hakAraH, tatpUrvettvamapyasti, evaM svaM dhAtuH / iti samAdhAnamuktaM bhASye / evaM ca aruNadityAdau kRte'nyasmin | dhAtupratyayakArye iti nyAyasyAnityatvena pravRttyA kathaMcidvAraNasaMbhave'pi 'abhinastvam' ityAdau satvArthametannyAyAzrayaNasyAvazyakatvameveti svIkRte nyAye'ruNadityAdAvapi kRte'nyasmin 0* iti nyAyasya svAbhAvikyA pravRttyA pUrvaM nAdau kRte pazcAdeta 65 zyAyasahAyenADAgama iti na kimapi hIyate / asya ca nyAyasya lokajJApakobhayasiddhatvAdanityatvaM na dRzyate // 9 // * taddhaTakaH 'tR' iti zabdaH, tatparatvamapyasti tathA svaM dhAtuH, tatparyAptA yA mukhyoddezyatA- rudhAdigaNapaThitadhAtutvAvacchinnA, tanirUpitA vidheyatA 'na'niSThA, tadAzrayatvamapi tatreti samba25 ndhatrayeNa dhAtuviziSTatvaM tatreti tanmadhyapatitatvaM siddham / tRtIyasambandhanivezena jarna rAtIti 'janarA' iti zabdasyApi madhyasthanakAratve'pi jarAzabdatvaM prakRtanyAyena na bhavatIti na tasya jarasAdezaH, tatratyanakArasya svaparyAptamukhyoddezyatA nirUpitavidheyatAzrayatvAbhAvAditi kaiyaTAdimatam / navInAstu tRtIya30 sambandhasya kimapi na phalamiti kathayanti, 'janarA' zabde hi jarAzabdatvavAraNaM yat tasya phalamityuktaM tanna cAru, avyavahitotaratvasambandhena javiziSTarAtvasyaiva jarAtvapadArthatayA tasya prakRte kasminnapi kSaNe'satvena tanmadhyapatitatvAbhAvena nyAyena katha mapyAnayanAsambhavAt / ata eva "hu-jhalbhyo herdhiH " [ pA0 35 sU0 6. 4. 100. ] iti sUtre mahAbhASye- 'bhindhaki' ityatrA kaci kRte dhitvaM na prApnotIti nirdizyamAna hizabdAbhAvAdeva zaGkitaM, na tu tanmadhyapatitatvAbhAvAta, ata eva tatra mahAbhASyavyAkhyAvasare - yadyevamityasya 'yadi nirdizyamAnasyAdezAH' ityeva kaiyaTenApi vyAkhyAtam, anyathA [ tRtIyasambandhaniveze ] / / si0 --- AgamAH - bhagamatvenAtra zAstre prasiddhA bhavayavatvA- 70 vacchinnavidheyatA zrayatvavantaH, yadguNIbhUtAH -yasya guNAHyaguNAH, ayadguNA yaguNA sampannAH yadguNIbhUtAH, guNazabdo lakSaNayA'vayavabodhakaH, citrapratyayArtha AhAryajJAnam, bhUdhAtvartho'vivakSitaH, kapratyayArtho viSayatAzrayaH; tathA ca asAmA yannirUpitAvayavatvaprakArakAhAryajJAnanirUpitaviSaya- 75 tAzrayAH, [gRhyante'neneti grahaNam, tasya grahaNaM tagrahaNaM, tena tagrahaNena, gradhAtvarthI bodhaH, janakatvamanapratyayArthaH, bodhAsvayiviSayatvaM tatpadottaraSaSThyarthaH, gRhyanta ityatratyagradhAtvartha / 40 tanmadhyapatitatvAbhAvAdeva dhitvAprAptyA nirdizyamAnaparibhASA- bodhAnvayijabhyatvaM tRtIyArthaH, bodhasya ca viSayatAzrayavatta * AgamA yadguNIbhUtAstadvahaNena gRhyante // 10 // 111
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 10] mAnArthaikadezaviSayatAyAmanvayo nirUpitatvasambandhena, tathA / kasoH" [1.4.82.] ityaneneTi kRte seTo'pi vasoca] tasvirUpitaviSayitAvadbodhaniSTajanyatAnirUpittajanakatA- ruSAdezo bhavatyeva, anyathA tatreTaH zravaNaprasaGgAt tadartha vanirUpitajanyatvaviziSTabodhanirUpitaviSayatAzrayA iti tallopAya seTa evoSAdezAya vA yatnaH karaNIyaH syAt / nyAyArthaH / 'yadguNIbhUtAH' iti hi 'tadbrahaNena gRhyante' iti na ceTo nimittasya kvasoruSAdezenApahAre naimittikasyeTo'pyapavidheyAMze hetubhUtam , yatastadguNIbhUtAH tadavayavatvena zAstreNa hAraH syAt nimittAbhAve naimittikasyA'pyabhAva:* iti 45 bodhitA atastadvahaNena gRhyante iti bhAvaH / vizeSo vivaraNe * nyAyAditi vAcyam, tasya nyAyasyAnityatvAt sthAnispaSTaH / loke'pi hi devadattasyAGgAdhikye tadviziSTasyaiva deva- vadAvena nimittasadbhAvAd vA / "upasargAt suga-suba-sodattagrahaNena grahaNAcchAstre'pyavayavatvena bodhakAdyantazabdAbhyAM stu-stu-bho'vyapyadvitye" [2. 3. 39.] iti sUtre. vihitAnAmavayavatvasya siddhatayA tadviziSTasyaiva tahaNena 'vyapIti karaNenAyaM nyAyo'nityaH tena "ve skando10grahaNasyaucityAt / tathA ca yat kArya tadavayavarahitasyoktaM tat 'ktayoH" [2.3.51.] iti SatvavidhAyakasUtre skandagrahaNe- 50 kArya tasminnavayave satyapi tasya bhavatIti phalati / AgamA : nAdasahitasya skando'grahaNAd vyaskandadityAdau SatvaM na bhavaityanna bahuvacanaM ca lakSyabahutvAnurodhena, tathA ca yatraiko dvau tIti pratIyate, tathAhi-etacyAyasattve'sahitAnAmapi sugAtrayo vA AgamAH syuste sarve'pi tahahaNena gRhyante / tatraikA- 'dInAM tahahaNenaiva grahaNAd 'adhyApi' iti vyarthameveti tenAsyA gamaviziSTasyodAharaNaM yathA-praNyapataditi, anADAgamasahita- / nityatve khyApite vyaskandadityanADAgamasahitasya tasya skand15 syApi pateH patigrahaNena grahaNAt tasmin pare ne "nemA-dA0" : dhAtutvenAgrahaNAt SatvaM na bhavatIti prAJcaH / vastutastu 55 [2. 3. 79.] iti neno NaH siddhH| AgamadvayaviziSTasya : 'avyapi ityanenAsya nyAyasyAnityatvaM sAdhayituM na zakyate, yathA-praNyapanIpaditi, ana pranipUrvasya pateryaGlupi divi yataH "upasargAt sug" 2. 3. 39.1 ityAdisUtre "dhyAnADU:0" [1.3.78.] iti tallaki AdAvaTo | upasargAt paratvaM na dhAtorvizeSaNamapi tu sakArasya, tathAhinyabhyAnte vidhAnAdAgamadvayasahitasyApi pateH patigrahaNena / upasargasthAnAmyAdeH parasya sunotyAdeH saH So bhavatIti 20grahaNAt tasmin pare "ne-idA."[2.3.79.] iti no tadarthaH, aTi kRte cAkAreNa vyavadhAnAt sakArasya nAmyA-60 NaH siddhaH / atra yadyapi dvitvena yaH pakAro'dhiko janitastasya , deravyavahitatvaM nAstIti SatvAprAptau SatvArthamavyapItyAvazyaka. ca mAgamatvamiti tadviziSTasya grahaNamanena nyAyena na saMbhava- 'meva / evaM ca vyaskandadityatra Satvasya svata evAprAptiriti na tIti kathamantra Natvamiti zaGkituM zakyate, tathApi tasya tadarthaM nyAyAnityatvamAzrayaNIyam / yadi ca kvacidanityatvAdviHprayogamAtratvena svAgavAvyatirekAdagrimanyAyena [*svAGgama- zrayaNamAvazyakameva tarhi "zrato ma Ane" [4. 4. 114.] 25 vyavadhAyi ityanena] grahaNAna dossH| AgamatrayaviziSTasya | iti sUtreNa mAgamavidhAnasAmatha yathA-'praNyayayaMsIt' iti atra pranipUrvasya yameryaGlupi kalpanIyam / tathAhi-'zayiSyamANa' ityAdI mAgame vihite adyatanIdipratyaye'DAgama-mbAgama-sAgametyAgamatrayasahitasyApi tasya cAkAragrahaNenaiva grahaNAt "samAnAnAM tena dIrghaH" yamo dhAtutvena tasmin pare "akAkhAdyapAnte pAThe vA" [1. 2. 1.] iti dIrdhe zayiSyANa ityeva prayogaH syAditi [2.3.80.] iti nenoM NaH siddhH| asya nyAyasyArtha mAgamasya vaiyarthya spaSTameva, vyarthaM ca sat tadasya nyAyasyA30 aucityasiddha eveti nAtra jJApakApekSA, tathA hi-"aD dhAto- nityatvaM jJApayitumalam / na ca mAgamasAmarthyAda dIrgha evaM 70 rAdistinyAM cAmAlA" [4. 4. 29.] ityAdisUtre Adi- ' bAdhyatAM, na tu nyAyAnityatvaM jJApyatAmiti vAcyam, zabdaH, "anAmasvare no'ntaH" [1. 4. 64.] ityAdiH sAkSAcchAstrabAdhakalpanApekSayA nyAyAnityatvakalpanasyaivausUtre'ntazabdazcAvayavavAcinau, tathA cAbhyAM zabdAbhyAM vidhIya- cityAt / *Agamo'nupaghAtI ityayaM nyAyo'pi dRzyate, sa mAna Agama uddezabhUtasya zabdasyAvayavatvena bodhyate, ava- : ca naitalyAyasamAnArthaH, kintu yathA AdezaH sthAnina upaghAtaM yavasya ca samudAyagrahaNena grahaNamiti sarvasammatameva, noka- kRtvaiva bhavati tathAgamo netyeva bodhayati / yat tu-etanyAya-75 dvitrizAkhAnAmAdhikye nyUnatve vA vRkSo vRkSatvaM jahAti / samAnArthatvena tazyAyavyAkhyAnaM kRtvA tasyAtraivAntarbhAva iti ata evoktaM pUrva yadguNIbhUtA iti kathanaM hetugarbhamiti / ata proktaM prAcInaH, tanna cAra-zabdazaktyobhayoH samAnArthatvasyAeva "suSmatau ca" [2. 1. 105.] iti sUtreNa seTaH bhAnAt / evaM hi prAcAM granthaH-"bhAgamo'nupaghAtItyapi kkasoruSAdezaH siddhayati, tena hi yathA babhUvuSItyAdApaniTaH | nyAyo'sti, yathA bhavAnityatra nAgame kRte bhaturanturUpo 40 kasoruSAdezo bhavati tathaiva pecuSItyAdau "ghasyakasvarAtaH jAtastathApi nAgamasthAnupaghAtitvAt "abhvAderatvasaH sau" 80
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyolAse nyAya: 10 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ 1.4.90. ] ityanenAtvantalakSaNo dIrghaH syAdeva, paraM ca guNazabdastAvat svAzrayavyApiSu rUpAdiSu rUDhaH atra ca 40 so'pyatraivAntarbhAvanAhaiH samAnaphalatvAt / tathAhi - anupa - svAzrayaikadezaniSTheSvavayaveSu prayujyamAnasya tasya mukhyArthasya ghAtItyasya tAvadayamartho yat svavyavadhAnahetukaM yathAprApta- bAdhaH spaSTaH, svAzrayasamavAyitvarUpa sAdharmyeNa guNA avayavAnAkAryANAmupaghAtamAgamo na karotIti / yadi cAgamAnAmavaya- mAsanA iti tena sambandhenAgamapadamavayavarUpamarthaM lakSayati / 5 vatyenAvayavigrahaNena grahaNaM siddhaM tadA'vyavadhAyitvAdanupa- atra cAgamarUpANAmavayavAnAmAtyantikaM svAzrayasamavAyitvayoghAnisvaM sphuTameva" iti / atredamucyate bhavAnityAdau nAsya tanaM prayojanam / yathA ghaTagrahaNe tadgatarUpAdInAM grahaNaM svabhAva - 45 [*bhAgamo'nupaghAtI* iti nyAyasya ] phalam yato nAgama- siddhaM tathA''gamAzrayabhUtasya dhAtvAdergrahaNe taniSThAnAmavayavAnAvidhAyaka - "RduditaH " [ 1.4.70. .] iti sUtrApekSayA mapi guNavad grahaNaM bhavatyeveti guNapadoktyA vyajyate / AdyantadIrghavidhAyakasya " abhvAderatvasaH sau" [ 14.90 ] ityasya zabdAbhyAM vidhAnAcAgamAnAmavayavatvaM sphuTamiti vRttau prati10 paratvAt pUrvaM dIrghe kRte pazcAnnAgame nyAyopayogAbhAvAt / na pAditameva / kaizcidatra nyAyasvarUpe ekastacchando'dhikaH paThyate / . ca kRtAkRtaprasaGgitvena nAgamasya nityatvaM nityasya ca parAni tathAhi teSAM mate yadAgamAstadguNIbhUtAstadgrahaNena gRhyante iti 50 tyam iti nyAyabalena parApekSayA balavatvamiti nAgama eva nyAyasvarUpam, yuktaM caitad, evaM svIkRte hetudvayaM labhyate- 'yato dIrghAt pUrvaM syAditi vAcyam, nAgame kRte'tvantatvavighAtena yasyAgamA atastadguNIbhUtAH yatazca tadguNIbhUtA atastagrahaNena dIrghasyAnavakAzatayA nAgamApavAdatvasya kalpayituM zakyatvena | gRtyante' iti / tathA ca teSAM mate vAkyArtha svarUpamidam-yato 15 nityazAstrApekSayA'pyapavAdazAstrasya balavattvAt pUrvaM dIrghasyaiva yanniSToddezyatAnirUpitAvayavatvAvacchinna vidheyatAzrayA atastannapravRtteH / Agamasya vyavadhAyakatvAbhAve cAnena nyAyena sAdhite rUpitAvayavatvaprakArakA hAryajJAnanirUpitaviSayatAzrayAH, yatasta- 55 mAgamAdInAM "ato ma Ane" [ 4. 4. 114. ] ityAdi- | thAbhUtA atastadviziSTAstannirUpita viSayitA vadbodhajana kapadajanyasUtravihitAnAM vaiyarthyameva sthAditi nAyaM nyAyo'vyavadhAyakatva - | bodhanirUpita viSayatAzrayA iti / khamate ca yathA vAkyArthasAdhako'pi tu svabhAvasiddhamAgamAnAmanupaghAtitvaM mitravadA svarUpaM tathA tadvRttau pradarzitameva / tanmate ca ' yatastathAbhUtA 20 gamaH ityAdinyA yavadanuvadati, na tu kimapi navInaM vidudhAtIti / atastadviziSTAH' iti padasamudAyo'dhyAhiyate spaSTapratipattaye 1. mantavyamiti // 10 // tadghaTaka vaiziSTayaM ca svaghaTitatva - svaniSTha vidheyatAnirUpitoddezyatA- 60 zrayaghaTitatva-svaviziSTA ghaTitatvaitantritayasambandhena, sambandhaghaTakavaiziSTayaM ca - svetaratva - svaniSTavidheyatAnirUpitoddezyatAzrayAcayavAghaTitatvaitadubhayasambandhena | atretthaM nyAyArthaM samanvayo bodhyaHpraNyapatadityAdAvakaro yato dhAtutvena 'pat'niSThoddezyatAnirUpitAdizabda bodhitAvayavatvAvacchinna vidheyatAzrayaH, ataH 'pat' - 65 nirUpitAvayavatvaprakArakA hArya jJAna nirUpitaviSayatAzrayaH, yata evaMbhUto'stadakAra viziSTo'pat 'zabdaH', 'pat' nirUpita viSayitAvadbodhaniSThajanyatAnirUpitajanakatAvat padaM "ne-dA0" [ 2. 3. 79. ] iti sUtraghaTakaM patpadaM tannirUpitajanyatvaviziSTo bodho'patpadajanyaH, tannirUpitaviSayatAzrayo ['apat' iti ] bhavati / 70 akAravaiziSTyam 'apat''zabde kathamiti cet ? ittham - svamakAraH, tadudghaTitatvam 'apat' zabde, punaH svam - akAraH, tanniSThavidheyanirUpitoddezyatAzrayo dhAtutvena 'pata' zabdaH, tadvaTitatvamapi 'apat' zabde, punaH svam-akAraH, tadviziSTo' 'pat' " mukhyArthabAdhe mukhyArthA sannatve lakSyate'paraH / rUDheH prayojanAd vArthI, yat soktA lakSaNA budhaiH // " iti 'gaGgAyAM ghoSaH' ityAdau gaGgApadamukhyArthasya pravAharUpasya 35 ghoSAdhAratvaM bAdhitamiti tadarthasya sAmIpyasambandhenAsannastIra | ghaTakabhinnaH, yataH khetaratvamakAre nAsti, svaniSThavidheyatAnirU- 76 rUpo'rthaH zaitya-pAvanattrapratItirUpaprayojanAlakSyate iti lakSaNa | pitoddezyatAzrayAvayavAghaTitatvamapi 'apata' zabde nAsti, api tu samanvayaH / rUDherudAharaNaM ca 'karmaNi kuzalaH' ityAdi, atra hi tadubhayamudAsInasyaiveti tadaghaTitatvaM 'pat' zabdasyeti 'pat' grahaNena kuzalazabdasya kuzagrAhirUpo mukhyo'rthaH prakRte bAdhita iti vive- grahaNasiddhiH // yadyapyanena nyAyenAgama viziSTasyAgamivAcakapadacakatvAdisAdharmyeNAsannaM nipuNatvarUpamarthaM ruDherlakSayati / prakRte / grAhyatvaM bodhyate tathApi zakti-lakSaNAbhyAmupasthitasyaiva zAbda 15 nyAyasamu *AgamA yahuNIbhUtAstagrahaNena gRhyante // 10 // ta0--atra guNapadaM lakSaNayA'vayavabodhakamityuktaM vRttau, tatra 'lakSaNA' iti kaH padArtha iti cet ? yena kena cicchabdena 25 sarvArthasya bodhAnudayena tatpadajanyatadarthaviSaya kazAbdabodhaM prati tatpadajanyatadarthaviSayakavRttijJAnAdhIna tadarthaviSayako pasthitiH kAraNamiti niyamaH khIkriyate, vRttizca pada-padArthayoH sambandhaH, sa ca sambandho dvividhaH-zaktirlakSaNA ca / zaktizca bodhakatArUpA, lakSaNApi yadyapi vaiyAkaraNairaprasiddhA zaktireveti svIki30 yate tathApi vyavahArAya talakSaNabhedaH svIkriyata eva / tathA hitallakSaNamAhuH--- 113
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 10] bodhaviSayatayA 'pat'zabdAdAbaDAgamaviziSTA''pad' Adizabda- mAzayaH-'dhu'saMjJA['dA'saMjJA vidhAyakasUtre viziSTarUpopAdAnanirUpitazaktilakSaNayorabhAvana katham 'apat' ityasya 'pata' padena | sattvena *arthavadhaNe nAnarthakasya * iti nyAyopasthityA'rthaktoreva bodha iti cet ? atrocyate-grAhyatvAbhyanujJAne yad vinA dA-dhoH sA saMjJA syAt , iha ca vRddhau kRtAyAM 'dAra' 'ghAra iti grAhyatvaM na bhavati tadapyabhyanujJAtamevetyadoSAt / yadvA Agami- | samudAyasyArthavattvaM, na tu tadavayavayordA-dhoH, *samudAyo hyartha5 bodhaka pat'zabdAdInAM svazakyaviziSTa lakSaNA'nena nyAyena vA~stasyaikadezo'narthakaH* iti nyAyAt, iti na ghusaMjJAprAptiriti / 45 bodhyate / svasmin zakyArthavaiziSTayaM ca svaghaTitatva svaviziSTA- atra zaGkase-"yavevamihApi tahi na prApnoti-praNidApayati ghaTitatvaitatsambandhAbhyAm , tatra vaiziSTayaM ca khetaratva-khaniSTho- praNidhApayati / atrApi naito dA-dhAvarthavantau" iti / ayamAddezyatAnirUpitAvayavatvAvacchinnavidheyatAzrayetaratvobhayasambandhena, zayaH-yadi samudAyasyaivArthavattvam , arthavatoreva ca dA-dhorgrahaNaM kham-AgamibodhakaM padAdipadam , tacchakyaM 'pat' iti zabda- tarhi praNidApayati praNidhApayatIlyAdau dA-dhAbhyAM Nici pvAgame 10 svarUpaM, taddhaTitatvam 'apat' zabde'sti, svaviziSTAghaTitatva- dAp-dhAporevArthavattvaM, na kevalayo-dhoriti ghusaMjJA[dAsaMjJA)-50 mapyasti, yataH skhetaratvaM na 'pat'zabde navA svaniSThoddezyatAnirU- | 'bhAve nerno No na syAditi / tatra samAdhAnavArtikam-"na vA pitAvayavatvAvacchinnavidheyatAzrayetaratvamityubhayasambandhana svavi- hyarthavato hyAgamastadguNIbhUtastadhaNena gRhyate, yathA'nyatra" iti / ziSTamudAsInameva kiJciditi tadaghaTitatvamasya ['apat' zabdasya]! "na vaiSa doSaH 1 kiM kAraNam ? arthavata AgamastadguNIbhUto'rthasiddham, tatazca 'pat' zabdenA'pat'zabdasya lakSaNayaiva bodha | vahaNena gRhyate. yathA'nyatra, tadyathA-anyatrApyarthavata Agamo15 ubhayoruktalakSyatAvacchedakAkAntatvAt // atredaM vicAryate zabda- 'rthavadahaNena gRhyate / kvAnyatra ? lavitA cikIrSiteti" iti / 55 nityatvavAdinA mate zabdAnAM kUTasthatvam-apAyopajanavikAra- atra kaiyaTaH-"labdhAtmakasya bhAvasya nimittavazAdupacayApacayoM rahitatvamiti sviikriyte| tathA cAdezasthale yathA buddhevipariNAmaH vyapadezahAni na kurutaH, yathA devadattasyAGgAdhikyA-Scchedau / kalpyate, yathA-"samAnAnAM tena dIrghaH"[1.2.1.] ityAdau ihApyantaraGgatvAt kRtAyAM dA-dhodhUsaMjJAyAM pazcAdutpannaH pugAgamo samAnAnAM samAnena saha prayogaprasaGge dIrghaH prayoktavya iti, ghuvyapadeza na nivarttayati nApyarthavattvamityadoSaH / ayamAzayaH-- 20 evam-Agamasthale'pyanAgamakAnAM prayogaprasaGge sAgamakAH prayo pvAgamAt pUrvamantra dA-dhoghesaMjJA [ dAsaMjJA] nimittAntarAnapekSa-60 ktavyA ityeva buddhivipariNAma ityAzayena mahAbhASye-anAgamakAnAM tvenAntaraGgatvAt pravRttA, sA ca satyapi pvAgame na hIyate, yadi sAgamakA AdezA ityuktam / tathA cAgamasthale'pi sthAnyAdeza ca kAryakAlapakSe yadA kArya tadA saMjJeti matamAzrIyate tadAbhAvakampanaiveti sthAnivadbhAvenaiva siddhe nyAyo'yaM na khIkArya iti pyarthavato-dhoreva vAgama iti dA-dhoreva grahaNena gRhyata iti na keSAzcinmatamapAstaM veditavyam / sthAnivadbhAvavidhAyake sUtre tu tasyArthavattvavyAghAta katvamiti ghusaMjJA [ dAsaMjJA ] NatvavidhAna25 nAnenArthApattikalpitena "anAgamakAnAM sAgamakA AdezAH" rUpakAryakAle'pi susAdhyeti / punarAkSipati-"yuktaM punaryannityeSu 65 iti vAkyena bodhitasya sthAnyAdezabhAvasya grahaNam, apitu zabdeSvAgamazAsanaM syAt ?, na, nityeSu nAma zabdeSu kUTasthairavisAkSAtsUtrabodhitasthAnyAdezabhAvasyaivetyAgamasthale tAdazasthAnyA cAlibhirvaNarbhavitavyamanapAyopajanavikAribhiH, Agamazca nAmAdezabhAvasyAbhAvena sthAnivadbhAvenAgamaviziSTasyAgamiprahaNena graha pUrvaH zabdopajanaH" iti / ayamAzayaH-'viyadAdivad varNAH Nasya sAdhayitumazakyatvam / spaSTazcAyamoM "dA dhA vadAp" / prakRtipratyayapadavAkyAdirUpAH sargAdyakAlikotpattimantaH pralaya30[pA0 sU0 1.1.20.] iti sUtre mahAbhASye / tathAhi kAlikanAzavantazca' iti pakSe nityeSu zabdeSvapAyopajanavirodhA-70 anena sUtreNa dAdho'dhu saMjJA vidhIyate "avau dAdhI dA" | dAgamo'pi viruddha ityAgamadvAreNa 'dA'zabdasya sthAne 'dApa'zabda [3.3.5.] ityanena dAsaMjJAvat , tatreyaM pUrvapakSiNA zaGkA kRtA Adezo vidhIyata iti svIkAryamiti 'dApa'zabda evArthavAn na 'pranidArayati' ityAdau dhAtoNici vRddhau kRtAyAM'dA'zabdo'sti, | dAzabda iti tasya ghusaMjJA na prApnotIti / pratibandImAha-"atha tasyApi 'dhutvaM' [dAsvaM] kathaM neti ? / tadAha-"samAnazabda yuktaM yannityeSu zabdeSvAdezAH syuH" iti / ayamAzayaH-zabdAnAM 35 pratiSedhaH" [ vArtikam ], samAnazabdAnAM pratiSedho vaktavyaH nityatvakhIkAre Agama ivAdezo'pi na yukta eva, tatrApi 75 . pranidArayati, pranidhArayati / dAdhA dhusaMjJA bhavantIti ghusaMjJA sthAninamapanIyAdezaH kriyata iti pUrvavadanityatvaprasaGgaH / tathA ca prApnoti" iti / samAdhAnavArttikam-"samAnazabdApratiSedho'rthavabrahaNAt" iti / "samAnazabdAnAmapratiSedhaH, anarthakaH prati __ "yazcobhayoH samo doSaH parihAro'pi taadRshH| Sedho'pratiSedhaH / dhusaMjJA kasmAnna bhavati ?, arthavadhaNAt, naikaH paryanuyoktavyastAgarthavicAraNe // " 40 arthavato-dhograhaNam, na caitAvarthavanto" iti bhASyam / aya- iti nyAyAd yathA praNidApayatItyAdAvAgame'nityatvaM
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 10] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / AIRAT A mtammanawwwwwww tathaivAdezasvIkAre'pIti na kimapi vaiziSTayamiti / tatrAdezapakSaM | IdRzasthAnyAdezabhAvasthale [anAgamakAnAM sAgamakA AdezA samarthayati-"bADhaM yuktam, zabdAntarariha bhavitavyam / tatra | iti kalpitasthAnyAdezabhAvasthale ] sthAnivadbhAvasya na pravRttiH zabdAntare zabdAntarasya pratipattiyuktA" iti / atra kaiyaTaH- sthAnIveti zruteH zrautasthAnyAdezabhAvAnupapattimUlakatayA kalya"prasaGgavAcI sthAnazabdo na nivRttivAcI, tatazca santa evamAnasthAnyAdezabhAvasthale eva tatpravRttaH, na tvatra kevalA5 prayoge nityAH zabdA buddhayanmajananimajjanadvAreNa pratipadyante / numAnike, ityAdinA vicAreNa vivRtaM nAgezena // kecit tu 45 AgamastvavasthitasyApUrvaH kriyamANo nityatvaM viruNaddhi" / nyAyamimaM na manyante - "sthAnIvAvarNavidhI"[7. 4. 109.] ayamAzayaH-Adezasthale 'sthAne' vidhIyamAnaH zabdo na pUrva- | iti sUtre sarvo'pi [autaH kalpitazca ] sthAnyAdezabhAvo gRhyata zabdasya nivRttiM prAha, kintu tAdRzazabdaprayoge prApte zabdAntarasya | iti tenaiva prakRtanyAyArthasiddhiH / na caivam 'apibat' ityAdAprayoga iti prasaGgarUpaprayogArthakaH sthAnezabdaH / tathA ca tatra vaDAgamasahitasya dhAtoH pibAdezaH syAditi vAcyam', *kRte10 sthale Adezavuddharunmajana sthAnibuddhanimajanamitya svIkriyata | 'nyasmin dhAtupratyayakArye0* iti nyAyenAdoSAt / athavA 50 iti pUrvazabdasya prayoga vihAya zabdAntarasya prayogaH kriyata | *nirdizyamAnasyAdezA bhavanti* iti nyAyenAdoSaH, nirdizyaityeva tAtparyamiti na nityatvahAniH / Agamasthale tu tasmin mAnatvaM ca SaSTIprakRtiviziSTatvam, vaiziSTathaM ca svajanyopasthiti zabde eva kizcidadhikamAsajyata iti varNavRddhirUpopajanasattvAda- | viSayatva-svajanyopasthitiviSayasamabhivyAhRtavarNAghaTitatvaitadubhanityatvaM spaSTamityAdezAgamayobhaida iti / tataH svasiddhAnta | yasambandhena, 'zrauti-kRvu." [4. 2.108.] iti sUtrastha15 upasaMhRtaH-"AdezAstahIme bhaviSyantyanAgamakAnAM sAgamakAH / SaSThIprakRtiviziSTatvaM 'pA'zabdasyaiva na tvapAzabdasyetyadoSAta , bb tat katham ? tathAhi-svajanyopasthitIyaviSayatAzrayatvamasti pAzabdasya, khaja"sarne sarvapadAdezA dAkSIputrasya paannineH| nyopasthitIyaviSayatAzrayaH 'pA' iti, tatsamabhidhyAhRto'kAraH, ekadeza vikAre hi nityatvaM nopapadyate // " taddhaTitatvamapAzabdasya, tadaghaTitatvaM pAzabdasyeti lakSaNasamaiti / ime-Agamatvena vyavahriyamANA api, tathA vidhIya- | nvayAt / tathA ca 'anAgamakAnAM sAgamakA AdezAH' iti 20 mAnA api, AdezAH-AdezasadRzAH, bhaviSyanti / Adyanta- bhASyamate'sya nyAyasya nAvazyakatvamiti vistareNa pratipAda-60 zabdAbhyAM vidhIyamAnA iDAdaya AgamAH stAdera zita iDityarthe | yanti / tanmatavivecanAdikRmiha na pAkaraNikamiti tyajyate, vRtte nityatvAnupapattimUlakavAkyAntarakalpanayA kevala tavya'buddhau | vistRtepsubhiranyatra samavalokanIyam / yat tu "upasargAt sugaprasaktAyAmikArAdistavyaH sAdhuriti bodhaH, tenAtrApyAdeza- | suva0" [2. 3. 39.] iti sUtrasthasya 'aTyapi' ityaMzasya sthala iva buddhivipariNAmasyaiva sattvena na nityatvahAniriti / prakRtanyAyAnityatvajJApanasya sthApanAya nyAyasaMgrahamataSAnyAse 25 bhaavH| AgamA yadguNIbhUtAH iti nyAyasya cAtrApi pakSe pratipAditam-"nanu 'ziDAntare'pi' ityadhikAreNA'nyavyava-65 svIkAra Avazyaka eveti praNidAzyatItyAdau na doSaH / ye tvatra | dhAnasyAnanumatatvAdaTA vyavadhAne SatvAprApteraTyapIti tatroktapakSe AgamatvaM nAstyeveti vadanti te'tattvavidaH 'anAgamakAnAM | masti, tat kathamidamanityatvakhyApakamuktam ? ucyate-asthAsAgamakA AdezAH' iti kthnsyaasNglyaaptteH| Agamasthale ! nityatvAbhAve sugAdInAM grahaNenAsahitAnAmapi teSAM grahaNaniravayavakabuddhinimajana-sAvayavakabuddhayunmajjanenAgamavyavahAra- | siddheraTA vyavadhAnamiti vaktumapi na zakyam , ityato yuktamevedam / 30 syApi nidhitvAt / anAgamakAnAmityAdi na mama matamapi tu | tasmAdIyamanabhAvanA-abhyaSuNodityAdau sugaH SatvaM tAvat 70 pANinerevetyuktam-sarve sarvapadAdezA ityAdinA / ayamAzayaH- | sUreriSTam , tacca 'ziGnAntare'pi' ityadhikAreNA'nyavyavadhAnAzAstre'vayavayoH sthAnyAdezabhAvazravaNe'pi nityatAnupapattimUlakaH ! numatyabhAvAdaDAgamavyavadhAne niSiSidhAnam , tadanu *AmamA samudAyayorapi sthAnyAdezabhAvaH kalpyate / evamAgamasthale'vaya- yahaNIbhUtA* iti nyAyena punaH prasUtam , paraM nyAyAnAmanitya vatvena vidhAne'pyApattimUlakavAkyAntarakalpanena niravayavatva-tvAt sUrevizvAso na, tenADAgamavyavadhAne'pi SatvArthamaTyapItyu35 sAvayatratvabuddhayovipariNAmamAtreNAdezatvavyavahAro gaumo nityatva- km|" iti / atredamucyate-"upasargAt suga."[2.3.75 rakSaNAya kalpyata iti / yathA vAdezasthale uktarIyA kalpyamAna. | 39.1 iti sUtravRttyAdiparyAlocanayA'ThyapIlyasya sArthakyena sthAnyAdezabhAvena zrutasya sthAnyAdezabhAvasya na tyAgaH, tathA | prakRtanyAyAnityatvajJApane sAmarthyAbhAvaH / tathAhi-prakRtasUtrArthaH sati [zrutasthAnyAdezabhAvatyAge sati] sthAnivadbhAvavidhAyaka- | "advitve... [eSAM]sakArasyopasargasthAnnAmyantasthAkavargAt parasya sUtrANAmAnarthakyApattiH syAt, tathaivAgamasthale sUtre zrUyamANA- | So bhavati, aTyapi-aDAgame satyapi, avyavadhAne'pItyarthaH" 40 vayavAvayavibhAvasya na tyAga iti prakRtanyAyapravRttiravyAhRtaiva / iti, punazca "ziinAntare'pItyadhikArAdaTA vyavadhAne na 80
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 10,11] prAmotItyaThyapIti grahaNam / " iti, tathA ca sUtrAnusAra | mAtragrahaNe tadapravRttau nAtra nirvAhaH, nAtra vargasyAgamo'pi tu sakArasyopasargasthanAmino'myavahitaparatvamiha Satvanimittam , | dhAtoreva / kica pUrvopadarzitasya "Damo hrasvAdaci mug tacATA vyavadhAne bAdhitamiti tadvAdhAbhAvAyATyapIti sArthaka- nityam" [pA0 sU0 8.:. 32.] iti sUtrasya bhASyamapi na miti bRhadvRttigranthAzayaH / atra yadi dhAtorupasargasthanAminaH | saMgaccheta, tatra hi 'kurvannAste' ityAdau "hasvAnGaNano dve" 5 paratvaM nimittaM syAt tarhi dhAtorevADAgato vihita iti tasyAnena 1. 3. 7.] iti nakArasya dvitvasthAne nakArAgama evAdI 45 nyAyena dhAtugrahaNenaiva grahaNe prApte'sthApItyasya vaiyarthya prasajyeta, vidhIyate, tatrAdibhUtasya nakArasya reSevarNAt " [2.3.63.] kintu sakArasyopargasthanAminaH paratvamiSyate, na cADAgamaH iti NatvaM pUrvana kArasya padAntanakArAgamatvAdanena nyAyena sakArasyAvayavaH samudAyAvayavatvAt tasyeti, tadvathavadhAnanivRttA- | padAntatvamAzritya vAritamiti varNagrahaNe'pi pravRttiH spaSTamaGgI vetannyAyopayogAbhAvAt SatvaprApyarthamaTyapItyAvazyakameveti na kRtA, sA virudhyeteti / tathA ca mAgamena nyAyAnityatvameva 10 tenaitnyaayaanitytvm| tasyAnityavaphalasyAbhidhAne-"ato ma | jJApyate na tu varNagrahaNe'pravRttiriti / / 10) 50 Ane' [4. 4. 114.] iti mAgamavidhAnameva tajjJApakamityAveditaM vRttau / tatra kecidAhuH-"anena mAgamavidhAnena *svAGgamavyavadhAyi* // 11 // varNaprahaNe'sya nyAyasya na pravRttirityeva jJApyate, na tu sAmAnyato- si0--svamaGgaM svAGga, taccAGgino vyavadhAyakaM-kAryoparo. 'nityatvaM jJApyate" iti, tanna cAru-'asati bAdhake pramANAnAM | dhakaM na bhavati / parokSAdau dhAtvAderdviruktaM dviprayogarUpatayA 15 sAmAnye pakSapAtaH' iti laukikanyAyAnumoditena 'saMbhavati / svamagrameva, tAdRzAGgena tasya dhAtoH kimapi kArya na vyavadhI sAmAnyApekSajJApane vizeSApekSajJApanamanyAyyam' iti nyAyena | yate. nahi devadattaH svAvayavairvyavadhIyate, svAGgatvena dvitvAdi-55 vizeSajJApanasyAsaMbhavAt , mahAbhASye varNagrahaNe'pi prakRtanyAyasya | vidhAnasya hi phalametad nyAyena prakAzyate, tathA ca nApUrvamidaM saJcAritatvAcca / tathAhi-"mo hakhAdaci muNa nityam" [pA. vacanam / tathA'pi yadi jJApakApekSA tarhi jJApakamapi nirdisU0 8. 3. 32.] iti sUtre mahAbhASye 'havAt parasya Ga-maH zanti prAJcaH, tathAhi-"pramApakaM tvasya "neA-dA." [2. 20 [Ga-Na-nAnA] padAntasya GmuTa [-Na-nA AdibhUtAH ] bhavati' 3.79.] iti sUtrasya "dvitve'pyante'pyaniteH parestu vA" ityarthe samAtrite 'kurvannAste' ityAdau pUrvanakArasya NatvaM prApno- ||2.3.81.1 iti sUtrAnantaropanyAsaM, tantra dvitve'pItya- 60 tIti zaGkAyAM padAntasya nasyAyaM nAgamo vihita iti *AgamA | syAnuvartanaM cAkRtvA "nemA-dA0"[2.3.79.] iti sUtre yadguNIbhUtA:04 iti nyAyena tasya padAntatvAnna Natvamityuktam / / zAdidhAtUnAM sAmAnyanirdezaH, tathAhi nerNavaM tAvat praNi varNagrahaNe prakRtanyAyApravRttau tu tatra varNasyaiva grahaNAt prakRtanyAya- patatItyAdivat praNipapAtetyAdAvapISTam , tacca tadaiva sidhyati 25 pravRttirbhASyakatkRtA kathaM saMgaccheta? / ayamatra sAra:-"ato ma | yadi "neDA-dA." [2.3.79.1 iti sUtraM "dvitve'pya Ane" [4. 4. 114.] iti sUtreNa dhAtorvihite Ane'to nte'pyanite." [2.3. 81.] iti sUtrasyAnantaraM kriyate, 65 'mo'ntaH vidhIyate, sa cAkArasyaivAvayava iti tadahaNena grahaNAt | tatra ca dvitve'pItyanuvaya'te / evaM hi dvitve'pyadvitve'pi ca "samAnAnAM tena dIrghaH" [1. 2.1.] iti makArasahitasyA- jyAdidhAtuSu pareSu nirvivAda nerNaH sidhyati, yat tu tathA na ''kArasya sthAne dIrgha kRte mAgamo na zrUyeteti tasya vaiyarya krataM kinta sAmAnyena mAdidhAtava eva paTitAstajjJAyate30 spaSTameveti tadasya nyAyasyAnityatAM jJApayatIti svamatam / tatra | praNipatatItyAdivat praNipapAtetyAdAvapi "nemadA"[2. kazcidAha--anena jJApakena nyAyasya varNagraNe'pravRttireva jJApyate, 3.79.] ityanenaiva NatvaM setsyati, dvitvajasya pasya dhAtoH10 tAktA'pi svasya cAritArthyasambhavAt , asti hi "samAnAnAM | svAGgasvAt *svAGgamanyavadhAyiH iti bhyAyasadbhAvAdityAtena dIrdhaH" [1. 2. 1.] iti sUtre varNagrahaNamiti tatraitacyA- | zayaiva iti / atredamucyate-pUrva dhAturupasargeNa yujyate pazcAta yasyApravRttyA mAgamasya varNagrahaNenAgrahaNAt tasya [mAgamasya] | sAdhaneneti siddhAnte dhAtoH pUrvamupasargayoge upasarganimittaka35 zravaNaM siddhamiti / tatredamucyate-sAmAnyata evAnityatvajJApane | kAryasya cAta evAntaraGgatvAt pUrva nerNatve kRte pazcAd dvitvAdau sambhavati varNagrahaNe'pravRttirUpaM vizeSa kuto jJApayet / na ca praNipapAtelyasya siyA tadarthamiha "ne-dA."[2.3.79.11 sAmAnyato'nityatvajJApane phalAbhAva iti vAcyam , "didIya iti sUtrasya "dvitve'pyante'pyanite." [2.3.81.] iti ityAdau dIGaH parasya kharAdechita Ado yakArAgama iti vAdinA | sUtrAnantaraM pAThasya, tatra dvitve'pItyanuvartanasya vA'prayojana pANinIyAnAM mate tasyAnena nyAyena 'dI grahaNena grahaNe tatra | svAt tadabhAvasyaitanyAyajJApakatvAyogAt / prANiNiSatItyAdI 40"yo'nekakharasya" [2.1.56.] iti yAdezApatteH / varNa-parasyApi nakArasya gatvasiddhaye dvitve'pIti kathanaM tu-adurupa
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 11] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 117 sargAntaHsthAdrAderanantarasyaikasya nakArasya Natve kRte vacanasya skando'grahaNAd viciskantsatItyAdau na Satvam / savyabhikRtArthatvAt *lakSye lakSaNaM sakRdeva pravartate iti nyAyAJca | cAratvapratiSThApakaM tu pratitaSThAvityAdau dvitvavyavadhAne'pi SatvArtha parasya nasya NatvaM na syAditi tasyA'pi NatvavidhAnArtham , iha ca ! "sthA-seni-sedha-sica-sanAM dvitve'pi" [2.3.40.] iti [praNipapAtetyAdau] dhAtUpasargayogasya pUrvameva jAtatvena nernasya / sUtre dvitve'pItyuktiH, sA hi dvisve kRte sati tasya svAGgatveNatve kRte pazcAd dvitvAdikArye nyAyaprayojanAbhAvAt / pUrva | 'pi etasyAyasya savyabhicAratvAd vyavadhAyitvaM bhaviSyatItyA-45 dhAtuH sAdhanena yujyate pazcAdupasargeNeti matAntare'pi dvitvasya 'zaGkayA kRtaa|" iti / etasyArthasya dAyAya ca svopajJadviHprayogarUpatayA tajjAtasya pakArasyAnyatvabudyanutpAdaka- / nyAle'pi tairinthamuktam-"nanu 'ziDnAntare'pi' ityadhikArAt svaat| evaM cAtra nyAyopayogasya kathaJcitsambhave'pi naivaM prAgvadannA'pi dvitvena vyavadhAne SatvAprApterdvitve'pIti tatrokta sUtrapAThasya nyAyajJApakatvamucitam / nyAyasyAsya ca svata eva | masti, tat kathamidamanityatvakhyApakamuktam ? ucyate-asyAni10 siddhatvamityuktaM prAka, etatphalaM ca saMcaskAretyatra pUrvaM dhAto- ! tyatvAbhAve dvitvena vyavadhAnamiti baktumapi na zakyam , ityato 50 rupasargayoge tannimittakatvenAntaraGgatvAt "saMpareH kRgaH ssaT" yuktamevedam / tadiyamatra bhAvanA-pratitaSThA vityAdau tAvat / [4. 4. 91.] iti ssaTi tadavasaraprAple'pi "ssaTi samaH" sthAdhAtoH SatvaM sUreriSTam , tacca 'ziDnAntare'pi' ityadhikA[1.3. 12.] "luka" [1.3. 13.] iti sUtre bAdhitvA reNAnyanyavadhAnAnumatyabhAvAd dvitvavyavadhAne niSiSidhAnam , paratvAnnityatvAddhAtumAtrAzritatvenAntaraGgatvAcca gavi tadAzrite | tadanu svAGgamavyavadhAyi iti nyAyena punaH prasUtam , paraM 11ca dvitvAdikArye 'saMcaskR' iti sthite dhAtvaGgena dvitvajaca-nyAyAnAmanityatvAt sUrenaM vistrambhaH, tena dvitvavyavadhAne'pi 66 kAreNa samo vyavadhAne sati tadavyavadhAnarUpasya ssaTo nimittasya SatvArtha dvitve'pItyuktam" iti / atredamucyate-"veH skando- ... nAzAt *nimittAbhAve naimittikasyA'pyabhAvaH iti nyAyena ! uktayoH" [2. 3. 51.] iti sUtre veH paratvaM dhAtorvissaTo'pi nivRttiHprAptA,sA'nena nyAyena svAGgasyAvyavadhAyakatvaM | zeSaNamuta sakArasya ?, tatra na tAvat prathamaH-skandarityasya bodhayatA vAryate iti / yadi ca loke nimittakAraNanAzAt | svayameva sakAravizeSaNatvAt, skanderiti padaM hi sakAra 20 kAryamAzAvazyambhAvAdarzanena jAtaH saMskAro na nivartate*iti vizinaSTi na tu kAryabhAkU, kAryabhAgatra sakAraH, sa eva ca 60 nyAyAntaradarzanena ca satyapi vyavadhAne ssaTo na nivRttiH,* prAdhAnyamahati, tameva ca veH paratvenApi vizinaSTi sUtrakRt / .. nimittA'bhAve*iti nyAyasya cAniyatatvasyoktatayA'tra doSA- tathA ca sakArasya veravyavahitasya SatvaM vidheyamiti viciskabhAvena nedamananyathAsiddhaM phalamityucyate, tadA pUrva dhAtuH | satItyAdau SatvaprAptiAyenApi dussAyeti tadabhAvAya sAdhanena yujyate iti siddhAntapakSe praNipapAtetyAyevAsya phala- [SatvAbhAvAya] nyAyAnityatvAzrayaNamanarthakameva / 'ziDnA25 miti bodhyam / yat tu-svAmiti kimityAzaya parAGgasya ntare'pi' ityadhikArAdapi sakAropasargayormadhya evaM vyavadhAna-60 vyavadhAyakatvasvIkAraH, tatphalaM cAtra dvitve kRte sam-ssaTo rAhityaM labhyamiti tathApi na sstvpraaptiH| yadi ca dhAtorviya'vadhAnAt "ssaTi samaH" [1. 3. 12.] "luka" zeSaNaM syAd veriti tadA tat kathaJcit saMgaccheta, na tu [1.3.13.] iti sUtrayorapravRttirityuktaM tadanarthakama, tdityaavevitmev| evaM ca "sthA-seni-sedha." [2.3.40.] svAmityasyAbhAve nyAyasvarUpasyaivAlAbhAlyAyavaiyarthyamevA- iti sUtre dvitve'pIti vacanamapi sArthakameva, dvitve sati 30 mayA bhaGgayA coditaM syAt, tathA sati nyAyodAharaNAsiddhirekha | takAreNa vyavadhAnAnAmiparatvamapi sakAre nAsti, kimu vaktavya-10 tatra doSatvena kathanIyA syAt, nAtivyAptirUpo doSaH, mupasargasya nAmiparatvam / ata eva sUtraprayojanavarNanamukhena ativyAtyapekSayA'nyApterbalavattvAt / yadi ca svAGgamiti | dvitve'pItyasya prayojanamapItthameva sphoritaM bRhadvRttau, tathA hikimityasya svagrahaNa kimarthamityAzayaH, tathA ca 'bhaGgamavyadhA- | "seneraSopadezArtha, sthA-soravarNAntabyavadhAne'pi vidhyartha, yIti nyAyasvarUpamastu' iti tadarthaH, tadA kathaJcidetad sicU-saJja-sedhAM SaNi niyamabAdhanArtha, sarveSAmaDvyavadhAne 36yujyetA'pi, kintu nirupapadasyAGgazabdasya svAGgaparyavasAyitva- dAdau ca SatvArtha vacanam" iti / atraiva sthA-soritika meveti svazabdAbhAve'pi svAGgamityevArthaHpratIyeteti spaSTArthameva pratIkamAdAya nyAse "upasargasthasya nAmino'varNAmtena dvirvaca-.. svagrahaNamityeva vaktavyaM, na parAGgabyAvRttyarthamiti yuktamutpa- nenetyarthaH" ityuktam, tathA cAvantena vyavadhAnaM sakArasyaizyAmaH / asya ca nyAyasyAnaikAntikatvamapi pradarzitaM taireva, / vetyeva sarveSAmabhimatamiti pratibhAti / sakArasya ca na svAGgatathAhi-"asya ca byabhicAritvAt "veH skando'ktayoH" / bhUto dvitvajo varNa iti na tatra nyAyena siddhiriti tadartha 40[ 2. 3. 51.] iti patyavidhAyakasUtre dvitvasahitasya | dvitve'pIti kathanamAvazyakameveti na tadasya nyAyasyAnityatva-80 na
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAya: 11] *svAGgamavyavadhAyi // 11 // 10 ta0 - saMcaskA retyAdAvantaraGgatvAt rasaTi kRte'pi dvitvAdinA cakArasya vyavadhAnAt samo'vyavahitasya kRgo'bhAvAt *nimittApAya*nyAyena utpanno'pi ssaT vinayayati, praNipapA tetyAdau dvitvAdau kRte rUpAntaratvAt patau pare vidhIyamAnaM nerNatvaM na syAditi ca doSadvayasyaivaMbhUtasya cAnyasyApi doSasya nivAra16 NAya nyAyo'yaM svIkriyate / asya caucityamUlakatvena na jJApakApekSetyAdi vRttau pratipAditam / pANinIyAstu nyAyamimaM na manyante, saMcaskAretyatra ssaTo dhAtUpasargarupapadadvayanimittakatvAd bahiraGgatvamityantaraGgatvAt pUrvaM dvitvAdiSu kRteSu dvitvasya dviHprayogarUpatvapakSe pUrvakhaNDasyApi 'kR' dhAtutvaM svata eva sthAne 20 dvirvacanaM [ ekasya kugaH sthAne dvitvena kRdvayamAdizyata iti ] pakSe'pi ca sthAnivadbhAvena cakArasyAdau ssad mA bhUdetadarthaM pANininA "suT kAt pUrvaH" [6.1535. ] iti sUtraM kriyate, tatra kAt pUrva iti kAlAvadhAraNArthaM dezanirUpaNArthaM veti vivAde ubhayapakSe'pi doSAbhAvaH samarthitaH / tathA ca 26 kAlAvadhAraNArthapakSe 'kAt pUrvaH suT karttavyaH' kAryAntarAca jJApane samartham / tathA ca satyanaikAntikatvAvazyakatve'nyadeva | gopadhagrahaNaM kartavyaM kRbardham' iti / caGi dIrghapratiSedhA'rthe 40 jJApakasiddhatvAdikaM hetutayopAdeyaM, kintvanityaphalaM kimapi na / nApi nArthaH / padamitIyaM bhagavataH kRtrimA saMjJA / yuktamiha pazyAmaH, na vA'sya jJApakasiddhatvamapi svAGgasyAnyavadhAyaka draSTavyaM kimantaraGgaM kiM bahiraGgamiti dhAtUpasargayoH kAryaM yat svasya sarvalokasiddhatvAt / asyaiva ca nyAyasya prapaJcabhUtaH tadantaraGgam / kuta etat ? pUrvaM dhAturupasargeNa yujyate, pazcAt pUrvo'pi nyAyaH, AgamAnAmapyAdyantazabdAbhyAM vidhAnenAva- sAdhaneneti / naitatsAram - pUrvaM dhAtuH sAdhanena yujyate pazcAdupayavatvAvizeSAt / tathA ca yadyapyanenaiva nyAyena tasya gatArthatA sargeNa sAdhanaM hi kriyAM nirvartayati tAmupasargo vizinaSTi, 45 sambhavati, tathApyasyAprasiddhatayA pUrvanyAyasya ca sakalatantra- abhinirvRttasya cArthasyopasargeNa vizeSaH zakyo vaktum ; satyamevaprasiddhatayA tadupanyAsaH pRthak kRta iti // 11 // metat yastvasau dhAtUpasargayorabhisambandhastamabhyantaraM kRtvA dhAtuH sAdhanena yujyate, avazyaM caitadevaM vijJeyam / yo hi manyate - pUrvaM dhAtuH sAdhanena yujyate pazcAdupasargeNeti, tasya 'Asyate guruNA' ityakarmakaH 'upAsyate guruH' iti kena sakarmakaH 50 syAt / evaM ca kRtvA suT sarvato'ntaraGgatarako bhavati / kAt pUrvagrahaNaM cApi zakyamakarttum" iti // ayamAzayaH- saMcaskAretyAdau kAt pUrvagrahaNena nirvAhe'pi saMcaskaratuH, saMcaskaruH' ityAdau ssaTaH padadvayanimittakatvAd guNadRSTyA asiddhatvena saMyogAditvAbhAvAt "Rtazca saMyogAderguNaH " [ pA0 sU0 7.55 4. 10.] iti saMyogAditvanibandhano guNo na syAt [ khamate caitaddoSaparihArAyaiva "skR-cchUto'ki parokSAyAm" [4.3.8.] iti sUtre skRgrahaNaM kriyata iti tatraiva vRttau spaSTIkRtam ] atazca tasya ssaTa upadezivadbhAvo vaktavyaH / tathA copadezAvasthAyAmeva pratyayotpatteH pUrvametra ] rUsa vidhAnena tadAnIM dhAtoH padatvA- 60 siddhayA na padadvayanimittakatvaM ssaTa iti na tasya bahiraGgatvam, kintu yathA bahirbhUtopasarganimittatvaM ssaTastathA bahirbhUtaparokSAnimittakatvaM guNasyeti sAmyameveti / tatrottarapakSavAdinA, vArttiko kopadezivadbhAvakhaNDanaM kRtam, tathAhi - upadezivadvAvasya phaladvayamucyate - saMcaskaraturityAdau guNaH samaciskara - 65 dityAdau "laghodArtho'kharAdeH" [4. 1. 64.] iti dIrghA - bhAvazca tatra guNArthaM guNavidhAyakasUtre -[ "Rtazca saMyogAderguNaH" pA0 sU0 7 4 10 ityatra ] 'saMyogopadha [ saMyogopAntya ]grahaNaM kartavyaM kRJartham' iti vArtikena tatra guNasya sAdhitatvAdupadezivadbhAvo nAvazyakaH / dIrghAbhAvArthamapi nAvazyakaH, ssaTaH 70 padadvayAzrayatvaM dIrghasya caikapadAzrayatvamiti hi dIrghasyAntaraGgatvena taddRSTyA sTo'siddhatvAt saMyogAbhAvena laghutvAt "laghodIrgho - 'svarAde: " [4. 1. 64 ] ityasya prAptirudbhAvyate, tatra ssaTo yadi padaM nimittaM syAt tadA padadvayAzritatvaM syAt na ca padasya [ padasaMjJakasya ] ssaT vidhIyate'pi tu dhAtoreva, dhAtuzca na padaM 75 tvyAyantasyaiva padatvAditi padadvayanimittatvAbhAvAt ssaTo bahi [ | | 118 | prAgbhavan kAt pUrvo bhavatIti pUrva ssaTi tato dvitvAdau *nimittApAye0* iti nyAyasya cAsadbhAvAt sakArazravaNaM nirbAdhaM bhavati / dezanirUpaNArthatvapakSe ca satyapi dvitvAdau kakArAt pUrvaM eva suT syAnna cakArAditi kAt pUrvagrahaNena 30 kriyata iti kAt pUrvagrahaNaM samAdhAya punaH pUrva ssaTi satyapi dvitve etaddRSTyA tasya bahiraGgAsiddhatayA sakArasya zravaNaM tannimittakAryaM ca na syAditi zaGkAmutthApya tenaiva prasaGgena ' kAt pUrva' grahaNamapi khaNDitaM tatraiva sUtre tacca prakaraNaM svamate 'pyupayuktamiti pradarzyate / tathAhi - " upadezivadvacanaM ca" 36 [ vArttikam ] upadezivadbhAvazca vaktavyaH, kiM prayojanam ? "liTi guNa-caGi dIrghapratiSedhArtham" [ vArtikam ], liTi guNArthaM caei dIrghapratiSedhArthaM ca, liTi guNArthaM tAvat - saMcaskaratuH / raGgatvAbhAvena nAsiddhatvamiti laghutvAbhAvAd dIrghAbhAva iti / saMcaskaraH, cafe dIrghapratiSedhArthaM ca samaciskarat / liTi / kichAtra ssaTa evAntaraGgatvamapi tathAhi - dhAtUpasargayoH kAryasya 'guNArthena tAvannArthaH, vakSyatyetat saMyogAderguNavidhAne saMyo- | pUrvopasthitanimittakatvenAntaraGgatvamiti svIkAryam, yataH pUrvaM
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAya: 11] nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / dhAturupasargeNa yujyate pazcAt sAdhaneneti pakSa eva zreyAn yataH 'Asyate guruNA' ityAdi prayoge'karmakasyApi 'As' dhAtoH 'upAsyate guruH' ityAdiprayoge sakarmakatvamupasargasambandhAdeva / tatazcopasargArthamantarbhAvyaiva dhAtuH sAdhanena yujyata ityupasarga - 5 sambandha eva pUrvamucitaH, sati copasargasambandhe tannimittakakAryasya pUrvopasthitanimittakatvenAntaraGgatvamiti sTo'siddhatvasya zava neti tadarthamupadezivadbhAvasya vacanaM nAvazyakam / svIkRte dvirvacane" [ vArtikam ], yacca samyaGantasya dvirvacane codyaM tadicAsmin pakSe kAlAvadhAraNArthaM dezavizeSAvadhAraNArthaM vA 'kAt | hApi codyam / kiM punastat ? ' sanyantasyeti cedazeH pUrvaH' iti ssaTUvidhAyakasUtre yat pANininA kRtaM tadapi na sanyaniTaH ityAdi, astu tarhi dviHprayogo dvirvacanam ! 10 kartavyamityaparama nukUlam, yataH pUrvamupasargayoge tannimittasya / "dviH prayoga iti ceSNakAraSakArAdezAderetvavacanaM liTi" 50 ssaTaH pUrvameva pravRttiriti saMskAra samaskarodityAdau kakArAt | [ vArtikam ], dviHprayoga iti ceNNakAra-pakArAdezAderetvaM liTi pUrvameva niyataH rasad syAt / dvitvenATA copasargasya vyavadhAne'pi | vaktavyam- 'nematuH, nemuH, sehe, sehAte, sehire, anAdezAderiti jAtasya sso na nivRttiH, *nimittApAya0 * iti nyAyasyA / pratiSedhaH prApnoti / sthAne punardvirvacane sati samudAyasya samudAya nityatvAdasattvAdveti / nAsya nyAyasyApyatropayogaH, praNipapAte AdezaH, tatra sampramugdhatvAt prakRtipratyayasya naSTaH sa AdezAdi15 tyAdAvapi pUrvametra nerNatve nimittApAyeo* iti nyAyasya rbhavati / dviH prayoge'pi sati dvirvacane na doSaH / vakSyati tatra 55 vAnAzrayaNAnna doSaH / evaM rIyA doSAbhAve siddhe'pi lokasiddha- liDgrahaNasya prayojanam - liTi ya AdezAdistadAderneti / "iDtayaiveSa nyAyaH svIkAryo na jJApakena sAdhanIyaH / asya nyAyasya vacanaM ca yalope" [ vArtikam ], iT ca yalope vaktavyaHprapaJcabhUta evaM pUrvanyAyaH [* AgamA yadguNIbhUtAsvagrahaNena bebhiditA, bebhiditum / ekAca upadeze'nudAttAditITpratiSedhaH gRhyante iti ] ityuktaM vRttau tatredaM vicAraNIyam - AgamAnAM | prApnoti / sthAne punardvirvacane sati samudAyasya samudAya AdezaH, 20 guNIbhUtatvaM tu 'Adi' 'antaH' ityAdizabdairvidhAnAcchAstreNaiva tatra sampramugdhatvAt prakRtipratyayasya naSTaH sa bhavati ya ekAjupa- 60 siddham / dvitvaniSpannasya cakAra - pakArAderaGgatvaM kena sAdhanIyam, deze'nudAttaH / dviHprayoge cApi dvirvacane na doSaH, ekAjgrahaNedvitvaM hi na tadavayavatvena vidhIyate yena tadaGgaM syAt api tu nAGgaM vizeSayiSyAmaH- ekAco'GgAditi / nanu caikaikamatrAGgam / dhAtureva dvirucyate, " dvirdhAtuH parokSA- De0 " [ 4. 11 ] iti / samudAye yA vAkyaparisamAptistayAGgasaMjJA bhaviSyati / kuta sUtrasya tathaiva svarasAt / tathA ca sa eva dhAtuH punarucyata iti / etat ? zAstrAhAneH / evaM hi zAstramahInaM bhavati / "iDdIrghaprati25 na tayoH parasparamaGgAGgibhAvaH samucitaH kiJca prakRto dhAtuH / Sedhazva" [ vArtikam ], iTo dIrghatvasya ca pratiSedho vaktavyaH, 65 pUrvaM parastAdveti vivekAsambhavenobhayorapi tattvamabhyupeyameva, tathA / 'jarIgRhitA jarIgRhitum' 'graho'liTi dIrghaH " [ pA0 sU0 7. ca praNipAtetyAdau dvitve pUrvasthApi * ekadezavikRtamananyavat | 2. 37.] iti dIrghatvaM prApnoti / sthAne punardvirvacane sati iti nyAyena 'pat' rUpatvamakSatamiti doSAbhAvaH / tathA ca na samudAyasya samudAya Adezastatra sampramugdhatvAt prakRtipratyayasya tatra svAGgatvamUlakamavyavadhAyakatvameSTavyamiti na tatra nyAyaprayo- naSTo grahiH / dviH prayoge cApi dvirvacane na doSaH prahiNA 30 janam / saMcaskAretyAdau caivarIcyA nopasargadhAtvorAnantaryakSatiH / vizeSayiSyAmaH - maheraGgAditi / nanu caikaikamapyatrAGgam, samudAye 70 yadi caikasya dhAtoH sthAne dhAtudvayamAdizyata iti pakSaH khIkriyate / yA vAkyaparisamAptistayAGgasaMjJA bhaviSyati / kuta etat ? / 35 tadA'pi sthAnivadbhAvena kAryamiti jJeyam / vivecitau ca sthAne dvirvacanadviH prayoga-dvirvacanapakSau mahAbhASye " ekAco dve prathamasya" [ pA0 sU0 6. 11] iti sUtre sAdhutayA, tathA hi"atha yasya dvirvacanaM vidhIyate kiM tasya sthAne bhavati, Ahokhid dviH prayoga iti / kazcAtra vizeSaH ? " sthAne dvirvacane NilopavacanaM samudAyAdezatvAt" [ vArtikam ], sthAne dvirvacane Nilopo vaktavyaH - ATiTat, Azizat / kiM kAraNam ? samudAyAdezatvAt / samudAyasya samudAya AdezaH, tatra sampramu zAstrAhAneH / evaM hi zAstramahInaM bhavati / " padAdividhipratiSedhazca" [ vArtikam ], padAdilakSaNavidheH pratiSedho vaktavyaH, siSeca, sukhApa / "sAtpadAdyoH" [ pA0 sU0 8 3.111.] iti SatvapratiSevaH prApnoti / sthAne punardvirvacane sati na doSaH - 75 samudAyasya samudAya Adezastatra sampramugdhatvAt prakRtipratyayasya naSTaH sa padAdirbhavati // dviH prayoge cApi dvirvacane na doSaH / suptiGbhyAM padaM vizeSayiSyAmaH - suptiGantaM padam yasmAt sup-tividhistadAdi subantaM tiGantaM ca / nanu caikaikasmAda 40 gdhatvAt prakRtipratyayasamudAyasya naSTo NirbhavatIti "NeraniTi" | pyatra suptividhiH ? / samudAye yA vAkyaparisamAptistayA 80 119 [ pA0 sU0 6.451 ] iti Nilopo na prApnoti / idamiha saMpradhAryam-dvirvacanaM kriyatAM Nilopa iti, kimatra kartavyam ? paratvANilopaH / nityaM dvirvacanaM kRte'pi Nilope prApnotyakRte'pi, anityaM dvirvacanam, anyasya kRte Nilope prApnotyanyasyAkRte, zabdAntarasya ca prApnuvan vidhiranityo bhavati / nityametra 46 dvirvacanam, kathaM ? rUpasya sthAnivattvAt / " yacca samyaGantasya
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH ! [ dvitIyollAse nyAyau 11,12 ] padasaMjJA bhaviSyati / buta etat ? zAstrAhAneH, evaM hi / vyaJjanamadhye'taH" [4. 1. 24.] ityetvaM na syAt , sthAne dvivai- 40 zAstramahInaM bhvti| canapakSe tu dvitve kRte sati AdezAdisthAne'nAdezAderAdezAnna "tAveva suptilI yau tataH parau saiva ca prkRtiraayaa| doSo bhavati [svamate cAtra dvitvaM niSidhyata iti sarvathA AdezA. - AdigrahaNaM ca kRtaM samudAyapadatvametena // ditvamastyeva ], yadi ca parokSayA AdezAditvasya vizeSaNAdatra 5 ayamAzayaH-pANinIye naye "ekAco dve prathamasya" [pA0 na doSa na doSaH parokSAnimittasyAdezasyAbhAvAdityucyate, tadA thebhidisU0 6. 1. 1.] "ajAderdvitIyasya" [pA. sU. 6. 1.2.] teti yablupi iDabhAvo doSo bodhyaH / dviHprayogarUpatvena svAbhA- 45 "liTi dhAtoranabhyAsasya" [pA. sU. 6. 1. 8.] iti vikaikasvaratvAvidhAnAt "eka barAdanuskhAretaH" [ 4. 4.56.] trisUtryAM liTi [parokSAyAM] pare'nabhyAsa ! akRtadvirvacana ] itIpratiSedhAt yadi cAtreividhAnasamayasthitamanekakharatvaM zrUyadhAtvavayavasya prathamasyaikasvarasya dvitvaM syAt . svarAdestvAdibhatAta | mANa meva gRhyata ityucyate tadA'pi 'jarIgRhitA' ityAdau "gRho10 khaMrAt parasya dvitIyasyaikasvarasya dviH syAdityathoM bhavati / tatredaM 'parokSAyAM dIrghaH" [4. 4. 34.] iti dIrghaH prApnoti, sthAne zaGkayate-kimidaM sthAne dvivacanam ?-ekasya sthAne dvAvekakharA- dvivecanapakSe cAnya eva dhAturiti na bhvti| yadi cAtra sama-50 vAdezau bhavata iti, Ahokhid dviH prayogamAtram / asti dAyasya prahirUpatvAbhAvAdadoSa ityucyate, tadA 'siSeca' ityAdI cobhayoH pakSayoH saMbhavaH; tathAhi-kaiyaTaH-"tatra 'dve' ityetat | dvitIyasakArasya padAditvAt 'padAntaHsthasya' ityucyamAnaM SatvaM na prApnoti, dvitIyasyApi si vastyAdyantasvanimittapadatvAt , sthAne saMkhyeye vartate, taca saMkhyeyaM zabdAnAmanvAkhyeyatvena prastutatvAt dvirvacanapakSe ca samudAyasya sthAne 'sic sica a' ityAdisamu15 zabdarUpaM vA syAt tatsambandhi voccAraNam / tatra yadA zabda dAyarUpa Adeza iti pramugdhatvAt prakRtipratyayasya [prakRtijJAnasya 55 svarUpaM saMkhyeyaM tadA 'ekAcaH' [ ekasvarasya ] iti sthAne yogA pratyayajJAnasya cAbhAvAditi bhAvaH] sa padAdirna bhavatIti SatvaM SaSThI "SaSThI sthAne yogA" [pA0 sU. 1. 1. 49.] iti pari- | siddhayati / itthamayamapi doSo dviHprayogarUpadvivacanapakSa paribhASopasthAnAt / tadA sthAne dvirvacanamityeSa pakSo bhavati, | hriyate-dviHprayoge uccAraNabhedAcchabdabhede satyapi 'sic sic yathA--"astebhUH" [ pA0 sU0 2. 4 52.] [ "asti-bruvobhU Naya' ityasyaiva padasaMjJA, tasyaiva tyAdyantatadAditvAt tyAdyanta20 bacAvaziti" [4. 4. 1.] iti / yadA tUcAraNaM saMkhyeyaM tadA tadAdereva ca padatvAt , tathA ca dvitIyasicaH padatvAbhAvena 60 tasya kriyArUpatvAt , kriyAyAH zabdasya ca sthAnyAdezabhAvA tadIyasakArasya padAditvAbhAvAt padAntaHsthatvaM sUpapanna miti tasya yogAt 'ekAcaH' [ ekasvarasya ] iti karmaNi SaSThI vijJAyate SatvaM bhavatyeveti / itthaM ca yadyapyubhayoH pakSayordoSoddhAraH saMbhauccAraNazabdAdhyAhAreNa, zeSalakSaNA vA, yathA mAtuH smaratIti vati, tathApi dviHprayogarUpadvirvacanapakSasyaiva bhAdhyakRtA siddhAntadviHprayogo dvivacanamityeSa pakSo bhavati / tatra guNadoSaparIkSArthoM rUpeNAzrayaNAdatra ca pakSe na kimapi kaJcidavayavinamuddizya vidhI25 vicAraH kriyate" iti / tatra sthAne dvivacanapakSe-'ATiTat , yate iti kasyApyaGgAGgibhAva iti naitadviSaye'sya nyAyasyopayoga-65 Azizat'ityAdI svarAderdvitIyasyaikasvarasya 'Ti' 'zi' zabdasya stanmate iti kRtamadhikeneti // 11 // sthAne 'TiTi, zizi'zabdAdeze prakRtipratyayayoH sampramugdhatvAtviziSyAgRhyamANatvAt [ko NiH ka Adeza ityanirNayAditi *upasargo na vyavadhAyI // 12 // yAvat ] gerlopo na prApnoti / na ca sthAnivadbhAvena Nitvam , sika-prAdInAmupasargatvaM dhAtoH prAk prayojyatvaM ca 30 NimAtrasya dvitvAbhAvAt, samudAyasya 'Ti'zabdAdedvitvavidhA- sAmAnyata eva "dhAtoH pUjArthasvati-gatArthAdhiparyatikamArthA nAt / yadi ca pUrva Nilopa eva kriyatAmityucyate, tadA tivarjaH prAdirupasargaH prAk ca" [3. 1.1.] iti sUtreNAnu-70 dvivacanasya kRte'kRte ca Nilope prAkSe nityatvena dvivacanameva ziSTam, kintu tasya vyavahitA-vyavahitaprayogaviSaye na sthAditi NilopAnApattiriti NilopArtha yatnaH kattevyaH syAditi | kimapi niyamitaM, tathApi 'dhAtoH prAka' iti nirdeze paJcamyA tatparihArAya dviHprayogapakSa evaM khIkArya iti ceducyate-[etadeva ! 'vyavahitapUrvatvameva gamyata iti tadavyavahita evaM prayoga upa35 ca khamatam , yato hi khamate "dvirdhAtuH parokSA-20" [4. | sargANAm, tathApi teSAM padatvena padAntareNa sahAkhyAtasya 4. 1.] iti sUtre dhAturiti prathamAntatayA nirdizyate, tathA ca | vyavadhAyakatvaM prAptam, tatrAvyavadhAyakatvasAdhako'yaM nyaayH| 75 SaSThIvibhaktyabhAvAt sthAne dvivacanapakSasya svamate nAsti zaGkA] va toriti AR tatrApyayaM doSaH 'neme, sehe' ityAdau NakArasya sthAne nakAra Adi- prAka padasya ca pUrvAvayavAcivamAzritya dhAtorAyavayavatvena 1. zyate SakArasya sthAne sakAra ityAdezAditvena "anAdezAdereka- teSAM svAGgamavyavadhAyi* iti pUrvoktanyAyenaivAcyavadhAyakatvaM
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAya: 12 ] nyAyArthaM sindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / siddhamiti vAcyam, prAkzabdasya digvAcakatvena dikzabdayogalakSaNapaJcamyA eva tatra pratipadoktatvena prAbalyAt, prAkzabdasya pUrvAvayavavAcakatvasya kvApyadarzanAcca / asya ca jJApa ! kam- "gAyo'nupasargAdRkU" [ 5. 174 ] iti sUtre'nupa5 sargAdityupasarga varjanam, tasya hi sAma saMgAyatItyarthe sAmasaM gAya ityatra Tako'pravRttyarthatvam, yadi copasargasya vyavadhAya katvaM syAt tarhi sAmasaMgAya ityatra karmaNo vyavahitatvAd gAyateH karmaNaH paratvAbhAvATTakaH prAptireva neti tadvAraNAyopa- | bhaTTikAvyavyAkhyAtA jayamaGgalAkArastu-anuzabdoccAraNasAmana rthyAdavyavahita eva prayoge vidheye prazabdavyavadhAnaM nocitamiti 'ukSAn pracakrurnagarasya mArgAna' 'pravibharAM cakArAsau' ityevaMrUpeNa pAThaM parikalpitavAn / "kRcAnu prayujyate liTi" [ pA0 50 sU0 3. 1. 40. ] iti sUtrastha mahAbhASyagranthaparyAlocanayA tu bhinnArthasatva pradhAnazabdavyavadhAnameva nivarttanIyamanuprayogasAmarthyAditi labhyate, upasargasya ca dhAtvarthadyotakatvena bhinnArthatvAbhAvAdasatsvapradhAnatvAca na vyavadhAyakatvam / tathAhi tatratya-. granthaH- " kimarthamidamucyate ! anuprayogo yathA syAt / naitadasti 55 prayojanam, AmantamavyaktapadArthakaM tenAparisamApto'rtha iti kRtvA'nuprayogo bhaviSyati, "viparyAsa nivRttyarthaM vA " [ vArtikam], viparyAsanivRttyarthaM tarhi kRJo'nuprayogavacanaM kriyate, ihAMcakre cakre IhAmiti mA bhUt / "vyavahitanivRttyarthaM ca" [ vArtikam ], vyavahitanivRttyarthaM tarhi kRJo'nuprayogavacanaM kriyate; 60 anveva ca kRJo'nuprayogo yathA syAt - ihAMca, vyavahitasya mA bhUtU - 'IhAM devadattazca' iti / " iti / itthaM cemaM granthaM kaiyaTo vyAcakhyau - "antareNApi sUtrArambhamanuprayogaH siddhaH kAlasaMkhyA-sAdhana pratyaktvAdipratipAdanAya liTparasya kRnaH / AmantAddhi kAlavizeSa evAvasIyate, na tvarthAntaram, tatra samAnA - 65 rthasya dhAtoranuprayogo na bhaviSyati, oSAmuvoSeti, uttareNaiva sarvArthAbhivyajjanAdA mantasyAnarthakyaprasaGgAt / nApi bhinnArthasya ! www. 121 pUrvadeza-kAlavyAvarttakatvena pazcAcchadaparyAyatve lokaprasiddhe'pi 40 'kAzItaH pazcime prayAgo mathurA puSkaraM dvArakA' ityatra deze, 'caitrataH pazcAd vaizAkho jyeSThaH zrAvaNaH' ityAdau kAle ca pazcAcchandasya yadyapi vyavahitAnyavahitasAdhAraNatraM prAptaM tathApi | 'anu' ityasyoccAraNasAmarthyAdavyavahitatvena prayujyamAnatvameva kRbhvasAmiti pratIyate / atra ca preNa vyavadhAnAdasAdhutvaM syAdi - 46 tyayaM nyAya AzrIyate / tathA ca nAtra vyavadhAnamiti siddhyati / | ! sargaparatvavarjanaM vRthaiva syAt, vRthAbhUtaM ca tadimaM nyAyaM jJApa10 yati, jJApite cAsmin nyAye upasargasyAvyavadhAyakatve siddhe sAmasaMgAya ityatrApi TakaH prAptiriti tadvAraNayopasargavarjanaM sArthakam / tathA cAsyA[Tako prAptau "karmaNo'N" [ 5.1. 72.] ityeva bhavatIti sAmasaMgAya iti siddhyati / phalaM cAsya "ukSAM pracakurnagarasya mArgAn " [bhaTTi0 s03|5] ityAdikacipra15 yoga sAdhutvameva / etanyAyAbhAve na hyatra "gurunAmyAdeH 0" [3. 4. 48. ] iti parokSAyA AmAdeze kRte kRbhvasti cAnutadantam' iti parokSAntatayA'nuprayujyamAnasya kRgo madhya sthitenopasargeNAmprakRtito'vyavadhAnam, anvityavyayena hi pazcAdarthena tato'vyavahitasyaiva [ AmprakRtisannihitasyaiva ] 20 krUrAH 'prayogasyaucityaM pratibhAti / yadi ca madhye prazabda upasargaH kavinA prayuktastarhi tasya vyavadhAyitvenAnuprayujyamAnatvaM kugo na syAt, svIkRte cAtra nyAye prazabdasyAnyavadhAyakatvena kRgo vyavadhAnAdanuprayujyamAnatvaM siddhyati / "ayaM ca nyAyo'nai kAntikaH, tena samAgacchatItyatra sama AGA vyavadhAnAt 25 "samo gamRcchi-pracchi zru- vit-svaratyarti-dazaH " [3. 3. 84.] ityAtmanepadaM na bhavati" iti prAJcaH / vastutastu-upasargasyAnyaM pratyavyavadhAyakatve'nena nyAyenocyamAne upasargANAM parasparaM vyavadhAyakatvamapAkartuM na zakyate, tathA copasargasyADo'nyaM pratyavyavadhAyakatve'pi svasajAtIyamupasargaM prati vyava / IhAM papAceti, AmantasambaddhasAdhanAdyasaMpratyayAt / kRJ tu 30 dhAyakatvaM syAdeveti nAtrAtmanepadaprAptiriti na tadarthamasya sAmAnyavacanaH, sAmAnya vizeSavAcinozca prayogo'rthavizeSapratinyAyasyAnityatvamAzrayaNIyam / kiJca karmaNyasatyevAtmanepadaM | pAdane'nuguNa iti bhAvaH" iti / ayamAzayaH - parokSAsthAnikAna- 70 bhavati, samAgacchatItyatra karmaNo vivakSAyAM parasmaipadaM nirAntena kAraka - saMkhyAdInAM svabhate / matAntare ca kAlasyApi bodho bAdhameveti // 12 // naiva jAyata iti tadbodhanAya vinA'pi vacanaM parokSAparasya kRno, 'nuprayogo bhaviSyatyeva / na ca kRJa eva kuto'nuprayogo bhaviSyati, samAnArthasyaiva, bhinnArthasyaiva vA dhAtoH parokSAparasyAnuprayogaH kuto na bhaviSyati ?, tatra samAnArthasya yathA - oSAmuvoSeti bhinnArthasya 75 yathA-IhAM papAceti vAcyam, uvoSetyanenaiva oSAmityasyApi gatArthatvAt samAnArthasyAprayogAt, bhinnArthena tu AmantadhAtu *upasargo na vyavadhAyI // 12 // 35 ta0 -- dhAtoH prAk prayujyamAnaH prAdirupasargasaMjJAM labhate sa ca na kasyacidavayavaH, padatvaM ca tasya siddhameva / tathA ca na tasya dhAtvantargatatvam / evaM ca "ukSAM pracakrurnagarasya mArgAna" evaM - "bibharAM pracakArAsauM " iti ca bhaTTikaviprayoge AmantAda-: sambaddhakArakAdInAmasaMpratyayAzca / tathA ca IhadhAturvizeSavAcI nuprayujyamAnasya kRgaH preNa vyavadhAnaM prApnoti, anuzabdasya 'krUy ca kriyAsAmAnyavAcI tato'nuprayujyate iti sAmAnya 16 nyAyasamu0
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 12-13 ] amavmgannamrunoonarnAmahanm. ... vizeSavAcinonIlo ghaTa ityAdAviva prayogaH svabhAvAdeva bhavi- tasyAnuprayujyamAnasvAsambhavAdupasargasya vyvdhaayktvmevocitm| 40 dhyatItyanuprayogavidhAnaM nAvazyakamiti "kimarthamidamucyate" iti / 'lunIhi lunIhItyevAya lunAti' ityAdibhASyaprayogeSu vyvhitbhaassyprshnaashyH| tato 'anuprayogo yathA syAt' iti granthaM tvenAnuprayujyamAnasya prayogazca tatrAvyavahitaprayogasyAniSTatvasUcaka vyAcakhyau-"yadyapyAmantAt sakalArthAbhivyaktirna bhavati tathApi | eva, na tu sarvatrAnuprayujyamAnasya vyavahitaprayoge sAdhutvasUcaka 5 prakaraNavazAd bhaviSyati, tasmAdanuprayogasiddhayarthamidaM anu- : ityavadheyam // 12 // prayogavidhAnaM ] vaktavyamiti bhAvaH" iti| punarapyanuprayoga *yena nAvyavadhAnaM tena vyavasyAnyathAsiddhatvamAha bhASyakRd-"naitadasti prayojanam" ityA-1 dinA / tasya vyAkhyAnam-"pUrvoktAnAmarthAnAM [kAlasAdhanA hite'pi syAt // 13 // dInA] prakaraNAdivazAdazakyA pratipattiriti tadarthAbhidhAnAyAnu- si0-yene ti kartari tRtIyA, na vyavadhAnamavyavadhAnam , 10 prayogaH sidhyatyeveti bhAvaH" iti kaiyaTena kRtm| tato'nuprayoga- ! na avyavadhAnam-nAvyavadhAnam, naikadhetyAdAviva niSedhArthoM vacanasya bahuzaH prayojanAni madhye pratipAdya khaNDayitvA caah| 'na'zabdo na tu na, tena samAso'samastameva vA padam / bhASyakRt-viparyAsanivRttyartha vyavahitanivRtyartha cetyAdinA / tathA ca nadvayasya prakRtArthadAyabodhakatvena yatkartRkamavazya-50 tasyAyamAzayaH-AmantenAparisamAptasyArthasya pratipAdanAya vyavadhAnaM prApnoti, tena vyavahite'pi [tatkartRkavyavadhAnasakRznaso prayoge siddhe'pi dezaniyamArthamanuprayogavidhAnam , bhAve'pi, kArya ] syAditi nyAyArthaH / nimitta-kAryiNoravyava15 anuzabdasya pazcAdarthatvAt , tenAmantasya pazcAdeva kRJ prayujyate 'dhAnameva kAryavidhAvapekSitam , tatra yatra vacane nimitta-kAryima tu pUrva nApi vyavahitamityarthalAbha iti / anena ca bhASyeNa / goravyavadhAnamasaMbhAvi tatra vyavahite'pi kArya bhavati vacanayadyapi sAmAnyata evaM vyavahitaprayogo niSiddhaH, tathApi 'IhAM : prAmANyAt / tathA ca tAdRzaM vacanarUpaM sUtrameveha jJApakam , 55 devadattazcake' ityevaM vyavahitaprayogasya bhASyakRtA vyAvaya'tvena | yathA "svarAduto guNAdakharoH" [2. 4. 35.] iti sUtreNa pradarzanAt, agre "yathAvidhyanuprayogaH pUrvasmin"[pA0 sU0 svarAt paro ya ut tadantAd guNavacanAt kharuva t striyAM 203. 4.4.] iti sUtre tatkhaNDanaparabhASyavyAkhyAnAvasare-"ata DhIrvA vidhIyate, tatra svarAt paratvamutaH kevalaM 'titau'zabde .. eva lunIhi lunIhItyevAyaM lunAti"iti bhASyaprayoge | anu dRzyate, kintu sa na guNavAcI kintu dravyavAcI, ye ca guNaprayujyamAnasya ] vyavahitaprayogaH saMgacchate" iti nAgezavyAkhyA- / vacanatvena mahAbhASyAdyanusAraM vRhadvRtyAdau paribhASitAH zabdA-80 nena cAnuprayogasthale dravyavAcakeneva vyavadhAnaM vyAvartanIyamiti / / steSu na ko'pi tAdRza iti vidheyarthyamevAyAti, kiJcaivaM khavajenamapi na yujyate, kharuzabde'pi svarAt parasyokArasyAzivadattAdibhiSTippaNyA [ 3. 1.4..] niNItam / tatra ca sattvAt tatra prApterevAbhAvena niSedhasyAnaucityAditi vidhi25 vaidikaprayogAdInAmudAharaNena "ukSA pracakunagarasya mArgAn" varjanAbhyAmubhAbhyAM svasArthakyAyAya nyAyo vijJApyate / tathA ityAdikaviprayogA api bhASyAnukUlA iti sAdhitam / "vipa. | caikanyaanabyavadhAne'pi 'paTa-mRda'prabhRtInAM zabdAnAmatra 65 siniyattyartha. vyavahitanivRtyartha ca" iti vArtikAbhyAM ca "taM uddezyakoTI grahaNAt tato DIvidhAnena sUtrasya sArthakyaM kharU pAtayAM prathamamAsa papAta pazcAt" "prabhraMzayAM yo nahuSaM cakAra" varjanasya ca / phalaM cAnyatrApi bhettetyAdau "laghospAntyasya" raghuvaMza. sa. 13.36] ityAdivyavahitAH "nArezcakAra [4.3.4.] iti guNasiddhiH, anyathA 'akkuiti' iti 30gaNayAmayamastra pAtAn"ityAdiviparyastAH prayogAzca vyAvAH / saptamyA "saptamyA pUrvasya" [7.4.106.] iti parite'pi ca chandovat kavayaH kurvantIti vadatA bhASyakRtA sAdhutvena bhASAsatrasyopasthAnAda kirjapratyayA'vyavahitapUrvasyaiva lagho-70 gRhItA iti kecit| vastutastu-ukSA pracakurityAdayo'pi prayogAH nAmina upAntyabhUtasya guNaH syAditi bhettetyAdau kApi guNo "taM pAtayAM prathamamAsa"ityAdikaviprayogA iva chAndasA eva, na syAt / etalyAyAcopAntyasya vidhIyamAnavidhAvantyenaikena vyavahitaprayogasyAkSarAnanuguNatvAt / tathA cedRzasthale upasagesya varNena vyavadhAnasyAvazyaMbhAviravena tena vyavahite'pi guNa35 vyavadhAyakatvameva / "gAyo'nupasargAdR" [5. 1. 74.] pravRttI baadhkaabhaavH| nAmyavadhAnamiti nadvayopAdAna ityAdAvupasargavarjana copasargArthasya dhAtvarthAntarbhAvaNopasargasya ca mavarjanIyavyavadhAnagrahaNArthameva, tena ca yatrAvyavadhAne'pi 75 tadvayaJjakatvena dhAtvaGgabhUtatayA tasya [karmaNaH] sopasargadhAtuM / sUtrapravRttiH saMbhAvyate tatra nAsya nyAyasya prasaraH, yathA "jyuka pratyeva karmatvAdavyavadhAyakatvamAzrityaiva, anuprayogasthale cAnu- / gatau" ityasmAddhAtoNigi sani ca jujyAvayiSatIti rUpaM prayujyamAnasya sAmAnyArthakasyaiva sUtravidheyatvena sopasargasya bhavati, ana nimittabhUtAyA avarNAntAyA antasthAyA jakA
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 13-14 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 123 reNa vyavadhAnAd dvitve pUrvasyokArasya "omtisthA pavarge- | nAvyavadhAnamiti naddhayopAdAnalabhyaH / spaSTaM cedaM tatraiva [ siddhA-40 'vaNe" [ 4. 1. 60. ] iti itvaM na bhavati, yato ntakaumudyAM ] dhvanitaM dIkSitena / evaM ca yena nAvyavadhAnamiti avyavahite 'yiyaviSati' ityAdilakSyasthe ukAre sUtrasya naddhayopAdAnasyaiva sArthakyapradarzanaM yadi prAcInAnAmabhipretaM syAt ["ojIntasthApavarge'vaNe"ityasya ] cAritArthyasatvena vyava- tarhi bhinattItyAdau guNavyAvRttireva pradarzanIyA syAnna tu jujyAva. 5 hitapravRtteravarjanIyavAbhAvenAvazyavyavadhAna miha nAsti, tatazca yiSatIlyAdAvitvAdyapravRttiriti vibhAvanIyaM sUribhiriti / etacyAye jujyAvayiSatItyatra vyavahitAntasthAyA grahaNaM na bhavatIti "svarAduto guNAdakharoH" [2. 4. 35.] iti sUtrasya tatratya- 45 nAnnetvapravRttiH / imaM cArthaM prAcInA yena nAvyavadhAnamiti | khasvarjanasya ca jJApakatvopanyasanaM diGamAtrapradarzanAya / evaMkimityevaM rItyA padakRtyapradarzanena sUcayanti, taca na cAru- | bhUtAnAM zAstrANAM praNanayanenAcAryasyeyaM zailI lakSyate yat 'yena nAgyavadhAnam' itIyatoM'zasyAbhAve nyAyasvarUpaM kiM | "saptamyA pUrvasya" [7. 4. 105.] ityAdizAstreSu savizeSaNa10 syAt ?, vyavahite'pi syAdityetAvadeva / tathA ca sarvasya | syoddezyasyAvyavahitatvaM nimittena lakSyate / tathA copAnye hi / zAstrasya vyavahite'pi pravRttiH syAt, na ca tadiSTaM na cApi | antyaM vizeSaNatvena svarUpamadhyapraviSTamiti tayavadhAnaM na gaNyate 50 tantra kimapi mAnam / tathA ca nyAya eva kimartha iti va svarUpasyAvyavadhAyakatvastha *khAGgamavyavadhAyi* iti nyAyetasya praznasyAzayo'vadhAraNIyaH, tathA caitanyAyalakSyAsiddhireva | naiva lAbhAt / evaM "kharAduto guNAt"12. 4. 35.] tatra doSatvena pradarzanIyA'vyAptidoSasyAtivyAptidoSApekSayA | ityAdAvekasmin guNavAcake zabde kharAt paratvaM svararUpasyo15 prAbalyAt / yadi ca samudAyadvArA'vayave praznaH 'naJ- kArasya kathyamAnaM svarAntarasamAnakAli kamAtrAvadvarNAvyavadhAya. dvayopAdAnaM kimartham' itirUpastadA sAdhveca, tathA sati / katvaM lakSayatIti vyajanadvayavyavadhAne mAtrAkAlavyavadhAnAnna prabR-65 prAgukkAmadAzayasyaiva sthairyAt / ayaM ca zAstrasAmAkSipta- tiriti, tatazca nyAyo'yaM nApUrvArthajJApaka ityalam // 13 // iti nAnaikAntikaH // 13 // *RkArApadiSTaM lakArasyApi // 14 // *yena nAvyavadhAnaM tena vyavahite'pi syAt * // 13 // si0-akAreNa apadizyate iti RkArApadiSTaM karmaNi 20 taka-yatropAntyasya kArya vidhIyate tatra nimittasya saptamyA ktaH, tathA ca kAramuccArya vidhIyamAna kArya tRkArasthApi nirdiSTasyAvyavadhAna na saMbhavatIti kiM tatra "saptamyA pUrvasya" bhavatIti zeSaH / ayaM ca nyAyaH "dAdAmadhyasya guruvaiko'na-60 [7.4.105.] iti paribhASAzAstrabAdha uta vidhivaiyarthya ntyo'pi lanRt" [7. 4.99.] iti sUtre lugrahaNena jnyaapyte| meva?, "kharAduto guNAdakharoH" [2. 4. 35.] ityAdI tathAhi-RkAravarjasya svarasyAnena bhuto vidhIyamAna lakArakharAtU paratvamukArasya guNavAcakazabdeSvadRSTamiti vidhivaiyarthyama. syApi svabhAvata eva siddha iti lakArasya punastatra grahaNaM tasya 25 tathA ca bhettatyAdI "laghorupAntyasya" [4. 3. 4.] ityAdI RkAravarjanena varjitavaM dyotayati, taJca tadaiva saMbhavati yadA'yaM nAmapravRttiratha vA paribhASAbAdhAt ninditetyAdAvapi pravRttiH, / 16 | nyAyaH svIkRtaH syAdityetanyAyaM vinA sArthakyamalabhamAnam 65 upratyayasya ca mRdvItyAdAvapravRttiratha vA "paJcamyA nirdiSTe parasya" lakAra grahaNametanyAyajJApakam / uktaM caitat prakRtasUtre bRhadvRttA [7. 4. 104.] iti paribhASAbAdhAt pANDurbhUmirityAdAvapi vapi / tathAhi-"lakAragrahaNamanRditi pratiSedhanivRtyartham / pravRttirityavyAyativyAptirUpadoSadvayanirAsAyAyaM nyAyaH samA atha RtaH pratiSedhe lukArasya kaH prasaGgaH? ucyate-idameva 30 zrIyate tattacchAstrapraNayanasAmarthyAta , tathA ca na doSaH / anyaiH / jJApakamRvarNagrahaNe lavarNasyApi grahaNaM bhavatIti, tenAcIkRpadirapi nyAyo'yaM samAzrIyata eva, paraM nyAyamadhye na paThitaH tyAdau RvarNakAryam lavarNasyApi siddhaM bhavati" iti / aya-70 pribhaassendushekhraadau| dIkSitAdinA ca "pugantalaghUpadhasya ca" mAzayaH-RkAravarjanena TukAravarjanametanyAyenaiva labhyamiti pA. sU. 7. 3. 86.] iti sUtravyAkhyAvasare jJApyatvena svArthakyAya lakAragrahaNametanyAyaM jJApayatyeva, tathA cAcInirdiSTa eva / 'yena nAvyavadhAnaM tena vyavahite'pi' iti kathanena klapadityatra pUrvamanaimittikatvAt pUrvam "Rra lalaM kRpo'kRpITAtena tadanyena ca vyavahite'pi kAryamiti tu na zaGkanIyam, ava- | viSu"[2.3.99.1 iti ta tRtve pazcAda dvitve pUrvasya iyavyavadhAyakavyavadhAna evaM pravRttariSTatvena tenaiva vyavahita ityartha. "Rtos" [4.1.34.1 iti kArasya vidhIyamAnamatvaM 15 syApi sAmarthyalabdhatvAt , anyathA bhettetyAdAviva bhinattItyAdA- lakArasyApi bhavatIti proktaM rUpaM siddhyati, anyathA na vapi guNaH syAt / tenaiva vyavahita ityuktezca tadanyena vyavadhAne siddhyet / atra yadyapi vRttau pakhyamAnanyAyasvarUpAdana paccana pravartate / 'tenaiva vyavahite' ityayamarthazca na navIno'pi tu | mAnasya nyAyasya svarUpe bhedaH, tathApi lavarNasya vA'pi
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 14-15 ] kRperAdezAdanyatra tathAvidhaprayogAbhAvAdana ca kAryamAtrameva / sattvAt 'gamla' ityasyAnukaraNarUpasya gamlazabdasyAmi gamlunA-40 lakArasya vidheyaM na tu nimittatvAdikamiti matvA lakArA- mityAdau RvarNAt paratvena vihitatvaM NatvaM na bhavatIti / evaM rUpeNa kathitam / dRzyate caivamapi pUrvarasya : kRpyamAnaM pazyetyatra NatvaM na bhavati / yadyapi *varNekadezA varNanyAyasyollekhaH, tathAhi-"Rra lalaM kRpo'kRpITAdiSu" [3. grahaNena gRhyante* iti mate praklapyamAnaM pazyatItyatra lakAravyava53. 99.] iti sUtranyAse-"dUrAdAmadhyasya." [7.4. dhAnena NatyAbhAva iti tanyAyavyAkhyAvasare nirUpitaM tathApi 299.] ityatra Rdvarjitasya svarasya jutatvaM vadan svaradvAreNaiva RkArApadiSTavidhitvena tasya lakAra prAptiH syAdevelyanityatvAdeva 45 siddhe punarapi yata lakAragrahaNaM karoti, tadeva jJApayati- sa vAraNIya ityalam // 14 // RpratiSedhaprasaGge luto'pi pratiSedha iti RkArApadiSTa kAryam / lakArasyApIti" iti / tathA ca tatra na ko'pi phale bheda *sakArApadiSTaM kArya tadAdezasya 10iti jJeyam // 14 // zakArasthApi* // 15 // / .... si0-sakAreNApadizyate iti sakArApadiSTa, sakAra *RkArApadiSTaM kArya lakArasyApi* // 14 // muJcArya vidhIyamAna kArya, tadAdezasya-tamuddizya vihitasya, 50 ta0--anye vaiyAkaraNA RkAra-lakArayoH svasaMjJAmAhuH, . jhakArasyApi bhavatIti zeSaH / ubhayoH sthAnabhedena bhinnatvAtathA ca teSAM mate RkAramuddizya vidhIyamAna kAryam lakArasya dekasya | sasya grahaNe parasya zisya] grahaNAprAptestavyAptaye khabhAvata eva siddham / khamate catayoH sthAnabhedAt svasaMjJakatvaM nyAyo'yamAzrIyate / sAmpratikAbhAve bhUtapUrvagatiH * . 16 nAsti / ata eva sarvatra lakArasya kRte pRthageyAdezAdayo risya kRta pRthageyAdezAdayA bhUtapUrvakastadupacAraH* iti vA nyAyasyaivAyaM prapaJcaH, yato yaH bhAtakastapacAra vihitAH, nimittatvaM ca tasya khAtacyeNevocyate / tathAhi- kila pUrva sakAraH sa zakAratAmApano'pi sakAra eva gaNanIya 55 "avarNasyevarNAdinaidodaral" [1. 2. 6.] iti sUtre lakAra- iti bhUtapUrvaka eva tadapacAra iti samAyAti / atra ca syAla vihitaH / "latyAl vA" [1. 2. 11.] ityatra : jJApaka duHsaH so'naH"[1.3.18.1 iti sUtre 'azcaH' lakArasya nimittatvamAdezazca pRthagevocyate / lukArazca dIrtho'pi / ityevaMrUpeNa zvasaMyogAvayavasya zakArasya sAdezavarjanameva / 20 khamate'styeveti kukAra ityAdI lakArasya lUkAra eva, na tu tadaktaM prakatasane brahadvattI-'azvaH' iti kima? SaTayotanti, paramatavat RkAraH / evaM ca vasaMjJA phalatvena pararabhimatAni bhavAna zcotati / zyuteH sopadezatvAta zakArasya sakArApadiSTaM 60 kAryANi svamate viziSyaiva vihitAnIti nAsti svsNjnyaaphlm| kArya vijJAyate" iti / kathaM kRtvA jJApakamiti cet ? kintu 'acIklapat' ityAdI Rta latvasyAntaraGgatvAt pUrva pravartane ' ucyate bhavAna ayotatItyatra zasya sAdezAbhAvArtha zcavarjana tatra "Rto't" [4, 1.38.] ityasya pravRtyarthamayaM nyAya miti kathitameva, tatra ca sakArAbhAvAdeva sAdezAprAptesta25 AdhIyate / tadaM vicAyata-nAkamudAharaNa yAgArambha prayA- durjanasya vaiyarthyameva, tathA ca tadarjanaM vyartha sat sakArApadiSTaM jayatIti bhASyoktadizaikasya kRpena'kArasya sthAne vihitasya | kArya tadAdezabhUtasya zakArasyApIti vijJApayati, tathA ca 65 lukArasya "Rto't" [4. 1. 38.] ityatra saMgrahAya etA-! bhavAn zyotatItyatrApi prApnotIti tadvAraNArtha zvarjanaM svAMze vataH prayatnasyApekSayA "Rto't" [4. 1. 38.] iti sUtra caritArthamA phalaM cAsya pasca gato" ityasya dhAtoH Sasya evaM "lato'ta" iti lakArakArayorubhayorucAraNaM kArya "dUrA- : moDa-ziva-svaka" [2.3.98.1 iti sAdeze. 30 dAmanyasya." [7. 4. 99.] iti sUtre ca lakAragrahaNaM na tasya "sasya zaSau" [1. 3. 61.] iti zakAre, yaGlupi, -kAryam / kiM vA pANinIyatantravat "R- rala-laM kRpo'kRpITA- anadyatanyAM divi, "vyaJjanAd de." [4. 3. 78.]10 dissu"| 2. 3. 99.1 iti sUtramasatkANDe paThanIyama / tathA ca // iti talaki, etalyAyabalAt "saMyogasyAdau skola" lakArAdezasya paradRdhyA'sattvena RkArabuddhayaiva kAryotpattI [2.1.88.] iti sakArAdezasya zasyApi luki, casya . nyAyasya tajjJApakasya ca "dUrAdAmacya0" iti sUtrasthasya - mithya" iti sUtrasthasya 'katve ca 'asAsak' iti rUpasya siddhiH| nanu prakRtajJApana 35lakAragrahaNasya nAvazyakatvamiti / yadyapyevaM sidhyati tathApi, yadyAyava sidhyAta tthaap| sakArasyApadiSTaM kArya zakArasyApIti sAmAnyata eva jJApya ma . . sAbhiprAyakAcAryavacanaviruddhaM bhavatIti yathAnyAsameva khIkRtya , tAma. tadAdezasyeti kuto labhyata iti cet ? *bhUtapUrvakasta-75 vacanamidamAzrayaNIyameva / evaM ca sati "R-lati hakho vA" / dupacAraH* iti nyAyAnugrahAditi gRhANa / ayamAzayaH[1. 2. 2.ityatrobhayorgrahaNasya vaiyarthyamAyAtIti nyAyasyA- | sAmAnyataH sakArApadiSTa kArya zakArasthApIti jJApane'pUrvasyAnityatvamapyeSTavyam / tatphalaM ca khamate lukArasthApi dIrghasya vacanamevedamAzrayaNIyaM bhavati, tadAdezasyeti vizeSasaniveze
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyaH 15] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 125 ca *bhUtapUrvakAstadupacAraH iti nyAyalabhya evArtha iha / kAryebhyaH pazcAdeva zakArAdezasya pravRttiriti 'AsAsaka azvaH' ityasya sArthakyAya samAzrita iti pratIyate, tathA ca mUlavRd, madhuka' ityAdau zakArAdezAt pUrvameva paratvAt nApUrvavacanajJApanamiti lAghavam / phalaM cAsya 'bhavAn zete' sakArasya "saMyogasyAdau skolaka"[2. 1. 88.] iti luki ityAdI svAbhAvikasya zakArasya sakArApadiSTakAryarasAdezA- : rUpasiddhau tatra tAdRzeSu anyeSu vA lakSyaSu prakRtanyAyasyopayogo bhAvaH, tathA ca na tadaMze jJApakAntarAnveSaNa kAryam / prAJcastu- nAsti tathApi 'azvaH' iti jJApakanirdezenAnumIyamAno'yaM 45 'azvaH' ityasyaiva tadaMzajJApanasAmarthyamapi varNayanti. tathAhi- prakRtalakSyeSvapi yadi pravartata tarhi na kApi kSatiriti smaahtH| teSAM granthaH- azvaH' ityanena tAvat yutyAdInAM zrI vaya'te, * nanvevamasya nyAyasya phalAntarAbhAvena tajjJApakam "azvaH' iti natvanyaH kazcidasaMbhavAt , tasmiMzca ce zaH sakArAdeza evAsti, padameva parityajyatAmiti cet ? na-'AcAryAH kRtvA na nivartante' "sasya zo" [1.3.61.] ityanena tasya kRtatvAta, | iti nyAyAdatra kRtasya tasya padasyAdRSTArthatvasaMbhAvanayA parityAgA10 tatazca sakArAdezasyaiva zvastha zakArasya sakArakArya jJApayatA nahetvAt / nanu thyotatyAdiSu yatra sakArasya zakArAdezo vidhIyate 50 cavarjanenAkhaNDo'pyayaM nyAyo jJApita evaM" iti / atreda-tatra sarvatra tAlavya eva paThyatAm , alaM tasya zakArAdezavidhAnena mabhidadhmahe-vastugatyA 'azvaH' ityanena zayotatyAdizakAravarja-tasya punarazca ityanena kAryavarjanena ceti cet ? atroktaM vRhanalAbhe'pi zabdatastadalAbhena tasyoktArthajJApakatvAyogAt, ! dRttyAdiSu-"tena madhu zcayotatIti vipu, madhuzcayutamAcaSTe iti 'azvaH' iti zabdenopasthApitasyaivArthasya jJApakatvaucitye- ' NAvantyasvarAdilope punaH vipi Nilope sau ta ki ca yalope 15 nArthikArthasya jJApanasAmarthyAbhAvAt / tasya zAbdabodhA- "saMyogasyAdau skolaka" 2.1.88.] iti zalope casya 55 viSayatvAt , zabdopasthita evA'rthaH zAbdabodhe bhAsate iti / katve-'madhum' iti siddham" iti / tathA copadeze sakArAbhAve padavAkyavivecakAnAM siddhAntAca, tasmAdukta eva tadaMzalA- | zakArapAThe ca 'madhuTa' iti prayogApattiriti tatropadeze sakArapATha bhopAya: iti pratibhAti / yadyapi pUrvAdAhRtabRhadvRttigranthe | AvazyakaH / tathA ca tatsthAnIyasya tasya bhUtapUrvagatyA kadAcit 'zakArasya sakAropadiSTa kArya vijJAyate, ityevoktaM, na tu sAdezo mA bhadityetadarthamazca iti varjanamAvazyakameva / bhUtapUrva20 'tadAdezasya' iti, tathApi 'bhavAn zete' ityAdau tsAdezA- | gatizca nyAyAntarasiddhava, ayaM ca nyAyastasyaiva prapaJca ityAvedita-60 bhAvAya tAvAnaMzo'pi nyAye samAvezanIya eva / nyAsagranthe | meva pUrvam / tathA caitajjJApakAbhAve'pi sakArAdezasya zakArasya cAyamarthaH pRthagevollikhitaH, tathAhi-tatra bRhadvRttistha-'Sada | sakArApadiSTakAryazaGkA'styeveti tannirAkaraNAya kriyamANama zyotanti' iti pratyudAharaNapratIkamAdAya vyAkhyAya ca tat | 'azvaH' iti varjanaM viziSya prakRtanyAyasvarUpaM jJApayatIti "dantyApadiSTa kArya tAlavyasyApi bhavati, paraM dantyasthAna- sarvamapapannama / nyAsakArastu dhAtvAdiSu dantyapAThasyaiva prakRta25 niSpannasya, na tu sarvasya" iti pRthageva tadaMzapUraNaM dRzyate / nyAyajJApakatAmAha, tathAhi-tadnyaH "H saH tso'zcaH" 65 sarvathA ca tasyAvazyakatvameva, vRttau ca tadanuktiH svayamUha- 1.3.18.iti sUtre-nanu tarhi upadezAvasthAyAmeva / nIyatvavyaJjanAyeti svIkAryam / yadi ca zyotatyAdisthitasya | tAlavyaH paThanIyaH, ki dantyapATheneti ? satyam-dantyaM paThanne 'zvaH' evedamanukaraNam 'bhavaH' ityatreti samAzrIyate tadA ! jJApayati-*dantyApadiSTa kArya tAlavyasyApi bhavati* paraM dantya prAcInoktaM tasyaiva tadAdezasyetyaMzasyApi jJApakatvaM samyage- sthAnaniSpannasya, na sarvasya; tena 'bhavAn zete' ityAdI tso na 30 veti // 15 // bhavati" iti / atredaM vicAramahati-pUrvodAhRtavRttigranthena 'azvaH' 70 *sakArApa kArya tadAdezasya iti varjanasya jJApakatA labhyate, prakRtanyAsagranthena ca dhAtuSu.. zakArasyApi // 15 // dantyapAThasyeti kimatra jyAya iti, tatredamanurUpaM pratibhAti yadta0-atra prakriyAbhedenAsya nyAyasya kecana vaiyAkaraNA / dantyapAThasya phalAntarAbhAvena dantyatvanimittakakAryasiddhireva phalaM, anAvazyakatvamapi mnynte| tathAhi-sakArasthAnIyasya zakArasya / tacca prakRtanyAyajJApanenaiva labhyamiti dantyapAThasya jJApakatvamapi 35 kArya yadyapi sarveSAM sakAravadiSTameva, tathApi taiH sUtrANAM pATha . sAdhveva / paraM vRttigranthAnukUlyAya tatra 'azca' iti nirdezaka eva tathA vihito yena sakAramuddizya vidhIyamAnakApekSayA / kurvazca' ityadhika yojanIyam / tathA ca dhAtuSu dantyaM paThaMstasya tadAdezasya zakArasthAsattvaM bhavatIti sakArakhuddhayaiva tatra kArya | dantyakAryavizeSavarjanaM ca kurvannAcAryaH prakRtanyAyaM jJApayatIti bhavati / khamate'pi yadyapi "sasya za-So" 1.3.61.1 samudAyArthaH phalati / dantyatvanimitta kArya ca vRttau 'madhum' ityasya iti sUtre "hAdahakharasyAnu navA" [1.3.31.7 iti sUtrAd siddhirUpaM pradarzitameva / tatthaM nyAsakAreNa samarthitam-nanu 40'anu' iti padamanuvartamAnamasti, tathA ca tatra prApyamANa- : 'madhum' ityatra "svarasya pare0"[7. 4. 110.] iti sUtreNa 80
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAya 15-16 ] / ca vAcyaM na "sandhi 0 [ 7. 4. 111 ] ityupatiSThate iti 'askaluki' iti vacanAd yathA supUrvAt kusmayateH sukurityatra [ iti cet ? ] na - 'askaluki' ityatra nanirdiSTatvena *nA 5 nirdiSTamanityam iti nyAyAt sthAnivattvAbhAva iti" iti / ayaM ca nyAya vyAkaraNazAstrakAryArthameva / AlaGkArikAstuzleSAlaGkAre sa*zayoraikyaM sAmAnyenaiva manyante, na tatra 'tadAdezasya' ityaMzo yojyate / tathAhi | 'NiloparUpasya svarAdezasya sthAnivattvAt zalopo na prApnoti ? na / sUtramidamAtmAMze caritArtham / phalaM ca hastrAMzasya he rAja3 - 40 niheti, atra paratvAnnityatvAcca "dUrAdAmatryasya 0" [ 7. 4. 99. ] ityanena lute kRte tasmAt parasya nasya " hrasvAnDa na0 " [ 1 3 27.] iti na dvitvam / dIghAMze ca he goi bAta ! he goztrAta ! ityatra "bhadIrghAd virAma0 [1.3.32.] iti sUtreNa dIrghasthAnaniSpannalatAt parasya takArasya prakRta- 45 nyAyabalena dIrghApadiSTakAryAbhAvAd dvitvavarjanAbhAvena vikalpena dvitvasiddhiriti / ayaM ca na vyabhicArI / na cAsyAdhya nityatvameSaNIyameva, anyathA he baTo3 ehItyAdau 'baTu+s' iti sthitau paratvAt pUrvamukArasya sutatve vihite pazvAdasya nyAyasya nityatvAt "hasvasya guNaH " [1. 4. 41.] iti 50 guNo na bhaviSyatIti vAcyam, AmadhyamAtrApekSavena guNasyAntaraGgatvAt lutasya tu dUrAdAmatryApekSatvena bahiraGgatvAt *parAdantaraGgaM* [ balavat ] iti nyAyAt pUrvaM guNasyaiva pravRttau "Adau dhanabhave yena, ghRtamedhAyitaM tathA / jajJe yathovAzasyazrIH zrInAbheyaH sa vaH zriyai // ityAdau uvIMzasya - rAjJaH zrIH, urvI- mahatI, sasyazrIHdhAnyasampattirityarthadvayalAbhAya Sa AdRtaH, sa ca sazayoraikya eva saMgacchetetyalam // 15 // * hrasvadIrghApadiSTaM kArye na tasya // 16 // prakRtanyAyaviSayAbhAvAt, tatazca na tadarthamanityatvamAzraya NIyamiti // 16 // 10 126 | 15 si0 - hasvazva dIrghazva hasva-dIrghau, tAbhyAmapadizyata / iti hrasvadIrghapadiSTaM, kArya, hutasya hrasvasthAnikasya tasya isvApadiSTaM, dIrghasthAnikasya lutasya dIrghApadiSTaM ca kArya, na syAditi nyAyArthaH / yadyapi mAtrA - kAlabhedena pRthak 2 saMjJA " eka-dvi- trimAtrA hasva-dIrgha zrutA: " [1.1.5. ] iti 20 sUtreNa vihitA, iti svazabdamuccArya dIrghazabdamuccArya ca vidhIyamAnaM kAryaM svata eva lute na prApnoti, tathApi bhUtapUrvAvagatimAzritya prAptiriti tadvAraNArtho'yaM nyAyaH / "antra ca jJApakam-hastrAMze-"hasvAnGaNana0" [ 1.3. 27 ] iti sUtre hrasvAditi sAmAnyoktireva / tathAhi alutarUpAdrasvAt 26 tAvat khaNanAM dvisvamiSTam, hutarUpAt tu neSTam, tathApi sUtre hasvAditi sAmAnyena yadUce tadetasyAyAzayaiva / " iti prAJcaH, tanna cAra-sAmAnyenokte vizeSasya lutarUpasya grahaNaM neSTamityasya lakSaNaikacakSuSkairdurjJeyatvAt, svayaM cAcAryeNa tAdRzArthAkathanAt / tathA ca jJApakAntaramanveSaNIyam dIrghAzajJApa kenaiva 30 vaikadezAnumatyA vA saMpUrNanyAyajJApanamA stheyam / dIghAMze jJApakaM ca "anAimAGo dIrghAdvA chaH " [1. 3. 38. ] ityanenaiva tAdapi siddhe'pi dIrghasthAnaniSpannAt zrutAt parasya chasya dvitvavikalpArthaM "hutAdvA" [ 1. 3. 39. ] iti sUtrakaraNam / tathAhi - Agaccha bho indrabhUte3 cchatramAnaya, 35 bhAgaccha bho indra bhUte3 chatramAnayetyatra chasya dvitvavikalpo bhUtapUrvAvagatyA pUrvasUtreNaiva yadi siddhaH syAt tarhi punaridaM sUtraM vyarthaM syAt ; vyarthIbhUtaM ca tadimaM nyAyaM jJApayati, tathA ca dIrghasthAnikasya tasya dIrghApadiSTakAryAbhAvabodhanAt kRte hakhAbhAvAd dvitvaM na bhavati" ityevoktaM, na tu nyAyaH pUrvasUtreNa lutAt parasya cchasya dvitvaM na siddhamiti tadarthaM / samAzritaH / tathA ca dIrgha zrutayorbhedaM vAstavikaM pradarzanAyAcAryeNa | / 55 *hrasvadIrghApadiSTaM kArya na tasya // 16 // ta0 -- vastutastu nyAyo'yaM nAzrayaNIyaH phalAbhAvAjjJApakAbhAvAcca / phalaM tAvadiha 'he rAja3 niha' ityatra "hakhAnDa NanaH 0" [ 1. 3. 37.] iti nakArasya dvitvaniSedhAbhAvaH, Agaccha he indrabhUte3 cchatramAnayetyatra chasya dvitvavikalpArthaM 60 kRtasya " lutAdvA" [ 1.3 29] iti sUtrasya sArthakyaM go3trAtetyatra takArasya dvitvavikalpa iti coktam / etAni ca phalAni nyAyaM vinA'pi siddhAnyeva, yato he rAja3 nihetyatra padAntarasambandhikharApekSadvitvApekSayA'ntaraGgatvAt paratvAcca prathamaM te kRte pazcAddhakhAbhAvAd dvitvAprApteH / na ca bhUtapUrvA - 65 vagatyA hasvatvamAzritya nakArasya dvitvaprAptiriti vAcyam, sAmpratikAbhAve hi bhUtapUrvakastadupacAraH * ityAzrIyate, tathA ca yatra sAmprati kataddharmalAbhAbhAvena zAstrapravRttivirahAdiSTalakSyAsiddhirityAlokyate tatraiva tanyAyena kAryajananaM, na tu doSApAdanAya tanayAyAzrayaNam, anyathA 'devAniha' ityAdI hakhasya 70 dIrghe vihite'pi bhUtapUrvakamupacAramAzritya havAt paratvamAdAya nakArasya dvitvaM syAdityAdi bahvaniSTaM prasajyeta / ata eva ca"havAnDa Na naH0 [1.3.27.] iti sUtre zabdamahArNavanyAse 'rAja3 niha' iti hrasvagrahaNavyAvartyatvena pradarzitaprayogavyAkhyAvasare - " rAjan " zabdAdA madhyaseluki "nAmadhye" [2.1.75 92. ] iti nalopapratiSedhAt antaraGgatvAt paratvAca te. "
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 16-17 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 127 "plutAdvA" [1.3. 29.] iti sUtravyAkhyAyAM zabdamahArNava- | paribhASAbalAt pratyayagrahaNe tadantavidhirbhavati, sa cAvi-40 nyAse 'dIrghAt' ityanuvRttasya padasya kathaM plutAdityanenAnvaya iti zeSAt saMjJAvidhAvuttarapadAdhikArasthe vidhAvanyantra ca samameva pradarzanAvasare pratipAditam-"dIrghAdityanuvRttAvapi dvimAtratri- prAptaH, tatra saMjJAvidhAvapi tadantagrahaNe "styAdirvibhaktiH" mAtrayorvirodhAt sAmAnAdhikaraNyAsambhave'pi macAH krozantI'- [1. 1. 19.] ityAdAvapi tadantavidhisatvAt syAdyantatyAdivat sthAnopacArAt tadvyapadezAd vizeSaNa-vizeSyabhAvaH, syaiva vibhaktisaMjJA syAditi prakRtervibhaktI vidhIyamAnaM kArya tathA cAbhidhIyate-'sahacaraNa-sthAna-tAdarthya-vRtta-mAna-dhAraNa-' na syAdapi tu vibhaktyante pare vibhaktinimittakaM kAryaM syAt, 45 sAmIpya-yoga-sAdhanA-'dhipatyebhyo braahmnn-mnyc-ktt-raaj-sktu-| yathA-kASThagRhaM yuSmatputrANAmityAdI gRhamiti syAdyantasya candana-gahA-zATakA-una-puruSeSvatadbhAve'pi tadvadupacAraH" | vibhaktitve tannimittaM kASThazabdasya padatvam, tadanu tataH [nyA. sU0] / dIrgho'syAsti sthAnitvenetyabhrAditvAdati vA parasya 'yuSmad zabdasya putrANAmiti syAdivibhaktisahitasya 10dIrghazabdena chuto'bhidhIyate" iti / tathA ca dIrgha-plutayormedo dRDha vasAdezaH syAdityevamAdayo doSAH prasajyeraniti tadvAraNAyAya iti dIrghakArya te na sambhavatIti tadAzayaH spaSTamAyAti / tathA nyAyaH samAzrIyate / tatra cAMzadvayaM saMjJAdhikAre [saMjJA-50 ca dIrgha-plutayoH svAbhAvikabhedasattvAd dIrghApadiSTakAryasya chute- vidhAyake zAstre ] pratyayagrahaNe, pratyayamAnasyaiva grahaNa, na tada'bhAvAt tAt parasya chasya dvitvaM pUrvasUtreNa na prAmotIti tadartha ntasyetyekaH, aparazcottarapadAdhikAre pratyayagrahaNe na tadantasye "bhutAdU vA" [1.3. 29.1 ityasyAvazyakatvameveti na syevNruupH| tatra prathamasya saMjJAvidhAyakazAstraghaTakapratyayabodhakaM 15 tatsArthakyAya nyAyAvazyakatA / yat tu-"nanu kimarthamidam ? padaM tadantabodhaka netyeva sAdhAraNatayA'rthI labhyate, tathA ca yato dIrghatvamAzritya "anAGamADo0"[1.3. 28.1 ityane- "styAdivibhaktiH"[1.1.19.] iti sUtre pratyayabodhaka 55 naiva dvitvaM vA bhaviSyati, satyam-idameva jJAparka- dIpidiSTaM styAdipadaM na tadantabodhakamiti na syAdyantasya tyAdyantasya kArya na plutasya* iti, hrasvakArya ca na, yathA-Agaccha bho : ca vibhaktisaMjJA / atrAMze jJApakaM ca "tadantaM padam" devadatta3 iti mRtAt prathama selka "adetaH" [ 1.4. 44.] [1.1.20.] iti sUtre'ntagrahaNam / tathAhi-prakRtasUtre 20ityanena, anyathA prathama na kuryAt yadi pazcAdapi syAt" ityuktaM : bRhalyAsagranthaH-"nanu antagrahaNaM kimartham ? na cAsatyanta ladhunyAse " tAda vA" [1.3. 29.1 iti sUtre. tadapi na | grahaNe syAdereva padasaMjJA syAt, tatazca 'agniSu' ityAdI vicAracAru iti pratibhAti, yato 'dIrghatvamAzritya' ityatra * padamadhye vidhIyamAnaM patvaM padAdau na syAditi vAcyam, heturanuktaH, yadi ca bhUtapUrvakastadupacAraH* iti nyAyabalameva "pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. : 15.] iti paribhASayA heturiti kathyate tarhi tatpUrva pratiSiddhameva, anyathA sthAniva-tadantavidherlabdhatvAditi; ucyate-padasaMjJAyAmantagrahaNamanyatra 25 dvAvAdInAmapi nAvazyakatA syAt , bahudoSApAtAcca / AcArya saMjJAvidhI pratyayagrahaNe tadantavidhiniSedhArtham , tena pUrvasatre retatsUtravyAkhyAyAmeva dIrya pratayobhaidapradarzanena tazyAyasyehAnA- tadantasya vibhaktisaMjJA na bhavati, anyathA 'zeSAya yuSmadvaddhi-65 zrayaNasya spaSTa saGketitatvAca / Agaccha bho devadatta3 ityAdau hitAya namaH' ityatraiva 'te-meM' mAdiprasaGga iti" / ayamAprathama se karaNena nAyaM nyAyaH sUcyate, api tu hasva-plutayoH zayaH-"tadantaM padam" [1. 1. 20.] ityatra tatpadena khAbhAviko bheda eveti kuto na sAdhyate, evaM ca "mutAd vA" : "styAdirvibhaktiH" [1. 1. 19.] iti pUrvasUtraprakrAntA 30[ 1. 3. 29.] iti sUtrasya sArthakye svataH siddha dIrghAze'pi vibhaktiH parAmRzyate, antagrahaNAbhAve ca 'sA padam' iti jJApakramatra nAsti, havAMze jJApakAbhAvazca vRttau pratipAdita eva / / nirdezaH syAt , kiJca tathA sati pRthak sUtrakaraNamapyanAva-70 evaM he gotrAtetyAdau takArasya dvitvavikalpo'pi dIrgha-zutayorbhedaM zyakaM syAt "styAdirvibhaktiH padaM ca" iti nyAsenevobhayakhAbhAvikamAzrityaiveti na tadapi nyAyaprayojanamiti phala-jJApaka- - saMjJAvidhAnasaMbhavAt , tathA sati [kevalaM vibhakkeH padasaMjJA yorabhAvAnAya nyAyo'pUrvavacanatvena svIkAryo'pi tu khataH siddha-yAm ] 'agniSu' ityAdau 'su' isyetasyaiva padatve sakArasya 36 mevArthamanuvadatIti nyAyasaGghahe saMgrahItumanaha iti pratibhAti 16 padamadhyasthatvAbhAvena SatvAnApattiriti doSaH syAt , atazca pRthak sUtraM vidhAya tatra "pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4.75 115.] iti paribhASAsUtrasAhAyyena syAdyantasya tyAcantasya pratyayamAtrasyaiva grahaNaM, na tada- | ca padatve 'agniSu' ityAdau doSAbhAvena 'anta'grahaNaM vyarthameveti ntasya* // 17 // tada vyarthIbhUtaM 'saMjJAvidhI pratyayagrahaNe tadantaM na gRhyate' iti si0-"pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. 115.] iti jJApayati / tathA ca padasaMjJAyAmapi tadantAgrahaNe 'amiSu'
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 17] ityAdau doSApattiriti tadarthamantagrahaNaM svAMze caritArtham / lAbhasyA'saMbhavAt / yadi cAna nyAye'pi "pratyayaH prakRtyAdeH" phalaM cAnyannApi saMjJAvidhAne tadantAgrahaNe na sthAdyantasya [7. 4. 115.] ityAdAviva pratyayatvena bodhakamAtraparaM syAdyantasya ca vibhaktisaMjJeti zeSAya yuSmadRdvihitAya namaH' / pratyayapadaM, na tu pratyayavRttizrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmAityatra zeSAyeti padAt parasya yuSmado vRddhihitAyeti catu / vacchinnaparamityAzrIyate, tadA tadantavidheH siddhatvAdantagrahaNa yintena saha 'te'Adezo neti / uttarapadAdhikAra pratyayagrahaNe ["navA khiskRdante rAtreH' ityatra ] vyarthameva, vyarthaM ca sat 45 na tadantasyetyaMze tu "na vA khitkRdante rAtre" [3.2. tadeva jJApakaM kuto nAzrIyate ? ityucyate, ata eva cAcArya117.] iti sUtrasthamantagrahaNaM jJApakam , taduktaM tasminneva rapi tatsUtre 'idamevAntagrahaNaM jJApakam' ityevarUpeNaivakArosUtre bRhadvattau-"idamevAntagrahaNaM jJApakam-ihottarapadAdhi 'vadhAraNArthaH prayukta iti cet ? tarhi lekhagrahaNasyaitadvAraiva kAre pratyayagrahaNe pratyayasyaiva grahaNaM na tadantasya" iti, aya sArthakyamastu, kRtaM tasyApi jJApakatvavarNaneneti vibhAvanIyaM. 10 mAzayaH-kRtaH pratyayatvena "na vA khitkRti rAtreH" ityukte'pi | sudhIbhiriti / nanvevaM jJApite'smin nyAye "khityana-50 "pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. 115.] iti paribhASayA vyayAruSo mo'nto hrasvazva" [3. 2. 111.] iti sUtre 'kRdante' ityarthalAbhasambhave'ntagrahaNaM vyarthameva, vyarthIbhUtaM ca tadantavidhyabhAvApattau 'zaMmanyaH' ityAdau tadapravRttiH syAditi tat uttarapadAdhikAre pratyayagrahaNe tadantagrahaNAbhAvaM jJApayati, vAcyam , kevalasya khitaH prayogAsambhavena tatra sUtrasArthakyAya tathA ca tadantArthalAbhArthamantagrahaNaM sArthakam / phalaM cAsya ! prakRtanyAyApravRttisvIkArAt, taduktaM "hRdayasya hRlAsa." 16"kAlAt taratanatama."[3.2.54] ityAdI pratyayamAvasyaiva ! [3. 2. 24.] iti sUtre bRhadvRttAva-"khityanavyaya0" 55 grahaNaM na tu tadantasyeti / tena pUrvAhne bhavaH-pUrvAhnetanaH pUrvA / / 3.2.111.] ityAdI vasaMbhavAt tadantagrahaNamiti / hutana ityatreva parame pUrvAhetane iti vigrahe samAse tadante pare | Adipadena "tatpuruSe kRti" [3.2.20.1"nena-siddhasthe" [tanAnte pare saptamyA aluka na bhavati; utsarapadAdhikArazca [3. 2. 29. ] ityAdInAM saMgrahaH / tathA ca "tatpuruSe "na nAmyekasvarAtU khityuttarapade'maH" // 3. 2. 9.1 kRti" [3. 2. 20.] ityatrApi kevalasya kRtaH prAyaH prayo20 iti sUtrAdanuvartamAnaH / vastutastu prakRtamyAye pratyaya gAbhAvAt 'kRdante' ityarthalAbhaH, tena 'stamberamaH' ityAdi- 60 grahaNapadaM pratyayavRttizrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmAvacchiTramaduata . ! siddhiH / paratra |"nena-siddhasthe" 3.2.29.1 ityatra naviSayatAprayojakapadaparaM, tathA ca 'kRta padAdau pratyayavRtti- 'inpratyayAnte' ityarthalAbhazca, kevalasyena uttarapadatyAsambhazrAvaNapratyakSaviSayatAyA abhAvena tadavacchedakadharmAvacchinna- / venaiva; tathA ca 'sthaNDilavatI' ityAdau "tatpuruSe kRti" viSayatAprayojakapadasya kRtItyAdeH pratyayagrahaNavAbhAvena na [3. 2. 20.] iti prAptAyAH saptamyA alupo'nena nissedhH| 25 tatrAnena nyAyena tadantavidhiniSedhaH sambhavatIti "navA khitkR evaM ca prakRtanyAyAnityatvasthalAnImAnIti phalati / anityatvaM 65 dante rAtreH" [3. 2. 117.] iti sUtre 'kRti' ityu- | hi kvacidpravRtti rUpameva, tacca jJApakavazAd bhavatvasaMbhavAda ke'pi kRdantArthalAbha iti tavAntagrahaNaM vyarthameva / na caivaM bhavatu kAraNAntarAd vA tatrAgrahAbhAvAt / vastutastu-asaM"pratyayaH prakRtyAdeH" [7. 4. 115.] ityatrApi pratyaya bhavo'pi nyAyAnityatvajJApakatvena zakyata eveti naH padasya pratyayavattizrAvaNapratyakSaviSayatAvacchedakadharmAvacchinna- / ko'pi vibhedaH // 17 // 30 paratve'tra tadantavidhiH kathaM syAditi vAcyam , tatra svarUpata! *saMjhottarapadAdhikAre pratyayagrahaNe pratyayasyaiva 70 eva pratyayasya grahaNAt kevalasya kRtaH prayogAbhAvena kRdrUpotta grahaNaM, na tadantasya // 17 // spadasyAbhAvAcceti prakRtanyAyajJApakatvamantagrahaNasya na yuktam, / ta0-atra nyAyeM'zadvayaM-saMjJAvidhau pratyayagrahaNe tadantagrahakintu "hRdayasya hRllAsalekhANye" [3. 2. 94.] iti NaniSedhakaH, uttarapadAdhikAre pratyayagrahaNe tadantagrahaNaniSedhakazca, sUtrasthaM lekhagrahaNameva jJApakamaveti bodhyam , tathAhi-tatra : tatra prathamAMzasya saMjJAvidhAyakazAstraghaTaka pratyayabodhakaM padaM 33 sUtre bRhadutto-"aNsannidhAnAlekhazabdo'Nanto gRhyate, tena | tadantabodhaka netyarthakratvamityeva zabdamaryAdayA labhyate, taca dhajante na bhavati, hRdayasya lekhaH-hRdayalekhaH" ityuktvA | vRttau pradarzitameva, parantvasminnarthe nAmasaMjJAvidhAyakazAstraghaTakaM "aNItyeva siddha lekhagrahaNa jJApakam - uttarapadAdhikAre pratya- | pratyayabodhaka vibhaktipadaM tadantabodhakaM na syAt, tathA ca yagrahaNe tadantagrahaNaM na bhavati" iti spaSTameva 'jJApakAntara- "adhAtu-vibhakti-vAkyamarthavannAma"[1.1.27.]iti sUtrasyA) muktam / sati caitasmin jJApake "na vA khitkRdante rAtreH" | vibhattayantavarjamityarthoM na labhyeta, kintu vibhaktivarjamitveva, 03.2. 117.1 iti sUtre'ntagrahaNaM sArthakameva, kRdantArtha- tatazca vibhaktyantasya nAmasaMjJAyAM tadavayavasya syAdelagApattiH.60
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyAse nyAya: 17 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / tadvAraNAya yadi saMjJAniSThavidheyatayA sAkSAnnirUpitA yoddezyatA, samudAhRtAH / bRhannyAse'pi vibhakyantetyAdigranthAvatArAyetyatatprayojakaM pratyayabodhakaM padaM tadantabodhakaM netyarthaH tathA ca muktam- "yeSAM pratyayavarjanaM sAmAnyena tairAbAdipratyayasya nAmasaMjJAyA uddezyatA na sAkSAtpratyayatvenAvacchinnA kintu / nAmatvAbhAvAt syAdyutpattau yatnAntaraM vidheyam, iha tu arthavattvAvacchinneti pratyayabodhakavibhaktipadasya saMjJAniSTavidheyatayA / vibhaktivarjanAcchezpratyayAntasya nAmatvaM bhavatyeva, vizeSaniSedhasya 5 sAkSAnnirUpitoddezyatAprayojakatvAbhAvAnna doSa ityucyate, tadA zeSAbhyanujJA hetutvAdiyAha - vibhakyantetyAdi" iti / itthaM ca 45 " A tumo'tyAdiH kRt [ 5. 1. 1 ] iti sUtre'tyAdipadasyApi vibhaktyantavarjanAccheSapratyayAntAnAM sAdhAraNyenArthavattvamAdAyaiva kRtsaMjJAniSThavidheyatayA sAkSAdavacchinnoddezyatAprayojakatvAbhAvAt nAmasaMjJA, na tu kRdantatvena taddhitAntatvena vA, tena rUpeNoddezyatatra tyAdipade tadantArthaniSedhAnApattyA tadantabodhApattau tasya ca tAyA upasthApakapadAbhAvAt vibhaktyantavarjanasya ca paryudAsadhAtuvihitatvAbhAvena tatpadasya vaiyarthyApatteriti cet ? atrocyate - | rUpatvena sAdRsyagrAhakatvAd vibhaktibhinnatatsadRzapratyayAntasyArtha - 10 saMjJAniSTavidheyatayA sAkSAcirUpitA pratyayatvavyApyadharmeNa vato nAmasaMjJAvidhAnArthatvaM na tu vibhaktayantasya nAmasaMjJA prati 50 sAkSAdavacchinnA yoddezyatA, tatprayojakazAstraghaTakaM pratyayabodhakaM | SedhArthatvaM vidhi-niSedhasaMbhave vidhereva dalIyastvAt; tathA ca padaM tadantabodhakaM netyarthaH / nAmasaMjJAvidhAyakasUtre vidheyatayA | niSedharUpasya 'adhAtu' iti dhAtuvarjanasya tadaMze[ pratyayAntAMze]'prasAkSAnnirUpitAyA uddezyatAyAH pratyayatvena sAkSAdavacchinnatvA vRttyA - tatra [kRdante vibantAdau ] nAmasaMjJeti tatsUtravyAkhyAyAmapre bhAvAnna doSaH kRtsaMjJAvidhAyakasUtre ca kRtsaMjJA niSTavidheyatayA pratipAditam, tathAhi - [ dhAtuvarjane svIkRte ] " evaM tarhi 15 sAkSAnirUpitAyA uddezyatAyAH pratyayatvena sAkSAdavacchinnatayA 'chid bhid' ityAdInAM kathaM nAmasaMjJA, yato na vibantA 55 [ dhAtorvidhIyamAnastyAdivarjaH pratyayaH kRtsaMjJa ityarthe tatprayo- dhAtuttraM jahati iti 'adhAtu' iti pratiSedhena bhavitavyam, jakazAstraghaTakatvAt 'atyAdi' padaghaTitatyAdipade na tadantavidhi - naivam- 'avibhakti' iti paryudAsAt tatsadRzapratyayagrahaNAt paryuriti / etatryAyajJa / panAnantaramitthaM bRhacyAse'tra vicAritam- dAse ca vidhipratiSedhayorvidhereva balIyastvAt ' adhAtu' iti yadyevaM kRttaddhitayoH kevalayoreva nAmasaMjJA syAnna tadantayoH pratiSedhApravRttau nAmatvasiddhiH" iti / tathA ca na khamate kRdante 20 tatazca 'chidU, bhid' ityatra vibantasya na syAt / arthavattvAd | taddhitAnte vA kRdantatvena taddhitAntatvena vA nAmasaMjJA, kintu 60 bhaviSyatIti na vAcyam, adhAtviti niSedhAt / nApi pratyaya-vibhaktibhinnapratyayAntatvena sA ca kudanteSu taddhitAnteSu yathA lakSaNena prApnoti, yataH pratyayanimittaM yat kAryamanyasya vidhIyate tathaivA''bAdyanteSvapIti na ko'pyatra vizeSaH, tathApyanyatrArthatat pratyayalope bhavati, na tu pratyayasyaiva yat kAryaM tadapi vattvenApi sA saMjJA saMbhavinI, iha ca 'adhAtu' iti niSedhasya nahyasat kAryitvena vacanazatenApi zakyamAzrayitum / kevalasya | paryudAsaprAptavidhivazAdevApravRttidarzanarUpavizeSAt tasyaiva pratya25 ca tasya nAmasaMjJAyAm 'aupagava' ityatra SaSThayA aikArthyA. yAntatvArthAbhAvaprayuktadoSasthalatvena grahaNamiti santoSTavyam | 65 bhAvAhup na syAt, tadantavidhau tu doSAnavakAzaH ; ucyate- prakRtamanusarAmaH saMjJAvidhau pratyayagrahaNe tadantagrahaNAbhAve prakRtapratyayasya saMjJinastadantasya saMjJA na bhavati, na tu pratyayasya yA nyAyena siddhe pratyayasyaiva saMjJA syAnna pratyayAntasya, tathA ca saMjJA vidhIyate tasyAstadantAyA anyA saMjJA na bhavatIti, 'chin bhid' ityAdau pratyayatvAbhAvena, 'adhAtu' iti yato'rthatrato nAmasaMjJA, kRttaddhitAntaM caivArthavat, na kevalAH paryudAsaprabhAvAdarthavattvamAdAyApi nAmasaMjJApravRttyabhAvena nAmasaMjJA 30 kRtastaddhitA vA / nanu yadyarthavattA laukikyAzrIyate sA padasyaiva na syAt / nApi prayayalope pratyayalakSaNam iti nyAyena 70 na kRtaddhitAntasyApi tasyaiva loke prayogAt, anvaya-vyatireka ! sAdhayituM zakyA, pratyayanimittasyaiva kAryasya pratyayalakSaNena lAbhAt, gamyA tvarthavattA kevalAnAmapi kRttaddhitAnAmasti, tataH kimu / pratyayasthAnikakArya tu na labdhuM zakyate, asataH kAryatvatya cyate na kevalAH kRtastaddhitA veti; evaM tarhi arthavagrahaNa- vacanena sAdhayitumazakyatvAt / yatra ca taddhitasthale pratyayasya sAmarthyAlaukikArthapratyAsanno'bhivyaktataro yo'rthaH pratyayAnteSu | vidyamAnatvaM tatrApi 'aupagavaH' ityAdiSu lakSyeSu kevalasya 35 lakSyate sa ihAzrIyate ityadoSa iti / asyAyamAzayaH yadyapi 129 pratyayasya nAmasaMjJAyAmapyaikArthyAbhAvAdupaguzabdAdutpannAyAH 75 svamate kRdantataddhitAntAnAM na viziSya nAmasaMjJAvidhAnasUtraM SaSchyA lup na syAt / tadantavidhau tu samudAyasya nAmatve kintu " adhAtu-vibhakti-vAkyamarthavannAma [ 1. 1. 27] iti / tadantargatatvAt SaSTyA lup siddhayatIti; atrocyate - saMjJAvidhau sUtre vibhaktivarjanAccheSapratyayAntAnAM nAmasaMjJAsiddhiruktA / ta / pratyayagrahaNe tadantagrahaNaM netyasya 'yatra pratyayatvena pratyayasya thAhi tatsUtre bRhadvRttau vibhaktyantavarjanA cA''vAdipratyayAntAnAM saMjJAvidhAnaM tatra tadantagrahaNaM na' ityevArtho na tu 'pratyayadvAraka 40 nAmasaMjJA bhavatyevetyuktvA kramazastaddhitAntAH kRdantAzra zabdAH yatra saMjJAvidhAnaM tatra tadantagrahaNaM na' iti / tathA ca padAdisaMjJAsu 80 17 nyAyasamu0
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 17,18 ] -raumawwarrorarurrrrrrrrrrrrrrrrrariwar pratyayatvena syAdereva saMjJAvidhAbuddezya tvamiti tatra na tadantavidhiH, kathaM mo'ntAdeza iti cet / na kevalaM khitpratyayamAnasyottaraiha ca pratyayasya nAmasaMjJAyAM paryudAsadvArA'pi saMjJAvidhA. padatvAbhAvAt sUtrasya vaiyApattyA tatra tadantagrahaNamityasyArthasya khuddezyatvamiti tadantagrahaNe bAdhakAbhAvAt , yato'rthavataH saMjJA- . vRttAvevAveditatvAt / kizcAtra sUtre'vyayavarjanamapi tadantArthavidhAnena tasyaiva tatra sAkSAduddezyatvamarthavatvaM ca na pratyayamAtre | jhApakam , yataH khitpratyayo dhAtorvidhIyate, khitIti saptamyA / iti tallAbhAya tadantavidhestatsAmarthyAdevAzrayaNAt, yataH kRdante cAvyavahitapUrvasya vidhiriti pratIyate, na ca khitpratyayAdavyava- 45 taddhitAnte ca samudAye'rthavasA, na kevalaM kRsu taddhiteSu vA hitapUrvamavyayaM sambhAvyate, tatazcAvyayavarjanaM vyarthameveti vyarthIpratyayeSu / nanviha arthavattA laukikI samAzrIyate zAstrIyA vA?, bhUtaM tadanna tadantavidhi jJApayiSyatIti na ko'pi doSaH / uktatatra nAdyA, yataH kRdanta-taddhitAntasamudAye'pi laukikyA artha- , zcAyamarthaH "hRdayasya halekhayadaNlAseSu" [pA. sU0 6.3.50] vattAyA abhAva eva, padasyaiva loke'rthabodhakatAdarzanAt / na iti sUtre mahAbhASye'pi, tatra hi prakRtasUtrasthalekhagrahaNenottara10 dvitIyA, tasyA anvaya-vyatirekAbhyAM kRttaddhitAdipratyayeSvapi padAdhikAre pratyayagrahaNe pratyayasvarUpasyaiva grahaNaM na tadantasyeti 50 svIkArAt / ayamAzayaH-vAstavikamarthabodhakatvaM vAkyasyaiva kintu | jJApayitvA'nte zaGkitam-"yadyatajjJApyate "khityanavyayasya" vAkyasyAnantatvena tadarthAnuzAsanasya kartumazakyatvena teSu pada-! [pA. sU. 6. 3. 66.] iti khilyavAnantarasyAnavyayasya vibhAgaH kalpitaH, teSu padeSvapyarthabodhasaukaryAyAnvaya-vyatire- | hrasvatvaM prApnoti / khityanantaro hasvabhAvI nAstIti kRtvA kAbhyAM prakRti-pratyayAdivibhAgastadarthavibhAgazca kalpitaH taM kalpi-! khidante uttarapade bhaviSyati / nanu cAyamasti 'stanandhaya'iti / 15 tamarthamAdAyaiva pratyayeSu krtR-krmaadivaacktaa'ptyaadyrthvaacktaa| atrA'pi zapA vyavadhAnam / ekAdeze kRte nAsti vyavadhAnam / 55 ca vyavahiyate zAstrakAraiH / tathA ca zAstrakUtkalpito'rthaH pratyayA- ekAdezaH pUrvavidhau sthAnivadbhavatIti sthAnivadbhAvAda vyavadhAnadInAmapyastyeveti kathamucyate-na kevalAH kRtastaddhitA vA artha- meva / athavaitajjJApayatyAcArya:-khityanavyayasya na bhavatIti, banta iti; anocyate-arthavadhaNasAmAdiha loke'rthabodhaka | yadayamanavpayasyeti pratiSedhaM zAsti, nahi khityanantaramavyaya yat padaM tasya yo'rthastasya pratyAsanno yaH syAdiprakRterarthaH prasiddha. | masti / " iti / tathA ca sUtrasAmarthyasya zrayitumazakyatve'pi 20 taraH pratyayAnteSu dRzyate tAdRzenArthena yukta evA'rthavAniha gRyate; anavyayasyeti pratiSedhasAmarthyAdeva tatra tadantagrahaNamiti bhASyA- 60 kRttaddhitapratyayeSu tu tAdRzArthasya na sattvam , yatasteSu kalpitama-! zayaH / evametacyAyasattve "ghaJyupasargasya bahulam" [3. 2. rthavattvam, iti tatra tadantavidhi cinA'nirvAha iti / uktazcA- | 86.] iti sUtre'pi sUtrArambhasAmathyodeva tadantaravidhirityAyamoM mahAbhASye-"suptiGantaM padampA . sU. 1. 4. 14.stheyam , anyathA gharUpasyottarapadasya tasmin pare vopasargasyAiti sUtre, vyAkhyAtazca kaipaTAdimiruktarItyaiva / dvitIye nyAyAMze | bhAvAt sUtravaiyarthya syAdeva / na ca 'a'zabdAdAcAraklibantAd 20 bRhadvRttigranthAnusAraM jJApakadvayamupalabhyata iti vRttI pratipAdita.! ghani tatra dhAturUpasya pratyaye parato "lugasyAdetyapade" [2. 1.65 meva / tatra kiJcit punarvicAryate-"hRdayasya halAsalekhAye" 113.] iti luki kRte gharUpasyottarapadasya saMbhava iti [3. 2, 94.] ityatra lekhagrahaNamaNantalekhazabdaparamityuktvA - | vAcyam , tatropasargasya dIrghaprayojanabhAvAt / ayamAzayaH'Nantatvenaiva tasya grahaNe siddhe tadvaiyarthyamudbhAvya prakRtanyAya- | tanApasagA yAda nAmyantastAha tatropasargoM yadi nAmyantastahi "haskho'pade vA [1.2. 22.] jJApakatvamuktvA'pi yadante "navA khitkRdante rAtraH"[3. 2. iti hasvaH syAt , yadi cAkArAntastadA tena saha dIrdhe kRte 30 117.] ityatrAntagrahaNasyaiva jJApakatvamiti kathanaM tat paraspara- | ghanimittakasya dIdhasya prayojanAbhAvaH sutarAmeveti / tathA ca 70 virUddhamiva pratibhAti, tathApi tatra lekhagrahaNasya zabdasvarUpa sUtravaiyarthya parijihIrSayA'tra tadantavidhirAstheya iti na ko'pi vizeSaNaparatvamAzritya "vizeSaNamantaH" [5.4. 113.] iti doSa iti // 17 // paribhASAbalAt tadantaparatayA 'hRtparamalekhaH' ityAdau kRdAdezavidhAnArthamAvazyakatvamiti keSAMcinmataM samarthayituM tasya jJApaka *grahaNavatA nAnA na tadanta35 svAbhAve'pi "navA titkRdante rAtraH" [3.2.115.] iti vidhi:* // 18 // sUtroktasyAntagrahaNasyAnyArthatayA vyAkhyAtumazakyatvena tasyaiva si0--"naDAdibhya AyanaNa" [6.1.53.] ityAdi-75 jJApakatvamiti prakaTitam , sati cAsya jJApakatve lekhagrahaNasya sUtreSu 'naDAdizabde bahuvrIhiH, naDa AdiyeSAM tebhya ityasarvathA sArthakyameveti na ko'pi doSaH / nanvetasmin nyAyAMzerthAt, bahuvrIhI cAnyapadArtha vizeSyam, taha yogyatvAda jJApite "khiyananyayAruSo mo'nto hrasvazca [3. 2. 111.3 | nAmarUpameva / tathA ca naDAdibhyo nAmabhya bhAyanaN iti 40 iti sUtre khitpratyayAnte uttarapade ityarthAlAbhAjjJamanya ityAdau / phalati 1 vizeSaNaM ca tadantasya bodhakamiti "vizeSaNamantaH"
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollA se nyAyaH 18 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 131 / | [ 7. 4. 113. ] iti paribhASayA labhyate, tatazca naDAdi ! dAviti vaktavyam" iti tatratyanyAsaprantho'pi vRttyabhiprAya varNapadasyApi tadantabodhakatayA naDAdyantebhyo nAmabhya Ayanam narUpa eva nApUrvabodhakaH, indrazabdAdibhUte svare iti tattAityarthaH syAt / kevalAgnaDAdizabdAcca vyapadezivadbhAvenAthanaN tparyAt / iha ca [ nyAyasaMgrahavRttipratthe ] 'indrarUpAvayavasiddhyati / itthaM ca sUtranaDasyApatyamityarthe'sya pravRttau sautra- prAdhAnyavivakSayA' iti kathanasya indrayajJazabde indrarUpasya 5 nADAyana iti syAt, iSyate tu "ata in" [ 6. 9.31] tadekadezabhUtasya zabdasyaiva prAdhAnyamiti tAtparyaM sphuTameva 45 iti iSi, anuzatikAditvAdubhayapadavRddhau sautranA Diriti pratibhAtIti mahAneva bheda ubhayoH [ nyAsaprathena sahAsya tadarthamayaM nyAyaH samAzrIyate / tathA ca "vizeSaNamantaH" vRttigranthasya ], tat kathaM nyAsagranthaH svakIyanyAyasaMgrahanyAle [ 7. 4. 113. ] iti paribhASAbAdhanArthamevAyaM nyAya iti svavRttigranthamUlabhUtatayA prAcInai rupavarNita iti vivecayantu samAyAti / nyAyArthazca - grahaNavannAmaprayojyaM tadante vidhAnaM na sUrayaH / etacyA yajJApakaM ca "mAleSIkeSTakasyAnte'pi bhAri10 bhavatIti / atra prAcInainyayAvataraNArthamevaM likhitam - sautra- tUla- cite" [2. 4. 102. ] itisUtrasthamante'pIti pada 50 nADirityatrAyanaNvAraNArthatvamupanyasya " nanu kA'tra nyAyA- miti prakRtasUtre bRhadvRttau pratipAditam / tathA hi-tatrAnte'pIti pekSA ? 'sUtranaGa' ityasya naDAdibhyo'nyatvenAyanaNaH prApte padaM mAlabhArItyatre votpalamAlabhArIti prayoge'pi hasvapravRttyarthaM revAbhAvAt, ucyate - gavendra ityatravad 'gavendrayajJa' itya- kRtam, tacca "vizeSaNamantaH" [7. 4. 113. ] iti paribhA trendrayajJazabde'pi pare indrarUpAvayavaprAdhAnyavivakSayA "indre" SayA mAlAzabdasya zabdasvarUpavizeSaNatAmAzritya mAlAntasyA15 [9. 2. 30. ] ityanenAva Adezo yathA syAt tathAtra 'pi grahaNenaiva siddhamiti tadarthaM kRtamante'pIti vyarthameva, vyartha 55 naDarUpAvayavaprAdhAnyavivakSAyAM sUtra naDazabdAdapyAyanaN prAzo tadimaM nyAyaM jJApayati / tathA ca mAleti nAmagrahaNe tadantasya ti, parametakhyAyena niSiddhavAdeva na syAt / itthaM cAvayava- grahaNaM na prApnotIti tadarthamante'pItyasya svAMze cAritArthyam / prAdhAnyavivakSAyAde kriyate tadaivAsya nyAyasyAvakAzaH syAt phalaM ca 'nADAyana' ityatreva sUtrapradhAno naDhaH sUtranaDastasyApatyaM sautranADirityatra " naDAdibhya bhAyanaN" [ 6. 1. 53.] iti AyanaN na bhavati, kintu "ata in" [ 6.1.31.]60 ityevetyuktameva / bhayaM ca nyAyastaralaH " kevalasakhipaterau H " [ 1. 4. 26. ] iti sUtre kevalagrahaNAt / tathA hi- sakhi - patizabdayornAmatvena tahahaNe tadantavidherabhAvAt kevalayoreva tayoH kAryaM syAditi kevalagrahaNaM vyartha sadasya nyAyasyAnityatAM khyApayati, tathA ca kadAcit samastayoH [ samAsAntasthi- 65 tayoH ] sakhi- patyorapi grahaNaM syAditi tannivAraNAya kevalagrahaNasya cAritArthyam / phalaM cAnityatvasya "priyAsRjo'sAvapRNad dvinA" [ vyAzraye sarga 2 lo0 67 ] ityAcAryaprayoge " danta-pAda nAsikA 0" [2. 1. 101.] iti sUtreNAntasthitasyApyasUkzabdasyAsanAdezo vikalpeneti, 70 anyathA tatrApi nAmagrahaNasya sattvAt tadantasyAgrahaNe - 'sanAdezo na syAditi / etanyAyasvIkArAdeva "pUrvamanena sAdeven" [7. 1. 167 ] iti sUtre sAdezceti caritArtham, anyathA pUrvazabdAdiva kRtapUrvazabdAdibhyo'pi tadantavidhinA "vizeSaNamantaH " [ 7. 4. 113. ] iti paribhA - 75 payA inpratyayasiddheH sAdevetyaMzasya vaiyarthyameva / pANinIye naye caitatsamAnaviSayayoH "pUrvAdiniH" [ pA0 sU0 5. 2. 86.] "sapUrvAcca" [pA0 sU0 5 2.87 ] iti sUtrayormadhye dvitIyasyaitanyAyajJApakatvamAzrIyate, ata evAyaM nyAyaH pratyayavidhiviSaya eveti te varNayanti, vivecayiSyate 80 anyathA tu nAmagrAhamuktaM kAryaM tadantasya kvApi prApnotyeva 20 neti niravakAzatvamevAsya nyAyasya prasajyeta / tatazca nAmagrAhamuktasya kAryasyAvayavaprAdhAnyavivakSayA, tannAmAntasyApi prAptau taniSedhArtho'yaM nyAyaH" iti / bhatredamucyate - yadoparivarNitaprakAreNa tadantAt pratyayaprAptiH paribhASArUpAnuzAsana siddhA tadA'vayavaprAdhAnya vivakSArUpA'nirdhAritahetumAzritya 25 nyAyaprayojanavarNanaM nocitam / ata eva "mAleSIkeSTakasyAnte'pi bhAri tUla-cite" [2. 4. 102. ] iti sUtre bRhadvRttAvantratyAntagrahaNasya prakRtanyAyajJApakatvakathanaparagranthasya vyAkhyAyAM tu laghunyAse "mAlAdibhiH prakRtasya nAmno vizebaNAt tadantalAbhAt kevalasya ca vyapadezivadbhAvAt hasva - | 30 siddhau kimarthamantagrahaNamityAzaGkAyAmAha - idameveti" ityu | | tam / evaM ca "vizeSaNamantaH" [7. 4. 113. ] iti nyAyabAdhanArthamevedaM jJApanamiti spaSTameva, evaM cAvayatraprA dhAnyavivakSA vyAkhyAnabhUtastadIyanyAsaprantho'pi cintya eva, prakRtaviSaye tAdRzavivakSAyA anAzrayaNAt / yaca "indre" 35 iti [ 1. 2. 30. ] iti sUtre 'indrasthe svare pare' iti vRttigranthenAvayavaprAdhAnyavivakSAsAdhanaM tat tu na yuktam, tatrAcAdezasya nimittabhUtaH svara eva tadadhikArAt sa ca indrazabdastha grAhya iti svata eva tasya prAdhAnyaM, na tu vivakSAdhInam / 'indre' iti 'svare' ityanuvRttasya vizeSaNameva, 40 saptamyA cendrazabdasya tAdRzasvarAdhikaraNatvameva kathyate, "tadA /
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 18 ] SITAParaTraPAPEPARAMARATOPararamari caitadvivara ge // *upapadavidhiSu na tadantavidhiH itthamadhye- | dikasya dvArapAleti samudAyasyApi vakArAt prAgaukAra iSTaH, tazyAyasamAnaviSayameva nyAyAntaraM kecit paThanti / asyA- | sa cAvayavaprAdhAnyavivakSayA sidhyannevAbhUt, paraM *grahaNavatA yamarthaH-yana kiJcit padamupapadatyena paThyate tatra tadantavidhinA nAmnA na tadAdividhiH iti nyAyena niSiddhaH, tato dvArAtadantasya padasya grahaNaM na bhavati, yathA-"kSema-priya-mada-bhadrAt | dInAM tadAdividhirapi syAt ; nyagrodhasya tu tadAdividhirna 5 khAN" [5. 1. 105.] iti sUtre kSemAdayaH zabdAH karma- | syAt , kintu kevalasyaiva syAdityanayA rItyA dvArAdInAM tadAdi-45 bhUtA upapadatvena paThyante, teSu svarUpasyaiva grahaNaM na tadan- | vidhibhavanajJApanArtha "nyagrodhasya kevalasya"7.4.8.1 iti syeti yoga-kSemau karoti tacchIletyarthe yogakSemakarItyeva | sUtraM kRtam" iti, etadgre'pi cAya meva grantho vivRtaH / bhavati, na tu tatra khANau bhavataH, iti yogakSemaMkarA-yoga- | tatredamucyate-dvArAdInAM tadAdividhijJApanArthaM "nyagrodhasya kSemakArIti na bhavati / asyApi jJApakAntaramudAharanti, yathA | kevalasya" [7. 4. 8.] iti sUtrasthaM kevalagrahaNamityetAva10"nagna-palita-priyA'ndha-sthUla-subhagADya-tadantAjavyarthe'ccerbhuvaH deva bRhadvatyAdinanthebhyo'vasIyate, na tAvatA'sya nyAyasya 50 viSNu-khuko" [5. 1. 124.] iti sUtre tadantagrahaNamatra sattvamanumIyate / yadi tadAdividhistantra kenApi pramANena jJApakamiti, taddhi anano nagno bhavatIti nagnaMbhaviSNunagnaM- siddhaH syAt tadAdividhijJApanArthaM kRtena prayatnena tadAdividhibhAvuka itivat ananamo'nano bhavatIti vigrahe anagnaM bhaviSNu- | niSedhakaprakRtanyAyasattA vijJApyetApi, na caitadasti, nahi snagnaMbhAvuka ityAdiprayogasiddhyarthameva kRtam / tacca tadanta- | kenApi vacanenAtrAvayavaprAdhAnyavivakSA'numanyate, baturicchA15 vidhinaiva siddhamiti vyartha sadupapadavidhiSu na tadantavidhiriti | rUpAyAzca tasyAH zAstrAvyavasthApakatvAt / tathA ca *svaM 55 jJApayati / sati ca prakRte nyAye tasyA'pi nAmagrahaNatvena rUpaM0 iti nyAyena dvArAdipaThitazabdAnAM svarUpata eva tatra tadantavidherabhAve tadantagrahaNasya sArthakyena tadhyAyasya grahaNa sthAna tadAdInAmiti dvArapAlazabdasya tatra grahaNa na [upapadavidhiSu tadantavidhirne tyasya] prayojanAbhAva eva, syAditi tadrahaNAyAtratya kevalagrahaNena "vAdeH0" [7.4. vizeSasyAsya sAmAnye'ntarbhAvAt / evaM *grahaNavatA nAmnA na 10.] iti sUtreNa vA dvArAdiSu tadAdividhi pyate ityeva 20 tadAdividhi:* ityapi vyAkaraNe nyAyAntaramastIti sodAha- tatratyagranthasyAzayaH / sampUrNasUtrasya jJApakatA ca prAgukta-60 raNajJApakasadbhAvAdavagamyate / atra ca jJApakaM dvArAdigaNe | prAcInagranthasambaddhA na tatra pratIyate, sampUrNasUtrasya niyamArthatadAdividhipratipAdaka "nyagrodhasya ca kevalasya" [7.4. | tvavidhyarthatvayostantra pakSAntareNa pratipAdanAt / tathAhi-tatratyo 7.] iti sUtram / phalaM ca "nyakoH " [7. 4.8.] ityane- | granthaH-["dvArAdeH" 7. 4. 6. iti sUtrabRhadvRttau ] "vAde naikAravikalpo yathA naiyaGkavAmityAdau bhavati tathA nyAkucarma- riti" [7. 4. 10.] iti pratiSedhAd dvArA dipUrvANAmapi 25 NamityAdau na bhavatIti prAcInAH pratipAdayanti / tathAhi-| | bhavati-dvArapAlasthApatyaM dauvArapAliH," iti / tatra ca 65 teSAM grandha:-"grahaNavatA nAmnA na tadAdividhirityapi nyAyaH | nyAsakAreNetthaM vyAkhyAtam -"zvanazabdo'pi dvArAdistatra sodAharaNajJApako'rthato vyAkaraNe dRzyate / tathAhi-nyaku- tadAdeH kAryapratiSedhAt tatprAptirvijJAyate ityarthaH" iti / zabdasyauNAdikasyAdhyutpattipakSe nyormagavizeSasyedaM naiyatavaM | etAbhyAM ca granthAbhyAM dvArAdipUrvANAM svata eva kAryaprAsyanyAGkavamityatra yathA "nyaGkorvA" [7. 4.8.] ityanena bhAva iti zvAdeH kAryasya prAptireva neti tatra niSedho'nu30 nyaGkuzabdasya yakArAt prAgaikAro vikalpena syAt tathA papadyamAnastadAdividhidvArA kAryaprAptiM jJApayatIti spaSTamava-70 nyacarmaNa idaM nyAhacarmaNamityatrAvayavaprAdhAnyavivakSayA | gamyate / tatra tadAdeH kArya kenaciNyAyena pratiSiddhamiti prApto'pi yo" [7.1.8.1 ityaikAravikalpo | nAvadyotyate, agre ca "bhyagrodhasya kevalasya" [7. 4. 7.] na syAt , putaNyAyena niSedhAt / jJApakaM cAsya "dvArAdeH" | iti sUtravRhadvRttau nyagrodhazabdasya vyutpannatvA'vyutpannatva[7. 4. 6.] ityatra dvArAdInAM tadAdividheravayavaprAdhAnya- | pakSayoH sUtrArtha varNayitvodAhRtya ca "kevala 35vivakSayA prAptasyApyetasyAyena niSiddhatvAt tatpratiprasavakara- nyagrodhamUle bhavA nyAyodhamUlAH zAlayaH, nyagrodhAH santyasmin // NArtha "nyagrodhasya kevalasya" [7. 4.7.] iti sUtrakaraNam / / RzyAditvAcAturarthikaH kaH-nyagrodhakam , tatra bhavo nyAnotathAhi-dvAre niyukta iti vAkye "tatra niyukte"[6.4.74.] | dhakaH" ityevaM samAsaghaTaka pratyayAntaghaTakayonyagrodhazabdayoH ityanenekaNi dauvArika ityatra "dvArAdeH" [7. 4. 6.]| kevalagrahaNavyAvartyatvena pradarya "idamapi dvArAdInAM tadAdi ityanena kevalasya dvArazabdasya cakArAt prAgaukAro yathA | vidheApakam" ityuktam / nyAsakRtA ca idamapIti pratIkamupA40 syAt , tathA dvArapAlasyApatyaM dauvArapAlirityatra dvArazabdA-dAya-"na kevalaM 'vAdeH" iti niSedhaH, kintu kevalagrahaNama-80
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 18] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / - wwwwwwwwwwwr-n.inmarriwww.nar-.-.-.-.-riv...Arrrrrrrrrrrrrrr. pItyarthaH, tathA ca kevalagrahaNamAtrasyaiva jJApakatvamuktam / kiJca grahaNavatA nAnA na tadantavidhiH // 18 // tadane sUtrasya pakSabhedena niyamArthatvavidhyarthatvapratipAdanapara- ta0-grahaNavatetyatra tRtIyAyAH prayojyatvamarthaH, tathA ca bRhadvAttigranthavyAkhyAnAvasare "nanvetat sUtramapi kimartha kRta- grahaNavannAmaprayojyaM tadante vidhAnaM netyartha ityuktaM vRttau / tatra mityAha-nyagrohatIti / ayamarthaH-yadA vyutpattipakSa AzrIyate | kimidaM grahaNavattvamiti cet ? atra kecit-AnupUrvyavacchinna5 tadA nyazabdasAdhanakAle yA nizabdAt prathamA tadapekSayA | viSayatAprayojakatvaM tadityAhuH, tanna-tathA sati nahAdeH["naDA- 45 nizabdasambandhina ikArasya padAntatvAt tatsthAnaprAdurbhAvAd | dibhya AyanaN" 6. 1. 53.]iti sUtre AnupUrvyavacchinnayasyApi padAntatve "svaH padAntAt" [7. 4. 5.] ityane viSayatAprayojakatvena grahaNavattvopapattAvapi "dorIyaH" [6. 3. naivaidAgame siddhe satIdaM sUtra niyamArtham / avyutpattipakSe tu | 32."dvikharAdanAH "6.1.73 ityAdisUtreSu 'du'padasya yasyApadAntatvAt "rabaH padAntAt" [7. 4. 5.] iti na dvisvarapadasya cAnupUrvyavacchinnaviSayatAprayojakatvAbhAvena niSedhA10 siddhyatIti vidhyarthamidam" iti / tathA cobhayoH pakSayoH prAptyA tadantavidhyApatteH / taddoSaparihArAya nAmasvavyApyadharmA-50 sUtrasya sArthakyaM pradarzayatA sampUrNasUtrasya dvArAdiSu tadAdi-vacchinnaviSayatAprayojakatvaM grahaNavannAmatvamityucyate cet ? vidhijJApakasvakathanaM na tadanukUlamiti prakaTitameva / dvArAdiSu / tathApyuktadoSANAM tAdavasthyameva, dutva-dvisvaratvAdInAM nAmatvahi sarve'vyutpamAH prAyo'padAntavakArayakArA evaM zabdAH / vyApyatvAbhAvAt / tannirAsAya yadi nAmattavyApyaviSayatA paThitA iti vyutpattipakSe sambhAvitapadAntayakArasya nyagrodha- prayojakatvameva tattvamityucyate, nAmabhya eva taddhitapratyayAnAM 15 zabdasya tatra pAThakalpanA tadanugatA ca saMpUrNasya sUtrasya | vidhAnAt taddhitaprakaraNAntargatAnAM du-dvisvarAdizabdAnA nAmatva- 35 dvArAdau tadAdividhijJApakakalvalpanA ca kimmUleti cintyaa| vyApyaviSayatAprayojakatvena prakRtadoSoddhArAditi, tathA sati na caitasya nyAyasya [*grahaNavatA nAmnA na tadAdividhiH* | "ata is"[6. 1. 31. ityAdAvapi nAmasambandhasyAvazyaityasya] bhabhAve nyakucarmaNa idaM nyAGkucarmaNamityatrApi | katvenoktarItyA attrAvacchinna viSayatAyA nAmatvavyApyatvena "nyako" [7. 4. 9.] ityanena vikalpenaidAgamaH tadannavidhiniSedhApattau 'adantAt SaSThavantAnAmnaH' ityarthAnApattI 20 syAditi vAcyam ,tadAdeH prAtyabhAvAt / na cAvayavaprAdhA- dAkSirityAdInAmasiddhayApattiH, iti cet ? atrocyate-varNatva- 60 nyavivakSayA prAptiriti vAcyam , avayavaprAdhAnyavivakSAyA | vyApyadharmAvacchinnaviSayatvAprayojakatve sati pratyayatvavyApyadharmAbhaniruktaH, kveyamavayavaprAdhAnya vivakSA''zrIyate sUtre vA lakSye vacchinnaviSayatvAprayojakatve ca sati nAmavRttiviSayatAprayojakatvaM vA?, sUtre iti cet ? tatra nyazabdasyAvayavo yo yakA- grahaNavannAmatvamiti / na caivaM dvikharapadasyApi varNatvavyApyarastasyaiva prAdhAnyaM vivakSitaM na tu zabdasya, tathA ca tasya svaratvAvacchinnaviSayatAprayojakatvena niSedhAnApattau dvisvarAntAyathA nyazabde satvaM tathA nyaGkucarmazabde'pIti bhavatA- dapi pratyayavidhAnaM syAditi vAcyam , dharmitAnavacchedakasyaiva 65 mAzayaH, tathA ca nAyaM tadAdividhiH, tathA ca tadAdivi- varNatvavyAyadharmasya grahaNenAdoSAt , dvistarapade dvisvaratvasya dhiniSedhArthana nyAyenAvayavaprAdhAnya vivakSayA prAptasya kAryasya | dvitvAvacchinnaprakAratAnirUpitavizeSyatAvacchedakatvasya sattvAt / niSedhumasAmarthyameva / atha prayoge nyacarmazabde nyaGkuzabda- nanvevam-"as-tapo-mAyA-medhA-srajo vin"[7. 2. 47.] syaiva prAdhAnyamiti tadIya eva yakAro'tra vijJAyata iti / ityAdau 'as'padasyApi grahaNavannAmatvAyattyA niSedhapravRttyA 30 cet ? hantaitAvatA kathaM sUtraprAptiriha syAt, tathAhi- | yazasvItyAdiprayogANAmasiddhayApattiriti cet ? na - pratyayasyA-70 "nyakko" [7. 4. 9.] iti sUtrArtha evaM bhavati- pyasaH satvena pratyayatvavyApyadharmAvacchinnaviSayatvAprayojakatvA'NittaddhitapratyayAvyavahitapUrvavaviziSTanyakazabdAvayavayakA- | bhAvAdadoSAt / pare tu-"evaM sati bahUnAM pratyayAnAM dvisvaratvena rAt prAgaikAro bhavati' iti, na cAsti nyaGkucarmanzabdAd / dvisvaragrahaNasyA'pi pratyayatvavyApyadharmAvacchinna viSayatvAprayojavihite pratyaye nyakuzabdasyAcyavahitapUrvatvamiti tatrAvayava- | katvAbhAvena tatrApi niSedhAnApattiriti kathaJcidasya nyAyasyAprAdhAnyadhivakSayA prAptiH kathamIryata iti ta eva vidanti / nityatvamAzrityaiva-"as tapo-mAyA" 7. 2. 47.] ityAdau asmanmate tu tantra svata eva naidAgamaprAptiriti tadarthamapUrva- nirvAhaH kAryaH" iti varNayanti / "vizeSaNamantaH 7. 4. nyAyakalpanA'nAvazyakIti kimadhikaM vivecakeSu / svato.| 113.]iti paribhASAprAptatadantavidheraya pratiSedha ityAvedita 'pyasya nyAyasya kvApyapaThitatvamiti svIkRtaM tairante iti vRttau nyAsAdigranthopanyAsena / pANinIye naye ca "vizeSaNa *grahaNavatA nAmnA na tadantavidhiH ityeka eceddazo'yaM nyAya mantaH[7. 4. 113. iti paribhASAsthAne "yena vidhistada40 iti paryavasyati / vizeSazca vivaraNe vivecitaH // 18 // tasya"[pA. sU. 1. 1. 72.]iti saMjJAsUtra paThyate, tanna ca 80
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 18 ] samAse pratyayavidhau ca tadantavidhipratiSedhAya 'samAsa-pratyaya- | sati [ sAderityanenAsmin nyAye jJApite sati prakRtanyAyasya vidhau pratiSedha ugidvarNagrahaNavarjam" iti vArtikaM paThyate, tatratya- pratyayavidhiviSayatvasaMbhAvanayA "mAleSIkeSTakasya."[2. 4. pratyayAMzAnuvAdabhUto'yaM nyAya iti nAgezabhaTTaH prAha paribhASendu- 102.]iti sUtrasthAne'pItvasya vaiyarthya syAditi pratyayavidhizekhare, ata eva cAya nyAyaH pratyayavidhiviSaya eveti tnmtm| bhinnAvaSayaNAntapAti padanava jJApanamucitamAsthitam / yatra 5 ata eva ca "yena vidhistadantasya"pA. su. 1.1.72 1 pratyayavidhibhinne'sya nyAyasya pravRttiraniSTA tatrAnityatvAzrayaNena 45 iti sUtre mahAbhASye pratyayavidhibhinne "asantRcvasanapta." nirvAhaH kAryaH / anityatvajJAparka thaduktaM "kevalasakhi-paterauH" [pA0 sU0 6. 4. 11. ityAdisUtre gRhyamANanAmnA'pi [1. 4. 26.]iti sUtre kevalagrahaNaM, tadapi prakRtanyAyasya tadantavidhi svIkRtya svasA paramasvasetyudAhRtamiti tenApi pratyayavidhiviSayatvAbhAva eva / yadi cAsya pratyayavidhiviSayatvaprakRtanyAyasya pratyayavidhimAtraviSayatvamiti gamyate / tathA ca mevetyAzrIyate tadA "mAleSIkeSTakasyAnte'piNa[2. 4. 102.1 10 pUrvoktA "samAsapratyayavidhau pratiSedha umidvarNagrahaNavarjama"iti] itisUtrasthamante'pIti spaSTArthameva, "kevalasakhi-paterauH"[1.4.50 vArtikasthapratyayagrahaNenaiva gatArthatvAzayenaivAyaM nyAyastatra sUtre 15. J | 26.]iti sUtrasthaM kevalagrahaNaM ca sArthakameva / anityatvajJApamahAbhASye viziSya na paThitaH / "asamAse niSkAdibhyaH" | nasyAvazyakatve ca "puruSahRdayAdasamAse"[5. 1. 7..] [pA. sU. 5. 1. 20. ]iti sUtravyAkhyAyAM mahAbhASye'yaM itisUtrasthamasamAse iti tajjJApakramAstheyam, tathAhi-puruSanyAyaH paThyate, tatraiva cAsya kvacidapravRttirapi vijJApyate'samAsa hRdayagrahaNasya nAmagrahaNatvena *grahaNavatA0 *iti nyAyaprAptI 15 grahaNasAmarthyAt / ayaM ca tatrayo granthaH-"asamAsa iti tadantavidhiniSedhe paramapuruSAdisamAsAt prAyabhAvena tadvAraNArtham 55 kimartham ? paramaniSkeNa krItaM-paramanaiSkikam / naitadasti, 'asamAse' iti padaM vyarthameva, vyartha ca tadasya nyAyasyAniSkazabdAt pratyayo vidhIyate, tatra kaH prasaGgo yat paramaniSka | nityatvaM jJApayitumalam / evaM ca "danta-pAda-nAsikA." zabdAt syAt , naiva prApnoti, nArthaH pratiSedhena / tdntvidhinaa| [2. 1. 1.1.]iti sUtre cAsya nyAyasya pratyayavidhiviSayatvaprApnoti / grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhiH prApnoti" / ata svIkAre tadantavidhirnirbAdha eveti "priyAsRjo'sAvapRNad dvi 20 uttaraM paThati-"niSkAdiSvasamAsagrahaNaM jJAparka pUrvatra tadantAprati DasnA" iti vyAzrayakAvya[ sa. 2, zlo0 67 prayogo'pi saGgata 60 Sedhasya"[vArtikam ], niSkAdiSvasamAsagrahaNaM kriyate jJApa-eva / asya nyAyasya pratyayavidhimAtra viSayatve sAmAnyato nAmakArtham / kiM jJApyam ? etajjJApayatyAcAryaH-"pUrvatra tadantavidheH / grahaNaviSayatve vobhayathApyupapadavidhiSu pravRttarabAdhAd *upapadapratiSedho na bhavatIti" / iti / tatra pUrvatreti padaM nyAyavyutpAdana- vidhiSu na tadantavidhiH iti nyAyo'pi tena gatArtha eveti na mAtraM na tu vivakSitArtham / etatsUtre'samAsagrahaNenetaH pUrva | tasya pRthagullekha AvazyakaH // *grahaNavatA nAmrAna tadAdividhiH 25 grahaNavatA nAnA na tadantavidhiriti nyAyo nAstIveti gamyata iti nyAyasaMgrahaprAcIna vRttyupasthApito nyAyazca nirmUla eveti 65 iti tAtparyot / tathA ca parasUtraviSayANyapyudAharaNAni mahAbhASye pratipAditaM vRttAveva / tadupapAdanaparo nyAsagranthaH kevalamiha tatraiva pradattAni / khamate ca "mAleSIkeSTakasyAnte'pi" | kiJcid vivecyate-tatra hi nyaGkazabdasyauNAdikatvenoNAdInAM ca [2. 4. 112.]iti syAnte'pItyaMzena pratyayavidhibhinnaviSayeNa | vyutpattyavyutpattipakSayoH samayoH zAstrakArAbhimatatvena vyutpatti jJApanAt pratyayApratyayavidhisAdhAraNo'yaM nyAya ityAsthIyate | pakSe "vaH padAntAd," [7. 4. 5.] iti nityamaidAgame 30 tathA ca yatra pratyayavidhibhinne pratyayavidhau vA'syApravRttiriSTA tatra | prApte'vyutpattipakSe cAprApte "nyakoI" [7. 4. 8.] ityanena 70 "kevalasakhi-paterauH 1. 4. 26. iti sUtrastha kevalagrahaNA- vikalpenaidAgamo vidhIyata iti prAptAprAptavibhASeyamiti pratipAdya, dasyAnityatvamAzrayaNIyamiti vRttau pradarzitameva / yadyapi svamate'pi | 'naiyakavam , nyAGkavam' iti rUpadvayaM ca tatprayojanatvenoktvA "pUrvamanena sAdezcan"[7. 1. 167. ]iti sUtrasthena sAde- nyAGkucarmaNamityatra tatpravRttivAraNAya prakRtanyAyaH smaashritH| zcetyaMzena nyAyo'yaM jJApayituM zakyate, tathAhi-prakRtanyAyAbhAve tasmin viSaye ca nyaDazabde'vyutpattipakSa evAzrIyate, anyathA 35 'pUrvamanena'ityetAvaduktAveva kRtapUrvAdInAmapi tadantavidhinA grahaNe vyutpattipakSe "yvaH padAntAt " [7. 4. 5.] iti nitya-75 siddhe tadartha kRtasya sAdezcetyezasya vaiyayaM spaSTameva / jJApite maidAgamaH syAdavyutpattipakSe ca na syAditIhApi rUpayasattve cAmin nyAye pUrvazabdasya nAmagrahaNatvena tatra tadantavidhera-! nyAyAzrayaNasyAnAvazyakatvApAta iti nyAyasandehApAdakatvena bhAvAt sAdeH pratyayo na prAmotIti tahaNaM sArthakam / jJApite / vyutpattipakSasyehAnAzrayaNameveti pratipAditam / tathAhi-tatratya cAsmin nyAye "mAleSIkeSTakasyAnte'pi0"[2. 4. 100.1 nyAyasadbhAvopapAdanagrantha:-"vyupattipakSAzrayaNe yakArasya padA40 iti sUtre'ntagrahaNasya khata eva cAritArthyam, kintu tathA | ntagatvena "vaH padAntAd" [7.4. 5.] ityaidAgame-80
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 18,19 ] nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / naiyaGkacarmaNamityapi rUpabhavanena rUpadvayasyApi bhavanAt, na vidhAna, prayojayanti-pravartayantIti / atra ca "abhvAdera-40 jJAyate-etacyAyasadbhAvAd nyavAdizabdaprayoge "nyakorvA' | vasaH sau" [1. 4. 90.] iti sUtrasthamabhvAderiti pada[7.4.8.1 ityasya pravRttau niSiddhAyAmapi vyutpatyavyutpatti- | mekadezAnumatyA jJApakamityuktaM tatraiva sUtre bRhdvttau| tathAhipakSAbhyAM dvairUpyaM jAtam , AhokhidetanyAyAbhAvAt kevalanyaGa- "abhvAderiti kim ? piNDaM asate-piNDagraH, carma vaste-ca5 zabdaprayoga iva nyavAdizabdaprayoge'pi pakSadvaye'pi pratyekaM | maivaH *arthavadrahaNe nAnarthakasya ityeva siddhe 'abhvAdeH' iti "nyakorvA" [7.4.8.] ityasyaiva pravRttyA dvairUpyaM jaatmiti| . vacanam aninasmangrahaNAnyarthavatA cAnarthakena ca tadantavidhi 45 avyutpattipakSasyaivAzrayaNe tu yakArasya padAntagatvAbhAvena "vaH prayojayantiH iti nyAyajJApanArtham , tenAtrApi bhavatipadAntAta". 4. 5. 1 ityaidAgamAbhavanAdU "nyako' | kharaNAH kharaNAH" iti| ayamAzayaH-"abhvAderevasaH". [7. 4. 8.] ityasya svetacyAyaniSiddhatvenApravRttyA naiya? | 4.90.] ityatrAsa sArthaka eva grahISyate, sa ca 'apsarA' 10 carmaNamiti rUpasya kathamapyabhavanena nyAkucarmaNamityekameva rUpa-! ityAdAvasti, 'piNDamaH' ityAdau ca 'pras' dhAtoravayavabhUto'sa mavyutpattipakSe syAt , ityevametanyAyasadbhAvaH phalena nizcikye // samudAyaikadezatayA'narthaka iti tasyehAsagrahaNena grahaNa na syAt , 50 iti / atredamucyate-atraika rUpamiSTaM rUpadvayaM veti pUrva kenacit samudAyo hyarthavAn tasyaikadezo'narthaka:* *arthavadhaNe pramANena nirdhAraNIyam-tadasti na vA ?, asti cet tadA'vyu- / nAnarthakasya iti nyAyAbhyAmiti tadvarjanArthamihAbhvAderiti tpattipakSa evAzrIyatAm , "nyakorvA" [ 7. 4.8.] ityasya padaM vyarthameveti vyarthIbhUtaM tadekadezAnumatyA [sthAlIpulAka15 ceha pravRttiH svata eva na syAt , NittaddhitAvyavadhAnAbhAvAt / nyAyena ] saMpUrNanyAyamimaM jJApayati / tathA cAnarthakasyApya "pvaH padAntAt" 7. 4. 5.] ityatra ca na vo Nitta- so grahaNe 'piNDagraH, carmavaH' ityAdAvapi dIrghaH syAditi tadvA-55 dvitapratyayAvyavadhAna nimittamasaMbhavAta , tasya ceha nyAGkucarmaNa- | raNAya abhvAderiti varjanamAvazyakam / phalaM cAsya nyAyamityatrAvyutpattipakSAzrayadhonava pravRttyabhAva iti / yadi ca | syAsaMze 'kharaNAH, svaraNAH' iti, 'anna kharasyeva nAsikA yasya naiyaGkucarmaNamityevaikaM rUpamiSTaM tarhi vyutpattipakSa evAzrIyatAm / | khura iva nAsikA yasyeti cArthe bahuvrIhisamAse "khara-khurA20 ubhayavidhaM rUpamiSTaM cet pakSadvayamAzrIyatAmiti sarvathA nirvAhe | nAsikAyA nasa" [7.3.16..] iti nasAdeze-kharaNAH sati nyAyAzrayaNamanAvazyakameveti nyAGkacarmaNamiti rUpasiddhi- khuraNAH iti bhavati, atra 'nas'zabdAvayavasyAso'narthaka-60 rUpeNa phalenAya nyAyo nizcikye iti kathanaM nirmUlameva prtibhaati| | sve'pi prakRtamyAyavalena tasyApi tadantavidhiprayojakatve na caivaM rItyA 'naiyaGkavam , nyAyam' iti rUpadayasyApi pakSa- sthite'santatvanibandhano dIrgho'tra siddhH| na ca striyamadvayAzrayaNena siddhau "nyakorvA" [7. 4. 8.] iti sUtramapi syatItyarthe 'syas'zabdasyAsantasya dIrghavAraNArthamanvAderityasya 25 kimarthamanuSThIyate iti vAcyam , pakSadvaye'pi rUpadayasya sAdhutva- | cAritArthena jhApakatvAsambhava iti vAcyam, yata etAvanmAlAbhAya sUtrasArthakyAt / kaizcima vaiyAkaraNairata eveza sUtraM | traphalatve "anaso'vasaH sau"[ 1.4.90.1 ityeva nyAsaH 65 nArabhyate'pi, sarvathA nimUlo'yaM nyAya iti pratibhAti, tatazca kRtaH syAt, yenAsadhAtuvarjana sphuTameva viziSya pratIyeteti tadarthakliSTakalpanA vyartheti // 18 // sAmAnyena bhvAdivarjanavaiyarthyasya tAdavAsthyameva syAt , yatazca tathA nyAsamakRtvA sAmAnyena "abhvAdeH" iti bhvAdivarjana*aninasmanagrahaNAnyarthavatA'narthakena ca makAri tat 'piNDagras' ityAdivAraNArthameva, tanna cArthavadhaNa30 tadanta vidhi prayojayanti* // 19 // nyAyenaiva sidviriti tadvaiyarthya nyAyajJApanaM vinA'panova-70 si0-'an in as man' ityevamAdayaH zabdA vidhi- yitumazakyameva / athodAharaNAni, tatra an arthavAn yathAsUtreSu pacyante, teSAM ca viziSTarUpopAdAnaviSayatvAt tatra ! 'rAjana' zabde, anna hi rAjidhAtoH "ukSi-takSi" [uNA0 *arthavadrahaNe nAnarthakasya grahaNam iti nyAyopasthityA'rtha- 900.1 ityauNAdike'ni anumAtrasya pratyayatvena sArthakyam , vatAmeva teSAM grahaNa sthAnAnarthakAnAmiti sthite tatrAnarthakAnA- tasya ca puMsi rAjeti rUpam , striyAM ca "striyAM nRto'svarAmapi grahaNArtha tazyAyApavAdabhUto'yaM nyAyaH paThyate / asyArthaH-deDI"[2.4.1.1 iti vyA rAjJIti / anarthako'nU 75 'bhana ina bhas man' eSAM grahaNa yeSu tAni zAstrANi-ani- | yathA-azadhAtoH "papyazobhyAm" [uNA0903.1 ityaunassangrahaNAni, prayojakakartRbhUtAni, arthavatA-sArthakena svagR-! NAdike tani-aSTan zabdaH, tasya priyazabdena saha bahuvrIhI hItarUpeNa, anarthakena-samudAyaikadezatayA'rthaparyAptirahitena ca priyASTA iti, itthaM ca "bhano'sya" [2. 1. 108.] iti tena tena rUpeNa, tadante vidhiH-tadantacidhiH, tam , bhasantAdiSu sUtre ubhayorapyanohaNe yathA sArthakasya rAhItyatrAno'kArasya /
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 19] lopo bhavati, tathA priyASTaH pshyetytraanrthksyaapiiti| evam- | zaGkayitvA samAhitam-"nanu tathApi tadanubandhakagrahaNein sArthako yathA-daNDo'syAstItyarthe daNDazabdAt "ato'ne- 'tadanubandhakasya grahaNa na* iti [sa evAnubandho yasyAsI kasvarAt" [7. 2. 6.] iti inpratyaye daNDIti / ana- tadanubandhakaH, sa cAsAvanyazcAnubandho yasya so'tadanubandhakaH ] rthako yathA-gasyAstItyarthe "astapomAyAmedhAsrajo vin" | nyAyAd yattadetado DAvAdehaNAprasaGgaH, ktavatorapi kakarAnu5[7. 2. 47.] iti vini stragvIti, anna vinpratyayaikadeza- | bandhasadbhAvAd grahaNAbhAvaH, naiSa doSaH-AnantaryalakSaNe'nu-45 bhUtasyeno'narthakatvaM spaSTameva, tathApi "in-han-pUSa0" | bandhAnubandhavatoH sambandhe 'DAvat ktavat'zabdasya DakAra 1. 4.87.] iti sUtre umayorevenantatvena grahaNAd | kakArAvanubandhau pratyayasya na tyatuzabdasya, athavA DakAradIrghaH siddhyati / as sArthako yathA-Amote: "Apo'pAptA." | kakArA-vanubandhau pratyayasya na tvatuzabdasya, tatazca pratyayaikadeza [uNA0 964.1 ityauNAdike asi dhAtorapsarAdeze grahaNAdavyApAra eva pUrvoktanyAyasyeti" iti / ayamarthaH10 ca-'apsarAH' iti, atra pratyayatvenAsaH sArthakatvam / jJApite'pyatuzabdasyAnarthakasyApi tadantavidhiprayojakatve yatrA-50 anarthako's yathA-'kharaNAH khuraNAH' ityatroktameva / man , torukAramAnAnubandhakatvaM tatraivaitajjJApakasiddhRtadantavidhilabdha sArthako yathA-"syaterIca vA" [uNA0 915.] iti mani kArya syAt, yatra cAdhikAnubandhakatvaM tatra na syAt sthaterAta Itve ca-sImeti / anardhakazcAsau yathA mahato bhAva | *tadanubamdhakagrahaNe nAtadanubandhakasya iti nyAyAt , tathA ityarthe "pRthvAderiman vA" [7. 1. 58.] iti imani-ca "yattadetado DAvAdiH" [7. 1. 149.] iti sUtra15 mahimeti, mahimAnamatikrAntetyarthe striyAm-atimahimeti, vihito DAvAdistuH, anubandhAnAmanekAntatvapakSe svasamIpe-55 ubhayatrA'pi "manaH" [2. 4. 14] iti DIniSedhaH / 'nubandhe sthAvayavatvAropasya svIkArAt , ekAntatvapakSe ca "abhvAderatvasaH sau" [.. 4. 90.] iti sUtrasthabRhalyA-sAkSAdeva DakArasya tadanubandhatvAdadhikAnubandhatvamatoH, evaM sarItyA ca aninAdivadaturapyanarthako'pi tadantavidhi prayo- ktavatupratyaye pakSadvaye'pi kakArasyAdhikasyAnubandhatvamiti jayatIti gamyate / tathAhi-tatratyo granthaH-"nanu *anina- | pUrvoktanyAyena tasyApyatugrahaNenAgrahaNe 'yAvAn , tAvAn , 20 sman ityatrAtoranirdiSTatvAdanarthakena tadantavidheraprayogAdU | etAvAn , gatavAn' ityAdAvatvantatvaprayukto dIrgho na syAditi 60 *arthavadrahaNe nAnarthakasyaH iti nyAyAt 'kiyAn' ityatraiva doSo'styeveti, manocyate-ubhayatrapakSe DakAra-kakArAvanudIrghaH prApnoti na 'gomAn' ityAdAviti, naiSa doSaH-atura-bandhau pratyayasya, iha coktarItyA [atuzabdasyAnarthakasyApi narthako'pi tadantavidhi prayojayati, matvAdInAmukArAnubandha- grahaNarItyA ] atuzabdasya na pratyayatvamapi tu tadekadezaparatva sAmarthyAt, anyathA teSAmapi zatRvad RkAramevAnubandha mapIti pratyayamAtragrahaNe pravarttamAnasya pUrvoktanyAyasya [*tada26 kuryAt" iti / ayamAzayaH-'an in as man' eSAM caturNA- | nubandhagrahaNe nAtadanubandhakasya* iti nyAyasya ] iha viSaya-65 miha nyAye samAvezAdeSAmevAnarthakAnAM tadantavidhiprayojakatA | eva neti noktadoSa iti // 19 // nAnyeSAmiti parizeSanyAyAlabhyate, tathA ca aturiha sUtre *aninasmangrahaNAnyarthavatA cAnarthakena ca nirdiSTaH sArthaka evaM yatra syAt tatraivAtvantaprayukto dIrghaH tadantavidhi prayojayanti // 19 // sthAnAnyatra, sa ca sArthakaH kiyAnityAdAveva, tatra hi kiM ta0--tadantavidhirityasya te-anAdayo'ntA yeSAM te 30 pramANamasyetyathai "idaM-kimo'turiya kiy cAsya" [7. 1. tadantAH teSa vidhistadantavidhirityarthaH / arthavatA anarthakenetya-70 148] iti atupratyaye kimaH kiyAdeze ca-kiyAniti | bhede tRtIyA, tatpadArthe tasyAnvayaH / athavA lakSyastham 'an' - bhavati, tatrAtoH pratyayarUpatvena sArthakatvam / anarthakazvAtu- zabdAdikaM karta svAnte vidhi prayaGke karoti, taM sUtrasthAni yathA-gomAnityAdau, tantra hi gAvo'sya santItyarthe "tada-! anAdIni prayojayantIti vivakSayA prayojyakartari tRtIyA bodhyaa| syAstyasminniti manuH" [7.2. 1.] iti maturbhavati, | etadvayatpattyanusArameva vRttAvarthaH saMkSipya likhitaH / "abhvA36bhanna hi atuH pratyayaikadeza iti tasyAnarthakatvena tatra tadanta- deratvasaH sau"| 1. 4.80.1 iti sUtre'bhvAderiti padenaika-75 vidherabhAvAdaravantatvAbhAvaprayukto dIrghAbhAvaH syAdityato'tura- dezAnumatyA nyAyo'yaM jJApyate ityuktaM vRttau| tasyAyamAzaya:pyanarthakastadantavidhi prayojayatIti svIkriyate, tatra ca mAna nyAyA hi siddhavarUpA eva, teSAM svazAstre pravRttarabhyanujJAnAtha matvAdInAmukArAnubandhakaraNameva, ukArAnubandhasyaitadeva phlN| jJApakamAdhIyate / tathA ca yatra nyAye yadatugrahaNenAyamapi gRhyeta, nAntAdezAdyarthaM ca zatRvakAra yadyako'pi svazAstrasthena kenApi vacanena sUcyate tarhi tadIyaH 40 evAnubadhyeteti / tataH punastatraiva [prakRtasUtrIyabRhanyAsa eva] | sarvo'pyazaH svAnumato bodhyaH / atra ca viSaye sthAlIpulAka-80
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyolAse nyAyau 19, 20 ] nyAyArthasindhu - taraGgakalito nyAyasamucayaH / | ' nyAyo'nugrAhakaH, sa cAyaM nyAyo laukikaH, loke yathA sthAlI- siddhe 'gAya' iti gurunirdezo vRthaiva syAt / jJApite cAsmin sthamekaM pulAkaM bhaktasikthaM siddhaM dRSTvA sarve pulAkAH siddhAH 'nyAye'vizeSAdubhayorapi grahaNaM syAditi gAterbrahaNavAraNAya [ pakkAH ] iti vijJAyante tathA kasmiJcid vacaneM'zataH pramANite 'gAya' iti nirdezaH sArthakaH / phalaM cAsya gAtergAyatervA yaGsarvaM pramANitaM svIkriyate / pANinIye tantre ca "yena vidhistada ! lupi AzIHkyAti, grAmaM gItaM vA jAgeyAdityatro bhayorapi Bntasya" [ pA0 sU0 1 1 72.] iti sUtrazeSe mahAbhASye "gA-pA-sthA-sA-dA-mA-hAkaH" [4.3.96.] ityekAraH siddhaH, 45 vArttikarUpeNa paThito'yaM nyAyaH, tathA ca tanmate vAcanikatva- anyathA gAyatergArUpasya lAkSaNikatvAd gAtera kRtrimatvAca mevAsya na jJApakasiddhatvam / navInAzca "kArmaratAcchIlye" [pA0 *lakSaNapratipadokta nyAyena * kRtrimA kRtrima*nyAyena ca grahaNaM sU0 6. 4. 172. ] iti sUtreNa 'kArma' iti nipAtanenaika- na syAt / atrAMze kvacidetazyAyapravRttyabhAvo'pi yathA dezAnumatyA nyAyamiyaM jJApayanti / teSAmayamAzayaH - 'karman ' - "gasthakaH " [ 5. 1. 66. ] ityatra ga iti sAmAnya grahaNe'pi 10 zabde'no'narthakatvena tatra "an" [ pA0 sU0 6. 4. 167 ] gAyatereva grahaNam // 1 // mAgrahaNe'vizeSasyAnujJApakaM ca 50 iti sUtreNAno lopAbhAvasya prAptasyAbhAvo nipAtanena vidhIyate, "IrvyaJjane'yapi" [ 4. 3. 97 ] ityasya vRttau - "mA iti tatra yadi an sArthaka eva gRhyeta tarhi 'karman zabdasyAnnantatvA- mAM-mAMDa-meMDa grahaNam" ityuktiH, sA caitanyAyamanurudhyaiva bhAvena lopasya prAptireva neti tadabhAvavidhAnArthaM nipAtanamidaM yuktA, anyathA *adAdyanadAghoranadAderetra* *kRtrimA kRtri vyarthameveti vyartha tadimaM nyAyamekadezAnumatyA jJApayatIti / paraM / mayoH kRtrimasyaiva* iti nyAyAbhyAM mAgrahaNe meMGa evaM grahaNaM 15 tu "an" [ pA0 sU0 6. 4. 167 ] iti sUtre vizeSyA- prApnoti na tu mAtyoH / yadi *lakSaNa-pratipadokta* nyAya 55 sattvenAnuzabdasya svarUpamAtrabodhakatvaM na tadantabodhakatvamiti / zrIyate tarhi mAtyoreva grahaNaM syAnna tu meGaH / tathA ca tatrAsya nyAyasya prayojanAbhAvena na tena jJApanaM yuktamiti pare / trayANAM grahaNo ke retantryAyAnusaraNaM vinA'yuktatyameva syAt / vAcanikamevAnuM manyante / nAgezazca bhASye vacanarUpeNAyaM paThita anujJAte cAtrAMze mAgrahaNe "do-so- mA.stha iH " [ 4. 4. iti svIkRtya arthavadbhaNanyAyAnityatvamUlakamamuM nyAyamAha / 11. ] iti sUtre sarveSAmevAvizeSeNa grahaNe mAtyormezva 20 sarvathA sarvAMze'tra jJApakamalabhyamiti sthAlIpulAkanyAyena jJApi ke'nenetve - mitaH, mitavAniti sidhyati / asyApyaMzasyA- 60 tamathavA vAcanikamevemaM sarve svIkurvantIti hRdayamiti // 19 // sthiratvAt " mi-mI-mA- dAmit svarasya" [ 4. 1. 20.] ityatra mAgrahaNena sarveSAM grahaNArtha bahuvacanarUpo yatnaH *gA-mA-dAgrahaNeSvavizeSaH // 20 // sakalaH / asyA sthiratve hi mA iti sAmAnyagrahaNe'pyavizeSAt si0 - svaM rUpaM zabdasyAzabdasaMjJA iti nyAyena sarveSAM grahaNaM syAdeveti tadarthaM bahuvacanarUpo yatro vyartha eva zabdasya svarUpamAtrabodhakatve nirNIte svarUpasyApi bAhya- syAt // 2 // dAMze jJApakaM ca-"dA dadhe si sada-zadoruH" [5. 65 25 nimittabhedAt kvacit kasyacideva bodha iSTa iti tadvyavasthArtha 2. 36. ] ityatra dhayateH pRthaguktayA dAzabdeneha dAsaMjJAM prati *lakSaNapratipadoktayoH pratipadoktasyaiva grahaNam adAyana- nAgraha ityeva vaktuM zakye'pi SaDapi dArUpA grAhyA ityuktiH, dAthoradAdeva grahaNam * *kRtrimA'kRtrimayoH kRtrimasyaiva ayamAzayaH- dhayateH pRthaguktyA dAsaMjJAM prati nAgrahaH, tasyApi grahaNam * ityAdinyAyA uktAH teSAmapi kvacidapravRttiyodha dAsaMjJayA grahItuM zakyatvAditi vakuM zakyate, na tu sarve'pi ko'yaM nyAyaH / 'gA mA dA' iti dhAturupatrayasya grahaNaM yeSu dArUpA grAhyA iti, tathA grahage adAghanadAghoranadAdereva * 70 30 tAni gA-mA-dAgrahaNAni sUtrANi teSu lakSaNapratipadoktanyA - ityAdibahUnAM nyAyAnAM bAdhakatvAt / yacca tathoktaM tadetatyAyAdikRto vizeSo nAzrIyate'pi tu sAmAnyenaiva tadrUpANAM / yAnurodhenaiyeti tadaMze'pi [dAMze'pi ] myAyo'yamAcAryANAsarveSAM dhAtUnAM grahaNaM bhavatIti nyAyArthaH / tathA ca gAgrahaNe mabhimata ityanumIyate / tathA ca "prAjJazca" [5] 1.79] "gAMDU gatI" " zabde" ityetau dvAvapi grAhyau, mAgrahaNe : "mAMka mAne" "mAMka 'mAna-zabdayoH" "meM pratidAne" ityatra jJArUpasAhacaryAd dArUpameva pratyAgraho na tu dAsaMjJAM 36 ityete trayo'pi, dAgrahaNe cAvizeSeNAgre pratipAdyamAnAH SaDapi pratItyetAvanmAtraM saMsAdhya pazcAt SaNNAmapi dArUpANAmeta- 75 dArUpAzca gRhyante / atra ca nyAyasya tryaMzatvAjjJApakatrayaM nyAyavalena grahaNamabhilakSya SaDbhyo'pi tebhyo Do vihitaH / kramazaH prakaTayiSyate / tatra gAMze jJApako "gAyo'nupasargAdRk " yathA - "dudAMga dAm vA ghanapradaH / doM-vRkSapradaH / deMD[5. 174 ] iti sUtre gAtiM niSeddhuM 'gAya' iti nirdezaH, putrapradaH, dAMtraka kedArapradaH / daiv-bhAjanapradaH" iti / anyathA "go'nupasargAdRkU" ityukte'pi kRtrimAkRtrima - etanyAyAMzAbhAve tu *adAdyanadAdyoH 0 * iti nyAyAdanyeSAM 40 nyAyena kRtrimasya gAyatereva grahaNAdakRtrimasya gAtergrahaNAbhAve | catuNAM grahaNaM syAnna tu dAMgkU-dAMbUkoH / yadi ca lakSaNa- 80 | ! ! 15 nyAyasamu0 137
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 20,21] pratipadoktayoH 0 * iti nyAya AzrIyate tarhi 'doM deM dev' | ityasyApi 'yabakiti' bhavati, tathA ca sapta saMkhyA bhavati, na vajanAM trayANAmeva grahaNaM syAt, *kRtrimAkRtrima* nyAyA | SaDeva tathApi tasyAkarmakatvena karmaNaH paratvaM na saMbhavati zraya caiSAmeva [doM, i, devU, ityeSAmeva ] grahaNaM sthAna | "prAjjJadha" [5. 1. 79.] ityatra ca karmaNaH paratvamAzrIyate tu dAma-dAMg dAMvkAm / svIkRte ca dAgrahaNe'vizeSagrahaNe iti tasyeha grahaNAsambhava iti SaDeva dArUpA dhAtava udaahRtaaH||20|| 5 sarveSAmeva dArUpatvena grahaNaM bhavati / yatra ca 'dA' iti saMjJA samAzrIyate, tatra tu tatsaMjJakAnAmeva grahaNamityanyat // 20 // 138 *gA-mA-dA-grahaNeSvavizeSaH // 20 // ta0 - atra cAMzatrayamityuktaM, tatra cAdyAMza eva vastuto jJApakasiddhaH, aMzadvayaM tu vRttyanumatameva, na tu tatra jJApakaM 10 kiJcit / tathA caikadezAnumatidvArA jJApitasyAsya nyAyasya " IrvyaJjane'yapi " [ 4. 3. 97 ] iti sUtrasthA vRttiH [ 'mA' iti mAM meM- mADAM trayANAM grahaNamiti ] tazyAyalabdhArthAnuvAdikA tadanujJApikA vA, na tu jJApikA, tatra siddhavatkRtya tathA pradarzanAt / " prAjjJazva" [ 5. 1. 79.] ityatra SaNNAM grahaNaM 18 tu na vRttyA kaNThata uktam, tatra hi " iha pUrvasUtre ca dArUpaM * zrutA'numitayoH zrauto vidhirbalavAn* // 21 // 45 / gRhyate, na saMjJA jJA-khyAsAhacaryAt" ityevoktam, dArUpatvena sarveSAM grahaNaM, SaNNAmudAharaNaM ca tatra na dRzyate, tathApi prakRtanyAyena tathodAhartuM zakyata iti na tAvatA tena nyAyajJApanaM samAzrayituM zakyate / tathA caikadeze eva jJApakamiti bodhyam 20 "gasthakaH" [ 5. 1.66 ] iti sUtre gAyatereva grahaNena prakRtanyAyasyAnityatvamityuktaM vRttau tadapi phalitArthakathanametra, na tu nyAyAnityatve jJApakam / tatra hi - " gAGaH pratyaye zilpI na ! gRhyate iti gAyatergrahaNam" ityevoktam, na caitAvatA nyAyA | nityatvamAcAryazabdalabhyam, tathApi prakRtanyAyenAvizeSAdubhayo25 rgrahaNe prApte ekasyaivagrahaNamiti prakRtanyAyApravRttiphalameveti tena nyAyAnityatvamanumAtuM zakyata iti prAcInAnAmAzayaH / vastutastu tAcatA na nyAyasyAnityatvamAcAryAbhimatamiti pratipAdayituM zakyate, pratyuta tatrApi nyAyapravRttisvIkAra eva, gADI gatyarthatvena tataH samutpannena pratyayena zilpI nAbhidhAtuM zakyate, gamane 30 zilpaviSayAbhAvAditi gAyatereva grahaNaM, na tu gAGaH, anyathA'nityatvamevAsya nyAyasyoktaM syAt / laghunyAsakRtA ca zilpI na gamyate iti pratIkamupAdAya - "zabdazaktikhAbhAvyAt" ityuktaM, na tu nyAyApravRtticarcA kRtA / tathApyapravRttisthalatvena cAdezo'nekavarNaH, tatazca "anekavarNaH 0" [ tadupadarzayituM zakyata ityetAvanmAtreNa vRttau tadulekhaH kRtaH / 35 "prAjjJazca" [ 5. 1. 79. ] ityatra dAsaMjJAM pratyAgraho na kArya ityuktizca vRttikRtAM *khaM rUpaM0 * iti paribhASayA zabdasaMjJayA saMjJina eva grahaNaM pratyAgraho na kArya ityAzayakA / tathA ca svarUpagrahaNameva, svarUpagrahaNe ca svIkRte prakRtanyAyabalAt tatrAvizeSeNa sarveSAM grahaNaM bhaviSyati, tathA ca tadudAharaNasthalamidaM na si0 -- zrutaH - sUtre sAkSAdeva zabdenocyamAnaH, anumitaH- kayA'pi paribhASayA, kenApi prakaraNena vA'dhikAravazAlabdhaH, tayoH zrutAnumitayoriti sambandhe SaSThI vidhyapekSA, agre vidhernirdhAyamANatvAt, vidhyoriti padamarthaprAptam, tatra 50 ca nirdhAraNe SaSThI / zrutasyAyaM vidhirityarthe zrutazabdAt tasyedam" 6. 3. 160. ] ityaNi zrauta iti sAdhuH / tatazcAyamarthaH paryavasyati - zrutAnumita sambandhinordvayorvidhyoH saMbhavatormadhye zrutasambandhI vidhirbalavattvenAtizayito bhavati, tathA ca sa eva vidhIyate iti / bhayaM ca nyAyo nyAyAntara- 55 mUlakaH, sa ca nyAyo jaiminIyaH "zruti-liGga vAkya-prakaraNasthAna- samAkhyAnAM samavAye pAradaurbalyamarthaviprakarSAt " iti / 'zrutiH, liGga, vAkyaM, prakaraNaM, sthAnaM, samAkhyeti SaT pramANAni arthanirNayAyAzrIyante teSu paraM prati pUrvasya balIyastvamarthaviprakarSa kRtam' iti vadIyaH sAmAnyo'rthaH, 60 vyAkhyAsyate cAyaM nyAyo vivaraNe / anena nyAyena liGgApekSayA zruteH pratyakSazravaNasya balavattvaM nirNItameva / liGgaM cAnumAnasAdhakameva, paribhASayA prApto dyarthaH liGgAnumita eva, paribhASA hi kenaciliGgenaiva svakIyamarthaM vidhizAstreSu bodhayanti / yadyapi prakaraNaprApto'rtho'numitArthabhinnaH, ata 65 eva liGgAd bhedena prakaraNasya pramANeSu nirdezastathApi svamate | zrutabhinnatayA'numito'rthaH saGkalita ityavagantavyam, tathA ca nAtra jJApakApekSA / prAcInaizcAtra nyAye jJApakamitthaM pradazitam - "sattAkaraM cAsya [ "RtAM kitI" 4. 4. 116. iti ] sUtre "RtAmRtaH" ityakRtvA RtAmityeva nirdezaH 170 tathAhi RtAmityasya tAvadRdantAnAmiti vyAkhyA, ira 7. 4. 107.] / iti sarvasya RdantadhAtorir prApnoti ibhyate tu RmAtrasyaiva, tathA ca "anekavarNaH 0" [ 7.4. 107 ] iti paribhASAyA avakAza nirAsAya " RtAmRtaH" iti nirdeSTuM yuktam, yat tu 76 RtAmityeva nirdiSTaM tadetannyAyAzayAt zrutasya Rta evera bhAvI, na tvanumitasya RdantasyetyAzayaiva" iti / asyAyamAzayaH - " RtAM kitIra"[ 4. 4. 116] iti sUtreNa 40 tu jJApakamityAveditameva pUrvam / dArUpatvaM yadyapi "dIMD kSaye" | RkArasyaiveriSTaH, tadarthaM ca yatnAntaraM na kRtaM, prakRtasUtramyAse
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 21] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuzcayaH / ca "vizeSaNamantaH" [7.4.114.] iti paribhASAbalena | tanirNayAya autavidhebalavattvabodhanAya nyAyo'yaM pravatteta, RkArAntasya samudAyasya sthAnitvam , AdezazcAnekavarNa iriti | iha ca zrautaukAravidhAnasyAnumitaDIvidhAnasyobhAbhyAmAbhyAM "anekavarNaH sarvasya" [7. 4. 107.] iti paribhASayA | vikalpArthasambandhasya ca parasparavirodhAbhAvena prakRtanyAyapravRttesarvasya sthAne syAditi tanivAraNAyAsya nyAyasya sattA''vazya-revAbhAvAnAsti nyAyAnityatvAzrayaNaphalamiti / pratyuta "manorI 5 kIti nyAyamimamAkSipati, yena vinA yadanupapannaM tena | ca vA" ityatra cakAreNa pUrvAnuvRttaikAreNa saha Dyapi samuccIyata 45 tadAkSipyate' iti nyAyAt" iti / atredaM vaktavyaM-yAvadA- / iti aukArakArAbhyAM sahaiva Dyapi samucita iti sanniyogacAryasyA sUtrakRtaH ] kimapi tAdRzaM vacana pramANatayA nopanya- | ziSTa iti saniyogaziSTAnAM saha vA pravRttiH saha vA syate yena RkAramAtrasyerAdezo'bhimata iti tAvat kevalamanena | nivRttiH* iti nyAyenaukArakArAdezAbhAve DyAH pravRttinaiva [ RtAmiti ] nirdezena nyAyo jJApayituM na zakyate, nyAyena | syAditi tadartha nyAyAnityatvAzrayaNamanAvazyakameveti / kiJca 10 vinA tAdRzanirdezasyAnupapadyamAnatva virahAt / tathA ca nyAya- ! na lakSyadarzanamAtreNAnityatvaM bhavati, kintu tajjJApanArthamapi 50 jJApanAya "kiro lavane" [4.4.93.] ityAdayo nirdezA pramANamapekSyate, ityanityatvajJApakapramANAnupanyAsAdapyanityaevopanyasanIyA yazavazyaM jJApakanirdezAgrahaH syAt , tathA hi- tvamAzrayitumayuktamiti / nirdizyamAnasyaivAdezAH syuH* "RtAM vitIra" [4. 4. 116.] iti prakRtanirdeze sati / ityapi nyAyAntaramanyaiH svIkriyate, tatphalaM cetthaM vaya'te 'kiraH' ityAdayo nirdezA nopapadyante, tathA nirdeze samastasya yathA-"yasvare pAda:0" [2. 1. 102.] ityatra pAda ityasya 15 dhAtorirAdezaprasAditi tathA nirdezo'nupapatraH san RkAra- pAdantasyetyarthaH, sa cArtho'dhikAralabdhasya 'mAmnaH' iti padasya 55 mAtrasyAdezalAbhAya prakRtanyAyaM jJApayituM prabhavet / jJApite vizeSaNasAmarthyAladhaH "vizeSaNamantaH" [7. 4. 113.] cAsmin nyAye zrutasya RkArasyaivevidhirbhavati, na tvanumitasya | iti paribhASAsAmAt, tatazca padAdezasyAnekavarNatvAt Rdantasya, adantasyAnumitatvaM ca "vizeSaNamantaH"[7. 4. | "SaSThyAntyasya" [7.4.106.] iti paribhASAM bAdhitva 113.1 iti paribhASAlabhyatvenaiva, sA hi paribhASA vize- | "anekavarNaH sarvasya" [7. 4. 107.] iti paribhASayA 20SaNarUpaM liGgamabhilakSya tAdRzamartha bodhayatIti tallabhyasyArtha- pAdantasya nAmnaH sarSasya padAvaH prAmoti, iSyate tu 'pAd' 60 syAnumitatvam, tato'numitasya Rdantasya sambandhI vidhiH ityetAvata eva, tacca prakRtanyAyasAdhyam , tasyaiva [pAgchabdazrutasya RkArasya sambandhino vidherapekSayA nirbala hati na syaiva ] sUtre nirdezAt / yathA dvau pAdAvasyetyarthe bahuvIhI bhavati, kintu RkArasyaiva bhavatIti sa nirdezaH ["kiraH' iti dvipAditi "pAt pAdasyAhastyAdeH" [7. 3. 148.] nirdezaH] upapadyate / evaM 'tIrNam' ityAdayo'pi prayogAH | ityanena pAdasya pAdAvAt, tataSTAyAM 'dvipadA' iti, 25 sidhyanti / ayaM ca nyAyo'nitya iti prAcInA AhaH / atra "yasvare pAda:0" [2. 1. 102.] ityanena 65 anityatvaphalaM cetthaM varNayanti-"asya cAsArvatrikatvAt "pAdu' ityetAvanmAtrasya padAdezaH / kinvayamapi nyAyaH "manorI ca vA"2.1.61.] ityatra vAzabdo DIpratyaye ! [*nirdizyamAnasyAdezAH syuH iti ] prakRtanyAyAntarbhUta evaM pUrvAdhikArAdanuvRtte sambadhyate, na svIkAre zrute, tena mano- | na tu pRthagbhUtaH, tadarthasyApyanena saMgrahAt / kathamiti ceta? rbhAryA dhavayoge "manorau ca vA" [2. 4. 61.] iti thA | ityam-". | istham -"yasvare pAda:0" [2. 1. 102.] ityatra pAda 30DayAM, GIyoge audatozca-manAvI, manAyI, manuriti trairUpyaM | | iti zrUyate, 'nAmnaH' iti padaM ca pUrvAdhikArAnuvRttam , taca 70 siddham , mo cetyasya vAzabdasambandhane tu DIpratyayasya nityameva / / vizeSyam, 'pAdaH' iti ca vizeSaNamiti tadvizeSyabalAviha bhavanAt-manAvI, manAyI, manvI iti trairUpyaM syAt" iti / "vizeSaNamantaH" [7.4. 113.] iti nyAyAt pAdanta syetyarthI labhyata iti taskRtaM padAdezavidhAnamanumitena sambaddhaasyAyamAzayaH-"manorau ca vA" [2. 4. 61.] iti sUtre miti prakRtanyAyena zrautavidhebalavattvabodhanAdeva zrutasya aukAra eva zrutoGI ca prakaraNalabdhavAdanumitaH, tatsambandhi pAda evAdezaH setsyatIti tadartho'nena saMgRhIta iti tadaMza-15 35 vidhinA saha vAzabdArthasya sambandho na syAda yadi prakRtanyAyo bhUta evAyaM nyAya iti svIkartavyam / aMzatvaM cAsya 'nityo na svIkriyeta / tathA ca DIvidhAnaM nityameva syAt, nirdizyamAnanyAyasya tasyApyatayA / tathAhi-prakRtanyAyaH aukarikAra vidhAnameva vikalpe na syAditi prakRtanyAyasyAnitya- zritAnamitanyAyaH Adezavidhau pratyayAdividhau ca sarvatra svamAzritya byA sahApi vikalpArthasambandho'bhipreya iti tada- pravartate, nirdizyamAnanyAyazva kevalamAdeza vidhAveveti tasya bhAvo'pi [DayA abhAvo'pi pakSe sidhyatIti / atredamucyate-! vyApakatvamasya vyApyatvamiti sadaMzabhUtatvamasya spaSTameveti 40 zrautasambandhAnumitasambandhayorvidhyoH parasparavirodhe prApte hi | prAcInAH / vastutastu na tena nyAyenAsya [nirdizyamAnanyA-80 manAyA, manvI ititva nityameva / vizeSyam, pati padaM ca pUrvA
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyaH 21] / ekatropanipAte parasya- etatsUtrapaThiteSu parasya[ pUrva paThitApekSayA ] daurbalyaM durbalatvamityarthaH / tatra nirapekSo ravaH - zrutiH 1, svakaraNIye sambandhabodhe pramANAntarApekSAhInaH zabda iha zrutizabdenocyate; zabdasAmarthya - liGgam 2, zabdasyArthaprakAzanasAmarthyaM liGgamiyarthaH, yadAhuH- "sAmadhye sarvazabdAnAM liGga 45 mityabhidhIyate / " iti parasparAkAGkSAvazAt kacidekasmin viSaye paryavasitAni padAni - vAkyam 3; parasparA''kAGkSAprakaraNam 4; samAnadezatvaM - sthAnam 5, ayameva kramo'pyucyate; yogikaH zabdaH - samAkhyA 66 iti hi teSAM SaNNAM svarUpam / eSAmudAharaNAdIni virodhasthalAdIni ca mImAMsAnyAyaprakAzAdau 50 vilokanIyAni / iha ca sUtravyAkhyAmAtrasyApekSitatvAt tanmAtra yasya ] gatArthatA sambhavati, bhinnaviSayatvAt, yatra hi zruta syAnumitasya ca svAtaMtryeNa pRthagupasthitistatraiva zrutAnumitanyAyAvasarAt, "RtAM kkitIr" [ 4. 4. 116. ] ityAdau hi RdantAnAM dhAtUnAmRkArasya ca pRthagupasthitirnAsti, 5 RtAmityanena hi padena dhAtuvizeSaNabhUtenaivArtha upasthApyase na tu svAtatryeNa RkAra iti tatrobhayorvidhyoH prAyabhAvena spardhAbhAvAd balAbalavicArasyAyuktatvAt prakRtazrutAnumitanyAyapravarttanAt ; tatra hi nirdizyamAnasyAdezAH syuH iti nyAyasyaitra viSayAt, atra hi RkArasya svAtacyeNArthopasthA 10 pakatvAbhAve'pi nirdizyamAnatvAkSateH / nanu tarhi zrutAnumitanyAyasya viSayaH ka iti cecchRNu - "tri- caturasti sR- catasR syAdau" [ 2. 1. 1. ] ityevamAdIni sUtrANi tanyAyapravRtti- ' mucyate / tadidaM zrutyAdilakSaNaM kArikayetthaM saGgRhItaM cakratrartiyogyAni, tathAhi tatra striyAmiti pUrvAnuvRttaM padaM zrutAbhyAM bhaTTAcAryeNa-- } tricaturazabdAbhyAmeva sambandhyate, na tu 'tricatur' zabdayo15 vizeSaNatvamahimnA labdhena tadantena syAdiprakRtinA, ata eva / priyAstatro yasya sa priyatisA pumAn' ityAdau tisrAdezo bhavati, priyAstrayo yasyAH sA strI- 'priyatriH' ityAdau titrAdezo na bhavati / ata eva tasya sUtrasyedaM vyAkhyAnam - "tricatur' ityetayoH strIliGge varttamAnayostatsambandhinyasambandhini | pUrvasya 20 vA syAdau, ityAdi / tatra ca striyAmityanuvarttate iti pratIkamupAdAya nyAsakAreNoktam- " etacca zrutatvAt tricatura ityasyaiva vizeSaNam" iti / tathA cedRze'rtha eva prakRtanyAyapravRttiH tatra hi zrutasya 'tricaturaH' ityasya, anumitasya tadantasya ca syAdiprakRtitvadarzanAdubhayoH svAtantryeNa striyAmityanena sambandha 25 yogyatAsti, na tatheha RdantAnAmRkArasya ca pRthakU 2 Ade zasambandhayogyatA'stIti vibhAvanIyaM sudhIbhiriti ziSTaM vivaraNe spaSTam // 21 // 140 "abhidhAtuM pade'nyasmin nirapekSo ravaH zrutiH / sarvatrAgatA zaktirliGgamityabhidhIyate // saMhatyArthaM bruvad vRndaM padAnAM vAkyamucyate / pradhAnavAkya syAGgoktayA''kAGkSA prakaraNaM matam // sthAnaM samAnadezatvaM, samAkhyA yaugiko ravaH // " iti / balIyastvaM paradaurbalyakRtam, tatra paradaurbalye kAraNamuktam-arthaviprakarSAditi tasyAyamAzayaH - sAkSAdviniyojikA 60 zrutiH, sA hi aGgatvena viniyogAya na kiJcidanyadapekSate, liGgAdIni zrutiM kalpayitvA viniyojakAnIti yAvat taiH kramazaH zrutiH kalpyate tAvat zrutyA viniyogaH kriyate'thaina saha sannikarSAt liGgAdIni tu kramazo'rthAd viprakRSTAni-liGgaM zrutyantaritam, vAkyaM yantaritam, prakaraNaM tryantaritam, 65 sthAnaM caturantaritam samAkhyA tu pazcAntariteti kramAddurbalatvaM pareSAm / tadetaduktam - : "eka-dvi-tri- catuSpaJca vastvantarakAritam / zrutyarthaM prati vaiSamyaM liGgAdIna / pratIyate // bAdhicaiva zrutirnityaM samAkhyA bAdhyate sadA / madhyamAnAM tu bAdhyatvaM bAdhakatvamapekSayA // " iti / 55 * zrutA'numitayoH zrauto vidhirbalavAn // 21 // ta0 - ayaM nyAyo jaiminyukta - "zruti-liGga vAkya-prakaraNa30 sthAna-samAkhyAnAM samavAye pAradaurbalyamarthaviprakarSAt " [ pUrva | mImAMsAyAM tRtIyAdhyAye zayapAde 14 caturdazaM sUtram ] iti / sUtrarUpanyAyamUlakaH / idaM ca sUtraM kiJcit prakRtArthopayogitayA / idaM sarvaM jaiminIyanyAyamAlAvistare mImAMsAnyAyaprakAze ca 'nyatra copayujyamAnatayA saMkSepeNa vyAkhyAyate zruti-liGgA- | spaSTam / prakRtamanusarAmaH zrutibodhitasambandhasya liGgAdibodhitadIni SaT pramANAni mImAMsAyAM viniyojakAni [ aGgAGgitvarUpa-: sambandhAdanumitarUpAt prAbalyaM yanmImAMsakAdisamaya siddhaM tadevA35 viniyogabodhakAni ] kathyante / tatra yatraikasya vastunaH pramANAbhyAM ! nena nyAyenAnUdyate, na tu kazcidapUrvo'rthaH prakAzyata iti nAstyatra 75 padArthadvayasambandho bodhyate sa cAsaMbhavaH, ekasya yugapat padArtha- jJApakAntarApekSeti / yadyapyetantryAyAnusAraM liGgarUpapramANAgata dvayena sambandhAsambhavAt tatraikenAparasya bAdho'vadayaM vaktavyaH / evArtho'numitaH prakaraNaprAptazca tasmAt pRthak, tathApi saca balavatA durbalasya bhavatIti sthite daurbalyabodhakamidaM | anumitapadaM zrutibhinnapramANaprAptArthaparamiti svIkartavyaM, taduktaM jaiminisUtram / atra pAradaurbalyamityatra parameva pAramityarthAt vRttAvapi / yacca jJApakamihopanyastaM prAcInaiH tacca dvidhA 40 parazabdaH khArthikANpratyayAntaH / zruti-liGgAdInAM samavAye - khaNDitameva vRttAveva / satyeva jJApakApekSaNe vRttinirdiSTajJApakA - 80 70
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 21] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 141 Marwari maavariomarwarmaMIAAAAAmruta ntaramevAnusatavyaM nyAyasya khamatasiddhatvapratipAdanAya // atha ! mAna iti tacyAyasahakAreNADAgamasahitapibateH pibatigrahaNena *nirdizyamAnasyAdezAH syuH *iti nyAyo vicAryate / asya phalaM | grahaNe tasya [Agamasahitasya] pibAdezo na bhavati / yatra ca haskhasyotu vRttAyuktameva, jJApakaM ca noktamasya nyAyasya prakRtanyAye'nta- ccAraNe dIrghasyApi kArya bhavati tatra khasaMjJAbodhakazAstrasahakAreNa rbhAvasya kariSyamANatvAt / yadi ca vRttizeSadarzitadizA'sya , dIrghasyopasthitiriti zAstrAntarAsahakAreNopasthitiviSatvAbhAvAt 5nyAyasya na prakRtanyAyagatArthatvaM tarhi jJApakamapyatra anveSaNIya- tAdRzasthale dIrghasya nirdizyamAnatvaM na syAt , yathA-"IzvAva- 45 meva / tacetthaM labhyate-"yakhare pAda:."[2.1.102.]ityAdau ! varNa syAnavyayasya" [4. 3.111.] ityAdAviti na zaGkayam , 'pAd'zabdastadantasyopasthApako'pi, tataH parA sthAnArthA vibhaktiH tatra varNagrahaNAjAtipakSAzrayaNAd vA doSAbhAvAt / nanu khaprakRtimeva svArthena yojayati, tatazca vidheyena saha SaSTIprakRtereva / zAstrAntarasahakAreNopasthitiviSayasya nirdizyamAnatvAbhAve devI sambandho na tu tadantasyAnucAritasya "uccArita eva zabdaH maJcatItyarthe devIzabdasyAntasya "sarvAdivizvagdevAdriH kyacau" 10 pratyAyako nAnuccAritaH" iti nyAyasahakArAt / athavA 'pAdaH' [3. 2. 122.] iti DavyAdezo na syAt, tatra hi kyaJca-50 ityAdau sarvatra sthAninastantreNa nirdezaH, tathA ca pAdantasya pAda | viti saptamyA nirdezAdavyavahitapUrvasya "saptamyA pUrvasya" [.. Adezo bhavatItyarthena nirdizyamAnasyAdezA bhavanti iti nyAyaH | 4. 105.] iti paribhASAbalAd bodhe sUtre devazabde zrUya. phalataH setsyati / athavA "kiro lavane"[4. 4. 93.]! mANAyAH paJcamyAH SaSThIprakalpane devazabdena ca devIzabdasyopa ityAdayo nirdezA evaM prakRtanyAyajJApakAH, anyathA "RtAM ! sthitiH*nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi iti nyAyarUpazAstrAntara15 kitIra" [4. 4. 116. ityanena Rdantasya sampUrNasya sthAne | sahakAreNaiveti zAstrAntarAsahakAreNopasthitiviSayatvAbhAvAditi 55 irAdeze nirdezAsaMgatiH spaSTeca / na ca pUrvamidaM jJApakaM *zrutA'nu- | cet ? atrocyate-SaSTIprakRtiviziSTatvaM nirdizyamAnatvam vaiziSTaya mitayoH iti nyAye yojitamiti vAcyam , "RtA kitIra" | ca svajanyopasthitiviSayatva-khajanyopasthitiviSayapUrvavarNAghaTi 4. 4. 116.ityasya *zrutAnumitaRnyAyajJApakApekSayA | tatvaitadubhayasambandhena, tathA cAtra pakSe zAstrAntarAsahakAreNa prakRtajJApakasyopanyastatvAt / vastutastu "RtA kitIra" | SaSThIprakRtijanyopasthitiviSayatAyAH parityAgena prakRte dossaabhaavH| 20[ 4. 4. 116. ]ityatra *zrutAnumita nyAyasya na prasaro'pi | "vizeSaNamantaH" [7.4. 113. ] *AgamA yadguNIbhUtAH* 60 tu *nirdizyamAna nyAyasyaiveti vRttizeSe nirNItatvenAsya[ 'kiro | iti zAstradvayasahakAreNopasthitasya tadantarUpasyAgamasahitarUpasya lavane' iti nirdezasya ]prakRtanyAyajJApakatvasyaivaucityAt / tathA | vArthasya vyavacchedAyaiva hi zAstrAntarAsahakAreNeti nivezitamAca *nirdizyamAna nyAyaM vinA'nupapadyamAnaH 'kiraH' ityAdi- sIt , tasya cArthasya prakRtapariSkAreNaiva vyavacchedasya kRtatvAt , nirdezastabhyAyasya jJApanAyAlamiti sa eva jnyaapktvenaadrnniiyH| tathA hi-'dvipadA' ityAdau tadantavidhinA 'dvipAd' iti samu25 atra nirdizyamAna-sUtre ucAryamANam-uccAryamANasajAtIyameva, | dAyasya padAdezaH prAptaH sa vAraNIyaH, tatra SaSThIprakRtiviziSTatvaM 65 uccAryamANAvayavarUpameva veti bodhyam / sUtre uccAryamANasya | 'pAd' ityasyaiva, na tu dvipAdityasya, SaSThIprakRtipAdazabdajanyopakAryayogitvAbhAvAduccAryamANasajAtIyaparyantAnudhAvanam / yatra sthitiviSayaH 'pAd' iti, tatpUrvavarNo dvizabdaghaTakekAraH, tada"SaSThayAntyasya"[7. 4. 106.]iti paribhASAdibalAduccArya- | ghaTitatvAbhAvAd, iti na tasya nirdizyamAnatvam ; evam 'api mANasajAtIyasyApi kArya na bhavati tadarthamuccAryamANAvayavarUpameva | bad' ityatra *AgamA yadguNIbhUtAH * iti nyAyavazAd yadyapi 30 veti pakSAntaropAdAnamiti vivekaH / uccAryamANasAjArsa tu "zrauti-kRvu-dhivu0" [4.2.108.] iti sUtraghaTakaSaSThIprakRti-70 samAnAnupUrvIkatvameva, tathA ca sUtrocAryamANasamAnAnupUrvIkasyaiva | viziSTatvam 'apA'ityasyApi tathApi tatra vaiziSTayaghaTakadvitIyakvacit tadavayavarUpasyaiva vA Adezo na tu pramANAntareNa pratIya- | sambandhAbhAvAnna pibAdezaH, tathA hi-pAzabdaH SaSTIprakRtiH, tamAnasyeti phalati / tathA ca pratIyamAnasya kAryAbhAvabodhako'yaM | janyopasthitiviSaya'pA'zabdapUrvavarNAAgamavihitAkAraghaTitatvena nyAyaH, tathA ca nirdizyamAnatvaM zAstrAntarAsahakAreNa SaSThIprakRti- | tadaghaTitatvAbhAvAt / tathA ca "vizeSaNamantaH"[7.4, 113.] janyopasthitiviSayatAzrayatvamiti phalati / "ya-khare pAdaH" *AgamA yadgaNIbhUtAH ityubhayazAnasahakAreNopasthitArthasya 15 [2. 1. 102.] ityAdau pAdantasyetyartho "vizeSaNamantaH" vyavacchedaH prakRtapariSkAreNa siddha iti zAstrAntarAsahakAreNopa[7. 4. 113.]iti zAstrasahakAreNaivopatiSTatIti tatsahakAreNa sthitiviSayatvaniveze phalAbhAvena *nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi* labdho'rthoM na nirdizyamAno'pi tu 'pAdaH' iti SaSThIprakRti pAdU' / iti nyAyasahakAreNopasthitiviSayadevIzabdasya nirdizyamAnatve ityAnupUrvIrUpa eva nirdizyamAna iti tasyaivAdezo bhavati, evam | bAdhAbhAvAt tasyApyantasya DayAdezaH siddha iti / apare tu-evaM 10 *AgamA yadgaNIbhUtAH iti nyAyena labdho'rtho'pina nirdizya- | nirdizyamAnatvapariSkAre'pi 'sajuSaH sajUH-sajUHsajUH' ityAdau 80
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 nyAyAryasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 21] AMRAPAurmanwwwwwwwwwwwwwwwwwwnnnnnnnnnnwwwmamremain "sajuSaH" [2. 1. 62.] iti sUtranirdiSTaSaSThIprakRtiviziSTatvaM ziSTasvasya nivezanIyatvAt , nAgamasya sicsamabhivyAhRtapUrvasya saHzabdasya na syAt, pUrvoktavaiziSTayaniyAmakadvitIya- tvavirahAt pUrvaparayoreva samabhivyAhatapadArthatvAditi cet ? sambandhAbhAvAditi tadoSaparihArAya 'SaSThIprakRtiviziSTatvaM nirdizya- | maivam-'vyAghrapadaH supadaH' iti samudAye upasthitIyaviSayatAzrayamAmatvam' ityatra vaiziSTayaniyAmakasambandhavayamityamAhuH-khaja- parapAcchabdAvadhikapUrvavarNaghaTitatvena pUrvasya padAdezAbhAvApattyAnyazAbdabodhIyaviSayatAzrayatva-khajanyazAbdabodhIyaviSayatAzrayA- 'vyavahitapUrvatvaM sambandhaghaTakaM vaktavyam , tathA ca asnAtvA 45 ghaTitatvomayasambandheneti, tathA cobhayoH pRthageva nirdizyamAna- kAlakaM snAtvAkAlakaM kRtvA snAtvAkAlakIkRtyetyatra mayUratvamiti na doSaH / anye tu-devImaJcati-'devadyaDU' ityatra | vyaMsakAditvAt [3.1. 116] snAtvAkAlaka ityatra samAsaH, doSavAraNAya nirdizyamAnatvamanyathaiva pariSphurvanti-SaSThIprakRti- pazcAkavyantasya gatisamAse pUrvaktvApratyayasyApi "anaJaH ktvo viSiSThatvaM nirdizyamAnatvam, vaiziSTayaM ca vajanyopasthiti- ya"3. 2. 154.1 iti yabAdezavidhAyakasUtraghaTitaSaSThI10 viSayatva-svajanyopasthitiviSayatAzrayaviziSTavarNAghaTitatvaitadubhaya-prakRtiktvAviziSTatvAd nirdizyamAnatvena yabAdezApattiH, yataH 50 sambandhana, tatra sambandhaghaTakavaiziSTayaM ca-khasamabhivyAhRtatva- | khajanyopasthitIyaviSayatAzrayatvamapyasti, vajanyopasthitIyakhaprakRtikanIpratyayetaratvobhayasambandhena, devItyatra khaM-devazabdaH, viSayatAzrayaH paraH ktvA, tavyavahitapUrvavarNAghaTitatvena tadvitajanyopasthitiviSayatAprayo devaH, tadviziSTatvamIkArasya nAsti, | ziSTavarNAghaTitatvaM cAsti, tatazcAtra [snAtvAkAla kIkRtyatyatra] svasamabhivyAhattatvasatve'pi svprkRtikstriiprtyyetrtvaabhaavaaditi| | ktvAntasamAsAvayavaktvApadIyanirdizyamAnatvAd yabAdezApatti. 15 nanvevamapi 'jarAyA jarA-jarAjarA, jarAjarasau' ityatropasthi-riti cet / atrocyate-mayUravyasakAdau snAtvAkAlaketi nipA-56 tIyaviSayatAzrayaH pUrvo jarAzabdaH, tadviziSTa uttarajarAjakAraH, | tanena, 'anaH' iti paryudAsena nabhinnapUrvapadAt parasyottarataddhaditatvAduttarasya nirdizyamAnatvAbhAvena jarasAdezo na syAt, padasthasyaiva ktvo yabAdeza ityAzrayaNena vA doSAbhAva iti / na ca prakRtivaiziSTayaghaTakadvitIya[khajanyopasthitIyaviSayatA- | taduktam-"mayUravya'sakAdayazca"[pA.sU. 2. 1. 72.1 iti ayaviziSTavaghaTitatvarUpa sambandhasya sthAne svajanyopasthi- sUtre mahAbhAnye'pi-"samAsanipAtanAdvA, avazyamatra samAsArtha 20 tIyaviSayatAzrayAvadhikapUrvavarNAghaTitatvarUpasambandhasya nivezAd- | nipAtanaM kartavyam, tenaiva yatnena lyabapi [ yabapi] na bhavi-80 sarasya jarAzabdasya nirdizyamAnatvamakSatamiti vAcyam , triza- dhyati / anamo vA parasya, athavA ananaH parasya lyapA [yapA] bdAdAcAravibantAt kartari kvipi tAgame tataH SaSThayA bahuvacane | bhavitavyam" ityAdi / nanu "vizeSaNamantaH" [7.4.113.1 Ami tritAmityAdAvupasthitIyaviSayatAzrayastrizabdaH, tadavadhika- iti paribhASayA * AgamA yadguNIbhUtAH * iti nyAyena copapUrvo varNa udAsInaH, tadaghaTitatvaM trizabdasyeti tasya nirdizya- sthitasyArthasya sthAnitvAlAbhAyavAyaM nyAyaH samAzrIyate, tatreda 26 mAnatvena yA deshaaptteH| atha svajanyopasthitIyaviSayatAzraya- vaktavyamime zAstre lakSaNAgrAhake, na zaktiprAhake, Adya zAstra-65 tva-svajanyopasthitIyaviSayatAzrayaviziSTavarNAghaTitatvobhayasamba- | ghaTakasyAbhedena vizeSaNatAtparyakasya padasya tadantatvAvacchinne, ndhema SaSThIprakRtiviziSTatvaM tasvam , vaiziSTayaM ca svAvadhikapUrvatva- | antyaM ca tattacchAsnaghaTakapadasya svazakyaviziSTe lakSaNAM grAhasvamiSThoddezyatAnirUpitAvayavatvAvacchinnavidheyatAzrayatvaitadanyatara- | yati, vaiziSTayaM ca khetaratva-svaniSThoddezyatAnirUpitavidheyatAzraye sambandhena, 'jarAjarasau nirjarasau' ityAdau samudAyasya 'dhyAghra- taratvomayasambandhena khaviziSTAghaTitatvasvaghaTitatvomayasambandhena, 30 pAtpadaH' ityAdau pUrvapAcchabdasya ca nirdizyamAnatvAbhAvAya | tatazca SaSThIprakRtizakyatvaM nirdizyamAnatvamiti svIkAryam , 70 khAvadhikapUrvasvarUpaprathamasambandhanivezaH, tritAmityAdau tAgama- 'dvipadA' ityatra 'apibat' ityatra ca na viziSTasya tattvamiti viziSTe nirdizyamAnatvAbhAvAya uddezyatAghaTito dvitIyasambandha na doSaH / *nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam* *tanmadhyaAhata iti sarvamavadAtam / nanvevamapi pratiSizcatItyAdau nAgama- | patitastadrahaNena gRhyate* *khaM rUpamU0* iti nyAyAH "sthAnIviziSTasya *tanmadhyapatita nyAyena 'sic'dhAtutve'pi siniSTho- vAvarNavidhau" [7. 4. 110.] iti paribhASA caitat sarve 35 dezyatAnirUpitAvayavatvAvacchinnavidheyatAzrayo nAmamaH, taddhaTita- zaktiprAhakamityeteSAM sahakAreNopasthitasyArthasya zakyArthatvena tvena khajanyopasthitIyaviSayatAzrayaviziSTavarNAghaTitatvarUpadvitIya- ! sarvatra nirdizyamAnatvasiddhiH / jarAyA jarasau- jarAjarasau sambandhAbhAvena nirdizyamAnatvAbhAvAt "sthA-seni-sedha-sica." | ityatra pUrvajarAzabdasya nirdizyamAnatve'pi svarAdisyAdyavyavahita[2. 3. 40.] iti SatvAnApattiriti cet ? na-sambandha- pUrvatvAbhAvAnna doSaH, vyAghrapAtpadaH snAtvAkAlakIkRtyetyatra paTakadvitIyasambandhasthAne khasamabhivyAhRtatva-skhaniSThoddezyatA- | pUrvottarItyA *antyabAdhe'ntyasadezasya iti nyAyena vA doSAnirUpitAvayavatvAvacchinnavidheyatAzrayatvaitadubhayasambandhana khavi-bhAvaH / na ca patirivAcarati-patit, vRSalaH patit yasyAH sA 80
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyolAse nyAyau 21-22 ] nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 107. vRSalapatit pUtAH kratavo yayA sA pUtakratuH, sA ivAcarati tvena tAdinimittako jagdhAdeza evaikapadApekSatvAdantaraGgatvAt 40 pUtakratut, ityAdI "sAde:" [ 2.459 ] "pUtakratu vRSA- | pravarttiSyate, pazcAzca yamiti yapi cetyasyAnuktAvapi yapi jagdhAkapyami0"[ 2. 4. 60. ]iti sUtrAbhyAM patizabda-pUtakratu- | dezaH siddha eveti yapi cetyasya vaiyarthya spaSTameva vyarthIbhUtaM zabdayorna kA raikArAvAdezau syAtAm, Agamarahitayostayornidizya ! ca tat nyAyamimaM jJApayati / tathA ca zApite nyAye pUrva 5 mAnatva[ SaSThIprakRtizakyatva ] sattvAditi vAcyam pUrvokteSu yabAdeza eva syAt, tatazca tAdikitpratyayAbhAvena jagdhA dezo sarveSvapi pariSkAreSvetadoSa vAraNAyopAyAntarAnusaraNasyAvazyaka na sthAditi tadvidhAnArthaM yapi cetyasya sArthakyam / phalaM cAsya 45 tvAt / tathA hi- pUtakratudityatropasarjanatvAnnaikAraH, vRSalapati- nyAyasya 'prazamya' ityAdau "ahanpaJcamasya viti" [ 4. 1. dityanna "patyurnaH" [ 2. 4. 48. ] iti sUtre patizabde ikArA- .] iti dIrghatvaM prakRtyAzritatvAdantaraGgamapi bAdhitvA ntarasyA'pi praSeNAtrAspi [ "sAdeH" 2. 4. 59 itya- pUrvaM yapi kRte pazcAd dhuDAdipratyayAbhAvAca dIrghatvamiti, 10 trApi ] ikArAntapatizabdasyaiva grahaNena vRSalapatidityAdAvikA taduktamabhiyuktaiH -- rAntatvAbhAvena doSAbhAvAnmudhaiva vistRtA pariSkArakalpaneti cet ? na - iSTatvAt iti pUrvopariSkAra kalpanA''graharahitA / anena nyAyena ca svasvanimittasannidhApitAnAM "SaSTyAntasya " [ 7. 4. 106. ] "anekavarNaH sarvasya" [ 7. 4. 107.] 15 ityAdiparibhASANAM na virodho'pi tu samAveza eva, tathA ca 'aSTAbhiH' ityAdI "vASTana AH syAdI" [1. 4. 52. iti sUtre'sya nyAyasya "SaSThayAntyasya " [7 4 106. paribhASAyAzvopasthitau nirdizyamAnASTanzabdAntyasyAkAra ityAdirItyA samAvezaH, virodhe sati hi bAdhya bAdhakabhAvo 20 bhavati / na ca mAstu virodhaH, aGgAGgibhAvastu syAdeveti vAcyam ubhayorapi vidhizAstropakArakatvena guNazAstratvAt 'guNAnAM ca parArthatvAdasambandhaH samatvAt syAt' iti nyAyena tadayogAt // itthaJcAnekaphalatvena zrutAnumita*nyAyavibhinna viSayatvena nyAsakArAdibhiH pRthak pRthak lakSyabhedenoccAritatvena / 25 ca pRthagevAryaM nyAya: svIkArya iti saMkSepaH // 21 // ] 3 / "tAdau kiti jagdha siddhe yapi ceti yaducyate / jJApayatyantaraGgANAM yapA bhavati bAdhanam // " iti / spaSTaM cedaM "yapi cAdo jagdh" [ 4. 4. 16. ] iti sutre bRhadvRttau / tathAhi - "ekapadAzrayatvenAntaraGgatvAd yAdezAt prAgeva jagdhAdeze siddhe yapagrahaNam antaraGgAnapi vidhIn yabAdezo bAghate iti jJApanArtham tena prazamya, 55 prapRcchya, pradIvya, prasvamya, prasthAya, prapAya, pradAya, pradhAya, pavyetyAdau dIrghatvaM zatvamUtvamAtvamitvamItvaM hityamidavaM yapA bAdhyate" iti / prazamyetyatra dIrghatvAbhAvAH pUrvamevopapAvitaH zatvaM prapRcchayetyatra, UtvaM pradISyetyatra, AtvaM prakhanyetyatra, itvaM prasthAyetyatra, ItvaM prapAyetyatra pradAyetyatra ca hitvaM 60 pradhAyetyatra, idatvaM prapaThyetyatra, yabAdezena bAdhyata iti yojanIyam / atra ca sthAnivadbhAvena sthAnivRttidharmasya kitvAderlAne'pi dhuDAditvAdervarNamAtravRttidharmatvena tadAzraye vidhau sthAnivadbhAvApravRttiravarNavidhAviti tatroktatvAt / yadyapi "IrvyaJjane'yapi" [ 4. 3. 97.] iti sUtre 'ayapi ' 65 ityukteH prapAya pradAyetyAdAvItvaM na prAptaM tathA ca naite'sya nyAyasyodAharaNe tathApi tasya 'ayapi' iti vacanasyaitazyAyena gatArthatve'pi kacidanubandha ghaTitadhamanayane'varNavidhAviti na pravarttata iti jJApanArthatvam tenAnubhUyetyAdau guNaniSedhAdisiddhiriti spaSTaM vivaraNe // 22 // 143 50 * antaraGgAnapi vidhIn yabAdezo bAdhate || 22 || #antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo yamAdezo bAghate // 22 // si0 - bahiraGgo'pIti zeSaH / yayAdezaH "anaJaH ktvo yap" [3. 2. 154.] iti sUtreNa vidhIyate, tadarthazca 30 namo'nyasmAdavyayAt pUrvapadAt paraM yaduttarapadaM tadavayavasya ksvo yap syAditi / evaM ca yavAdeze pUrvapadamuttarapadaM cApekSitamiti padadvayApekSatvena bahiraGgaH, tadapekSayaikapadamAtrApekSANi kAryANyantarANIti tAni yevAdezApekSayA balavantIti sthitau tao - " IrvyaJjane'yapi " [ 4. 3. 97 ] iti sUtre'yapIti yAdezasya balavattvavidhAyako'yaM nyAyaH samAzrIyate / antara- vacanasyaitanyAyasattve nAvazyakatvam, yataH kviti aziti ItvaM 35 GgAnapItyapizabdAt para-nityayoH saGgrahaH, yo'ntaraGgaM parAzci- ! vidhIyate, yap ca na svataH kit, sthAnidvArA'sya kitvaM tu na 75 tyAca balavantamapi bAdhate tasya paranityabAdhaH kaimutikanyAya - ! labhyam, kittvaM hi kakAretsaMjJakatvam, kakArazca varNa iti varNasiddha eva / atra jJApakaM ca "yapi cAdo jagdh" [ 4.4. 16. ] ! vidhitvena sthAnivadbhAvAbhAvAd yapaH kittvasya labdhumazakyaiti sUtre yapi ceti vacanam, atra cakAreNa tAdau kitIti khAt tathA ca vyarthaM sat tad ' anubandhaghaTitadharmAnayane samuccIyate, tatra 'prajagdhya' ityAdau kvApratyayasyApi tAdi- ! 'avarNavidhau' iti pratiSedho na pravarttate iti jJApayati, tenAnu 70
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 22,23 ] bhUyetyatra yapaH kittvena guNo na, pro tyatra vRt, pramathyetyatra cyate ] sati yacchAstraM kenApi balavattvanimittena bAdhitaM cet 40 nalopazcetyAdisiddhiH / kecit tu-ayapIti vacanAkaraNalAghavArtha tat bAdhitameva bhavati, na svabAdhakasUtrapravRttyanantaraM punaH "yapi cAdo jagdha" [ 4.4.16.] iti sUtre yapi cetyanena pravartata iti nyAyArthaH, bAdhakasya zAstrasya sarvathaiva tatpravRttiprakRti pratyayamAtranimittaka kArya yaviSaye na bhavatIti jJApayanti, | bAdhakatvamiti bhAvaH / ayaM ca nyAyaH "spardhe" [7.4. na vima nyAyam / teSAmayamAzayaH-prajamadhyetyAdau jagdhAdezAt / 118.] iti sUtrasya niyamArthatAmUlako laukikanyAyamUlapUrva yapaH pravRttyarthamevedaM jJApanaM kriyate, tacoktajJApanenApi labhyaM, | kazza, tasya niyamArthatvaM tAvadityam-spardhasthale ubhe api 45 prazamyetyAdayo'pi prayogAH siddhyantyeva, sarvatra prakRtipratyaya- zAstre prAmANike, tatra yathA tRc-Nako pratyayau dhAtoH paryAyeNa nimittakA bhAvasmaiveSTatvAt / vizeSazcAyaM labhyate yat "Idya- | bhavatastathobhayorapi zAstrayoH [ pUrva-parayoH] paryAyeNa pravRttiH ane'yapi" [4.3.97.] iti sUtre'yamapIti na kartavyaM svata eva siddhati parapravRttividhAyakamidaM sUtram [ "spardhe" 10 bhavatIti / parametana yuktam-adhItyetyAdau tAgamasyApyabhAvA-7.4.111.] iti niyamArthameva bhaviSyati-parameva bhavati, patteH, tasyApi prakRti-pratyayamAtranimittakAryatvAt / yadi ca | na pUrvamiti; yathA tulyabalayoH svAminorekaH preSyaH paryAyeNa 50 ktvAzrayANyanubandhakAryANi yaviSaye na bhavantIti jhApyatA- dvayoH kArya karoti, yadA yugapat tamubhau viruddhadikriyayoH mityucyeta tarhi anubhUyetyAdiprayogeSu guNaniSedhAdikAryANi na | kAryayoH preSayatastadobhayoH kArya kartumazaknuvan yastatra syuH / vastutastu "yapi cAdo jagdh" [ 4. 4. 16, ] iti svAmiyamadhye ] kathamapi nirbalatayA jJAyate tasya kArya na 15 sUtre yapigrahaNaM vyartha sat svapravRttivirodhiprAptabodhena cAritAyeM karoti kintu sabalasyaiva, tathaiva paratvena balavadeva zAstraM sati khapravRttyuttaraprAptiyAdhe na samarthamiti sthAnivadbhAvena | pravate na nirbalamiti lokanyAyo'pyatrAnukUlaH / prAJcazcAtra 55 yabuttaraprAptvavAraNAya "Iya'jane'pi" [4.3.97.7 iti | nyAye jJApakAntaramAhuH, tattham-"sphAtidaM cAsya "udaca pItyasyAvazyakatvameva / anena nyAyena cAntaraGganimitta- | udIc" [2. 1.1.3.1 iti sUtre Nivarjanam, taddhi vinAzakasyaiva yapaH prAbalyaM bodhyate, na tUdAsInasya; tena predhya | udaJcamAcaSTe iti jau-udayatIti rUpasiddhyardham , tacca 20 gata ityAdau prapUrvakAdiSadhAtoya'ntAt kvApratyaye Ninimitta- udIcAdezakaraNAdanu yadi "yantyasvarAdeH" [7.4.43.] kopAntyaguNAt pUrva na yapa, anyathA pUrva yapi "laghopi" ityantyasvarAdiluk pravartyate tadA'pi sidhyatyeca, paraM vizeSa-60 .86.1 iti yorayAdezaH syAt , siddhAnte tvatra yapo- vihitatvenAntyasvarAdilopAt prAgevodIcAdeze pazcAJcaita'ntaraGgaguNanimitta vinAzakatvAbhAvena na prAbalyamiti pUrva guNe | vyAyAdantyasvarAdiluko'pravRtterudIcayatItyeva syAt, na tu tato yapi laghorabhAve'yAdezo na bhavati / vyAghrabhUtirAcAryo- udayatIti tato NivarjanaM kRtam / tathA codIcAdeza vinAntya25'pyetanyAyajJApanamanena [yapi cetyetatsthAnIyena "ado jagdhi-svarAdilukaivodayatIti siddham" / atredamucyate-yadi udI yaMpa tikiti" pA. 2. 4. 36. iti sUtrasthalyagrahaNenacAdezasya vizeSavihitatvamiSyate tarhi vizeSavidheH sAmAnya-65 manyate, tadukkaM tatraiva sUtre mahAbhASye-"jamdhividhiya'pi yattada- vidhyapekSayA balavatvena tulyabalatvAbhAvAt spardhAbhAvena kasmAt siddhamadasti kitIti vidhAnAt / hiprabhRtIMstu sadA bahi- prakRtanyAyaviSayatvasyehopapAdayitumayuktatvena nAnenaitanyAya raGgo lyap haratIti kRtaM taduviddhi" khyaM ca bhASyakRtAyamartha jJApanaM yuktam / yadi ca pratipadoktatvenodIcAdezasya balavattva30 evamupanibaddhaH-jagdhau siddhe'ntaraGgatvAttikitIti, syabucyate / / mityucyate tadApi tulyabalatvAbhAva eva / yadyapi laghu jJApayatyantaraGgANAM lyapA bhavati bAdhanam, iti / sthAnivadbhAvena nyAse'pyatra viSaye'yaM nyAyaH pracAritaH, tathAhi-tatratyo 70 prAptatvavAraNArthaM kRtam - "IrvyaJjane'yapi" [4. 3. 97. ] itya- granthaH-"nanu Nivarjana kimartham ? na ca vAcyaM NivarjanAbhAve trAyapIti ca varNavidhAvapyanubandhaghaTitadhAnanyane sthAnivattvajJA. // udaJcamAcaSTe udayatItyatra] udIcAdezaH syAt, yato pakamapIti pUrva pratipAditameveti sarva sustham // 22 // bhavatu udIcAdezaH, tathApi "jyantyasvarAdeH"[7.4.103.] iti lope udayatIti bhaviSyati / anrocyate-vizeSavihitasakRd gate spardhe yad bAdhita svAt lukaM bAdhitvA prathamamevodIcAdezaH syAt, tatazca 75 tad bAdhitameva // 23 // *sakRdte spardhe0* iti nyAyAt pazcAdapi na syAt" iti / si0-sakRda-ekavAraM, gate-jAte, spardhe-tulyavala- | tathApi na tena granthena jJApakatA'sya Nivarjanasya labhyate, virodhe dviyoH zArUyoryathAsambhavaM labdhAvakAzayorekana kintu pUrvoktarItyA "spardhe" [7.4.118.] ityasya lakSye'sambhavabupanipAtastulyabalavirodhaH, sa eva spardha ityu- niyamArthatvenaitanyAyasiddhau satyAM labdhAvakAzaravamAtreNa tulya 35
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollA nyAya: 23] nyAyArthasindhu - taraGgakalito nyAyasamuccayaH / | balatvamAzritya spardhaM kalpayitvA nyAyaprasAreNa NigrahaNasya syAdivizeSaNabhUtameveti syAdito nAdhikam, syAdinimittasArthakyopapAdanaM nyAsakRtAM sthitasya gatazciMtanIyatvAditi | kasvaM cAtvasyApIti dvayoH samatvAt / abhyuccAyakatayA'ntavibhAvyam / tatrAntare ca "udaca udIc" [ 2. 1. 103.] raGgatvamapi kathaJcit svIkriyate cet ? astu / ayaM ca ityetatsthAnIye sUtre NivarjanaM na dRzyate, te hi udIcayatItyeva nyAyo'naikAntikaH punaH prasaGgavijJAna nyAyasyApi lakSyAnurUpamicchanti, tathA hi-atra NivarjanAbhAve udIcAdeze'pi rodhAt tatrAntaraparigRhItatvAccAbhyupeyatvAt / tathA ca priya- 45 antyasvarAdilopo na bhavati " naikasvarastha " [7. 4. 43 . ] ! tisRNaH kulasyetyatra AgamAt sarvAdezaH * iti nyAyena prathamaM iti niSedhAt / na ca kathamasyaikasvaratvamiti vAcyam, tanmate | bAdhito'pi nAgamastisrAdeze kRte'pi bhavati, punaH prasaGgavi"upasargasamAnAkAraM pUrvapadaM dhAtusaMjJAprayojake pratyaye cikI | jJAnAt / punaH prasaGgavijJAnam ityasya siddhimitthaM varNarSite pRthak kriyate" iti svIkArAt / tathA cAtrApi / yanti-yathA loke tulyabalayoH svAminorekaH preSyo bhavati, I 10 "uditi pUrvapadamupasargabhUtameva, tacca dhAtusaMjJAprayojake / sa tayoH kAryaM paryAyeNa karoti, yadA tamubhau preSayato nAnA- 50 Nipratyaye cikIrSite pRthakkariSyata iti 'aca' ityetanmAtrameva ! dikSu ca kArye tadobhayoH kAryaM na karoti yaugapadyAsaMbhavAt, NiprakRtiriti, taccaikasvara me betyantya svarAdiluko 'pravRttiH / yadyapi | kintyekasya karoti, pazcAd yadi dvitIyasya kAryasyApyavasaro svamate'pi "na prAdirapratyayaH" [ 3. 3. 4. ] ityanena prAde- bhavati tadA tasyApi kAryaM karoti, tathaiva zAstrayorlakSyAfarvatvaM niSidhyata ityatrApi 'ac' ityasyaiva dhAtutvam rthayoH kacilakSye yaugapadyena pravRttyasaMbhavAdapratipattau prAptAyAM 15 tataH pUrvamevADAgamo na tUdaH, tathApi NiprakRtitvaM samudAya "spardhe" [7 4 118 ] iti sUtraM paravidhyartham [ na tu 55 syaiva svIkriyate na tUpasargarahitasyeti labhyate "udaca udIc" niyamArtham ], tatra kRte yadi pUrvasyApi prAptirasti tadA tadapi [2. 1. 103. ] iti sUtre udayatIti prayogadarzanAt / bhavatyeveti punaH prasaGgavijJAnasiddhiH / spaSTaM cedaM vipratiSedhe tathA caitadviSaye pANinIyatantreNa saha phalabheda iti pratIyate, param" [ pA0 sU0 1 4 2. ] iti sUtre mahAbhASye / vizeSo vivaraNe vyaktaH / etanyAyaphalaM tu dvayoH kulayo- tathA hi- asyaiva sUtrasya [ "vipratiSedhe paraM kAryam " pA0 sU0 20 rityAdau nAntAdezAbhAva:, tathA hi-bhatra 'dvi+os' iti 1. 4. 2. ityasya ] niyamArthatvena sakRdgate vipratiSedhe yad sthite*AdezAdAgamaH* iti nyAyAt "anAmsvare0 " [1.4. bAdhitaM tad bAdhitameva* iti nyAyasya siddhiH, vidhyarthatvena 64.] iti no'ntAgamaH prathamaM prAptaH, sa ca paratvAdantaraGga- ca * punaH prasaGgavijJAnAt siddham ityasya nyAyasya siddhiriti tvAcca '"AdveraH" [ 2. 1. 41 ] ityanena bAdhitaH tasmin pUrvokta lokanyAyAdibhiH saprapaJcamuktvA " kiM punariyatA sUtre - kRte "ed bahus0" [1. 4. 4. ] ityetve ca vihite yadyapi NobhayaM labhyam ?" ityAkSepe sati samAdhAnabhASyam- "labhya25 punarnAgamasya prAptirasti, kintu prakRtanyAyapravRtyA na bhavati / mityAha / katham ? iha bhavatA dvau hetU vyapadiSTau - 'tRjAdi- 65 atra hi nAgamasyAtvasya ca parasparaM pRthagevAvakAza iti tulya- bhistulyaM paryAyaH prApnoti' ca, bhapratipattirvobhayostulyababalatvena spardhasya saccAt paratvAnnAgame bAdhite punaH pravRttau latvAt iti ca / tad yadA tAvadeSa hetuH - 'tRjAdibhistulyaM prakRtanyAyasaJcArasyaucityAt / atra *AdezAdAgamaH iti paryAyaH prApnoti' iti, tadA "vipratiSedhe param" ityanena kiM nyAyasya tadbAdhasya collekhaH prAcAnurodhena / vastutastu kriyate ? niyamaH, vipratiSedhe parameva bhavatIti / tadaitadupapannaM 30' anAmsvare0 [1. 4 64 ] iti sUtrasthanyAsagranthA bhavati-sakRdrate vipratiSedhe yad bAdhitaM tad bAdhitameva 70 nukUlaM paratvAdantaraGgatvAccAtvasya pravRttirityetanmAtramevole- bhavati iti, yadA tveSa hetuH - apratipattistulyabalatvAt' iti khyam / svayameva *mAdezAdAgamaH iti nyAyasya vRttau tanyA- tadA "vipratiSedhe param" ityanena kiM kriyate ? dvAram, viprayAnityatvaphalatayA dvayoH kulayorityudAhRtatvAdatra tannayAya- tiSedhe paraM tAvad bhavati, tasmin kRte yadi pUrvamapi prAmoti carcA nAvazyakI, kintu paratvAdantaraGgatvAdatvamityetAvadeva tadapi bhavati / tadaitadupapannaM bhavati punaH prasaGgavijJAnAt / 60 | 35 lekhyam | yadi hi sa nyAyaH pravRttastarhi paratvAdikamAdezasya | siddham iti / vizeSazca vivaraNe spaSTaH // 23 // balavattve prayojakaM na svAdhyAyena, para nityAntaraGgatvAdiprayuktabalavato'pyAdezAdAgamasya balavattvapratipAdanAditi bodhyam / vastutastu paratvamevAtra vyavasthApakam, antaraGgastraM tu bahiraGgatvasApekSaM, bahiraGgatvaM ca "anAmsvare no'ntaH " [ 1. 4. 40 64.] ityasya svarAditvamAtrAzrayaNanimittaM vaktavyaM tacca 19 nyAyasamu 145 sakRte spardhe yad bAdhitaM tad bAdhitameva ||23|| ta0 - spardhaviSayo'yaM nyAyaH, spardhazva vRttau vyAkhyAta eva / tathA ca spardhaviSaye nirNAyakatayA''rabdhAyAH " spardhe" [74116] iti paribhASAyA evAyaM nyAya: prapaJca iti 75
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 23 ] rammarmanor ammar tattvam / tvatrAsyAH paribhASAyA niyAmikatvAzrayaNena prakRtanyAya- | dipadAnAM tritvAdyupalakSitatattadvayaktitvAvacchinne zaktiriti na siddhiH, vidhAyikAtvAzrayaNe ca *yunaHprasaGgavijJAna* nyAyasiddhi- zakyatAvacchedakatattadvayaktibhede'pi zaktibheda upalakSaNIbhUtadharmariti vRttau pratipAditam / tatra yadyapi svamate'sya sUtrasya pari- | syaikyAt / ekena padenaikatayaktitvAvacchinnasyaitra bodhAdanyabhASAsUtratvena paribhASAyAzca 'aniyame niyamakAriNItvaM pari- tadvayaktitvAvacchinne kArya na syAditi pratilakSye lakSaNamupAlavate / ubhASAtvam' iti sAmAnyalakSaNAnurodhena niyAmikAtvamevocita- | tathA ca spardhasthale dvayostadviSayakopaplutazAstrayoH prAptau parameveti 45 miti vidhAyikAtvAbhAvena punaH prasaGgavijJAna nyAyaH svamate- | niyamayati "spardha" [ 7.4. 158.] iti paribhASAsUtram , 'nena sUtreNa sAdhayitumazakyaH, tathApi lakSyAnurodhenetanyAyA- | tanniyamavazAcca pUrvameva tadviSayasya pUrvazAstrasyAnupaplava iti na nityatvAzrayaNavidhayA tacyAyakhIkAra iti mantavyam / ata eva tadvaiyarthyazaGkA / jAtipakSa tu ekenaiva zAstreNa khoddezyatAvaccheda tatra tatrAcAryarapyayaM nyAyaH punaHprasaGgavijJAnAt siddhim* iti] | kAkrAntasakalalakSyavyAptiriti na pratilakSya lakSaNopaplavAvazya10 samAzrIyate / vastutastu vRttipradarzitamahAbhASyoktayuktyA'sya / katA. tatra kvacilakSye parasparaM caritArthayodvayoH zAstrayoH kasyApi 50 sUtrasya paribhASAsUtratvaM vidhisUtrattvaM cAvazyakameva, pradarzitaloka pravRttirna syAt satpratipakSanyAyAt , yathA viruddhasAdhyasAdhakanyAyAnugRhItatvAt / atra kaipaTena-"lakSyAnurodhena vyaktyAkRti-! hetamatpakSe kimapi sAdhyaM na siddhayati, yathA 'zabdo nityaH padArthAzrayaNAdanayoH paribhASayoH [nyAyayoH] viSayavibhAgo- zrAvaNasvAcchandatvavat' 'zabdo'nityaH kAryatvAddhaTavat' ityanu 'vaseyaH' ityuktam / tasyAyamAzayaH - vyaktau padArthe pratilakSya | mAnayoH, tathA dvayorapi zAstrayoryugapadasambhavAdubhayorapyapravRttI 15 lakSaNopaplaadubhayorapi zAstrayostattalakSya viSayayoracAritArthena | paravidhAyakamidaM "spardhe" [7. 4. 118.] iti sUtraM na 55 paryAyeNa dvayorapi prAptau parameveti niyamArthamida[ vipratiSedhe / niyAmakamiti vyaktipakSaH sakRdgati anyAyasAdhakaH; jAtipakSaH para kAryamiti sUtram miti *sakRdgata* nyAyasiddhiH / *punaH prasaGgavijJAna nyAyasAdhaka iti / tatredamucyate-vyaktipakSa atra pakSe etanniyamavazAdetalakSyaviSayakapUrvazAstrAnupaplava eva / lakSaNopAladvArA zAstreNa sakalAni lakSyANi vyApyante, jAtijAtipakSe tUddezyatAvacchedakAkrAnte kvacillazye caritArthayoddhayoH | pakSa netyatra na mAnam , pratyuta jAtipakSa eva sakalalakSya20 zAstrayoH satpratipakSanyAyena yugapadubhayAsambhavarUpavirodhasthale | vyAptirna vyaktipakSa iti bhASyAditaH sidhyati / na brAhmaNaM 60 ubhayorapyaprAptI paraviSyamidamiti punaH prasaGgavijJAnasiddhiriti / hanyAdityAdau sakalabrAhmaNakarmakahananasyAniSTasAdhakatvanirvAhAetacca nAgezabhaTTo na manyate, tathA hi-"vyaktipakSe sarva lakSya | yaiva jAtipakSAzrayaNasya sarvairAhatatvAta / kiJca bhASye tRjAdizAstraM kartR vyApnoti, na jAtipakSe ityatra mAnAbhAvAt, na | dRSTAntena sadhai dvayorapi zAstrayoH paryAyeNa pravRttiruktA, sa brAhmaNaM hanyAdityAdau jAtyAzrayasakalavyaktiviSayatvArthameva dRSTAnto vyaktipakSa eva sarvavyaktiviSayo na jAtipakSe ityatra 25 jAtipakSAzrayaNasya bhASye darzanAt / ata eva "sarUpa." [pA0 | kiM pramANam ? tathA cobhayoH pakSayostasya dRSTAntasya samatvameva 165 sU0 1.2.64. sUtre bhASye, jAto padArthe'navayavena [sAka-kica vyaktipakSe'pi spardhasthalabhUtAlakSyavyaktisvabhinnalakSyalyena ] vidheH pravRttI 'gauranubandhya' ityAdau sakalagavAmanubandha- | vyaktirUpaviSayalAbhena caritArthayoH zAstrayorvirodhamavalokya nAsambhavAt karmaNo vaiguNyamuktam ; dravyavAde cAsarvadravyAvagate- tatra pUrvazAstrasyeva parazAstrasyApi svaviSayakatvaM na kalpayatIti gauranubanya ityAdAvekaH zAstrokto'paro'zAstrokta' ityuktam / vaktuM zakyam / evaM jAtipakSe'pi tajjAtyAzrayaspardhaviSayalakSya30 kiJca nahi bhASyoktatRjAdidRSTAntasya vyaktipakSa eva sarva viSayatvaM | bhinnavyaktiviSayatvameva na spardhaviSayalakSyaviSayatvamityatrApi na 70 na jAtipakSe ityatra mAnamasti / api ca vyaktipakSe'pyanyavyakti- mAnam , tathA ca lakSyANAmubhayathA darzanena yatra parasyaitra pravRttirUpaviSayalAbhena caritArthayoriyaM vyaktivirodhAt svaviSayatvaM na riSTA tatra NakatRjAdidRSTAntAzrayaNenobhayoH svata evaM pravRttI kalpayatIti vaktuM zakyam , jAtipakSe'pi tajjAlyAzrayatadvayakti- | prAptAyAM "spardhe" [7. 4. 54.] sUtrasya niyamArthatvam ; yatra viSayatvameva, naitadvayaktiviSayatvamityatra vinigamakAbhAvaH / tatra | cobhayoH pravRttiriSTA tatra laukikadvikhAmikaikabhRtyadRSTAntAzrayaNe35 lakSyAnurodhAt kanvicchAstrIyadRSTAntAzrayaNaM kacillaukikadRSTAntA- nobhayorapratipattI prAptAyAM paravidhyarthamidaM sUtram , tatraikasya kArye 75 zrayaNamiti bhASyasammatamArga evaM yukta iti bodhyam" iti kRte dvitIyasya kAryamapi sati prasaGge yathA saMpAdyate tathehApi paribhASenduzekhare tenoktam / asyAyamAzayaH-vyaktau padArtha punaH prasaGgavijJAnamiti / atredamAzayate-spardhasthale NakatajA[vyaktipakSe / pratilakSya lakSaNopAlavaH * [yAvanti lakSyANi | divabhayoH zAstrayoH paryAyeNa pravRttiriti yaduktaM tanna zobhanam, tAvanti sUtrANi kalyanta ] ityanena hi kaiyaTAdInAmeSo'rthaH / tathA sati vidheyazUnyasya kasyacilakSyasya sAdhutvAbhAvAya vidheye 40 paryavasyati-"strayaH" [1. 4. 34.] ityAdizAstraghaTa katryA-| kRptasyoddezyatAvacchedakavyApakatvasya bhatApatteH, pattetyAdI 80
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyaH 23] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| dhAtutvarUpoddezyatAvacchedakAdhikaraNe svAvyavahitaparatvasambandhena | paramiyaM brAhmaNyasmin kule, pradhAnamiti gamyate; astISTavAcI kAbhAvasya sattvAt ; na cAtroktasambandhena vyApakatvasya | parazabdaH, tadyathA-paraM dhAma gataH, iSTaM dhAma gata iti gamyate / vidheyadvaye bAdhitatvenAnyatra tathAniyamasvIkAre'pi prakRte tad ya iSTavAcI parazabdastasyedaM grahaNaM-'vipratiSedhe paraM yadiSTa uddezyatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyamAtrasvIkAreNa paryAyeNa pravRttI tad bhavati" iti / evamAcAryAdivyAkhyAnAd yadiSTaM taccet 5 bAdhakAbhAva iti vAcyam, tathA sati prakRte kadAcid vidheya- pUrvapaThitameva bhavet tadapi spardhe pravartanIyamiti phalati / atha 45 zunyasya 'parca' ityasyApi sAdhutApattariti; atrocyate-prakRte / "udaya udIc" [1.1.103.] iti sUtreNivarjanametanyAyavidheye'nyataravaiyApattyoddezyatAvacchedakaM prati vidheyatAvaccheda-! jJApakatayoktaM prAcInaH, tacca vRttau vivecitamapi sthUNAnikhananakavyApakatAyA abhAne'pyanyataratvAvacchinnavyApakatAyA eva nyAyena punarvicAryate, tathA hi-uda-camAcaSTe udayatIti siddhayarthaM zAstratAtparyaviSayatvAt , tasya cAbAdhAd vidheyazanyasya sAdhutvA- | NivarjanaM kriyate, taccaitanyAyaM vinA nopapadyate, tathA hi-eta10 prasakteH / vyApakatAghaTakAdhikaraNasyAnyatarAnadhikaraNasyaiva | nyAyAbhAve'nyatyarAdilopaM bAdhitvA sadize ( udIcAdeze 150 prakRte nivezena vidheyatAvacchedakAvacchinnavyApakatAbhAne'pi kSatya- satyapi pazcAdantyavarAdilope satISTarUpasiddhirastyeveti Nivarjana bhAvAca // dvayoH kAryayoryogapadyenAsambhava eva "spardhe" [5.4. | vyarthameva syAditi / atra kecit-yatra padadvayasamudAyarUpAnAmro 118.] iti sUtrapravRtyupayogi / etacca "iko guNavRddhI" [pA0 dhAtusaMjJAprayojakaH pratyayazcikIryate tatra yadi tasmin samudAye sU0 1. 1. 3.] iti sUtre kaiyaTe spaSTam , ythaa-'shaas| hi' | pUrvapadamupasargasamAnAkAraM bhavati tahi tasya pRthakAraH pANinI15 iti sthitau "AziSi tuyoratAta [4. 2. 119.] iti yAdivaiyAkaraNAnAmiSTaH, svasyApi ca tadanumatam , tathAhi-"na 55 tAtaDAdezaH, "zAsas-hanaH zAdhyedhi-jahi" [4. 2. 84.1 prAdirapratyayaH" [ 3. 3.4] iti sUtreNa prAderdhAtvavayavatvaM ityanena prakRti-pratyayasamudAyasya sthAne zAdhyAdezazca yugapat niSidhyate / tathA ca tatra 'abhyamanAyata prAsAdIyat' ityAprApnutaH, tatra tAtaDAdezaH para iti tatpravRttau ziSTAditi rUpaM. dyudAharaNaM dIyate / evaM ca dhAtusaMjJAprayojakapratyayotpattikAla pakSe ca zAdhIti, tathA ca tAtaGAdezo histhAnikaH, zAdhyA- | eva tasya pRthakAra ucitaH, anyathA samudAyAt pratyayotpattI 20 dezazca prakRti-pratyayobhayasthAnika iti bhinnasthAnikatve'pi samudAyasyaiva kriyArthatve dhAtutvaM syAditi tadAdAvevADAgamaH 60 yogapadyenobhayovidhAnasyAsaMbhavAt "spardha". 4. 118. syAt, tatazca pratyayotpatteH pUrvamevAtropasargasyodaH pRthakAre 'ac' iti sUtreNa vyavasthA kriyate / nanu 'zAsa+hi' iti sthite | ityakakharameva prakRtisvarUpaM sthitamiti tatra "netra hyantazAsUrUpatvaM "zAsas-hanaH zAdhyedhi-jahi' [4. 2.| 4.44.] ityasya pravRttyA'ntyakharAdilopasya prAptireva nAstIti 84.] iti sUtranimittamapyasti "AziSi tuhyostAta" sarvAdeze kRte tatpravRttirna syAdetanyAyAditi tatra sarvodezavAraNArtha 25 [ 4. 2. 119] iti sUtranimittamAzIrarthavRttihizabdatvamapya- NigrahaNaM sArthakamityuktiH kathaM saGgacchata iti vicAraNIya sUribhiH165 stIti yugapadubhayoH pravRttI ko bAdha iti cet ? na-ubhayanirU- | yadi ca "na prAdirapratyayaH" [ 3. 3. 4.] ityanena sopasargasya pitanimittasyoddezyasya caikA'sambhavAt , yadyapi tAtalAdeze kRte dhAtutvameva pratiSidhyate iti sAdhutvanibandhanakArya evopasargasya tasya sthAnivattvAt "zAsasa-hanaH cAdhyedhi-jahi" [4. 2. pRthakAro na tu nAmatvanibandhane prtyyopttii| tathA ca 'udaca' 84. ] ityasya nimittamasti tathApi tAtapravRttyuttarameva tat, | ityasyava eNaprakRtitvAmAta tasyeka ityasyaiva NiprakRtitvamiti tasyaikasvaratvAbhAvenedaM sarva samyageve30 na tu tatpravRttisamakAlamiti yugapadasambhavaH spaSTa eva; eva- | tyucyeta tarhi Nipratyayaprayukta kriyAvAcitvamapi samudAyasyaiveti 70 manyatrApi spardhaviSaye'vagantavyam / lakSyAnurodhAdeva cAnayo- tasyaiva dhAtutvaM syAnna tvavayavasya, svAbhAvikaghAtasthale copasarganyAyayorvyavastheti sarveSAmabhimatam, kica spardhe na sarvatra sahitasya viziSTa kriyAvAcakatvena dhAtutve'pi tadrahitasyApi parazAstrasyaiva pravRttiH, kintu kvacit pUrvazAstrasthApi pravRttirityapi sAmAnya kriyAvAcitvamakSatamevetyupasargapRthakAre'pi na dhAtatvaM "vipratiSedhe param" (pA.sU. 1.4.2] iti sUtre mahAbhASye hIyata iti tatra vizeSaH, atra cAkhyAtArthaH karotsartho vA 35 spaSTam / tatra ca yatra yatra pUrvazAstrapravRttiH spardhe'bhipretA tatra | Niyeto vidhIyata tasyaiva dhAtutvaM syAditi NividhAnAt pazcAdupa-75 tatra vacanArambhasyAvazyakatAmudbhAvya sUtrabhedAdinA ca tat pradUSya sargapRthakAre tasya dhAtvavayavatvApattyA''narthakyaprasaGgAditi / "yathAnyAsamevAstu / kathaM ye pUrvavipratiSedhAH vipratiSedhe paramityeva ! evaM codaJcamAcaSTe ityarthe-udIcayatti, adyatanyAdau-udaicicasiddham / katham ? parazabdo'yaM barthaH-astyeva vyavasthAyAM vartate, dityAyeva rUpamucitaM na tUdayatItyAdIti yuktaM pratibhAtItyapi tadyathA-pUrvaH para iti; astyanyArthe varttate, paraputraH parabhAryA, vicAraNIyamiti / evaM cAtra Nivarjanamanarthakramiti na tadasya 40 anyaputro'nyabhAyeti gamyate; asti prAdhAnye vartate, tadyathA- | nyAyasya jJApakaM bhavitumarhati, kintu "spardhe" [7.4.118.180
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 23-25] iti sUtrAdevAsya nyAyasya siddhiruttarItyeti svIkaraNIyam , tata- / tvasya prAptiriti tadvAraNAya nyAgamAdivarjanaM sArthakam / na ca zvodayatIti vRttyudAhRtaM rUpaM prakRtasUtre NivajanaM ca kimarthamiti ! nyAdyAgamAt pUrvaM dvitve pUrvasya nyAgamAdirahitasya sattvAt 40 vivecanIyam // 23 // kRte'pi nyAgamAdivarjane Atvasya durvAratvamiti vAcyam , yadi AtvaM na syAt tadA nyAgamAdau kRte 'anyAdeH' iti niSedhaH syAditi sambhAvanAyAH satvena *upasaMjaniSyamANanimitto'pya5 na baadhkH*|| 24 // / vAda upasaMjAtanimittamapyutsarga vAdhate* iti nyAyena pUrvamA si0--dvitve kRte sati yaH samudAyaH sampadyate tatra yaH / tvApravRtteH / nyAdivarjanAbhAve tu bAdhakasambhAvanAyA apya- 45 pUrvo'vayavastasya sambandhino ye vikArAsteSa kartavyeSu yaH / bhAvenAtvaM dura syAditi nyAdivarjanasya sArthakyam ; na ca paratvAdihetunA bAdhakatvenotsargazAstrato balavAn sa bAdhako tathApyapavAdatvAbhyAgamAdau kRte dvitve pUrvasyAkArAntatvAbhAve. na bhavati, utsargazAstrameva tatra pUrva pravartata iti nyAyArthaH / nAtvAprAyA nyAgamAdivarjanaM vyarthameveti vAcyam , yAvatparyantaM 10 evaM ca "spardhe"[7.4.118.1 iti parabalavatvabodhaka- vyarthaM tAvajjJApakramiti nyAyAd vaiyadhikaraNyAnvayasyApi paribhASAyAH *balavannityamanityAta ityAdinyAyAnAM cApavA- jJApanAt / ayamAzayaH-nyAdivarjanenAtra [AtyavidhAyakasUtre ] 50 dabhUto'yaM nyAyaH / jJApakaM cAsya "A-guNAvanyAdeH" [4. | dvitve pUrvasya sambandhino'kArasyAtvamityartharUpasya vaiyadhikaraNyA1. 48.] iti sUtre nyAdivarjanam , taddhi 'vanIvacyate / nvayasthApi jJApanamiti / tathA ca nyAgamAdau kRte'kArAnta narInarti' ityAdAvAtvAbhAvArtha kriyate, AvAbhAvazcAnyathApi tvAbhAvaprayukto doSo na syAt , yatra dvitvapUrvasambandhyakAraH syAt 15 setsyatyeva, nyAgamAdInAmAtyA'pavAdatvAt / tatazca bAdha- / tatraivAtvaprAptaH / nyAgamAdivarjane ca tadviSaye nAtvapravRttiriti / kAnAmeSAM pUrva pravRttyartha kriyamANa nyAdivarjanaM teSAmabAdhaka- "guNo yaGlukoH" [pA. sU. 7. 4. 82.] "dIrghA'kitaH"85 tvabodhanavidhayA nyAyamimaM jJApayati / jJApite cAsmin nyAye | [ pA0 sU0 5. 4. 83.] iti sUtrayormahAbhASye'pyayaM nyAya autsargikapravRtyA''tve guNe ca kRte pazcAcyAdipravRttyeSTaM rUpaM / evameva jJApitaH, tatrApi coktarItyA vaiyadhikaraNyAnvayamAzrityAna siddhayediti nyAdivarjamamiha sArthakam / phalaM cAsya cI- | kigrahaNasya [svamate'nyAderityetatsthAnIyasya ] sArthakya20 karat' ityAdau sanvadbhAvAt pUrva "laghordIrghaH"4.1. | muktamiti // 24 // 63.] iti dI? na pravartate, sa hi paro nityazca tathApi / | *kRte'nyasmin dhAtu-pratyayakArye pazcAd'60 dvitve pUrvasya vikAra iti bAdhako'pi na bAdhako bhavati, / sati cAsya bAdhakatve pUrvameva dIrdhe cAcAkaraditi rUpaM / c*|| 25 // syAt // 24 // si0-"aDa dhAtorAdidyastanyAM cAmAGA" [.. ....... | 29.] "svarAdestAstu" [4. 4. 31.] iti sUtrayorviSa25 dvitve sati pUrvasya vikAreSu bAdhako na yasaptamyA vyAkhyAnAt tAsu vibhaktipvakRtAsvapi tadviSayabAdhakaH* // 24 // tAyAmeva tayoraDa-vRddhyoH prAptiriti pUrvopasthitanimittakasve- 65 tam-"A-guNAcanyAdeH" [4. 1.48.1 iti sUtre | nAntaraGgatvaM tayonityatvaM ca pazcAdapi prasaGgAditi sarvathA nyAdivarjanasya prakRtanyA yajJApakatvamuktaM vRttau, tatra nyAgamA- / tayorbalavatve'pi na pUrva pravRttirityanena nyAyenocyate / anyadInAmAtvApavAdatvena pUrva pravRttAdivarjanasya vaiyarthya miti jJApa- smin-vRddhibhinne'bhinne ca dhAtu-pratyayakArye-pratyayanimittake 30 katAbIjamuktam / nyAgamAdInAmAtvApavAdavaM cAnavakAzatvena, dhAtusambandhini dhAtusthAnike ca kArye, kRte sati pazcAda tadaprAptiyogye'cAritArthya hyanavakAzatvam , asti cAtvAprApti- vRddhiH, sA ca yadyapi sAmAnyata eva nirdiSTA tathApi jJApaka-70 yogye nyAgamAdInAmacAritAryam, yatra yatra hi nyAgamAdInAM / sAjAtyAdaTi tarAdhyatvavizeSaNenATA saha bAdhyabAdhakabhAvasya prAptistatra sarvatrAtvasya prApteH sattvAt , tathA cAnavakAzatvenAtvaM ! tasminneva satvAJca "svarAdestAstu" [4. 4. 31.] iti bAdhitvA nyAgamAdau kRte AtvasyAprApteH, AkAro hi svAsanna- | vihitaiva vRddhiriha grAhyA sA, tayA vRddhyA paratvAdanavakAza35makArameva sthAninamAkSipati, nyAgame kRte dvitve pUrvasyAkA- svAcca bAdhyo'da ca "aD dhAtorAdiH." [4.3.21.] rAntatvAbhAvAt myAgamAdau ca kRte'pi tasyAkArAntatvAbhAvaH / iti sUtravihitaH pravartata iti nyAyArthaH / "sAmAnyato 75 spaSTa eva / tathA ca prAptyabhAvAdevAtvAbhAve siddhe nyAdivarjana- / vRddhimAtrasya pazcAt pravRttau svIkRtAyAM tu 'acIkarat' ityAdi vaiyathya spaSTameva / prakRtanyAye jJApite tu nyAgamAdeH pUrvamevA- | na siyet, tatra hi Nau pUrva "nAmino'kali-hale"[4.
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyollAse nyAyaH 25] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 149 3. 51.] iti vRddhau satyAM pazcAt GanimittakadvitvAdikAryANi sUtre'nviti padAnupAdAnAm , tathA hi-paratvAt kRtAkRtabhavanti" iti prAcInaruktaM nyAse, tazca nAvazyakam , yataH prasaGgitvena nityatvAJca yadi prathamamaDeva kriyate tadA dhAtoH 'acIkarat' ityatra vRddhau kRtAyAmapi *Nau yat kRtaM kArya tat svarAditvasampattyA "laghorghiH0" 4.1.64.] ityasyAsarva sthAnivad bhavati iti nyAyena tasyAH sthAnivadbhAve ! prAdhyA 'acIkarat' ityAdi na setsyati, atazca sarvakAryebhyaH 'kR' ityasyaiva dvitthe "Rto't" [4. 1. 38.] iti pazcAdaDbhavanArthamaDvidhAyakasUtre 'anu' iti padopAdAna-45 RkArasyAti rUpasiddhau bAdhakAbhAvAt , tatazcAsandehArthamevetthaM mAvazyakameveti vijAnatApyAcAryeNa yat tasmin sutre'nviti vyAkhyAnaM yuktam / atra ca nyAyeM'zadvayam-'kRte'nyasmin ! padaM nopAtta, tat tena vinA'pi prakRtena nyAyAMzena kArya dhAtu-pratyayakArye pazcAd bRddhiH' ityekaH, kRte'nyasmin / bhaviSyatyevetyAzayaiva / tatazvAcAryAbhimato'yaM nyAya ityaDdhAtu-pratyayakArye pazcAdada' iti ca dvitIyaH / tatra prathamAMza- | vidhAyakasUtre 'nu' iti padAnupanyAsena jJApyate / tathA ca 10 jJApakam "gutyastervRddhiH" [4. 4.30.] iti sUtram, | 'acIkarat' ityAdau paro'pi kRtAkRtaprasaGgitvena nityo'pyalpa-50 tathA hi-tat sUtram "iMNk gatau" adhipUrva "iMka smaraNe" : nimittakatvenAntarako'pi cADAgamo dvitva sabhyattvesva-dIrgha"asak bhuvi" ityeteSAM dhAtUnAM zastanyAmani pare , svAdiSu dhAtu-pratyayakAryeSu kRteSu pravartata ityasvarAditvAt iSTAnAm 'Ayan , adhyAyana , Asan' ityAdirUpANAM siddhaye, "laghodIdho'svarAdeH" [4. 1. 64.] ityasya pravRttinirA yatvA-'llurabhyAM paratvAt pUrvameva "svarAdestAsu"[4.4.31.]| bAdhA bhavati / ayamapyaMzo'niyataH, tatra ca jJApakam 15 iti vRddhau satyAM siddhisatve'pi yat kRtaM tadetanyAyAMzasattva / "upasagAt suga-suva0" [2. 3. 39.] iti sUtre'vyapIti 55 eva saGgacchate / etanyAyAMzasatve hi iMNk-IkoH krameNa | vacanam / tathAhi-abhyapuNodityAdau kRte'Ti tayavadhAne'pi "hiNorapvitiH" 1.3.15.1 "iko vA".3.! SatvaM syAdityarthamevAvyapIti tatra paThyate, yadi cAya nyAyAMzaH 16.] iti sUtrAbhyAM yatvasya, asteH "bhA-'styola" | sthiraH syAt tarhi pUrvameva Satve kRte pazcAdaDAgame rUpasiddhau [4. 2. 90.] ityalluka eva prAptestatkaraNAt pazcAca | nirAbAdhAyAmadhyapIti vyarthameva syAt / tathA ca tat 20 svarAditvAbhAvena "svarAdestAsu" [4. 4.31.] ityasyA- | svasArthakyAyAsya nyAyAMzasyAnityatvamudoSayati, tatazcAsyA-60 prAptyA vRddhayabhAce 'bhAyana' ityAdi na siddhayediti yatvA- vizvanIyatayA kadAcit paratvAdibhihetubhiraDAgamo'pi pUrva ulakodhinArthaM punaH "etyastervRddhiH" [4. 4. 30.] iti / pravarsata tadA'pi SatvaM siddhayedetadarthamaThyapItyasya sArthakyam / vRddhividhAyakaM sUtraM svAMze caritArtham / phalaM cAsya 'aiyaru, / yadyapi "etyastervRddhiH" [4. 4. 30.] iti sUtrasthabRhadvRtti adhyaiyata' ityAdirUpANI siddhiH / atra hi "aMka gato" ! granthenetat sUtrameva saMpUrNasyAsya nyAyasya jJApakamiti labhyate, 25 ityasya zastanyAM prathamapuruSabahuvacane dvitvAdiSu kRteSu tathA hi-tatratyo granthaH-"yatve luki ca svarAditvAbhAvAduttareNa 65 dhAtorivarNa"[2.1.50.1 itIyAdeze kRte vRddhirbhavati, vRddhina prAmotIti vacanam / viSayatvavijJAnAt paratvAd vA etazyAyAMzAbhAve tu vRddhaH kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvAt pUrva prAgeva vRddho kuto yatvA-'llakoH prAptiriti cet ? satyamvRddho 'AyaruH' iti rUpaM syAt / evam-'adhyayata' ityatra / idameva vacanaM jJApakaM *kRte'nyasmin dhAtu-pratyayakArye pazcAda adhipUrvasya "iMGka adhyayane" ityasya yastanyAM prathamapuruSa- | vRddhistadvAdhyo'T ca* bhavati, tena 'aiyaruH, adhyayata' ityAdA30bahavacane vRddhaH pUrva "dhAtorivarNa"[2.1.50. hatIyAdeze , biyAdeze sati vRddhiH siddhA, acIkaradityAdau ca dIrghatvama. 10 pazcAda vRddhI rUpaM siddhayati / myAyAMzAbhAve tu baDhekha / pUrvamaTi tu svarAditvAnna syAt / " iti, yuktaM caitat-pUrva hi niyA adhyA yAta ani sarvatra "aD dhAtoH0" [4.4.39.1 ityasyaiva prAptiH yatazcAyamaMzaH, tena saMpUrvasya "vaM prApaNe" "*ka gatau" svarAdAvasvarAdau ca, "etyastervRddhiH" [4. 4. 30.1 vetyAbhyAmadyatanyo "samo gamyucchi0" [3. 3. 84.] | "svarA dastAsu" [4. 4. 31.] iti sUtre tu tadapavAde, 35 ityAtmanepade samArTa' ityAdau "dhuhastrAt" [4.3.70.] / tathA ca yadi kaMvalavRddha reva pazcAdbhavanaM jJApitaM syAt , tadA'DA 75 iti prAptAt sijlopAt prAgeva "svarAdestAsu"[4. 4.31.! gamo na niyata iti sa pUrva pravartateti so'pyetenaiva iti vRddhau kRtAyAM pazcAt tu dhuihasvAntAbhAvAnna siglopaH; | niyamyaH, utsargApavAdayostulyayogakSematvAt , "aD dhAto." etacyAyAMzanityatve tu pUrva sijlopa evaM syAd, dhAtu- | [4. 4. 39.] ityAdAvanupadasyAnupAdAnaM cetthaM nyAyasiddhau pratyayakAryatvAt , tathA ca 'samAta' iti rUpaM syAt / cityameveti, tathApi vaicinyAyAMzadvaye jJApakadvayamupanyastamiti 40 dvitIyAMzajJApakaM tu "aD dhAtoH" [4.4.29.] iti | vijJeyam // 25 // 80
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyaH 25 ] *kRte'nyasmin dhAtu-pratyayakArye pazcAd vRddhistadvAdhyo'T ca // 25 // ta0 - yadyapi avidhAyakasUtre viSayasaptamI gRhItA, viSayasaptamyAzcAzrayaNaM tatparatvAbhAve'pi tadviSayatvasambhAvanAyAmapi 5 sUtrapravRttyarthameva kriyate, tathApi "aD dhAtoH 0" [4.4.29.] iti sUtre vRhadvRttau viSayasaptamyAzrayaNasya pratyayavyavadhAne'pi pravRttyarthatvasya vyAkhyAnenAgre dhAtupratyayAdikAyeM kRta evADAgama iti jJApayiSyamANo'rthaH sUcita iti viSayasaptamyAzrayaNasAmarthyAdapyaDAgamasya pUrvaM pravRttiH kartumazakyA, phalAntarAbhAve hi 10 viSayasaptamI balavatI syAt pratyayavyavadhAne prAptirUpe phale ditvAnimitta Ai, khamate vRddhiH ] kathaM syAt, upadezAvasthAyAmeva yAvatA'Tra pravarttiSyate ityAzaGkAyAM bhASyakRtA - aTa eva tatrApi vidhAnena pazcAcAkharAditve'TA sahaiva vRddhiriti samAhitam / tatra kaiyaTaH- "ATaca" [ pA0 sU0 6.1.90.] iti yat [ AgamabhUtasyATa: "ADajAdInAm" pA0 sU0 6. 45 4. 72. ityAdi sUtravihitasya svarAdidhAtau pratyaye vA kvacit' vRddhividhAyakaM ] sUtraM tat 'azva' iti kriyate, acItyadhikArAca [ kharAdAvityadhikArAt ] hali [ vyaJjane ] vRddhayabhAvaH / katham ? Ayan, Asanniti, yAvateNastyoryaN-lopayoH kRtayorvRddhirnAsti / [ svarAditvAbhAvAditi bhAvaH ], antaraGgatvAd vRddhirbhaviSyatItya - 50 labdhe ca tasyAH sAmarthyamupakSINam, tattazca paratvAdinimitte | doSaH / +++++ kRtAyAM vRddhau 'Asana' iti taparakaraNAdAnaivADAgamasya balavattvena pUrvapravRttirupapAdanIyA, sA'pyanena nyAyena vAryate / anye vaiyAkaraNA nyAyamimaM nAzrayante teSAM mate hi aD-vRddhividhAyakazAstrayorviSayasaptamyA pUrvametra 15 tayoH pravRttiriti 'Ayan Asana' ityAdi siddhaye "etyaste vRddhiH" [ 4. 4.30 ] iti vRddhividhAnamapi nAvazyaka bhavati, 'aiyaruH' 'adhyeyata' ityAdau tu 'iy' vidhAyakazAstrasya paratvena pUrvaM pravRttiH, tato vRddhiriti rUpasiddhiH, upare Nau laghodIrghavidhAyake cAkharAderiti na paThyate, tathA cAcIkara - 20 dityAdau na dIrghapravRttidoSaH evaM ca samAtyAdAvapi na doSa iti nyAyAnityatvaphalamapi saMgRhItam, "upasargAt sugU- suS0 " [ 2. 3. 39.] iti sUtre'vyapIti vacanaM ca yuktameva, tatra SatvAt prAgevATaH pravRtteriti sadhaiM samaJjasaM bhavati / etacca pANinaye tantre " asiddhavadatrAbhAt " [ pA0 sU0 6. 4. 22. ] 25 iti sUtrastha mahAbhASyakaiyaTagranthenApi pratIyate, tathA hi- tatrAyan Asan ityAdisiddhaye yatvAlluko ra siddhatvAzrayaNa khaNDanAvasare - "sarveSAmeSa parihAraH, upadeza iti varttate, tatropadezAvasthAyAmevA | | | kAralopAbhAvaH, iNo'pi vRddheraikArasya yaN na bhaviSyati, "iNo yaN" [ pA0 sU0 6. 4.81.] 'e' iti yogavibhAgAdikArAntasyeNo yavidhAnAt tadabhAvAccAyAdeze kRte Ayan iti bhaviSyati' ityAha // etena ca granthena sarvebhyo dhAtupratyayAdi- 55 kAryebhyaH pUrvamevADATastanmate pravRttiH, AyannAsannityAdayazca prayogAH susAdhA iti spaSTameva / 'aiyaruH' 'adhyeyAtAm' ityAdayazca prayogA yadyapi tatra pakSe na sidhyanti tathApi tatra paratvAdiyA dezasya pravRttiriti dIkSitene dhAtau siddhAntakaumudyAmuktam / nAgezabhaTTazva "na mAGyoge" [ pA0 sa0 6.4.74.] 60 iti sUtravyAkhyAyAmuddyote- 'iDastu adhyeyAtAm' ityAderloke'nabhidhAnam, pakSayoH phalabhedApatteH ityAha / etacca zabdenduzekhare'pyadAdiprakaraNe 'i' dhAtuvyAkhyAvasare nirUpitam / 'aiyaruH' iti ca 'R' - dhAtorjuhotyAdisthasya chAndasatvAdeva sAdhu chandasi dRSTAnuvidhAnAt / yadyapi 'R' dhAtuvyAkhyAvasare 65 vai0 siddhAntakaumudyAM juhotyAdigaNe - "bahulaM chandasi " [ pA0 sU0 7. 4. 78. ] ityeva siddhe " arti-pipatryozca" [ pA0 sU0 7. 4. 77 ] itItvavidhAnAdayaM [ 'R' dhAtuH ] bhASAyAmapi" ityuktaM, tathApi tasya bhASAyAM prayogasyAnabhidhAnameveti nAgezAzayaH / evaM vRddheraDbAdhikAyA dhAtupratyayakAryAt pazcAt pravRtti- 70 bodhako'sya nyAyasyAMzo na pANinIyairupeyate / aTo'pi teSAM mate pUrvameva pravRttirityAveditameva / svamate cAcIkaradityAdau pUrvamaTi svarAditvApacyA "laghodArtho'svarAdeH" [4. 1. 64.] iti sUtrasthAvarAderiti niSedhApattyA dIrghAbhAvo mA bhUdiletadarthaM soM'zaH svIkriyate, teSAM ca mate etadviSaye " dIrgho laghoH 0" 75 [pA0 sU0 7 4 94] iti sUtre'svarAderiti na paThyate / etatphalaM hi 'auNunavat' ityAdau dIrghAbhAva iti svamatam / [ tatra mate svarAdInAmaTa: sthAne 'Ada' vidhIyate'nyeSAmaT ] bhavataH / athavA 'ArdhadhAtuke' [ aziti ] iti varttate, athavA 30 "luG-laD-lRGkSvaT" [ pA0 sU0 6. 4. 71. ] ityaDvidhAyakasUtre dvilakArako nirdezaH--luGAdiSu-lakArAdiSviti ityuktam / tatra kaiyaTaH- " antaraGgAnapi [ apinA paranityayoH saMgrahaH ] vidhIn bAdhitvA lubAdyupadeza evADATau bhavataH / athavArdhadhAtukagrahaNAnuvRttisAmarthyAt [ azitItyasya sambandha 35 sAmarthyAt ] akRteSu lAdezeSu [ tatra mate varttamAnAdisthAne 'laT' 'liT' ityAdayaH sAnubandhA lakArA eva vidhIyante teSAM sthAne tibAdaya AdezAH kriyante iti prakriyA ] lAvasthAyAM / labdhArdhadhAtukasaMjJAyAmaDATau bhavataH " ityAha [ sarva eva lakA / tanmate ca dIrghavidhAyakaM sUtra sanvadbhAva vidhAyakena "sanvalaghuni rAH svabhAvato'zitaH, Adeze sati te yathAyathaM zito'zitazca caGpare'naglope" [pA0 sU0 7 4 93 ] iti sUtreNa 40 pazcAd bhavanti ] | atha yatra vRtA svarAditvaM bhavati tatra kharA! samAnayogakSemam / tacca sUtraM dvidhA vyAkhyAyate, tadvayAkhyAnAnu- 80 ! 150
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyaH 25 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / sAraM yatra sampUrNasya dhAtordvitvaM bhavati tatraiva sanvadbhAvo dIrghazva | tayoH pravRttiH, tatraikasvarasyAMzasyaiva dvitvavidhAnAditi mAdhavasya bhavataH / anekakharANAm 'UrNu- arthApi cakAsa' prabhRtInAM dhAtUnAM cana sampUrNasya dvitvamiti tatra sanvadbhAvo dIrghazca na bhavataH / dvitIyavyAkhyAnusAraM corNotedArtho'rthApayatezca dIrgha sanvadbhAvo | hasta eveti sarvaM kArikAbhiH saMgRhItaM siddhAntakaumudyAM dIkSitena, tathA hi matam / evaM ca 'cakAs' dhAtoH, arthamAcaSTa ityarthe'rthazabdANNAvAtve vAgame cArthApidhAtoH, UrNotezcetyevaMvidhAnAmanekasvarANAM NyantAnAM he kRtsnA prakRtirna dvirudhyata iti na tatra dIrghatvaM sanvadbhAvazca pravarttateH kintvasmin mAghavAbhiprete 45 vyAkhyAne samAzrite "samvalaghuni caGpare 'naglope" [ pA0 sU0 " saMjJAyAH kAryakAlatvAdaGgaM yatra dvirucyate / 7. 4. 93. ] iti sUtre mahAbhASye 'ajajAgarat' ityatra tatraiva dIrghaH sanvaca nAnekA triti mAdhavaH // sanvadbhAvamAzaGkaya NiparakalaghorgakArAkArasya madhyasthitena 'jA' cakAstyarthApayatyUrNetyAdau nAGgaM dvirucyate / ityanena vyavadhAnAt samAdhAnaM kRtaM tad virudhyeta, 'jAgR'kintvasyAvayavaH kazcit tasmAdekAzvidaM dvayam // dhAtorapyanekasvaratvena tatra mAdhavavyAkhyAnarItyA sanvadbhAvasya 50 vastutasyAvayavo yo'bhyAsa iti varNanAt / prApterabhAvena zaGkA samAdhAnayorubhayoranAlambanatvApattestatra UNa dIrgho'rthApayatau dvayaM syAditi manmahe || kRtsnasyAGgasya [ saMpUrNAyAH prakRteH ] dvitvAbhAvAt / tathA cAtra cakrAstau tUbhayamidaM na syAt syAcca vyavasthayA / na kAryakAlapakSeNa vyavahAro bhASyakRdabhimata iti yathoddezapakSapervizeSyaM sannihitaM laghunItyaGgameva vA // " mAzrityAha-vastuto'GgasyAvayava ityAdi / ayamAzayaH - aGgasyetyaiti vyAkhyAvikalpasya kaiyaTenaiva varNanAt" iti / asyA vayavaSaSThI, na karmaSaSThI tathA cAGgAvayavasya [ prakRtyavayavasya 55 yamAzayaH-asmin zAstre kAryakAla saMjJA- paribhASam ityekaH abhyAsasaMjJakasya [ dviruko pUrvasya ] ityartho labhyate / tatorNupakSaH, tasya ca 'saMjJA ca paribhASA cobha kAryapradezake ' ityarthaH bhrAtorNyantasya ke 'nu' ityekadeze dvirukte'pi dIrghasya pravRttiriti tathA cAsmin pakSe tattatkAryavidhipradezeSu saMjJAzAstrasya pAre- auNUMnavaditi rUpam, sanvattvasya ceha prayojanameva nAsti, bhASAzAstrasya copasthitirbhavati / *yathoddezaM saMjJA - paribhASam tatprayojana bhUtasyettvasyAtrA prApteH dvitve pUrvasyAkArasyAbhAvAt / 20 iti ca pakSAntaram / uddezAH - saMjJAzAstra - paribhASAzAstrayoH pATha arthamAcaSTa ityarthe Nici Atve pyAgame ca De pare tadekadezasya 60 pradezAH, tAnatikramya na tiSThatIti yathoddezam, saMjJAzAstraM dvitve'pi sanvadbhAvadIrghau bhavata eveti 'Ata pat' iti rUpaM paribhASAzAstraM ca svapradeze sthitameva tattadvibhyapekSitaM svaM svamarthaM bhavati / paraM tvatra pakSe 'cakAs' dhAtorNyantasya ke vizeSaH, sa samarpayatIti tadarthaH, asmin pakSe ca kAryapradezeSu saMjJA-pari- cAyam- 'laghuni caGpare' ityayamaMzaH kaiyaTena dvidhA vyAkhyAtaH, bhASAzAstravidheyAMzasyaivopasthitirna tu kRtsnasya zAstrasyeti sthitiH / 'caGpare' [ 'upare' ] ityanenAnyapadArthatayA labdhasya 'nau' ityasya 25 sanvadbhAvavidhAya ke "sanvalaghuni caGpare'naglope " [ pA0 sU0 sannihitaM 'laghuni' ityet padaM vizeSyam, tathA ca caGpare Nau 65 7. 4. 93. ] iti sUtre, dIrghavidhAyake "dIrgho laghoH " [ pA0 [ Gapare Nau ] yalaghu tatparo yo'GgAvayavo'bhyAsa ityAdi prathamasU0 7. 4. 94. ] iti sUtre ca tatraty[ pANinIyamatastha] prakri- vyAkhyAnam | aGgameva [ prakRtireva ] vA jervizeSyam, tathA ca yAnusAram 'aGgasya' [ pratyaye parataH prakRtibhUtasya ] 'abhyA- caGpare Nau yadaGgaM [ yA prakRtiH ] tasya yo'bhyAso laghupara sasya' [ dvi pUrvasya ] iti ca padadvayamanuvRttam padadvayamapi ca ityAdi dvitIyaM vyAkhyAnam [ idaM ca vyAkhyAnadvayaM siddhAnta30 saMjJAbodhakam, tatra 'abhyAsasya' iti saMjJAbodhakapadasambandhena | kaumudyAmapi pradarzitam ] iti pakSadvayena sanvadbhAvo dIrghazca 70 abhyAsasaMjJAvidhAyakaM "pUrvo'bhyAsaH " [ pA0 sU0 6.1.4.] 'cakAsa' dhAtorNyantasya na syAt syAcca, yataH prathame vyAkhyAne'tra iti sUtraM kAryakAlapakSe sannihitam, tatazca 'aGgasya' iti pada- tayorna prAptirDapare Nau laghorabhAvAt, dvitIye vyAkhyAne cAbhyA sahitasya sanvadbhAvavidhAyakasya sUtrasyArtha evaM sampadyate - aGgasya sasya [ dvitve pUrvasya ] laghuparatvAdubhayoH prAptiriti 'acacaye dve uccAraNe tayoH pUrvo'bhyAsasaMjJaH, sa sanvad bhavatIti / kAsat ' ' acIcakArAt' iti rUpadvayam // prakRtamanusarAmaH35 tatra kRdantasyoccAraNazabdasya yoge 'aGgasya' iti karmaNi SaSTI, na khamate nityatvAdayaH pUrvaM pravRttau svarAditvApattyA dIrghAprApyA- 75 tvavayavaSaSThI kArakavibhakterbalavattvAt / aGgaM ca pratyaye parataH / 'cIkaradityAdirUpANAmasiddhayA'sya nyAyasyAntimoM'rA Avazyaka kRtsnameva prakRtirUpaM na tu tadekadezaH, tatazca kRtsrama yantra eva, aurjunacadityAdau ca dIrgho mA bhUdetadarthamatrAsvarAditvadvirucyate tatraiva sanvadbhAvo dIrghazva bhavataH, na tvekadezamAtrasya / grahaNasyAvazyakatvAt / 'iy' vidhAyakazAstraM ca [ "dhAtorivarNasyedvitve sati / evaM ca prakRterekasvaratva eva kRtsnAyAH prakRterdvitva- yuv0 " 2 150.] vRddhividhAyakazAstrasya [ " kharAdestAsu " 40 saMbhAvanA tatraiva ca tayoH pravRttiH, anekasvarAsu prakRtiSu ca na / 4. 3. 31.] ityasyApekSayA pUrvamiti tasyaitadapekSayA sarvathA 80 | } 10 15 151
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 25, 26 ] nirbalatvAd vRddheH pazcAdbhavanArthaM tadezasyApyazakyatvameveti 'aiyaruH' vyavadhAne ca tayornAnantarya vinaSTamiti kathamucyate na kiJcid 'adhyaiyata' ityAdInAM siddhiH / tathA ca tajjJApanArtham " eya- | vinazyatIti zaGkAmutthApya ucyate-Agamo'nupadyAtI* iti stervRddhiH" [ 4. 4. 30.] ityasyApyAvazyakatvamiti prakriyA- nyAyAdaDAgamena vyavadhAnaM na syAditi nyAsoktaM samAdhAnamapyanusAraM sthitasya gatezcintanIyatvAt sarvamupapannam / atra nyAye nAvazyakam pUrvoktarItyA ayyapItyasya sArthakyasyopapAditatvena 5 yadyapi 'tadvAbhyo'T' ityasaGgatamitra pratibhAti, tathA hi-yosT / tadyavadhAne patvasya nyAyataH prAptatvAditi // 25 // vRddhyA vAdhyaH sa ca kharAdidhAtuviSayakaH, tatra ca sa bAdhyata eveti kathaM sa kRte'nyasmin dhAtupratyayakArye pravartteta; yazca na tayA vAnyaH sa prakRtanyAyaviSaya eva neti sa dhAtupratyayakAryAt pUrvamapi pravarttatAntaraGgatvAnnityatvAd vA; tathA cAcIkara dityatra 152 *pUrvaM pUrvottarapadayoH kArya pazcAca sandhikAryam || 26 // si0- pUrvottarapadayoriti sambandhasAmAnye SaSThI, tathA nyAyena taddoSavAraNamiti 'tadvAdhyo'T' iti kathanamasaMgatameva; tathApi 'tadvAdhya'padasyopalakSaNatayA kharAdiSu vRddhikRtena vAthe nopalakSito vyaJjanAdidhAtuSu pravarttamAna evAT tena bodhyate, samAna sUtra vidheyasvalakSaNasambandhAt tatra lakSaNetyapi vA bodhyam / 15 kiJca tadvAdhyapadasya vRddhiparicAyakatayA'pyupayoga iti vRttAvA / 10 pUrvamevATi kharAditvApattyA dIrghApravRttirUpadoSaH syAdeveti nAnena | cAntaraGgatvAdihetuyutAdapi sandhikAryAt pUrvaM pUrvottarapadasambandhikAryaM bhavati, pazcAt sandhikAryamiti / pUrvottarapada - 50 kAryaM ca pUrvapadamutrAryottarapadamuccArya ca vihitaM kAryamiti vijJeyam, anyathA vRddhikAryasya pUrvottarapada kAryatvAbhAvAjjJApanAsambhavaH / *antaraGgaM bahiraGgAt ityAdibalavatvabodhakanyAyAnAmapavAdo'yaM nyAyaH / atrAMze jJApakaM ca "vaH veditameva / anenaiva hi padena "kharAdekhAsu" [ 4.4 31.] padAntAt prAgaidaut" [7.4 5.] iti sUtre vRddhiprAptau 55 iti vihitaiva vRddhiriha grAhyA, na tu "nAmino'kali-haleH " satyAmityarthAzrayaNam, tathA hi- asya sUtrasya tAvadayamarthaH[ 4. 3. 51.] iti vihitA vRddhiH, tasyA abbAdhakatvA- Niti tahite pratyaye parata ivarNovarNayorbuddhiprAptau tayoreva bhAvAditi labhyate / vastutastu "laghodArtho'kharAdeH " [4. sthAne yau khau padAntau tAbhyAM prAg yathAsaMkhyamai dautau syAtA20 1. 64 ] ityatrAkharAderiti vacanasAmarthyAdeva yo'kRte'Ti | miti, yathA vyAkaraNamadhIte vetti vetyarthe "tadvetyadhIte" svarAdiH sa evAtra kharAdizabdena gRhIpyate, anyathA GaviSaye [6.2.117 ] ityaNi vaiyAkaraNa iti rUpam, evaM - 60 sarveSAmeva dhAtUnAmA'vazyameva bhAvyamiti kharAditvApattyA svazvasyAyamityarthe " tasyedam" [ 6. 3. 160. ] ityaNitasyA'vyAvarttatratyaM na syAt / itthaM cAkRte'Ti yaH kharAdi | sauvazva iti rUpam / yadi cAyaM nyAyAMzo na syAt tadA rityarthAzrayaNe'cIkaradityAdau doSAbhAvenATo dhAtu-pratyayakAryAt | vyAkaraNa-svazvazabdayorniSpattikAla eva 'vi+AkaraNa, su+ 25 pazcAt pravRttau phalAbhAvena tadaMzasya nAvazyakatvamiti pratImaH / azva' ityavasthAyAmeva pUrvamikAzekArayoryatvavatvabhavanAdivarNokizca tadviSaye yajjJApakamupanyastam "aD dhAtoH 0 " [ 4. 4. varNayorabhAvena tayorbuddhiprAptirnAstIti tayorvRddhiprAptau satyA- 65 29.] iti sUtre 'anu' iti padAnupAdAnam, tacca prayojanA- mityuktvA vidhIyamAnAvaidautAviha kathaM sthAtAm / parametena bhAvamUlakameveti na tajjJApakaM bhavitumarhati upAttaM hi padaM nyAyAMzena 'vi+AkaraNa+aNU, su+bhazva+aN 'vi-suzabdayojJApakaM bhavati, nAnupAttam, jJApakatvaM hi jJApanakartRtvam, raNi vRddhirUpaM pUrvapadakAryameva pUrvaM prApsyati na tu yatvavatva30 asatazca kartRtve vandhyAsutAdInAmapi kartRtvaprasaGgAditi / tadaM rUpaM sanvikAryamiti saMbhAvya vRddhiprAptau satyAmiti sUriNA - 'nuvarttitam, tatprAptau ca satyAM "yatraH padAntAt " [ 7. 4. 70 .] iti sUtrakaraNasAmarthyAd vRddhiM bAdhitvA yatva barave eva syAtAM, tata aidautau ceti sthitiH / phalaM cAsya nyAyAMzasya 'agnendrau' iti rUpam, atra hi agnizvendrazcetyarthe dvandve kRte pUrvapadasyAmerikArasya " vedasahazrutA vAyu devatAnAm" [3.2. 41.] ityAtvaM dvandvasamAsApekSatvAt " samAnAnAM tena dIrghaH " 75 [ 1.2 1.] iti dIrghApekSayA bahiraGgamapi prathamaM kriyate, 45 zasya jJApanAvazyakatve "etyastairvRddhiH" [ 4. 4. 130] iti sUtrasyaiva jJApakatvamiti khIkaraNIyam etacAtratyabRhadvRttiprantho panyAsena vRttau sphuTIkRtamapi tatra hi sampUrNanyAyasyAnenaiva jJApanamiti spaSTamevoktam / asyAMzasyAnAvazyakatve ca pUrvoka35 rItyA svIkRte "upasargAt sug- sub0 " [ 2.3 39 ] iti | sUtre 'pIti saprayojanameva nityatvAt pUrvamevATaH pravRttyA tadvyavadhAnena tvAprAptariti bodhyam / itthaM cAtra pazcAdabhavane na kiJcid vinazyatIti vRttigranthamupAdAya - " nanvaDAgame kRte sati / na tvantaraGgo'pi dIrghaH, yadi pUrvaM dIrgha eva kriyeta tarhi pUrvatadvyavadhAnAt prAkRtaSatvaM *nimittAbhAve iti nyAyAnni | padottarapadobhayAvayavajasya IkArasya ubhaya sthAna niSpanno'nya40 vartate, upasarga - dhArayorAnantarya hi Satvasya nimittam / aTA | taravyapadezabhAk * iti nyAyena yadi 'ammI' ityevaM rUpaM pUrva
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 26] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mmmmwariwww.marwarimirror padAntatvaM jyapadizyate tarhi tasya "vedasahazrutA" [3.2. | iryasya tasyetyarthe si 'parameH' iti rUpaM bhavati, asya nyAyasya 41.] ityAtve 'amAndro' iti rUpaM syAt, yadi tUttarapadA-nityatve tu pUrvamikArarUpasyottarapadasya "Dityaditi" [.. ditvaM vyapadizyate tarhi pUrvapadasya 'an' ityevaMrUpatayA tada- 4.23.] ityetvarUpamuttarapadakAryameva prathama syAditi 'paramaH' ntasya nasyAtve-agendrAviti syAdityubhayathApi doSa eva | ityaniSTa rUpaM prasajyeteti etacca vyAkhyAna prAcAmanurodhena / syAt , tatazca pUrvamAtvarUpaM pUrvapadakAryaM kRtvA pazcAt prAptasya | vastutastu vaiyAkaraNa ityAdAvedAgamasyAdisvaravRddhervA na pUrva-45 "avarNasyevarNAdinA" [1.2.6.1 ityetvasya sandhikA- padakAryatvam , pUrvapadamuccArya vihitakAryasyaiva pUrvapadakAryatvauyasya pravartanAdiSTarUpasya siddhiriti / uttarapadakAryasya pUrva cityAditi vRddhiprAptau satyAmityAzrayagenaitanyAyapUrvAzajJApravRttI jJApakaM tu "Ato nendravaruNasya" [7. 4. 29.]! panAsaMbhavaH / na caivaM paramAyamityatrAyamAdezasyApyuttarapadakA iti sUtreNottarapadasya vRddhipratiSedhanam , tathAhi-agnendrau devate | yatvAbhAvena tatraitamyAyApravRttAvaniSTa rUpaM syAditi vAcyam, 10 asyetyarthe "devatA" [6. 2. 101.] ityaNi-Agnendra tatrottarapadamuthArya vihitattvAbhAve'pi vastuta uttarapadabhUtasyeda-50 sUktamityatraitanyAyapUrvAzena pUrvapadakAryasya prathamapravRtteH sAdhi- | zabdasya kAryavidhAnAt , "vRddhiH svareSvAdeH" [7. 4. 1.] tatvena "vedasahazrutA0" [3. 2. 41.] ityanenApnerikAra- | iti vRddhistu samudAyAvayavasya svareStrAdibhUtasya svarasya syAtve kRte pazcAdaNi pare"devatAnAmAsvAdau"[7.4.28.] | vidhIyate na tu pUrvapadAdibhUtasya pUrvapadasya yeti tato bhedAt / ityubhayapadavRddhau prAptAyAmanenottarapadasya vRddhiniSidhyate / sa | vijJAna 'vaiyAkaraNa' ityAdAvetanyAyapUrvAze svIkRte sandhi15ca vyartha eva, yata indrazabde tAvad dvau svarau, tatra prathamaH | kAryAt pUrva svarenvAdisvarasya vRddhau 'vai AkaraNa' ityavasthA- 55 sandhinA'pahRtaH, etanyAyAbhAve "avarNasyevarNAdinA" | yAmAyAdeze tataH padAntAd yakArAt pUrvasthasyAkArasyaikArA[1. 2. 6.] ityetvasyAntaraGgatvAt pravRttaH, dvitIyazcANi | daze'pi rUpasiddhau 'tatprAptau satyAm' iti vRddhiprAptipUrvaka pare paratvAd "avarNavarNasya" [7. 4. 68.] iti lupyate, tadvAdhakarUparavamaidAgamasyAzrayitumanAvazyakam , iti jJApitatazcandrazabdasya svararahitatvAd bRddhiprApte revAbhAvAt tasya | te'pi svAMze cAritArthyAbhAva eveti vizadatayA vivecitaM 20vaiyarthya spaSTameva / tathA ca vyarthIbhUya sa niSedho jJApayati- vivaraNe // 26 // pUrvamuttarapadakAyeM kRte pazcAt sandhikAryamiti / tathA cendrazabdasyAdyasvarasya vRddhiprAptirnirAbAdheti tasiSedhasya svAze | pUrvaM pUrvottarapadayoH kArya kArya pazcAt cAritArthyam / phalaM cAsyAMzasya-paramAyamiti, anna paramazcA sandhikAryama* // 26 // sAvayamityarthe karmadhArayAdhikArasthe "sanmahatparamottamotkRSTaM ta0-sandhikAryeNa pUrvottarapadayorvarNasyApahAreNa tasya 25 pUjAyAm"[3. 1. 107.] iti samAse 'parama+idam si] vikalatApattyA tannimittakAryasyAbhAvaprasajhe prApte'yaM nyAya iti sthitI "avarNasyevarNAdinA" [.2.6.] ityetve | Arabhyate / atra kArye pUrvapadasyottarapadasya ca hetutvaM vastu-65 "bhayamiyaM puM-striyoH sau" [2. 1. 38.] ityayamAdeze ca | sattvApekSayaiva, na tu pUrva padatvottarapadatvarUpapuraskAreNa, tathA prApte'yamAdezasya puMstvabahirbhUtapratyayAdinimittatvAd bahiraGga- sati 'paramAya' 'paramAham' ityAdirUpAgAmasiddhiprasaGgAt, ravenAntaraGgatvAdettvasyaiva pravRttau prAtAyAmanena nyAyAMzena | ihApi 'parama+idam+si' 'param+asmad+si' ityavasthAyAmevA30 pUrvamuttarapadakAryasyAyamAdezasyaiva pravRttiriti; yadi tvantaraGga-ntaragatvAdetva dIrghayoH prAtyA tatpravRttau vRttyuktadizA spAsiddhiH tvAt prathamamevaM vidhIyeta tadA *ubhayasthAnaniSpana* iti | syAditi vastuta uttarapadaspeha kAryitvena prakRtanyAyapravRttyottara-70 nyAyAdekArasyedaMzabdasambandhitAyAmekadezavikRtasyAnanyatvA- | padasthAnikayorayamahamAdezayoH pravRttiH sUpapadA bhavati / atra dedaMzabdasyAyamAdeze paramayamiti rUpaM syAt , yadi ca etvasya | hi idamasmacchabdayorvastuta uttarapadatve'pi tena rUpeNa kAryitvaM pUrvapadasambandhitvasvIkRtistadA 'dam' ityasyaivAvayave samudA- nAsti, tayoH kAryayoruttarapadAdhikArasthatvAbhAvAt , sandhi 35yopacAreNa 'idam'zabdatvavyapadezAdayamAdeze 'parame'yamiti | kAryamapIhobhayasthAnaniSpannamanyatarasthAnaniSpannaM ca sAdhAraNyena rUpaM syAt ; ubhayathApyaniSTameva rUpamiti prakRtanyAyAMzasya | gRhyate, tena 'Agnendra' ityAdAvubhayasthAnaniSpane'pi sandhikArye 75 tantra pravRttyosarapadasambandhikArye'yamAdeze pUrva pravRtte pazcAt yathA pravartate tathA rAtrimaha ityAdAvikAramAtrasthAnikayatvAsandhikArye paramAyamitISTarUpasiddhiH, bhayamAdezAnantaraM caitva- deze'pi prakRtanyAyapravRttyA mAgamarUpaM pUrvapadakAryameva prathama sthAprAtyA "samAnAnAM tena dIrghaH" [1.2.1.1 iti pravartate / atra ca nyAye prAcInairaMzadvayaM parikalpya jJApakadvaya40 dIrghatvameva bhavati / ayaM ca nyAyAMzo'niyataH, tathA ca parama | mupanyastam, tadanusArameva ca vRttau vyAkhyAto'yaM nyAyaH / 20 nyAyasamu. 60
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollA nyAyaH 26 ] suvicAraNe tu nyAyasyAMzadvayasya kathaJcit svIkartuM zakyatve'pi nAtra jJApakadvayasya sattA'vasIyate, pUrvAzajJApakasya "yvaH padAntAt prAgaidaut" [ 7. 4. 5. ] iti sUtre 'tatprAptau' ityanuvartanasya jJApakatvAyogAt, yena vinA yadanupapannaM yasmiMzca sati bhavati' iti jJApitaM tasyAnAzrayaNena jJApakajJApitatvAt, tasya jJApakasya samAzrayaNe vA pUrvaM yasva vatvAbhAve aidautaH prApterabhAvAt pUrvamivarNo varNayovRddhau tata AAyAvAdeze ca yvaH prAgaiti evaittvauttve tAnyeva rUpANi ataH pUrvaM vRddhireva syAt, na yatva-vastve / 5 yadupapadyeta tenaiva tajjJApyamiti sthitiH, tatprAptAvityasyaikAro- ! ityAgraho na kAryaH" iti / asyAyamAzayaH - atra nyAye " Ato 45 nendravaruNasya [ 7.4.29 ] iti sUtrameva jJApakam / iha ca [vaiyAkaraNa ityAdau ] na tannyAyasya pravRttiH, jJApakajJApitatvAt / yadi ca tatpravRttiriha syAt tarhi yatva-vatve pUrvaM na pravarttetAmiti yvaH padAntasyAbhAvena tataH prAgadautau kathaM pravartteyAtAm, kArayorvRddhiprAptAvityartho varNyate, tatrekArokArayorvRddhiprAptirhi sati sambhAvanAviSayA, yadyatra yatvavattve na syAtAM tarhi tatsthA ninorikArokArayorvraddhireva syAditi tAtparyAt / tathA ca tatprAptAviti padamikArokArayorupalakSaNatayA svarUpaparicAyakaM / i i 10 na tu vizeSaNatayA vyAvarttakam / tathA ca vRddhiprAptikAlaparyantaM ! nyAyapravRttau ca yatva-vatvAbhyAM pUrvaM vRddhau kRtAyAmAyAvAdezayoH 50 tayorikArokArayoH sthitirnAvazyakIti sandhikArye yatvAdau / satorAkArasya yvAbhyAM pUrvasya sthAne aitautoH karaNena rUpasiddhau kRte'pi tatprAptipadasya paricAyakatvAnapanodena tenaitanyAya tatprAptau satyAmityukterAnarthakyameveti / vastutastu - iha nyAyasya jJApanAsaMbhavAt / kiJca pariniSThitaM hi padaM padAntaramAkAGkSatIti pravRtticarcA'pi nocitA, vastutaH pUrvapadasya uttarapadasya vA vyutpattyA yAvad vyAkaraNazabdena sarvathA niSpadyeta tAvat tasya kAryitvavirahAdityAveditaM pUrvamapi / atra nyAyapravRttau pUrvamikA15 nAmatvamapi na syAt, nAmasaMjJAyAM ca dvitIyotpattyA 'vyAkara rokArayovRddhAvAyAvAdeze yakAra-vakArAbhyAM pUrvasyAkArasyaidaudA- 55 NamadhIte' ityAdi vigrahaH sAdhyaH syAt evaM ca saMhitAyAH deze rUpasiddhiriti yaduktaM nyAsakRtA tattu na yuktamityutpazyAmaH, sattve tAvatkAlaM sandhyabhAvena sthAtumazakyam, tatazcAnena yatastathA sati yvAbhyAM prAca aidaudAdezAvityarthaH kalpanIyaH syAt, nyAyena tatratyaM sandhikArya vRddhiprAptikAlaparyantaM vArayituM na sa ca prakRtasUtrAkSaraviruddhaH tathA ca prakRtanyAyapravRttA viha zakyate / kizceyamAdivRddhirna pUrvapadakArya na vottarapadakAryam, / ' vaiyAkaraNaH' iti rUpAsiddhireva syAditi pratibhAti / yadi ca 20 api tu samudAyasyeti vRttAvevAveditam / itthaM cAtra nyAyaM ! "ikArokArasthAnIyAbhyAM svAbhyAM prAg yathAsaMkhyamai dautau" iti 60 vinApi nirvAhe nyAyena cekArasya vRddhiprAptisAdhanAsaMbhavAcca vRttyuktyA vRddhiprAptAviti padaM tatsvarUpaparicAyaka mAtraM, na tu vastuto nAnena 'tatprAptau' ityanuvarttanenaitanyAyajJApanamucitam / "Ato vRddhipravRttirihAbhilaSitA tathA sati ikArasthAnIyasya yasya nendravaruNasya" [ 7. 4. 29] iti sUtre bRhadvRttau cAsyaiva lAbhAbhAvAdAyAdezayakAro na sAkSAdikAra sthAnIyo'pi tu parasUtrasya saMpUrNanyAyajJApakatA pradarzitA, tathA hi-tatratyo granthaH- mparayaiveti nyAyapravRttAvapi nAtra pUrva vRddhiH 'tatprAptau satyAm' iti 25 "nanu cendrazabdasya dvau kharau, tatrAdyaH sandhikAryeNa hiyate'paraH / padena tatpravRttyabhAvasya svarasato lAbhAt / evaM caitazyAyAbhAve - 65 "avarNevarNasya" [ 7. 4 68 ] ityato'svara evendrazabdaH, 'ntaraGgatvAd yatva-vatvayoH pravRttau kadApI kArokArayorbuddheraprAptyA tasya kiM trRddhipratiSedhena ? satyam - kintvanenaitajjJApyate tatprAptau satyAmiti padasyopalakSaNatayA'pi paricAyakatvamasaMbhavaraGgamapi pUrvaM pUrvottarapadayoH kAryaM bhavati, pazcAt sandhikAryam, meveti tatprAptau satyAmityarthAzrayaNAdayaM nyAyAMzo jJApyata evetena ' pUrveSukAmazama' ityAdi siddhaM bhavati" iti / na cottarapadasya tyucyate tadApi na nirvAhaH, nyAyena yatva-vatvayornirodhApatteH 30 vRddhiniSedhakenAnena ["Ato nendravaruNasya" iti sUtreNa ] kathaM sUtrasyAsya pravRttyasaMbhavAt / yadi ca sUtrArambhasAmarthyAd yava- 70 pUrvapadottarapadobhayaviSayakaM jJApanaM kartuM zakyata iti zaGkanIyam, vatvayoH pravRttirityucyate tadApi nyAyasyAnupayoga eva / na ca *asati bAdhake pramANAnAM sAmAnye pakSapAtaH iti nyAyena 'tatprAptau satyAm' iti padasya sArthakyamiti vAcyam, tasyeha sAmAnyataH [ samudAyAvayavatvasAmAnyena ] ekadezAnumatyA vA ! phalAbhAvenAnuvRttereva tyaktuM zakyatvAt / yadi ca yakAra-vakAsaMpUrNanyAyasya jJApanasaMbhavAt / laghunyAsakAreNa ca ' vaiyAkaraNa:' : rAbhyAM parasya svareSvAdibhUtasya svarasya prAptavRddhibAdhanArthaM 35 ityAdAvasya nyAyasyApravRttirapi pratipAditA, sA ca " svaH tatprAptau satyAmiti padamAvazyakamityucyate tadA tadarthameva tasya 75 padAntAd0" [ 7. 4. 5 ] iti sUtrasthatatprAptAvityanuvarttanasya sArthakyena jJApakatvA'sambhavAt, yadIha yakAra-vakArau na syAtAM jJApakatve kathaM saMgaccheta, tathA hi - ' vaiyAkaraNaH' ityAdiprayogA- | tarhi tatsthAninorikArokArayoreva vRddhiH syAditi sambhAvanA - nudAhRtya "paratvAnnityatvAca vRddheH prAgeva sarvatrAne naidautau" iti mAtreNa vA 'tatprAptau satyAm' ityasya cAritArthyAt / tasmAbRhadvRttigranthavyAkhyAnAvasare tenoktam - " etacca "Ato nendra- diha pUrvapadamuddizya kAryasya kasyacanAbhAvena vA, sandhyabhAve 40 varuNasya" [ 74.29. ityatra yat ' pUrvaM sandhikAryaM na pariniSThitattrAbhAvena vyAkaraNAdipadAnAM padAntareNa sambandhasyA- 80 hi / 1 . 154 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / . W !
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ I PPAMAmarrrrrrrrrrrrrrrrrrrr r rrrrrrrrrrrrrrrrrriawww.marmr. [dvitIyollAse nyAyau 26,27 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / PriramaramarrianR nupapadyamAnatvena pUrva sandhipravRtterAvazyakatayA vA "gvaH padA- : "nendrasya parasya' [pA0 sU0 7.3. 22.] iti vRddhipratiSedhaM ntAt" [5. 4. 5.] iti sUtraviSaye prakRtanyAyasyAnuph- * zAsti / kathaM kRtvA jJApakam ? "indre dvAvacI, tatraikaH "yasya" yoga eveti nAtratyena 'tatprAptau' ityanuvRttena padenaitanyAyAMza- : [pA. sU. 6.4. 148.] iti lopena hriyate, apara ekAjJApana yuktamiti paryavasyati // atha 'Ato nendravaruNasya" dezena, anacka indrazabdaH sampannaH, tatra ko vRddheH prasaGgaH ?, 5[7. 4, 29.] ityuttarapadavRddhipratiSedhasya jJApakatvaM vicAryate-: pazyati tvAcAryaH-pUrvottarapadayostAvat kArya bhavati naikAdeza 45 Agnendra sUktamityatra "devatAnAmAsvAdo" [7. 4. 28.] 'iti, tato "nendrasya parasya" [pA. sU. 7. 3. 22.] iti ityubhayapadavRddhau prAptAyAmuttarapadasyAnena vRddhiniSidhyate, tatra : vRddhipratiSedhaM zAsti // iti spaSTAzayaM bhASyam / etadbhASyaikaagnizcendrazca devate yasyetyarthe pUrvamagnizabdendrazabdayordvandve kRte vAkyatayA svamate'pi "Ato nendravaruNasya" [7.4. 29.] 'agni indra+aNa' iti sthitI vRddherapekSayA'ntaraGgatvAt samAna- iti sUtrameva pUrNasyAsya nyAyasyaikadezAnumatyA jJApakamityA10 dIrgha tata AtvasyApyaprAptyA AtvaviSayAbhAvena 'nd' ityasyA- dartavyamiti // 26 // 60 svaratvena ca vRddheraprAptiH, yadi caikavarNAzrayatvAd bahirakatvAbhAvenAtvameva paratvAt pravartate tataH sandhikAryamityucyate ! asaMjJA na saMjJAntarabAdhikA* // 27 // tadApi 'agnendra' ityavasthAyAmuttarapadasya 'ndra'rUpatvena vRddhe- si0-bAdhya-bAdhakabhAvasyAsamAvezamUlakatvAd yatra raprApteH, Adhakharasya vRddhau rUpasiddhisattvena indrarUpasyottarapadasya | dvayoH [bAdhyatvena bAdhakatvena cAbhimatayoH] samAvezaH 15 vRddhipratiSedho vyartha eva, sa cemaM nyAyaM jJApayati, jJApite sambhavati tatra bAdhya-bAdhakabhAvo na bhavatIti sthitiH, tatra ca pUrvamubhayapadasya vRddhireva syAditi tadvAraNAyottarapadavRddhi- | saMjJAnAmekasminnapi babInAM samAvezaH zakyata eveti nyAya-55 niSedhazcaritArtha iti sthitiH / 'AgnendraH' ityAdiprayogAzca | aucitya siddhamevArthamanena nyAyenAha-saMjJA na saMjJAntaratasya khAMze phalodAharaNabhUtAH, nyAyasya phalaM tu bRhavRttI 'pUrvaighu-bAdhiketi-saMjJA-samyagjJAyate'rtho'nayA sA, saMjJAntarasya kAmazamaH' ityuktam / atrApi hi pUrva sandhikArye pravRtte *ubhaya- | anyasyAH saMjJAyAH, bAdhikA-pravRttivighAtikA, na bhavatIti 20 sthAnaniSpanno'nyataravyapadezabhAga* iti nyAyena 'eSukAmazamI' ! zeSaH / pUrvarItyaucityasiddho'pyayamarthaH zAstrakAravacanairapyanu zabde uttarapadatvAtideze'pi pUrvazabdasya vaikalyena digvAcakatvaM / mAtuM zakyate, tathA hi-prAdInAM zabdAnAM "dhAtoH pUjArtha0" 60 na syAditi digarthavAcakAt pastvaM na syAt, yadi ca pUrvazabda-|| 3.1.1.] ityupasargasaMjJAvidhAyakasUtramevAtrArtha jJApakam , syaiva tena nyAyena vyapadeza ityAzrIyate tadottarapadameva vikalaM | yadi hi "UryAdyanukaraNa" [3.1.2.] ityavyavahitottarasUtra bhavet , ubhayavyapadezazcAnena nyAyena kartumazakyaH, yadi ca *eka- | vidhIyamAnayA gatisaMjJayopasargasaMjJAyAH paratvAd bAdhaH syAt 25 dezavikRta nyAyena 'bukAmazamI'zabde eva uttarapadatvaM prAggrAma- tarhi bAdhasya naiyatyena pUrvasUtreNopasargasaMjJAvacanamanarthakameva vAcitvaM cAzrIyate tada 'ghu'zabdokArasyeva vRddhiH syAdityaniSTa syAt , tathA copasargasaMjJAM sUtreNa bodhayan sUtrakAraH saMjJAna 66 prasajyeteti nyAyopayogaH // pANinIye tantre'pi "Ato nendra- | parasparaM bAdhyabAdhakabhAvAbhAvaM sUcayatyeveti 'prasthaH' ityAdau varuNasya" [7.4.29.] ityetatsUtrasthAnIyena "nendrasya parasya" | 'pra'zabdasya gatyupasargasaMjJayoH satyoH "gati-vanyaH0" 3... [pA. sU0 7.3.22.] iti sUtreNaivAyaM nyAyo jJApito mahA- 42.] iti gatisaMjJAnimittastatpuruSasamAsaH, "upasargAdAto 30 bhASye, tathA hi-"antAdivacca" [ pA0 sU06. 1. 85.] iti Do'zyaH" [5. 1. 56.] ityupasargasaMjJAnimittastataH parAd sUtre mahAbhASye-"uttarapadavRddhizcaikAdezAt" vArtikam ]. uttara- dhAtorDapratyayazca yugapadabhUtAm / asya ca nyAyasyaucityamUla-70 padavRddhizcaikAdezAd bhavati vipratiSedhena / uttarapadavRddheravakAza:- katvAd yatra saMjJA-phalayoH samAvezAsaMbhavastatra tayoryugapad pUrvatraigartakaH, aparatraigartakaH, ekAdezasyAvakAza:-daNDAnam , vidhAtumazakyatayA bAdhyamAnakAryaprayojikA saMjJA'pina pravartate kSupAgam ; ijhe bhayaM prApnoti-pUrveSukAmazamaH, apareSukAmazamaH, niSphalatvAt saMjJAyAzca phalavattvaucityAt , ata eva "spRhe35 uttarapadavRddhirbhavati vipratiSedhena" iti vRddheH paratvAd balavattvaM ApyaM vA" [2.2.26.] iti sUtre vAgrahaNaM caritArtham, pradarya zaGkate-"ekAdezaprasaGgastvantaraGgabalIyastvAt" [vArti- | anyathA'sya nyAyasya pravRttyA karmasaMjJA-sampradAnasaMjJayorbAdhya-75 kam ], ekAdezastu prApnoti, kiM kAraNam ? antaraGgabalIyastvAt- | bAdhakabhAvAbhAvAdubhayorapi tayoH pravRttervikalpena saMjJAvidhAantaraGga balIyo bhavati, tatra ko doSaH ? "tatra vRddhividhAnam" | nAbhAve'pi vibhaktidvayotpattyA caitraM caitrAya vA spRhayatIti [vArtikam ], tatra vRddhirvidheyA, naiSa doSaH, AcAryapravRttiApa- | rUpadvayaM sidhyatyeveti vikalpasya vaiyarthaM syAdeva; evaM ca 40 yati- pUrvottarapadayostAvat kArya bhavati, naikAdezaH, iti / yadayaM siddhe'pi dvairUpye kriyamANo vikalpo yantra saMjJAnimittakArya
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmunycyH| [dvitIyollAse nyAyaH 27 ] yorvirodhastana saMjJAsvapi bAdhyabAdhakabhAva iti sUcayati / gRhadvayarUpakaraNe tannivAsisapalyoriva, anyathA hi sUtradvayA*pratikArya saMjJA bhiyante* eSo'pi nyAyAkAraH prAcIna ropayalasya vyarthatavApadyate, evaM ca nivRtte sparddha kaH kasya yAkhyAyAtraiva nyAye samAvezitaH / itthaM hi teSAM vyAkhyA-bAdhA kuryAditi / tatredaM tatvam-"karaNaM ca"[2.2.19.] nam-"asya cetthamavatAra:-"karaNaM ca" [2. 2. 19. ] ! iti sUtreNa saMjJAdvayavidhAnamaHrdevayate maitraNetyAdau cari5 iti sUtreNa divaH karaNasya yugapat karma-karaNasaMjJayorvidhAnAda / tArtham, tenAkSAmA devayatItyAdAvuktayuktyA tRtIyava 45 'akSAnA dIvyati' iti dvairUpyaM siddham / tathA 'ajhai- prAmoti, prayogazca dvitIyAyA api dRzyate, atastatsamarthanArtha devayate maitrazcaitreNa' ityatrAkSazabdasya karaNatvAt tRtIyA / pratikArya saMjJA bhidyante* iti nyAyabalaM gRhItvaikasyApi bhavati, karmatvAcca "gatibodhAhArArtha." 2. 2. 5.] iti / "karaNaM ca" [2.2. 19.] iti sUtrasya bhinnabhinnavyAkhyAbhyAM sUtreNa prAptaM nityAkarmakalakSaNamaNikartuH karmatvaM na syAt sUtradvayarUpatvamAropya tatprathamasUtreNa dvitIyA'pyatrAnIyate 10 tathA'kSazabdasya karmatvAdeva devayateH "aNigi prANikartRkA- | iti / paramanenApi *pratikArya saMjJA bhidyante iti nyAyena 50 nApyApiNagaH" [3.3. 107.] ityanena prAptamakarmakalakSaNaM / pUrvoktayuktyA "karaNaM ca" [2. 2. 19.] iti sUtrasya parasmaipadaM na syAt / atrAha para:-namvardevayate maitrazcaitreNe-bhinna-bhinnavyAkhyAbhyAM sUtradvayarUpatvAropaNasAmarthyAMdubhayorapi tyAdau saMjJAyayogapadyaM caritArtham , tato'kSAnAdIvyatI- saMjJayoH spardUsthAbhAvodbhAvena karmasaMjJAyAH karaNasaMjJayA abAtyAdau satyapi saMjJAdvaye paratvAt karaNatvahetukA tRtIyeva dhanaM vyavasthApayatA saMjJA na saMjJAntaravAdhikA* iti nyAya15 bhavitumarhati na dvitiiyaa| [iti ] / anottaram-satyametat, / syaivArtho bhaGgayantareNa samarthita iti nAsau pRthgdrshitH||"55 paraM *pratikArya saMjJA bhidyante iti nyAyo yadA prayujyate iti / atredaM vicAraNIyam pratikArya saMjJA bhiyante* ityasya tadA dvitIyA'pi syAdeva / tathA hi--asya nyAyasvArthastAvada- 'pratikArya saMjJAvidhAyakAni zAstrANi bhidyante' ityarthasya yam-kArya kArya prati saMjJAbhidhAyakAni sUtrANi bhidyante / nyAsamandhasammatatve'pi yat saMjJAsUtrAvRttikaraNena saMjJayo - mayaM bhAvaH-yadyapi "karaNaM ca" [2. 2. 11.] iti sUtre | dhya-bAdhakabhAvarUpavirodhanivRttiriti kalpayitvedaM sarva vyA20 yugapat saMjJAdvayamasti, paramakSAnA dIvyatIti prayogadvayaM | khyAnaM nibaddha prAcInastana manorama yad dRzyate tassiyartha pratikArya saMjJA bhiyante iti nyAyena | bhAvasya mUlaM hi viruddha vibhaktidvayahetutvameva, na tat sUtrAvRtti"karaNaM ca" [2.2. 19.] iti sUtramAvRtyA dvidhA vyAkhyA- karaNamAtreNa nivartate, virodhahetunivRtyabhAve ca virodhanivRddhiH yate, yathA-divaH karaNaM karma syAditi, tadhA-divaH karaNaM / sUtrAvRttikaraNasAmayena kalpyamAnA nyAyapathaM nAvatarati / karaNaM syAditi, iyAneva cArthazcakAreNa sUcyate, avyayAnAma- | yA'pi ekasminnapi gRhe bhittivyavadhAnena gRhadvayakaraNe sapa20 nekArthatvAt / tatrAdyavyAkhyAne irda sUtraM karmasaMjJAyA evaM kyorvirodhanivRttiriha dRSTAntatvenopAttA, sA'pi na yuktA-65 vidhAyakaM, na tu karaNasaMjJAyA iti kalpyate / evaM ca siddhaM sapalyorhi virodho naikagRhatvanibandhano'pitu samAnapatikAravanirbAdhamakSAn dIvyatIti / yataH spardhe sati paratvaM cintyate, nibandhana eva, nahi tasya hetohavibhAgena nivRttiriti kathaM AdyavyAkhyAnapakSe ca karaNasaMjJAyA vidhAnasyApyabhAvena tRtI- tadvirodho gRhavibhAgena nivatteta / tathA ca nyAsoktasaMjJA yAprAprapyabhAvAt kena saha sparddha iti / dvitIyavyAkhyA tu | sUtrabhedasyAyamAzayo yat-yAvanti saMjJAnimittAni kAryANi 30 ardIvyatIti prayogasya tabApyabhimatatvena nirvigAnava / sambhAvyante tAvantyeva saMjJAvidhAyakAni sUtrANi kalpyante 70 etaccaivaM vyAkhyAdvayamakSAnA dIvyatIti prayogadvayasijhya- 'pratilakSyaM lakSaNopaplavaH' iti mahAbhASyAdisiddhAntAnusAram / rthameva kRtam / nanu kriyatAM vyAkhyAdvayamAropyatAM ca tadalA- tathA ca-dvitIyotpattisampAdakakarmasaMjJAvidhAyakaM "karaNaM ca" dekasyApi sUtrasya sUtradvayarUpatvaM, paraM tasminneva sUtradvaye ||2.2.19.] iti sUtraM pRthageva, akarmakatvaprayuktasyANi. vihitayoH karma-karaNasaMjJayoryaH sparddhaH sa kathaM nivartate ? tada- kartuH karmasvasya, "aNigi prANikartRkAnApyASiNagaH" [3. 35 nivRttau ca pUrveNa "karaNaM ca" [2.2. 19.] iti sUtreNa 3. 107.1 iti parasmaipadasya ca nivartike karmasaMjJeca pRtha-75 hitAyAH karmasaMjJAyA yo bAdhaH sa kena vAryate iti | geveti tadartha karmasaMjJAvidhAnAya "karaNaM ca"2.2.19.1 cet ? ] ucyate yadA "karaNaM ca" [2. 2. 19.] ityasya / iti sUtramapi pRthageva, tatazca bharairdevayate yajJadattenetyatrANisUtradvayarUpatvamAropitaM nAsIt tadA sparddha AsIt, yadA tu kartuH karmatvAbhAvena parasmaipadAbhAvena ca dvitIyotpattiprayotasya sUtradvayatvamAropitaM tadA'nayoH saMjJayoH svasvasUtraniSTha- jakakarmasaMjJAyAzcAritArthyAbhAvena tasyAH karmasaMjJAyA anava40 svAt spo nivattate, ekasyApi gRhasyAntarA bhittiprakSepAdinA / kAzatvena tanimittA dvitIyA'pyavazyamevotpatsyata ityakSAn 80
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 27] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 157 M arwarmanorammarraimerrerarmirrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrraimaanaamanaimamrorecommerrrrrrrrr devayatIti prayogo'pi bhaviSyatyeveti karmasaMjJAyAH sAvakA- saMjJA bhavanti, vyAkaraNe'pi karttavyaM hartavyamityatra pratyaya-kRtazatvena dvitIyaiva bhavitumarhatIti kA niravakAzeti / tatazca | kRtyasaMjJAnAM samAvezo bhavati / 'pAJcAlaH, vaidehaH, vaidarbhaH' *saMjJA na saMjJAntarabAdhikA iti nyAyasya *pratikArya saMjJA pratyaya-taddhita-tadrAja[disaMjJAnAM samAvezo bhavati / anyatra bhidyante* iti nyAyena saha phalaikye'pi arthata ubhayobhaida / saMjJAsamAvezAdetasmAt kAraNAt AkaDArAdapi saMjJAnAM samA5 eva / yathA cAyamevAzayaH pratikArya saMjJA bhidyante* vezaH prAnoti, iSyate caikaiva saMjJA syAditi, taccAntareNa yatna na 45 iti nyAyasya tathA bRhadvattyAdigranthasammatyA sphuTIkariSyate siddhayati, evamarthamidamucyate" iti / asyAyamAzayaH-loke vivaraNe // 27 // zAstre ca saMjJAnAM bAdhyabAdhakabhAvAbhAvasyoktayuktyA dRSTatvAt *saMjJAna saMzAntarabAdhikA* // 27 // sarvatra tathA prAptau viruddha phalakasaMjJAnAM bAdhyabAdhakabhAvAbhAve'bhIta0-loke zAstre ca saMjJAnAM samAvezaH-sahAvasthAnamavi-| STalakSyANAmasiddhayA'vyavasthApattestatra vyavasthArthamucyamAnamidaM 10rodha iti yAvat , dRzyate / tathA hi-loke tAvadekasyaiva ghaTasya sUtra niyamArtham, ita Urva "kaDArAH karmadhAraye" [pA. sU. 50 kalazaH kumbha ityAdayaH saMjJAH zrUyante, zAstre'pi tAvadatraiva 2. 2. 38] ityataH prAk paThitAnA saMjJAnAM madhye ekasyaikaiva vyAkaraNe ekasyaiva pratyayasya pratyaya-kRta-kRtyAdisaMjJA bhavanti, | saMjJA syAditi / anena niyamena cAnyatra tAsAM bAdhya-bAdhakana ca tAsAM virodho bhavati / yugapadasambhave hi virodhaH, yathA bhAvAbhAvo'pi sUcito bhavatyeva / etanmadhye ca syAdividhi. 'sarve brAhmaNA bhojyantAM mAThara-kauNDinyau pariveviSAtAm' ityAdI viSayAH kArakaviSayAH samAsaviSayA guruladhvAdisaMjJAzca ptthynte| 16 bhojana-pariveSaNayorvirodho yugapadasaMbhavAta : yathA vA 'sarvebhyo tAsAM ca paravAnavakAzatvAdinA vyavasthA samAzrIyate / atha 55 brAhmaNebhyo dadhi dIyatAM takaM kauNDinyAya' ityAdI dadhidAna-taka- *pratikArya saMjJA bhidyante* iti matasya vicAraH prastUyatedAnayorvirodhaH phalaikyAta . tayohi phalamekamodanasaikarUpamityekena / ayametanyAyasamAnArthako nyAya iti prAcAM mataM vRttI pradadannaudane sikta takasyopayogAbhAvAt tadAnena viziSya / zitam , iha ca sabhyAyacacarcA bRhaddhRtyAdirItyA kriyate, vidhIyamAnena dadhidAna sAmAnyavihitaM yAdhyate / iha ca tathA hi-"karaNaM ca" [2. 2. 19.] iti sUtre bRhattI 20 bhinnAnAM saMjJAnAM phalAni aviruddhAni bhinnAnIti bhimAviruddha cakAraphalaM-"karaNaM vetyeva siddhecakAraH saMjJAdvayasamAvezArthaH" 60 phalatvAd virodhAbhAva iti lokasiddhameva saMjJAnAM virodhAbhAva iti rUpeNa pradarya lakSye tatphalapradarzanAyoktamU-"tenAHdevayate mayaM nyAyaH sUcayati / ekasyaiva prAdergatyupasargasaMjJAdvayavidhAna maitrazcaitreNetyatra karaNatvAt tRtIyA bhavati, karmatvAJca gatyAdimapi prakRtanyAyalabhyArthAnumodakameva na jJApakam , yat tu sUtreNa nityAkarmakalakSaNamaNikartuH karmatvaM [na bhavati ], devajhApakatayopanyastaM vRttau tad dALapAdanamAtram / ayaM ca nyAyo | yatezca "aNigi prANi." [ 3. 3. 107.] ityAdinA'karma26 bhinnAvirodhiphalatvamUlakavirodhAbhAvamUlaka iti yatra phale virodha. katvalakSaNaM parasmaipadaM na bhavati" iti, tataH zaGkitam-"athA-65 statra ca vyavasthArthamanyairvacanamArabhyate, khamate ca jJApakavazA kSAn dIvyatItyatra satyapi saMjJAdvayasamAveze paratvAt karaNatvajyAyasyAnityatAmAzritya kArya saJcAlyate, tathA cAnityatvasUcaka nimittayA tRtIyayaiva bhavitavyam ? naivam-spardhe hi paraH, samAnavRttau samupanyastaM "spRheApya vA" [2.2.26.] iti vAgraha viSayayozca spardhaH, na ca dvitIyA-tRtIyayoH pratiniyatakarma-karaNaNam / kaizcica spRheAgyasya karma-saMpradAnobhayasaMjJayorvyavasthArtham zaktyabhidhAyinyoH samAna viSayatvamastIti dvitIyA'pi bhavatyeva / 30 "spRherIpsitasya" [pA0 sU. 1. 4. 36.] saMpradAnasaMjJA, *pratikArya saMjJA bhidyate iti vA darzane'navakAzatvAt saMjJA-70 Ipsitatamasya ca karmasaMjJeti vibhAga AzrIyate, paThyate ca dvayasya vibhaktyoH paryAyeNa pravRttiraviruddhA" iti / atra pUrvasmin bAdhyabAdhakamAvasthale nirNAyakam "A kaDArAdekA saMjJA" pakSe samAnaviSayayoreva virodha iti bhinnaviSayANAM saMjJAnAM [pA. sU. 1. 4. 1.] iti sUtram , tatra cAnena sUtreNa virodhAbhAvena parayA karaNasaMjJayA pUrvasyAH karmasaMjJAyA bAdhAbhAva sthalavizeSe tAsAM bAdhyabAdhakatve sUcite paratvAdibhirbAdhakahe iti samAdhAna *saMjJA na saMjJAntarabAdhikA* iti nyAyArthAnu35 tubhinirNayaH, tathA coktam-'yA parA'navakAzA ca' iti / modakam / dvitIyasmin pakSe ca satyapi virodhe'bhavakAzAyAH 75 etatsUtraprayojanapratipAdanaparo mahAbhASyagranthazcettham-"kimartha saMjJAyAH parayA saMjJayA bAdhAbhAvaH samarthitaH, anavakAzatvaM midamucyate? "anyatra saMjJAnAM samAvezAniyamArtha vacana" ceha dvayoreva, tatra karmatvanimittake'NikartuH karmatvAbhAve parasmai[vArtikam ], anyatra saMjJAnAM samAvezo bhavati, kvAnyatra ? | padAbhAve ca prastute'navakAzatvaM kathamiti zaGkAyAH *pratikArya loke vyAkaraNe ca / loke tAvat-'indraH, zakraH, puruhUtaH, | saMjJA bhidyante* iti matAntareNa samAdhAnam / tathA ca yAvanti 40 purandaraH', 'kandaH, koSThaH, kusUlaH' ityekasya dravyasya bahavaH / saMjJAnimittakAni kAryANi sambhAvitAni tAvanti saMjJAsUtrANi 80
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 27] ARTH kalpanIyAni, tathA ca dvitIyotpattirUpakAryAthai kalpitasya divaH ! iti / atredamucyate-*pratikArya saMjJA bhidyante* ityasya 'kAryakaraNasya karmasaMjJAvidhAyakasyopanutasUtrasya dvitIyotpatti vinA- muddizya saMjJAmeda' ityartha iti kathanena 'bhinnAni kAryANyuddizya 'navakAzatvamakSatameveti tadabhiprAya iti spaSTameva pratibhAti / / svarUpato bhinnAH saMjJAH kriyante' ityartha eva bhavatAmabhipretaH, nyAsakRtA'pi pratikAryamiti pratIkamupAdAya "ekasyApi karmaNaH / sa cAkathito'pi pratIyata eva saMjJAna kAryArthatvAt, na tAvatA 5 karaNasya vA kArya kArya pratisaMjJA'bhidhAyikAni sUtrANi bhiyante pUrvapakSiNA zaGkitasya karmatvasya cAritArthena tRtIyayA tadbAghasya 45 ityarthaH" iti sphorayatokta evArthaH pratipipAdayiSito na tu | samAdhAnamAyAti, tatazca tatsamAdhAnArthamupAttasyAsya nyAyasya prAcAM vRttigranthe gRhItaM karaNaM cetyasya vyAkhyAdvayAdikam | vaiyarthyameva syAt , kizca karmatvasya mukhya prayojanaM dvitIyAvidhAsUtrabhedena virodhAbhAvAdikaM ca / yadi hi sUtrabhedena virodhAbhAvaH / nameveti tadevoddizya karmatvaM vihitamityapi kathanaM nirmUlameva, syAt tarhi svata eva bhinnAnAM sUtrANAM kadA'pi virodho na karmatvanimittakeSu kAryeSu gauNamukhyatAnirNAyakapramANAbhAvAt , 10 syAt / gRhasyAntarA bhittiprakSepAdinA sapatnIdvayavirodhAbhAva- | tatazca yAvanti tatsaMjJAkAryANi tAvanti saMjJAbhidhAyakavaca-50 dRSTAntazcAsiddha eveti pratipAditaM vRttAvapi / kiJcoktarItyA | nAnItyekasyA api saMjJAyA bhinnabhinnakAryArthatvena bhinna bhinnatayA *saMjJA na saMjJAntarabAdhikA* *pratikArya saMzA bhidyante* iti vidhAnamityevArthaH zreyAnityalamanayA prsktaanuprsktyaa| tadayanyAyayoH prakRte'bhimataphalasAdhakatve samAne'pi na pratipAdyA-! matra niSkarSaH-*saMjJA na saMjJAntarabAdhikA* iti nyAyasya rthasya sAdRzyam, bRhadvattau samAnaphalakasaMjJAdayasya bAdhyabAdhaka- saMjJAnAM svabhAvato bAdhya-bAdhakatvAbhAvamAtre tAtparyam / kArya15 bhAvasattvasya prathamaM pratipAditatvena tasyArthasyaiva matAntareNa | dvArA virodhe tu bAdhya-bAdhakabhAvo bhavatyeva, tadeva ca *pratikArya 55 *pratikArya0* iti nyAyena samarthanasya spaSTata evaM prakRtanyAya- saMjJAbhidyante * iti nyAyena matena vA samarthyate / dhvnitshcaayprtikuultvaat| evaM prAcAM nyAyasaMgrahIyanyAse vRtyuktavyAkhyAnasya | martho mahAbhASye "AkaDArAdekA saMjJA" [pA. sU. 1.4. nyAsAnusAritvamityapi kathanaM pratyuktameva / kiJca tatra khamatAnu- 1.] iti sUtre pUrvapradarzitA-pradarzyamAnabhASyAbhyAM kaiyaTAdi sAriNI yA vyAkhyA pradarzitA sA'pi na bRhadvRttipranyAzayamanu- | bhizcAyamarthaH sphuTIkRtaH / tatraiva sUtre 'AkaDArAt'-"kaDArA: 20 gacchati, tathA hi-tatrayo granthaH-"saralAcanA tu anyApi | karmadhAraye" [pA. sU0 2. 2. 38.] ityataH prAgekasyaikaiva 60 vyAkhyA'sti, tathA hi-vRkSa prati vidyotate vidyudityatravadatra | saMjJeti niyamapakSaH, etadantare saMjJAviSaye paraM kAryaM bhavatIti pratizabdo lakSaNArthe, tato'yamarthaH-kArya lakSyIkRtya tAvat parakAryavidhipakSo veti vicAraprasaGge ekA saMjJeti pakSe "divaH bhinnabhinnAH saMjJAH kriynte| ayaM bhAvaH-ekasyaivAnyAnyasaMjJA karma ca" [pA0 sU0 1. 4. 43.] iti divaH karaNasya karma yat kriyante tat tatsaMjJAhetukAnyAnyakAryakaraNArthameva, yathA | saMjJAvidhAyakasUtre 'cakAraH' samAvezArtha kartavyo bhavatIti doSa26 vArizabde ikArasya svarasaMjJAsadbhAvAda vArINAmityatra "hadiha- pratipAdanAyetthamuktam-"sAdhakatamaM karaNam" [pA0 sU0 1.65 kharasyA." [1. 3. 31.] iti dve rUpe bhAbhUtAm, tatrAI- | 4. 42.1 "divaH karma ca" [pA0 sU0 1. 4. 43.] iti kharasyeti varjanAt; hasvasaMjJAsadbhAvAca "havApazca" [1.4.. cakAraH kartavyaH / akriyamANe hi cakAre'navakAzA karmasaMjJA 32.] ityanenAmo nAm , samAnasaMjJAsadbhAvAcca "dIqa nAmya-! karaNasaMjJAM bAdheta / paravacane hi niyamAnupapattarubhayasaMjJAbhAvaH, tisR0" [1. 4. 48.] ityanena dIrghaH, nAmisaMjJAsadbhAvAcca yasya punaH paraM kAryatvaM niyamAnupapattestasyobhayoH saMjJayorbhAvaH 30'he vaare| he vaari|' ityatra "nAmino luga vA" [1.4.61.] siddhaH / katham ? pUrvA tasya karmasaMjJA, parA karaNasaMjJA / katham ? 70 ityanenAmachyasya lumvikalpa ityAdi / yadi tu anyAnyasaMjJA- / evaM sa vakSyati-"divaH sAdhakatamaM karma' tataH "karaNam" hetukamanyAnyakArya cikIrSitaM na sidhyet tarhi kimarthamanyAnya- karaNasaMjJaM ca bhavati sAdhakatamam / diva iti nivRttam / tatrAsaMjJAH kriyante ?, tato'trApyakSAn dIvyatItyatra dvitIyAntaprayogo rambhasAmarthyAt karmasaMjJA, paratvAca karaNasaMjJA" iti / asya yadi na syAdeva, kintu spardhe paratvAt tRtIyAntaprayoga eva yadi bhASyasyAzayaH kaiyaTenetthaM sphoritaH-"akSairdevayate devadatto yajJadatte35 syAt tadA "karaNaM ca" [2. 2. 19.] iti sUtreNa divaH ! netyatrobhayoH karma-karaNasaMjJayoH samAveza iSTa iti tadarthaM cakAraH15 karaNasya sarvatra karma-karaNasaMjJAdvayaM kimarthamAcAryaH kuryAt ?, ataH / sUtre paThanIyaH / ++++ yadyevamakSAn dIvyatIti dvitIyAsArvatrikasya karma-karaNasaMjJAdvayasya vidhAnAdevaM jJAyate-karaNa- / prayogo na syAt, tRtIyayA paratvAd bAdhitatvAt , vibhaktidvayaM saMjJAhetukatRtIyAvadekavAraM karmasaMjJAhetukA'kSAn dIvyatIti dvitI- ceSyate / karmasaMjJA ca sAvakAzA'karmakavyapadezavyAvRtyarthatvAt , yA'pi syAdeva, na tu spardhe paratyahetukastRtIyayA bAdha eva / karaNasaMjJA'pi 'devanA akSAH' iti lyuDA [ anaDA] / 40 syAt , karmasaMjJAvidhAnasya dvitIyAbhavanasyeva mukhyaprayojanavAda" | avAhaH-kAryakAla saMjJA-paribhASamiti pakSo'trAzrIyate, tena 80
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 27,28 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / 159 -worrurrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrraiminar "karmaNi dvitIyA" ityatra kArye yat karmasaMjJAyA upasthAnaM sApekSamasamarthama* // 28 // 40 tadanakkAzamiti dvitIyA bhaviSyati / akSANAM devitetyAdau tu si0-"samarthaH padavidhiH" [7. 4. 112.] iti / kRtprayoge SaSThayA dvitIyA'pavAdatvAdu bAdhyate, tRtIyA tu para- paribhASAsUtreNa sarvo'pi padasambandhI vidhiH samarthAzritaHtvAt" iti / anena kaiyaTagranthena "karaNa ca" [2.2.19.] 'samarthapadAzrita iti bodhitam / samarthatvaM ca sAmarthyavatvam, iti sUtrastho vRhadattigranthaH samAnArtha eva / yaH kila pANi- sAmarthya ca dvividham-dhyapekSA ekArthIbhAvazca / tatra pRthaganIyAnAM *kAryakAla saMjJA-paribhASam iti pakSaH sa evarthAnAM padAnAmAkAGkAvazAt parasparasambandho vyapekSA / yatra 45 'pratikArya saMjJA bhidyante' ityevaMrUpaparamatatvenoddiSTaH, tatazcaita- padAnyupasarjanIbhUtasvArthAni nivRttasvArthAni yA pradhAnArthI kaiyaToktarItyaiva tatralApi vyaakhyaa'vgntvyaa| nAgezabhaTTastvatra ! pAdAnAd yarthAnyarthAntarAbhidhAyIni vA sa ekA bhAvaH / vizeSamAha, tathA hi-kecit tu-"sAdhakatamagatakarmatvazaktibodhe. tatra vAkye vyapekSA sAmarthya, samAse ekA bhAva iti 10skSAn dIvyatIti prayoge dRDhataraM mAna cintyam , kAryakAlapakSe'pi sAmAnyato vivekaH / sarvaca padasambandhikAryametadanyatara paratvAt tRtIyayA bAdhe nyAyye tadanupasthitereva nyAyyatvAt , ! sAmarthyavatpadAzritamiti pribhaassaarthH| tatra vyapekSAsAmarthyavataH 60 kica tatra phalAzrayatvavivakSayA karturiti [ "karturIpsitatamaM karma" samudAyasyAntargatayoH padayoH samAsAdividhiH prAmoti, yathApA0 sU. 1.4, 49.] karmatvaM, na ca tadA karaNatvamiti na 'Rddhasya rAjJaH puruSaH, mahat kaSTaM zritaH' ityanayoH samudAya doSaH / kiJca "kriti ca" [pA0 sU0 1.1.5.] iti , yor2yApekSAsAmarthyena samarthatvAt tadantargatayo rAja-puruSapadayoH 15sUtrasthayaTarItyA yathoddezapakSe'pi pradhAnAnurodhena khAtmabheda- | kaSTa-zritapadayozca samarthavAnapAyAt samAsaH syAditi 'Rddhasya kalpanasya tulyatayA viziSya 'kAryakAlapakSe' ityuktirsNgtaa| rAjapuruSaH, mahat kaSTAzritaH' iti prayogaprasaGga iti tadvAraNAya 15 kica kAryakAlapakSe'yAdibhyaH paraiva pragRhyasaMheti "adaso mAd" 'nyAyo'yamAzrIyate-*sApekSamasamartham iti / apekSA[pA0 sU0 1.1. 12.] iti sUtrasthabhASyoktarItyA "apA- i padAntarasambandhAkAGkA, tayA saha vidyata iti sApekSam, dAnamuttarANi kArakANi bAdhante, gAM dogdhi payaH" ityatratya-tathAbhUtaM ca padam , asamartham-sAmarthyarahitaM bhavatIti tasya 20bhASAsanaterAkaDArasthasaMjJAnAM yathoddezapakSatvameveti ca taduktya-na padavidhiyogyatvam / ayamAzayaH-vRttau niviSTena hi padena satirityAhaH" iti / ayamAzayaH-akSaniSThA karmatvazaktiranyA pradhAnArthavizeSaNIbhUtasvArthopasthApakena bhavitavyam , yacca pada 60 karaNatvazaktiranyA, tatra yadyapi divaH sAdhakatamasya saMjJAdvayamapi padAntaramapekSate svavizeSaNAya tacca svayameva prAdhAnyamanuzAstreNa bodhitaM tathApi tattadvibhaktisamabhivyAhAre tattacchakti- brabhUSatIriti kathaM tat pradhAnArtha svArtha samarpayaditi tasya bodha eva, tathA ca akSAn dIvyatIti prayoge'kSeSu sadapi svasamabhivyAhRtapadAntareNAsAmaya spaSTameva / tathA ca 25 sAdhakatamatvaM [karaNatvaM ] na bhAsate, api tu kriyAjanyaphalA- nyAyataH-aucityAt siddho'yamartha iti nAtra jJApakApekSA / zrayatvarUpaM karmatvameva bhAsate / itthaM ca yAdRzArthabubodhiSayA / IdRzeSu prayogeSu samAsAbhAvAya yatnAkaraNametanyAyajJApaka-65 prayogastadarthavAcakavibhaktarevotpattiAcyA / kaiyaToktakAryakAla- miti tu na yuktamiti pUrvamapi bahuzaH pradarzitameva / "samarthaH pakSAzrayaNenaitat samAdhAnaM ca na sAdhu, yato yathoddezapakSe'pi padavidhiH" [7. 4. 192.] ityasyaivAyaM prapaJca iti prAJcaH / vidhisUtrAnurodhena saMjJAsUtrANAmAtmabhedakalpanasya tairuktatvAt vastutastu tayA paribhASayA sahAsya nyAyasya kaH sambandhaH? 30tatkAryArtha kalpitasya tasya saMjJAsUtrasya tarakAryApravRttAvanavakA- 'na ko'pi, yatra vyapekSayA sAmarthya siddhameva tatraivAvayave'sAma zatvasya sAmyAt / tathA ca yatra paratvA dinA bAdho'vatarati ryasya bodhakatvAdasya nyAyasya tato bhinna viSayatvAt / atra 10 tatra taistadviSayasya saMjJAsUtrasyAtmabhedakalpanAbhAva eva khiikriyte|' sUtre bRhadvattau ca vyapekSakA bhAvasAmarthyayobhaidapradarzanAvasare tathA ca nAnayoH pakSayostra viSaye ko'pi bhedaH / kica prathamA-vyapekSAyAM vizeSaNayogo bhavati, ekArthIbhAve na bhavatIti dhyAyacaturthapAdaprathamasUtrAdArabhya dvitIyAdhyAyadvitIyapAdasaptatriMza-pradarzanenavezeSu 'paddhasya rAjJaH puruSaH' ityAdiSu samAsAbhAvaH sUcitaH, tatra ca mAnatvena mahAbhASyoktaM vArtikamuktam, 35 sUtraparyantaM taiH 'AkaDAram' ityurayate, tatra ca yathoddezapakSa tathA hi-'nanu ca rAjJaH puruSamAnayetyukte yo'rtha AnIyate sa75 eveti kaiyaTena khayameva svIkRtatvoktyA saha virodho'pi sphuTa eva rAjapuruSamAnayetyukte'pyAnIyate tat ko'tra vyapekSekArthIeva / evaM ca cakAreNa saMzAdvayasamAveza eva yukto'rthatantrA vA bhAjayoniyoga ucyate-jAvitoSo vyaktAbhidhAnamapasarjanavyavasthehAzrayaNIyeti nAgezAzayaH / khamate'pi cakAreNa saMjJA-vizeSaNa cayogazceti" iti bAkya-samAsayo damapakSipya dvayasamAveza eva bRhadvattAyukta ityalamadhikeneti // 27 // upasarjanavizeSaNAMzavyAkhyAnamagre pradarzitam, tathA hi-"tathA
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 28] vAkye upasarjanavizeSaNaM bhavati avasya rAjJaH puruSaH, samAse tAtparyam , evaM tatpuruSAdAvekaM padamupasarjanIbhUta svArtha, bahuvrIhI 40 na bhavati-rAjapuruSaH / yathAhuH--"savizeSaNAnAM vRttina, dvandve ca padadvayamapi tathA / tathA ceyamajahatvArthA vRttiriti vRttasya ca vizeSaNaM na prayujyate / " iti, vizeSaNayoge hi kathyate / jahatsvArthAmabhipretyAha-nivRttasvArthAnIti, jahati khaM sApekSatvenAgamakatvAt sAmarthya na bhavatIti" / anena granthena ! khamartha padAni yasyAmityarthAt tatra svArthopasthApakatvAbhAvAnni5 vyapekSekArthIbhAvasAmarthyayorayaM vizeSo yat-dhyapekSAyAmeka- / vRttaH svArthoM yeSAM tAnItyarthaH / ubhayasAdhAraNa hetumAha-pradhAdezasya samAsavRttina bhavati gamakatvAbhAvAt , ekArthIbhAve nArthopAdAnAditi / ajahatsvArthApa-pradhAnArthena khopasthiti-45 ca samAsavRttiriti / kvacit sati gamakatve pradhAnasya / kAle evopasarjanapadArthasya vizeSaNatayopAdAnAdityarthaH, jahavizeSaNasApekSatve'pi samAso bhavatIti pareNa nyAyena sUca- svArthApakSe ca pradhAnena padena tadarthasyApyupAdAnAdityarthaH / yiSyate, kvacicApradhAnasyA'pi nityasApekSasya vRttirbhavati, | bahuvrIhisamAse tu pradhAnaM padaM samudAya iti bodhyam , evaM 10 yathA-devadattasya dAsabhAryetyAdau, atra hi devadattasya yo / dvande'pi pradhAna padaM samudAya eva, tadarthena sAhityena svavizeSaNadAsastasya bhAyeti pratItedAsasya devadattasApekSatve'pi nitya- tayA samAsAntargatapadArthasyopAdAnAdupasarjanIbhUtasvArthAni, yadvA 50 sApekSeSu bRtyantargatapadenApi sambandhasyAnujJAtatvena samAso | vizeSyasAhityArthopasthApakatayA pradhAnena samudAyenaiva samAsAntabhavatIti nAyamaikAntiko nyAyaH-*sApekSamasamartham iti / rgatapadArthasyA yupAdAnA nivRttakhArthAni veti, samAhAretaretarayoprapaJcitaM vivaraNe // 28 // gayorubhayorapi sAhityaM vizeSyam , Adhe'nubhRtAvayavabhedam , an----.............. m mmmonitor antya samudbhUtAvayavabhedamityeva tayoH [ samAhAretaretarayogayoH] 15 *sApekSamasamartham // 28 // bheda iti bodhyam / atra kaiyaTe-dvayarthAnItyasya sthAne vyarthAnIti 55 ta0-padavidhInAM-padasambandhinA kAryANAM, padAt pade pAThaH samupalabhyate, sa evaM ca nAgezenApi gRhItaH, tasya ca padasya padayoH padAnAM vA sambandhinAM vidhInA, samarthatva-samartha- | sannidhAnAnivRttavArthAnIti jahatsvArthApakSeNa saha sambandhaH, padAzritatvaM paribhASayA sUcitamAcAryaiH "samarthaH padavidhiH" [5. tatra hi padAnAM pratyekamartharAhityAt / tathA ca jahatvArthApakSe 4. 122.] iti / tatra padavidhayazca parigaNitA bRhadvRttau-samAsa- arthAntarAbhidhAyInItyasyArthAntarAnvitasvArthAbhidhAyInItyarthaH, 20 nAmadhAtu-kRt-taddhitopapadavibhakti-yuSmadAsmadAdezatarUpa iti / pratyekazaktisahakRtasamudAyazatyA viziSTArthapratipAdakAnIti 60 tathA ca yatrAnyapadApekSA kenApi rUpeNa bhavati sa sarvo vidhiriha bhAvaH / padAnIti bahuvacanaM bahupadaviSayabahuvrIhi-dvandvAdisaMgrapadavidhiH, sa ca vyapekSAmekArthIbhAvarUpaM ca sAmarthyamAzritya hAya / 'dvayarthAni' iti bRhadvRttigRhItapAThapakSe ca jahatvArthapakSe bhavati / udAharaNAni cAsya bRhadRttigranthe prapaJcitAnyeveti tata eva dvayarthAnIti sambadhyate, tathA ca tatra khArthena saha samudAyArthaeva samavalokanIyAni / vyapekSakA bhAnayoH svarUpanirUpaNagarbha rUpapradhAnArthopasthApakAnItyarthaH / arthAntarAbhidhAyInIti ca sAdhutvAnvAkhyAnavAkyamevaM kalpitaM tatraiva-"atra vyapekSAyAM samAsArtharUpasya skhapadArthabhinnasyArthasyAbhidhAyakAnItyarthaH / IdRza-65 sambaddhArthaH samprekSitArtho vA padavidhiH sAdhurbhavati / ekArthI- | sAmarthyadvayasahitasya padasya padayoH padAnAM vA yo vidhirbhavati sa bhAve tu vigrahavAkyArthAbhidhAne yaH zaktaH saGgatArthaH saMsRSTArtho / sarvastadgataM sAmarthyamAzrityaiva bhavati, asamarthAnAM padAntaraiH saha vA padavidhiH sa sAdhurbhavati, atra padAni upasarjanIbhUtasvArthAni | sambaddhamasAmarthyAt / itthaM ca yatra samudAye sAmadhya vidyamAnanivRttavArthAni vA, pradhAnArthopAdAnAd dvayarthAni arthAntarAbhi- mapi tadavayave na bhavati, tasya samudAyaniSThatvAt ; yatra kA 30 dhAyIni vA bhavanti" iti / atra sambaddhArtha ityasya sambaddho bRtyantargatatayA grahItumabhilaSyamANaM padaM tadanantargatapadena saha 70 jhaTityevAnvitaH padAnAmarthaH [pratItiviSayaH ] yatra sa ityarthaH, | sambaddha tatrAsAmarthyameva svIkriyate, tAdRzapadasya padayorvA gamasaMprekSitArtha ityasya saMprekSayA kaSTakalpanayA saMjAtaH pratItipatha- | katvAbhAvAt , sa evArtho'nena nyAyena prakaTIkriyate / evaM mavarUDho'rthoM yatra sa ityarthaH / tathA ca kliSTakAvyAdAvapi yoja- cAyaM nyAyaH sApekSapadasya gamakatvAbhAvamUlakamevAsAmarthyamAheti nayA'rthAnAM sambandhaH pratIyata eveti tatrApi vyapekSA sAmarthya nAmRtArthaH, atazca nAtra jJApakApekSeti vRttau niveditameva / 35 svIkriyate / ekArthIbhAve ca-saMgatArtha ityasyAnyapadopasthitArtha- "samarthaH padavidhiH" [7. 4. 122.] iti paribhASAprapaJcatva-75 syApi yatra gatArthatvamityarthaH, saMsRSTArtha ityasya militArtha ityrthH|| mapyasya vRttAvandya tyaktam, paribhASAprapaJcatvamasya tadA syAd ayamevo cArtho vivRtaH-atra ca padAnItyAdinA vAkyena, yadi paribhASAbodhyArthasyaiva prakArAntareNAvAntarabhedena bA'tra atra ekArthIbhAve sAmarthya padAni upasarjanIbhUtasvArthAni-itara- carcA syAt, kintu nAsti tat / tayA hi paribhASayA padavizeSaNIbhUtasvArthopasthApakAni, na tu pRthaka svArthopasthApakAnIti vidhInAM samarthAzritatvaM bodhitam , ayaM ca nyAyaH sApekSasyA
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 28 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / sAmarthya bodhayati / tathA ca gamakatvAbhAvamUlaka sApekSe'sA- | dhyate, vihAya vishessvcnm| sambadhyamAnasUtre ekatvasya vivakSaya marthyam , yatra ca sApekSatve'pi gamakatvaM tiSThati tatra sAmarthya ekameva syAdyantamekena syAdyantena samasyate iti svIkRtya bahUnA miti sa evArthaH pareNa nyAyena prakAzyate / dhvanitaM cAsya samAsAbhAvaH samarthyate; tadapi nocitam-sUtrANAM jAtipakSAnyAyasya gamakatvAbhAvamUlakatvaM "samarthaH padavidhiH" [pA. sU. zrayaNena pravRtteH svIkArAt syAdyantajAtiparatayA tatsUtrasthAneka 52. 1.1.] iti sUtre mahAbhASye, tatrAsya sUtrasya prayojana- / syAdhantAnAM samAse bAdhakAbhAvAt / yathA ca nAno vidhIyamAnaH 45 varNanAvasare 'pazya devadatta ! kRSNaM, zrito viSNumitro gurukulam' / pratyayo naikasmAdeva nAmro vidhIyate, api tu pratyeka bahubhyo'pi iti vAkyadvayamadhye sthitayoH kRSNa-zritazabdayoH, evamanyatrApi | nAmabhyastathA bahUnAmapi syAdyantAnAM samAso bhaviSyati, yathA sAmarthyAbhAve samAsavyAvRtti tatprayojanatvena pradarya-"athavA 'na brAhmaNaM hanyAt' ityAdau / atrocyate-jAte. pratyeka parikriyamANe'pi samarthagrahaNe iha kasmAnna bhavati-mahatkaSTaM zrita | samAptatvAnnAmasamudAyAd yathA na pratyayotpattiH kintu pratyekA10 iti ?, na vA bhavati-mahAkaSTazrita iti ?, bhavati, yadaitadnAna eva, evaM syAdyantasamudAyasya syAdyantasamudAyena na samA- 50 vAkyaM bhavati-mahat kaSTaM mahAkaSTaM, mahAkaSTaM zrito mahAkaSTa- so'pi tu pratyekaM syAdyantasyaiveti bahUnAM samAso'tra [mahat kaSTaM zrita iti / yadA tvetad vAkyaM bhavati-mahat kaSTaM zrita iti tadA zrita ityarthe ] na bhavati / ayaM bhAva:-yathA khAGgatva-janapadana bhavitavyam / tadA ca prANoti, tadA kasmAnna bhavati !, kasya vAdeH pratyekaM parisamApyA svAGgasamudAya-janapadasamudAyayone kasmAna bhavati, kiM dvayoH, Ahokhid bahUnAm / bahUnAM kasmAnna | svAGga-janapadagrahaNena grahaNaM tathA prakRte'pi sthAdhantasamudAyasya 15 bhavati ? "sup supA" [pA0 sU0 2. 1. 4.] iti vartate / na syAdyantatvena grahaNamiti, nanvevaM dvayoreva [kaSTa-zritayoH] nanu ca bho AkRtau zAstrANi pravarttante, tadyathA "prAtipadikAt" | kasmAna samAso bhavati ?, tatrottaram-asAmarthyAditi / [pA. sU. 4. 1.1.] iti vartamAne'nyasmAccAnyasmAcca sAmarthyAbhAvazcAtra kathamiti prazna-'sApekSamasamartha bhavati' ityuprAtipadikAdutpattirbhavati / satyamevametat / AkRtistu pratyeka | taram , sApekSasyAsamarthatve yuktizca pUrvamupapAditaiva / atha sAyeparisamApyate, na samudAye, yAvatyetat parisamApyate prAtipadi- kSasyAsamarthatve doSAH pradarzitAH, yathA-'rAjapuruSo darzanIyaH' 20 kAditi tAvata utpattyA bhavitavyam , pratyekaM caitat parisamA- | ityatra darzanIyapadena vizeSyamANasya puruSasyAsAmarthyAt samAsolI pyate, na smudaaye| evamihApi yAvatyetat parisamApyate sup | na syAditi / tatra ca pradhAnasya sApekSatve'pi sAmarthyamiti supeti tAvataH samAsena bhavitavyam , dvayozcaitat parisamApyate | svIkRtam, tatra yuktiruktA kaiyaTena-prAdhAnyAdevAnekenopakArana bahuSu / dvayostahi kasmAnna bhavati? asAmarthyAt / kathama- | keNopakAryatvAvirodhAditi / bhatra cAdhikamagrimanyAyavyAkhyAsAmarthyam ? sApekSamasamartha bhavatIti / yadi sApekSamasamartha ! vasare varNayiSyate 1 ante cApradhAnasyApi sApekSatve 'devadattasya 25 bhavatItyucyate 'rAjapuruSo'bhirUpo rAjapuruSo darzanIyaH' aba na / gurukulam , devadattasya dAsabhAyo' ityAdI samAsamudAhRtya prakRta prApnoti / naiSa doSaH pradhAnamatra sApekSam , bhavati ca pradhAnasya nyAyasya gamakatvAbhAvamUlakatvavarNanena yatra gamakatvaM tatra sAmarthya, . sApekSasyApi samAsaH // " iti / etAvato granthasyAyamAzayaH- yatra na gamakatvaM tatra na sAmarthyamiti vyavasthAmAzritya 'sApekSa'mahat kaSTaM zritaH' ityarthe'tra zravaNakriyayA sAmarthya sadbhAvAt | masamartha bhavati' iti khaNDitam / tatazca 'mahat kaSTaM zritaH' samAsaH prApnoti, tathA ca kaSTha-zritayoH samAse 'mahatkaSTazritaH' ityatra samAsaH kuto neti zaGkA punarutthitA tadartha vArttikakRto30 iti trayANAmapi padAnAM samAse uttarapade vidhIyamAnasyAttvasya | ktam "savizeSaNAnAM vRttine, vRttasya ca vizeSaNayogo na,70 madhyamapade pare'bhAvAnmahatkaSTazrita ityeva rUpam / yadyapi 'mahA-! aguruputrAdInAm" iti / tathA ca 'kaSTa' zabdasya mahaditi kaSTazritaH' iti rUpamapi bhavatyeva samastam, tathApi tatra pUrva / vizeSaNasahitatvena na vRttiH, vRttasya samAsAdivRttigatasya cApradhA. mahacchabdasya kaSTazabdena samAse tataH zritazabdena samAsa iti nanasya rAjAderRddhasyetyAdinA vizeSaNena sambandhAbhAvazca siddhaH, 'mahat kaSTaM zritaH' iti vigrahavAkyArthAbhidhAne tat samartham / | devadattasya guruputraH, devadattasya dAsabhAryA' ityAdivyAvRttaye'guru35 tathA cAtrAthai samAsaH kuto neti praznaH, tatra pratyAkSipyate-kimatra putrAdInAmityuktam / bhASyakRtA ca tadagamakatvAditi hetunA bhavatA dvayoH samAsazcodyate'thavA trayANAmapi tatredamAha- khaNDitam, tathA hi-"tat tarhi vaktavyaM-savizeSaNAnAM vRttirna, dvayorapi zritApekSayA karmatvamiti trayANAmapi sAmarthyasadbhAvAt / vRttasya ca vizeSaNaM na prayujyate, aguruputrAdInAmiti ? na trayANAmapi samAsaH syAditi / atha yadi-"supa supA" pA0 / vaktavyam , vRttistahiM kasmAnna bhavati? agamakatvAt / iha sU0 2.1.4.] iti syAdyantaH syAdyantena samasyate ityarthaH / samAnArthena vAkyena bhavitavyaM samAsena ca, yazcaihArthoM vAkyena 40 bodhakaM sAmAnyasUtrametat sarvasamAsavidhAyakeSu sUtreSu prAyaH samba- / gamyate-mahat kaSTaM zrita iti, nAsau jAtucit samAsena gamyate 80 21 nyAyasamu.
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyau 28-29] marwana mahatkaSTazrita iti, etasmAddhatobUMmaH-agamakatvAditi, na | prAptam , akiJcitkurvANamityAdau kizcidakurvANam , mASamaharamANaM brUmaH-apazabdaH syAditi / yatra ca gamako bhavati bhavati tatra | gAdhAdanutsRSTamityAdikrameNa gamakatvasya dRSTatvAt , tadvAraNAya vRttiH, tadyathA-devadattasya gurukula, devadattasya guruputro devadattasya | 'samartha'grahaNaM sArthakramiti, tadapi nocitam / asUryampazyAni daasbhaayeti|" iti / ayamAzayaH-savizeSAnAM vRttyabhAvo, vRttasya mukhAnItyAdi-katipayAsamarthasamAsAnAM sAdhutvasya zAstrakRtAmapi 5ca vizeSaNayogAbhAvaH, guruputrAdInAM vRttAnAmapi vizeSaNayoga- sammatatvena teSAmeva sAdhutvaM nAnyeSAmityevaM niyamAya "suDanapuMsa-45 ceti sarvo'pyoM nyAyasiddha eveti tadartha na kimapi cacanamanu-| kasya" [pA. sU. 1. 1. 43 ] ityatra prasajyapratiSedhena STheyam / ayaM ca sarvo'rtho gamakatvAgamakatvAbhAvamUlaka eva, vAkye- | vyAkhyAna syoktatvAt tatazca tadanyeSAmasAdhutvamapi tenaiva labdhanArthasyAbhidhAne prApte tadarthe samAsasya sAdhutvamanvAcakSANaM zAstra | miti nArtho'nayA paribhASayeti / tatparibhASAbhAve ca tadupa tasya samAnArthatvamapyAkSipatyeva, mahat kaSTa zritaH' iti vAkyena kArakasyAsya nyAyasyApi nAtiprayojanIyatvamiti dhvanitameve10 ca yanmahattvaviziSTakaSTakarmakaM zrayaNaM pratIyate tat 'mahatUkaSTazritaH', tyalam / / 28 // 50 ityanema samAsena na pratyAyayituM zakyate, tena hi yaH kaSTa zritaH sa mahat karma karotItyAdi pratIyeta, kriyAvizeSaNaM vA *pradhAnasya tu sApekSatve'pi mahattvaM pratIyeta, na tu kaSTavizeSaNam , kaSTasya samAsarUpapadArthaka samAsa:* // 29 // dezatvena 'padArthaH padArthenAnveti na tu padArthakadezena' iti si0-tuzabdaH pUrvanyAyAdasya vailakSaNyaM dyotayati, 15 vyutpattyanusAraM mahattvasya tatrAnvayAsambhavAt / tathA ca samAse pUrvanyAyena hi sAmAnyata eva sApekSasyAsamarthatvakathanena tasya satyagamakatvameva samAsAbhAve hetu sAmarthya na vA'pazabdatvA- samAsAbhAvo'pyuktaprAya eva / ayaM ca tasya nyAyasyApradhAna-55 pattiH / loke prayujyamAnasya hi sAdhutvamasAdhutvaM vA vicAryate- | viSayatAM dyotayati tuzabdena, pradhAnaM ca prakRtadhAtUpAtayathA gauH sAdhurgAvyAditi / mahatkaSTazrita ityayaM mahat kaSTaM byApArAzrayatvenopAttaM, tasya, sApekSatve'pi svavizeSaNena zrita ityetadvAkyArthe na prayujyate, prayuktAnAM cedamanvAkhyAnam , sambandhamabhilaSyatyapi samAso bhavatyeveti nyAyArthaH / anna ca ato nAna samAso bhvissyti| devadattasya guruputra ityAdau tu deva- yadyapi gamakatvameva hetustathA'pi jJApakamapi dRzyate / taca dattasya guroH putra iti vAkyena yo'rthaH pratIyate sa eva samA- "upameyaM vyAghrAdyaiH sAmyAnuktI" [3. 1. 102.] iti 60 sena pratIyata iti tatra gamakatvena samAso bhavatIti / itthamagama- | sUne 'sAmyAnukto' iti kathanam , taddhi 'puruSo vyAghra iva katvamUlakamevAsAmarthyamiti tatra vyavahriyate, na tu sApekSatvasAmA- zUraH' ityAdau puruSa-vyAghrazabdayoH samAsAbhAvArthamupAttam , nyena, sApekSatvasyAsAmarthyAnAdhAyakatvAditi samudito'rthaH / tataH anena hi sUtreNa 'puruSavyAghra' ityAdau samAsa iSyate, tatra 25 zayate-"yadyagamakatvaM hetuH, nArthaH samarthagrahaNena, ihApi bhAryA vyAghrapadasya svasadRze lakSaNayA vyAghrapadaM vyAghrasadRzArthakam , rAjJaH puruSo devadattasya' iti yo'yoM vAkyena gamyate nAsau jAtu- tathA ca puruSo vyAna iveti tadarthaH, atra hi puruSa-vyAghrayoH 65 cit samAsena gamyate-bhAryA rAjapuruSo devadattasyeti, tasmA- | sAmAnyadharmasya kasyacidanuktiriti samAlo bhavati / yatra ca . nArthaH samarthagrahaNena / idaM tarhi prayojanam / ayamastyasamartha- sAmAnyadharmasyoktirbhavati tatra samAso neSTaH, yathA-puruSo samAso nasamAso gamakaH, tasya sAdhutvaM mA bhUta-akizci- vyAghra iva zUra iti, atra hi puruSe vyAghra ca sAmAnyatayA 30tkurvANam , amASa haramANam , agAdhAdutsRSTam' iti / eta- | vidyamAnasya zUratvasya vAcakaH zUrazabda uktaH, atra samAsAdapi nAsti prayojanam / avazya kasyacinnasamAsasyAsamarthasya | bhAvArthamupAdIyamAnaM 'sAmyAnuktau iti padaM sati pUrvasmin 70 sAdhutvaM vaktavyam-asUryampazyAni mukhAni, apunargeyAH zlokAH, nyAyena samAsAprAsyA vyarthameva, ana vizeSyasya [pradhAnasya] azrAddhabhojI brAhmaNaH' iti / ayamAzayaH-yadi gamakatvameva | puruSasya 'zUra' iti vizeSaNApekSatvenAsAmarthyAt samAsAsvRttiprayojakaM tarhi "samarthaH padavidhiH" [7. 4. 112] iti / prAptiriti samAsavAraNArtha tadanarthakam , taccemaM nyAyaM jJApayati, paribhASayA padavidhInAM samarthAzritatvaM kimityAdhIyate, yatra cAsA- | jJApite cAsmin pradhAnabhUtasya puruSasya sApekSatve'pi samAsaH marthya tatra vAkyArthasya samAsAdinA'gamanAdeva samAsAdyabhAvo ' syAditi tadvAraNAya sAmyAnuktAviti padaM sArthakam / phalaM ca 75 bhaviSyati, tathA ceyaM paribhASaiva vyarthA / yadi cAsamarthana samA- | | 'rAjapuruSo'sti darzanIyaH' ityAdI pradhAnasya puruSasya 'darzasAnAM gamakatvena loke prayujyamAnAnAm 'akiJcitkurvANamityA- | nIya'padArthApekSatve'pi samAso bhavati / pradhAnasyeti kathanAca dInAmasAdhutvabodhanAya samarthagrahaNamityAkhyAyate, yato gAvyAdi- 'Rddhasya rAjJaH puruSaH' ityAdAvapradhAnasya rAjJa Rddhasyeti 40 zabdavadasAdhavo'pi te prayogA loke prayujyante, teSAM ca sAdhutvaM vizeSaNApekSarave na samAsaH / kvacicApradhAnasyApi sApekSasya
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 29] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / samAso bhavati, yathA-devadattasya dAsabhAyeti / atra hi | ca gamakatvameva prakRtanyAyamUlamityAdhIyate tadA 'rAjJo bhAryA-40 devadattasya yo dAsastasya bhAryeti pratItedAsasthApradhAnasya yAzca puruSaH' iti vAkyArthe rAjapuruSo bhAryAthA ityasya samAsadevadattasyeti vizeSaNapadApekSatve'pi samAso bhavatyeva gamaka- syAgamakatvAnna samAsaH / vastutastu-'sAmAnyAnuktau' iti padetvAt / taduktaM "samarthaH padavidhiH" [7. 4. 122.] iti nopAttavizeSaNavijAtIyavizeSaNayogaH pradhAnasya bhavatIti jJApyate 5 sUtracyAkhyAyAM bRhadvattau-"yatra kvacid vizeSaNayoge'pi tathA ca 'puruSo vyAghra iva zUraH' ityatropAtaM vizeSaNaM vyAghra iti gamakatvam, tatra bhavatyeva samAsaH, yathA-devadattasya gurukulaM, vyAghrasadRzArthabodhakam , tadvijAtIyaM vizeSaNaM 'zUraH' iti sAmA- 45 yajJadattasya dAsabhAryA / yadAha--- nyadharmabodhakaM, tena yogaH prApnoti, evaM rAjapuruSo darzanIya itya"sambandhizabdaH sApekSo nityaM sarvaH prvrttte| trApi pradhAnasya puruSasyopAttaM vizeSaNaM rAjasambandhabodhaka rAjJa svArthavat sA vyapekSA hi vRttAvapi na hIyate // " iti iti SaSThayantaM padaM, tadvijAtIyavizeSaNaM ca 'darzanIyaH' iti, 10 vAkyapadIye-'pravartate' ityasya sthAne 'samasyate' iti, | tatsambandho bhavati, 'rAjapuruSo bhAryAyAH' ityatra ca puruSasya 'svArthavat' ityasya sthAne 'vAkyavat iti ca pAThaH / tathA ca vizeSaNaM bhAryArUpaM SaSThyantapopasthApyatvenopAttavizeSaNasajAtIya-50 yA vRttau na sambandhahAnistatra sApekSatve'pi samAso'pradhAna- meveti tadyogo na syAditi na tAdRzaH prayogo bhavati / na kevala sthApi bhavatIti / nyAyazcArya nizcala evaanyenaabaadhymaantvaat| | pradhAnasyaiva sApekSatve'pi samAso yAvadapradhAnasyApi kacit *"kiM hi vacanAna bhavati iti nyAyasyAyaM prapaJca uttara- sApekSasya samAso dRzyate, yathA-devadattasya gurukulam, yajJadattasya 15nyAyazceti prAJcaH, tadvyAkhyAnaM ca teSAm-"vacanamiSTArtha- dAsabhAryA, ityAdi / atra bRhadvattyAdau gamakatvAdeva samAsa pratyAyanaM, tadbhavanAbhavanApekSayaiva hi asyottarasya ca nyAyasyo- ! uktaH / mahAbhASye tu gurukuleti samudAyasyaiva SaSTyantena 35 dAharaNapratyudAharaNeSu samAsasya taddhitIyabhAvapratyayasya ca / sambandhamapekSya sssstththuppaaditaa| yadi ca guruNaiva yogamapekSya SaSThIti bhavanAbhavane saMjAte staH, ityataH kiM hi vacanAdityasyaivArya svIkriyate tarhi sApekSasyA'samarthatvameva na svIkAryamityapyuktam / prapaJca iti" tasyAyamAzayaH-iSTArthapratyAyanAyaiva sarvANi | tathAhi-tatratyo granthaH-"yatra tIpradhAnaM sApekSa bhavati tatra 20 vidhiniSedhavaJcanAni kriyante, na tairnavIna: zabda utpaadyte| vRttirna prApnoti-devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraH, deva tatazceSTArthapratyAyakatve zabdasya tadanukUlameva lakSaNAnAmAzayaH | dattasya dAsabhAyeMti, naiSa doSaH-samudAyApekSAtra SaSThI, sarva guru-60 kalpanIyo na tu tadviruddha iti / tathA ca gamakatvamUlaka kulamapekSate" iti / ayamAzayaH-gurukulAdinA samudAyena evAyamapi nyAya iti paryavasyati / evamuttaro'pi nyAya- samupajanite vyatireke devadattasyeti SaSThI, avayavadvArakazca devastanmUla eveti // 29 // dattasya samudAyena sambandha iti sAmarthyAdavayavamapi vizeSaNaM spRzati / taduktaM vAkyapadIye25 pradhAnasya tu sApekSatve'pi samAsa:* // 29 // "samudAyena sambandho yeSAM gurukulAdinA / ta0-"samarthaH padavidhiH" [7. 4. 122.] iti pari- saMspRzyAvayavA~ste tu yujyante tadvatA saha // " iti / bhASayA padavidhInAM samarthAzritatve bodhite pUrvanyAyena ca sAmA yeSAmarthAnAM gurukulAdirUpasamudAyena sambandhaste'pyarthI nyato'samarthatve sApekSasyokte yatra 'rAjapuruSo'sti darzanIyaH' avayavAn saMspRzya-taiH sambandhamanubhUya tadvatA yujyante iti ityAdau sApekSasyApi samAsaH prayujyate tatra samAso'prAptaH samA samAna / tadarthaH / tathA cAkyavAnAmapi gurvAdInAM devadattena sambandho 30 sasya padavidhitvAt padavidheH samAzritatvAt sApekSasya cAsa labhyate / punaH zaGkate-yatra tarhi na samudAyApekSA SaSThI tatra te 70 marthatvAt , tatra samAsasya sAdhutvabodhanArthamayaM nyAyaH paThyate / vRttirna prApnoti-'kimodanaH zAlInAm saktvADhakamApaNIyAnAm , sAmarthya hi kAryAnumeyam , dAharUpaM kArya dRSTrA vahnau dAhakatvaza kutobhavAn pATaliputrakaH' iti / iha cApi devadattasya gurukulaM, teranumAnavat / yatra samastasyApi vizeSyasya vizeSaNena sambandhaH devadattasya guruputraH, devadattasya dAsabhAryA' iti / yadyeSAM samusamyaktayA pratIyate tatra samAsasya vAkyArthabodhanasAmarthya dRSTrA dAyApekSA SaSThI-syAtanniyogato gamyeta-devadattasya yo gurustasya 35 tatra sAmarthya kalpyata iti tadRdayam / ata eva 'rAjapuruSo putra iti / kiM tarhi ? anyasyApi guruputraH, devadattasya kiMci-75 bhAryAyAH' iti prayogo na bhavati, atra puruSe rAjasambandho dityeSo'rtho gamyeta, yatastu khalu niyogato devadattasya yo bhAryAsambandhazcaitadubhayaM vivakSitam, tatra pradhAnasya puruSasya gurustasya yaH putra ityeSo'rtho gamyate, ato manyAmahe-naiSA bhAryAsambandhasApekSatve'pi rAjJA saha samAsaH syAt , prakRta- ! samudAyApekSA SaSThIti / anyatra khalvapi samarthagrahaNe sApekSasyApi nyAyena pradhAnasya sApekSatve'pi samAsasya bodhitatvAt / yadi / kArya bhavati / kAnyatra ? "isusoH sAmarthya" [pA. sU08.3.
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 29] 44.] brAhmaNasya sarpiSkarotIti, tasmAntacchakyaM vaktuM-sApe- 'saMjJakamiti / samAsAdau vRttivyavahArastu vRtti-vRttimatorabhedokSamasamartha bhavatIti / " iti ayamAzayaH-devadattasya gurukula- ! pacArAt, tatra zabdArthasambandhasya svAbhAvikatvamate ekArthImityAdau kathaJcit samudAyApekSayA SaSThayA upapAdanasambhave'pi | bhAvarUpA vRttilokata ena siddheti na kiJcit tatra vaktavyam / kimodanaH zAlInAmityAdau keSAM zAlInAM kiM kalamAnAM zyAma | ye tu zAstraniSpAyAM vRttiM manyate te zAstravidhAnayogyaM tatsvarUpaM 5 zAlInAM] kiM raktazAlInAmityarthavivakSAyAM samudAyApekSatvA- kimAhuH atrottara - "parArthAbhidhAnaM vRttirityAhuH" iti, parasya 45 sambhavaH, evaM satvADhakamApaNIyAnAmilyatra ApaNIyAnAM | zabdasya yo'rthastasya zabdAntareNAbhidhAnaM yatra sA vRttirityarthaH, vikreyANAM saktanAmAkamityarthasya vivakSayA''paNIyazabdasya yathA rAjapuruSa ityatra rAjazabdena vAkyAvasthAyAmanuktaH saktusApekSatvena samudAyasApekSatvAsaMbhavaH / kuto bhavAn pATali- puruSArtho'bhidhIyate, evaM ca taniSThazabdAntarakaraNakapadArthAbhiputraka ityatra kasmAt pATaliputrAdAgata ityarthasya vivakSayA dhAyakatvaM teSAM khAzrayatvena vRttivyavahAraprayojakaM sAmarthya miti 10 samudAyApekSAyA asambhavo'styeva / kiJca devadattasya guruputra phalitam / taca khArthavizeSaNakapuruSArthopasthitau rAjapadazakti-50 ityAdAvapi samudAyApekSayA SaSThIsvIkAre yo'trArthaH sarvadA jJAnasya sahakAritvAd bodhyam / atrAha-"atha teSAmevaM bruvatAM pratIyate-devadattasya yo gurustasya putra iti, sa niyamena na pratIyeta, | kiM jahatsvArthA vRttirbhavatyAhokhidajahatvArthA bhavati ?, kiM kintu anyasya guruputraH, devadattasya kiJcidanyadityapyarthaH pratIyate / cAtaH?, yadi jahatvArthA vRttiH 'rAjapuruSamAnaya' ityukta tathA ca vivakSitArthasya niyamataH pratItaye tatra sApekSatve'pi puruSamAtrasyAnayanaM prApnoti, 'opagavamAnaya' ityukte'patyamAtra15 sAmarthya vRttizcAbhyupagantavyeti garvapekSayA'tra SaSTI sambandhi-syeti / athAjahatsvArthI vRttiH, ubhayorvidhyamAnakhArthayoddhayo-55 zabdatvA cAtra svArthavadapekSAyA vRttAvapyahAnAd bhavatyeva vRttiH||rdivcnmiti dvivacanaM prAnoti / kA punarvRttiAyyA" iti / taduktaM vAkyapadIye'pi "nityazabdavAdinA mate rAjapuruSAdipadAni 'rAjJaH puruSa' iti "sambandhizabdaH sApekSo nityaM sarvaH smsyte| | vAkyaviSayapadasarUpAvayavAni pade varNavadanarthakopalabhyamAnAvaya vAkyavat sA vyapekSA hi vRttAvapi na hIyate // " iti| | vAni, tatvato niravayavAnyeva kevalamasatyaprakriyAzrayaNena zAstre20 evaM ca sApekSamasamartha bhavatIti na vaktavyam / ata eva ca | gAnvAkhyAyanta iti teSAM mate padAnAmarthasyaivAbhAvAt tatra 60 brAhmaNasya sarpiskarotItyAdI brAhmaNApekSasyApi sarpiSaH karoti- | tyaktatvAtyaktatvasanvahAbhAvAt kA tyaktatvAttyaktatvasandehAbhAvAt kAryazabdavAdinAmeva mate jahanA'pekSAmAdAya "vasuso'pekSAyAm" [2.3. 11. 1 iti / tvArthAjahatvArthayoH sandehaH / tatrobhayatra pakSe doSaH-jahatvArthavikalpena SatvaM bhavati, anyathA [sApekSasyAsAmarthya svIkriya- pakSe puruSamAtrasyaivAtra prAdhAnyenopasthitestasyaivAnayanaM syAd mANe] samAnAdhikaraNamasamarthavaditi vacanAt paramasarpiHkaNDa- | rAjapuruSamAnayeti kathane / evaM taddhitavRttisthale pratyayArthamAtra | syaiva prAdhAnyenopasthiterapatyamAtrasyaivAnayana syAt, aupagavamAna-65 vacanAt SatvaM na syAt / tathA cedRze sthale svArthamAtro. yeti kathane / atha taddoSaparijihIrSayA'jahatvArthAvRttirAzrIyate pasthApakavAkyaghaTakatAdazAyAmiva vRttAvapi sAmarthya na tarhi samAse rAjapuruSAdAvubhayorapi khArthopasthApakatvAt lakSahIyate / kimodana ityAdayaH prayogAzca nityasApekSatvA nyagrodhAvityAdidvandva iva rAjapuruSAvityAdiH dvivacanAntaprayoga bhAve'pi mahAbhASyakArAdivacanAdeva sAdhavaH / evaM caitAvatA evaM syAditi dvayorapi pakSayordoSadarzanAt kaH pakSo nyAyya iti 30 pranthena gamakatve sati vRttirbhavati, tadasattve ca neti / tadAzayaH / tatrAha-'jaharakhAthoM' iti, khArthatyAga vinA svArtha-70 labhyate / evaM ca "samarthaH padavidhiH" [7. 4. 122] tAma tAmAtropasthAne vyaprasya padasyArthAntaropasthApakatvamasaMbhavIti iti paribhASA na kamapi navInamartha vidhatte iti / atra prasaGkA jahatvAthaiva vRttiruciteti bhAvaH / tatra zaGkate-yuktaM punarjahajahatsvArthA'jahatsvArthAbhedena vRttadaividhyaM pUrva kathitaM, tasya ! rakhAthA nA ! svArthA nAma vRttiH syAt, agninA yathA khadharma auraNyaM vizeSaH pratipAdyate-dvividhA hi vaiyAkaraNAH zrayante. kecita tyaktumazakyaM tathA zAstrabodhitasyArthasya zAstravyApAra vinA 35 kAryazabdavAdino'nye nityazabdavAdina iti / tatra kAryazabda khena tyaktumazakyatvAt kathaM jahattvArthAvRttisaMbhava iti bhAvaH 175 vAdinaM prati AkSipati kazcit-"atha ye vRttiM vartayanti, kiM | samarthayati-bAda yuktam, evaM hi dRzyate loke-puruSo'yaM parata AhuH" iti [tatraiva 2. 1. 1.] sUtre mahAbhASye / aya- | karmaNi pravartamAnaH khaM karma jahAti / tadyathA-takSA rAjakarmaNi mAzayaH-ye ekA bhAvarUpAM vRtti zAstreNa niSpAdayanti [ye pravarttamAnaH svaM takSakarma jahAti, evaM yuktaM yadrAjA puruSArthe zAstraikagamyaM sAmarthya manyante iti bhAvaH], teSAmayamAzayaH- | vartamAnaH svamartha jahyAt , upaguzcApalyArthe vartamAnaH svamartha 40 syAdyantaM syAdyantena saha sAmarthyavad bhavati, samarthaM ca samAsa- jahyAt / ayamAzayaH-yathA kadAcit takSA rAjJA dUtAdikArye 80
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyolA se nyAyaH 29] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / niyuktaH svaM rakSaNakarma jahAti tathA zAstreNArthAntare niyujya mAtreNa vAkye [ 'rAjJaH puruSaH' ityAdI ] yAdRzavizeSaNaviziSTaH mAnaH zabdo'pi svArtha jahyAditi yuktameveti / punaH zaGkate - puruSaH zabdAt pratItastAdRzasyaivAtrApyupasthitirityanumAnAt "nanu coktaM rAjapuruSamAnayetyukte puruSamAtrasyAnayanaM prApnoti / puruSapadasya rAjasambandha viziSTapuruSe'rthe zaktigraho bhavati / tathA aupagavamAnayetyukte'patyamAtrasyeti ?" iti / samAdhatte - "naiSa / ca vRttau rAjarUpArthasyopasthitI satyAmapi rAjAdipadajanyopa5 doSaH - jahRdapyasau khArtha nAtyantAya jahAti yaH padArthabAdhI | sthityabhAvena jahatsvArthatvamiti bodhyam // punarapi dRSTAntaM 45 svArthastaM jahAti / tadyathA-takSA rAjakarmaNi varttamAnaH svaM takSakarma vighaTayannAha - " viSama upanyAsaH, bhavati hi tatra yA ca yAdRzI jahAti, na tu hikita zvasita kaNDUyitAni, na cAyamarthaH parArtha cArthamAtrA / aGga ! hi bhavAnabhau niSTapya ghRtaghaTa tRNakUrcena virodhI vizeSaNaM nAma, tasmAt tanna jahAti / " iti / aya- prakSAlayatu na gaMsyate sa vizeSaH" iti / ayamAzayaH - ghRte taile mAzaya - tyAgamAtraM lakSyIkRtya jahatsvArtheti nAma, na sarvathA ca ghaTAnniHsArite'pi tatsambandhasya mAtrayA'pi vidyamAnatva 10 svArthatyAgena, sarvathA svArthatyAge parokAro'pi kartuM na zakyate, eva 'ayaM ghRtaghaTo'yaM tailaghaTaH' iti vyavahAraH, yadi cAnyA- 50 tadarthameva ca sa upAdIyate, tathA ca prayojanAbhAvAt tasyo- disahAyena ghaTasya zodhanaM kriyate tadA ghRtAdisambandhAjJAnAnna pAdAnameva vyarthaM syAt / tathA ca ya eva dharmastatra paropakAra tathAvyavahAraH, tadvadihApi rAjapadasya svArthatyAge rAjasambandhavirodhI sa eva tyajyate, yathA-rAjakarmaniyuktena taNA takSaNa pratyAyakAbhAvAd 'rAjapuruSamAnaya' ityAdI kevalapuruSArthapratItirUpaM karma tyajate, na tu prANimAtrasAdhAraNaM zvasitAdi tattyAge reva syAditi zaGkodeti / tatsamAdhAnAyAha - "yathA tarhi 'mallikA15 ca prANavicchedAd rAjopakArakataiva nazyet / rAjapadena parArthasya puTazcampakapuTaH' iti, niskIrNAsvapi sumanaH khanvayAd vizeSaNaM 55 [ puruSarUpasya ] khArthanirUpita vizeSyatvena bodhane tadvizeSaNatvena bhavati - 'ayaM mallikApuDho'yaM campakapuTaH iti" iti, ayamArAjarUpArthopasthitau rAjarUpo'rthaH svarUpeNa na virodhI, kintu tasya zayaH - yathA mallikAdipuSpANAmabhAve'pi tattadgandhasambandhamAtreNa svagataM vizeSyatvameva virodhi, ataH svArtha na hAsyati, svagataM pUrvasthitAM puSpasattAmanumAya mallikApuTa ityAdivyavahArastathA vizeSyatvameva virodhibhUtaM tyajatIti na kevalasya puruSasyAnayanamapi vRttau rAjapadasyArthAbhAve'pi vAkya dRSTasArtha karA jazabdavRttivarNAnu20 tu rAjasambandhaviziSTasyaiveti / nanu rAjJaH puruSa iti vAkyArthe'pi pUrvIsattvamAtreNa vAkye yathA rAjasambandhavataH puruSasyaiva pratI- 60 rAjArthasya vizeSaNatvameveti kastasya vRttau vizeSa iti cet ? tistathehApi rAjasambandhavataH puruSasyaiva puruSapadAt pratItiriti / na- vAkye svavizeSaNasambandhapratipattau sAmarthyAvighAtaH, vRttAvupa- samAdhAnAntaramAha - " athavA samarthAdhikAro'yaM vRttau kriyate, sarjanIbhUtena svArthena pradhAnArthasyopaskArAt svavizeSaNapratipattoM sAmarthyaM nAma medaH saMsarge vA / apara Aha-bhedasaMsargau vA sAmarthyahAnirbhavatIti vizeSasya spaSTatvAt / ayamatra sAraH - padAnAM sAmarthyamiti / kaH punarbhedaH saMsarge vA ?, iha 'rAjJaH' ityukte 25 tattadviSayatAviziSTe zaktiH, ata eva bodhe viSayatAniyamaH / evaM ca sarvaM vaM prasaktam, 'puruSaH' ityukte sarvaH svAmI prasaktaH, ihe - 65 rAjapadAdeH rAjatvaniSTha prakAratA nirUpitavizeSyatvAvacchinnaM svArthaH; dAnIM 'rAjapuruSamAnaya' ityukte rAjA puruSaM nivartayatyanyebhyaH tatra samAse vizeSyatvAMzatyAga iti na RddhAdivizeSaNAnvayo'pi / svAmibhyaH, puruSo'pi rAjAnamanyebhyaH svebhyaH / evametasminnuityetAvataiva jahatsvArthatvamiti / vAkye ca tattyAgAbhAvAd bhayato vyavacchinne yadi svArtha jahAti kAmaM jahAtu, na jAtubhavati tasyApi vizeSaNa sambandhaH / evaM cAvayavazaktisahakRta- cit puruSamAtrasyAnayanaM bhaviSyati / " iti / ayamAzayaH30 samudAyazaktyA viziSTaikopasthitiriti tattvam / punarAha - "atha- "samarthaH padavidhi: " [ 7. 4. 122. ] iti paribhASayA pada-70 vA'nvayAd vizeSaNaM bhaviSyati, tadyathA - 'ghRtaghaTastailaghaTa : ' iti, vidhiSu-vRttiSu samarthAdhikAraH kriyate, tatra bhedaH saMsargoM vA niSikke ghRte taile cAnvayAd vizeSaNaM bhavati- 'ayaM ghRtaghaTo'yaM pratyekaM sAmarthya, militau vA yathAmatabhedam, yathA 'rAjJaH ' tailaghaTaH' iti / " iti / ayamAzayaH --yathA ghRtapUrNo ghaTo ghRta- ityukte SaSTyA sambandhimAtrasyAkSepAt svatvena rUpeNa sarvasya ghaTaH, tailapUrNazca tailaghaTaH kathyate, tatra ghRte taile ca tato prasaktirbhavati / evaM 'puruSaH' ityetAvanmAtre kathite pAratayeca 35 niHsArite'pi ghRtatailasambandhasya gamyamAnatvAt 'ayaM ghRtaghaTo- pramANAntareNAdhigate sati sarvaH svAmitvena samupatiSThate / 'rAja- 75 puruSamAnaya' ityukte ca rAjA puruSamanyasvAmibhyo nivarttayati, puruSazca rAjAnamanyebhyaH svebhyaH, itthaM cobhAbhyAmubhayorvyavacchede kRte tanmadhye yadi kazcit svArthaM jahAti tadA'pi na kSatiH svakAryasya kRtatvAditi na kevalapuruSAnayanaprasaktiriti / tatra bhedapakSe rAjA puruSaM svAmyantarebhyo nivartya svArthaM jahAti, 80 'yaM tailaghaTaH' iti vyavahAro bhavati tathA rAjazabdaH svArthanimittaM vizeSaM puruSarUpe'rthe samAdhAya svArtha jahAti, na ca tannimittaM jAtaM vizeSadarzanaM puruSe nivarttate, yathA- abhisaMyogajanitapAkaja raktarUpAdikamabhisaMyoge nivRtte'pi na nivarttate tadvat / evaM ca rAjazabdAd rAjapadArthapratItyabhAve'pi tacchabdAnvaya. 40 165
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyaH 29] bhAvaH samAdhatte - " na SaSThIsamarthaH puruSaH" iti, puruSapadottaramupAtayA SaSTyA puruSasyApi rAjasamakakSyatayA sambandhyantarApekSA syAditi puruSasya SaSTayA sAmarthyaM na pratIyeteti bhAvaH / pUrvoktameva pakSamabhyupaiti - " prathamAyA eva tarhi prApnoti" iti, tatra pUrvoktaM bAdhakaM smArayati - "nanu coktaM-na prathamAsamartho rAjA" iti / 46 nirAkaroti - "abhihitaH so'rtho'ntarbhUtaH prAtipadikArthaH sampannaH, tatra prAtipadikArthe prathameti prathamAyA eva dvivacanaM prApnoti" iti / ayamAzayaH kazcidartho'bhihito'pi nAntarbhavati yathA 'rAjJaH' iti SaSTyA sambandhArtho'bhihito'pi na kvacanAntarbhUtaH kazcidartho'ntarbhUto'pi nAbhidhIyate, yathA-rAja- 50 sakha ityAdau rAjA sakhA yasyetyartho'ntarbhavannapi na samAsenAbhidhIyate bahuvrIhiprasaGgAt kazcidartho'bhihito'ntarbhUtazca, kintu nAmArthatAM na vrajati yathA- pacatItyAdau kartA'bhidhIyamAno'ntarbhavazca na nAmArthaH / atra ca rAjapuruSAdipade sambandharUpo'rtho'bhihito'ntarbhUto nAmArthatAM ca gata iti nAmArthena 55 saha kadAcidapi tasya bhedAbhAvAnnAmArthe vidhIyamAnayA prathamayA puruSastu svArthamajahadeva svAntarebhyo rAjAnaM nivarttayatIti vizeSaH / asmin pakSe samabhivyAhRtapadArthanirUpita saMsargatadati riktabhedaitadubhayavAn yo'rthaH sa samAsena pratyAyyate tAdRzapuruSAdyupasthitAveva rAjAdipadaM tAtparyagrAhakam | anvayAditi pUrvokte pakSe 5 ca puruSapadameva rAjasambandhavatpuruSatvenopasthApakam atra pakSe ca puruSapadAt puruSatvenaiva puruSavizeSopasthitiH, rAjapadaM tAtparyagrAhakamityanayorbhedaH / bhedaH saMsagau vA sAmarthyam medasaMsargau vA sAmarthyamityanayoH pakSayorAzayo nAgezenetthaM sphuTIkRtaH svatvasamAnAdhikaraNo rAjabhinnakhAmikabhedo rAjasaMsargavyApya 10 iti medaH sAmarthyamiti pakSe / saMsargaH sAmarthyamiti pakSe ca vRttyupasthApya rAjasambandhavadyaktigatarAjasambandhI rAjabhinnasvAmikabhedavyApya iti / evaM ca bhedavadvyaktibodha sA vyaktI rAjasaMsargavatyapIti tadvatI vyaktirapi buddhaiva / tathA saMsargavadvayakti bodhe sA rAjabhinnasvAmikabhedavatyapIti tAdRzabhedavatI vyaktirapi 15 buddhaiveti yojanIyam / bhedasaMsargau vetyasyAyaM bhAvaH - pUrvoktarItyobhayoH samanaiyatyena vinigamanAvirahAdubhayoryaugapadyenaiva sAmarthya prayojakatvam / itthaM jahatsvArthA vRttiriti pakSe doSoddhAraH // athA'sau dyotayituM zakyata iti prathamAyA eva dvivacanamatra prApnotIti / jahatsvArthAvRttirvicAryate, tadAha - " athavA punarastu ajahatsvArthA atrottaramAha vArttikena- "saMghAtasyaikArthyAnA vayavasaMkhyAtaH subuvRttiH" iti / tatrAkSipati - "yuktaM punaridaM yadajahatsvArtha nAma tpattiH" iti, "saMghAtasyaikatvamarthaH tenAvayavasaMkhyAtaH subu20 vRttiH syAt" iti / ayamAzayaH - svArthatyAgAbhAve svArthapratipAdana tpattirna bhaviSyati" / ayamarthaH - iha 'rAjapuruSa' zabdAt saMghA- 60 vyamANAM padAnAM samudAyArthapratipAdanasyAsambhavAdayuktatva- tAd vibhaktyotpattavyam tena ca saMghAtenAvayavArthoMpakRta zaGketi / samAdadhAti -"bADhaM yuktam / evaM hi dRzyate loke - | ekatvasaMkhyAyukto viziSTo'rthaH pratipAdyata iti tadAzrayamekavacanabhikSuko'yaM dvitIyAM bhikSAM samAsAdya pUrvI na jahAti saMcayAyaiva mevAtra bhavati, na tu guNabhUtAvayavasaMkhyAnimittaM dvivacanamiti / pravarttate" iti / ayamAzayaH - yathA bhikSukaH kvacidekayaiva bhikSayA ayamAzayaH - rAjapadasya zAstraklRptazaktyopasthitArthatyAge tadbo25 kRtArtho'pi kvacidanyAmapi bhikSAmAdAya saMcinoti tathA dhAyAtiriktazaktikalpane ca mAnAbhAvAdajahatsvArthAmAzrityAva- 65 zabdo'pi kvacidekArthaH kvacit svArthopasthApana pUrvakamanyArthI- yavopakRtA samudAyazaktiriha svIkAryA / tatra yadyapyavayavArthapasthApako'pIti saMbhAvyata evAnekArthazabdavaditi / athA- stattadvizeSyatvAvacchinnaH [ rAjatvaniSTha prakAratAnirUpitarA janiSTajahatsvArthApakSe pUrvoktaM dUSaNaM smArayati "nanu coktam ubhayorvidya vizeSyatAvacchinnaH ] etra tathApi [ puruSAdinirUpita ] vizeSaNamAnasvArthayordvayordvivacanamiti dvivacanaM prApnotti" iti / pratyAkSi- tvena tasyA [ rAjaniSThAyA ] vizeSyatAyA AcchAdanAt tasyA 30 pati - "kasyAH punardvivacanaM prApnoti ?" iti / ayamAzayaH - 'rAjaapi vizeSaNatayaiva pratItirna tu svarUpeNa iti / [ vizeSaNA- 70 puruSaH' ityAdI pUrvaM dve vibhaktI - rAjani SaSTI puruSe prathamA, nvayitvarUpeNAnupasthiteH ] na [ RddhasyetyAdi ] vizeSaNAnvayaH / samprati codyamAnaM dvivacanaM kasyA vibhakteriti vaktavyam, ekayA vAkye [ rAjJaH puruSa ityAdau ] tu pratyekapadajabodhakAle rAjAdivibhaktayA guNapradhAnabhUtasya rAjapuruSarUpArthadvayasya pratipAdayitu- gatavizeSyatAyAH svarUpeNaiva bhAnamiti vizeSaNAdyanvayo bhavatyeva / mazakyatvAdi iti / tatrAha- " prathamAyAH" iti, pradhAnAnusAri iyamajahatsvArthA 'vRttivartanavAdinaH ' [ kAryazabdavAdinaH ] 'tada35 tvAdapradhAnasya pradhAne puruSe yA vibhaktistasyA eva dvivacanaM varttanavAdinaH ' [ nityazabdavAdinaH ] ca tulyA / jahatsvArthA tu 75 prApnotIti bhAvaH / tatrAha - "na prathamAsamartho rAjA" iti / vRttivartanavAdina eva / vRttyavarttanavAdino'pi matadvayam - akhaprathamayA vibhaktyA rAjani vidyamAno guNabhAvo nAkhyAtuM NDAni niravayavAni padAnItyekam, sAvayavAni [ arthavyutpAdanArthaM zakyate, prathamayA sambandhArthasyAsaMpratyayAditi bhAvaH / punarAha - kalpitAvayavAni ] padAnIti dvitIyam / tatra prathamapakSe ubhayorapi "SaSThAstarhi prApnoti" iti, sambandhaH SaSThayarthaH, sa eva cAtra kadApyarthAbhAvena maktatvArthetyarthaM kAjahatsvArthA padaprayogo'pya / / | 40 pratyAyyaH, sa cobhayaniSTha iti SaSTyA eva dvivacanamiha prApnotIti | saMgataH, dvitIyapakSe klRptazaktastyAgAnaucityenAjahatsvArthaiva 180 166 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH /
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 29-30] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww w wcom akSauhiNIrathantarAdipade tu jahatvAthaiva sarveSAM tatrAvayavArthasya | kRSNazabdasya vizeSaNatvena sApekSatvamastyeveti prakRtanyAya 40 kasminnapi mate pratItyabhAvAdityalamativistareNa, adhikajijJAsu- vinA'tra nirvAhAsambhava eveti tanmatena samAdhAnam / svamabhirAkaragranthA avalokanIyAH // 29 // te'tra varNavAcakatvAda' guNavAcakatvAcana pratyayo'pi tu guNAGgavAcakatvAditi pUrvoktazaGkAyA anavakAzatvamevetyadhika taddhitIyo bhAvapratyayaH vivaraNe spaSTam // 30 // sApekSAdapi* // 30 // *taddhitIyo bhAvapratyayaH sApekSAdapi // 30 // 45 ___ si0-sApekSasyAsamarthatve pUrvottaranyAyena bodhite'sama-! ta0-kAkasya kArNyamityAdau kAkasya kRSNasya [kRSNavarNarthasya ca vRttyayogyatayA taddhitIyabhAvapratyayotpattirUpA vRttirapi rUpaguNavataH] bhAva ityarthe guNAGgavAcakAt kRSNazabdAt "patitato na syAditi tatprAptaye nyAyo'yamupAttaH / tatra bhAvArthe rAjAntaguNAGgarAjAdibhyaH karmaNi ca" [5. 1.6.] iti pratyayaH kRdadhikArokto'pyasti tasyApi sApekSAdutpattiprasaGga vyaN na prApnoti, kRSNazabdasya vizeSaNabhUtasya vizeSyakAkasApe- / 10 iti tadvAraNAya taddhitIya iti padam / atra ca jJApakaM "puruSa- kSatvAt sApekSasya cAsAmarthyAdasamarthasya padavidhiyogyatvA-50 hRdayAdasamAse"[7.1.70.] iti sUtrastham 'asamAse' iti bhAvAt / tatra pratyayasiddhaye'yaM nyAya upAdIyate / yadyapi padam / anena hi sUtreNAsamAsaviSayAbhyAM puruSa-hRdaya- kRSNazabdasya kRSNavarNavAcitvamapyasti, tathA ca "varNadRDhAdibhyazabdAbhyAM bhAve karmaNi ca vAcye'N sva-talau ca vidhIyete, | TayaNa ca vA [7.1. 59.] iti TyANa kAryapada saMsAdhya tathA ca puruSasya bhAvaH karma betyarthe 'pauruSam, puruSatvam' pazcAt kAkena sambandha iti zaGkituM zakyate, tathApi yatra / 15 iti ca rUpe; samAse tu paramasya puruSasya bhAva ityarthe'syA- vizeSaNatvena kuSNazabdo bhAvArthAbhidhAnAya vivakSitastatrokta-55 prAptI 'bhAve tvatalU" [7. 1. 55.] iti sva eva bhavati, prayogasyAsiddhizaGkAyA nirAkaraNAbhAvAt / kiJca-"yasya guNasya na vanenANa, iti paramapauruSamiti rUpavyAvRttyarthamasamAsa- | bhAvAd dravye zabdanivezastadabhidhAne tva-talau" iti "tasya grahaNaM kriyate / yadi ca sApekSAdayaM pratyayo na syAt tarhi bhAvastvatalI" [pA0 sU0 5.1. 119.] iti sUtre mahAprakRte'pi puruSazabdasya paramazabdasApekSatvena tataH pratyayaH svata | bhASyoktavArtikavyAkhyAyAma "guNazabdena yAvAn kazcit parA20 evA'prApta iti tadaprAptyartham 'masamAse' iti padaM vyarthameva syAt zrayo bhedako jAtyAdirarthaH sa sarva iha gRhyate, tasya bhAvAt-60 tatazca svasArthakyAya tajjJApayati-taddhitIyo bhAvapratyayaH vidyamAnatvAt , dravye-vizeSyabhUte satvabhAvApane'rthe, zabdasApekSAdapi bhavati, iti jJApite cAtrANo vAraNArthamasya | nivezaH-zabdasya pravRttiryasya guNasya zabdena vAcyasyAvAcyasya svAMze caritArthyam / phalaM ca kAkasya kRSNasya bhAvaH 'kAkasya vA bhAvAt sa tvatalAdibhAvapratyayAbhidheyaH" ityevaM bArtikArthakArNyam' ityatra kRSNasya kAkavizeSaNasya tadapekSatve'pi tato muktvA -"tatra ye rUpAdayaH zabdA guNamAtravRttayastebhyo guNasama25 bhAvArthaka: "pati-rAjAnta-guNAGka-rAjAdibhyaH karmaNi ca" vAyini sAmAnye bhAvapratyayaH-rUpatvamiti, ye tu zuklAdayo 65 [7. 1. 60.] iti vyaNa siddha iti / yat tu-"guNe | guNa-guNivRttayo guNa-guNinorabhedopacArAnmatublopAdU vA tebhyo zuklAdayaH puMsi guNiliGgAstu tadvati / " iti nAmaliGgAnu- guNavRttibhyo guNasamavAyini sAmAnye eva bhAvapratyayaH, guNizAsanavacanAd guNa-guNinorabhedopacArAd guNavAcakazabdebhyo | vRttibhyastu guNe, aNu-mahad-dIrvAdayo nityaM parimANini vartante, matvarthIyapratyayalubanuzAsanAd vA zuklAdiguNavAcakazabdAnAM na tu parimANamAtra, tena tebhyaH parimANe guNe bhAvapratyayaH" 30 guNa-guNiparatvayoH sarvasammatatvena guNavAcakAt kRSNazabdAd | ityAdinA kaiyaTena bhAvapratyayArthasya yo vicAraH pradarzitastadrItyA 70 bhAve vyaNapratyaye pazcAt kAkena sambandhAdasya prayogasya | varNamAtravAcakAt kRSNazabdAd vidhIyamAnena bhAvapratyayena kRSNa['kAkasya kArNyam' ityasya ] siddhiH saMbhAvyate" iti keci- guNagatA jAtirevAbhidhAtuM zakyate, tasyAzca kAkena sambandhAdAkSipanti, tanna zobhanam-tathA sati kAryazabdasya jAti- bhAvAt kAkasya kAya'miti prayogo naiva syAditi tadarthamiha vAcakatApattyA tasya kAkena saha sambandhAsambhavaH syAt, nhi| guNAjavAcakasyaiva prayoga iti svIkAryam , guNAjavAcakAca 35 kRSNaguNagatajAtyA kAkasya sambandhasambhAvanA / yadi ca | vidhIyamAno bhAvapratyayaH pUrvoktakaiyaTarItyA guNavAcaka iti tasya 75 kRSNaguNavAcakena prakRtyaMzena sambandhavivakSayA SaSThIti kathyate kAkena sambandhaH sAdhuH ghaTate / evaM ca-"nanu kRSNasya bhAvaH tadA'pi tasyAsAmarthya syAdeveti tato bhaavprtyyaapraaptistdv-| | kaayemiti sAmAnyena niSpAdya pazcAd vizeSapratipattyartha kAkasthaiva syAditi guNiparatvameva kRSNazabdasya svIkRtya tato | syetyanena yojayiSyate, tathA ca vaitanyAyAvakAzaH" iti zaGkAguNArthapratyAyanAya bhAvapratyayo'tra vidheya iti, tathA sati | mullikhya, "ucyate-kRSNasyetyatra kRSNazabdo guNavAcI guNAjavAcI /
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 30 - 31] zAstrasya cAsandigdhAnuSThAna sAdhakatayA na tasyApi rUpasyAnujJeti tadAzayaH / vastutastu tAdRze vigrahe sati pauruSe eva paramatvaM pratIyeta, na tu puruSe, tathA ca puruSe paramapadAnvaye samIhite tato'N na, pauruSe ca tadanvayavivakSAyAmaNi bAdhakAbhAva iti yuktaM pratibhAti / bhavati yarthabhedAccachandabheda ityarthAnusAreNaiva 45 sAdhutvAsAdhutvavyavasthAyAH sambandhAdanyArthe tAdRzarUpasiddhAvasamAse ityasya bAdhakatvaM nocitamiti pauruSe paramatva pratipAdanAya paramapauruSamiti sAdhveveti // 30 // vA tvayeSyate ? yadi kRSNAkhyasya varNasya vAcaka iti guNavAcI tadA vyaN na prApnoti, guNAGgatastadvidhAnAt" iti nyAyArthamaJjUSAnyA se samAhitaM tattu na yuktamiti pratibhAti yato varNamAnavAcakAdapi kRSNazabdAt "varNadRDhAdibhyaH " [7 159] 5 iti yaNo vidhAnaM prasiddhameveti kutastadaprAptiriti pUrvoktasamA | dhAnameva yuktam / tathA ceha kAkena saha sambandhasya lAbhAya guNAGgavAcakatvaM kRSNazabdasyAstheyamiti tato bhAvapratyayena guNasvAbhidhAnAt pUrvaM sAmAnAdhikaraNyamUlApi kAkapade SaSThI pazcAt sambandhamA sampadyate, tathApi ca sApekSatvamastyeveti nyAya10 pravRttiM vinA bhAvapratyayotpattiriha kartumazakyeti bhavatyatra *gati-kAraka -GasyuktAnAM vibhattayantAnAmeva kRdantairvibhaktyutpatteH prAgeva nyAyaprasaraH || samAsaH // 31 // athAtra nyAye jJApakaM yaduktaM "puruSahRdayAdasamAse" [ 7.1 70 ] iti sUtre 'asamAse' grahaNamiti, tad vicAryate tatra 'asamAse' iti na paryudAsaH kintu prasajyapratiSedhaH, paryudAse si0 - anena nyAyena kRdantaiH saha gati-kAraka dasyu15 hi samAsabhinnAyAM tatsadRzyAM kasyAzcid vRttAveva syAdityartho tAnAM vibhaktyutpatteH prAgeva samAso niyamyate / tatredamAzalabhyate / tathA ca kevalAt puruSahRdayazabdAnna syAditi nyAsa- yate yat- "nAma nAmnaikAyai samAso bahulam [3.1.18.] kRtaH / 'asamAse' ityatra ca viSayasaptamI, na satsaptabhI, satsa- iti sUtrameva samAsavidhAyakasUtreSu samupatiSThate / tathA ca 55 ptamyAmAzritAyAM vAsamAsagrahaNasya vaiyarthyameva syAt samAsenAmna eva nAnA saha samAso vidhIyate sarvatra na vibhaktyasati *grahaNavatA nAmnA na tadantavidhiH * iti nyAyena tadanta- ntasyeti vibhaktyutpatteH samAsArthamanapekSaNAt svata eva sarvatra 20 vidhiniSedhAt paramapuruSAdizabdebhyaH pratyayasyAprApteH / atazca / vibhaktyutpatteH pUrvameva samAsaH syAdeveti kRdantAnAM viziSya viSayagrahaNAt samAsAt pUrvameva samAsArthaprakriyAvAkya eva vibhaktyutpatteH pUrvaM samAsabodhanamanava saraprAptamitiH atrocyateparamasya puruSasya bhAva ityevaM vivakSAya puruSazabdAdanenANi "nAma nAmnA0 " [3. 1. 18. ] ityanena yadyapi vibhaktya- 60 "pratyayaH prakRtyAdeH " [74.115 ] iti paribhASayA ntena saha vibhaktyantaM samasyate ityartho na labhyate tathApi puruSazabdasyAdikharasya vRddhau 'paramapauruSam' ityaniSTarUpApanodArtha "aikArthya" [i. 2.8] iti sUtreNa aikArthyanimittasya 25 masamAse iti kriyate taccAnAvazyakam - paramasya puruSasya bhAva syAderlubvidhAnAdekArthyasya ca vibhaktisahakAreNaiva pratipAdanAd iti vigrahAnusAriprakriyAbAkye paramazabdena saha sAmarthyamArUDhasya vibhaktyantasyaiva samAsa iti labhyate, na caikasya vibhaktayantatve puruSazabdasya kevalasya samarthatvAbhAvAt pratyayAprApteH / atra ca parasparaM sambandhaH zakyate bodhayitumityubhayoH paDhyoH sarvatra 65 paramasya puruSasya bhAva iti vAkye " sanmahat0" [3.1.107.] samAse vibhattayantatvamapekSitamityAyAti / tathA ca yatra gatiiti samAsaprAptAvapi tato bhAvapratyaye kRte tadapekSayA sambandhakAraka - isyuktAnAM hRdantaiH saha samAso bhavati tatra kRdanta30 SaSThayAM satyAM na tatprAptiH sAmAnAdhikaraNyAbhAvAditi SaSThaya- syApi syAdyantatvaM prAptamiti vadvAraNAya nyAyo'yamAzrIyate / tatra gatiH- "UryAdyanukaraNa0" [3.1.2. ] ityAdisUtreNa gatisaMjJitA upasargA UryAdayazcAnye ca tatprakaraNaparibhASitAH; 70 kArakANi prasiddhAni syuktAni kRSprakaraNe - "karmaNo'N" [ 5.3. 14 ] ityAdirUpeNa paJcamyantapadenoktAni isI - tyasya zabdasyeha paJcamIsyAdivibhaktyupalakSakatvAt etAni yatnAt" [ 3. 1. 76. ] iti SaSThItatpuruSa eva bhavati, tathApi ca samAsaviSayatA tiSThatyeva / atazca kevale puruSe sAmarthyAbhAvAt tataH pratyayAprApteriti vyarthamasamAsepadaM prakRtanyAyaM jJApa yati, taduktaM prakRtasUtre [ "puruSahRdayAdasamAse" 7.1.17 | 35 iti sUtre ] bRhadvRttau - "ata eva niSedhAt sApekSAdapi bhAva | pratyayo bhavati" iti / atra ca laghunyAse paramapauruSazabdasyAnya- / vibhaktyantAni kRdantaiH saha vibhaktyutpatteH prAgeva samasyante thA'pi siddhiritthaM nirAkRtA - " nanu paramaM ca tat pauruSaM ceti iti nyAyArthaH / atra jJApakaM caikadezAnumatyA "krItAt 75 kRte paramapauruSamiti bhavati vA ?, ucyate--sAdRzyAnna bhavati / karaNAdeH" [ 2. 4. 44.] iti sUtreNA'dantAt krItazabdAt evaM hi kRte paramasya puruSasya bhAvaH paramaM ca tat pauruSamiti | karaNAdeGIMvidhAnam / tathAhi zrItazabdasya vizeSaNaM karaNAde40 vA vizeSo na jJAyate iti" / tathA ca tasya rUpasya sandigdhatvena riti, karaNAditvaM ca samAsaM vinA'sambhavi, samAsazca pUrvokta 50
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollA nyAya: 31] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / / rItyA vibhaktyantAnAmeveti kItazabdasNApe vibhaktyantatve vibhaktatyutpatteH pUrvameva "DasyuktaM kRtA" [ 3. 1. 49. ] iti satyeva samAsena bhAgyam, vibhaktyutpattizca kAraka-saMkhyAdyupa tatpuruSasamAse strItvavivakSAyAM "jAtesyAnta0 " [2. 4.54.] sthitinibandhaneti vibhaktyutpatteH pUrvameva liGgopasthitinimitta iti GIrbhavati, etanyAyAbhAve tu vibhattayantena saha samAsa sthApaH pravRttiriha syAt, jAti- dravya- liGga saMkhyA- kAraka- iti pUrvavad vibhaktayutpatteH pUrvameva strItvanimitta ke Api sati 5 rUpANAM nAmArthAnAM kramikopasthiti svIkArAt, pUrvopasthita - vibhaktyutpattau samAse'dantatvAbhAvAnDIrna svAt / iha samA- 45 nimittakatvena vibhaktayutpattito liGganimittakAnutpatterantaraGga- sAt pUrvaM jAterapratIyamAnatvAnna jAtilakSaNaGIpratyayasya prAptitvAdityadantatvAbhAvAdudantAt krItazabdAd vidhIyamAno riti bodhyam / isyuktapade GaseH paJcamIvibhaktayupalakSakatvaDIrniravakAza eva syAditi so'dantAditi nirdezo vyarthIbhUya svIkArAcca paJcamIbhyasoktasyApi saMgrahAd viSadharItyAdikArakANAM vibhaktyantAnAM kRdantena vibhaktayutpatteH pUrvameva siddhiH, tatra hi viSaM dharatItyarthe "AyudhAdibhyo gos10 samAsaM jJApayiSyati / ekadezAnumatyA lakSyAnurodhAca daNDAde:" [ 5.1.94 ] ityacpratyaye 'viSa + m + ghara' iti 50 gati-GasyuktaviSaye'pyasya nyAyasya prAmANyaM svIkriyate sthitau viSazabdasyApi GasyuktatvAt tadviSaye'pi prakRtamyAyathAlIlA kanyAyena / tatra gatervibhaktyantasya kRdantena pravRcyA dharetyasya syAdyutpatteH pUrvameva "DasyuktaM kRtA " samAsasyodAharaNaM yathA - 'viSkirI' iti, atra vikirati [3. 159 ] iti tatpuruSasamAse tataH strItvavivakSAyAM pakSAtrityarthe gatisaMjJe vaiau upapade kirate: "nAmyupAntya - prI-kR- / "jAtesyAnta0 " [ 2. 4. 54 ] iti GIH siddhaH yadi 15 gR-zaH kaH" [ 5. 1. 54 ] iti ke kRte pakSyarthamAtrApekSa- cAtraitanyAyapravRttirna syAt tarhyatrApi pUrvavad vibhaktyutpatteH 56 tvenAntaraGgatvAt prathamameva "dhau vidhikaro vA " [ 4.4.96 ] pUrvamevA''pi tato vibhaktyutpattau samAse'dantatvAbhAvAnGIne iti slaTi kRte 'vi+skira' iti sthite skiretyanena kRdantena syAt / atra kArakAMzamAtre jJApakamupanyastaM nAnyatra / prAcInaistu saha vibhaktyutpatteH prAgeva "gati kvanyaH 0 [ 3. 1.42. ] iti 'viSkirI - kacchapI' ityAdisiddhyai yatnAnnarAkaraNaM gatiGasyuktatatpuruSasamAse tato "aso-Da-sivU-saha-rasaTAm" [ 2.3. viSaye jJApakaM varNitaM taca pUrvaM tattatsthalavizeSe pratyuktameveti 20 86. ] ityanena saTaH sasya Satve ca strItvavivakSAyAmadanta na punaH pratyucyate, vizeSazva vivaraNe spaSTaH // 31 // tvAt " jAterathAnta nityastrIzUdrAt " [ 2. 4 54.] iti GIH siddhyati / etanyAyAbhAve tu vibhaktyantena samAse samAzrIyamANe karmAdikAraka- saMkhyAdyapekSatvena vahiraGgAyA vibhakterutpatteH pUrvameva strItvamAtrApekSatvena strItvasya ca karmA25 ditaH pUrvamevopasthityAntaraGgatvAdApaH pravRttyA'dantatvAbhAvAd | lakSyeSu vibhaktayutpatteH pUrvaM samAse sati jAtilakSaNo'ntye ca 66 DI syAt, svIkRte cAsmin nyAye vibhaktyutpatteH pUrvameva karaNaparatvanimitto DIrbhavati, anyathA svArtha-dravya-liGga-saMkhyAsamAse vizeSa vihitatvAdApaM bAdhitvA GIrbhavati // 1 // kArakANAM krameNopasthitiH, yena ca krameNa yadarthopasthitikArakasya hRdantena vibhaktyutpatteH pUrvaM samAsasyodAharaNaM / stenaiva krameNa tadarthanimittaka kAryotpattiriti siddhAntAd vibhaktayuyathA- 'varmItI' iti, atra 'carmaNA akrAyi' ityarthe tpatteH prAgeva strItvasyopasthityA tannimittakasyApaH pravRttyA dIrna 30 krIdhAtoH ke 'carman + TAkIta' iti sthite etanyAyabalAt | syAdityAveditameva / tatredamAzaGkayate - utsargApavAdasthale'yaM 70 syAdyutpatteH pUrvameva " kArakaM kRtA" [ 3. 1. 68 ] iti kramo bhavati yat - utsargazAstramapavAdazAstraviSayatAyAM bhAvinyAsamAse tataH strItvavivakSAyAM "krItAt karaNAdeH " [ 2. 4. mapi na pravarttate, anyathA'sya pravRttAvapavAdazAstrasyAnarthakyaM 44.] ityanena krItazabdAdadantAnGIH siddhaH, etanyAyA- tiSThedeva, tameva cArthamanye vaiyAkaraNAH *upasaJjaniSyamANabhAve tu vibhaktayantena krItazabdena samAsaH syAditi vibhaktyu | nimitto'pyapavAda upasaJjAtanimittamapyutsargaM bAdhate iti 35 tpatteH pUrvameva pUrvoktarItyA''pi sati bhadantatvAbhAvA- nyAyena sUcayanti, tadarthaM caivaM varNayanti - utsargazAstrapravRttyabhAva- 76 mGIrna syAt, kArakasya vibhaktyantatvaniyamAcca carmanuzabdasya ! sambhAvanAprayojyApavAdazAstrapravRtti saMbhAvanAyAmutsargazAstrasya na nalopaH siddhaH // 2 // Gatyuktasya vibhatyantasya kRdantena pravRttiriti / tathA ca vicirItyAdau yayutsargazAstramApsUtraM na tribhaktyutpatteH pUrvaM samAsasyodAharaNaM yathA - 'kacchapI' iti, pravartteta tadA'pavAdazAstraM " jAterayAnta0" [ 2. 4. 54.] iti pravartteteti sambhAvanAyAH sattvena pUrvamApo'pravRttireveti vibhaktyutpatteH pazcAdapi samAse doSAbhAvena nAtra nyAyAvazyaka- 80 *gatikAraka-GasyuktAnAM vibhaktyantAnAmeva kRdantairvibhasayutpatteH prAgeva samAsaH // 39 // ta0 - viSkirI, kacchapI azvakItI' ityAdilakSyANAM siddhaye'yaM nyAya: samAzrIyata iti vRttau pradarzitameva / eSu hi i chaM pivatItyarthe nAna ityAdhikArasthena "sthA - pAstA traH 40 kaH" [ 5. 1. 142. ] iti ke 'kaccha+bham+pa' iti sthite 22 nyAyasamu 169 60
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 31-32] Arariannrrorrrrrramnnarramanananamneray teti / atra kecit-apavAdazAstrakRtasaMkocaprakAreSu bhaviSyada- prayoge vibhakyutpatteH pazcAt samAsena pUrvamevApaH pravRttyA pavAdaviSayAtiriktatvenApi saGkoca ityasminnevArthe prakRta | *upa- DIprAdhyabhAvAddhanakIteti siddhyati / bRhadvRttau "kItAt karasaJjaniSyamANa. *ityAdi nyAyatAtparyeNa 'viSkira' 'kacchapaNAdeH" [2. 4. 44.] iti sUtravyAkhyAyAM tu samAdhAnAntaraityAdisamudAyasyaiva jAtivAcakatvena 'jAterayAnta0" [2. : muktam , tathAhi-"kathaM "sA hi tasya dhanakItA prANebhyo'pi 5 4. 54.] iti sUtrAviSayatvAt tadatiriktatvena saGkocasambhave- garIyasI / " iti ? dhanaM ca sA kItA ceti karmadhArayo'yam , 45 'pi 'skira-pa'zabdAbhyAmAp syAdeva / athApavAdaviSayaghaTakA- karaNavivakSAyAmapaprayoga eva, kecittu-dhanena krItetyatrAbantenApi tirikatvenApi saGkoca iti nAnApaH pravRttiH, anyathA siddhAnte samAsamicchanti, bahulAdhikArAt , tadA'kArAntatvAbhAvAnDorna vibhaktyutpatteH prAk samAse'pyApaH strItvamAtranimittakatvena tada- bhavati" iti / tathA ca khamate'sya nyAyasya nAnityatvamiSTa pekSayA jAtirUpasyAdhikasyApekSaNAnDIvidhAnasya bahiraGgatvenA- ' miti spaSTam / paribhASenduzekhare nAgezenApi paroktamanityatvo10ntaragatvAdAp syAdeva, na caivaM saGkoce 'ajayA krItA-ajA- dAharaNarUpeNa dhanakIteti prakRyAjAdigaNe pAThakalpanAt tasya 50 kItI' ityAdau "krItAt karaNAdeH" [2. 4. 44.] ityapa.. siddhimAzritya tanmate pramANAbhAva uktaH / pUrvoktabRhadattigranthe vAdaviSayaghaTakatvenAjazabdAdapyAp na syAditi vAcyam , apa- : prakRtanyAyasya gatisaMjJakasya kRdantena vibhaktyutpatteH pUrva samAsasya vAdaviSayAntAtiriktatvena saGkoce tAtparyAditi cet ? na- praSTItyudAharaNaM dattam , asmAbhizca viSkirIti / tasyAyamAzayaH tAdRzasaGkoce mAnAbhAvAt, kintu samakAlikApavAdazAstraviSa- ' praSThItvasya gatyudAharaNatvavat harayuktodAharaNatvamapi sambhavati, 15 yAtiriktatvenaiva saGkocaH, tathA cehotsargasyApo'pavAdasya ca / tathAhi-atra praSTha ityasya "upasargAdAto Do'zyaH" [5. 1.55 DIvidheH samakAlaprAyabhAvena tatsaGkocaviSayAbhAvAd vibhaktyu- ' 56 ] iti DapratyayAntatvAt tatra copasargAditi paJcamyantapadespatteH pUrvamApaH pravRttau bAdhakAbhAvaH, DIstu tataH [vibhaktyu- noktasya prasya usyuktatvena "syuktaM kRtA" [3. 1. 49.] tpattaH] pUrva na pravartata, tvanmate tadavasthAyI samAsAprApyA : iti sUtreNApi samAsasambhavAncedaM gaterasAdhAraNamudAharaNamiti / samudAye zakeranutpattyA jAtivAcakatvAbhAvAdityAdyAveditaM pUrva usyuktapadaM ca na kevalaM paJcamyantaparamapi tu paJcamyarthavihita20 vRttAveva, 'carmakrItI' ityatrApi samAsAt pUrva karaNAditvA- pratyayaparamapi, tathA ca *prakRtigrahaNe khArthikapratyayAntAnAmapi 60 bhAvena na TIprAptiriti bodhyam / "hasyuktaM kRtA" [3. 5. / grahaNam iti nyAyAt paJcamyantAd yaH svArthikapratyayastas 49.] iti sUtravyAkhyAyAM bRhadvattau cAyaM nyAya 'iSTi'tvenokto / vihitastadantasyApi usyuktatvena grahaNaM bhavati, yathA-"yakarmana tu jJApakrasiddhatvena, tathAhi-tatratyo granthaH-"iha gati-kAraka-: sparzAt kaGgasukhaM tataH" [5. 3. 125.] iti sUtre "kima hasyuktAnAM vibhaktyantAnAmeva kRdantairvibhaktyutpatteH prAgeva / vyAdisarvAdyavaipulyabahoH pittas' [7. 2. 89.] iti tas25 samAsa iSyate, tena 'pra+s+stha' ityAdau 'carman+TA krIta' pratyayAntaM tata iti padam / tathA ca pUrvoktasUtrArthaH-yena karmaNA 65 'abhra+yA+vilipta' 'kaccha+ama+4 ityAdau ca samAse sati spRzyamAnasya katuraGgasya sukhaM jAyate tasmAt karmaNaH parAd akArAntatvAnTIH siddhaH-praSThI, carmakrItI. abhraviliptI. kacchapI, dhAtoH klIbe bhAve'rthe'nada iti, yathA-payaHpAnaM sukhamityAdi, ityAdi / yadi punarvibhaktyantaiH kRdantaiH samAsaH syAt tadA- atra payaHzabdasya tata iti syuktatvenetanyAyAdavibhaktyante 'ntaraGgalAda vibhaktaH prAgeva ApaH prAptAvakArAntatvAbhAvAnDIna / naiva pAnazabdena saha "syuktaM kRtA" [3. 1. 49.] iti 30 syAt / tathA 'mASAn+vApin' 'vIhIn+vApin' ityAdau samAse ! samAse kRte payasaH pAnasukhamityAdi vAkyaM na bhavati, na vA 70 nakArasyAntatvANNatvaM siddha-mASavApiNI, vrIhivApiNI, vibha- payasaH pAnaM sukhamiti, yadi ca vibhaktyantena samAsaH syAt ktyantena tu samAse'ntaraGgatvAd vibhaktyatpattaH prAgeva kIprAptau tahi samAsAntaravat kadAcid vAkyamapi prayujyateti // 31 // nakArAsyAnansyatvANNatvaM na syAt" iti / tathA ca tatra vacana *samAsa-taddhitAnAM vRttirvikalpena rUpeNavAyaM paThito na tu jJApakasiddhatvena / tadAzayazcAyameva, 36 tadyathA-gati-DasyuktaviSaye jJApakAbhAvAt kArakamAtraviSaye jJApa / vRttiviSaye ca nityaivApavAdakatvopanyAsAd varamasya vacanarUpatvenaiva svIkAra iti / anye / vRttiH // 32 // 75 vaiyAkaraNAstu-sarvAMzenaivAtra nyAye jJApakasiddhatvaM varNayanti, paraM / si0-samAsata dvitAnAmityatra viSayatvaM SaSTyarthaH sambandha svamate prakriyAbhedAna tadAzrayituM zakyate, tatazca varaM vacana- ! eva vA, samAsataddhitaviSayA vRttirvikalpena bhavati, tassarUpeNaiva svIkAraH / kecidasya nyAyasyAnityatvamicchanti, tathA mbandhinI vA vRttivikalpena bhavati / padAnAM pRthagarthAnAM 40 ca "sA hi tasya dhanakItA prANebhyo'pi griiysii|" iti zAstrAnuzAsanabalAt svaghaTakapadAnyapadArthakathanameva . vRttiA,
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 32] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / --------------- ------- ...1000--rrrrrrrowrimarmummr. taduktamabhiyuktaiH-parArthAbhidhAnaM vRttiriti / tatra vRttestAt [5. 3. 116.] iti je tadanu "nityaM pra-bhino'Na" traividhyaM cAturvidhyaM pAJcavidhyaM vA / trividhA vRttiriti mate || 7.3.58 ] iti svArthe'Ni yAMca vyAvakrozIti siddhiH, samAsa-taddhita-nAmadhAturUpA vRttayaH, kRvRttizcaturthI, ekazeSa : na cANpratyayaM vinA kevalajAnto vyavakrozeti prayogaH, tena vRttiH paJcamItyapi kecit / krameNodAharaNAni-rAjapuruSaH, : prajJa eva prAjJa itivat vyavakrozaiva vyAvakrozIti vigrahavAkya 5 auphgavaH, putrakAmyati, kumbhakAraH, ghaTA iti, atra sarvatra na bhavati / anyatra phalaM ca 'aupagava' ityAdivat upagorapatya-45 parArthAbhidhAnasatvAt / tatra vAkyenArthasyAbhidhAne prAse miti vAkyasyApi prayogaH iti // 3 // caturthAze jJApakaM caArabhyamANA vRttiH *yena nAprAptI yo vidhirArabhyate sa "bodazvitaH" [6. 2. 144.] iti sUtre vAgrahaNam , tasya bAdhako bhavati iti nyAyAd vAkyasya sarvathA bAdhikaiva / taddhi svavidheyasyekaNo'bhAvapakSe autsargikasyANo'bhyanujJAnArtha prApteti vikalpena vAkyasyAvakAzo'nena nyAyena bodhyate / evaM ! kriyate, tacaitacyAyAMzAbhAve svabhAvata eva siddhamubhayoH 10 cAtra viSaye utsargApavAdayorapi vikalpena pravRttau prAptAyo ! zAstrayoH pravRtternirAbAdhAt , prathamAMzena vRttavaikalpikatva-50 tatrotsargasya bAdhenApavAdavRttenityameva pravRttirityapi bodhyte| jJApanAdeva pakSe vAkyasya tadanyasya vautsargikavidheH pravRtteH tathA cArya nyAyazvaturdhA vibhatuM zakyate-samAsasya vRttirvika- siddhatvAt / tatazcApavAdazAstreNaiva vRttiriti rUpamimaM nyAyAMza lpena 1, samAsavRttAvapavAdavRttinityA 2, taddhitasya vRtti- binA vAgrahaNasya sArthakyamanupapannameveti tadetatryAyAMzajJApa vikalpena 3, tatrApyapavAdavRttinityA 4 iti / tatra prathameM'ze bhavitumarhati 1 jJApite cAmminyAye vAgrahaNAbhAve ika geva 15 jJApakam - "nityaM pratinA'lpe" [3.1.37.1 iti sUtre sthAna tvautsargiko'Niti 'audazcita' iti rUpaM na syAditi 55 nityagrahaNam, tadvi samAsavidhAnasAmarthyAdeva nityatve tatsAdhanAya vAgrahaNasya svAMze cAritArthyam / phalaM caitadaMzasya siddhe'nena nyAyena prAptasyaiva vikalpasya bAdhanAya kRtamityeta- ! gargasyApatyaM vRddha mityarthe "gargAdeH" [6.1.12.] iti syAyaM vinA'nupapadyamAnaM nyAyamenaM jJApayati, tena 'zAkaprati yajeva bhavati, na tu "ata i" [6.1.3..] ityautsargika iti nityameva samAsaprayogaH, tadarthapradarzanaM tu samAsAghaTaka- | iJ / evaM cAyaM nyAyastattarasUtraH pratIyamAnasya samAsa20 padasahakAreNaiva-zAkasyAlpatvamiti, 'avigraho nityasamAsaH, taddhitavRttiviSayasya niyamasyAnuvAdamAnaM, na tu kiJcinnavInaM 60 asvapadavigraho vA' iti tallakSaNAt / phalaM tvasyAMzasya 'rAjJaH ' vidadhAti / anye ca tAtrikA nedazaM nyAyaM pRthaganumanvate, puruSaH' iti vAkyasyApi rAjapuruSaH' iti samAsavat / sUtreSveva tatra tatra nityagrahaNasya vAgrahaNasya kRtatvAd vyavasAdhutvamiti // 1 // dvitIyAMze jJApakaM tu "pAramadhye-'gre- sthAyAH pratIyamAnatvAt / svamate'pi pUrvoktarItyA "nityaM 'ntaH SaTyA vA" [3. 1.30.] ityatra vAgrahaNam , taddhi pratinA.[3.1.38.] iti sUne nityagrahaNenAnyatra samAse 2 svaviSaye pakSe autsargikaSaSThIsamAsAbhyanujJAnArtham, tena ca | vAkyamapi syAditi sUcyate / etaca bRhadvRttAvapi tatsUtra-65 pAregaGgamityavyayIbhAvavat pakSe gaGgApAramiti SaSThIsamAso'pi, / vyAkhyAyA spaSTamavAktam, ' vyAkhyAyAM spaSTamevoktam, evaM-"pAre-madhye." [3.1. anyathA [vAgrahaNAbhAve] asyApavAdavidhitvena sa na prvrtt| 30.] iti sUtre vAgrahaNena samAsaviSaye'nyatrApavAdavRtteetasyAyAMzAbhAve tu SaSThIsamAsapravRsau bAdhakAbhAve tadabhya- | nityatvamanumApitameva, nahi tena pakSe vAkyAbhyanujJA kriyate mujJAnArthasya vAgrahaNasya caiyayaM syAdeveti tena vinA[samAsa- iti zakyate vaktuM, tasyAH pUrvajJApitenApavAdasamAsaviSaye 30 vRttiviSaye nityaivApavAdavRttirityaMzena vinA ]nupapadyamAno vRttavaikalpikatvenaiva siddheH / tathA ca samAsavikalpavidhAyakA-70 vAzabdastadaMza jJApayati / phalaM cAsya pUrvA'zaH kAyasyetyarthe | pavAdazAstreNa pakSe utsargazAstrasya pravRttirevAbhyanujJAyate iti "pUrvAparAdharo." 3. 1. 52.] ityaMzitatpuruSe nyAya- siddham / evaM taddhitavRttevaikalpikavaM tadvitaprakaraNAdisthena pUrvAzena vikalpena pravRtteH pakSe SaSThItatpuruSeNa kAryapUrva iti "bA''dyAt" [6. 1. 11.] iti sUtrAt pravartamAnena prayogo neti // 2 // tRtIyAMze jJApakaMtu- nityaM a-jino'" / vAgrahaNenaivaM siddham , "vodazvitaH"[6.2.144.] ityAdi35 [7. 3. 58.] ityatra nityagrahaNam, taLyanena nyAyena | sUtrasya vAgrahaNena ca tadvitavRttInAmapavAdaviSaye'nyatra nityaiva 75 vikalpe prApte satyeva sArthakatA labhate, anyathA vidhAnasAmarthyA- pravRttirityapi sUcitameva / tathA ca yatra vAgrahaNaM kriyate deva nityatvasiddhestadvaiyayaM syAt / tathA ca nityagrahaNaM svasArtha- tatraivApavAdavRttiviSaye autsargikavRttiranyatrApavAdavRttirvAkyaM kyAya nyAyamima jJApayati, jJApite caitanyAyaprAptavikalpa- ceti nizcIyata iti nAyaM nyAyo'jJAtaviSayajJApakaH / ata eva pratiSedhArthaM tasya svAMze cAritArthyam , tena vyatihAreNa vyava-ca nAsya caJcalatApi sUtrabodhyArthabodhakatvena tadayogAt / tathA40 kozanamityarthe strItvavivakSAyAM "vyatihAre'nIhAdibhyo " pyekatra sarvArthasya saMgrAhakatvena nyAyarUpeNopanyAsa iti // 32 // 80
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 32] *samAsa-taddhitAnAM vRttirvikalpena, vRttiviSaye "prayoktRvyApAre Nig" [3. 4. 20.] iti sUtrazeSeca nityaivApavAdavRttiH / / 32 // "vA'dhikAra A bahulabacanAt pakSe vAkyArthaH" iti / evaM ca ta0-samAsa-taddhitAdiSu vRttiSu sarvatra sAmaryamapekSyate.. svabhAvato vAkyasya vRttezca siddhau vAgrahaNamiha kriyamANaM kena teSAM padavidhitvena padavidhezca samarthAzritatvasya "samarthaH pada- sambandhaM prApnuyAt ? yadi pratyayasaMjJayA sambandhaH syAt tAhe tu 5 vidhiH" [7. 4. 112.] iti paribhASayA bhASitatvAt / aniSTameva prasajyeteti vAvacanaM vyarthameva / na ca vAgrahaNAbhAve 45 sAmarthya ca dvidhA-vyapekSA, ekArthIbhAvazca, tayozca svarUpaM pUrva / sarvadA pratyaya eva syAt pratyayotpattisyAthA vRttervAkyabAdhakatyanirUpitameva / tatra vyapekSAyAM parasparAkAsAvazAt sAmarthyamiti saMbhavAditi vAcyam, vAkyasya vyapekSAviSayatvaM pratyayasya vRttitatra vAkyameva bhavati, ekArthIbhAve ca saMgatArthasya saMsRSTArthasya | viSayatvamiti viSayabhedAt / taduktaM tatraiva kaiyaTe-"vRtterekArthI vA sAdhutvamiti tatra vRttirbhavatItyayaM siddhAnto'bhidhAnasvAbhA- bhAvaviSayatvAd vyapekSAviSayatvAcca bAkyasya bhinnArthatvAd 10 vyAdeva samAzritaH / tatra tayorvyavasthitayoH pakSayorekena vAkya- bAdhyabAdhakabhAvAprasaGgAt" iti / tathA caize viSaye vAvacanaM 50 mapareNa vRttiriti sarvAsu vRttiSu vAkyamapi bhavatyeva, sa eva / spaSTArthameveti tadAzayaH / anena ca sandarbheNa sannantavRttirapi cArtho'nena nyAyena samAsa-taddhitaviSaye'nUyate |nyaaysiddho'py- | pANinitantre'bhimateti spaSTIbhavati / tatra sanAdyantapadasya nAmayamarthaH zAstreNa tatra tatra vAzabda-nityazabdaprakSepeNa vizadIkRtaH, | dhAtusaMgrAhakatvena nAmadhAtuvRttyAH saMgrAhasaMbhave'pi nAmadhAtuvRttyA itIya vastusthitiH / tatra vRttistridhA-samAsavRttistaddhitAnta- sanAdyantavRtterasaMgrahAd nAmadhAtuvRttisthAne sanAdyantavRttireva 15 vRttirnAmadhAtuvRttizceti bhedAt / yadyapi "samarthaH padavidhiH' | paThitavyA, upalakSaNavidhayA vA heyA / athaikazeSasya vRttitva- 55 [7. 4. 122.] iti sUtre vRhadbhutau--"samAsa-nAmadhAtu-kRt- | mapi vicAryate-tatrAgyakena ziSyamANena zabdena lupyamAnAnAM taddhiteSu vAkye vyapekSA vRttAvekArthIbhAvaH, zeSeSu punavyepekSaiva | zabdAnAmarthasyAbhidhAnaM svIkriyate eva, 'yaH ziSyate sa sAmarthyam" iti vadatAcAryeNa kRttirapi svIkRteti vRttecAtu-lupyamAnArthAbhidhAyI' iti nyAyAt / tathA ca parArthAbhidhAvidhyamucitam , athApi tasyAH [kRTTattaH ] samAsavRttAvantarbhA- nasya tatrApi sadbhAvAd vRttilakSaNamastyeveti sA'pi vRttiH / 20vAt traividhyamevAvaziSyate, yataH kumbhakAra ityAdikRdvRttau "isyuktaM | ata eva "samAnAnAmarthanekaH zeSaH" [3. 1. 118.] iti 60 kRtA"(3.1. 49.] ityAdinA samAsabhavanAta, ata eva / satrazeSe bRhattI-"dvandvApabAdazcAyam" ityuktam / tathA ca "vRttyanto'saSe" [1. 1. ] iti sUtre bRhadvRttigatasya , samAsarUpavRtyapavAdatayA'syaikazeSasya vRttitvamAcAryasyApyabhima"parArthAbhidhAna vRttiH, tadvAMzca padasamudAyaH samAsAdiH" ! tameveti siddha vRtteH paJcavidhatvamiti / vRttiviSaye ca vAkyasyAiti pAThasya vyAkhyAnanyAse-"AdizabdAnnAmadhAtu-taddhitapari- | bhyanujJA'pi vyapekSakArthIbhAvarUpasAmarthyadvayavazAt prAptava / 25 grahaH" iti vadatAcAryeNApi khayameva vRttastraividhya darzita-yattiviSayepavAraviniyA vRttiviSaye'pavAdavidhernityA pravRttirityasyautsargikazAstrapravRtti-65 miliya na miti / dIkSitastu-kRt-taddhita-samAsaikazeSa-sanAdyantadhAturUpAH | viSayAbhAve eva tAtparya na tu vAkyAbhAve, sarvatra samAsavidhau paJca vRttaya ityAha, upapAdayanti cedamapare, tathAhi-- "nAma nAnakAyeM samAso bahulam" [3. 1. 18.] iti sanAdyanteSvapi vRttitvamastyeva, tatrApi paThitumicchatIyAdyarthe | sUtrAd bahulagrahaNasya, taddhitavidhau ca "vA''dyAt" [6.1. paThitumiti tumantasya parasyArthAbhidhAnamastyaveti vRttilakSaNa- 1.] iti sUtrAdvAgrahaNasya cAdhikRtatvAt / tatazca tasya 30 sattvAt / khIkRtaM ca sannantasyApi vRttitvaM mahAbhASyakRtA'pi / bahulagrahaNasya vAgrahaNasya ca vAkyasAdhutvArthatvameva / uktaM 70 tathAhi-"dhAtoH karmaNaH samAnakartRkAdicchAyAM vA" [pA0 caitat "samarthAnAM prathamAdvA " [pA0 sU. 4. 1. 82.1 sU0 3. 1. 7.] iti sUtre-"vAvacanAnarthakyaM ca, tatra nitya- / iti sUtre mahAbhASye'pi, kaiyaTena ca tatraitat spaSTIkRtam / svAt sanaH" [vArtikam ], thAvacanaM cAnarthakam , kiM kAraNam ? / tathAhi-tatra bhASyam-"atha tadvAvacanaM naiva kartavyam / kartavya tatra nityatvAt sanaH / iha dvau pakSau vRttipakSazcAvRttipakSazca, ca / kiM prayojanam ? nityAH zabdAH, nityeSu zabDeSu vAkyasya 36 svabhAvatazcaitad bhavati-vAkyaM ca pratyayazca / tatra svAbhAvike . sAdhutvamanenAnyAkhyAyate" iti / tatra kaiyaTa:-"tti-vAzyayo-75 vRttiviSaye nityameva pratyaye prApte vAvacanena kimanyachakyamabhiH / ravAntarArthabhede'pi pradhAnArthAbhedAdaikArthyAd vAkyasya vRttyA sambaddhumanyadataH saMjJAyAH / na ca saMjJAyA bhAvAbhAvAviSyete !! bAdhaH syAt / tathAhi-aupagaramAnayetyukte yo'rtha AnIyate, tasmAnnArthoM vAvacanena" iti / ayamAzayaH-sannantAdivRtti- sa evopagorapalyamAnayetyukte / tatra yathA gozabdena gAvIzabdo sthale sarvatra vAvacanaM kriyate sambabhyate cA, tena tatra vAkya- nivartya te, satyAmapi gAvIzabdAdadhikasya strItvasya pratipattI 40 mapi bhavati vRttirapi bhavati / etacca vRhadvRttAvapi khIkRtaM / jAtilakSaNArthAbhedAt , evaM vAkyasyApi vRttyA nivRttiH syAditi 80
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyau 32-34 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / tadabhyanujJAnAya vAvacanamiti / nAgezena ca samAsaviSa'pi kriyamANasya mahAvibhASAdhikArasyaitaduktyaiva samarthanaM kRtam // evaM ca vAvacana siddhasya sarvatra samAse taddhite ca vAkyasAdhutvasya nivarttayitumazakyatvAt tatra tatra samAse taddhite vA 5 paThitena 'vA' vacanenApavAdazAstreSvanyatrApavAdazAstrasya nityamevosargAta eveti sarvathA siddha evAyaM / nyAyaH // 32 // 173 ca vRttikRtAM tasya vizeSArthajJApanaparatvamevAbhipretaM na tu sAmA- 40 nyato nyAyajJApanaparatvamityAyAti / ekazabdasyA saGkhyAtvamapi kvaciditi ca tasyAnekArthatvaprasiddhayA'pi labhyata eva tathA hi" eko'nyArthe pradhAne ca prathame kevale tathA / sAdhAraNe samAne'lpe saMkhyAyAM ca nigadyate // " ityanekArthatvaM tasya prasiddham / tathA "ekazabdasya 45 prasiddhistAvatsaGkhyAtvasyaiva " iti nyAyasaMgrahavRttikRtAM lekhaH 'prasiddhi ' padAnurodhenaiva kathaJcidunneyaH, 'ekagurukaH, ekAdhikaraNaH, eka AcAryAH' ityAdiSu tasyArthAntaravAcitvasya sakalaprAmANikajana prasiddhatvAt / anye ca vaiyAkaraNA nemaM nyAyamAzrayante, kintu tairekAhazabdasiddhayarthamahAdezasyA bhAvAya tanni- 50 Sedhake sUtre evaikagrahaNaM kiyate "uttamaikAbhyAM ca " [ pA0 sU0 5.4.90. ] ityatra / ekAhazabdazca tanmate pu~lliGga eveti bhedaH, saca "liGgamaziSyaM lokAzrayatvAlliGgasya" iti mahAbhASyavacanena lokavyavahAranirNeya iti na tatrAsmAkamavakAzo vacanasya | *ekandasyAsaMkhyAtvaM kacit ||33||! i / si0 - ekazabdasya saMkhyAvAcakatvenaiva prasiddhiriti 10 lakSyAnurodhAt tasya kacidasaMkhyAvAcitvamanena nyAyena vyavasthApyate / 'ekamahaH' ityukte vyaktivivakSayA 'ahaH' ityane naivaikasyAhnaH samupasthitirityekazabdasya tatra nirdizyamAnAho - mAtraparatvaM, na tu saMkhyAvAcakatvamityAsthIyate, tatazca tasmi nnarthe tatpuruSasamAse "ahnaH" [ 2. 174 ] iti samA 15 sAnte'pratyaye "nopadasya tadvite" [7. 4. 61.] itya- ! pUrvoktarItyA'syAvyApakatvena nyAyakoTAvagaNanIyatve'pi prAcAM 56 rItimanusRtya vyAkhyAto'treti vibhAvanIyaM sUribhiH // 33 // / ntyasvarAdilope "aha-niryUha kalahA:" [ liGgAnu0 puM0 15. 3.] iti puMstve prApte'pi "ahaH- sudinaikataH" [ liGgAnu0 na0 8. 2. ] iti vizeSavidhinA kIbaliGgasce- ekAhamiti siddham / yadyekazabdasya saMkhyAtvaM gaNyeta tarhi "sarvAMza saMkhyA20 vyayAt" [ 7. 3. 118.] ityadi, anenaiva cAhvAdeze "bharddhasudarzana devanamahnAH" [ liGgAnu0 puM0 1. 1. ] iti stve ca - ekAhna ityaniSTaM rUpaM prasajyeta / jJApakaM cAsya "saMkhyAtapuNyavarSAdIrghAcca rAtrerat" [ 3.7.119. ] iti sUtre cakArega "sarvAMzasaMkhyA'dhyayAt" [7.3.118.] iti suutraat| 25 saMkhyAzabdAnuvRttAvapi 'ekarAtra' ityasyAsiddhau tatrAdvidhAnArtha- / mekagrahaNam / kaciditi vacanAccAnyatraikazabdasya saMkhyAtvena T grahaNameva, tenaikadhA ityAdau "saMkhyAyA dhAH" [ 7.2.104. ] iti dhAH siddhaH / ayaM ca nyAyo nizcala eva, kacidityuktyA svata eveSTasthalamAtrapravRttikatvasUcanAt / aniSTapravRttivAraNAyaiva 30 hi kasyacinyAyasyAnityatvamAzrIyate tadabhAvAcca nAnityatAnveSaNamiti // 33 // ! | *A dazabhyaH saGkhyA saGkhyeye vartate, na saMkhyAne 34 // si0 --- atra kecana - 'A dazabhyaH' ityasya dazasaMkhyAvAcakazabdaparyantaM yA saMkhyA- tadvAcakaH zabdaH, sA saMkhyeye-saM- 80 khyAviziSTe dravyAdau varttate, na saMkhyAne - paricchede, ityarthamAhuH / apare tu - "A dazabhyaH" ityasya yAvad dazazabdazravaNaM tAvatparyantaM saMkhyA- tadvAcakazabdaH, saMkhyeye vartate ityarthaH" iti varNayanti, ayameva cArthaH saMgataH, anyathA ekAdazAdibhyo bahuvacanaM na syAt / tasmAt 'A dazabhyaH' 66 ityasyASTAdazaparyantamityarthAt tAvatparyantaM yathAsaMkhyeyaM dvitvAdi bhavati, tataH paramekonaviMzatimArabhya saMkhyAmAtraparasvanaikavacanameva / kiJcaivaM siddhe sati aSTAdazaparyantaM saMkhyAvAcakasya zabdasya saMkhyeyena saha sAmAnAdhikaraNyenaiva prayogaH, ! tato'gre ca sAmAnAdhikaraNyena vaiyadhikaraNyena ca / tathA ca 70 ! 'eko ghaTaH, dvau ghaTau, trayo ghaTAH' ityAdi yAvadaSTAdaza ghaTA iti na tu 'ghaTAnAM trayaH' ityAdi / UnaviMzatyAdiSu ca - | *ekazabdasyAsaGkhyAtvaM kvacit // 33 // ta0 -- ekAhamityatra "sarvAMzasaGkhyAvyayAt" [ 7 3. 118.] ityanenAT ahAdezazca na syAdityarthamayaM nyAya: / UnaviMzatirviMzatirvA ghaTAH ghaTAnAmUnaviMzatiriti ca bhavati, 35 svIkriyate; tacca kArya kevalamatrayasaMkhyA grahaNenaikazabdasyAgrahaNa- A dazabhya ityuktatayA ca tato [aSTAdazato ]s saMkhyAyAM mityetAvajjJApanenaiva setsyati / ata eva "saMkhyAtaikapuNyavarSA- saMkhyeye ca vRttervodhitatvAt / "atra ca jJApakam - " sujvArthe 75 dIrghAca rAtrerata" [ . 3. 119. ] iti sUtre vRhadvRttau - saMkhyA saMkhyeye saMkhyayA bahuvrIhiH" [3. 119] iti " ekagrahaNaM saMkhyAgrahNenAnenaikasyAgrahaNArtham tena pUrvasUtre ! sUtreNa saMkhyeye'rthe varttamAnAyAH saMkhyAyAH samAsavidhAnameva, saMkhyAgrahaNenaikAgrahNam : eka mahaH - ekAham" ityuktam / anena / tathA hi-yadi tAvadayaM nyAyo na syAt tadA'mukA saMkhyA saMkhyeya
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 34] vartinIti vyaktiH kathaM jJAyeta, tadajJAne ca kathaM saMkhyAvarti- saMkhyeyArthakatvaM tu lokaprasiddha kozAdibodhitaM ca, tathAhi- 40 saMkhyAparihAreNa saMkhyeyavartisaMkhyayA saha samAsaH kriyeta"iti ! amaraHprAcInAH / taccana cAra-kAcit saMkhyA saMkhyeyavRttiritye- "viNo vikrayaH, saMkhyAH saMkhyeye yAdaza triSu / tadarthasya jJApanAyogyatvAt , sarvAsAM saMkhyAnAM saMkhyeyArthavRtti- viMzatyAdyAH sadaikarave sarvAH sNkhyey-sNkhyyoH|" svasya prasiddhatvAt / na ca kAcit saMkhyA saMkhyeyamAtravRtti- iti, dazazravaNaM yAvat saMkhyAnAM saMkhyeyaparatvaM vizeSyaliGgatvaM . . rityartho'nena jJApyata iti vAcyam , tasyA anAgrAhyatvAt , ca, viMzatyAdInAmekavacanAntatvaM niyataliGgatvaM saMkhyAsaMkhyeyo- 45 bhana ca saMkhyeyArthAyA grahaNaM na tu saMkhyeyArthamAtraparAyAH, bhayavAcakatvaM ca kathayati / atrAmarakoSaTippaNIkRtA vyAkhyA. anyathA viMzatyAdInAmiha grahaNaM na syAt ; agrimasUtre ca ' taNAmanyeSAmAcAhemacandrANAM caitadviSayamatAni mahAbhASyAdi saMkhyeyaparatvena tAsAmapi grahaNasyeSTatvameyetyAmtAM tAvat / eta- vaiyAkaraNagranthasammatizca yathA saMgRhya pradarzitAni tAni tacchabdaireva 10 do "etaccojhoSakam "A dazabhyaH" ini padaM vyudasya zeSa- pradarzante tattvanirNayAya-"ekAdyA dazAntAH saMkhyAH saMkhye. vAkyApekSayA yojyam , saMkhyeye vartamAnA'pi kA'pi saMkhyA- ' yeSu vartamAnAstriliGgAH, ekA zATI, ekaH paTaH, ekaM kuNDam 150 stItyetAvatta evArthasyAnenobodhyamANatyAt" iti vadatA saMkhye- : daza striyaH, daza paTAH, daza kuNDAni / Adezeti aSTAdazAntA yamAnaparatvajJApanasya svayamevApoditatvAt / agre ca "asya iti kssiirsvaamii| Adazeti dazazabdazrutiparyantamaSTAdazaM yAvat cApratiSThitatvAt "AsannAdUra0"3.1.20.1 iti bahu- saMkhyA ekAdikAH saMkhyeye dravye vartante, hiravadhAraNe, tena 15vIhI "pramANI-saMkhyAH " [7. 3. 128.] iti De ca- : sAmAnAdhikaraNyenaiva tAsAM vRttirityarthaH, yathA eko vipraH, daza bhAsannadazA iti, ko'rthaH? navaikAdaza vA, ana AsannA viprA iti, na tu vaiyadhikaraNyena vRttiriti, na tu eko viprasya 55 dazeti ko'rthaH ? daza saMkhyA yeSAmiti vAkyaM siddham" iti / daza viprANAmiti mukuTaH / atra caikAdyA aSTAdazAntA saMkhyA yaduktaM, tadapi na, yuktaM bhavedanityatvajJApanAvazyakatvaM yadi saMkhyeye vartate, yadAha vAcaspatiH-aSTAdazabhya ekAdyAH saMkhyAH bhAdazabhyaHsaMkhyAyAH saMkhyeyaparatvaM bhavadrItyA jJApakamAtrasiddhaM saMkhyeyagocarAH / " iti iti svopajanAmamAlAvyAkhyAyAM hemA20 syAt , na tu tathA, tasya svAbhAvikatvenAgre [vivarage] niNe- / cAryaH / idaM ca prAyikam , "bahuSu bahuvacanam" [pA0 sU0 SyamANatvAt , evaM ca svAbhAvikaM dazazabdAntasaMkhyAyAH / 1.4.21.1 iti sUtre bhASye "kiMsambandhyekave kiMsambandhi 60 saMkhyeyamAnaparatvaM kathamapohituM zakyate vinA pramANam , tathA dvitve kiMsambandhibahutve ityartheSu kasyaikasmin kayoIyoH keSAM - ca dazAnAmAsanA ityeva vAkyam, "AsannAdRra0" [3. bahuSu" iti prayogeNa saMkhyAparatvasyApi pratIteH / idaM tvatrAva 1. 20.] ityAdisUtreNa pRthag bahuvrIhisamAsavidhAnasAma- gantavyam-saMkhyAparatve'pyeSAM svAzrayadravyagatasaMkhyAviziSTadharma25 thyAccaivamAdiSu vyadhikaraNapado bahuvrIhiH svIkArya eva, bRha- mAtrapratipAdakatA, ata evoktabhASyaprayoge dvivacanAdiH / dvattyuktaM tAdRzavigrahavAkyaM cArthapradarzanaparameva, spaSTazcAyamarthaH / vizatyAdyAH sarvA eva saMkhyAH saMkhyeye saMkhyAyAM ca nityameka- 65 "AsannAdUrAdhikasaMkhyAH saMkhyeye" pA0 sU0 2.2. 25.7 vacanAntA eva vartante, yadbhAdhyam-"A dazabhyaH saMkhyA iti sUtre mhaabhaassye'pi| svAbhAvikasaMkhyeyaparatvatyAgApekSayA : saMkhyeye vartate, Urya saMkhyAne saMkhyeye ca" iti / vizatiH varaM sUtravidhAnasAmarthyAd vyadhikaraNapadabahuvrIhikalpaneti / paTAH, viMzatiH paTAnAm ; zataM mAvaH, zataM gavAm ; iti kSIra30vivecitaM caitadviSaye vivaraNe vizeSata iti neha pratanyate // 34 // svAmI / viMzatyAdyAstu saMkhyAzabdA ekave vattemAnAH saMkhyeye ! saMkhyAne ca vartante, yathA-viMzatirghaTAH, vizatirghaTAnAm ; zataM 70 *A dazabhyaH saMkhyA saMkhyeye vartate, na / gAvaH, zataM gavAm , iti; yadAha-vAcaspatiH-"UnaviMzatyAdisaMkhyAne* // 34 // kAstu sarvAH saMkhyeya-saMkhyayoH" iti hemacandraH / [aba vishessH| ta0-yathAyamarthaH svAbhAviko na jJApakasAdhyazca tathopakSipta saMkhyAmAtrArthe vartamAnAyA viMzatyAdeH saMkhyAyA dvivacanabahuvRttI. atra ca tadeva vivicyate, tathAhi-jJApakatvenAtra- | bacane api sta ekazeSeNa- viMzatI tisro viMzatayaH, gavAM 35 "sujvArthe saMkhyA saMkhyeye saMkhyayA."[3. 1. 19.] ilana / viMzatI, garvA viMzatayaH" iti kSIrakhAmI / yadA tu bhedaviva-75 saMkhyeye vartamAnayA saMkhyayA saha samAsavidhAnaM prAcInaruktam, kSAyAM saMkhyAntarasyArthe'bhidheye viMzatyAdayo vartante tadA tatsA'tacca saMkhyeyArthAyAH saMkhyAyA astitvavodhakamiti rItyA, na ca mAnAdhikaraNyAdupacAreNa tebhyo dvivacanabahuvacane api bhavataH, saMkhyAyAH saMkhyeyArthatvaM pUrvamaprAptam , lokataH prApte viSaye zAstra- / yathA-ve vizatI tisro viMzataya iti, sAmAnAdhikaraNyAbhAve'pi syAvyApAra iti tadartha nyAyAzrayaNamanAvazyakam / saMkhyAyAH gavA vizatI, gavAM viMzataya iti mukuTaH / 'dvitva-bahutvayo
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 34] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / vartamAnAstu viMzatyAdyAH saMkhyAyAmeva vartante' iti hemacaMdraH / / vika saMkhyeyaparatvaM tyaktamiti teSAM saMkhyAparatvametatsUtrajJApyameva "pativiMzati" [pA. sU. 5. 1.59.] iti sUtre bhASya / na tu nyAyAnityatvalabhyamiti samAyAti / na ca sena sUtreNa pradIpoDyote nAgezabhaTTena tu-viMzatyAdyA dvathAdayazca dharmazaktA eva, nyAyAnityatvameva jJApyatAmiti vAcyam , nyAyasyaiva pUrvarItyAdharma-dharmiNorabhedAca vyaktI kAryANi, tayozca bhedAbhedI viza- upoditatvena tadanityatva carcAyA nirmUlatvAt / yadyapi tatratyaityAdayaH kadAcid bhedena saMkhyAM badanti-'gavAM viMzatiH' iti, laghunyAsagranthe-"A dazabhyaH saMkhyA" ityasya prAyikatvAdatra 45 kadAcidabhedena-'viMzatirgAvaH' iti, yadApyabhedena tadApi dharma- dazanazabdaH saMkhyAne vartate' iti nyAyArthazcarcita iva, tathApi gatasaMkhyAvaiziSTyenaiva tato dravyapratItiH zabdazaktikhabhAvAt, na nyAyasya tena samUlatvamAyAti, prAyikatvAditi kathanena yathA gAvo dhanamityAdI prItihetutvaguNagatasaMkhyAvaiziSTayenaiva dravya- | tasyArthasya svAbhAvikatvasyaiva sUcanAdityAstAM prasaktAnuprasaktyA. pratItirdhanazabdAt / iyAMstu vizeSaH-tatra kadAcit svagatasaMkhyA- nudhAvanam / vastutastu-nAyamoM vacanena nirNeyaH, kintu zabda10vaiziSTayenApi pratItiH, anyagatasaMkhyAvaiziSTyamanyasya kathamiti zaktisvabhAvalakSyAdikamanusRtya yathAyoga saMkhyA saMkhyeyobhayaparatvaM 50 cet ? AropeNeti gRhANa / dvayAdayastu svagatavAcyasaMkhyA- sarvAsAM saMkhyAnAmiti sakalaita dviSayagranthaparyAlocanayA samAviziSTadravyAbhedena tadgatasaMkhyAviziSTameva dharma pratipAdayanti ! yAti / bAhulyAbhiprAyeNa cA dazabhyaH saMkhyA saMkhyeyaparA, viMzazabdazaktisvabhAvAditi na kadAcidapi tatraikavacanam / nApi | tyAdyA ubhayaparA iti kathana miti niSkarSaH / atha nyAyasaMgrahaviMzatyAdibhyo bahuvacanam, vizatipracaye tu bahuvacanamiSTameva / nyAse-AsannI dazeti pratIkamupAdAya tatra 'daza'zabdasya saMkhyA15 ye kayordvivacanakavacane" [pA. sU. 1. 4. 22.] ityAdau paratvameva, na tu saMkhyeyaparatvamiti zaGkAsamAdhibhiH sthirIkRtya 56' viMzativadeva dharmagatasaMkhyAviziSTadravyasyaiva pratItiriti dvivcnm| punarapi tasya dRDhIkaraNAya yaduktaM, tadiha tadulekhapUrvaka vicAryateevaM pratItirIdRzavRttiviSayaiveti nAtiprasaGga iti niSkarSa uktaH" | "nanu bhavatvevam , dazanzabdasya daza saMkhyetyartho na syAt tadA iti [amarakoSaTippaNIkAraH, varga: 9, zlokaH 83] / kiM vinazyet ? ucyate-yadyatra daza saMkhyeti saMkhyAna vRttidazanityamekAdInAM dazazabdAntAnAm [aSTAdazaparyantAnAm / zabdena vAkyaM na kriyate tadA AsannA daza yeSAmiti ko'rthaH ? 20 saMkhyAnAM guNiparatvaM [saMkhyeyArthatvam ] viMzatyAdInAm [ Una- daza saMkhyeyapadArthA yeSAM navAnAmekAdazAnAM vA saMkhyeyAnAmA-60 viMzatimArabhya ] zatAntAnAM ca saMkhyAnAM guNaguNyubhaya[ saMkhyA- | sannAH santi te AsannadazAH, etAvatai konaviMzatirekaviMzatirvA saMkhyeyobhaya ]paratvamiti zabdazaktikhAbhAvyAdeva nirNeyamiti padArthA ityarthapratItiH syAt , tathA ca navaikAdaza veti paryAyo na tatra vacanasyAvazyakateti viSayo mahatA sandarbheNa mahAbhASyA- bRhaddhRtyukto vighaTeta, tato daza saMkhyetyevArtho'vazyaM vaacyH| diSu vicAritaH, tasya sarvasya ca niSkarSaH pUrvoktanAgezagranthena ! nanu saMkhyeyartidazan-zabdapakSe'pi AmannA dazeti dazasaMkhyA25 saMgRhItaH / evaM sati nAyamoM jJApakasAdhya iti yaduktaM tat | viziSTavastuni yasyaikasya yayordvayoryeSAM vA tryAdInAM saMkhyeyArthA-6 suvyakaM veditavyam / asya cArthasya jJApakaM yat-"sujvArthe." | nAmiti vAkyaM yadi kriyate tadA Asannadazazabdena dvAdazA[3 1. 19.1 iti sUtreNa saMkhyeye saMkhyAyAH samAsavidhAna- dayo'pi pratIyante, tadA kathamekonaviMzatirekaviMzativetyeva mityuktaM, tacca tatsatre vRttI na spaSTam / prAyaH sarvatra jJApakasya saMkhyeyapratItiH syAdityuktam ?, ucyate-yadi kasminnapi kSetre sphoraNaM kriyata eva vRttikRtaa| yaccAsya nyAyasyAnityatvamA- daza ghaTAdIn nyasya tadAsannaM vaikaM dvau tryAdIn vA ghaTAdIna 30 zritya 'AsannadazAH' ityAdiprayogavigrahavAkye dazAdInAM saMkhyA-nyasya, tadanu vAkyaM kriyate, yathA-AsannA daza saMkhyeyapadArthA 70 vAcakatvaM samarthitaM tadapi vRttau pratyuktameva, punariha kiJcid yasyaikasya saMkhyeyapadArthasya, yayorvA dvayoH saMkhyeyapadArthayoH, yeSAM vicAryate-dazazabdasya tatra saMkhyArthatvamAzritya AsannA daza | vA myAdInAM saMkhyeyapadAthonAmityanayA rItyA kSetrApekSayA [saMkhyA / yeSAmityarthamAzritya ca yadyatra samAsaH kriyate tahi dazavastUnAmAsannatvaM vivakSitaM syAt , tadaikAdazAdInAmapi "ekA'thaM cAneka ca" (3. 1. 22.1 ityanenaiva samAse | pratItiH syAt, atra tu saMkhyApekSayA AsajatvaM vivakSita, 35 siddhe "AsanmAdUrAdhika0" [3. 1.2..] iti sUtreNa prati- | tatazca dazasaMkhyeyAnAM navekAdaza vA saMkhyeyAni yathAsanasaMkhyA-78 padasamAsavidhAnaM "pramANI-saMkhyAH " [3. 1. 128.] iti / vattvena saMkhyApekSayA AsajJAni, na tathA ekAdInIti yukta. DavidhAnArthamiti tatsUtrazeSe bRhadvRttipranthena sUcitam , tathA ca / mevoktamekonaviMzatirityAdi" iti / atredaM vicAryate-atra tatra dazAdisaMkhyAnAM saMkhyAparatvamAcAryasyAbhimataM, na tu tatra | "Asanna-dUrAdhika0" [3. 1. 20.] iti sUtreNa samAso nyAyAnityatvamAzritam / tena caitatsUtreNa dvitIyAdivibhaktyarthe / vidheyaH, tadarthazca 'AsanAdIni saMkhyAvAcinA nAmnaikArthaM sama40 samAsavidhAnasAmadeivaM vigraha AzritaH, tadartha ca svAbhA- syante' iti, tarhi dazanazabdasya saMkhyeyArthaparatve saMkhyAvAci-80
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 34-35] WATAARAMumwwwsarvanawww.nahanimanwrowainrarvwat tvameva na syAditi samAsAbhAva eva syAditi kathamiyamAzako saMkhyeyAnAmekenonA viMzatirbhavati, ekaviMzatirekonA satI deti yat-yadi dazanzabdasya saMkhyAvAcitvaM na syAt tadA kiM vizatireva bhavatItyekonaviMzatizabde bahuvrIhyAzrayaNe saMragreyaparatve vinazyaditi / athotthitA'pi cet ? tarhi samAsAbhAvenaiva / caviMzatyarthakatvamekonaviMzatizabdasya ghaTate / 'Asannadaza'samAdheyA, na punararthAntaropanyAsena, kizca bRhadvRttyuktaparyAya- zabdasya tadarthatvaM tu kathamapi nAyAtIti vibhAvanIyaM sudhI5 kathanavirodhapradarzanAya tadupanyAse'pi kathamAsannA daza padArthA | bhiriti // 34 // 45 yeSAM saMkhyeyAnAM navAnAmekAdazAnAM vA iti vigrahe 'ekonaviMzatyekaviMzatisaMkhyeyayoH pratItiH ?, yeSAmiti hi anyapadArthopasthApakaM padam , tadartha eva ca kRtaH-navAnAmekAdazAnA bhavati* // 35 // miti te kathamekonaviMzatitAmekaviMzatitAM vA gaccheyuH, kiM si0-dvitvavidhau "na sandhi-GI-ya kvi-dvi-dIrghAsadvi. 10 bahanIhI svArthAnyapadArthayoH pRthak khAtadhyeNa bhAnamAdhIyate ?, / dhAvaskalaki" [7. 4. 15 ] ityanena sthAnivadbhAvasya yadi yeSAmityanena saMkhyeyAnAmupasthitirAzrIyate-dazazabdo'pi | niSiddhatvAt tatreSTaprayogeSu dvitve kartavye'pi sthAnivadbhAva-50 dazasaMkhyAvacchinnapadArthaparaH, tarhi kathaM saMkhyApekSayA''sannatvaM | sAdhanArthaM nyAyamAha-Nau yat kRtamiti / atra NAviti viSayavivakSitaM syAt , astu vA kathAcit saMkhyApekSayavAsannatvaM tadA'pi saptamI na grAhyA, kintu nimittasaptamyeva, tathA ca NinimittaM navAnAmakAdazAnAM vA pratItiH syAt, nekonviNshterekviNshtevo| | yat kArya kRtaM syAt tat sarvaM dvitvAdiviSayabhUtamatathAbhUtaM 16 Asanapadasya yuktatvArthatve dazasaMkhyayA navasaMkhyAyA ekAdaza-! ca sthAnivada bhavati-sthAnini sati tasya sthAne vA yat saMkhyAyA vA yoge ekonaviMzatirekaviMzatirvA saMkhyA prApnoti, paraM kArya prAmoti tat kAryameva tatrApi bhavati, na tu svanimittakaM 55 nAsau samAsArthaH, Asannazabdasya samIpArthakatvamAzrityaiva yeSA- | kAryamA yato'tidizyamAnadharmaviruddhasvAzrayanimittakAryAbhAmityasya navAnAmekAdazAnAM vetyarthaH kriyate tarhi kathaM yogastadarthaH | co'tidezasvabhAvasiddhaH iti bhyAyArthaH / NAvityatra viSaya syAt, yogArthatvAbhAve ca dazasaMkhyeyapadArtho AsanA yeSAM navA- | saptamyAmAzritAyAM tu zuzAyayiSatItyatra zveH sanpare gau viSa20 nAmekAdazAnAM vA saMkhyeyArthAnAmiti vAkyena kathamekonaviMzale- | yabhUte kRtasya, ata evAntaraGgasya "zvervA" [4. 1. 89.] kaviMzatisaMkhyeyAnAM pratItiriti na buddhipathamadhirohati / ayaM ca iti khadbhAvasya sthAnivatvaM na bhavati, tatraiva NinimittAyA 60 tadIyo granthaH "AsannadUra0" [3. 1. 20.] iti sUtrIya- | vraddhesta sthAnivatvaM bhavatyeva, ata eva dvitye pUrvatrokAraH zrUyate laghunyAsavyAkhyAnarUpa eva, so'pi ca granthasyuTita iva prati- | tana syAta. sAmAnyato NAviti nirdezAnnimittabhAvena viSaya bhAti, tathAhi-tatrayo granthaH-"yadi saMkhyeyavRttinA dazanazabdena | bhAvena vA NimAzritya kRtAnAM sarveSAM kAryANAM sthAnivadbhAvA25 AsannA daza yeSAmityevaM vAkyaM kriyate na dazatva miti tadA | pattyA khato'pi NyAzrayatvAt sthAnivadbhAve dvitve pUrvagrekAra saMkhyAvAcineti vRttyaMzena niSedhAnna syAdanena samAsaH, navaikA- | eva zrUyeta na tukAraH / atra jJApakaM tu "ontiHsthApavage-65 daza veti paryAyo vighaTeta / yata itthaM kRte 'ekonaviMzatyaika- | 'vaNe" .1.60.1 iti sUtre "oH paye'vaNe" ityetAviMzatisaMkhyApratItiH" iti / atra zaGkAyAH samAsAbhAvaparyantaM / vataiva satreNa nirvAhe satyapi dIrghasUtrakaraNameva; tathAhi-tatrasUtre samAdhAna nirvivAdam, paryAyavighaTanakathanamapi sAdhu, yato bRhadvattigrantha:-"nanu NyantAnAM vRddhyAvAdezayoH kRtayoDhisve 30 dazazabdasya saMkhyeyaparatve daza saMkhyeyAH padArthA AsannA yeSAM sati pUrvasya ukArAntatA na sambhavati, tatra "sanyasya" te navaiva ekAdazaiva vA kutaH syuryathAsambhavamanye'pi bhaviSyanti 4.1.59.1 ityanenaiva siddhe kiM guruNA sUtreNa?, etAvattu 10 saMkhyeyAnAmAnantyAt, saMkhyApekSayA cAsannatvagrahaNe mAnA- | vidheyam-"oH paye'vaNe" ini, pipaviSate yiyaviSatItyatra bhAvAt / tadupapAdanaparazca "yata itthaM kRte ekonaviMzatyaika- pUrvasyokArAntasyetvaM yathA syAt ; satyam -*Nau yat kRtaM kAya viMzatisaMkhyApratItiriti grantho madhye bhagna iti pratibhAti, tat sarva sthAnivad bhavati iti nyAyajJApanArtha vacanam / tena 36 asaMlagratvAt , pUrvarItyA tadarthavarNane na saMkhyApratItirapi tu pusphArayiSati, cukSAvayiSati, zuzAvayiSatItyAdyapi sidvam / saMkhyeyapratItiH, atha ca-eko viMzatyA ekaviMzatiriti tadIya- etaca jJApakaM cAntasthApavargavadanyatrApyavarNa eva draSTavyam,75 cchedaH syAt , sa ca prakRte'nupayuktaH / yadi ca tAdRza eva / tenAcikIrtadityatrekAravato dvivacane siddham" iti / ayaM ca pAThaH prAmANikastahi tadAzaya evaM varNanIyaH syAt-yata iratha-bRhadvatigranthAzayaH-anodAharaNepu yiyavipati,piyaviSate' iti mIdazasthale saMkhyeyaparatvAzrayaNe ekonaviMzatizabdenaikaviMzati-dve sannante'nyAni NyantANyeva, teSAM sani avrnnprjaaybhaavaat| 40 saMkhyAyA pratItiH syAt , yataH ekonA viMzatiryeSAmityarthe yeSAM / pau ca vRddhau kRtAyAmAvAdeze, dvitve pUrvatrAta eva sattvena ..
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 35] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamunayaH / rwarimpreparrrrrrrrrrrrowinnerwarar-e-~--varneruirraimirmir rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrnwar vWvA teSu "sanyasya".1.59.1 ityeva siddhH| tathA ca yatra tasyAnimittasyApi nimittam iti nyAyena Nici satyeva vidhIyasani iD bhavati-yathA pUDaH sani 'RmipUGaJjazaukagRha- | mAnasya kIrtAdezasya Ninimittatvasya durvaartvaat| "sthAnIvAsmacchaH' [4. 4. 44.] itID bhavati, yauteH sani "ivRdha- | varNavidhI" [7.4.109.] iti paribhASAyAH prapaJcabhUto'yaM bhrasjadambhazriyUguM0 [4. 4. 47.] itID bhavati, tatra nyAya iti prAcInAH, tadapi na ruciraM pratibhAti, yato yathAkathaMdvitvavidhau 'prAk tu svare svaravidheH' ityuktatvAt sanazca | cidihApi sthAnibhUtasyovarNasyaivetvaM cikIrSitamiti varNavidhi-45 svarAditvabhAvAt pUrva dvitvameva bhavati tato guNAbAdezAviti | satvena tasyAH paribhASAyA viSayAbhAvaH / svamate'pi yat dvitve pUrvatrAvarNasyAsattena "sanyasya"[4.1.59.] ityasyA- "svarasya pare prAvidhI" [7.1.11..] iti sthAnivaprAdhyA tadartha 'oH paye'vaNe [4.1. 60.] ityeSa sUtrya- | svasya dvitve kartavye niSiddhasya pratiprasavarUpo'yaM nyAya itya tAm 'jAntaHsthApavarge' ityAdivRhatA nyAsena kiM prayojanam / vataraNe kathitam , tadapi svavidhau na sthAnivaditi svamAna10 tathA ca teSAM grahaNaM vyartha sat nyAyamimaM jJApayati / jJApite | vidhau na sthAnivadityAzayakamityAzrisya / vastutastu-aprApta-50 cAsmisyAye jijAvayiSatItyAdau NyantAt sani vRddherapravRttyA | syaiva sthAnivadbhAvasya vidhAyakamidamityAstheyamiti vivecitaM pravRttI vA tasya sthAnivadbhAvena ukAraviziSTasyaiva dvitve sati, ! vivaraNe // 35 // pUrvanokArasya vidyamAnatvena "sanyasya" [4. 1.59.] ityanena | *Nau yat kRtaM tat sarva sthAnivad bhavati // 35 // kAryasya sAdhayitumazakyatayA jAntaHsthAdigrahaNa sArthakam / ta0-pusphArayati cukSAvayiSatItyAdau dvitve pUrvarokArasya 15 phalaM cAsya-pusphArayiSati cukSAvayiSatItyAdau dvitve pUrvano | zravaNArthaM pUrva dvitve kRte NinimittakAtvavRddhayAdInAM pravRttiriSTA, 55 kArasya zravaNam / tatra hi Ninimittakasya "cisphurornavA" | paraM sA durlabhA, NimAtranimittakakAryANAM GaparaNinimittakadvitvA[1.2. 12.] iti Avasya sthAnivadbhAvo bhavati, cukSA- | pekSayA'ntaraGgatvena parvameva pravattaraucityAta / tatazca teSa kAryeSa vayiSatItyAdau ca Nau kRtAyA vRddhaH sthAnivadbhAvazca bhavatIti / kRteSvapi sthAnivadbhAvena sthAnina evokArasya sattvamAzritya jJApakasya sajAtIyApekSatvena yatra dvisve parakhaNDe prathamaH svaro dvitvAdikeSu satsu pUrvoktarUpANAM siddhirbhavati / yadyapi "svarasya 20 'varNo bhavati tatraivAnena jJApitena nyAyena sthAnivattvaM bhavati / pare prAvidhI" 7. 4. 110.] ityatra 'prAgvidhau' ityasya 60 tathAvarNavatvaM prakriyAdazAyAM pariniSThite rUpe vetyanyadetat / bhava- khavidhI na sthAnivadityarthamAzritya, atra ca dvitvasya sthAnibhUtarNaparatvasampAdakAdezasyaiva sthAnivatvamiti bhAvaH / tena cAci- svaramAtrasthAnikatvAbhAvena sthAnivadbhAvaH siddha evetyAzaGkita kIrtadityatrekArasya na sthAnivacaM, tamrAvarNavaduttarakhaNDAdera- | zakyate, tathApi tasyApi sthAnivadbhAvasya dvitvavidhau "na sandhibhAvAt / prAcInAstu nyAyasyAnityatAmAzrityedaM rUpaM sAdha. DI."[7. 4. 111. ] ityAdisUtreNa niSedhAt sthAnivadbhAvo25 yanti, taba na prakRtavRttigranthArUDham, bhanityatvajJApakapramA- 'prApta eva, yadi ca prAvidhAvityasya khavidhau na sthAnivaditya- 65 NAntarAbhAvAca / jJApakasiddhatvenAsArvatrikatvaM tu nAnugataM yopalakSakatve mAnAbhAvaH, yadi vA'trA'pi sthAnina ukArasya pramANam / etaca jJApakaM cAntaHsthApavargavadanyatrApyavarNa | dvitvAnubhavakartRtvena svavidhitvAnapAya ityucyate, tadA sarvathAeva draSTavyam' iti granthasya spaSTameva jJApakasAjAtyamUlakasyaivA- | 'prApta eva sthAnivadbhAvo'nena vidhIyate iti mantavyam / sthAnisyArthasya lAbhe tAtparyAt / atazcAttyaH prAcAM grantho na tada- | vadbhAvena ca sthAnirUpamevAtidizyate iti tadvyavahAra eva tatra na 30 nukUla iti pratibhAti / tathAhi-teSAM granthaH-anaiSThikazvAyam / khavyavahAraH [AdezarUpavyavahAraH], atidizyamAnadharmaviruddha-70 tena yasya NinimittakRtakAryasya sthAnivadbhAvazcikIrNyate tadA svAzrayadharmanimittakakAryAbhAvasthAtidezasvabhAvatvAt / na ca dhArabhUto varNo varNasamudAyo vA avarNavAn yadi syAt tadaivAyaM | jJApite'pi nyAye pipaviSate yiyaviSatItyAdau kathamitvaM parakhaNDe nyAyaH sphurenAnyathA" iti / atredamucyate-anaiSThikatvameva | dvitvaparakhaNDe kRtayorguNAvAdezayoH "svarasya pare prAvidhau" yadAzritaM tadA tasya sthalavizeSaniyamana kuto labhyate, sthala- | [7. 4. 110.1 iti sthAnivattvenAvarNaparatvAbhAvAditi vizeSaniyamana anityatvajJApakAdhInam, na ca takimapi | vAcyam, sUtrArambhasAmarthyAdeva tatra sthAnivadbhAvAbhAvAt / 75 nirdiSTamiti yatkiJcidetat / sthalavizeSasvarUpavarNanaM ca na saMga- | nanu jJApakaghaTitasUtre NigrahaNAbhAvena tatratyajJApakena kathaM Nivitamiti nirUpitaM vivaraNe / nanu acikIta diti yadudAhRtaM tanSa ye eva sthAnivadbhAvAnumAnam? / ayamAzayaH-"onti:yuktam-yataH "kRtaH kIrtiH"[4.4. 122.] iti vihitasya ! sthApavarge." [4. 1.60.] iti sUtreNa sani itvaM bhavati, kI dezasya na Ninimittatvamapi tvanaimittikatvameveti tana sa ca san kvacinmukhyaH 'yiyaviSati, pipaviSate' ityAdau, 40 nyAyaprasarAbhAvAditi cet ? na-*yena vinA yanna syAt tat | cicca mauNaH 'abIbhavat, apIpavat' ityAdau, tatra ca vastuto 80 23 nyAyasamu.
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyau 35,36 ] ------ - - - - -------------- ---------------rrrrrai-air-in-..- ra------ uparaNereva sanvadbhAvena sannimittakakAryakAritvamiti yadi NAve vA avarNavAn yadi bhavet tadaivAyaM nyAyaH sphurennAnyathA" iti / vaitatsUtreNetvaM vidhIyeta tarhi NiviSaye sthAnivadbhAvajJApanametatsUtra- etadvanthasya nyAsena vyAkhyAnaM ca taiH pradarzitam-"pusphAsthena jAntaHsthAvargagrahaNena kartuM zakyate, na tu tathA'sti, rayiSatItyatra NinimiktakRtakAryasya AtvarUpasyAdhArabhUtaH 'sphA' sampare'pi itvavidhAnAt, iti cet ? satyam-sani pare vidhIya- iti varNaH, jijAvayiSatItyatra NinimittakRtakAryasyAdhArabhUto 5mAnamitvaM vastutaH kevalaM pipaviSate yiyaviSatIti prayogadvaya 'jA' iti varNasamudAyaH" iti / atrocyate-NinimittakAryasya 45 eva bhavati, anyatra sarvatra sano Nivyavahitasyaiva lAbhAt tatra ca varNasya varNasamudAyarUpasya varNaH kathamAdhAraH syAt, kica 'sphA' jau vRddhyAdiSu satsu "sanyasya" [4. 1. 59.] ityeva siddhe- . ityasya varNatvaM kathaM, kimayameko varNaH, sa ced varNAtmakaH, na hi ntiHsthAvargagrahaNasya vaiyarthyamiti tat svasArthakyAya khasmin / 'jA' ityasya varNasamudAyAtmakatvam, pratyeka svarasya nya janasya sambhavinameva NinimittatvarUpaM viSayaM khajJApyasya sthAnivattvasya varNalam, anekavarNAnAM varNasamudAyatvamiti 'yathA 'jA' iti 10 kalpayatItyadoSAt / idaM ca jJApaka sAjAsAdeva yatra dvitvottara- varNasamudAyastathA 'sphA' ityeSo'pi samudAyarUpa eveti mntvym| 50 khaNDe prathamaH kharo'varNaH prakriyAyAM pariniSThite rUpe vA labhyate ana cAnyo vizeSaH pUrvameva prapaJcita iti na punarucyate // 35 // tatraiva pravartata iti svamataM vRttau proktam / prakriyA ca sAdhyAvasthA, ' .... tatrAvarNasyottarakhaNDe sattvaM yathA 'mA bhavAnUnat' iti, atra 'Una'- *dvibaddhaM subaddhaM bhavati // 36 // dhAtorNI tannAkAralope kRte'pi tasya sthAnivattvAd dvitve pUrvatrA- si0-kacit kvacicchAstrakRdbhireka evArthoM dvidhA prati15 kAraH zrUyate, anyathA 'nizabdasya dvitve 'mA bhavAn Uninat' | pAditaH, tatra punaruktidoSApanodAyAyaM nyAya AzrIyate / dviH iti rUpaM syAt, atra ca yadyapi pariniSThite rUpe dvitvottarakhaNDe- 'dvivAraM, barddha-bandhanena viSayIkRtaM nirUpitamiti prakRte'rthaH,55 'varNA nopalabhyate tathApi prakriyAdazAyAmastItyatrApi sthAni- tat subaddham niyatabandhanamavyabhicArIti yAvat, bhavati / vRttvapravRttiH susAdhA / acikIdityAdau ca prakriyAyAM pari- . atra ca jJApaka-"ga-lupa-sada-cara-japa-jabha-daza-daho gaDe" niSThite rUpe vA'varNasya dvitvottarakhaNDAdAvabhAvAnna sthAnivattvamiti, [3. 4. 12.] "japa-jabha-daha-daza-bhaJja-pazaH" [.. 20 pariniSThitarUpe dvitvottarakhaNDe'varNasya sattvaM ca jijayiSatItyAdau / 52.] iti sUtrayoH 'daza' iti punaruktanirdezaH, sa hi tiSThatIti tatra sthAnivatvaM bhavati / prAcInoktamanityatvAzrayaNaM tu / dazeryalupi daMdazItItyatra na lopasyAprAptasya prAptaye niyA-60 bRhasatigranthapratikUlaM mahAbhASyavyAkaraNagranthapratikulaM ca / mahA- tanarUpeNa kriyate, kenApi sUtreNAprApto'pi nalopo yaGlupi bhASye'pi "dvivacane'ci" [pA. sU0 1. 1. 59.] iti sUtre / syAdityarthamiti yAvat, sa caikenaiva nirdezena siddha eveti 'Nau kRtasya kAryasyoktajJApakena sthAnivattvaM vijJApya zaGkitam- punastadarthameva sUtrAntare nirdezo vyartha eva / sa ca 'ekena 25 "yadyetajjJApyate 'acikIrtat' atrApi prApnoti ?" iti, samA0 / nirdezena sakRjjJApitasyApi vidherdazaikAdazazabdasyAdantasvavat dhatte-"tulyajAtIyasya jJApakam , kazca tulyajAtIyaH? yathAjAtI- | kadAcidanityatA'pi dRzyate *samAsAntAgama0 iti nyAyAnu-65 yakAH puyaNjayaH [pavargAntaHsthAjakArAH], kathaM jAtIyakAzcaite? sAram , yastu dvinirdezena jJApyate sa vidhinizcalo bhavati' avarNaparAH" iti uktam , tathA ca sAjAlenaivoktArthalAbhasta- iti vijJApayati / sa cAya nyAyo yadyapi loke prasiddhaH, trApyabhimataH / nAgezena ca "avarNaparAH" iti bhASyapratIka- dRzyate hi vyavahAre bandhanAdau dvigranthyAdidAnaM dAArtha tathA'pi 30 mupAdAya-"avarNaparatvasampAdakAdezasthAnina ityarthaH, evaM ! dvivAraM 'daza' iti nirdezena sa nyAyaH zAstre'pi pravarttamAnaH cAvarNaparatvasampAdakAdezasthAnitvena tulyateti bhAvaH / evaM ca | sUcyate iti bodhyam / yadi cAyaM nyAyo na svIkriyeta, tarhi 70 'aunanat , aujaDhat' ityAdi cintyameva" ityuktam / yatra sakRjjJApitArthasyAdRDhatvavad dviApitasyApi tathAtvaM bhavat kena dviruko parabhAgasyAdyo'javarNastatredamiti dIkSitAdipranthaH kimmUla ! vAyata / tathA ca jJApanaphalaM svAze daMdazItItyatra na lopH| iti na vijJAyate / itthaM ca prakRtanAgezavyAkhyAnarItyA 'mA anyatra ca 'bhAsthat' ityatrAGo vyabhicArAbhAvaH, tathAhi-"bha35 bhavAnUninat' ityeva rUpaM, tatrAkAralopasya na sthaanivttvmityaa-| sUc kSepaNe"ityasyAdyatanyo dipratyaye Asthaditi rUpaM bhavati, yAti, svamate cAvarNasya prakriyAdazAyAM sthitatvAdavarNavatvamiti | bhasyateH "zAstyasU-vakti-khyAtera" [3. 4. 60.] iti 75 satrApi sthAnivadbhAva AzrIyate ityuktameva pUrvam, kizcAsya ' sUtre puSyAdigaNe ca pAThAt , bhanyeSAM tadgaNapaThitadhAtUnAM kacinyAyasyAnaiSThikatAmAzrityAsya pravRttisthalaniyamanapUrvakama- | do vyabhicAro'pi bhavati, yathA 'bhagavan ! mA kopIH' iti pravRttisthala pradarzanamitthaM kRtaM prAcInaiH-"yasya NinimittakRta- / bAlarAmAyaNaprayogaH, atra kupyateH puNyAdigaNapaThitasve'pi 40 kAryasya sthAnivadbhAvazcikIrNyate tadAdhArabhUto varNoM varNasamudAyo naai| keSAMcinmate ca yaGalumante nalopo neSyate, tanmate
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 36,37] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / cAya nyAyo'pi na jJApyate / yadi ca kvacidAvazyakatA syAt padasyAcyabhicArArthameva kRtaH san Atmanepadasya vyabhicAritvaM 40 tarhi lokasiddhasyaiva kAryavazAdAzrayaNam , tathA ca dandezItI- vinA'nupapanna eveti tadvyabhicAritvaM jJApayati, sati hi syeva rUpaM teSAmiti spaSTamuktaM "japa-jabha0" [.. 1. 52.] tasya [Atmanepadasya ] avyabhicAritve vinA'pi dvidhA pAThena iti sUtre bRhadvRttau // 36 // tasya nityAtmanepaditve siddhe'pi tannityatvArtha kRto dvidhA pATho'nupapannaH [vyarthaH] eva syAt, phalaM ca dvidhA pAThasya / 5 *dvirbaddhaM subaddhaM bhavati // 36 // , strAMze cAritArthyam , jJApite hyAtmanepadasthAnityatve bhrAjatera-16 ta0-laukikavyavahArasiddho'dhyayaM bhyAyo vRttidarzitadizA / vyabhicaritAtmanepada vidhAnAt / anyatra ca prAptasyApyAtmanelakSyasaMskArAya zAstre'pyAzrIyate iti sUcitam / etacyAya- padasthAbhAvo yathA-"dulabhiS prAptI" ityasya parasmaipade'pi phalatvena yaduktam-AsthadityatrAko vyabhicArAbhAva iti, tacca prayogaH 'samyak praNamya na labhanti kadAcanApi" [ yadyapi "zAstrasUvaktikhyAteraDU" [3. 4. 6..] iti sUtrasya : iti, "klIvRcha adhAThya" ityAmAtmanepadinaH zatR10 bRhadvRttigranthapratikUlamiti pratibhAti, tathAhi-tatra "asyateH pratyayasya parasmaipadasya vidhAnam, yathA-"kurUkSyotaM klIbadina-50 ra puSyAditvAdaDi siddhe vacanamAtmanepadArtham" ityuktam , tasyAyaM patisudhAmo tamasi me" [ 1, "kliziMca bhAvaH-puSyAdinimitto'Gga parasmaipada eva bhavati, etena cAtmane upatApe" ityasmAdAtmanepadino'pi zatA, yathA "parArthe padaparasmaipadobhayoreva bhavatIti yatrAsyaterAtmanepadaM vidhIyate, kizyataH sataH" iti [ ], "vRG sevane" tatra 'paryasthata' ityAdAvaDo vidhAnAyeha tadbrahaNamiti / tathApi ityasyApyAtmanepadinaH parasmaipade prayogaH, yathA-"svAdhIne 15 tatratyalaghunyAse puSyAdipAThasya prakRtanyAyajJApanArthatvamuktam ,bhomarAjanitimAnina:"r 16 tathAhi-tatratyo laghunyAsa:-"AtmanepadArthamiti / tarhi Atmane iti, "bhASi vyaktAyAM vAci"ityasmAdAtmanepadinaH parasmaipadapada-parasmaipadayoranenaiva siddhyati kiM puSyAdipAThena ? satyam vidhAnam , yathA-"mithyA na bhASAmi vizAlanetre!" iti, asya puSyAdipATho *dvirbaddhaM subaddhaM bhavati iti jJApanArthaH / tathA "tarjiN santarjane" tarjayati, "bha iN santarjane" tenAsmAdaDo'vyabhicAraH,anyeSAM tu kvacid vyabhicAro'pi,tena bharsayati, "zamiNa Alocane" nizAmayati, "bhaliNa 20 bhagavan ! mA kopIrityAdi bAlarAmAyaNoktaM siddham" iti / asyA AbhaNDane" bhAlayati, "kutsiNa avakSepe" kussayati, 60 yamAzayaH-AtmanepadArthamatra sUtre'syateH pAThasyAvazyakatve tenaiva "vaJciNa pralambhane" vaJcayati, "vidiza cetanAkhyAna nivAparasmaipadAtmanepadayorubhayorapi siddheH puSyAdipAThasya prakRtanyAya- ! se" vedayatItyAdiH eSu dhAtUnAmiDirave'pyAtmanepadaM jJApakatvamAstheyamiti / asya ca prakRtanyAyajJApakatve "0 daza." nAbhUt / kvacidaprAptamapyAtmanepadaM yathA-"Sasja gato" iti [4.1.52.] iti nirdezasya prakRtanyAyodAharaNatvaM, tasya parasmaipadI, tasmAdAtmanepadaprayogo yathA-"prakRterguNasaMmUDhAH 25 jJApakatve cAsyodAharaNavamAstheyamiti na ko'pi virodhaH / yadi dhaH / yAda | sajjante guNakarmasu" [bhagavadgItA], "sajamAnamakAryeSu" 65 zyArtha divAdI kvacidavazyaM paThitavye puSyAdAvevAsdhAtuH paThitaH, ityAdi / itthaM cAsyobhayathA vyabhicaritaM pradarzitam / tacca ako vidhAnasyApi taveSTatvAt, pazcAcyAtmanepade tatsiddhyarthamatra lakSyAnusArAjjJApakasAjAtyAca "iDintaH kartari" [3.3. sUtre tatpATha ityAzrIyate, tadA na pudhyAdipATho jJApako'pi tu , Apa tu / 22.] iti sUtravihitAtmanepadaviSayameva, na tu "kriyAzyaMorron4.1.52.iti nirdeza eveti khIkartavyamiti // 36 // tihAre'gati-hiMsA-zabdArtha-haso-hu-vahazcAnanyo'nyAthai" [3. 30 *Atmanepadamanityam // 37 // | 3. 23.] ityAdisUtrairviziSya vihitAtmanepadaviSayam , 70 si0-Atmanepadasya vizeSatvaM vizeSalakSaNavihitatveneti sUtrANAM nyAyApekSayA prAbalyAt / "iGitaH0" 3.3. 22.] ityanena hi liGgadvArA''tmanepadaM vidhIyata iti tadavyabhicAritve prApte kvacid dRzyamAnadhyabhicArasya sAdhutvAya lAkSaNikam , taizca pratipadoktatayA vidhIyata iti *lakSaNapratinyAyo'yaM svIkriyate / Atmanepadam, anityaM-vyabhicAri, padokta nyAyenApi tadvihitAtmanepadasya prAbalyAt tasya vyabhicAritvaM ca dvidhA-kutazcidAtmanepadanimittasahitAdapi vyabhicaritatvAsambhava iti // 37 // 35 dhAtostasyAbhavanam , kutazciJca tanimittAbhAve'pi bhavanam / asya jJApakazva-bhrAjerAtmanepadipu dhAtuSu dvidhA pAThaH, tathA *Atmanepadamanityam // 37 // hi-bhrAjerAtmanepadiSu prathamaM tAvat "ejuG zrejuG bhrAji ta0--AtmanepadaM hi tattaliGgavizeSanimittakaM tattatprakRtidIptI" iti pAThaM kRtvA pazcAt punarapi "rAjaga dubhrAji / vizeSoddezyakaM ceti "zeSAt parasmai" [3. 3. 10..] iti dIptau" iti pAThaH, sa hi advirbaddhaM subaddham iti nyAyenAtmane- | sAmAnyato vihitaparasmaipadApekSayA prabalamiti tasyAvyabhicari 75
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 37,38 ] / diti vAcyam, yavidhau "na sandhi-DI-ya-kvi0" [ 7. 4. 40 111.] iti sthAnivattvaniSedhAt / asya ca nyAyasya vAdhyabAdhyamAnatvAnityatvameva / kiJca na kApi kau vyaJjanakAryaM jAyamAnaM dRzyate / itthaM ca yadyapi vipi vyaJjanakArya na bhavatItyeva nizcayagarbha nyAyasvarUpamAzrayituM zakyate, tathApi matAntare kvacid vyaJjanakAryasya kriyamANatvadarzanena tatsaMgrahAya 45 [ paramata sAdhAraNyAya ] anityatvameva jJApitamiti draSTavyam / itthaM ca "AcAryAH kRtvA na nivarttante" ityapi prasiddhiranugRhItA bhavati / kiJca nyAyA ete cirantanA atazca teSAM svarUpaparivarttanaM yathAsambhavaM na kAryamityapi sampradAyaH / ata eva ca [ anityatvaghaTitanyAyasvarUpasvIkArAdeva ] "pAM pAne" 50 ityasmAt kvipi "aprayogIt" [1. 1. 37.] iti taluki, lupte'pi tatra vyaJjanAditvamAzritya " ane0 " [ 4. 3. 97. ] itItve pIriti jayakumAroktirapi saMgacchate, anityatvaghaTitye nyAyasya tatra kAdicitkApravRttyA tadanurUpakArthasiddheH / kaizvicAyaM nyAyo naiva svIkriyate, tatprakriyAyAzca svaprakriyA- 55 bhedAd vinA'pi nyAya kAryasiddhirbhavatItyanyadetat // 38 // tatvaM prAptamiti tadyabhicAraH kacidupalabhyamAno'pi zAstrakRtsammata ityanena nyAyenAnumIyate / pANinIye'pi tantre 'cakSiGghAtorDitkaraNenaitasya nyAyasya jJApana prAcInA anumanyante, navInAstu tasyAnyArthatAmAzritya bhASyAdAvasya nyAya5 syAdarzanAca nAtra nyAye jJApakasatteti yatrAtmanepadibhyo parasmai padaprayogo yatra ca parasmaipadibhya Atmanepadaprayogastatra ArSatvA dinA samAdadhate, sthitasya gate zcintanIyatvAt / yadi hi so'rthI nyAyAnumataH syAt tarhi adyatve'pi yathecchaM tadyabhicAraH kriyamANaH sAdhutvamacchedityAdyAhuH / svamate'pi bhrAje 10 dvidhA pAThasyAnubandhavizeSasambandhArthakatvamiti kalpayituM zakyavena nAtra nyAye kimapi dRDhataraM mAnamiti kathayituM zakyate / yaH kaviprayogeSu tatra tatra vyabhicAro dRzyate sa teSAM niraGku zatvena samAdheya iti yuktaM pratibhAti, evaMvidhanyAyasvIkArasya zAstrIyaprakriyArthamanAvazyakatvAditi // 37 // " 15 *kvipi vyaJjanakAryamanityam // 38 // si0 - kip dvividhaH nAmno vidhIyamAno dhAtusvaprayojakaH, dhAtorvidhIyamAno nAmatvaprayojakazca tatra dvividhe'pi vipi vyaJjananimittakaM kAryam, anityaM prAptamapi na bhavati kacidityarthaH / atra ca jJApakam - "kau" [ 4. 4. 119.] 20 iti sUtrakaraNam, mitrazIrityAdau zAsa bhAsa iso vidhAnArthaM hi tat, taca kvipo vyaJjanAdidhvamAzritya "isAsaH zAso - vyaJjane" [ 4. 4. 118. ] ityanenaiva siddhameva / tathA ca siddhe satyArabhyamANa isAdezo jJApayati- + kvipi vyaJjanakArya manityam * iti tathA cAnityatvAt kadAcijJApi syAdityA25 zaGkayaiva sUtramidamArabdhaM sat tatresAdezavidhAnena caritArtham / phalaM cAnyAkhyAtavipi rAjevAcaratItyarthe "kartuH kvip galbha - kIba-hoDAt tu hita" [3. 4. 25. ] iti kvipi *kvipi vyaJjanakAryamanityam // 38 // ta0 -- kvipaH kApyaprayogena "aprayogIt" [1. 1.37.] iti tasyetsaMjJA bhavati, tathA ca saMjJayA sa gacchatIti lopa eva tasya khIkriyate / tathA ca zAstre uccAryamANo'pi prayoge- 50 dRzyamAno varNoM varNasamudAyo vA'nenetsaMjJA vidhAnenAnUdyate / tatra kakAra pakArAvanubandhau vakAramAtrasya pratyayatvam, so'pi pratyayanimitte kArye jAte nivarttate, taduktam- "aprayogIt" [1. 1. 37 ] iti sUtre bRhannyAse - " kvicAdInAM tu kakArapakArayoH kAryArthatvettvAdabhAvo'stu [ ikArasya ] taduccAra - 65 NArthamupAttasya kRtakAryatvAnnivRttiH, yato'prayogazabdena zAstrama | EUR70 rAjAnatIti prayoge kipi vidyamAnaM kakAraM cakAraM vA vyaJjanaM | bhidhIyate, vakArAbhAve tu kasyAyamit syAdityaprayogizabdAbhinimittIkRtya prAptasya "nAma sidayvyaJjane " [ 1 1 21.] dheya eva na syAt pratyayatvamapyasyaivaM siddhyati, kRtakAryatvAcca 30 iMti padatvasyAbhAvAt "nAmno nonahaH" [ 2.1 91.] svayaM nivarttate, ata eva vakAraH paThitaH praviralaviSayatvAdasya, iti nasya lug nAbhUditi / kRtakvipi yathA-gIryate ityarthe antaHsthAnAM padAntAnAM prAyaH prayogAniSTeH, yadAha - "nahi, "kutsampadAdibhyaH kipU" [5.3. 114.] iti kvipi yaNaH padAntAH santi" [ bhASyam 1 1 2 - Ahnikam ] pUrvavat padatvAbhAvAt "padAnte" [2. 1. 64.] iti iti" iti / itthaM ca vakArasya pratyayatvaM kAryArthatvaM coktam / dIrgho neti / kvitropalakSaNaM vico'pi tena * vicyapi tatra ca vyaJjanakAryamapi prAptam, taccAnena nyAyenApanodyate / 35 vyaJjanakAryamanityam * iti siddhyati / tathA ca mukhyamAcaSTe / tathA ca tatra kitpratyayatvAdinimittaM kAryameva sthAna vyaJjanaityarthe Nici NijantAt "man van0" [ 5.1.148.] nimittam / evaM vicyapi ' va ' kAramAtrasyaiva pratyayatvamiti kkipA. iti vici 'mukhy' iti, atra vici pare "voH dhvayvyaJjane / vijupalakSyate iti pratipAditaM vRttau / yadyapi tatphalaM - mukhyaluk" [ 4, 4. 121.] iti yalug na bhavati / na cAtra / mAcaSTe ityarthe Nici tataH kvipi 'mukhy' ityatra yalopAbhAva NilucaH sthAnivattvAd yalucaH prAptireva nAsti tena vyavadhAnA-uktaH, sa ca pUrvokta bRhacyAsoddhRtena " nahi yaNaH padAntaH 75
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 38,39] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / ......... ... . .. santi" iti bhASyavacanena virubhyate, tathAhi-tatra yaNapadenA- sthAnitvamiti svIkRtya sthAnivadbhAvena siddhiH sambhavati, 40 ntaHsthA [ yavaralAH ] ityucyante, teSAM ca padAnte'bhAvakathanena | anyathA'tra samAnalopitvameva kathaM syAt, nahi samAnamAnastha 'mukhya' iti yAntaprayogo'nucita iti tadanabhidhAnamevAzrayaNI- | lopo'trAsti, kintu samAnasya tadanyasya ceti yathA'vayavAyam , tathApi prAcInai stasyollekhAdasmAbhirapi matAntaraparatayA zrayameva samAnalopitvamevaM svarAdezatvamapIti tatrApi sthAni5 svIkRtyojUtam / vastutastu nAsti vico grahaNe kiJcit phalaM badbhAvena siddhirastyeveti vyarthamevAsamAnalopigrahaNamiti jJApaka 'mukhy' ityAdInAmanabhidhAnasyoktatvAt / anyaizca vaiyAkaraNaire- bhavatyeva / uktaM caitad bRhadvattAvapi "upAntyasyAsamAnalopi." 45 tanyAyasvarUpameva na svIkriyate iti teSAM mate vica upalakSa- [4. 2. 35.] iti sUtravyAkhyAyAm, tathAhi-"yatrAntyaNatvathaiva kA? // 38 // svarAdilopastantra sthAnivadbhAvena na sidbhyatIti vacanam / yatra tu svarasyaiva lopastatra svarAdezatvena sthAnivadbhAvenaiva siddhyati*sthAnivadbhAva-puMvadbhAvaikazeSa-dvandvaikatva mAlAmAkhyat-'amamAlat' ityAdi / nanu yatrApi svara- ' 10 dIrghatvAnyanityAni* // 39 // vyaJjanalopastatrApyavayavAvayavinorabhedanayena svarAdeza eveti 50 si0-sthAnivadbhAva:-"sthAnIvAvarNavidhau" 7.1. sthAnivadbhAvenaiva siddhyati, kimasamAnalopivacanena ? satyam109.] ityAdisUtrairatidizyamAna mAdeze sthAnivyavahAraH | sthAnivadrAvasyAnityatvakhyApanArtha vacanam , puMvadbhAvaH-strI-klIba-liGgAnAM zabdAnAM vRttyAdAvatidizyamAnaH paricchinnavAna-paryavIvasat , svAdu kRtavAn-asisvadadityAdi - puMliGgAsvarUpAtidezaH; ekazeSaH-"samAnAnAmarthenaikaH zeSaH" | siddham , atrekArokArayoH "nAmino'kali-hale" ... : 15 [3. 1. 118.] ityAdisUtrairvidhIyamAnaH; dvandvaikatvaM- 51.] iti vRdvau kRtAyAmantyasvarAdilopisvAdasamAnalopi-55 dvandvagatamekaravaM, samAhAradvandva iti yAvat ; dIrghatvaM ca- tvam" iti // atredaM zakyate-'asisvadat, paryavIvasat' yadyapyanekatrAnekadhA vihitaM tathApi "bhvAdena mino dI! ityAdau "nAmino'kali-hale" [1.3.51.] iti vRddheH oyaJjane" [2. 1. 63.] itIha gRhyate, vyAkhyAnA- paratvAt "antyasvarAdeH" [7. 4. 43.] ityantyasvarAdilope lakSyAnurodhAcya; putAnyapi kAryANi anityAni-sUtrairavikalpa | pUrva pravRtte'tra samAnalopitvasya durvArasvena jJApite'pi nyAye'na 20 bhAvena vihitAnyapi lakSyAnurodhAt tattajjJApakaprAmANyAca | nopAntyahasvasaMbhava iti; annocyate-kali-halivarjanAt paramapi 60 kacidaniSTasthale nApi bhavantIti nyAyArthaH / tatraiSAmiSTasthaleSu lopaM vRddhirvAdhata iti jJApanAt, anyathA pUrvamantyasvarAdilope pravRttistu prasiddhaveti kevalamaniSTasthaleSvapravRttirevAnityatvo- | vRddhesprAptau kali-halivarjanaM vyarthameva syAt ; paramapi lopaM dAharaNatayA kramaza udAhariSyate / tatra sthAnivadbhAvAnityatve bAdhitvA vRddheH pravRttau tu 'acakalat'ityAdau samAnalopitvena jJApakam-"upAntyasyAsamAnalopizAsvRdito De" [4. 2. sanvadbhAvAbhAvAya tadvarjanasya sArthakyamabhUt / iha ca pUrva vRddheH .. 25 35.] iti sUtre'samAnalopigrahaNam , tathAhi-mAlAmAkhyat pravRttI samAnalopitvAbhAvAt sthAnivadbhAvenopAntyahasva-65 'bhamamAlat' ityAdAvupAntyahasvAbhAvArtha tat kriyate, saca vighAto mA bhUdityetadartha sthAnivadbhAvAnityatvajJApanaM sArthaka mAlAzabdAkArasyAntyasvarAdilukaH prasaGgena luptasya sthAni- miti // 1 // puMvadbhAvo'nitya ityatra jJApakaM yathA-"kauNDibadbhAvAdevAkArasyopAntyatvAbhAvena siddha eveti tadartha kriya-nyA-agastyayoH kuNDinAgastI ca"[6.1.127.] iti sUtre mANamasamAnalopigrahaNaM sthAnivadbhAvasyAnityatve jJApakam / kauNDinyeti nirdezaH, tathAhi-kuNDinIzabdAt vRddhApatyArthe 30 tadanityatve hi kadAcit sthAnivadbhAvAbhAve hasvaH syAditi | "gargAdeH" [6.1.42.] iti yani "jAtizca Nitaddhitaya-70 tadvAraNAyAsamAnalopigrahaNaM svAMze caritArtham / phalaM cAsya svare" [3.2.51.] iti yadi puMvadbhAvaH prAptaH syAt tarhi svAdvakArSIdityarthe svAduzabdANici ukArasya vRddhAvantya- strItvanivRttyA 'kuNDin' iti nAntapuMliGgarUpatAprAsau "no'pasvarAdiluki tasya sthAnivadbhAvAbhAvadupAntyahasbe sati 'asisva- | dasya taddhite" [7. 4.61.] itInlope 'kauNDya' iti dat' iti rUpaM siyatIti / yadyapi rAjAnamAkhyadararAjadityatra | rUpaM sthAditi kauNDinyeti rUpaM na syAt, tathA ca sa nirdezaH 35 "yantyasvarAdeH" [7.4.13.] ityanenAntyasvarAdeH 'an'- puMvadrAvAnityatvajJApanaM vinA'nupapanna iti puMkdAvAnityasvaM 75 zabdasya lope sthAnivadrAvasya svaramAtrasthAnikAdeze eva | jJApayati / tathA ca tadanityatvenApravRttI "avarNavarNasya" pravRttyA'tra ca na svaramAtrasya lopa iti tasyAprAptyA tatro- [7. 4. 68.] itIkAraloye tasya sthAnivadbhAvena "no'papAnsyasya hasvAbhAvArthamasamAnalopigrahaNamiti vaktuM zakyate, dasya0" [7.1.61.] iti prAptasyeno lopasyAbhAve tathApi bhan' ityasya samudAyasthAvayave'kAre'pi tasya lopasya / kauNDinyeti rUpasiddhirbhavati / phalaM tvasyAMzasya-dakSiNasyAM .
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyaH 39] dizi bhava ityarthe "dakSiNApazcAtpuramastyam" [6. 3. 3.] jJApako'pIDazaziSTaprayoga eva, tadartha prayatnAntarAkaraNAt tasya iti tyaNi dAkSiNAtya ityatra "sarvAdayo'syAdau" [3. 2. prayogasya cAvazya sAdhuvAhatvAt // 3 // dvandvaikatvasyAnityatve 61.] iti prApto'pi puMvadrAvo nAbhUditi, puMvadbhAve sati hi pramANaM ca-"prANitUryAGgANAm" [3. 1. 137.] iti sUtre 'dakSiNa' iti purUpaprAdhyA dAkSiNatya iti vikRtaM rUpaM syAt / bahuvacana nirdeza eva, anyathA IdRzasthaleSu AcAryasya sarva6 saJcAniSTam / yadyapi "kauNDinyAgastyayoH kuNDinAgastI | traikavacanaprayogasyaiva zailI dRzyate lAghavArthI, tathehApi lAgha- 45 ca" [6.1.127.1 iti sUtrasthe bRhadvattigranthe kauNDinya- vAya kavacanasyaiva prayoge samucite bahuvacanaprayogo viziSTazabde nipAtanAt puMvadbhAvAbhAva ityevoktaM na tu puMvadbhAvA- / kAryajJApaka eveti prakRte bahuvacanaprayogeNa dvandvaikatvasyAninityatvajJApakatvamuktam / 'dAkSiNAtya' iti rUpaM ca dakSi- | tyatvajJApanameveSTamiti pratIyate, prayojanAntarAbhAvAt / jJApite NasyAM dizi basatItyarthe dakSiNAzabdAt "bA dakSiNAt / cAtra nyAyAMze bahuvacanaprayogaH sArthako bhavati / phalaM ca 10 prathamA-saptamyA AH" [7. 2. 119.] ityApratyaye dakSiNA, / 'zaadundubhivINAH' ityAdiprayogeSu tUryAGgatvena "prANi-50 tatra bhava iti vigrahe'vyayAd dakSiNAzabdAt tyaNi pratyaye'pi / tUryAGgANAm" [3.1.137.] iti prApto'pi samAhArasidhyatIti na puMcanAvAnityatve jJApanaphalaM kiJcidasti, tathApi / dvandvo nAbhUt, etacca prAcAM mataM, svamataM tu vivaraNe prapaJcalaghunyAsakArAdibhijJApito'yamartha iti tadanusRtyAsmAbhirapi / yiSyate // 4 // dItvasyAnityatve pramANa ca 'sphUrja-urja-urNa sthApitaH / yuktaM ca "dakSiNApazcAtpurasAt tya"[6.3.13] prabhRtInAM kRtadIrghANAmeva dhAtuSu pAThaH, anyathA hasvapAThe'pi 15 iti sUtre'vyayAbhyAM sAhacaryAdavyayasyaiva dakSiNAzabdasya "bhavAde mino dIrghA vAr2yAJjane" [2. 1. 63.] iti 55 grahaNam, digyAcakasya sarvanAmno grahaNe hi sUtre'pi dakSiya- sUtreNa dIrgha siddhe dIrghapATho vyartha eva syAt , tathA ca dIrghapazcAt' iti rUpeNa kRtabaddhAvasyaiva nirdezaH samucitaH syAt , i pATho dIrghasya vyabhicaritatvaM jJApayati, sphUrjAdInAM ca dIrghatatrApi puMvadbhAvAnityatvAzrayaNAGgIkArApekSayA svavyayasyaiva / syAnyabhicArArtha dIrghapAThaH svAze caritArthaH / phalaM ca kUdate grahaNamucitam / yadyapi tatra sUtre bRhaddhRttAvubhayathApi rUpa-' ityarthe "ramyAdibhyaH kartari" [5. 3. 126.] ityanena 20 siddhiH pradarzitA, na ca puMvadbhAvasya carcA kRtA, avyayasyaiva bhane kRte 'kurdanaH' iti pryogsiddhiH| kiJca "guvai udyame" 60 grahaNamiti ca matAntaratvena sthApitam , tathApi "kauNDi- ityasmAt "Nin cAvazyakAdhamaNye" [5. 4. 36.] iti nyAgastya." [6. 1. 127.] iti sUtre nipAtanAt puMva-Nini striyAM DyAM gurviNIti prayoge "bhavAde minaH" [2. bhAvaM kathayatA prakRte'pi rUpasyobhayathA siddhiM darzayatA'sya / 1. 63. 1 iti dI? nAbhUt / nAsya nyAyasyAnityatvajJApanyAyAMzasyAnAvazyakatvaM spaSTameva sUcitaM pratIyata iti ! nAvazyakatA, anityasyAnityatve ca nityatvameva labdhaM syAdi25 vicAraNIyaM sUribhiH // 2 // ekazeSasyAnityatve jJApaka , tyanityatvameva vyAhanyeta / anityatvaM hi kvacidapravarttamAnatva-65 - yathA-'tadatadAtmaka tattvamAtiSTante jainAH' iti, bhayaM / meva, tenaiveSTasthale pravRtteraniSTasthale cApravRttaH siddhatvenAnitya ca ziSTaprayoga ekazeSasyAnityatva evopapadyate, anyathA'tra svajJApana vyarthameva syAditi 5 // 39 // "tyadAdiH" [3.1.128.] ityekazeSeNa tadAtmakaM tatva-.......... mityeva prayoga upapannaH syAt / sati cAnityatve tazcAtaca sthAnivadbhAya-puMvadbhAvaikazeSa-dvandvaikatva30 tadate, te mAtmA svarUpaM yasya tat tadatadAtmakamiti tadatadoH dIrghatvAnyanityAni* // 39 // saha prayogaH siddho bhavati / atrAtiSThante iti "pratijJAyAm" ta0-atra nyAye paJcAMzAH, pratyeka jJApakaphalAdIni vRttau 70 [3. 2. 65.] ityAtmanepadam , tacchabdasya sarvanAmatvAta darzitAni / vastutastu sthAnivadbhAvAnityatvamAtramatra sUtrAkSarajJAtenAtra-satva, nityatva, sAmAnyAtmakatvam , abhilApyatvaM pyatvAd dRDham , anyAnyanityatvAni nAtiprayojanakAni, tacApre cocyate, atacchabdena ca tadviparItamasatvamanityatvaM vizeSA- ! sphuTIkariSyate / ittharUpeNa jJApana sthAnivadbhAvAnityatvaM 35 smakatvamanabhilApyatvaM ceti sarvavastUnAM sattvanityatvAdidharmeSu / cAnyairapi vaiyAkaraNaiH khIkriyate / tathA ca pANinIye tantre sthAdvAdaM jainAH pratijAnata iti vAkyArthaH / "syadAdiH" / "upAntyasyAsamAnalopi." [4. 2. 35.] iti sUtrasthaparya-75 [3. 1. 120.] iti sUtreNa ca tyadAderanyena saha dvandU-: dasyamAnArthakaM "nAglopizAsvRditAm" [pA0 sU0 8. 4. 2.] prAptAvekasya tyadAdizandasya zeSo'parasya ca lopaH kriyate, / iti sUtraM pRthagArabhyate, tatrApi mahAbhASye evameva sthAnivadbhAva atra ca tacchabdastyadAdiH, atacchandazca tadanya iti tasya / sAdhanaM dRzyate / tathAhi-tatrayo granthaH-"aglopipratiSedhA40 lopaH prAptaH, paramekazeSasyAnityatvAna bhavati / tadanityasve / narthakyaM ca, sthAnivadbhAvAt" [vArtikam ], "aglopiprati.
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 39] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 183 P .na-ram -.. -. ... SedhazcAnarthakaH, kiM kAraNam ? sthAnivadbhAvAt-sthAnivadbhAvAdatra phalam, dAkSiNAtyasiddhizcAnyathA'pi vRttau pradarzitaiveti tadahasvatvaM na bhaviSyati / yatra tarhi sthAnivadbhAvo nAsti tadarthamayaM nityatvajJApanamapi nAtiprayojanIyamiti vRttAveva niveditam // 2 // yogo vaktavyaH, kva ca sthAnivaddhAko nAsti? yo halacorAdezaH- ekazeSasyAnityatve jJApakatayA 'tadatadAtmakaM tattvamAtiSThante atyararAjat / kiM punaH kAraNaM halacorAdezo na sthAniva- jenAH' iti prayoga evoktaH, sa eva ca tadudAharaNamapi / tatreda5 diti ? ucyate-ajAdezaH sthAnivadityacyate. na cAyamaca mabhidhIyate-taditi sAmAnyArthakam . ataditi vizeSArthaka-45 evAdezaH / kiM tarhi ? acathAnyasya ca / aglopinAM nelapi mityubhayoginnArthaka vena ziSyamANena tacchabdena lupyamAnasyAtarhi pratiSedho na prAnoti. kiM kAraNama? aglopinAM netyucyate. tacchandasyArthI vodhayitumazakya iti gamakatvAbhAvAdevAtraikazeSona na cAtrAgeva lupyate / kiM tarhi ? aka cAnyazca, yo'trAga - bhaviSyatIti na tadAnetyatvamAstheyam / ayamatrAbhisandhiH-eka lupyate tadAzrayaH pratiSedho bhaviSyati / yathaiva tarhi yo'trAga zeSArambhazAstreNa naikasmin ziSyamANe lupyamAnArthAbhidhAyitvaM 10 lupyate tadAzrayaH pratiSedho bhavatyevaM yo'trAj lupyate tadAzrayaH vidhIyate navInatayA, api tu pUrvataH siddhamevAnuziSyate, tatazca 50 sthAnivadbhAvo bhaviSyati / evaM tarhi siddhe sati yadaglopinAM yasya ziSyamANasya yadarthabodhakatvaM dRSTacaraM sa eva ziSyate'nyo netyevaM pratiSedhaM zAsti tajjJApayatyAcAryaH-'ita Urca sthAni-lupyata iti vastusthitiH, etaca zabdAnuzAsanamiti zabdenApi vadbhAvo na bhavati' iti / ayamAzayaH-sthAnivadbhAvena mAlA- ' saadhyt| kiJca yatra "tyadAdiH / 3. 1. 120.1 iti sUtramAkhyadamamAladityAdirUpANAM siddhAvapi tatropAntyahamvaniSe- / NekazeSaH kriyate yadAdeH, tatra 'ayaM ca maitrazca-imau' ityAdauna 15 dhArthamArabhyamANamasamAnalopigraharNa sthAnivadbhAvAnityatve jJApaka ! maMtrAdInAM lupyamAnAnAM matratvAdinA vizeSarUpeNa bhAnama. api 5 bhavatyeva / na cAtyararAjadityAdau kevalasya starasya loparUpA- tu idantvena sAmAnyarUpeNaiva, maitrAditvena bodhazca prakaraNAdigamya dezAbhAvAt tatra sthAnivadbhAvAprApterupAntyahakhAbhAvArtha tacari-' eva / itthaM ca tadAtmakabhinnasyAtadAtmakasyArthasya pArthakyena tArthamiti vAcyam , kevalasamAnalopAbhAve'pi samAnalopatva bhAnAyAtraikazeSAbhAva evocito na tvekazeSa iti nedamekazeSAsvIkAravat kevalasvarasthAnikatvAbhAve'pi svarasthAnikatvasyAba- nityatvAdAharaNa yutam / etaca 'tyadAdiH / 3. 1. 120.] 20 yavadvArA svIkaraNIyatvAditi / vastutastu "svarasya pare prAvidhau" ! iti sUtrasthalaghunyAsagranthenApi pratIyate, tathAhi-tatratyo grandhaH 60 [7. 4. 110.] iti sUtrasthAnIye "acaH parasmin pUrva- | ra sanI "sa ca cainnazceti / nanu ca tyadAdeH sAmAnyazabdatvAt caitro'pi vidho" [1.1.57.7 iti pANinIyasatre mahAbhASye svara- sa ceti nirdaSTuM zakyaH, na ca tAvityukte sa ca caitrazceti pratyayaH. jyajanayorAdezo na kharAdeza ityasyArthasya nirNAtatvenAtra svara- kintu sa ca sa ceti, tatra ca syAdI sarUpatvAt pUrveNaiva sidhyatIti vyaJjanayorAdezasya kharAdezatvasvIkaraNa ziSyavyutpAdanArthamAtra vyartho'syopanyAsaH, na vyarthaH, sa ca caitrazcetyevaMvivakSAyAM indraH 25 meva / tathA ca rAjAnamatikAnta ityararAjadityAdau sthAnivadbhA prAmotIti, tathAhi-tacchabdo yadA caitravyatiriktArthaparAmarzIti 65 vAt tatropAntyAhasvaniSedhArthamasamAnalopigrahaNasya cAritAyana : prakaraNAAda .: prakaraNAdinA'vagataM tadA gobalIvardavat taccaitrAviti syAt . na jJApakatvasaMbhavaH / na cAtyararAjadityatra samAnamAtrasya lopA vAkyavat tacchabdasya vRttAvapyapekSA pratIyata iti dvandvanivRttibhAvAt kathaM samAnalopitvanimittaka upAntyahasvAbhAvaH syAditi , pradarzitArtho'syopanyAsa ityadoSaH" iti / asyAyamAzayaH-"sa zaGkanIyam , asamAnalopigrahaNasAmarthyAlakSyAnurodhAca samAna ca caitrazcetyAdivigrahe tAvityAdiprayoge na caitratvA dinA bhAnamapi 30 mAtralopitvAbhAve'pi samAnalopitvasvIkArAt / na cAmamAla-tuta tu tacchandArthatvenaiva, tatazca tacchabdasyaivAyaM samAnarUpasyaikazeSa iti 10 dityAdAvasamAnalopigrahaNaM sArthakamiti vAcyam, tatra sthAni-' na / nAyaM vizeSavidhirAvazyaka iti na baktavyam, 'tacaitrau' ityAdivaddhAvenApi siddheH / spaSTaM cedaM pUrvodAhRtabhASyavyAkhyAyAM kaiya-- 6 dvandvasamAsanivRttyarthatvAt" iti / tathA ca tatpadAdinA sahocyaTe'pi / evaM ca sthAnivadbhAvAnityatve'pi na dRDhataraM jJApakam / / mAno'nyaH zabdaH sAmAnyarUpeNaiva tamartha kathayati yatra ca sAmAvAsyA paricchinnavAn-paryavIvasat , svAdu kRtavAn-asisvada-, 'nyato vizeSaH pratipAdayitumiSTaH syAt tatrAvazyaM pRthaTU nirdezaH / kAryaH, sa ca pRthakpadatvena samAsAdinA vA yathAyogamiti nAma-75 35 dityAdau copAntvastha havArthamAtidezikamanityamiti sAmAnya-'. hsttraikshessvissye| iha ca tadA tadAtmakaM tattvamityAdAvekazeSe * nyAyenaiva sthAnivadbhAvAbhAva ityAzrayaNIyam / yadi cAyaM kRte na tacchabdaH svaviruddhamadhamabhidhAtuM zaknuyAditi sAmarthyAbhAnyAyaH svazAsana vyavahRto dRzyata ityucyate tadA bRhakRtyukta-bAdeva naikazeSaH, avazyaM caikazeSe'pi rAmAzritatvameSaNIyamiti rItyA prakRtanyAyAMzajJApanamAsthyameveti // 1 // nitiM pUrvatra samAsataddhitAnAM vRttirvikalpena* iti nyAyae'vaddhAvAnityatvaviSaye ca jJApakaM nipAtanarUpameveti tatra vyAkhyAyAma / tathA caikazeSAnityatvajJApanamapi nAvazyakamiti 80 40 puMvadbhAvo'numato'nyatrApi tajjJApakatve na kimapi viziSTaM | pratImaH // 3 //
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 39,40] .. dvandvaikatvAnityatvamapi na jJApanAm / itthaM hi tatra vastu- 8.2. 78. 1 iti sUtreNa repha-vakArayorupAntyatve satyeva dI? sthitiH-yatrAvayavagatasaMkhyA vivakSA tatra dvivacanAdikaM bhavati, vidhIyate, tatra 'Urja' iti dhAtudIrghaH paThyate, tasyAyamAzayaH-tasya yatra ca samudAyavivakSA tatraikatvaM bhavati, IdRzAmavasthAyAM vyavasthi-caurAdikatvena pyantatvANisahitasyaiva dhAtutvAt tatra rephasyopAtAyAM yatra dvandvaikatvaM vidhIyate tatra samudAyavivavAdriyate niyame- ! nyatvAbhAva iti, UrNotestu svata eva repha upAntyo nAsti, / neti prtiiyte| zavadundubhivINAzcetyatra ca yadyapi sUryAGgatve- | sphurjudhAtuzca tatra hrasva eva paThyate iti tanmate nAtra nyAye 45 naikatvaM prAptaM, tathA dundubhizca vINA ceti dvandaM kRtvA dundubhi- | jJApakasaMbhavaH / nyAyaizca sAdhAraNairbhavitavyamiti nAsya nyAyasyAvINAmiti samAhAra vidhAya pazcAt zaGkhau ca dundubhivINa ceti zrayaNamucitam / 'kUrdanaH' iti dIrghasahita eva pAThaH, na ca dIrghavigrahe na samAhAraH, kintu sarveSAmitaretarayoga eveti "prANi- pAThe chandasi tatkRtaH kazcana bhedo bhaviSyati, saMyogaparatvena tUryAjANAm" [3. 1. 137.] iti sUtrasthaladhunyAsagranthato. ! tasya gurutvasya naiyatyAt / itthaM ca vicArite'smin nyAye 10'pyavasIyate, tathAhi tatra-"yadA mRdaGgazca zaGkapaTahaM ceti kriyate Adyo'za eva prayojanIyo nAnye'zA iti pratIyata iti // 39 // 50 tadA samAhAro na bhavati tUryAGgasamudAyatvAt" ityuktam / ayamAzayaH-yathA svAGgasamudAyo na svAGga tathA tUryAGgasamudAyo na | *anityo NicurAdInAm // 40 // sUryAGgam , tatazca 'zaGkha-dundubhi-vINA:' ityAdAvapi tUryAsamu- si0-curAdibhyo dhAtubhyaH svArthe Nija vihitaH, saca dAyatvamAzrityetaretarayogasiddhau na tadartha dvandvaikatvasyAnityatva- sarvadA prAptaH, dRzyante ca tadvirahitA api teSAM teSAM dhAtUnAM 15 meSaNIyam / kiccAtra yajjJApakatvenoktaM "prANitUryAjANAma" prayogAH, tatsAdhanAyAyaM nyAya AzritaH / tathA ca curAdi[3.1. 135.] iti sUtrasthaM bahuvacanagrahaNa, tadapi na ghaTate, gaNapaThitAnAM Nica, tebhyo vihita iti yAvat, bhanityaH-55 tasyAnyArthatAyA bRhadvatto pradarzitatvAt , tathAhi-"prANyajAnAM | yathAziSTaprayogaM kvacit kvacinApi bhavatItyarthaH / atra tUryAGgeSu zaGkha-paTahAdInAmaprANijAtitvAt pUrveNa siddha vyakti- | jJApakaM tu curAdiSu paThitasya ghuSa RdittvakaraNam , taddhi vivakSAyAM vidhAnArtham , jAtivivakSAyAM prANyaGgAprANyaGgAdisambhade "Rdicci-stambhU0" [3. 4. 65.] ityasa) kRtam , 20 ekatvanirAkaraNArtha ca vcnm| etajjJApanArthameva ca bahuvacanam" | tenAghuSadityAdirUpasiddhiH, yadi curAdInAM Nij nityaH syAt iti / tathA cAyamatratyagranthAzayaH-vyaktivivakSAyAM-samAsAvaya- | tarhi Nyante tu "Ni-zri-du-u0"[3. 4. 58.] iti vize-60 vagatabhedavivakSAyAmaprANijAtitvAbhAvAnAtraikatvaM prAptaM tatraikatva | pavihitena Dena bAdhAdo'vakAzAbhAvena tadartha kRtamRdittvaM vidhAnArtha prANyaGgeti sUtram, yatra prANyaGgAprANyaGgAnAM saha ! vyarthameva sthAt, vyarthIbhUtaM ca taccurAdInAmanityaNyantatvaM vivakSA tatra jAtivivakSAyAmapi na dvandvaikatvaM, yathA 'pANipaNavI' | jJApayati / tathA ca "curaNa steye" ityasya coratItyAdyapi 25 ityAdau, iti jJApanArthameveha bahuvacana nirdezo'treti / itthaM ca rUpaM sthAt, "cituN smRtyAm" ityasya cintatItyAdi, kathamatratyena bahuvacanena dvandvakatvasyAnityatvaM jJApayituM yukta, "chadaNa saMvaraNe" ityasya chadanam, "tulaNa unmAne" itya-65 yAvatA tasyAnyArthasAdhakatA''cAryeNa khata evokaa| na ca sAt "bhidAdayaH" [5. 3. 108.] ityaDhi tulA ityAbahuvacanasyaikenaiva phalena bhAvyaM na phalAntareNeti nAsti niyama | dirUpaM sidhyati / asya cAnityatvasya prayogAnusAritvAna iti tasya dvandvaikatvAnityatvajJApakatvamapi khIkriyate iti vAcyam, naiyatyena sarveSAM curAdInAM dvidhA prayogaH, kintu keSAJcideva 30'etadarthameva' ityevakAreNa phalAntarasya vyavacchedAt tathA ca | kArya vizeSahetukaH, tatsatkAryasAdhakAnubandhAdisUcito NijU tadanityatve na kimapi jJApakam / tathA ca 'zaGka-paTaha-vINAH' | rahitaH prayogo'numanyate / atazca niyatavikalpaNijantatvArtha 70 ityAdiprayogANAM sati prAmANikatve dvayordvandvaM kRtvA punarekena yujAdInAM "yujAdernavA" [3. 4. 18.] sUtreNa vikalpo dvivacanAntena bahuvacanAntena vA dvandva iti, tatra pUrvadvandvasya | vihitaH // 40 // tUryAGgasamudAyatayA prakRtasUtrApravRttyA itaretarayogadvandve bahuvacana *anityo NicurAdInAma* // 40 // 35 setsyatItyeSaiva gatirAzrayaNIyeti yuktaM pratibhAti // 4 // / ta-curAdiSu tattadanubandhaviziSTA api dhAtavaH pazyante evaM bhvAdernAmino dIrghatvasyAnityatvamapi nAvazyakam , | yeSAmanubandhAnAM phalaM jyantAvasthAyAM na labhyate, ato'sti 75 'kurdanaH' ityAdau dIrghapAThasyApi bahutropalabdheH / yacca 'Urja-NirahitApyavasthaiteSAmityanumIyate, yathA-'citum' ityudit sphUrR-UNu' dhAtUnAM dIrghapAThasya dIrghAnityatvajJApakatvamupanyasyate / paThyate, udittvasya sAkSAt phalaM nAgamaH, tantra nkaarshit| tadapi na sarvasAdhAraNam / pANinIyAdau tantre "bhvAde minaH" pAThenApi sAdhyam, kintu nakArasahitapAThe AziSi cityAditi 40[2. 1. 63.] iti sUtrasthAnIyena "upadhAyAMca" [pA. sU0 rUpaM syAt "no vyaJjanasyAnuditaH" [4. 2, 45.] iti
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyau 40-42] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 185 nalopAt, ukAraviziSTapAThe coditvena nalopasyA'pravRsyA yeNa NilopasyAnityatA sambhAvyaivAtra prakaraNe tatpAThaH kRtaH / 40 cintyAditi rUpaM syAditi vishessH| sa ca yadi curAdibhyo tathA cAyaM nyAyo'pekSita AcAryasyeti pratIyate, sati Nij nityaH syAt tarhi vyaJjanAntatvAbhAvena svata eva nalo-cAsmin nyAye cinti-pUjibhyAmapratyayo yadi kriyeta nyAyapasyApravRttI 'udit'pATho vyartha eva syAt / evam-Rdi- pravRtyA ca Nilopo na bhavet tarhi guNe'yAdeze ca cintayA 5 skaraNamapi vRttyuktadizA prakRtArthajJApakam / na ca RditkaraNa- pUjayA ceti prayogaH syAt , iSyate tu cintiyA pUjyA ceti / sAmarthyANNijantAdapyauvAstu ko mAstviti vAcyam, usya tatazcAGadhikAre pAThaH sArthakaH, aGi hi sati guNAbhAve 45 vizeSavihitatvAt / nanu NyantAncho vidhIyate, RditazcAG, ' pUrvatra "saMyogAt" [2. 1. 52.1 itIyi kRte cintiityubhayorapi vizeSavihitatvaM samAna miti vAcyam , NyantAdaTho- yeti, paratra "yo'neka." [2. 1. 56.] iti yatve kRte 'prAptaH, akyave'caritArthA anubandhAH samudAyasyopakArakA . pUjyeti rUpaM siddham / anyatra ca phalam10 bhavantIti nyAyasyAtra viSayAbhAvAbhyantasya RdittvAbhAvena ! "na yamena na jAtavedasA na kucereNa na vjrpaanninaa|| tato'GaH prApterdurupapAdatvAt , nahi tena nyAyenAnyasya dharmoM- madhavo yudhi suprakampayAH zvasanenaiva vasundharApate ! // " 50 'nyasminnAropyate. RditvaM ghuSerdho na tu Nyantasya ghoSayateH, ' iti pUrvaziSTaprayoge suprakampayA iti khalaprayayAntaprayoge jyantasya zabdAntaratAyAH sarvaiH svIkRtatvAt / tathA ca sAmAnya-NeopAbhAvAd guNAyAdezau siddhau| "bhISi-bhUSi"[4.3. vizeSabhAvamUlako'tra nAGobarbAdhyabAdhakamAvaH, kintu NyantA- 109.] iti sUtre laghunyAse'pyevametasthAyajJApanamavalokyate, 15 do'prAptireva vyAkhyeyeti pratibhAti / sAmAnyavizeSarItyA vRtti- tathAhi-tatratyo granthaH-'apratyayAdhikAre'pyasmin kRte gataM samAdhAnaM tu prAcAmanurodhena / etanyAyamAzritya "yujAderna- sAdhyasiddhiH syAt , paramapratyayAdhikAre yat kRtaM taNNilo-55 vA" [3.4.18.] iti Nijjikalpavaiyarthya nu nAzaGkanIyam, pasyAnityatAjJApanArtham , tena cintiyA, pUjiyA, suprakathiyA sUtreNa yujAdInAM sarvaviktiSu naiyatsena Nico vikalpasya / ityAdi siddham" iti / atra cAya vizeSo dRzyate yat sarva bodhanAt / ayaM ca nyAyaH ziSTaprayogeSu dRzyamAnaNijabhAvasAdhu-treyAdeza eva kRto na tu yAdezaH, tatra mUlaM mRgyam // 41 // 20 tvAnumodakaH / na ca tena sUtreNAsya nyAyasyAdhrauvyamapi bodha-- *Nilopo'pyanityaH* // 41 // nIyam , anityatvasya khata evAdhrauvyarUpatvena tasyAdhrauvyasya bodhane / ta0-atrAya navyo vicAraH-"ayaM ca nyAyo nAnyatra 60 phalAbhAvAditi // 40 // dRzyate / na cAsyAvazyakatA'pi dRr3hatarA pratIyate / 'supra_*Nilopo'pyanityaH* // 41 // kampayA' iti prayogasya prAmANikatve suprakampa yAtItyarthe bAhu lakAd yAtervici sati tasiddhireSaNIyA / 'cintiyA pUjyA' si0---apizabdaH pUrvanyAyasya NiviSayaravena yathA curA ityAdInAmiSTatve mUlAbhAvaH / "bhauSi-bhUSi" [5. 3. 109.] 2OM dInAM Nij nityaM vihito'pi kacina bhavati tathA Nilopo'pi iti sUtrasyAdhikAre pAThazcAkArapratyayasya pratyayAntatvenaiva siddhe-65 kacina bhavatIti pUrvanyAyasAmyaM dhyAyati / ayaM ca nyAyaH, viziSyAnasya bAdhanArthatvakhyApanAyaiva / kica spRhayaterakAra"bhISi-bhUSi-cinti-pUji-kathi-kumbi-carci-spRhi-toli-do pratyaye Nilope guNe spati prayogApattestadvAraNArtha tato'GpratyayalibhyaH" [5.3.109.] iti sUtrasyADo'dhikAre pATena / syaivaucityena NyantatvasAmyAt sarvebhyo'Gpratyaya eva vihitH| vijJAyate, anyathA "Ni-vettyAsa-zrantha-ghaTTa-vanderanaH" [5. ubhayatra pAThe vizeSAbhAvena vinigamakAbhAvAdatraiva prakaraNe vA 303. 11.] ityasya bAdhanArthe "jAgurazca" [5. 3. 104.] pAThaH kRta ityapi vaktuM zakyam , itthaM jJApakAbhAvAdapi nAyaM 70 ityataH prArabdhe 'a'pratyayAdhikAre eva paThitavyaM syAt / - / eva pAThatavya syAt / nyAya eSTavya iti pratibhAti" iti cinyo'yaM vicAraH rati pratibhAti" iti cinyora tat sUtram / apratyayAdaGpratyayasyaitAvAneva vizeSo yad- 'mI pratyayasyatAvAnava vizaSA yad sudhIbhiH // 41 // apratyaye parato guNAdirbhavati, apratyaye parato na bhavati, kintu prakRtasUtre bhISyAdInAM sarveSAM NyantAnAmeva grahaNAt Nicasanniyoga eva curAdInA35 tato'pratyayavidhAne gelope kRte nAmyabhAvAd guNAdInAmaprAptI madantatA* // 42 // vizeSAbhAvena tatraiva pAThasyaucityam / evaM ca tatrApaThitvA ! si0-curAdiSu kecanAdantA dhAtavaH pacyante, curAdaya-16 "Sito'G" [5. 3. 107.] ityadhikAre pAThenApratyayA- 'zvAnityaNijantA iti pUrvanyAyena nirNItam / tathA ca curA'GpratyayayorvizeSo'tra kazcit sambhAvita AcAryeNeti vijJA- antargatatayA tebhyo'pi kadAciNNijabhAvaH saMbhAvyate, sati yate, sa ca tadaiva syAd yadi Nilopo na bhavet / tathA cAcA- | cAdantatve Nico'bhAve'nekasvaratvanibandhanAni kAryANi tebhyaH 24 nyAyasamu0
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 nyAyArtha sindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 42-43] kathayituM zakyate tathApi "I vA gaNaH" iti karaNe prakriyA- 40 lAdhavasya spaSTatvena prakriyAlAghavasya mAtrAlAghavApekSayA pravaratvena ca tadanusAreNa' ' I vA gaNaH" ityeva vidheyaM syAditi cakAraH prakRtanyAyajJApako bhavitumarhati / prakRtasUtre laghunyAse'pi prakRtArthasUcanaM dRzyate, tathAhi tatra - " nanu "I vA gaNaH" ityeva kriyatAmadantatvena samAnalopitvAdeva pakSe'jagaNaditi bhaviSyati, 45 satyam - curAdibhyo Nij anityo, Nicsanniyoge evaiSAmadantatA, tadabhAve tadabhAvAdajagaNaditi na sidhyet kintvajIgaNa dityeva" iti / tathA ca NicsanniyogenaiveSA madantateti siddhavatkRtyoktam / vastutastu - "gaNera dantatvena samAnalopitvAt sanvadbhAvo dIrghatvaM ca na prApnotIti itvavidhiH" iti bRhadvRttigranthenAprAptasyetvasya 50 vidhAnArthatvamevAsya sUtrasyetItvena nityenAkArazrayaNaM naiva syAditi tadapi vihitamityAyAti, na tu tasya yatrAdantatvAbhAve ItvaM svata eva labdhaM tatrApi pravRttirityadantatvAbhAve rUpadvayasya prayoge kimapi dRDhataraM pramANaM na dRzyate / tathA ca gaNayaterNijabhAve'yatanyAmajagaNadityasya siddhyarthaMma kAravidhAnasya cAritArthyamiti na 55 nirUpayituM zakyata iti prakRtanyAyajJApane'pi svAze cAritA na pratIyata iti lAghavAnurodhenaiva cakAreNAtvavidhAnamiti pratIyate / eSAmadantatvaM ca NinimittakAryasya prakRtI vAraNArthameva kRtamiti NijabhAve'dantatvaM svata eva na bhaviSyatIti sarvamanavadyam // 42 // 60 prAzuvanti tAni ca neSTAni, kintu jagANa jagaNaturityAdirUpeNaivAnekasvaranimittakAmarahitAnyeva rUpANISTAnIti teSAM picasaviyogenaivAdantatvameSitavyamiti pratibhAti, tadevAnena nyAyena sAdhyate / atra ca jJApakam - "I ca gaNaH" [ 4. 1. 5 67.] iti sUtreNAkArasyApi vidhAnArthaM tatra cakArakaraNam, anyathA "I vA gaNaH" iti sUtravidhAne'pi IkArAbhAvapakSe svabhAvata evAkArasyaiva zravaNaM syAt iti tadvidhAnaM vyarthameva syAt / na cAnenekArAbhAvapakSe sanvadbhAvenetve dIrghe ca punarayajIgaNadityeva rUpaM syAditi vAcyam samAnalopitvena 10] sanvadbhAvAprApteH / evaM ca siddhe satyapi yaditvAbhAve'tvati dhAnArthamAcAryazvakAraM paThati tajjJApayatyevamAdInAM dhAtUnAM nijabhAve'dantatvAbhAvam / tathA ca sati yadA NijabhAve preraNArthI Niga vidhIyate tadA'yatanyAM rUpadvayasya siddhyartha makAra vidhAnamarthavad bhavati, anyathA tatrekArasya vikalpena 15 vidhAne'pi pakSe sanvadbhAvenAjIgaNadityekameva rUpaM syAt / taNijabhAve Nigi satyajagaNaditi rUpamityarthamevA kAravidhAnamiti / phalaM ca jagANetyAdAvanekasvaratvAbhAvAdAmo'bhAva iti / na cetvAbhAve'kAravidhAnaM bAdhitvA samvadbhAvAdAva jIgaNadityevarUpaM kuto neti vAcyam, vizeSavihitatvAt 20 samvattvanimittakasyetvasyAnena bAdhAt / "pataNU gatau vA " ityatra vAzabdoM NijadantatvayorvikalpArthaM iti dhAtuSArAyaNavyAkhyAnenAsyAniyatatvamapi labhyate, anyathA vAzabdasya vikalpArthatvamAtroktAvapyadantatvavikalpasyaitanyAyabalena *dhAtavo'nekArthAH* // 43 // *Nicasanniyoga eva curAdInAmadantatA // 42 // si0 - dhAtUnAmarthA dhAtupAThAdau pradarzitAH, tebhyazcAnyedhvapi teSAM dhAtUnAM prayogA dRzyante tatra kiM te prayogA aucityamAvahanti na veti sandehe'nena nyAyena teSAmanyatrAsespi prayogasyaucitya manvAkhyAyate - dhAtavo 'nekArthAH, eka- 65 sminanekasmin vA'rthe yatrAnuziSTA na tadartha mAtrabIdhakAH, api tu prayogavazAdanyannApyarthe sAdhavo mantavyA iti tadarthaH / atra cArthe jJApakam - "takSaH svArthe vA" [ 3. 4. 77.] ityevamAdisUtreSvarthavizeSanibandhanena dhAtUnAM kAryavidhAnam / yadi hi paThitebhyo'rthebhyo'nye'rthaM na syustarhi 'svArthe' ityAdi 70 tadarthAntaravyAvarttakaM padaM vyarthameva syAt / sati cArthAntare ta0 - ayaM nyAyaH pUrvanyAyotthaH pUrveNa hi nyAyena curAdInAM Nico'nityatve nivedita eva tadabhAve 'jagaNatuH' ityAdi30 rUpasaMbhavaH, tatra ca teSAmadantatve'neka svaratvApattyA''m syAditi tadvAraNArthamevAsyotthAnAt / tatra Nijo'nityatvaM na sarvatra, kintu yatra kimapi tAdRzamanubandhAdinimittamasti, yasya Nijante prayojanaM nAsti, tasyaiva dhAtoranityo Nic, yatra vA kimapyanyacchiSTa - | tatra svavidheyasya 'bhu' pratyayAdervyAvarttanAya 'svArthe' ityAdi prayogAdi vinigamakaM bhavet tatraiva / tathA ca jagaNaturityAdi / sArthakam / anekArthatvaM yathA "vidhat" iti dhAturvidhAnArthe 35 prayogA yadi prAmANikAstarhi gaNayaterNijanityo'stu tadabhAve ca pazyate, vyathArthe'pi ca prayujyate, yathA- 'vedhaH, bedhanam, tasyAdantatvamapi nAsti, "I ca gaNaH " [ 4. 1.7 ] iti zabdavedhI' ityAdau / "edhi" iti dhAturbuddhau paThyate, dIsvarthe - 75 sUtre cakAreNAto'pi vidhAnAt sarveSAmanitya Nijtve pramANA'pi ca prayujyate, yathA- " puravatraM tavaidhate", prAtyarthe'pyabhAvAt / yadyapi " I ca gaNaH" ityasya sthAne "I vA gaNaH " nyatra, yathA- "aupvstrphlmedhte"| "zuca zoke" iti paThyate, iti karaNe mAtra gauravamastIti lAghavamapekSyaivetthaM sUtraM racitamiti / zucirityAdizabde ca tasya pavitrArthatvAvagamaH / evaM "haMg" labdhatvAdubhayorvikalpasiddhAvubhayArthatva vyAkhyAnA saGgatvApatteH / cobhayArthatvavyAkhyAnenaitanyAyAnityatvAzaGkAM dRDhaya 25 tathA tIti // 42 // "
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 43,44 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 187 - dhAtuharaNe paThyate, bhavati ca tasyAnekeSvartheSu prayogaH, yathA- mapi svabhAvata eva, kecidane kamartha bodhayanti kecinetyavAnyasya 40 karaNArthe tasya prayogaH "kriyAvyatihAre'gati." [3.3. vinigamakasya vaktumazakyatvAt / anena ca nyAyena dhAtUna 23.] iti sUtrabRhadvattau vihitaH, tathA hi-"itaracikIrSi- yatra kacanAnekArthakathanamanUdyata eva kevalam / svazAstravyavahArazca tAyAM kriyAyAmitareNa haraNa karaNaM kriyAvyatihAraH" iti / prAyo dhAtupAThAdiSu nirdiSTaSvevArtheSu yadyapi prAptastathApi yatrA5 evaM manyatemananArthasya samAthai prayogaH, matIkRtA kSetrabhUrityAdau nyAthai viziSya kimapi kArya vyAvartanIyaM tatrArthavizeSagrahaNamapi samIkRtetyarthAt / ayamapi nyAyo na sarvatra pravartata iti / dhAtUnAM khabhAvasiddhamanekArthAvagamakatvaM draDhayatIti "takSaH svArthe 45 "viyaH prajane" [4. 2. 13.] iti sUtrasAmarthyAd vijJA- vA" [ 3. 4, 77.] ityAdInAM na vaiyarthyam , evaM ca khIkiyate, tathAhi-viyo garbhagrahaNe AtvaM vikalpena vidhIyate, tena yeta cet tarhi "viyaH prajane" [ 4.2.13.] ityAdInAmapi ca pravApayati, pravAyayati ceti rUpadvayasiddhirbhavati, takSa | sAmaJjasya khata eveti na taiAyAsthiratvaM jJApanIyam / anena 10 rUpadvayamanyathApi dhAtudvayopaSTambhena sessyatyeva, pravApayatIti nyAyena vizeSeNa sarveSAmanekArtha[ sarvArtha vAcakatve samAzrIya tAvada "vAM gati-gandhanayoH" ityasya Nimi sati siddhyati, | mANa eva vAteviyazca krameNa pravApayati pravAyayatIti rUpayoH 50 pravAyayatIti ca "vIMka prajanana-kAnsyasana-khAdaneSu ca" ityasya siddhimAzrityaiva hi tadvaiyarthya zakkAte, kintu pUrvoktarItyA'bhidhAnabhaviSyati / tatazca viya AtvavidhAnena spadvayasAdhanasyAya- svAbhAvye samAzrite na sarveSAmapi vizeSeNa sarvArthavAcakatvamiti mevArtho yat-vAtergatyAdyarthasya prajanArtha garbhagrahaNArtha vAcakatvaM prajanArthasya viya eva rUpadvayasAdhanAya zAstreNopAyaH samAlamba. 15 darlabhamiti tadarthakasyaiva biyo rUpadvayaM siddhyediti / yadi nIya eveti tasya sArthakyaM spaSTameva / kiJcevaM "dhAtvartha bAdhate sAyaM nyAyo'pratihataH syAta tarhi vAterapi prajanArthakatve siddha kazcidupasargaH' ityAdi vacanamapi samyageva / yo'rtho yasmAddhAto-bb kimarthamidaM sarva kriyeta, kRtaM caitata satramasya nyAyasyAniyatatvaM / niyamena pratIyate sa eva tadartha ityupasagevazAdarthAntarabhAne vijJApayati / phalaM caitasya-upasargasya dhAtvarthabAdhakatvakathanasya tasyopasargasya dhAtvarthabAdhakatvaM spaSTameveti pratIyate / ata eva sarikRtasya sAtatyam, tathAhi-"dhAtvartha bAdhate kazcita upa- | pAtaJjale mahAbhASye-"anekArthA api dhAtavo bhavanti" ityu20 sargaH]" iti hi saddacanam, udAhataM ca yathA-pratiSThate, pravasati, tam, anApinA sarveSAM dhAtUnAmanekArthatvaM bhavatyevetyAgraho prasmaratItyAdi, yadi cAya nyAyo'nityo na syAt tarhi prakRte | nAstheya iti sphoritamevetyalamadhikena // 43 // 60 dhAtupAThe pakhyamAnAdarthAd bhinnasyApi pratIyamAnasyArthasya dhAsvarthasvameveti kuta upasargasya dhAtvarthabAdhakatvakathanasaGgatiH agatyarthA jJAnArthAH* // 44 // syAt / tathA hi sati 'AghaSTe, bhAlokate' ityAdau yathopa si0-dhAtuprasadgAd dhAtuviSayo'yaM nyAyo'pi carcitaH, 25 sargasya dhAtvarthAnuvartakatvameva svIkriyate, na bAdhakatvaM sathaiva 'dhAtavaH' iti ca pUrvasUtrAt sambaddham , tathA ca ye gatyarthA 'pratiSThate' ityAdAvapi syAditi bAdhakatvaM na syAt / jJApite | dhAtavasta jJAnAthoM api 'bhavanti' iti shessH| ana ca cAnityatve'prAmANikatve vA tiSThatyAdeH gatinivRttyAdirevArthaH zApaka vihivANa jJApakaM-"NAvajJAne gamuH" [1. 4. 24.] iti sUtre 65 svArthaH, tatazca 'pratiSThate'ityAdau pratIyamAno gatyartha upasargabala 'ajJAne' itINdhAtorvizeSaNam / gatyarthasya tasya jJAnArthatvasyAlabhya evetyupasargasya dhAtvarthabAdhakatvaM sAdhu ghaTata iti // 43 // saMbhavAt tatra nivRtyarthamajJAne iti vizeSaNaM vyarthameva syAt, 'jJApite tvasmin pratyAyayatItyAdAviNo jJAnArthatvasya dRSTatayA 30 *dhAtavo'nekArthAH // 43 // tatra gamvAdezApravRttyarthamajJAne iti vizeSaNaM svAMze caritArtham , ta0-ukto nyAyArtho jJApakamudAharaNAni coktAni / vastu- phalaM tu gamayati zabdo'rthamityAdau shaapytiityrthprtiitiH| 70 tastu nArya nyAyo jJApanasAdhyaH dhAtUnAmuktebhyo'rthebhyo'nyatrApi ayaM ca lakSyAnusArI, tena kvacinnApi pravartate / asyAstheyastvaM zaktiriti nyAyatAtparyam , tathA ca dhAtUnAmanyatrA'rthe'pi zakti- ca "gatibodhAhArArtha0" [2. 2.5.] iti sUtre bodhariti dhAtuniSThazaktigrAhako'yaM nyAya iti phalati / zaktigrahazca na grahaNena vijJAyate, tatra hi gateH prAk bodhagrahaNena sarvatra 35 jJApanena bhavati, gatyarthasya jJAnArthatvaM na niyatamiti pratIyate / tathA ca lakSyAnu"zaktimahaM vyAkaraNopamAna-koSA''ptavAkyA vyvhaartshc| sArAd vyavastheyam // 44 // vAkyasya zeSAd vivRtervadanti, sAnnidhyataH siddhapadasya vRddhaaH||" *gatyarthA jnyaanaarthaaH*||44|| ityukteSu zaktigrAhakeSvanumAnarUpasya jJApanasthAnAkhyAnAt / ta0-atrApi pUrvanyAyavadeva vicAro'vagantavyaH / gatyatathA ca khabhAvasiddhameva dhAtUnAmanekArthatvam / na cedaM niyata- rthAnAM jJAnArthatvamapi gatyarthapuraskAreNaiva / upasargavazA preraNA. 75
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasandhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyolAse nyAya 44, 45 ] rthakapratyayatrazAcca gatyarthebhyo jJAnArthAvagatiH / tatropasargasya tu 1. 39.] ityanena sudhAtoH kyapi nipAtitaH, taddhite ca 40 sAmarthyamacintyameveti sarvadhAtuviSaye svIkRtameva / "upasargeNa dhAtvartho balAdanyatra nIyate / prahArA ''hAra-saMhAra-vihAra parihAravat // " | sUrazabdasya martAdigaNe pAThAt " martAdibhyo yaH" [ 7.2. 159 ] iti svArthiko yaH pratyayo vihita iti tatastaddhitAntasya tasya siddhiH evamanekadhA tattanAmavyutpAdanenaiva *nAnAM vyutpattiravyavasthitA // 45 // 5 iti prAcInoktayA / tathA copasargavazAd gatyarthatvamavagacchatI ' cAyamarthaH pratIyate yad-eteSAM vyutpattivyavasthiteti / etacca tyAdiprayoge dRzyamAnaM na prakRtanyAyaviSayaH, gamayati zabdo- "adhAtu-vibhakti-vAkyamarthavannAma" [1.1.28.] iti 45 'rthamityAdau preraNArthakapratyayavazAjjJAnArthatvaM pratIyamAnaM ca sUtreNa yeSAM rUDhazabdAnAM nAmasaMjJA kriyate tadviSaye vyutpatteragatyarthapuraskAreNaiva arthI jJAnaviSayatAM gacchati, taM zabdaH prerayatI vyavasthAnaM veditavyam / ye ca kRdAdipratyayaiH dhAtvAdibhyo tyarthapratItisattvAt / jJAnaviSayatArUpasya karmaNazcAtiprasiddhatvAnna ' vihitaiH samAsAdinA ca vyutpAdyante teSAM vyutpattizca vyava10 prayogo bhavatIti pUrvanyAyavadayamapi nyAyo na jJApanalabhyaH, | sthitaiveti svIkriyate / tathA ca na tattatprakaraNapraNanayanakintu zabdazaktisvabhAvalabdha eva / itthaM ca " NAvajJAne gamuH " prayatnAnarthakyamiti // 45 // [ 4. 4. 24.] ityAdAvupasargavazAt preraNArthakapratyaya vazAca yatra jJAnArthapratItistatra gamvAdezavAraNArthamajJAne iti vizeSaNaM / sArthakameva / sarvatra gatyarthasya bodhArthatvavirahAca "gatibodhA15 ''hArArthaM0 ' [ 2. 2. 5. ] ityatra bodhagrahaNamapyaJjasaiva saMga / cchate / tatra yadi gatyarthagrahaNameva kriyate tarhi 'bodhayati ziSyaM dharmam' ityAdau karmatvaM na syAt, buddhaghatergatyarthatvAbhAvAt; yadi bodhArthagrahaNameva kriyate tarhi 'gamayati caitraM grAmam' ityatra bodhArthatvAbhAvAt karmetvaM na syAditi tadvaiyarthyasya pratipAdayituma20 zakyatvena prakRtanyAyAnityatvajJApanArthatvamiti vRttigranthe lekhaH prAcAmanurodhenaiva / gatyarthAnAM jJAnArthatvajJApanasya kathamapi sambhave'pi gati - jJAnayorbhinnatayA tayorupAdAnasyoktarItyA paramAvazyakatvAditi kRtaM vistareNeti // 44 // ta0 --- ayamapi nyAyaH khAbhAvika eva / [ zabdasya nityakevalaM teSAmarthAvabodhAya zAstrakRdbhiH prakRti-pratyayAdivibhAgaH tApakSamAzrityAha-] zabdA hi nityA na vyAkaraNena niSpAdyante, kalpyate, tatra yasmAcchandAd yAdRzo'rtho loke pratIyate tadanu- 55 kulaiva kalpanA kriyate / tathA ca yasmAcchabdAd vibhinnaprakAreNArthopasthitistasya vibhinnaprakAreNa vyutpattiH kalpyate, taduktaM hariNA -- 188 50 " upAyAH zikSamANAnAM bAlAnAmupalAlanAH / asatye vartmani sthitvA tataH satyaM samIhate // " iti, 60 upAyAH - prakRti - pratyayAdivibhAgakalpanAstattadartha vibhAgakalpanAzca, bAlAnAm - avyutpanna matInAM pratipattRNAm, upalAlanA: *nAM vyutpattiravyavasthitA // 45 // | saMkSepeNArthabodhanArthamRjuvinodanavyApArAH / tatrArthAntaranyAsena 25 si0 - arthavanti zabdasvarUpANi dhAtu-vibhakti vAkya paripoSamAha - asatye vartmani sthitvA- pUrva rekhAgavayanyAyenAbhinnAni nAmAni kathyante tAni cArthabodhanAyAnyathAnyathA | satyarUpamevAkArAdikaM gRhItvA tataH - tadupAyena, satyaM - vAsta- 65 vyutpAdyante, yathA yathA tato'rthaH pratIyate tathA tathA teSu vikamakhaNDaM zabdakAraM, samIhate -adhigacchatIti tadarthaH / na prakRtipratyayAdikalpanA kriyate, seyaM teSAM vyutpatteravyavasthA / | kevalamekasminneva vyAkaraNe'vyutpannAnAM nAmrAM vyutpattiravyavayathA vaDavA-sRgAla-mayUrAdayaH zabdA dvidhA vyutpAdyante, sthiteti, vyAkaraNAntareSu tAdRzAnAM zabdAnAM bhinnA bhinnA 30 pRSodarAditvAduNAditvAcca / tantra pRSodarAdau tAvat vaDavAzabde vyutpattiravalokyate, tathAhi pANinIye vaDavAzabdasya kRttaddhita'azvasyAmbA' iti vigrahaH, sRgAle 'asRgAleDhi' iti bhedena vyutpattidvaividhyaM dRzyate, tathAhi taddhite - balaM sAmarthyamati - 70 vigrahaH, mayUre 'mayAM rauti' iti vigrahaH / eteSAmevoNAdive zayitamasyA ityarthe "anyebhyo'pi dRzyate" iti "kezAdvotu "vaDa AgrahaNe " iti sautrAd dhAtoH "vaDi- vaTi: " 'nyatarasyAm" [pA0 sU0 5. 1. 109 ] iti sUtrasthena [ uNA0 514. ] ityavapratyaye striyAM 'vaDavA' iti, sRdhAtoH vArttikena 'va'- pratyaye ANi DalayoraikyAt sAdhyate, kRdante ca 35 " sartergeau'ntazca" [ uNA0 478 ] iti kityAle gAgame ca balaM vAtItyarthe "Ato'nupasarge 0" [ pA0 sU0 3.2.3.] sRgAla iti / mInAteH "mI masi0 " [ uNA0 427.] iti ke, balaM vajatItyarthe "anyeSvapi dRzyate [ pA0 sU0 3.75 ityU re guNe'yAdeze - mayUra iti / evaM sUryazabdo'pi kRtpratyayena 2. 101. ] iti sUtrasthena " anyebhyo'pi " iti vArttikena De ca taddhitapratyayena ca vyutpAditaH, tatra kRti tAvat "kupya- Da-layorva- vayozcaikyena sAdhyate / sRgAlazabdazca 'sRjati mAyAm' bhidyodhya-sidhya- tiSya-puSya yugyA -ss- jya-sUrya nAmni " [5. ityarthe visargArthakajdhAtorbAhulakAt kAlanpratyayena nyakkA /
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyolAse nyAya 45,46 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / ditvAt kavargAdezena, asA AlAtItyarthe vA ke pRSodarAditvAdakAralopena ca sAdhyate; ayaM ca zabdastAlavyAdirapi dRzyate tatra ca na lAtIti vigrahaM kRtvA pRSodarAditvAt sAdhyate / mayUra zabdazva "maya gatI" ityasmAt kharjAditvAt [ uNA0 pA0 5 4. sUtra - 90 ] Ure, mInAterurat-pratyaye, mahyAM rautIti vigrahe pRSodarAditvAd vA sAdhyate / evaM caiSAM vyutpattiravyavasthiteti sarvasammatam / yeSu ca prakRti-pratyayayogArthaM eva pravRttinimittatvena pratIyate teSAM ca vyutpattirvyavasthitaiveti vyutpattyavyutpattipakSadvaya mapi dRzyate nAmasu / tathA ca rUDheSvavyutpattipakSo yaugikeSu 10 vyutpattipakSa iti // 45 // 189 nyAyo na sArvatrikaH, etacca "tR svasR 0 " [1.4. 38. ] 40 iti sUtre tugrahaNenaiva siddhe punarnavAdI mauNAdikAnAM grahaNasya niyamArthatvakathanenAvasIyate, tathA hi-tatra sUtre bRhadvRttiH - "vyutpattipakSe tu tRgrahaNenaiva siddhe naptrAdigrahaNaM niyamArtham, tenAnyeSAmauNAdikAnAM na bhavati- pitarau bhrAtarau, mAtarau, jAmAtarau " iti / tathA ca tRgrahaNenaiva naptrAdInAmapi grahaNaM 45 sambhAvyaiva niyamArthatvakathanaM saMgacchate, yadi cAyaM nyAyo nityaH syAt tarhi naptrAdInAmavyutpannatvena tatra prakRti-pratyayavibhAgAbhAvAt teSAM tRgrahaNena grahaNamasaMbhavamiti niyamArthatvakathanamasaMgataM syAt, vidhyarthasvasyaiva sambhavAt / tena niyamena ca 'pitarau ' ityAdAvAra neti / vyutpattipakSAzrayaNasya phala- 50 manyatra, yathA-vaperauNAdike "harsio" [ uNA0 997.] ityusi - 'vapuSA' ityAdau sasya kRtasvAt tvaM bhavati / na kevalamuNAdiSveva, anyatrApi kvacit prakRti-pratyayavibhAgo na svIkriyate, yathA nipAtanasthale / tathA ca 'uNAdayaH' ityupalakSaNamanyeSAmapi tena "saMkhyA- itezcAzattiSTeH kaH" [ 6. 4. 55 130. ] iti sUtre TyantavarjanaM sArthakam, taddhi SaSTizabdasya varjanArthaM kriyate, SaSTizabdazca SaD dazato mAnamasyeti vigrahe "viMzatyAdayaH " [ 6. 4. 173. ] iti sUtreNa tipratyayena nipAtitaH, itthaM ca tasyApi tipratyayAntatvamiti tipratyayAnta *uNAdayo'vyutpannAni nAmAni // 46 // si0- uNAdaya ityanena uNAdipratyayAntA gRhyante, pratyayagrahaNe "pratyayaH prakRtyAdeH " [ 7. 4. 115. ] iti nyAyAt prakRtyAdeH samudAyasya grahaNAt tathA coNAdi 15 pratyayAntAni kAru- vAyu-pAyvAdIni nAmAnIhoNAdizabdena gRhyante tAni yadyapi " uNAdayaH 0" [5. 2.93. ] iti sUtrasUcitena "kRvAyAji0" [ uNA0 1] ityAdisUtrasamUhena vyutpAditAni, tathApi tadvayutpAdanaM varNAnupUrvIniyamanAtha prakRti-pratyayavibhAgaparidarzanArthameva, na tu kartetyAdikriyA 20 pravRttinimittazabdavadamvarthatA pradarzanArtham / vastutastu tAnya- | varjanenaiva tadvarjane siddhe TyantavarjanaM vRthaiva syAditi kRtena 60 vyutpannAnyeva rUDhizabdasvena rUDhezca yogApahAriNItvAd / Tyantavarjanena tatrApyavyutpattipakSaH svIkRta iti pratibhAti / yogArthapratItyabhAvAd vyutpatteraprayojakatvAt / atra ca jJApakam evaM ca lakSyAnurodhAdevAnayoH pakSayorvyavastheti spaSTaM "ataH kR-kami0" [ 2. 3. 5. ] iti sUtre kameH pRthak vivaraNe // 46 // kaMsagrahaNam, tathAhi - kamigrahaNenaiva kaMsagrahaNaM setsyati, kameH 25 "mA-vA-badyami0" [ uNA0 564. ] iti sapratyaye kaMsazabdaH sAdhyata iti tatrApi kameH sadhvena tadrahaNenaiva [kamigrahaNenaiva ] kaMsagrahaNaM spaSTameva / nahi kevalayoH kR-kamyoH kvacitprayogo'sti *na kevalA prakRtiH prayoktavyA nApi kevalaH pratyayaH *iti nyAyAt, tathA ca pratyayAntayoreva tayorgrahaNamiSTamiti kaMsa30 zabdo'pi pratyayAntaH kamireva / evaM ca yathA payaskAmaH' ityana kamigrahaNena sarvvaM bhavati tathA 'ayaskaMsaH' ityatrApi satvaM siddhameveti pRthak kaMsagrahaNaM prakRtanyAyasattAM sUcayati / tathA ca sati prakRtanyAye kaMsazabdasya kamiprakRtikatvAnabhyupa gamAt [ tatra prakRtipratyayavibhAgAnabhyupagamAt ] tahaNArtha 35 pRthak tasya grahaNamAvazyakam / yadyayaM nyAyo na syAt tadA tu tadabhAve'pi setsyatyeveti prakRtanyAyaM vinA tatsArthakyaM 'durupa pAdamiti / phalaM cAsya nyAyasya vIM dhAtoH "paTi-vIbhyAm " [ uNA0 579. ] ityauNAdike Dise - 'visam' ityatrAsyAvyutpannatvAt sasya kRtatvAbhAvena SatvaM na bhavatIti / ayaM ca *uNAdayo'nyutpannAni nAmAni // 46 // ta0 - pUrvanyAyena nAmnAM vyutpattiravyavasthiteti kathitamiti 65 tatprasaGgAdayaM nyAyo'pi vicArapathamAyAtaH / yadyapi 'uNAdayaH ' ityasya 'uNAdipratyayAntAH' ityevArtha iti vRttAvuktaM, tathA ca uNAdipratyayAntAH kAru-vAyu-prabhRtayaH zabdAH, avyutpannAHprakRtipratyayavibhAgazUnyA iti kathanaM parasparaviruddhamitra pratibhAti, yadi prakRti-pratyaya vibhAgazUnyatvaM tarhi kathamuNAditvam [ uNAdi - 70 pratyayAntatvam ], atha coNAdipratyayAntatvaM tarhi kathamavyutpannatvavarNAnupUrvI nirjJAnArthamuNAdipratyayAntatvena miti zaGkA samudeti, tathApi zAstrakRdbhiH ziSyabuddhivaizadyAya vastutaH prakRti-pratyayA divibhAgavanta iti nyAyArthaH / uNAdInAm "uNAdayaH 0" [ 5. 2. 93. ] iti sUtreNa bahulatayA zAstra - 75 kRdbhirnirdiSTatvAnna teSAM vyutpatterneyatyamiti lakSyate, tadvizeSANAM pradhAna prakriyAyAmanirdezAt / dRzyate lakSyAnusAramubhayoH pakSayoH parigrahaNaM teSu / "tR svasR0 " [ 14. 38.] iti sUtrastha
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmunycyH| [dvitIyollAse nyAyau 46,47] bRhadRttigranthenApyubhayoH pakSayoH sammatatvamityAyAti, tathAhi-! zabdeSUNAdipratyayasthasakArasya kRtatvena SatvasiddhayarthamevoNAdiSu "tRzabdasyArthavato grahNana pratyayagrahaNAnnaStrAdInAmavyutpannAnAM vyutpattipakSa AzrIyate, tacca Satvam "uNAdayaH" [5. 2. saMjJAzabdAnAM tRzakadasya grahaNena grahaNaM na bhavatIti teSAM pRthagupAdA- 93.] iti sUtre bahulagrahaNAnuvRttyA bahulagrahaNasya ca 'bahUni nam, idameva ca jJApakam *arthavadhaNe nAnarthakasya grahaNaM bhavati* | kAryANi lAti' iti vyutpattyA lAkSaNikasya kAryasyApi sAdha6 iti| vyutpattipakSe tu tRgrahaNenaiva siddhe natrAdigrahaNaM niyamArthama" | katvamiti tatsambandhisakArasya SatvArtha kRtattvaM sAdhayituM zakyata 45 ityAdi / bRhanyAse cetthaM prapaccitamidam-"atha natrAdayaH kiM | iti teSu[ uNAdiSu ] avyutpattipakSa evaM pANinerabhimata ityApRthagupAdIyante tatra 'tR' ityeva siddham , ata Aha-tRzabdasye- | stheyamiti / prapaJcitaM caitannAgezenaiva zabdenduzekhare iti vistaratyAdi / ayamarthaH-tRzabdasya RkArAntatvAvyabhicArAt punaRkAra bhayAna pradarzyate iti // 46 // iti yad vizeSaNaM tad akArAnta eva ya iti svarUpapratipatyartham , 10 yastvadhikArApannaH sa sthAnipratyAsattyA'rthaH, anyathA'neka *zuddhadhAtUnAmakRtrima rUpam // 47 // - varNatvAt sarvasya syAta, vyAkaraNe ca zabdarUpavadartho'pyAzrIyate, si0-zuddhAzca te dhAtavasteSAM, rUpam-AnupUrvI, 50 anyathA ca naptAdigrahaNamanarthaka syAt / tenArthavato grahaNe / akRtrimam-na kenacidapi zAstreNa niSpAdyate'pi tu svAbhAsambhavati anarthakasya grahaNaM na bhavati, sa cArthavAn pratyaya eveti; | vikameva / 'zuddhA' ityanena dhAtupAThe yathA paThitAstathAbhUtA na yatra tvartho na saMbhavati tatra vacanaprAmANyAdanarthakasyApi grahaNaM ! tu kAzana vikRti prAptA iti bhaavH| dhAtavo hi zabdabIja15 bhavati, ata eva natrAdInAmavyutpannAnI pratyastamitASayavArthAnAM | bhUtatayA svakIyamakRtrimameva svarUpaM dadhati, na tu teSAM saMjJAzabdAnAM sambandhinastRzabdasya tRgrahaNenAnarthakratvAd grahaNaM na | svarUpaM kenApi zAstreNa kriyate iti bhaavH| vibhaktyAdInAM 55 bhavatIti teSAM pRthagupAdAnaM kriyate / nanu naptrAdayo'pi vyutpA rUpaM zAstreNa yadyapi na niSpAdyate kintu tA api zAstrakRtidyante tat kathamucyate-avyutpannAnAmiti ?, atrocyate-uNAdiSu rucAritA iti zuddhA eva, tathApi teSu teSvarthavizeSeSu tAsAM darzanadvayaM-kecinmanyante 'uNAdayo'vyutpannAni nAmAni' iti, vidhIyamAnatvena kriyamANasvamiti svIkriyate / yathAsampradAya20 apare--'nyutpannAni' iti / lakSyasiddhyartha ceha kvacit kiJcid manuzAsanasya bhedAt svasampradAye teSAM kRttvmissyte| ayaM darzanamAzrIyate, tatra yadA vyutpattipakSa AzrIyate tadA niyamArtha ca nyAya aucityaprApta eveti nAtra jnyaapkaapekssaa| vibhaktiSu 60 naptrAdigrahaNam-auNAdikAnAM saMjJAzabdAnA natrAdInAmeva na kRtasvasvIkAraphalaM ca 'vRkSeSu' ityAdI supaH "saptamyadhipitrAdInA mityAha-vyutpattipakSe viti" iti / etena sandarbheNa karaNe" [2. 2. 95.] iti sUtreNa vidhIyamAnatvAt kRtasvalakSyAnusArAdevemau pakSA vyavasthitau puurvaacaaryraashritaanityaayaati| mAzritya sasya "nAmyantaHsthAkavargAt padAntaH kRtasya saH 25 tathA ca nastrAdigrahaNasya niyamArthatvakathanaM prakRtanyAyAnityatva ziDnAntare'pi" [2.3. 15.] iti SatvaM siddham / evaM jJApakamiti vRttau yaduktaM tat pakSAntarasyApi sattvamastItyetAva- | dhAtorapi dhAtupAThasUtreNoccArya kRtatvAt SatvaM prAptam , yathA-65 nmAtrAzayakamityavadheyam / pANinesvavyutpattipakSa evAbhimata iti 'musac' dhAtoroNAdike kityale musalamityatra, tasya niSedhArtha"AyaneyInIyiyaH pha-Dha kha-cha-ghAM pratyayAdInAm" [pA. sU. mevAyaM nyAyaH svIkriyate / zuddhati vizeSaNAt "ghana bhakto" 7. 1. 2.] iti sUtrasthamahAbhASyAdupalabhyate / anena sUtreNa ityasya "paH so'STayai" [2.3. 98.] iti se kRte 'san' 30 pratyayAdibhUtAnAM phAdivarNAnAm 'Ayan' Adayo vidhiiynte| iti rUpasya kRtrimatvAt Nau De 'asISaNat' ityAdau tatredaM zaGkitam-uNAdiSu ye kha-DhAdayo varNAH pratyayAdau zrUyante "nAmyantaHsthA." [2.3.15.] iti SatvaM bhavatyeva / tatra 70 teSAmapi prakRtasUtranirdiSTA AdezAH syuH, yathA zaGkhaH SaNDhaH / / Sasya sthAne sakArasya vihitatvena kRtatvAt zuddhatvAbhAvAt / ityAdi / tatrAnyAni samAdhAnAnyuktvoktam-"prAtipadikavijJA ayaM ca nyAyaH svabhAvaprAptAkRtrimatvAnuvAdaka iti nAsyA nityatA // 47 // nAca pANineH siddham" [vArtikam ], prAtipAdikavijJAnAca 35 bhagavataH pANinerAcAryasya siddham-uNAdayo'vyutpannAni prAti- *zuddhadhAtUnAmakRtrima rUpam // 47 // padikAni // " iti / tatroktaM nAgezenoiyote--"atra pANineri- ta0-pratyayAdivad dhAtUnAmapi dhAtupAThapaThitasUtreNa 75 tyaktyA 'sarpiSA' 'yajaSA' ityAdikatipayAtiriktoNAdiSa pANi-vidhAnAt kRtatvaM syAditi zaGkApanodAyaiva dhAtUnAmakRtrima neravyutpattipakSa evA'bhipreta iti darzayati / vastutaH 'sapiMSA' | rUpamiti sUcitamanena nyAyena / vastutastu kRtatvasya kiJcidanUdya ityAdI Satvamapi bahulagrahaNAditi sarvathA'vyutpattirebaiteSviti / vidhIyamAnatvarUpatvAd dhAtuSu tathAbhUtatvAbhAvAt kRtatvazakeva 40 bodhyam" iti / ayamAzayaH-'vapuSA, sarpiSA, yajuSA' ityAdi- nAstIti nAsya nyAyasyAvazyakateti yukta pratibhAti / tathA ca
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 47,48 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 191 khabhAvasiddhameva dhAtUnAmakRtrimaM rUpamiti nyAyenAnenAnUdyate / dhAtutvAd "dhAtorivarNa0" [2. 1. 50.] itIyuvau, 40 na caivaM sAmAnyataH sarveSAmeva dhAtUnAmakRtrimatvasvIkAre "SaNa nAmatvAca teSu syAdhutpattizca siddheti / "nanu nayanaM lavanabhaktau" ityasya satve kRte'pyakRtatvameva syAditi tasyApi / mityAdAviveha paratvAd guNa eva kuto neti cet ? na-vimaH sakArasya SatvaM na syAditi vAcyam, dhAtoH kRtatvAbhAve'pi kittvAt tasya sthAnivadbhAvena guNAprAptaH" iti prAcInAH / sakArasya kRtatvena SatvapravRttau bAdhakAbhAvAt / kRtasyeti padaM hi vastutastu "nAmino guNo'kRiti" [4. 3...] iti dvidhA vyAkhyAyate-kRtasya kRtasthasya veti, tatra dhAtoH kRtatvA- sUtreNa dhAtorguNo vidhIyate, sa ca pratyaye pare, tantra pratyAsasthA 46 bhAvena kRtasthatvaM sakArasya na bhavatu, khAzrayaM kRtatvaM tu kena | dhAtutvaM mukhyamAzrIyata iti prakRte dhAtutvasya gauNatvAna vAraNIyam / anye ca vaiyAkaraNA nyAyamimaM na manyante, tathApi bhavatItyeva samAdhAnaM yuktam / ata eva prakRtasUtre bRhadvRttI dhAtUnAmakRtrimatvaM tu sarveSAmabhimatameva / dhAtutvameva hi dhAtUnA- | nImyAm , lUbhyAm ityatra gauNatvAdeva guNanivAraNaM kRtam, 10 makRtrimatvaprayojakamiti na tatra vizeSaprayatnApekSeti siddhArthAnuvA- sthAnivatvena vipaH kisvAd guNAbhAva iti samAdhAnaM cAyudaka evAyaM nyAya ityanavadyam // 4 // tam, tatra hi vidvarjite pratyaye pare' ityevaMrUpeNa yasmina (0 pratyaye guNazcikIrSitastasya vidbhizatvamAvazyakam , na cAtra *kiMbana aukAraH vit, sthAnivadbhAvenApi tatra kuiravaM durlabha, sasya ca prtipdynte*||48|| taddharmatvAbhAvAt / yadi zatra prasajyapratiSedhaH syAt-viti si0-kvibityasyAprayujyamAnapratyayopalakSakatvena vico- | neti tadA kvieH sthAnivadbhAvena guNavarjana kathaJcicchakyam , 15'pyupalakSakatvam / tathA ca vibantA bijantAzca dhAtutvaM-na ca tathA, paryudAsatayA vyAkhyAnasyaiva lAghavenAzritatvAt 155 dhAtutvanimittakakAryabhAktvaM nojjhanti- tyajanti, zabdatvaM | evaM ca yat prAcInaH prakRtanyAyavRttI-"nAmino guNaH" dhAturavazUnyArthavacchabdasvarUpatvaM nAmatvamiti yAvat, prati-[4. 3...] ityasya vRttI tu vivantAnAM dhAtutvasya padyante-nAmasva nimittakakAryabhAjazca bhavanti / dhAtutvaM nojha- gauNatvAba guNa ityuktam, paraM tadabhiprAyaH samyaga nAvagamyate, ntItyucyA teSu dhAtusvamantarbhUtaM tiSThati, nAmatvaM tvAvirbhUtaM | yato vijantAnI dhAtutvasya gauNatve'pi guNo dRzyate, yathA 20 satvaprAdhAnyAt, "kriyApradhAnamAkhyAtaM sattvapradhAnAni / hinotIti vici-'heH, hayau, hayaH' ityAdI dhAtutvAd guNaH 80 nAmAni" iti nirutoktayAskavacanam , sattvaprAdhAnyAdeva ca | zabdatvAt syAdayazceti" iti; tadeva kimAzayakamiti na tebhyastyAdivibhaktyutpattiH, tAsAM kriyAprAdhAnye eva | nAvadhAryate, yato nIbhyAmityAdau dhAtoH vipi kRte tasya vidhAnAta / evaM ca svIkRte dhAtatvanimittakapratyayAtirikta nAmasaMjJAyAM kRtAyAM tato bhyAmi ca samAnIte tatra parato tatsthAnika sarva kArya teSAM bhavati, nAmavanimittakaM ca | guNasya carcA'sti, tasyAmavasthAyAM tasya satvapradhAnatayA 25 pratyayAyapi tebhyo jAyate iti vivekaH / dhAtutva-nAmatva- kriyAprAdhAnyAbhAvAd dhAtutvasya nyAyabalalabhyasvena gauNatvaM 6 nimittakayoH kAryayorekatrAsaMbhavAt tatprAptyartho'yaM nyAya spaSTameva / hinotIti 'he.' ityAdau ca vici kRte tasmin para iti sAram / jJApakaM cAsya "dhAtorivarNa" [2.1.50.1 eva nAmasaMjJAtaH pUrvameva guNa iti tatra nAsti gauNatvamiti ityabbAdhaka "syAdau va" [2.1. 57.1 iti satreNa na kA'pyanupapattiriti vibhAvanIya sUribhiH / ayaM ca nyAyo vakAravidhAnam, tathAhi-vatvaM dhAtoruvarNasya syAdAvanamtare | dhAto matvaprayojakakviviSaya eva, tatraivobhayavidhakAryasya 30 sati vidhIyate, syAdizca dhAtorna vidhIyate'pi tu nAmabhya sisAdhayiSitatvAt , yazca dhAtusvaprayojakaH kviy tana na70 eva, iti dhAtoranantaratvaM syAdinAmasambhavi, sati cAsmin pravartateti yatra nAmnaH klipa kriyate, tasya dhAtusvaprayojakatayA nyAye kvibantAnAmubhayavidhakAryasUcanAt tebhyo nAmatva-na nAmatvanimittakaM kAryamiti 'rAjAnati' ityAdI na syAdhunimittakasya syAderutpasyA bhavati syAdiparatvaM dhAtoH, dhAtutva tpattiH, etadarthaM ca prakRtanyAyAnityatvAzrayaNamanAvazyakam / syApi teSu prakRtanyAyena sUcanAt / iti prakRtanyAyaM | jivantA dhAtutvaM nosantItyuktyA dhAtutvasya tatra pUrva 35 vinA'nupapadyamAna syAyanantaravartidhAtusvamAzritya vatvavidhAnaM | sattvamadhunA tazyAga iti saMbhAvanA pratIyamAnA yatra dhAto-75 prakRtanyAyaM jJApayatIti vijJAyate / tathA ca 'vasu icchati' rnAmavaM jAyate tadviSayavaM nyAyasthAvabodhayati, iha ca ityarthe kyani tataH vipi tallaki-'vasUH, vasvI, vasvaH' | | nAmavaM pUrvamAsIt samprati dhAtusvamAyAtamiti nyAyasya ityAdau "syAdau vaH" [2. 1. 57.] iti vatvaM siddhamiti | viSayAbhAvAdevApravRttiH, na tu tadanityatvameSaNIyamitItyuktaM svAMze cAritArtham / phalaM cAsya nyAyasya 'niyau luvau' ityAdau, | pratibhAti // 48 //
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 48,49] *kvivantA dhAtutvaM nojjhanti, zabdatvaM ca / grahaNe siddhe pratyayagrahaNaM vyartha sat sAkSAtpratyayagrahaNArthamiti 40 pratipadyante* // 48 // | vijJAyate, tena dhAdhAtorSasi dvitve pUrvasya hrasve "dvitIya-turyayoH ta0-kiyanteSu prAyo dhAtukharUpamavikRtameva tiSThati, kvaci- pUrvI" [5.1.42.] iti datve "bhazcAtaH"[.2.96.1 sAgamAdisadbhAve'pi *AgamAstadguNIbhUtAH iti nyAyena | iti dhAtogaluki "adIrghAt0" [1.3. 32.] iti dhasya 5 dhAturavena grahaNasya suzakyatvAt ; sattvaprAdhAnyasya ca sattvA- | dvitve sati 'davaH' ityatra dhvasya prakRtipratyayasthAnajanyaravena nAmasaMjJA jAyate'tastannimittakasyAdipratyayotpattireva na tu yadyetacyAyabalAt pratyayasvamApadyate, tadA kRtadvitvadhakAra- 45 tyAdipratyayotpattiriti sUcitaM vRttau / atreda zaGkitam "adhAtu- sambandhinA prathamadhakAreNa dhAtozcaturthAntatve sati Adezvavibhakti-vAkyamarthavannAma" [1.1.27.] iti sUtre bRhannyAse- turthatvaM na bhavati, atra 'dhva' iti, asya prakRtanyAyena pratyaya "evaM tarhi 'chid bhid' ityAdInAM kathaM nAmasaMjJA ? yataH, tvalAbhAt sAkSAt pratyayatvAbhAvAt , pratyayagrahaNasya nyAyAna10:na kvibantA dhAtutvaM jahatiH iti 'adhAtu.' iti pratiSedhena / pekSa[anatidiSTa pratyayalAbhArthatvAt / yadi cAyaM nyAyo na bhavitavyam , naivam-'avibhaktiH' iti paryudAsAt tatsadRza- syAt tarhi prakRte dhvasya pratyayatvaM kathamapi na labhyata iti 50 pratyayagrahaNAt paryudAse vidhi-pratiSedhayorvidhereva balIyastvAt tasmin pare 'daddhvaH ' ityAdau caturthAkSarasya prasakterevAbhAvena 'adhAtu' iti pratiSedhA'pravRttau nAmatvasiddhiH" iti / ayamA- tadvAraNAya nyAyAnapekSapratyayagrahaNAya pratyayagrahaNaM kriyeta, sati zayaH-'ahan' ityAdI vibhaktyantasvAbhAvenADAgamasya ca dhAtu- caitasmin nyAye dhvasyobhayasthAnaniSpamatvena pratyayavasiGkhyA 15 bhaktatvAd dhAtugrahaNenaiva grahaNAt tatra nAmatve nalopo mA bhUditi | tasmin pare caturdhatvaprasaktiriti zaGkayA tadvAraNAya 'pratyaye' iti dhAtoH paryudAsaH kRta iti tatsArthakye pradarzite 'chid bhid' so ptthyte| tathA ca prakRtanyAya vinA'nupapadyamAnasArthakyaM 55 ityAdikliyantasyApi prakRtanyAyAnusAraM dhAtutvasattvAt tasyApi tat prakRtamyAyajJApakamiti tena svAMze cAritArthyaM bhavati / nAmasaMjJA na bhaviSyatIti cet ? na-paryudAsasya sadRzagrAhitvena etacca "ga-Da-da-bAdeH0" [2. 1.77.] iti sUtre laghunyAdhAtu-vibhaktyantabhinmasya tatsadRzasya pratyayAntasya grahaNAt sagranthe'pi dhvanitam, tathAhi-"pratyaye kimiti pratIka20 vibantasya ca mukhyadhAtutvAbhAvAd dhAtusadRzatvena pratyayasya mupAdAya-manu *pratyayApratyayayoH pratyayasyaiva iti nyAyena sthAnivattvena vibhaktyantasadRzatvena ca nAmasaMjJAsiddheriti / anye | pratyaye evaM bhaviSyati kiM pratyayagrahaNena? satyam-'dazvaH , 60 tu tatra dhAtutvameva svIkurvanti, tathA ca tatra dhAtubhinnatvamasambha daddhvahe' ityatra yadA *ubhayoH sthAne* iti nyAyena 'va' vIti kRdantasya nAmasaMjJArthaM pRthak sUtraM kurvanti / khamate ca tatra ityasya prakRti-pratyayasthAnaniSpannasya pratyayavyapadezaH syAt sattvaprAdhAnyena dhAtubhinnatvasya tatsAdRzasya ca svIkAra iti | tadA AdicaturdhatvaM bhavet , sati tu pratyayagrahaNe nyAyanirapekSo 25 rahasyam / anyad yad vaktavyaM tad vRttAveva spaSTIkRtamiti // 48 // yaH pratyayastasminneva bhavati netarasmin pratyayagrahaNasAmarthyAt" *ubhayasthAnaniSpanno'nyatara itiH atra hi ubhayasthAnaniSpannatvenaiva dhva' zabde pratyaya-65 vyapadezaM vyavahAratA prakRtanyAyo'pi dhvanita eva / tatra cedaM vyapadezabhAka* // 49 // pratyayagrahaNaM tatra jJApakamiti yadyapi nAyAti, tathApi lokasi0---ubhayo:-pUrvaparayoHsthAne, niSpannaH-vihito varNaH | siddho'yaM nyAyo'nna prayojanavazAdAzrIyate iti tvAyAtyeva / zabdo vA, anyatarapyapadezabhAk-anyatarasya-dvayorekasya, | vastutastu prakRte dhvasyobhayasthAnaniSpannatvaM nAsti, nahi prakRti30 vyapadeza-vyavahAraM bhajata iti taadRshH| anyatara iti kathane-pratyayayoranyasya vA prakRtyavayavasya pratyayasya ca sthAne'yaM dhvazabda 10 naikasmin kAle kasyacidekasyaiva vyapadezaM labhate nobhayoriti / Adizyate. kintu prakratyavayava-pratyayayomalanena 'dhva'zabdo'tra labhyate / loke'pi mAtA-pitRbhyAM jAyamAnaH putra ubhayoranya- pratIyate ityetAvanmAtram , tatra ca prAdhAnyena vyapadezA bhavanti tarasya putratvena vyavahiyate / yadyapi sa kvacidubhayorapi putratve- mallagrAmAdivaditi laukikaM nyAyamAzrityAnatya dhva'zabde naikasminneva kAle vyavahiyate tathApyatra tathA na lakSyAnurodhAt , pratyayabhAgasyaitra prAdhAnyAt pratyayatvavyapadezaH syAditi tAdRza35 anyatarazabdocAraNAza, vivecitaM caitad vivaraNe / ayaM ca | vyapadezalabhyapratyayatvavati pravRttirmA bhUditi pratyayagrahaNasArtha-78 nyAyaH pUrvoktalokanyAyadRSTAntasiddha evaM / saMvAdazcAsya kyam / kiJca pratyayApratyayayo:0* ityetalyAyasyApi prakRte na "gaDadabAdeH0" [2. 1. 77.] iti sUtre sAkSAtpratyaya-viSaya iti pratIyate, *arthavadrahaNa nyAyenaiva prakRtazaGkAyA grahaNArthaM kRtena 'pratyaye' ityasya grahaNena bhvti| tathAhi- utthApayituM zakyatvAt / ayamAzayaH-a'zabdo'tra sUtre *pratyayApratyayayoH pratyayasyaiva grahaNam iti nyAyena pratyayasyaiva paThyate, sa ca yadi pratyayaH pratyayabhinnazvArthavAna bhavet tatro
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyaH 49] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / bhayograhaNe prasakne pratyayApratyayayoH iti nyAyasya vyavasthArtha- | bhavati / asya ca lakSyAnurodhAdapravRttirapi, tathA ca rAjAnamavatAraH syAt, na tu tathA'sti, 'va' ityasya pratyayabhinna-mAkhyAdararAjAdityatrAntyasvarAdilopasya anrUpasvarajyaJjanosyArthavato'labhyamAnasvAt / tathA ca pratyayagrahaNavaiyarthyazaGkA bhayasthAnajatve'pi svarAdezatAbyapadeza eca bhavati, na tu *arthavadhaNa nyAyamUlikaiva / uttaraM ca *arthavagrahaNa nyAyasya | vyaJjanAdezatAvyapadezaH, tadvyapadeze sati hi asamAnalopitvA5 viziSTarUpopAdAnaviSayakatvenAtra tasyA'pi na pravRttiH, navA dupAntyahasvasanvadbhAvAdipravRttAvarIrajaditi sthaat| vastutastu 45 *pratyayA-'pratyayayoH ityasya pravRttiH 'va'zabdamAtrasya | *bhAniSTArthA zAstrapravRttiH iti nyAyenaivAtra vyaJjanAdezatvapratyayatvAbhAvAt , 'dhvam' ityasya dhye' ityasya vA pratyayatvAt , | vyapadezAya nyAyo na pravattateti tadarthamasyAnojastvaM nAzrayatathA cAtra nirNAyakAbhAvAt tAdRzAnupUrvImAtragrahaNaprasaktau NIyamiti yuktam // 49 / / prakRte ca tAdRzAnupUrvImattvAt sUtrasya pravRttiH syAditi ! *ubhayasthAnaniSpanno'nyataravyapadezabhAka* // 49 // 10tadvAraNAya pratyayagrahaNam / yadyapi bhava'mAtrasya pratyayatvamaprasiddhameveti pratyayagrahaNe kRte'sambhava evaM sUtralakSyasya ta0-anyatara ityuktatvAdekadA nobhayavyapadezaH, ata eva 50 syAditi vaktuM zakyate tathApi pratyayapadasya pratyayasambandhini 'abhIyAt' ityatra "AziSINaH" [4. 3. 107.] iti hambo lakSaNayA pratyayasambandhini dhvazabde pare ityarthAnna doSa iti na bhavati, atra dhAtUpasargakAryatvenAntaraGgatvAd dIrgha kRte upasatattvam / nyAyasyodAharaNaM yathA-"ISi gatyAdau" iti dhAto-got parasyeNo'bhAvAt ; yadi cobhayasthAnaniSpannasyekArasya pUrva15 rAGpUrvAt byaNi-eSya iti, tatastasya preNa yoge 'pra+eSya' ! sthAnivyapadezaH kriyeta tarhi upasargasvasattve'pi tataH parasyeNoiti sthitI AG-ItoH sthAne niSpannasyaikArasya yadA prakRta / 'bhAvaH, yadi ca dhAtvAdezatvavyapadezastarhi ikArarahitasyopasargatva-55 nyAyena AlAdezatvaM tadA "omADi" [1.2.18.1 mavAlabhyam, ubhayavyapadezastu naiva bhavati, anyatarapadoityallope preSya iti bhavati; dhAtvAdezatve ca sati "upasarga pAdAnAt, iti haskho na bhavati / yadyapi laukikadRSTAntena mAtAsthAniNedhedoti" [1. 2. 19.1 hatyallopaH prAmoti. ta / pitroHputrasyAnyatareNIbhAbhyAM ca vyapadeza itIhApi tathA prApnoti. 20prabAdhya vizeSa vihitatvAt "prasyaiSaiSyoDhoDhayo svareNa" | tathApi dRSTAntadASTontikayoH sarvAMzena sAmye mAnAbhAvAdatra [1.2.14.] ityaitvaM ca prAptamapi na bhavati yasmina prApne lakSyAnurodhAdubhayavyapadeza ekadA na bhavati / kAryArtha hi vyapa-80 yo vidhirArabhyate sa tasya bAdhako bhavati iti nyAyAt / dezaH, laukikadRSTAnte ca vyapadezamAtraM na tu tattannimitta kAryatathA cAtra prAcAM granthe praiSya iti rUpamapi bhavatIti yaduktaM mavazyaM bhAvi, prakRte ca vyapadezena kArya syAditi tasyAniSTatvena tad bRhadvattigranthaviruvamiti pratibhAti / tathAhi-teSAM granthaH nobhayavyapadeza iti / atra "AISyaH eSyaH, 'pra+ebhyaH' 25 "yadA tu dhAtvAdezatvaM tadA "upasargasyAniNedhedoti" / iti sthitAvasya nyAyasyobhayathA-pUrvavyapadezena paravyapadezena ca [1. 2. 19.] ityanena prasthAlDopaH prApnoti paraM taM bAdhitvA / | pravRttI-preSyaH, praiSyaH' iti rUpadvayaM prAcInairudAhRtaM, tacca vRttI 65 vizeSavihitatvAt "prasyaiSaivyoDhoDhyUhe svareNa" [1.2.14.] pratikSiptamapi tatratyavizeSasyAsmAbhibRhanyAsAnusandhAne pradarzita syAtrApi dinadarzanaM kriyate, tathAhi-tatra kathaM 'preSaH preSyaH' ityatve praivya iti syAt" iti / bRhadRttigranthazcAtraiva sUtre / iti bRhadattipratIkamityamavatArya vyAkhyAtam-"nanu prazabdAt "kathaM preSaHpreSyaH? Ive Idhye ca bhaviSyati, yadApi 'mA+ISya 30 eSyaH' tadApi "omAli"[1. 2. 18.] ityavarNalope preSya paratayA 'eSaH, eSyaH' ityanayoH sthitau nitya eva aikArAdezo'nena ityeva bhavati zyasmin prApte yo vidhirArabhyate sa tasya bAdhako ["prasyaiSaiSya." ityAdisUtreNa ] bhavediti * 'preSaH preSyaH' ityevaM 70 zrUyamANe rUpe naucityamazcata ityAha-kathaM preSaH prekSya iti, 'praiSaH bhavati iti nyAyAt , "upasargasyAniNeghedoti" [1. 2., praiSyaH' ityeva syAtAmiti praSTurAzayaH / samAdhatte-ISe idhye ca 19.1 ityasyaivAyaM bAdhako, na "omADi" [1.2.14.] bhaviSyatIti, "ISa ujche' ityataH "ISi gati-hiMsA-darzaneSu" ityasya" iti / tathA ca yadA "mAIcya' iti sthite etvaM / , ityato vA ghani dhyaNi ca-ISa Idhya iti, tayoH prazabdAt paratayA 35 bhavati, tasya ca dhAtvAdezatvaM vijJAyate tadA "upasargasya." sthitau "avarNasya0" [1.2.6.] ityetve-preSaH [preSaNA) 75 [1. 2. 19.] iti yadiha prAptaM tat "prasyaiSa0" [ 1. 2. / 14.] ityAdinA bAdhya, kintu "omADi"[1.2.14.1 pIDanArtha ] preSyaH [ dAse pIDanIye cArthe ] niSpayete, tatra 'eSaH, iti tantra pravartateveti preSya ityeva rUpaM, na tu praiSya iti eSyaH, iti prazabdAt parato vijAnato bhrAntasyaitadrUpAnauncityavijJeyam / vizeSazca vivaraNe spssttiikRtH| tathA ca nyaaysNgrhe| zaGkavAnucitA, asya sUtrasyAprAptereveti smaadhaaturaashyH| nanu 40 prAcAM preSya iti rUpapradarzanametadvanthapratikUlamisi vyaktI-1 'ISaH, IdhyaH' ityanayoH paratve'sya sUtrasya prAptireva nAstItyato. 25 nyAyasamu.
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAya 49-50 ] *avayave ca kRtaM liGgaM samudAyamapi vizinaSTi, cet taM samudAyaM so'va- 40 yavo na vyabhicarati // 50 // si0 - avayave - tatsahitatayA prayujyamAnasamudAyaikadeze, sa sUtreNAnena aikArAdezAbhAvo yuktaH, yadA tu ApUrvakA dIS dhAtoH 'eSyaH' iti niSpadyate tadA aikArAdezarahitaH 'preSyaH' iti prayogo na yukta ityAzaGkAyAmAha yadA'pItyAdi, 'A + ISyaH = eSyaH' iti AGpUrva kAdI dhAtorghyaNi avarNasyaitve eSya iti 5 niSpadyate sa ca prazabdAt paro bhavatItyarthaH / tathAtve kiM bhavatItyAha- tadA'pItyAdi, tathA niSpannasya eSyazabdasya prazabdAt paratayA sthitAvapi nAnenaikArAdezaH, api tu "omAdi" ! kRtam - uccAritaM, liGgam - anubandhAdi, samudAyamapi svasa[ 1. 2. 18. ] ityavarNalopa evetyarthaH / nanu 'A + Ivya' | mavetAvayavinamapi vizinaSTi - svaliGgena sambadhnAti kiM ityA sahAze satyeSyazabde pare svaviSayatAM pazyad yathA sarvadA ? netyAha- cet tamiti so'vayavo yadi taM samudAya, 45 10 "omADi" [ 1.2 18 ] ityalopaH " prasyaiSai 0 [1.2. na vyabhicarati na muJcati, tatsamudAyAvinAbhAvamUlakatvAda14. ] ityekArAdezaM bAdhate, tathA AGA sahA dezarahite pUrvaM syArthasya tatsudAmavyabhicAre mUlAbhAvAd vizeSakatvAnaucisAdhite 'eSya' zabde pare'pi svaviSayatAM pazyat "upasarga ! tyAt / anubandhacAritAmAtrameva prArthanIyaM tacca yadi syAniNe0" [ 1. 2. 1 ' . ] ityapi prakRtamai kArAdezaM bAdhatAM | svAmyabhicArisamudAye sampannaM tarhi svavyabhicAriNi vizeSavaiSamyayuktatyabhAvAdityAzaGkAyAM tayoH [ "omADi" "upa 1 1 15 sargasyAniNe." ityanayoH ] vaiSamyaM darzayati-yasminnityAdinA, 'prApte' ityasya prApte eva ityavadhAraNArthe vyAkhyAnAt / tathA cAyaM nirgalitArtha: yasmin - yAdRzoddezyatA ke vidhau prAptevyApakIbhUtoddezyatAsambandhena sambandhini sati, yo vidhirArabhyate, tAdRzoddezyatAnA kAnte'nyAnuvaduddezyatAko [ vyApyoddezyatAko ] 20 vidhirbhavati sa vyApyoddezyatAkaH, tasya - vyApako ddezya tAkasya bAghako bhavatIti *yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasyaiva / | katvasAmarthyAbhAva iti vA / tatra tatrAvayave'cAritArthaliGga- 50 karaNameva prakRtanyAyajJa |pakam / udAharaNAni yathA - "kusmiNa" dhAtoH "curAdibhyaH 0" [3. 4. 17.] iti Nici - kusmayate iti, AzcaryArtha kAhitazcitrazabdAcitraM karotItyarthe "namovarivazcitraGo'cI - sevA''zvayai" [ 3. 4.37.] iti kyanicitrIyate iti, "mahIGa pUjAyAm" ityataH " dhAtoH kaNDDA- 55 deryak" [ 3. 4.8] iti yaki- mahIyate iti evamAdau bAdhakaH* iti hi nyAyasvarUpam, tasyaivArthamAdAya 'yasmin prApte0 ' : prakRtInAmiGitvaM pratyayAntAvayavabhUteSu teSvacaritArthamiti ityuktam / prakRte eSaiSyAnyatarAvyavahita pUrvatvaviziSTaprazabdIyA- svasva sambaddhavyabhicaryamANaM Nic- kyan- yagantasamudAyamapi varNatvAvacchinnaviSayatArUpaikArAdezIyoddezyattAyA adhikaraNe ['pra- svAnubandhakatvena vizinaSTiIti tasmAdapi samudAyAdAtmanepadameva 25 +eSaH, pra+eSyaH' 'ityatra ] "upasargasyAni0 " [1.2.19] bhavati / cet tamityAdivizeSaNAca yena saha vinAbhAvo'pi 60 ityetadIyAyA ekArAdidhAtvavyavahita pUrvatvaviziSTopasargIyAvarNa- dRSTastadavizeSakatvameva, yathA-'kusmayati, citrIyayati, mahIyatvAvacchinnaviSayatArUpoddezyatAyA abhAvaviraheNa vyApakatvamastIti yati' ityAdau Nic kyan- yagantebhyaH kusmyAdibhyaH prayoktRtameva vyApakoddezyatAkam " upasargasyAni0 " [1.2.19.] vyApArArthe Nigi sati tadantasamudAyA diGitva hetukamAtmanepadaM iti vidhimayamAdezo vAdhate, '"omAhi" [ 1.2.18. ] itye- | na bhavati, NinaH prayoktRvyApAre satyevotpatterAkasmikatvena taM samudAyaM prati kusmyAdInAmavyabhicAritvAbhAvAt / asya ca 65 30 tadIyAyAstu AGA dezAvyavahitapUrvatvaviSTAvarNatvAvacchinna viSayanyAyasyAnubandhAcAritArthya mUlatatsamudAyAvyabhicArahetukatvena tArUpoddezyatAyAH prakRtasUtroddezyatAyA adhikaraNe AGAdezarahite ! jJApakasiddhatvAbhAvAnnAnityatA dRzyate // 50 // 194 pUrvaM sAdhite eSe eSye ca pare [ 'pra + eSaH, pra + eSyaH, ityatra ] | abhAvena vyApakatvaM nAstIyavyApakoddezyatAkaM taM vidhimayamAdezo *avayave ca kRtaM liGgaM samudAyamapi vizinaSTi, cet taM samudAyaM so'vayavo na vyabhicarati // 50 // na bAdhate iti praghaTTArthaH / atratyavistRtavivecanaprepsubhiH ta0 - ayaM nyAyo'nyairapi vaiyAkaraNaiH svabhAvasiddhazca lakSya - 70 35 "prasyaiSaiSya0" [ 1. 2. 14 ] sUtrastramasmadIyaM nyAsAnusandhAna- siddhadharthamAzrIyate, na jJApakAdyapekSA'tra / tatra tatroccAryamANA mavalokanIyamiti vistarAd viramAmaH / itthaM ca ' A + ISyaH = ! anubandhAH svasArthakyAya samudAyamupakurvanto nyAyamimaM saMvAda - eyaH, pra + eNya' iti sthitau preSya ityeva rUpaM na tu preSya iti / yantItyetAvanmAtrasvena tatra tatrAvayave'caritArtha liGgakaraNasya susthiram // 49 // | prakRtanyAyajJApakatvamuktaM vRttau // 50 //
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAya: 51.] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / *yena dhAtunA yuktAH prAdayastaM pratyevopasargasaMjJAH // 51 // | : i sargasya" [ 1. 2, 9. ] iti sUtre upasargasyeti grahaNamityuktaM 40 vRttAyupapAditaM ca / tacca tatratyabRhadvRttigranthA devAvasIyate, tathAhi--" upasargasyeti kim ? ihacchati, iha Rcchati yena dhAtunA yuktAH prAdayastaM prati gatyupasargasaMjJAH, teneha na bhavati - pragatA RcchakA asmAt praccheko dezaH, evam-prarSabhaM prazrthaM vanam" iti / vyAkhyAtazcAyaM grantho'smAbhistatratyanyAsA- 45 nusandhAne, tathAhi - " nanUpasargagrahaNAbhAve'pi 'RkArAdau dhAtau pare'varNasyArAdeza:' ityarthe prAcrcchatItyAdInAM siddhirnirAbAdhaiveti kathamupasargagrahaNamityAzaGkate - upasargasyeti kimiti / samAdhatteihacchatIti-asminnarthe "kva kutrAtreha" [ 7.2.93.] iti nipAtanAt iheti / 'iha+Rcchati' iti sthite upasargagrahaNA- 50 bhAve'nena nitya ArAdezaH syAt, sa mA bhUdityupasargagrahaNam, dIrghe RkAre pare cAritArthyAt tathA copasargagrahaNe kRte prakRte " avarNasya 0" [ 1.2.6.] ityasya vaiyarthyaM tu na zakyam, upasargasyAbhAvena nAsya prAptiriti " avarNasya 0" [1.2.6.] 15 vArayitumazakya eveti vyarthamevopasargagrahaNam ; tacca vyarthIbhUya / ityarAdezaH "R-luti0 [1.2.2. ] iti hrasvazca bhavataH / 55 prakRtanyAyaM jJApayati / jJApite ca nyAye pragatA RcchakA idamupalakSaNaM paramarSiprabhRtInAmapi tathAhi - upasargagrahaNAbhAve yasmAditi vigrahe 'pra' zabdasya gandhAtvarthaprakarSadyotakatvena / iharcchatItyAdau yathArA dezavAvenAsyA''rAdezasya prAptistathaiva RkArAdiRcchadhAtvarthaprakarSayotakatvAbhAvAt taM pratyupasargatvaM paramarSiprabhRtiSvapIti tatrApyAro'bhAvAya sArthakamupasargagrahaNam / nAstIti na bhavatyAr / ayamAzayaH - Rcchakazabde bhAgadvayaM / na coNAdInAmavyutpattipakSe RkArAdidhAtutvAbhAvena pamaryAdA - 20 prakRtibhAgaH pratyayabhAgazca tatra gatArthamantarbhAvya varttamAnaH pasargagrahaNAbhAve'pi na doSa iti vAcyam, vyutpattipakSe "RSait 60 prazabdo 'Rers' zabde pradhAnIbhUtaM NakapratyayArthaM karttArameva gatau" ilataH "nAmyupA0" [ uNA0 69.] iti kidikAravizinaSTi, na tu dhAtubhAgam, kartRvizeSaNatvamapi gacchatyarthapratyayena niSpannaRSizabdasamabhivyAhAre ArAdezaprApterapratyUdvAraiva / tathA ca gacchatiM pratyeva tasya [prazabdasya ] sAkSAdvizeSaNatvaM, na tu RcchatiM pratIti RkArAdidhAtunirUpitopasa- dezamabhipraiti / vastutastu-upasargatvaM kriyAyogavirahe na bhavatIti hatvAt / nahyanayoranyatarasmin kasminnapi pakSetra ko pyArA25 rgatvAbhAvAnna tatrAr pravarttata iti / kiJca pitAputrAdisambandhi- hetorupasargagrahaNadazAyAM nAntarIyakaHvaM zrayantyAH kriyAyA 65 zabdavadupasargazabdo'pi sambandhizabda eva, tathA ca pitA vAcako dhAturAzrito vizeSyatAM gacchaMstadAdividhinA 'RkArAdau putrAdizabdArthAnAM yathA niyata nirUpakanirUpitatvaM tathopa- dhAtau 0' ityAdisUtrArthaM sampAdayati / idAnImupasargagrahaNAbhAve sargasyApi niyatadhAtunirUpitopasargatvameva, na tu yaM kaJcit sopasargatvamiva kriyAmantareNa kimapyanupapadyamAnamasti yadiha pratIti laukikanyAyasiddho'yamarthaH / tathA cAnyadhAtunirU- ! dhAtumAkSipya 'RkArAdau vAtau 0" ityartha sampAdayitumIzIta, 30 pitopasargasyAnyadhAtuM prati nopasargatvaM kintu tatra prAditvameveti | satyevaM sAmAnyataH zabdasvarUpaM vizeSyamAdAya tadAdividhau 70 phalitam // 51 // si0 - yena dhAtunA yuktAH- yaddhAtvarthakriyAvizeSakAH prAdayastaM pratyevopasargasaMjJA, taddhAtunirUpitamevopasargatvaM teSA 5 mityarthaH / tathA ca tadanyadhAtunA sAmIpye satyapi tadupasarga nibandhanaM kAryaM na syAditi phalitam / asya ca jJApakam "RtyArupasargasya" [ 1. 2. 9. ] iti sUtre ' upasargasya' iti vacanameva, tathAhi - etanyAyAbhAve'nyadhAtuM prati jAtamupa sargatvaM tadamyadhAtuM pratyapi syAdeveti prAderevopasargasaMjJakatvena / 10 lAghavAt prAdigrahaNameveha kRtaM syAditi 'prAcrcchati, parArcchati' ityAdau sUtraM yathA pravartate tathA pragatA RcchakA yasmAt sa praccheko deza ityatrApi sUtrapravRttau prAcchako deza iti syAt, tadvAraNAyaivopasargagrahaNaM kriyate / anyadhAtUpasargasyAnyadhAtusambandhe'pyupasargatvasya save ca kRte'pyupasargagrahaNe tatrAra / 195 / 'RkArAdau zabde pare ' ityarthe vyutpattipakSasAdhAraNyena doSaH syAdeva yadIha nopasargagrahaNaM kriyetetyavaseyam / "avarNasya 0" [ 1. 2. 6. ] iti sUtraM tu devendra tavehetyAdI kRtArthamiti na ta0--upasRtya dhAtumarthavizeSaM sRjatIya upapUrvAt sRjeH vaiyarthya phalamAdAyaitasyA'ro vAdhaH sambhavati [ yadyapi "avarNasye35 "lihAdibhyaH" [5. 1. 50.] ityaci guNe "nyakaimedhAdayaH " varNAdinaidodaral" [1.2 6. ] iti sUtre caturNAma dezAnAM nirde- 75 [ 4. 1. 112. ] iti gatve ca-upasargazabdo niSpannaH, sa ca zAcatvAra eva ikArokArakaritkArAH sthAnina AkSipyante iti yena-yatkriyAvAcakena yAdRzAnupUrvImatA dhAtunA, yuktaH - dyota | devendra tavehetyAdau cAritArthyAdarzanamAtreNa na sarvAMze cAritArthyakatArUpasambandhAnuyogI, taM pratyeva tasyopasargatvamucitamiti mAyAti tathApi dIrghe RkAre pare 'upa + RkArIyati' iti tadevAnena nyAyenAnudyate / asya nyAyasya jJApakam - "RtyArUpa sthitau 'uparkArayati' ityAdAvarAdezasyApi cAritArthyamava *yena dhAtunA yuktAH prAdayastaM pratyevopasargasaMzoH // 51 //
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 51] seyam ] ! ihacchetIlyatra pakSe hasvatve kRte tatsAmarthyAt kAryA- abaseyaH / jJApite tvasmin nyAye'nyanirUpitopasargatve satyanya ntarabAdhe iha RcchatItyapi bhavatIyAha-iha RcchatIti / / atha | pratyupasargatvaprayukta kArya pracchukAdau mA bhUditi praadishbdtir"pr-praa-'p-smnvv-nirdrbhi-vydhi-suudti-ni-prti-prypyH| ! skAreNopasargapadaM sUtre vAritArthyamaJcati / nanvabhyupeyamAne'smin upa AGiti viMzatireSa sakhe| upasargagaNaH kathitaH kvibhiH||" : nyAye pragatA nAsikA yasyetyarthe "uSTramukhAdayaH" [ 3.1. 5 ityuktAnAM viMzatereva "dhAtoH pUjArtha" [3.1.1.] 23.] iti sUtreNa gatazabdalopapUrvakasamAse "upasargAtU" [7.45 ityanenopasargasaMjJA vidhIyate, netarasya kasyApIti "Rti prAdeH" ! 3. 162.] iti nAsikAyA nasAMdezo na syAt, kriyAyoge ityevaM laghunyAsa eva lakSyagrahaNe'lakSyaparihAre ca paryAyA- satyevopasargasaMjJAyA jAyamAnatvAt, kriyAyAzca dhAtvarthatvAd dityupasargapadabhUto gurunyAso na yujyata iti zaGkAmapaninISurAha- nAsikArtha prati nopapadyata upasargatvamiti praNasaM mukhamityAyanu yena dhAtuneti / ayaM bhAvaH-maitro'yaM putra lAlayatItyukte yathA papattiriti cet ? ucyate-yatra paratayA dhAtuyoge kimami kArya 10 maitrasyaiva putre maitrakRtaM lAlanaM pratIyate, na devadattAdiputre, tathaiva | vidhIyate tatreva *yena dhAtunA iti nyAyAdareNetarasyAH kriyAyA 50 upasargasyAmuka kArya bhavatItyuktAvapi yA kriyAmAdAyoktasUtre- yoge jAyamAnamupasargatvamitarAM kriyAM prati nopasargatvaM bhavati, NopasargasaMjJA bhavet tarikayAvAcakataddhAtuM pratyeva prAdivizeSasyo- | yathA-abhiSiJcalyAdilakSyeSatva vidhAyake "upasargAta suga-suv" pasargavaM vyavahriyate, kriyAntarayoge upasargasaMjJAM zrayataH prAdestu [2.3.39. ] ityAdau yatra tu paratayA dhAtuyogamanapekSya kArya kriyAntarAbhidhAyidhAtoH pUrva sthitasyApi nopasargatvavyavahAra | vidhIyate tatra kAmapi kriyA prati prAdespasargatvamAdAya tat 15iti sUtre upasargapadopAdAne na tatra bhavatyArAdezaH, prAdipado- tat kArya vidhIyate sUtrArambhasAmarthyAt, yathA-"upasargA-55 pAdAne tu praparetyAdayo viMzatiH prAdipadena grahItavyA ityetAva- | dadhvanaH" [7. 3. 89.] ityAdau, anena hi upasargat parasya nmAtrabandhanenopasargatvAnirUpakakriyAvAcidhAtoH pUrva vidyamAnasya adhvanzabdasya aH samAsAnto bhavati, yadyatrAvanazabdArthamaprAdeH prAditvenoddezyatAko vidhirna suraguruNApi vAraNIyo yaH / pekSyopasargatvaM gRhyeta tadA tad vandhyAputratvamivAlIkatAmupayat khalu vidhinaSyate tatreti gururapyupasargapadasahita evaM nyAsa | kAryAya na kalpeta, tadevaM sUtrameva vaiyarthyamupeyAt , yAM kAmapi 20AdaraNIyastatreti // nyAyAkSarArthastu pUrvamukta eva, tena dyota- / kriyAmAdAyopasargatvabhAjaH zabdAt parasyAdhvanaH samAsAnte 60 katAkhyasambandhapratiyogikriyAvizeSavAcakadhAtuvizeSa pratyevopa- vidhitsite tu pragato'dhvAnamityarthake 'prAvo rathaH' ityatra gamyarthasargatveneha vakSyamANe sUtrAntaralakSye na bhavati, uddezyatvA'lAbhena kriyAmAdAya jAtamevopasargatvamiti bhavati tatra samAsAntaH / nAyamAdezo bhavatItyarthaH / lakSyamAha-pragatA ityAdi-iha hi 'praNasaM mukham' ityatrApi 'upasargAt parasya nAsikAzabdasya gatazabdaghaTakagatyarthayoge prazabdasyopasargatvaM vidyate, ArAdezastvayaM nasAdezo bhavati' ityarthakena "upasargAt" [ 7.3.162.] 25 tatrAbhaviSyad yatra RkArAdidhAtvarthayogenopasargatvamasthAsyat, ityanena nasAdeze vidhAsyamAne nAsikArthamapekSyopasargatvagrahaNe 60 prazabdo'yaM gamyartha paripoSyopakSINazaktirna zaknoti Rcchatyartha / tadasaMbhavitayA sUtrameva vyartha syAditIhApi lupyamAnagatAdi paripoSayituM yena RkArAdidhAtvarthakriyAyogenopasargatvamanubhavan / ghaTakagamyAdyarthakriyAmAdAya jAtamevopasargatvaM samAzrIyata iti ArAdeza labheta / nanu *yena dhAnunA yuktAH prAdayaH iti bhavedeva nasAdezaH / na ca yatra paratayA dhAtuyogaH kimapi nyAye kiM bIjaM? yena laghunyAsa tirayasIti ced ? ucyate- ! kArya prayojayati, yathA-abhiSekazabdAdau "sthA seni-se." 30 jagati janimatAM jantUnAM mAtApitRtvanirUpitaputratvasya sadbhAve- [ 2. 3. 40.] iti vidhIyamAnaM Satvam, prakRtamidaM 70 'pi yathA tanmAtRtva-tatsitRtvAbhyAmeva tatputratvaM nirUpitaM / [ "RtyArapasargasya" ] iti sUtraM ca, tatrAparasyAH kriyAyA yoge bhavati, netaramAtara-pitRtvAbhyAm , tathaiva prakRte'pi pRthaka upasargatvamanubhavan prAdiruddezyatayA na gRhmavetyetadartha sAphalyapRthageva tattaddhAtuM pratyupasargava, na tu katamaJcidekaM prati jAta- maJcatu nAma gurubhUtamapyupasargagrahaNam, yatra paratayA dhAtu - mupasargatvamiti tad itaradhAtuM pratyapyupargatvameveti laukikanyAya- zrIyate kAryAya tatra prAdizabda evopasargasthAne kathaM nAdiyate? 35 siddho'yaM nyAyaH / yadvA yadItaradhAtuM prati jAtamupasargatvamitara- yatheheva nasAdezavidhAyake "upasargAta" [7.3.162.175 dhAtuM pratyapi syAdupasargatvaM tadA'sminneva sUtre'ntareNaivopasarga- ! "upasargAdadhvanaH" [7.3.71.] ityAdAviti cet ? maivamgrahaNaM prAdizabdagrahaNenaiva pUrvoktenopasargapadagrAhyANAM grahaNe siddhe / gatAdyarthAnantarbhAveNa prAdInAM nAsikA-vanazabdAdinA saha samAse zritagauravo nyAsaH kathaGkAramupanyasyate ? upanyasyaitaM tu gurunyAsa- nasAdezAdivAraNAyopasargagrahaNasya sArthakyAt / manvevamupasarga mAcAryapravRttiApayati- yena dhAtunA yuktAH prAdayastaM pratyevopa- | grahaNasya "upasargAdacanaH" [7. 2. 79.] ityAdisthalIyasya 40 sargasaMjJA* iti / tulyanyAyAd gatisaMjJApakSe'pyayameva panthA | cAritArthe *yatropasargatvaM na sambhavati0* ityetacyA yajJApakatvaM 80
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyau 51-52 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / / sarvasammataM vilupyeteti cet? na tacyAyajJApanadvAraiva cAritArthyasya vaktavyatvAt / tathA hi-prAdigrahaNena laghunA siddhe yadupasargagrahaNaM gurubhUtamupAsyate tajjJApayati-yatropasargatvaM na sambhavati tatropasargazabdena prAdayo lakSyante, na tu sambhavatyupasargatve * iti, 5 yatropasargatvam-yadvidhisUtrIyopasargAt paratvenoddezyatAzrayI bhUtosi0 - pUrvanyAyena yaddhAtvarthakriyAvizeSakA upasargAstasya pasargatvam, na sambhavati taduddezyArthasya kriyAtvAbhAvAd vA dhAtoryoga eva teSAmupasargasvamityasyArthasya nirNItatvAd yatra kriyAtve'pi tayA saha yogAbhAvAd vA na sambhavati, tatropa- nAmnA yuktAH prAdayastatra teSAmupasargatvaM nAstItyupasargAt parasargazabdena tadvidhisUtrIyopasargazabdena prAdayaH - taduddezyatAzraye tyoddiSTAnAM teSAM kAryaM na syAditi tatprApaNArthaH pUrvanyAyApa- 45 taravyaktinirUpitopasargatvabhAjaH prAdayaH, lakSyante - tatsUtrIyo ! cAdabhUto'yaM nyAyaH / asyArthaH - yasmin - upasargAt paratayo10 ddezyatayA jAyante, na tu sambhavatyupasargatve- tatsUtrIyopasargAt / ddizya kAryavidhAyake zAstre, upasargasvaM-kriyAvAcidhAtuyoge paratayoddezyatAzrayavyaktinirUpitopasargatve sambhavati, na tAdRzA vidhIyamAnamupasargatvaM na sambhavati tadyuktasya padasya kriyAvAcalakSyante iti nyAyArthaH / prakRte 'praNasaM mukham, prAdhvo rathaH katvAbhAvAt kriyAvAcakatve'pi ca tena saha sambandhAbhAvAna ityAdau " upasargAt " [ 7. 3. 162. ] "upasargAdadhvanaH" sambhAvyatAM gacchati, tasmin zAstre, upasargazabdena prAdayo 50 [ 7. 3. 79, ] ityAdisUtrIyopasargAt paratayA''zrita lakSyante - tatsUtrIyoddezyatayA jJAyante, sambhavatyupasargatve tu na, 15 tayornAsikA-'dhvanzabdayorarthasya kriyAtvaviraheNa tannirUpita tathA sati upasargatvahInAH prAdayo na lakSyanta iti bhAvaH / atra ca jJApakaM tAdRzopasargaparatvenoddiSTasya kAryavidhAyakaM mupasargatvaM prAderna sambhavatIti tatropasargazabdena nAsikAdIta rArthaM gatAdyarthaM kriyArUpamAdAya tadyogenopasargatvaM prAptasya prAdergrahaNaM sUtrameva, yathA- pragato'dhvAnaM prAdhvo ratha ityatra prazabdasyAbhavatIti bhavati tantreSTo nasAdyAdezaH / yatra tu sUtrIyopasargAt dhvanzabdApekSayopasargatvavirahe'pi "upasargAdadhvanaH" [7.3-5 paratayoddezyatAzrayavyaktinirUpitamapyupasargatvaM sambhavati, yathA-73. ] iti samAsAntot bhavati, anyathA prazabdasya 20'"RlyArupasargasya" [ 1. 29. ] tatra nAnyanirUpitopasargatva- gatazabdArthaM pratyevopasargatvAt prasyopasargasvAbhAvena sUtrasyAmAdAya kAryaM bhavatIti prArcchatItyAdau na doSaH / kecittu pravRttau prasaktAyAM svajJApitena prakRtanyAyenedRzasthale prAdInA'yatsUtrIyoddezyatAzrayIbhUtamupasargatvaM na sambhavati tatropasarga- mupasargazabdena grahaNe sthApite bhavati sUtrapravRttiH / sUtrArambhazabdenopasargasaMjJArahitA eva prAdayo gRhyante, sambhavatyupasargatve sAmarthyAnumitasya cAsya nAnityatvasambhAvanA, na ca tAdRzaM 60 tu na tathA, iti nyAyArthamAcakSate, paraM tanmate gatAdyarthayogAna- lakSyameva kvacidasti yadarthamanityatvamiSyeta / pragatA nAsi yasya sa praNa ityAdAvapi "upasargAt" [7. 3. 162. ] 25 nubhavena hetunopasargasaMjJAmanApannasya prAdernAsikA -'dhvan- prabhRtinA ityasya pravRttiH prakRtanyAyamUlikaiveti tadabhyasya nyAyasya samaM samAse nasAdezAdiH kathaM na vAraNIya iti ta eva praSTavyAH / phalamiti bodhyam // 52 // vayaM tu nopasargasaMjJAvirahiNamupasargapadena lakSyAmaH, kintu sUtrIyopasargAt paratayoddezyatAzrayanirUpitopasargatvavirahe vyaktayantaranirUpitopasargattve'pi prAdikAryavidhAvAzrayAmaH, iti gatAdi30 ghaTakagamyAdyarthayogamananubhavataH prAderupasargatvavirahAnnAsmAkaM tatra nasAdyaniSThA dezAdiH sambhavatIti sUkSmazemuSIjuSAM dhyeyam" iti idaM ca tatratyavyAkhyAnametanyAyasambaddhamevetIha pradarzitam / ayamatra niSkarSaH- upasargatvavyavahAraprayojyaM kAryaM yadi dhAtugataM cikIrSyate tarhi putrAdivyavahAravat khanirUpitopasargatvavatprayojya - 35 tAyAmeva kAryam, anyathopasargasaMjJAyA mahAsaMjJAtvakaraNameva vyartha syAt / yatra ca na dhAtugataM kAryaM cikIrSitamapi tu nAmAdigataM tatrAprimanyAyena nirvAha iti viSayavibhAgena sarvalakSyasaMskAre svIkRte na keSAmapi doSANAmavakAza iti // 51 // I 1 197 yatropasargatvaM na sambhavati tatropasargazabdena prAdayo lakSyante, na tu sambha- 10 vatyupasargatve // 52 // 65 ta0- *yatropasargatvaM na sambhavati tatropasargapadena prAdayo lakSyante, na saMbhavatyupasargatve // 52 // - pUrvanyAyenopasargazabdasya sambandhizabdarUpeNa vyavasthAyAM kRtAyAM tadayogyAnAM nAnAmupasarganimittakasya kAryasyAprAptau prasaktAyAmimaM nyAyaM nirNAyakatvenodAhRtavAnasmi pUrvanyAyavivaraNe, tatraiva caitadviSayo vizeSaH pratipAdita iti neha 70 punarvicAryate / anyairapi vaiyAkaraNairIdRzaviSaye evameva bhUtapUrvAmupasargasaMjJAmAdAya upasargapadasya prAdyupalakSakatvamAzritya nirvAhaH kriyate, tathAhi - pANinIyatantre mahAbhASye "gati " pA0 sU0 1.4. 59 ] iti sUtre "gatyupasargasaMjJAH kriyAyoge, yarikrayAyuktA saMpratIti vacanam" iti vArtikaM saprayojanaM 75 vyAkhyAya tatra dUSaNavArtikamidamupAttam- "vadvidhinasbhAvANItvasvAGgAdisvaraNatveSu doSaH" iti, tata uttaritam - "vadvidhi [
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / [dvitIyollAse nyAyau 52-53 ] wwwwwwwwwwwwwwmarwrnim nasbhAvAbItvasvAGgAdivaraNatveSu vacanaprAmANyAt siddham" iti / / 2.28.1 iti zIlAthai iSNurvidhIyate, tenAlaGkariSNuriti 40 etacca vArtika bhASyakRtA itthaM vyAkhyAtam-"anavakAzA rUpaM bhavati, sa ceSNurasarUpasyotsargapratyayasya "tRn zIla-dharmaete vidhayaH, te bacanaprAmANyAd bhaviSyati" iti / atra | sAdhuSu" [5.2. 27.] iti vihitasya tRno yadi vikalpena kaiyaTaH-"yeSAM hi kriyAzabdaprayoge taM pratyupasargasaMjJA te saMpratya- | bAdhakaH syAt tarhi asatA ityapi rUpaM syAdeva, kintu prakR. 5 nupasargasaMjJA api gRhyante ityarthaH" iti / anena ca yadyapi | tamyAyena zIlAdyarthapratyayeSvasarUpavidheniSiddhatvena nityamevApa#sAmpratikAbhAve bhUtapUrvagatiH* iti nyAyabalena tAdRzasthale / vAdasyotsargabAdhakatvamiti 'alaGkarmA' iti tRnnantaM rUpamasAdhveva 45 bhUtapUrvamupasargatvaM grAhyamityAyAti, tathApi "tatra sarvatropasargaprahaNaM na kevalamayaM nyAyaH zIlAdyarthAnAM pratyayAnAM parasparamasarUpaprAdhupalakSaNamiti bhAvaH" iti nAgezotayA prAdilakSaNaiveti vidhAveva pravartate, api tvanyairapi sahAsarUpavidhina bhavati, samAyAti / khaM matamapi tathaiveti pUrva pradarzitamevetyalamadhike tatazca zIlAarthaviziSTe kartari NakAdayo'pyutsargA na bhavanti, 10 neti // 52 // iti matAntarasaMgrahArthamasya nyAyasyAnyo'rtha itthamAkhyAyate zIlAdipratyayeSu viSayabhUteSu sAmAnyataH kartAdyarthavihita 50 *zIlAdiSu pratyayeSu nAsarUpo aurasargikaH kRtpratyayo'sarUpotsargavidhinA prApto'pi na bhavati, tsargavidhiH // 53 // tenAlaGkariSNurityAdau zIlAdyarthe "bhrAjyalaGkaga0" [5.2. si0-"asarUpo'pavAde botsargaH prAk kteH" [5. 1. | 28.] iti vihitasya iNupratyayasya viSaye sAmAnyArthavihi16.] iti sUtreNApavAdaviSaye'pyutsargaprAptapratyayasyAsarUpasya tatvAt prAptaH "Naka-tRcau" [5. 1. 48.] iti Nako na 15 pravRttiH pakSe'nujJAyate; tasya sUtrasya zIlAdiSvartheSu vihitAnAM bhavatIti tatrArthe [zIlAdyarthe ] 'alaGkAraka' iti prayogo na 55 pratyayAnAM viSaye'pravRttisUcako'yaM nyAyaH / anna zIlAdibdhi- | bhavati / etadarthajJApakaM ca zIlAdyarthe 'parivAdaka' ityasya tyatrAdipadena dharma-sAdhvarthayorgrahaNam , tathA ca dharmArthe siddhyartha "bAdezca NakaH" [5.2.67.] iti sUtreNa tatrArthe sAdhvathai zIlArthe ca vihitAnAM pratyayAnAM viSaye'sarUpasyo- viziSya NakavidhAnam, tathAhi-tatrArthe'pyasarUpavidhinA tsargasya sAmAnyavihitasya pratyayasya, vidhiH-vidhAnam "asa | "Naka-tRcau" [5. 1. 48.] iti Nake sati parivAdakasya 20 rUpo'pavAde" 5.1.16.1 itisUtraprAptaM na bhavatIti siddhI satyAM tadvaiyartha spaSTamegha, pazyati svAcAryoM yat-zIlA-60 nyAyArthaH / asya ca jJApaka "bhUSA-krodhArtha-ju-sR-dhi-jvala- dyarthe vihitastRnAdibhirNako bAdhiSyata iti sAmAnyArthavihizuca-zvAnaH [5. 2. 42.] iti sUtre padyateranukarSaNArtha tasya "Naka-tRcau" [5.1.48.] ityasya pravRttina syAditi cakArakaraNam , anena hi sUtreNAno vidhIyate, sa ca padyateridi- | parivAdaka ityasya siddhyartha "vAdezca NakaH" [5.2.67.] tvAt "iDito vyaJjanAdyantAt" [5. 2. 44.] ityanenaiva iti sUtra racayati, tadidaM sUtraM *zIlAdiSu nAsarUpotsarga25 siddhaH / tathA ca siddhe'pi sati yadanasya vidhAnArthamiha padyate vidhiH* iti nyAyo na zIlAdiSveva parasparamasarUpavidhyabhAva 65 ranakarSaNArtha cakAraH payate tenAyaM nyAyo jJApyate iti lbhyte| vArayati, api tu taiH saha sAmAnya vihitAnAmapyaurasargikakathaM kRtvA jJApakamici cet ? ucyate-"laSa-pata-pada." | pratyayAnAmasarUpavidhi vArayatIti jJApayati / dIpadhAtoH [5.2.11.1 ityukaNA bAdho mA bhUdetadarthameva hi "bhUSA- | "iDinto vyaJjanA0" [5.2. 44.] iti sUtraprAptasthAnasya krodhArtha." [5. 1. 42.] iti sUtre cakAreNa padanukRSyate, | niSedhAya "na NiG-ya-sUda-dIpadIkSaH" [5. 2. 45.] iti 30 tacca nAvazyakam "asarUpo'pavAde"[5. 1. 16.] ityanena | sUtre dIpagrahaNena prakRtanyAyasya prathamArthasyAnityatvamiti vijJA-70 "iGito vyaJjanAcantAt" [5.2.44.] ityaurasargikasyA- | yate, tathAhi-dIpadhAtoH "smyajasa-hiMsa." [5.2.79.] nasyA'nujJAtatvena bAdhasyAsaMbhavAt / tathA ca padanukarSaNArthasya | iti ro vidhIyate, sa ca "iDito vyaJjanA." [5.2.44.] cakArasya vaiyarthaM spaSTameva / jJApite cAsmin nyAye'nena | iti vihitasyAnasyApavAdabhUta iti so'naM bAdhiSyata eveti zIlAdipratyayeSvasarUpavidhiniSiddha iti / "laSa-pata padaH" | taniSedhAya "na NiG-ya-sUda-dIpadIkSaH" [5. 2. 45.] iti 35[5.2.41.] ityukaNA bAdhaH syAdeveti pado'nukarSaNArthasya sUtre dIpadhAtorgrahaNaM vyarthameva, na cAsarUpavidhervikalpena bAdha-75 sakArasthAna vidhAnArthamAvazyakatvamiti svAMze cAritArthyam / | katvAt pakSe'no bhaviSyatyeveti tadAdhanArthamAvazyakamevAtra :- phalaMbAsya -malakariSNuH kanyAmiti yathA bhavati tathA'laM- dIpagrahaNamiti vAcyam, prakRtanyAye zIlAdyartheSvasarUpavidheH kartA kampAmiti tRmantaM rUpaM na bhavatIti / "bhrAjyalaMkRga-nirA- pratiSiddhasvAt / evaM ca prakRtanyAyApravRtti binA svalArdhakyama- bhU-sahi-ruSi-vRti-vRdhi-cari-prajanA-'patrapa iSNuH" [5. ! labhamAnaM "na Nika-ya-sUda."65.2.55.iti sunne dIpa
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyaH 53] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 199 grahaNaM prakRtamyAyAnityatvaM jJApayatyeva, tena zIlAdyarthe "zU- tam , tathAhi-"kathaM tarhi gantA khelaH, AgAmukaH; bhavitA 40 kama-gama-hana-vRSa-bhU-stha ukaN" [5. 2. 40.] iyukrnno| bhAvuka ityAdi ? kvacit samAvezo'pi bhavati, etadarthameva ca viSaye 'bhAgAmukaH' iti yathA bhavati tathA "tRn zIla." | 'na NiG-ya." [5. 2. 45.] sUtre dIpigrahaNam , anyathA [5.2.27.1 iti tRmapi bhavatIti / pratipAditaM caitada / reNA'no'sya bAdhyeteti tadanarthakaM syAt , anasyaiva viSaye 5 vivaraNe'pi / dvitIyavyAkhyAyA api bAhalakena lakSyAnarodhi- samAveza ityeke' iti / ayamAzayaH-"bhUSA-krodhArtha." - svAt kvacit sAmAnyArthakapratyayAnAmapi viSaye'sarUpavidhi- [5. 2. 40.] iti sUtreNa padyaterano vidhIyate, sa cottara-45 vikalpena zIlAdyartheSu bhavatIti "kAma-krodhau manuSyANAM khAdi-! sUtreNa "ivito vyajanAdyantAt" [5. 2. 54.1 siddha eveti tArI vRkAviva" ityAdau zIlArthe'pi sAmAnyavihitasya "ka- vyartha eveti yadyapi pratIyate, tathApi tatrAkarmakAdityasya samba. tRcau" [5. 1. 58.1 iti tRcaH prayogo dRzyate / na cAtra : dhena yatra padyateH sakarmakatvaM yathA-"arthasya padanaH' ityAdau, 10 zIlArthe tRgneva kuto na svIkriyata ityAzaGkanIyam, tathA sati tatra vidhAnArtha ityAstrayam, iti khamatam / eke cottarasUtreNa .. tadyoge karmaNi "tRnudantA-'vyaya-kasvAnA'tRz-zatR-Di-Nakaca- sakarmakebhyo'pi vidhAna micchanti, tathA ca tanmate vaiyarthyameva, 50 khalarthasya" [2.2.90.] iti niSedhAnmanuSyANAmityatra SaSTI | tathAhi-"laSa-pata-padaH" [5. 2.41.] ityukaNA bAdhito'pi na syAt, kAbhyAMsahopamAnopameyabhAvanirvAhAya ca zIlArtha- ' ikinnimitto'no'sarUpavidhimAzritya padebhaviSyatyeveti vyartha sata vivakSAtrAvazyamazIkaraNIyeti zIlAdyarthapratyayaiH saha sAmA- | tat prakRtanyAyajJApakam / tathA cApavAdenokaNA'nasya bAdho mA 15 nyArthavihitAnA pratyayAnAmasarUpavidhirapi kvacid bhavatyevetya bhUditi punaranena sUtreNa [bhUSA-kodhArthatyanena cakArabalAt sa vazyamaGgIkaraNamiti prakRtanyAyadvitIyArthasya lakSyAnurodhAt vidhIyata iti svAMze sArthakyaM tasya / tatra ca yadyapi 'zIlArtha-65 kvacidanAzrayaNamiti svIkAra Avazyaka eveti pratIyate // 53 // pratyayeSvasarUpatvena zIlArthapratyayo na bhavati' ityeva nyAyasvarUpatva muktamiti zIlArthapratyayaH saha sAmAnyArthavihitAnAM pratyayAmA * zIlAdiSu pratyayeSu nAsarUpotsagevidhiH* // 53 // bAdhyabAdhakamAvaviSaye na prakRtanyAyapravRttirityAbhiprAyo'numIyate, ta0-"asarUpo'pavAde botsargaH prAkkteH" [5. 1. 16. tathA'pi 'asati bAdhake pramANAnAM sAmAnye pakSapAtaH' iti 20 iti hi sUtraM "triyAM tiH" 5.3.91.7 ityataH prAgU yo- ! sAmAnyatayaiva zIlAdyartheSvasarUpavidheH pravRttiniSedha evaM jJApyate / 'pavAdastadviSaye, apavAdenAsamAnarUpa autsargikaH pratyayo vA / ityAsthIyate, anyathA'laGkAraka ityAdiprayogANAM zIlAdyarthe bhavatIti bodhayati / teneta Arabhya tatsUtraparyantaM paThiteSu vAraNamazakyaM syAt / kica "vAdezca NakaH" 5.2.67.] iti vidhiSu, asarUpAH pratyayAH, apavAdaviSaye'pi pravarttanta iti| / sUtre bRhadttau-"asarUpatvAt "Naka-tRcauM" [5. 1. 48.] iti avazyalAvyamityatra dhyaNa, avazyabhavitavyamityatra tavyazca bhavataH, siddhe punarvidhAnaM zIlAdipratyayeSvazIlAdikRtpratyayo'sarUpavidhinA 25 anyathA "uvarNAdAvazyake" [5. 1. 19.] ityasya vizeSa- na bhavatIti jJApanArtham , tena 'alaMkArakaH parikSipaH pariraTaH' vihitatvena tadviSaye tavyasya pravRttirna syAt tasya sAmAnya- . ityAdi zIlAdyarthe na bhavati" ityuktam / evaM ca vRttAvAvedito 65 vihitatvenautsargikatvAt / asya ca sUtrasya zIlAdyarthapratyayeSvapi | dvitIyo'rthaH prakRtanyAyasya pRthageva nyAyarUpatvena jJApita AcApravRttau tatra zIlArthakA asarUpA utsargapratyayAH kartRsAmAnyArthakA / yeNeti spaSTam / tasyAyamAzayaH-khamate "bhUSA-kodhArthaH." NakAdipratyayAzca syuriti 'alaGkariSNu' ityoSNuriva tRn zIlArthI [5. 2. 41.] iti sUtre cakAreNa padyateranasya vidhAnaM sakarma30 NakAdiH sAmAnyArthazca pratyayaH syAditi tadvAraNAyAyaM nyAya kArthamiti sUcitamiti tathA sati tasya prakRtanyAyajJApakatvAsaMbhava . aashriiyte| atra ca jJApakaM "bhUSArtha." [5.2.41.] iti iti tatra paramatenaiva prakRtanyAyajJApanamuktam / atra ca zIlA-70 sUtre cakAreNa padyateranukarSaNameveti vRttau pratipAditam / tazca yarthA'zIlAdyarthayorasarUpavidhervicAra iti tathaiva nyAyasvarUpaM bRhadUtAvitthaM zrUyate-"paderidittvAduttareNaiva siddha sakarmakAtha sUcitamityaikasyaiva nyAyasyobhayathA yojanasaMbhave sarvamatasaMgraha iti vacanam-arthasya padanaH, granthasya padanaH, padanaH kSetrANAm , | tadeva vicAryAsmAbhirdvidhA'yaM nyAyo vyAkhyAtaH / asya 35 uttaratra sakrarmakebhyo'pi vidhirityekeSAM darzanam, tathA cokaNA , ca nyAyasya pUrvArthasyAnityatvaM pUrvodAhRta"bhUSA-kodhArtha." bAdhito'pyasarUpatvAt paderanaH pratyayo na bhavatIti cet ? evaM tarhi 5.2.41.] iti sUtrabRhadvRttigranthenaiva parijJAtam / yadyapi tatra 15 'zIlAdipratyayeSvasarUpatvena zIlAdipratyayo na bhavatIti jJApanArtha 'anasyaiva viSaye samAveza ityeke' iti pratipAdanAd yeSAM mate padigrahaNam, tena cikIrSitA kaTam , alaGkartA kanyAmiti na nyAyasya jJApana teSAM mate kevalamanasyaivApavAdena saha samAvezaH bhavati" iti / itthaM nyAyajJApana pradarya tadanityatvamapi pradarzi-[tadviSaya eva prakRtanyAyApravRttiH] iti labhyate, tathApi tatra
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 53 55 ] tAvanmAtreNa lakSyanirvAha iti dvitIyArthasyaivAnityatvena svamata- yathAsvakAlaM tayorapi samAvezArthaM "zru-sada0" [ 5.2.1.]40 sAdhanamiti matvA "vAdezca0" [5. 2. 67 ] iti sUtrazeSe iti sUtre vAgrahaNaM sArthakam / phalaM cAnyatra - 'smarasi caitra ! bRhadvRttau - "zIlAdikRtpratyayo'sarUpavidhinA na bhavati" iti kazmIreSu vatsyAmaH' ityAdau "bhayadi smRtyarthe bhaviSyantI" jJApane sakale pradarzite "bAhulakAt kvacid bhavatyapi - " kAma | [ 5.2. 9. ] iti sUtravihita bhaviSyantIviSaye prAptA'pi "ana5 krodhau manuSyANAM khAditArau trRkAviva / " atra NakaviSaye | dyatane hyastanI" [5. 2.7.] iti hyastanI na bhavati / anyo"[ ninda - hiMsa0 " 5. 2. 68.] iti vidhIyamAnaNakapratyaya viSaye ] |'nyamiti ca kathanaM tyAdivibhaktInAmeva parasparamutsargApavAda- 45 tUc" ityuktam / etaccodAharaNaM vRttau vyAkhyAtapUrvam / zIlAdi / tayA pravRttiviSaye prakRtanyAyapravRttiriti sUcanArtham, tena pratyayeSvazIlAdikRtpratyayo'sarUpavidhinA na bhavati' ityatra zIlA tyAdivibhakterapavAdabhUtAyA viSaye utsargabhUtA tyAdivibhaktireva dipratyayeSvityasya zIlAdyartheSu vihitAnA pratyayAnAM prAptau satyA- ma samAvizati, kRtpratyayastu tatra viSaye bhavatyeva, yathA-tatrai10 mityarthaH / atra ca ' azIlAdikRtpratyaya' ilasya sAmAnyataH kartari vopazuzrAveti prayogo yathA bhavati, tathopazrutavAniti prayogovihitakRtpratyaya ityarthaH / vastutastu 'zIlAdyartheSva sarUpavidhirnAsti' 'pi bhaviSyatyeveti // 54 // iti sAmAnyarUpa eva nyAyo'bhipreya ubhayathA vyAkhyAnasyAvazyakatvAt / AzritazcAyaM nyAyo'nyairapi vaiyAkaraNaiH sAmAnyarUpa eva : tathA ca zIlAdyarthedhvityatra viSayasaptamImAzrityobhayathA 15 vyAkhyAnasya sukaratvamiti bodhyam // 53 // 200 *tyAdiSvanyo'nyaM nAsarUpavidhiH // 54 // *tyAdiSvanyo'nyaM nAsarUpavidhiH // 54 // mayaM pRthagupadizyate iti cet ? na - 'anyo'nyam' iti vizeSata0 -- nanu pUrvanyAya eva 'tyAdiSu ca' iti paThitavye kimarthakathanArthatvAt tyAdiSu hi tyAdInAmeva parasparamutsargApavAdabhAve prakRtanyAyapravRttikhIkArAt / na ca tadapi sahaiva paThya- 55 tAm - ' zIlAdyartheSu tyAdiSu cAnyonyaM nAsarUpavidhiH' iti vAcyam, tathA sati zIlAdipratyayAnAM sAmAnyArthapratyayaiH sahAsarUpavidhiniSedho na syAt, iSyate ca so'pIti pUrvanyAyavyAkhyAvasare prapaJcitam / atra ca nyAye jJApite sati "asskAlAyAm" [5.2.10.] iti "ha zazvad-yugAntaH-pracchaye 60 hyastanI vA [ 5.2. 13. ] iMti " vA'dyatanI purAssdau" [ 5. 2. 15. ] ityAdiSu sarvatra vAgrahaNasya sArthakyaM saJjAyate, anyathA tyAdiSvasarUpavidhisattve tu sarvatra vinA'pi vAgrahaNamutsargapratya yAnAM pAkSikI pravRttiH syAdeveti tatra tatra vAgrahaNasya vaiyarthya syAdeva / bRhadvRttau ca 'vAvacanaM vibhaktiSvasarUpotsargavidhiniSe- 65 dhArtham ityevoktam / tathA ca vibhaktisAmAnyagrahaNaM kRtam, na tu tyAdigrahaNam, tathApi "asarUpo'pavAde botsargaH prAk kteH" [ 5.1.16.] iti sUtragRhIte'vadha tyAdaya evaM vibhaktayaH paThyante na tu syAdaya iti vizeSaparyavasAyitvameva nyAyasyeti phalati // 54 // | ! si0 ~ "asarUpo'pavAde botsargaH prAk keH" [5. 1. 16. ] iti sUtrabAdhakanyAyakathanaprasaGgena pUrvanyAyasamAna viSa 20 yo'yamapi nyAyaH smRtipathamadhirUDhaH / idamasarUpa vidhAyakasUtraM kRtpratyayeSviva nirdiSTAvadhipaThitAsu tyAdivibhaktiSvapi pravarttata eveti tadviSaye'pi lakSyasaMskArAnurUpo'yaM nyAyaH / tyAdiSu -tyAdivibhaktInAM parasparaM bAdhyabAdhakaviSaye, asarUpavidhiH "asarUpo'vAde0" [5] 1. 16. ] iti sUtravihito 26 vidhiH-asarUpApavAdapratyayasya vikalpenotsargaviSaye pravRtti rUpaM vidhAnaM na bhavatItyarthaH / tenotsargarUpAyAstyAdivibhakte viSaye'pavAdarUpA tyAdivibhaktireva pravartate na tu prakRtasUtra - balenotsargarUpAyA api pAkSikI pravRttiriti phalati / atra ca jJApakaM "zru-sada-vasbhyaH parokSA vA" [5. 2. 1.] iti sUtre 30 vAgrahaNam, taddhi yathAsvakAlamadyatanyAdividhAnArthamityuktaM tatraiva vRttau / bhadyatanI hyastanyau cotsargabhUte'pavAdabhUtayA'nayaitatsUtravihitayA parokSayA "asarUpo'pavAdaH 0 " [ 5.1. 16. ] iti sUtrabalena vikalpenaiva bAdhiSyete iti tayorapi samAvezaH svata eva siddha iti vAgrahaNaM vyarthameva, vyarthIbhUtaM 35 ca tat prakRtanyAyaM jJApayati / tathA coktaM tatraiva sUtre bRhavRttau - "asarUpatvAdevAyatanyAdisiddhau bAvacanaM vibhaktiSva sarUpotsargavibhaktisamAvezaniSedhArtham" iti| jJApite cAsmin nyAye "zru-sada0 " [ 5.2.1] iti vihitatayA parokSayA autsargikyAvadyatanI hyastanyau nityameva bAdhiSyete iti pakSe | 50 *strIkhalanA alo bAdhakAH striyAH khalanau // 55 // 70 si0 - prAkU H paThiteSu pratyayeSu nirNAyakatayA "asarUpo'pavAde votsargaH prAk kte:" [ 5.1.56. ] iti sUtramuktam, keH paratastannirNayArthamayaM nyAya AzrIyate / atra 75 strItyanena "striyAM ktiH" [ 5.3.89.] ityadhikAroktAH pratyayA gRhyante, striyAmityasyAdhikArazca " bhAve" [5. 3. 122. ] iti sUtraparyantamasti / ktiH, kyap, zaH, yaH, aH,
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAya 55, 56 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / aGga, anaH, kvipU, traH, iJ, NakaH, ityete pratyayAH pacyante, teSAM khalosnasya ca viSaye al yadi prAdhyeta tarhi te pratyayA yathAsvamalo bAdhakA bhavanti / 'ana' ityanenAnada grAhyaH, strI-skhalanAnAM parasparaspardhe ca striyAH khalanau bAdhakau syAtA5 miti nyAyArthaH / ayaM ca nyAyaH spardhamUlaka iti "spardhe" [ 7. 4. 119. ] ityasyaiva prapaJcarUpaH tatra ca parazabdasya pAThakRtaparatvArthakatvamiSTatvArthakatvaM ceti pUrvasyApi tena saMgraho bhavati, kutra ko vidhiriSTa ityatra lakSyAnusAri zAstrakRbyAkhyAnameva zaraNam / tathA ca svIkRte nyAye cayanamityarthe 10 cidhAtoH "yuvarNa-vR-da-vaza-raNa- gaihaH" [5.3.28 ] ityal, "striyAM ktiH" [5. 3. 91.] iti vizva prAptau tatra prakRtanyAyAt paratvamUlake nirNaye paratvAt ktireva bhavati strIpratyayatvAt / evaM duHkhena cIyate ityarthe "duHsvISataH kRcchrA skRcchrArthAt khala" [5. 3. 139. ] iti khala, pUrvavat 15 "yuvarNa 0 " [ 5. 3. 28. ] ityala ca prAptau tatrApi paratvAt khaleva bhavati / evaM palAzAni zAtyante'nenetyarthe palAzopapadAt zAtayateH "karaNadhAre" [5.3.129. ] ityanaTaH, "yuva0 [5. 3. 28 . ] ityalazva prAptau parasvAdana Deveti prathamAMzodAharaNAni // tathA duHkhena bhidyate ityarthe "striyAM ktiH" 20 [ 5. 3. 91. ] iti ktiH, "duHsvISataH 0" [5.3.139.] | bhASAyA na pravRttiriti zaGkAsambhavAt tadapAkaraNArthaM "ziro'rttiH" ityAdiprayoge ca pUrvasyaiva vidheriSTatayA spardhanimittakasya paratvabalavattvasya nehAzrayaNamiti pradarzanArthaM ca prakRtanyAyAzrayaNam, nyAsasya hi sthavirayaSTiprAyatayA kvacidanAzrayaNasya yuktatvAt, sUtrarUpasya ca tasyAnAzrayaNe bIjAbhAvAt / kiJca nyAyAnAM 45 sarvatantrasAdhAraNatayA yatra tantre tryadhikAroktapratyayAdInAmalaH pUrvatayA pAThaH syAt tatra spardhanimittakavyavasthAyA asambhavAt tadarthaM prakRtanyAyasyAvazyakatvAt / etacca prAcAM dizA, tairetanyAyasya " spardhe" [ 7 4 119.] iti sUtraprapacatvenoktatayA tadanusAramihAsmAbhistathaiva vyAkhyAtatvAt / vastutastu nAtra spardha- 50 mUlikA vyavasthA nyAyaM vinA sambhavinI, yataH para-nityA'nta| rAjA 'pavAdAnAmuttarottaraM balIyastvasya *parAnnityam ityAdinyAyaiH pratipAditatveneha sAmAnyavizeSabhAvamUlakabAdhyabAdhakabhAvazaGkAyAH sattvena tadapAkaraNAyaiva paratvamUlikAyA vyavasthAyAH khyApanArthaM nyAyAdaraH / tathA ca nyAyo lakSyAnurodhamUlaka eva / 55 anyaizca vaiyAkaraNairetadarthaM vacanamevArabhyate, tathAhi - "ISad-duHsuSu kRcchrA kRchrArtheSu khanda" [ pA0 sU0 3. 3. 126. ] iti sUtre mahAbhASye - " ajabbhyAM strI-khalanAH" "striyAH khalanau vipratiSedhena" iti vArtikadvayametadarthamuktam / tatra hi ta svarabhedanimittamalaH sthAne dvau pratyayau pamyete- 'ac, ap' ca / 60 tathA ca sUtre " erac " [ pA0 sU0 3.3.56. ] "Rdorap" [ pA0 sU0 3. 3. 57 ] ivarNAntAdac pratyayo bhavati bhAve, bhavanAt / evaM 'saktavo dhIyante'syAm' ityarthe "striyAM ktiH" / RvarNAduvarNAntAca 'apa' pratyayaH, prakriyAyA vaiziSTayAbhAve'pi [ 5. 5. 3. 91. ] " karaNAdhAre" [ 5. 3. 129. ] ityAbhyAM 25 kramAt tyanaToH prAptau paratvAdanadeva bhavatIti sakudhAnItyeva prayogaH / yadyapi sarvatrAtra paratvamUlikaiva vyavastheti "spardhe" [ 74.119. ] iti paribhASayaiva nirvAhaH sidhyati, tathApi kRdviSaye tasyAH paribhASAyA api na naiyatyena vyavasthApakatvamiti sUcayituM nyAyasvIkAraH kRtaH / tathA cAsya lakSyAnu30 rodhitvena kacidapravRttirapi, bhata eva 'jayaH' ityAdiSu "striyAM ktiH" [5.3.91.] iti kteH, "yuvarNa0" [ 5. 3 28.] ityalazca prAptau pUrvo'pyaleva bhavati parazabdasyeSTavAcitvAzraya | sati nyAyAnityatvasya phalAntaropayoge samAdaraNIyam, NAt evaM 'ziro'rtiH' ityAdau tyanaToH prAptau ktipratyaya eva | bAhulakasya sarvopAdhivyabhicArArthatvavat nyAyabAdhane'pi kSamaayamAzayaH- ziraso'rdanamityarthe "striyAM ktiH" [5.3.91.] tvAnna nyAye'vizvAsaH samAzrayaNIya iti yuktaM pratibhAti / lakSaNaika 35 iti ktiH, "anaT" [ 5. 3. 124. ] ityanada ca prAptaH cakSurbhizca svamativaibhavena kimapi nizcetumazakyamiti // 55 // 76 tatra paro'pyanada na pravartate kintu kireveti // 55 // *yAvat saMbhavastAvad vidhiH // 56 // | iti khala ca prAptaH, tatra paratvAt khaleva bhavati, prakRtanyAyasvArasyAt / tathA ca 'durbhedA bhUH' ityeva prayogaH karmaNi khalo | anyathA / si0 - yAvaditi tAvaditi ca kriyAvizeSaNe, tathA va yAvadvAraM vidheH pravRttiH sambhAvyate, na kenacinimittena vihanyate, tAvat pravRttirbhavati / sakRt prakRtyA kRtaH zAstrArthaM iti kRtvA punaH pravRtteraprayojanatvAt satyapi sambhave pravRttirna syAdityayaM 80 201 | khare vaiziSTyAd bhedAzrayaNam, tayoH prAptau strI-khalanA bhavanti vipratiSedheneti pUrvavArttikArthaH; striyA api khalanau bhakto citra - 66 tiSedhena [ spardhena ] iti paravArtikArthaH / tathA cApavAdaviSayeprAptasya parabalavattvasya viziSya vidhAnamAzrIyate / tathaiva svamate'pi viziSyaiva vidhAnametanyAyarUpeNa svIkRtamityavadheyam / 'zirotiH' iti prayogasAdhanAya "nAni puMsi ghaH " [ 5.3. 121. ] iti sUtrabRhadvRttau ca bAhulakAdatra kireveti yaduktaM tadapi 70 prakRtanyAyA pravRttijJApanadvAraiveti saGgamanIyam iti prAkhaH, tacca | *strIkhalanA alo bAdhakAH striyAH khalanau // 55 // ta0 - vRttipradarzitadizA yadyapi "spardhe" [ 74.119. ] iti sUtreNaiva prakRtanyAyasya gatArthatA'sti tathApyanyatrAsarUpa40 vidhikathanenAtra prakaraNe " spardhe" [ 7. 4. 119 ] iti pari 26 nyAyasamu
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAyau 56-57 ] [ 4 2102. ] iti sUtre bRhadvRttau "*yAvat sambhavastAvad vidhiH * iti nyAyAt punaH prAptaM pratiSidhyate" ityuktam / tatra yadyapi siddhatayaivAyaM nyAyaH samupalabdhastathApi jJApakAntarAnupalabdhestadeva sUtramiha jJApakamiti mantavyam / kecit tu- 'ekasyAM tatprApakaH, sati ca kenacinnimittena vyAghAte punaH pravRttiprati vedhakazcAyaM nyAyaH / asya ca jJApakaM "vRt sakRt " [ 4.1 102. ] iti sUtram, taddhi "vyeM saMvaraNe" ityasya "At sandhyakSarasya" [ 4. 2. 1] iti kRtAtvasya kye 'saMvIyate' 5 ityAdAvekavAraM "yajAdi-vaceH kiti" [ 4. 1. 79. ] iti : vyaktAvekaM lakSaNaM sakRdeva pravarttate' ityekasyAM vyaktau kakArarUpe 45 sUtreNa 'yA' ityasya yvRti 'ci' iti jAte punaH ekadezavikR- ekaM lakSaNam "adIrghAd virAmaikavyaJjane" [1.3.32.] ta0*nyAyena tasya yajAditvamAzritya "yajAdi 0 " [ 4.1.79] iti sakRdeva pravarttiSyata iti punardvitvaM nocitamityAhuH, tanna- pUrvaM ityanena prAptavRniSedhAya kriyate / yadi cAyaM nyAyo na syAt / virAmanimittakaM dvitvaM bhavati pazcAccaika kaJjananimittakamityuddezyasyA. tadA sakRt sUtraM pravRttamiti kRtvoktarItyA punaH pravRtteranyAha- mede'pi nimittasya sphuTaM bhedAt, etena cAnantyApattyanavasthApa10 tatvena sambhave'pi pUrvapravRtyaiva zAstrArthasya kRtatvAt punaH tyAdidoSo'pi nirastaH // 56 // pravRttirna syAdeveti vyarthameva tat sUtram / tathA ca kriyamANamidaM sUtraM prakRtanyAya sadbhAvaM gamayati / jJApite ca nyAye punarapi 'vRt' syAt, tadvAraNArthaM sUtraM sArthakam / phalaM cAnyatra sUtranyAyAnAM yAvat saMbhavaM pravRttiH / tathA ca 'tvakU' ityAdI 15 "adIrghAt0" [ 1.3.32. ] iti kasya virAmanimittake dvitve kRte punarapyekavyaJjanaparatvanimittake ca dvitve kRte kakAstrayayutaM rUpaM bhavati, tatra ca madhyamasya kasya "ghuTo ghuTi sve vA" [ 1. 3. 48. ] iti lope punarAdyakasyaikavyaJjanaparatvanimittakaM dvitvamAsamapi na bhavati, evaM satyanavasthAprasaGgena kriyAnu20 paramaprasaGgAt prayogasya pariniSThitatvaM na syAditi vyAghAtAt, | 202 kiJca *yaM vidhiM pratyupadezo'narthakaH sa vidhirbAdhyate iti nyAyena nirarthaka vidheH pravRtterniSiddhatvAnna bhavati / tathA cetumicchatItyarthe cikISatItyatra paratvAd dvitvAt pUrvameva "svarain- gamoH sani ghuTi" [ 4. 1. 104.] iti dIrghe tato 25 dvivAdau kyAdeze kRte punaH kerdIrgho bhavati / nyAye yAvatsaMbhavaM pravRttiryathA-brUgaH kRtavocAdezasya praNyavocatetyAdau NasvArthaM * bhUtapUrva kastadupacAraH* iti nyAyasya dvivAraM pravRttiH, tatra prathamapravRttyA bocAdezasya vacastropacAraH, dvitIyapravRttyA ca vacAdezasya tvopacAraH, tasmiMzca sati "akakhAdi0" [ 2. 30 3. 80. ] ityanena nerno No bhavati, nyAyasya prathamapravRttyA tu na kAryasiddhi:, tena vocarUpalAbhe'pi tasya [ AdezarUpasya ] dhAtuSvapaThitatvAt, "akakhAdi 0 " [ 2. 3.80. ] iti sUtre ca dhAtupAThapaThitasyaiva dhAtorgrahaNAt / itthaM ca nyAyasyApi yathAsambhavaM pravRttirAvazyakIti sA'nena nyAyena siddhA bhavati 35 bhasya ca nyAyasya sambhavamUlakatvena yatrAsaMbhavo vyAghAtAdirvA tatra svata evApravRtteranityatvAzrayaNasya nAvazyakateti tacintA na kriyate // 56 // / *sambhave vyabhicAre ca vizeSaNamarthavat // 57 // 50 si0 - saMbhavaH - vizeSaNasya vizeSyasambandhayogyatA, vyabhicAraH - vizeSyasya tena vizeSaNena vinA'pyupalabhyamAnatvam, tayoH satoreva vizeSaNasya sArthakyaM nAnyatheti tayorubhayoreka- 55 syApyabhAve vizeSaNaprayogo nocita iti nyAyatAtparyam / yaM vidhiM pratyupadezo'narthakaH 0 * iti nyAyasyAyaM prapaJca iti prAJcaH, tattu - AnarthakyAMzamAtramAdAyetyarthaparatayA neyam, anyathA vidheyaviSayasya tasya vAkyArthaviSayasya cAsya kaviSayatvam / yacca taiH svakathane heturuktaH - " anenApi vyartha - 60 vizeSaNavidhereva niSedhyamAnatvAt" iti, so'pi kiJcit karaNamAtraM vidhiriti matvaiveti pratIyate, ajJAtajJApanaM vidhiriti siddhAnte ca vizeSaNatvavivakSAyA vidhitvAbhAva eva / ayaM ca nyAya aucityamUlaka eva / loke'pi saMbhavavyabhicAsyoH satoreva vizeSaNaprayogasya darzanAt, nahi manuSye catu- 65 dhyAditi vizeSaNaM dIyate'sambhavAt nApi dvipAdityavyabhicArAt / kvacit saMbhavamAtre'pi vizeSaNaM bhavati, yathA- 'bhApo dravyamiti tatra yadyapi vastugatyA'pAmeva vizeSaNatvamiti mate vyabhicAro'pyastyeva, yadi ca vizeSyatvameva tasya vivakSitamityAgrahastarhi saMbhavapadaM sambhavAbhAvavyAvRttimAtraprayojana- 70 mityAstheyam / tathA ca saMbhavAbhAve vizeSaNaM nArthavaditi phalati / prAJcastu "tau mu-mo vyaJjane svau" [1.3.14.] iti sUtre svAviti grahaNamasya nyAyasya saMbhAvakamityAhuH / tathAhi tevAM granthaH- "tathAhi svAviti vizeSaNaM tAvad dvivacanenAnusvArasyAnunAsikasya ca sambandhitam, tatra cAnusvAraH 75 kasyApi svo na syAdityatastasyaitad vizeSaNamasaMbhavi, anunAsikastu svo'pyasvo'pi syAdityataH saMbhavitvAd vyabhi *yAvat sambhavastAvad vidhiH // 56 // ta0 - 'tvak' ityAdI dvidhA kakArasya dvitvArthamayaM nyAyaH cAritvAccaitanyAyena tasyaivaitad vizeSaNaM sArthakam / evaM ca 40 samAzrIyate / svIkRtazcAyamAcAryairapi tathAhi - "vRt sakRt " | sati svAviti vizeSaNamanunAsikasyaiva nirdeSTuM yuktam, tathApi
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 57-58 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 203 ------... yad dvivacanenobhayorapi nirdiSTaM tadubhayoH sambandhane'pyetalyA- granthena prakRtanyAyasyAtra prasiddharUpeNaivAzrayaNaM, na tu jJApitatvayAt svayamevAnunAsikasyaiva sambhansyate ityAzayaiva"iti / rUpeNeti samAyAti / svazabdasya jJApakatvAsaMbhavazca vRttau spaSTIkRta atredamucyate-jJApanaM hi sarvatra svasArthakyAya bhavati, na ca eva / dve brahmaNI veditavye' ityAdau nyAyasya vyabhicArapradarzanajJApite'pyasmin nyAye svAviti dvivacanasya sArthakyaM vaktuM mapi na yuktam , nahi brahmazabdasya sarvadA dvitvaviziSTavAcakatvameva, zakyam , dvayoH sambandhAbhAvAt , tathA ca laukikavyavahArau- tatra yadA dvitvaviziSTasya vedanakarmatvaM tadA dvizabdaprayogasya 45 cityasiddho'yaM nyAyaH, kevalamanunAsikasya vizeSaNArtha- | vizeSaNatvamucitameva, 'brahma jAnAti' ityAdau vyabhicArasya mihA''zrIyata ityAstheyam / ata eva "tau mumaH" satvAt / yadyapi brahmaNI iti dvivacanena dvitvasyoktatvAda [.. 3. 14.] iti sUtre vRhadvRttau-"svetyanunAsikasyaiva *uktArthAnAmaprayogaH iti nyAyasya prasarAd dve iti vizeSaNa vizeSaNaM nAnusvArasyA'saMbhavAt" iti siddhavatkRtyaivAyaM nyAya : nocitaM tathApi tAdRzasthale samuccayasya dyotanAya tathAprayoga iti 10 mAzrito na tu jJApanamuktam / anyatredazasthale jJApanaM | "adhi-parI anarthako" [pA0 sU0 1.4. 94.] iti sUtre 50 spaSTamevocyate, tathA ca jJApakatvAsambhavaM vilokyaiva tathA kRta- | bhASye spaSTam / tathA ca tatra samuccayo vA vAcyaH, anuvAdakatvaM mityavagamyate / udAharaNatvena cedaM sUtramudAhartuM zakyate / | vAdvivacanasyAstheyamiti // 57 // tathAhi-atra padAnte iti vizeSaNaM magrahaNenaiva sambandhyate, | *sarva vAkyaM sAvadhAraNam // 58 // tasya tvaM tarasItyAdI padAntatvaM 'rabhyase' ityAdau tadapadA si0--avadhAraNaM-nizcayaH / loke sthAbAdaH samAzrIyate 16ntatvaM cAstIti sambhava-vyabhicArayoH sattvAt / kaciya sarvasyApyanaikAntyAt, vyAkaraNe'pi "siddhiH syAdvAdAt"65 sambhavamAtreNA'pi vizeSaNatvamityuktatayA "dve brahmaNI vedi [1. 1. 2.] iti sUtreNa syAdvAdo lakSyasiddhaye svIkRta tabye" ityAdau brahmaNo dvitvAcyabhicAre'pi dve iti vizeSaNa eva / paramasau na sArvatrikaH, anyathA prayogavidheranAzvastatvasArthakyamiti prAyaH / vastutastu tatrobhayoreva vidikriyA [vikalpAvikalpanirNayAbhAva prasaGgAditi tasya vAciskatvakarmatvabodhanAya tadvizeSaNamucitameva / na ca brahmaNI iti | dyotanAyaiSa nyAya bhAzrIyate, tathA ca yat kiJcidiha vAkya20 dvivacanenaiva gatArtha taditi vAcyam, etAdRzasthale dvivacana muzzAryate, tat sarva svakIyamarthamavadhArayatyeva-nizcinotyeveti 60 syAnuvAdakatvasvIkArAt / tathA ca nAyaM nyAyavyabhicAra nyAyArthaH / [vastutastvayApyapekSAvaicitryAt sthAdvAdo vartata iti / / 57 // eva] / atra ca jJApikA tantra tatra sUtreSu vikalpoktireba, *saMbhave vyabhicAre ca vizeSaNamarthavat* // 57 // | anyathaitanyAyAbhAve "RlUti hrasvo vA" [1. 2. 2.] ta0--saMbhavamUlake pUrvanyAye vicArite satyayamapi sambhava-! ityAdau vAgrahaNAbhAve'pi hrasvaH syAditi kathane syAdvAdA25 mUlakatayA smRtipathamadhirUDha iti vyAkhyAtaH / ayaM ca nyAyazrayaNAsvaH syAca na syAceti vikalpaphalasya svataH siddhatvena 65 aucityasiddha evetyuktaM vRttI, vyAkaraNAntare'pi tathaiva sviikriyte| | taduktiya'thaiva syAt / "vidhi-nimantraNA-''mantraNA-'dhISTagranthAdau cAnyeSAmapi kAkAkSigolakanyAyAdInAmihAzrayaNa-saMprazna-prArthane" [5. 4. 28.] iti sUtreNa kAmacAre'pi mityAveditameva / vRttyudAhRtabRhadvRttigranthavyAkhyAnAvasare mahA- | saptamyA vidhAnena syAdvAdAbhAve'pi hasvavidhAne kAmacArasya nyAse ca tadabhiprAya itthamAveditaH-"saMbhave vyabhicAre ca / borbu zakyatvAca / itthaM ca sati prakRtanyAyajJApane tasya 30 vizeSaNamarthavad bhavati, kvacid 'Apo dravyam' itivat sambhava- vAkyasya [hasvaH syAdityasya ] sAvadhAraNatvanizcaye hasvaH 70 mAtre'pi, na tu saMbhavAbhAve / kvacidapi mozca saMbhavAbhAvAt | syAdevetyarthe sati kAmacAro na syAditi guNAdiviziSTaH padAnta iti vizeSaNAbhAvaH, tacchabdasya pUrvaparAmarzitve'pi prayogo durlabhaH syAditi tadarthaM vikalpavidhAnasya svAMze sakAra-lukoH khatvAsambhavAt , anunAsikasya ca saMbhavAd | cAritArthyam / phalaM cAnyatra "samAnAnAM tena dIrghaH" dvivacanopAdAnAt tatpratibaddhAnuvArasya na" iti / agre'pi [1.2...] ityAdau dIrghaH syAdevetyavadhAraNAd dIrghaviziSTa svazabdaprayojanavarNanaprasajhena-'iramyate' ityAdi- rephoSmaNA | eva 'daNDAnam' ityAdiprayogaH sAdhuna tu tadahita iti 178 [razaSasahAnAM] rephomavyatirekeNAnye svA na santi sthAnAsya- bAkyamiti copalakSaNaM, kvacit padasyApyavadhAraNaparatvasya prayatnakyAbhAvAt , rephoSmaNAM cAnunAsikasvAbhAvAt khagrahaNA- lakSyAnurodhAt svIkartumAvazyakatvAt , tathAhi-"lugasyAdanusvAra eva, svagrahaNamantareNAnunAsikamAtra vidhAne'trApi makA- | detyapade" [2. 1. 113.] ityatra 'ayade' iti padasyApyarasya [ma] eva vA NakArAdivA nimittapratyAsattyA pakSe'nusvArazca | vadhAraNaparatve sati 'apade evaM ityarthaparatayA'padAdistha evA40 prasajyeteti va ityevAnumAsiko vidhIyate" iti / tathA caitena | deti pare lugvidhAnAd daNDApramityAdau "vRttyanto'saSe" 80
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmunycyH| [dvitIyollAse nyAyau 58-59] Roarana. [1.1.25.] iti vRttyantasya padatvaniSedhenApazabdasya padyante" iti yA bRhadvRttiH, tadvyAkhyAnAvasare zabdamahArNavanyAse padatvAbhAvAdapadAdisthatve'pyanazabdAkArasya tasmin pare prApto- cArutayA darzitam, sa cAyaM granthaH-"ekasyaiveti, tathAhi'pi luga na bhavati, yato'prazabdasthA'trApadatve'pi niyamato-yasyaiva varNasya hasvatvaM vidhIyate tasyaiva dIrghatvAdiH, tasya ca upadatvAbhAvAt , apade evetyavadhAraNena ca yasya na kadAcit | sarvAtmanA nityatve pUrvadharmanivRttipUrvakasya hrakhAdividherasambhavaH, padatvasambhAvanA tadAdistha evAdeti parataH sUtrapravRttaH, iha | evamanityatve'pi jananAnantarameva vinAzAt kasya hasvAdividhi-45 cAnazabdasya vRttisthasya vRttyantatvAvasthAyAM "vRttyanto'sape" | riti sAmAnyAtmanA nityaH, hasvAdidharmAtmanA cAnitya iti / [1.1. 25. ] iti vacanAt padatvAbhAve'pi 'daNDasyAne' tathA dravyANAM sva-parAzrayasamavetakriyAnivarttakai sAmarthya kArakam , ityAdiprayoge padatvasyAkSateH, tatazca nAstyasyApadAdisthatva- | tacca kAyanekaprakAramabhinnasyApyupalabhyate, yathA-'pIyamAnaM madhu meveti nAtra lukaH pravRttiriti / sUtraM tu yasyAdetaH kadApi madayati, vRkSamAruhya tataH phalAnyavacinoti, viSayebhyo vibhyada10 padatvaM na sambhAvyate tatra caritArtha tatraiva ca pravarttate'pi, nAtmajJastebhya evAtmAnaM prayacchastaireva bandhamAnoti' ityAdi, 50 yathA-pacantIti, atra zavo'kArasyAntisthe'kAre pare luk | taca kathamekasya sarvathA nityatve ekarUpAM vRttimavalambamAnasyAbhavati, se cAkAraH sarvadA'padAdistha evaM na tu kadAcidapi vasthAntarAbhivyaktarUpopalambhAbhAvAd ghaTate? iti sAdhyatasya padAdisthatvasambhAvanA / padaviSayasyAvadhAraNasya sUcakaM sAdhanarUpavyavahAravilopaH; anityatve'pi na ghaTate, tathAhi ca-apade' ityavadhAraNarahitavacanameva, daNDAyamityAdisiddhaye- | svAtatryaM kartRtvam , tacca 15 'pada evetyavadhArya vacanasyAvazyakatve'pi tadavacanaM prakRta- "idaM phalamiyaM kriyA, karaNametadeSa kramo 55 nyAyasyopalakSaNaparatvasaMbhAvanayaiva / yatra caivakArAdiravadhAraNArthaH vyayo'yamanuSaGgajaM phalamidaM dazeyaM mama / paThyate tatra dvirbaddhaM subaddhaM bhavati iti nyAyena doSA- ayaM suhRdayaM dviSan prakRtadezakAlA vimAbhAvaH, anyathA tadvaiyarthyamApadyate, vinApyevakArAdinA prakRta viti prativitakayan prayatate budho netaraH" // nyAyenAvadhAraNArthalAbhAt / tathA ca sa nyAyaH prakRtanyAya | ityevamAtmakaparidRSTasAmarthya kArakacakraprayoktRtvalakSaNam , tadapi 20 bAdhaka iti bodhyam // 58 // nAnityasya kSaNamAtrAvasthAyitvenopajananAnantarameva vinaSTasya 60 yujyate, kiM punaH kArakasannipAtaH ?,iti nityAnityaH syAdvAsarva vAkyaM sAvadhAraNam // 58 // do'GgIkartavyaH / tathA tamantareNa sAmAnAdhikaraNyaM vizeSaNata0-"siddhiH syAdvAdAt [1.1.2.] iti sUtreNa vizeSyabhAvo'pi nopapadyate / tathAhi-bhinnapravRttinimittayorekara sarvasyApi vidheranaikAnti katve satyapi yadiha zAstre tatra tatra vRttiH sAmAnAdhikaraNyam , tayozcAtyantabhede ghaTa-paTayoriva vikalpavidhAnaM dRzyate tenaivAya nyAyo vijJApyata ityuktaM vRttau|| naikatra vRttiH, nAtyantAbhede bhedanibandhanatvAt tasya, nahi bhavati-65 25 vastutastu-syAdvAdamudrAvikalaM kimapi vastu jagati nAsti, / | nIla nIlamiti / kiJca nIlazabdAdeva tadarthapratipattAvutpalazabdAyadAhuH-"AdIpamAvyoma samasvabhAvaM syAdvAdamudrAnatibhedi / narthakyaprasaGgaH, tathaikaM vastu sadeveti niyamyamAne vishessnn-vishevstu|" [kalikAlasarvajJazrIhemacandrasUrayaH] iti / nanu syAdvA vyabhAvAbhAvaH, vizeSaNAd vizeSyaM kvacidarthAntarabhUtamabhyupadastvanekAntavAdaH, tatra kathaGkAramavadhAraNArthaH saGgatimajhatIti gantavyam, astitvaM ceha vizeSaNam , tasya vizeSya vastu tadeva cet ? ucyate-tatrApekSAbhedenAvadhAraNArthasyApyantarbhAvAt , vA syAdanyadeva vA ? na tAvat tadeva-nahi tadeva tasya vizeSyaM 70 30 ata eva syAdvAdaM zrayantyAM saptamaGgayAM 'sthAdastyeva' ityAdiSu bhavitumarhati, asati ca vizeSye vizeSaNatvamapi na syAt , vizeSyaM bhaGgeSu hyavadhAraNArthasyApyAzrayaNAt , ayaM bhAvaH- atrAnekAnta vizeSyate yena tad vizeSaNamiti vyutpatteH; athAnyat tarhi, dyotakena syAtpadena yo'rtho'nekAntAtmako darzitastatra yenApekSA-! anyatvAvizeSAt sarva sarvasya vizeSaNam ; samavAyAt pratiniyato vizeSeNa nityatvamanityatvaM vA darzitaM tenApekSAvizeSeNa tat vizeSaNa-vizeSyabhAva iti cet ? na- so'pyavidhagbhAvalakSaNa tathaiveti pradarzanAyaivakAropAdAna, tayA ca syAdvAde'pekSAvaicilyA evaiSTavyo rUpAntaraparikalpanAyAmanavasthAprasanaH na cAsAvatyanta-75 35 danekAntatA'vadhAraNaM ca cArutarameveti / "-lati hrasvo vA" bhede'bhede vA sambhavatIti bhedAbhedalakSaNaH syAdvAdo'kAmenApya1.2.2.1 ityAdiSu vikalpA) bAzabdopAdAnaM ca tatra | bhyapagantavyaH" iti| 58 / / tatrAnekAntAyAtapravRttyabhAvajJApanArtham / / apekSAvaicitryAzrayaNaM ca "siddhiH syAdvAdAt" [1.1.2.] *parArthe prayujyamAnaH zabdo iti sUtrasya "ekasyaiva haskha-dIrdhAdividhayo'nekakArakasannipAtaH vatamantareNApi vadathai gamayati // 59 // 40 sAmAnAdhikaraNyaM vizeSaNavizeSabhAvazca syAdvAdamantareNa nopa- si0-vinA'vadhAraNavAcakapadamavadhAraNArthasya pUrvanyAyena 80
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dvitIyollAse nyAyau 59,60] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / - anwrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrritammarwarimammarwriwwwwwrariwarrermarmarrrrrrrrrrrrrrrrrrior sAdhitatvAt samAnaviSayo'yaM nyAyaH smRtipthmdhiruuddhH| dravya-sambandhanimittapravRttiH zabdo'bhidhIyata iti; anyato 40 parasya zabdasyArthe prayujyamAnaH zabdastantra svArthapratipAdanA- napuMsaka ityucyamAne'pi napuMsakopAdAyinA zabdena sadaiva paMstvosamarthaH sAdRzyamUlakasambandhasAhAyyena tatsadRzArthavAcaka iti pAdAnAbhAvaH+++++ iti cet ? na-parArthe prayujyamAnaH vatamantareNa-vatipratyayaM vinA'pi, vadartha-sAdRzya, gamayati- zabdo vatimantareNApi valyartha gamayatyeva, yathA-abrahmadatte brahma5 bodhayatIti nyAyArthaH / ayamapinyAyolokasiddha eva, tathAhi-datta iti / anna hi nirmAte jhaTiti brahmadatte padArthekadezabhUtA 'agnirmANavakaH' ityAdI mANavake prayujyamAno'gnizabdaH rUDhasambandhAH kriyA-guNAstAnupalabhyaiva brahmadatta ityucyate, samu-45 svArthe'sambhavan mANavake'gnisAdRzyaM lakSaNayA pratipAdayati, | dAyapadArthavAdino hyavayave'pi zabdapravRttirevaMbhUtazca nirdeza iti tathA ca tAdRzasthale zabdArthasya bAdhAlakSyArthapratItireva / atra nopapadyate, nahi napuMsakasya keciliGgadharmAH svataH prasiddhAH ca viSaye "vAnyataH pumAMSTAdau khare"[.. 1.61.] iti sUtre santIti, asti tu loke bhAvino dharmAn bhUtavadupAdAya dhyapa10 pumAniti nirdeza eva mAnam , tathAhi-tatra klIbe prayujyamAnaH deza:-eSa brahmadatta iti, labhatAmayaM pratipadyatAmayaM brahmadatta puMzabdaH svArthe'sambhavan vadarthaM sAdRzya bodhayatIti puMvadityarthoM dharmAniti bhUtavadupAdAya so'yamityabhisambandhena tacchandaprati-50 gRhyate, sa caitanyAyasya svIkArasUcaka eva / kRtazca prakRta- lambhaH, evamihApi bhAvino nAgamAbhAvAdIn puMlliGgadharmAnunyAyasamAzrayo'tra sUtre bRhatyAse iti vivaraNe pratipAdayi- pAdAya vatimantareNApi napuMsake tacchandapravRttiriti" iti / evaM Syate / tathA ca pumAniti padasya puMvadityarthaparatvAt tatkArya- / cAsya nyAyasya lokanyAyasiddhatvameveti spaSTaM pratipadyate / tathA 15 bhAkvarUpasya sAdRzyasya grahaNAca 'mRdave kulAya' ityAdau cAtratyavatinirdezAbhAvastacyAyodAharaNabhUtastasyehAzrayaNe pramANamRduzabdasya puMvadgavanAnapuMsakatvanimittaH "anAmasvare" bhUta eveti gamyate // 59 // 55 [1. 4. 64. ] iti nAgamo nAbhUt / ayaM ca nyAyo yatra vatkaraNaM na kriyate gamyate ca vatyarthastatra tasya samarthanarUpa ev,| ytaa*|| 60 // na tu kizcibhUtanaM vidhatte / tathA ca yatra spaSTapratipattaye vaskaraNa si0-zabdasAmarthya vizeSanirNAyakanyAyanyAkhyAprasaGge20 tatra na tasya vaiyarthyamiti na tenAsya nyAyasyAnityavaM bodhyam / nAyamapi nyAyastadviSayatayA smRtipathamadhirUDhaH / 'ma'zabdatathA ca "parataH strIpuMvat ruyekArthe'naG [3. 3. 49.] | zcAtra niSedhArthaparaH, tathA ca dvau niSedhau, prakRtamartha-pUrvanamarthaiti sUtre na dossH| yat tu tatra vadrahaNena kacidasyoparatiriti pratiyoginamartha, gamayataH-bodhayata ityarthaH, abhAvAbhAvasya 60 prAcInaruktaM tadapi prakRtAbhiprAyakameva / ayamAzayaH-vacit pratiyogirUpatvamiti sakalavicArakasamudAyasammatamarthamayaM prayojanavazAd rUDhervA lakSaNayA prayogazcet sarvatra lakSaNayaiva nyAya Aha, tatazca nAsya jJApakApekSA / gRhItazcArya nyAyaH 26 prayoktavyamiti nAgrahaH kartuM zakyate, iti yadi kvacidrutamanta-svazAstre'pIti "nesiddhasthe" 3.2. 29. iti sUtre namUreNApi badarthapratItistena sarvatra tadaprayogasya na niyamaH katu 'grahaNena pratIyate, tathAhi-"na nAmyekasvarAt"3.2.9.] zakyate iti tAdazaniyAmakatve nyAyasya tAtparyAbhAvAt kacit / iti sUtrAnananuvartamAno vibhaktilupo'bhAvaM bodhayatti, ana 65 kRtamapi bahaNamucitameva, na vyarthamiti na tanyAyoparati- ca "nesiddha." 3.2. 29. iti sUtre] yadi nA jJApanAyAlamiti // 59 // dviruktena prakRtanaJartha eva haddIkriyeta tarhi tasya grahaNaM vyarthameva, anmommmmmmmmmmmmmmm. : nokavAraM kathitasyArthasyAdRDhatvamiti kApi nizcitam / tathA 30 *parArthe prayujyamAnaH zabdo vatamantareNApi ca niSedhasyAyaM niSedha iti pratItau lupo vidhAnamityAyAti, vadathaM gamayati // 59 // tadeva cAcAryasvAbhISTam / anyatra yadyapi punarucyamAno'rtho 20 .. ta0-nyAyo'yaM siddhavatkRtya "vA'nyataH pumAMSTAdau khare" *dvirbaddhaM subaddhaM bhavati* iti nyAyena pUrSapadArthameva draDhayati, [1. 4. 62.] iti sUtre bRhaLyAse samupAttaH / itthaM ca tathApi najo niSedhayodhakatvena pUrvasya niSedhasya niSedhe pUrva tadutthAnam-"iha dvidhA liGgavyavasthA, keSAMcit svata eva niSedhyasyotthAnaM bhavati, tatazca yadyapi niSedhasya svarUpeNa 35 liGgam , yathA-dadhi-madhvAdijAtizabdAnAm, keSAMcidanyato- 'kathanameva yujyate, tathApi bhaNayantareNa pratipAdanAt tatra vizeSyAt , yathA-guNa-kriyA-dravya-sambandhinAM paTvAdizabdAnAm, | dAyamAyAti / atra dvAviti samasaMkhyopalakSaNamiti catu:-75 te hi vizeSyalijhamupAdadate na teSAM svato vyavasthitaM kiJciliGga- SaDAdinajAmapi prakRtArtha pratiyogirUpadAryabodhakatvam, masti, tathAhi-paTuH pumAn , paTTI strI, paTu kulam, iti vizeSyata , viSamasaMkhyAstu najarthameva dRDhIkariSyanti / ayaM ca svabhAvato eva liGga dRzyate, na tu khata ityataH 'anyataH' iti guNa-kriyA- yatra niSedhadvayasya prayogastatraiva prakRtArthadAvyabodhakaH, yatra ca
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [dvitIyollAse nyAyau 60-62 ] sambhramAdinA dvizcaturvA prayogastatra ca nopatiSThate, yathA- [ 6. 3. 142. ] ityatra ca / eSu ca prathame pratizabdAt mujhAno'dhikagrahaNAya prerito na neti sambhramAdanekavAraM brUte | pazcAdupAttazcakArastatsajAtIya pUrvAnuvRttam 'upAt'ityupasarga- 40 tatra, yathA vA'nyenaivakArAdinA sambaddho na naiva ca vAcakapadameva samucinoti, nAnyAnAdIn nimittAn / naiva cetyAdau, etAdRzasthaleSu hi najartha niSedhasyaiva dAyaM dvitIye ca etacchabdAt parataH sthitazcakArastatsajAtIyapUrvAnu5 bhavati // 60 // vRttaM 'tadaH' iti prakRtimeva samuccinoti, nAnyat / tRtIye ca DAviti pratyayAt parataH sthitazcakAro ghuTIti pratyayavAcaka*dvau nau prakRtamartha gamayata:* // 60 // meva padaM samuccinoti / caturthe ca "A ca ho" [4. 2. 45 ta-loke zabdAbhyAse'rthasya bhUyastvaM [dADhyaM] pratIyate, 101.] ityAdezAdAkArAt parataH samuccAritazcakAra: "irdayathA-'aho darzanIyA aho darzanIyA' ityAdau, tathA navaya ridraH" [4. 2. 98. ] iti sUtrAdanuvRttamiriti svasasattve'pi nabarthasyaivAdhikyaM syAditi tadapanayanAya nyAyo'yamA. jAtIyamAdezameva samuccinoti / paJcame akAra bhAgamaH svasa10 zrIyate / ayaM ca naJaH pUrvoddiSTapratiSedhavAcakatvasvAbhAvyAdeva jAtIyaM ssAgamameva samuccinoti / SaSThe'tikramarUpArthasya parataH labhyata iti na jJApakasAdhya ityAveditaM vRttau, vastutastu nAyaM sthitanakAraH "suH pUjAyAm" [3. 1. 44.] iti pUrva-50 nyAyaH kintu zabdazaktikhabhAvaparicayavAkyamAtram, ata eva / sUtrasthitaM pUjAyAmiti padabodhyaM pUjArthameva samuzcinoti / prakRtanyAyArthAnukUlaM vyavaharadbhirapyanyairna nyAyatvenAyamAita saptame ca 'tasya vyAkhyAne' iti vAkyArthaparatvatAtparyeNoccAritaiti nyAyasaMgrahe'sya samAvezo nAvazyakaH / pUrvaiH saMgRhItaravA zvakAraH pUrvAdhikRtaM 'tatra bhave' iti vAkyArtharUpamarthameva samu18cAsmAbhirapi sthApita ityavadheyam // 6 // cinoti, yadyapyartha-vAkyArthayorarthatyena sAjAtyaM samAnameva *cakAro yasmAt parastatsajAtIyameva tathApi padArthatvavAkyArthatvakRto'vAntarabhedaH suprasiddha iti 55 pRthagudAharaNasvamahatyeva / anye cAtra nyAye jJApakamapi samusamucinoti // 61 // dAharanti, tathA ca tatra tatra pUrvokteSu sthaleSu vijAtIyasamusika-samuzcayA-'nvAcayetaretarayoga-samAhArAzcatvAra- cayavyAvartanAya yatnAkaraNameva tanmate prakRtanyAyajJApakam , bArthAH / "tatraikamarthaM prati vyAdInAM kriyA-kAraka-dravya-guNAnAM / paraM tu tAdRzasya jJApakatvasya pUrvamanAdRtatvAna svIkaraNamucita30 tulyabalAnAmavirodhinAmaniyatakramayogapadyAnAmAtmarUpabhedena miti nollikhitam / yazcAnukarSaNArthazcakArastadviSaye nAyaM 60 cIyamAnatA samuccayaH" iti "cArthe dvandvaH0"[3.1.117.] | niyamaH, sa ca vijAtIyamapyanukarSatyeva // 61 // iti sUtre bRhadvRttiH / "ekasmin kArake'nekakriyANAm , ekasyAM kriyAyAmanekakArakANAm, ekasmin dravye'neka *cakAro yasmAt parastatsajAtIyameva kArakANAm , ekasmin kArake'nekadravyANAm, ekasmin samuzcinoti // 61 // 28 dharmiNyanekadharmiNAM DhaukanaM samucyaH" iti tadarthamAha laghu- 1 ta0-samuccayasya lakSaNaM bRhadvRttyanusAraM vRttau pratipAditameva, nyAsakAraH / ityevaMrUpasya samuccayasya dyotakazcakAro yadavyava- ! tena ca lakSaNena yadyapi khajAtIyena sahaiva samuccayaH [samuccaye 65 hitaparatvenoccAritastatsajAtIyameva samuccinoti / avazya / khasajAtIyasyaiva saMgrahaH ] iti nAyAti, tathApi yatra sajAtIyasvaparasmin samucyetavye vijAtIyasamuccayo'pi prAptastadvAraNA- vijAtIyayorubhayoH samunayaH prAptastatra sajAtIyasyaiva samuccayaH yAya nyAyaH / etalyAyamUlaM tu sAjAtyameva, sajAtIyAnAM | samucita ityetAvadeva prakRtanyAyatAtparyam / kaiyaTena ca-"yadA 30 sajAtIyaiH saha samuccayasya loke dRSTatvAt / tatropasargeNopa- | parasparanirapekSAH padArthAH kriyAyAM samuccIyante tadA samuccayArthaH, sargasya samuccayo yathA--"pratezca vadhe"[1.1.94.] ityanna , sa ca cakAraM vinApi pratIyate, yathAprakRtyA prakRteH samuccayo yathA-"etadazca vyaJjane'nagnaJ- "aharaharnayamAno gAmazvaM puruSaM pazum / samAse"[1.2.46.] ityatra 2, pratyayena pratyayasya yathA- vaivasvato na tRpyati surAyA iva durmadI / " "bhaDauM ca" [1. 4. 39.] ityatra 3, AdezenAdezasya | atra duHkhena yo mAdyati sa yathA surayA na tRpyati tathA yamo 35 samuccayo yathA-"A ca hau" [4. 2. 101.] ityatra 4, | gavAdIn nayamAno na tRpyatItyarthaH / tatra nayana kriyAyAM bhAgamenAgamasya yathA-"azca laulye" [4.3.115.] 5, gavAdInAM samuccayaH pratIyate, sa ca caM vinApi, tathA ca caM75 arthenArthasya yathA-"atiratikrame ca"[3. 1.45.] ityatra 6, . vinA'pi tadartho gamyate iti prasiddhiH / samuccaye ca satyapi na vAkyArthena vAkyArthasya yathA-"tasya vyAkhyAne ca granthAt" | tatra sarveSAM sAjAtyamasti, tathA cakAraprayoge'pi na sAjAtya
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ wrraim [dvitIyollAse nyAyau 62,63 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwmorammarrrrrrowrimary mavazyamapekSyate, kevalaM vijAtIyApekSayA sajAtIyasamuccayasya / vyAkhyAtaH, tathAhi-tainthaH- dhAtvAkarSaNe pUrveNa siddhe phalA-40 prAbalyamiti lokanyavahArato'vasIyate, tajhyavahArasiddhamarthamevAyaM / bhAvAt prakRterapi [parataH sthitaH pratyayamAkarSati / svarUnyAya Aheti nApUrvaH // 61 // pAkhyAnamidaM, yAvatA'dhikArAyAtameva cakAreNAnumIyate, anyathA cAnukRSTaM nottaratreti syAt" iti / tathApi prakRta*cAnukRSTaM nAnuvartate* // 62 // nyAyasyAnyairapi kAcirakatvasyeSTatayA tena vRttikRdvacanasAti5 si0-sthitasya anu-pazcAt , karSaNam-anukarSaH, pUrva- | sambhave tasyAnyaparatvAkhyAnamayuktameva / anyeSAmeta yAyA- 45 sUtrapaThitastha padasya vAkyasya vottarasUtre sambandhaH / sa ca nityatvavarNanaprakArazca vivaraNe spaSTIkRtaH // 6 // kacidadhikArarUpeNa bhavati, tatra cAnukarSaNArthasya cakArasya *cAnukRSTaM nAnuvartate* // 62 // nAvazyakatA bhavati, tantra hi apekSAto'dhikAraH* iti ta-cakArasya dvaividhyamuktaM vRttI, tatra dvitIyacakAraviSayenyAyenaiva kArya bhavati / kvaciccApekSAyA bhaviSa kSitatvAcakAra- 'yaM nyAya ityapi tantroktam / sa cAyaM niyama udAhRtasUtreSu 7 stadatha pakSyata, sa ca dviAvadhaH-vidhayaghATatasUnAmyavAhata- | saMgataH, yathA-"ga-Da-da-bAdeH." [2. 1. 77.] iti sUtra 50 sUtrasthaH, taditarasUtrasthazva, tatra dvitIyaprakArakacakAraviSaye'yaM / vidheyaghaTitameva, na tu tadavyavahitaparam / tatrasthana cakAreNAnunyAyaH / cakAreNAnukRSTam-cakArabalAt pUrvasUtrAduttarasUtre 'kRSTa 'padAnte' iti padaM "ghAgastathozva" [2.1.78] ityusambadhyamAnaM padaM vAkyaM vA, nAnuvartate-na svAgrimasUtreSu : tarasatre na yAti / tathA vAkyaviSayodAhRtasUtreSvapi "svaJcazca" sambadhyata iti nyAyArthaH / atra ca jJApakam-"svAzca" 2.3.45 iti vidheya''ghaTitasUtrAd bahuvyavahitameva / na 1552.3.45. 1 iti sUtre bRhadvRttI-"cakAraH 'parokSAyAM cApekSAto'dhikAra iti nyAyena cazabdapratipAdyasyArthasya siddhatvA-55 svAdeH' ityasyAnukarSaNArthaH, tatazcottaratrAnanuvRttiH" iti nAstyanavRttyarthena cakAreNa prayojanamiti vAcyama cakAreNa spRSTakathanameva / tatra cAnukRSTasya padasyottaratrAnanuvattene yathA- pratipatteH. apekSAyAstu vyAkhyAnAdhInatvAditi / atra kecit"ga-da-da bAdeH" [2.1.77.] iti sUtre 's dhvoca' ! ayaM nyAyo'nAvazyaka iti "luTi ca klupaH" [pA0 sU0 1. iti cenAnukRSTaM 'padAnte' iti padaM "dhAgastathozca" [2, 1.3.93 ] iti sUtrasthamahAbhASyAdapyavasIyate, tatra hi-"kimartha2078.] iti taduttarasUtre nAnuvartate, tathA ca tathayoreva tat zcakAraH? sya-sanorityetadanukRSyate yadi tarhi nAntareNa cakAra- 60 sUtraM pravarttate'tratyacakAreNAnukRSTayoH s-dhvozca, na tu pUrvasUtre manuvRttirbhavati, "dhujhyo luGi" [pA0 sU0 1. 3. 91.] cakAreNAnukRSTa padAnte / cAnukRSTasya vAkyasyottaratrAnanu- ityatrApi cakAraH kartavyo vibhASetyasyAnukarSaNArtham / athedAnIvRttiyathA-"sado'prateH parokSAyAM tvAdeH" [2. 3. 44.] mantareNApi cakAramanuvRttirbhavati, ihApi nArthazcakAreNa / evaM iti sUtrasthaM 'parokSAyAM tvAdeH' iti vAkya "svaJjaca" [2. | sarve cakArAH pratyAkhyAyante" iti / / 62 / / 25 3.45.] iti sUtre cakAreNAnukRSTa taduttarapaThite "parini-veH sevaH" [2. 3. 46.] iti sUtre nAnuvartate, tena / *cAnukRSTena na yathAsaMkhyam // 63 // 85 ca svoH parokSAyAM pariSasvaje' ityatrAdereva SatvaM bhavati, na si0-*yathAsaMkhyamanudezaH samAnAm* iti nyAyena bhayoreva, sevestUbhayoreva bhavati-'pariSiSeve' iti / anuka- samAnAM-samasaMkhyAnAM madhye, yathAgaNanamuddezibhiH sahAnugheNArthasya cakArasya viSaya evAyaM nyAya iti yatra samuzcayArtha- / dezinAM sambandhaH sUcyate / tatroddezino'nudezinazca dvidhA 30zvakAro bhavati tatsamucitaM padaM vAkyaM vottaratrApyanuvartata eka, | bhavanti-kecit sAkalyena sUtre nirdiSTAH kecizca sUtrAntara yadi lakSyasidhai tadapekSA syAt , yathA "mo no mvoca" [2. ' nirdiSTA api cakArAdibalena labhyAH, tatra ye cakAreNAnu-70 1.67.] ityatra 'padAnte' ityasya samuccayArthazvakAraH, tena / kRSTatayA labhyAsteSAmapi pUrvokanyAyena saMkhyAkramAnurodhenaiva samucitaM ca padAnta iti padaM "saMsU-dhvaMsU kassu0" [2.1. sambandhe prApte tatra niyamArthamayaM nyAyaH / cAnakRSTena saha 68.] ityAdhuttarasUtreSvanuvartata eva / ayaM ca nyAyo'nityaH, yathAsaMkhyaM na bhavati, cAnukRSTo'yoM yathAsaMkhyAnvayAnupayogIti 35 ata eva "mAraNa-toSaNa." [4, 2. 30.] ityanna vRttau- phalitArthaH / etasyAya mUlaM ca dizeruccAraNArthasya prayoga evaM. "co Nici ca' ityasyAnukarSaNArthaH" ityuktatayA cakAreNA- tathA coddezyanudezinorubhayorucAraNaM bhavati yatra tatraiva yathA-75 nuvRttamapi "Nici ca' iti paratra "cahaNaH zAvye" [ 4. 2. | saMkhyamityarthalAma ityanukRSTena yathAsaMkhyAprAptiriti / kecit 31.] iti sUtre tato'pyagre'nuvartata eva / yadyapi laghunyAsa- | tvaniSTasya yathAsaMkhyasya vAraNArtha yatnAkaraNameva prakRtamyAyakArAdibhiH prakRtanyAyavirodhasaMbhAvanayA'yaM vRttigrantho'nyathA jJApakamityAhaH, parantvevaM jJApanAnaucityaM pUrvamupapAditameva / PAAMAMMAvM
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ dvitIyollAse nyAya 63,64 ] nyAyaM phalaM tu "vau vyaJjanAdeH san cAytraH " [4. 3. 25.] vacanena nirdeze samasaMkhyAbhAvena yathAsaMkhyAprAptireveti iti sUtre 'va' ityanena ukArekArayorupasthApakena padenopa- tadvAraNAya bahuvacanAzrayaNasya vaiyarthyAMpatteH / tathA ca kRtyAnAM sthApitayostayoH sanA, cAnukRSTena ktvApratyayena ca yathAsaMkhyA- ! bahutve'pi jAtivivakSayaikatra canaprayogasyaivaucitye bahuvacana - bhAvaH / tathAhi - sUtrArthaH 'tau-ukAre ikAre vopAntye sati prayogaH prakRtanyAyasya kAcitkatvajJApanArtha eveti "rASTra5 vyaJjanAderdhAtoH parau seTau tavA sanau pratyekaM dvid vA kSatriyAt0" [6. 1. 114.] iti sUtre'patyagrahaNaM spaSTArtha - 45 syAtAm, na tu yvantAt' iti / tathA cAtra prakRtanyAya / meva / nyAyasya kvAcitkatve'pi sarvatrApravRttireva neti cakAsahakAreNokArekArAbhyAM yathAsaMkhyAbhAve 'dyutitvA dyotitvA reNApatyArthAnukarSe kadAcinyAyapravRttyA yathAsaMkhyaM na syAditi likhitvA lekhilyA; didyutiSate didyotiSate lilikhiti / saMbhAvanayA'patyagrahaNamiti pUrvokta' diz' dhAtvarthabalalabhyatvalilekhiSati;' ityevamubhayorapi viSaye ubhayavidhayo: [ ukAro- | mevAsya nyAyasyAGgIkarttavyamiti // 63 // 208 10 pAntyeka ropAntyayoH ] sUtraM pravarttate / laghunyA sarItyA ca "rASTra 50 *cAnukRSTena na yathAsaMkhyam // 63 // ta0 - asya nyAyasya svamatAnusAriNI vyavasthA vRttau prada kSatriyAt svarUpAd rAjA 'patye vira" [ 6.1.614.] iti sUtre'patyagrahaNena 'samucIyamAnena na yathAsaMkhyam' iti vijJAyate, tathAhi-"zaktArhai kRtyAzca" [ 5.4.35. ] iti |rzitA, pANinIyatantre'pi bahudhA prapaJcitaM vistArArthinA tadvisUtre "bahuvacanamihottaratra ca yathAsaMkhyanivRtyartham" iti lokyam // 63 // 15 vRttigranthavyAkhyAvasare - " nanu samucIyamAnena saha yathAsaM * vyAkhyAto vizeSArthapratipattiH // 64 // khyasya "rASTra kSatriyA 0" [6. 1. 114.] ityatrApatyagrahaNena nirastasvAd vyartha bahuvacanam, satyam - jJApakajJApitA vidhayo nitya iti nyAyajJApanArtham" ityuktaM tena [ laghunyAsa- si0 - vyAkaraNaprayojanaM hi savizeSANAmarthAnAM nizcayaH, kAreNa ], tathA ca tanmate nyAyasvarUpaM samuccIyamAnena na / tatrAsandigdhAnuSThAnasiddhyarthe'tra zAstre tatra tatrAcAyaiH 20 yathAsaMkhyam iti / tasya cAnityatvaM " zaktA kRtyAzca" | sandigdhoccAraNaM kRtaM, tatra kasteSAmAzaya iti ziSTaparamparA[ 5. 4. 35. ] iti sUtrasthabahuvacanena vijJAyate / nyAya- |samadhigatatadIyavyAkhyAnamantarA pratipattuM na zakyate iti jJApanaM cApatyagrahaNenettham - "rASTra kSatriyA0 [ 6. 114.] vyAkhyAnAdeva nizvayaH kAryoM nAnyatheti bodhanArtho'yaM 60 iti sUtre rAjani cetyukte'pi cakAreNApatyArthasya saMgrahe siddhe / nyAyaH / vizeSArthasya-anyatarAnyatamAdyarthasya, pratipattiHrASTravAcibhyo rAjani kSatriyavAcibhyazcApatye'rthe pratyayavidhA- nizcayaH, vyAkhyAtaH- ziSTakRtagya | khyAnAdityarthaH / atra ca 25 nArtha yathAsaMkhyenAnvayaH syAditi 'apatye' iti sUtre samupAtta- jJApakamAcAryasya sandigdhozcAraNameva, tathAhi - "memA 'rdhamiti vijJAyate / tathA ca cena samuccIyamAnena saha yathA- prathama- carama tayA'yA-'lpa- katipayasya vA " [ 1. 4.10.] saMkhyamaniSTamAcAryasyeti vijJAyata iti / tathA ca "zakA iti sUtre nAmabhiH saha paThitayostayA'-yayoH pratyayayoruccAra - 65 kRtyAzca" [ 5. 4. 35. ] ityatra cakAreNa samuccIyamAnayA Nam, tatra sAhacaryeNa tathA'yayoH nAmnograhaNamuta pratyayA'saptamyA saha yathAsaMkhyaM mA bhUdityetadarthaM bahuvacanAdaraNaM vyartha pratyaya* nyAyena pratyayayostayorgrahaNamiti sandehaH, sa ca 30 meva syAditi nyAyAnityatvajJApanAyaiva tathAvacanamAcAryANA- vyAkhyAnAtiriktanimittena nAvanetuM zakyata iti tAdRzamuccAraNaM sarvatra sandeheSu vyAkhyAnamAtranivartyatvaM jJApayati / etacyAyaphalaM tu karISagandherapatyaM vRddhaM strItyarthe ' kArISagandhyA' ityatra 70 "bhaNajeyekaN- nan- srala-TitAm" [ 2.4.20 ] ityanena / miti vijJAyate, anyathA ekavacanovAraNespi prakRtanyAya balAt tatra zaktArhAbhyAmarthAbhyAM yathAsaMkhyAbhAvaH svabhAvasiddha eveti kimarthaM bahuvacanoccAraNarUpo yatnaH kriyeta / na ca kRtyAnAM bahutvAdbahuvacanamiti vAcyam, kRtyatvajAtivivaGIrna bhavati kintvadantatyAdAveva bhavati, anna hi "Gasos35 kSayA ekavacana prayogasyaivaucitya mityAcAryAzayAt / dRzyate patye" [ 6. 1 28 ] ityaNi "anArSe vRddhe 0" [ 2. 4. caikatvena prayogaH, yathA-" praiSA'nujJA'vasare nRtya-paJcabhyau" 78. ] ityanenANaH SyAdeze "aNatreyekaN-naJ- straJ-TitAm" [ 4. 4.29. ] iti sUtre pacamyA sahetaretarayoge dvivacanena [2.4.20. ] ityanenANantalakSaNo GIH prApto'pi na bhavati, 76 nirdezaH, anyathA tatrA'pi bahuvacanameva prayoktavyaM syAt / tatra hi aNaH svarUpeNa grahaNamiti vyAkhyAtam, atra cANaH zaktAbhyAM yathAsaMkhyasambandhasaMbhAvanArthaM ca kRtyAnAmekatvena / sthAne vyAdezakaraNAdaNaH svarUpeNAbhAvaH spaSTa eva, 40 vivakSAyA bhAvazyakasvameva, anyathA teSAM bahutvena satyapyeka- | vyAkhyAnAdRte ca tantrANaH svarUpeNa grahaNamiti vijJAtuma 55
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyollAse nyAyau 64-65 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 209 ramarrrrrrowrimoniamirmannermannmarrrrrrrr ramawrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrormirmirirAmArariPrindavranwwwunawwmanormanmammarrrrrr zakyam / vyAkhyAnAvalambanaM ca yadyapi sarvatra katuM zakyate *yatra tathApi spaSTaMpratipattaye kacit sUtra eva vizeSaH pratipAditazcet ko doSaH / tathAhi-"sRjaH zrAddha jikyAtmane tathA" ___ bhavantIparaH prayujyate // 65 // [ 3. 4. 84.] ityatra zrAddhazabdena zraddhopapatraH kartA grAhyaH, si0-yana-vAkyabuddhyA prayukte tadaGgabhUte padasamudAye, 5 "zrAddhamadyabhuktamikenau" [7.1.169.] ityatra zrAddhamiti | anyat-astibhinnaM, kriyApadaM-sAdhyatvenopasthApakaM padaM, na pitRdevatyaM karma gRhyate, taca vyAkhyAnAdeveti tanna prakRtanyAyA- | zrUyate-prayujyate, tatra 'mastiH' iti kriyApadasyAnukaraNaM na, 40 zrayaNaM dRzyate, kintu "zaradaH zrAddhe karmaNi"[6.3.81.] kintu dhAtunirdezaparam, tatazca kAlavizeSAlAbhAdAha-bhavantIityatra spaSTapratipattaye karmaNIti padaM niviSTamiti na doSaH | para iti-vartamAnApratyayapara ityarthaH / idaM copalakSaNaM yatra na caitena myAyAnityatvaM jJApanIyama, vyAkhyAna vinA sarvatra ! yasyA vibhaktaH prayoga aucityena pratibhAsamAnaH syAta 10vizeSArthapratItireveti nyAyAnAgrahAt / tathA ca karmaNIti ! tatparatvasya / tathA ca tatra tatrAnyavibhaktiparasyApyasteH prayujyamAnatvaM siddhyati / "savizeSaNamAkhyAtaM vAkyam" 45 pitRdevatyasya karmaNo'nAyAsena bodhAya kRtamiti // 64 // [1. 1. 26.] iti vAkyasaMjJAvidhAyakasUtreNAkhyAtasyaiva OMvyAsyAto vizeSArthapratipattiH // 64 // vAkyatvena saMketitatvAdAkhyAtarAhitye sati vAkyatvaM na prAptamiti tatprAptaye nyAyo'yamAkhyAtAdhyAhArAnujJApakaH / ta..-sarvathA svabuddhimAzriyaiva na pravartitavyamapi tu guru mantra mUlamanupapattimUlakastarka eva, tathAhi-*yena vinA paramparAprAptavyAkhyAnamAzrayitavyamiti khecchApravRttivAraNAya yadanupapannaM tena tadAkSipyate iti nyAyenAkhyAtena vinA'mu-50 15 zAstrakRdbhiH kvacit kvacid granthamanthiH prayatnAdeva sthApitaH, papadyamAnaM vAkyatvamAkhyAtapadamAkSepsyatIti tatrAyANyAtAyadAha zrIharSaH khaNDanakhaNDakhAdyagranthAnte rthAnAM sarvatrAnvayAsambhavAdastezca sattArthasya sarvana kArake"pranthagranthiriha kacit kancidapi nyAsi prayatnAnmayA, 'vazyApekSaNIyatvAt tasyaivAkSepa iti / tatrAsterbhavantIparasthAprArzamanyamanA haThena paThitI mA'smin khalaH khelatu / / kSepo yathA-'jambUdvIpastatra sapta varSANi' iti, ana vAkyadvayaM, zraddhArAddhaguruH zlathIkRtahaDhapanthiH karotvAdarA tatra prathame'stItyAkSipyate, tanna sapta varSANItyaMze santIti / 55 20 dadvaitAmRtasindhusambhavaraseSvAsAnaM sajjanaH // 1 // iti, | "zidhuT" [1.1.28.] "audantAH svarAH" [1. 1. 4.] tathA ca vyAkhyAnAt tanizcayaH kartavya iti nAjutaM vastu, ityAdau 'bhavati, bhavanti ityAdivartamAnAntaH 'sthAt, syuH' api tvAcAryANAM zailyeSA / tathA cAyaM nyAyo'nyairapi vaiyA- | iti saptamyanto vA'stiH prayujyate / kvacit paJcamyAziSau karaNairgrandhakRtAM sandigdhoccAraNairevAnumIyate, na cAnityatvaM tasya yathA-"devo mude vo vRSabhaH pare ca / " ityatra 'astu' iti svIkriyate, tadAvazyakatAbhAvasya vRttau pratipAditatvAt / kiJcA- | 'santu iti ca, 'bhUyAd' 'bhUyAsuH iti ca vA / evam-60 25 nityatvajJApakaM yaduktaM "sRjaH zrAddhe" [3. 4. 84.] "zrAddhaM bhavantyAM vikramanRpastasya dvApaJcAzad vIrAH' ityatra yathAyogaM bhaktama" | 7.1. 69. 1 ityanayoH zrAddhazabdasyakatra zraddhAvati | yastanyadyatanI-parokSANAM prayogaH / ataH paraM zvo darzanam' paratra pitRdevatye karmaNIti vyAkhyAnAt "zaradaH zrAddha karmaNi" ityAdau zvastanyAH, 'bhadya sAyAhne viduSAM sammelanam' ityAdI [ 6. 3.81.] ityatrApi vyAkhyAnAdeva siddha karmaNIti padaM, | ca bhaviSyantyAH pryogH| kriyAtipattizca kriyAtipatteH prayoga tadapi na yuktam--yataH "bhRjaH zrAddhe" [3. 4. 84.] ityatra | vinA na pratIyata iti tasyAH sAkSAdeva prayoga AvazyakaH,65 30"kartaryanaddhayaH zab" [ 3. 4. 71.] ityataH kartarItyanuvarta- yathA-savRSTizcedabhaviSyat tadA subhikSamabhaviSyadityAdau / mAnameva zraddhAvantaM bodhayati yogyatvAt , "zrAddhaM bhuktam" etaLyAyasattvAdeva ca "tadasya paNyam" [6. 4. 54 / / [.. 1. 169.] ityatra ca klIbatvena bhujisAhacaryeNa ca / ityAdisUtreSu 'asti' iti prayogasyAvazyakatve'pi na kRtaH / pitRdevatyaM karma vijJAyate, na tu vyAkhyAnamAtrApekSayA, tathA | keciccaivaM sUtranirdeza eva prakRtanyAyajJApaka ityAhuH / atra cAtrApi svabhAvata eva tadbodhAya karmaNItyuktamiti na tadetanyA-cAstItyupalakSaNam, tenAnyApi kriyA yathaucityamadhyAhata-70 35 yAnityatve jJApakaM bhavitumarhatIti // 64 // | vyeti - labhyate, yathA-'maham' ityukte 'praNidadhmahe' iti 27 nyAyasamu0
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [dvitIyollAse nyAyaH 65] mamarwma REERSEPRESS RSERSeRSERSESERSER minaram mmmmmmm kriyAyA yogyatayA'dhyAhAraH 1 kecit tvetanyAyAnityatve- nAstItyasya ca sattAvirodhAt prayogAprasaMgaH, akuro jAyata iti 35 nAnyakriyAdhyAhAramAhaH, paraM yathA bhavantI'zabdasyopalakSaNa- | ca prayogo na syAt , sato janmavirodhAt, upAcArasattAyAM paratayA'nyavibhaktiviziSTakriyAyA api prayogastayA'sti tvete doSA nAvataranti, buddhisattAsamAviSTasya bahiHsattvAsaptva jananapratipAdanAyAsti nAsti, jAyate iti prayogayogAt / " zabdasyApyupalakSaNaparatvenaiva siddhau nyAya[ aucitya ] siddhasyA iti / asyAyamAzayaH-sarvasya padArthasya buddhyArUDhA sattA sthAnityatvAzrayaNAnaucityameveti vibhAvanIyam // 5 // padArthAntarasaMbandhAya khIkartavyA, yatra ca padArthAntarasambandho na 40 RRCaserseaRasasecasTERY vivakSitastatra saiva sattA bahirapi bhAsate ityAsthayamiti "yatra iti nyAyasamuccayastha dvitIyollAse, vAcakavartasena kriyApadaM na zrUyate tatrAstirbhavantIparo'prayujyamAno'pyastIti gamyate" iti "anabhihite" [pA.sU. 2. 3. 1.] iti zrIhemahaMsagaNimaNinA samuccitAnAM paJcaSaSTi sUtrabhAdhyAdapyavagamyate, tatra ca 'gamyate' ityuktyA tasyArthasya mitAnAM nyAyAnAM, tapogacchAdhipati-sUri svAbhAvikatvaM pratIyata iti na tatra jJApakApekSA / vibhaktyantara-45 cakacakravarti-sarvatantra-svatantrazrImadvijaya parAyA astikriyAyAH kriyAntarasya vA yatrAkSepastatra na khAbhAnemisUrIzvarapaTTAlaGkAreNa 'vyAkaraNa- vikatvamapi tu prakaraNAdibalalabhyamiti teSAmadhyAhAra eca, yathAvAcaspati-zAstravizArada-kavi 'praviza, piNDim' ityAdI / tathA cAtra na jJApakApekSeti vijJeyam // 65 // rakha'iti padAlatena vijayalAvaNyasuriNA viracitA nyAyAsindhunAmA 1 iti nyAyasamuccayasya sindhukalite dvitIyollAse, vAcaka- $50 bRttiH // ra vataMsena zrIhemahaMsagaNimaNinA samucitAno paJcaSaSTi. &resereeHereSETTSEXECEMBER mitAnAM nyAyAnAM, tapogacchAdhipati-sUricakra cakravarti-sarvatatrakhatana-zrImadvijayanemisUrI*yanAnyat kriyApadaM na zrUyate tatrAsti zvarapaTTAlaGkAreNa 'vyAkaraNavAcaspatibhavantIparaH prayujyate* // 65 // zAstravizArada-kaviratna'iti padAlaGkatena ta0-yatra kriyA na prayujyate tatra vAkyatvaM na syAt , vijayalAvaNyasUriNA viracitaM AkhyAtasyaiva savizeSaNasya vAkyatvopavarNanAditi kriyAbhAvasthale tarajAbhidhaM vivaraNam // 205pi kriyApadabhAkSeptavyaM bhavati, tAnyAsAM kriyANAM prakaraNAdivazenAdhyAhAro bhavati / astikriyA tu sarvatrAnadhyAhRtA'pi vatteta eva / etaca "tadasyAsyasminniti matup" [pA0 sU0 5. 2. 94.] iti sUtrasthamahAbhASyagranthAdapyavasIyate, tathAhi bacit prAcyaH panthAH kvacidapi ca navyo budhapathaH, tatrAstigrahaNasya prayojanavarNanAvasare uktam-"na sattA padArthoM kacit khAtakhyAdhvA kacidapi ca teSAM smudyH| zrito'smin ziSyANAM mativikasanArtha zubhadhiyA, 25 vyabhicaratIti" / tasyAyamAzayaH kaipaTena prakaTitaH-"yAvad buddhayA padArthoM na viSayIkRtastAkt padasya prayogAbhAvaH, tasmAd budhairbuddhA tattvaM tadanugatamapyaM zritajane // 1 // buddhisattAsamAviSTo'rtho vidhi-niSedha-jananAdibhiH sambadhyate sUrIndra hemacandraM kalisakalavidaM saMsmarAmo'bhirAmaM, vRkSo'sti, vRkSo nAsti, vRkSo jAyata iti / atyantAsato'pi | dhImantaM hemahaMsaM gaNimaNimamalaM taM kartha vismraamH| bahiHzazaviSANAdInAn buddhayA viSayIkRtya zazaviSANAdi- nyAyAnAmarthasAthai nijamataghaTitaM dhArayantIM yadIyAM, 30[ pada pryogH| tasmAd buddhayArUDhopacaritA buddhyArUDheSu padArtheSu maJjUSAM prApya jAtA vayamiha prabhavaH sAdhu sindhau taraGge // 2 // 65 upacaritA-AropitA ] sattA zabdaprayogAzrayatvAdavyabhicAretyarthaH / saiva tu buddhisattA prayoktR-pratipattayAM bhiiruuptyaa'vbhaaste| yadi vRkSAdInAM bAhyasattAsamAviSTaM bastu vAcyaM syAt tadA 'vRkSaH' ityataH sattAvagamAdastItyasya gatArthatvAt prayogo na syAt , anneREPRERENEne
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ sy sp Hjr Hjr mHmdy Hjy mHmd myr sy Hr Hrmy sym [tRtIyollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 211 wwwwwwwwwwwwwwwran.m. [atha nyAyasamuccaye tRtIyollAsaH] vAn' ityeva, bhanyathA *nAnubandhakRtamasArUpyam iti 40 atha vAcakazrIhemahaMsagaNivareNa samuzcitA ye | nyAyenAnubandhabhede'pi dhAto rUpe vizeSAbhAvAt sarveSAM vidA vedatvanimittakaH ktayoriNaniSedho duSpariharaH syAt / evaM kezavacanavizeSA nyAyAkArAste vyAkhyAyante loma-vismayAdyarthasya huServeTravena tasyaiveniSedha iti tuSTayarthasya yadupAdhervibhASA tadupAH / 'hRSitaH, hRSitavAn' ityeva rUpamiti // 1 // 5 pratiSedhaH // 1 // [tRtIyollAsaH] si0-asya vacanasyAvyApakatvena prakaraNAt 'iTaH' iti atha vAcakazrIhemahaMsagaNivareNa samucitA padaM sambadhyate / tathA ca yadupAdheH-yadvizeSaNaviziSTasya, ye vacanavizeSA nyAyAkArAsteSAM vibhASA-vikalpeneD vihitaH, tadupAdheH-tadupAdhiviziSTasyaiva ___ vivaraNaM kriyate"veTo'pataH" [ 4. 4. 62. ] itIdapratiSedho bhavati / yuktaM 10 caitat , yadA iniSedhasUtre vikalpiteTa eva iniSedhakArye | *yadupAdhervibhASA tadupAdheH pratiSedhaH* // 1 // grahaNaM tadA yAzasya tasye vikalpo vihitastAdRzasyaiva niSe- ta0-nAyaM nyAyaH kintu vizeSavacanamAnaM "veTo'pataH" 80 dhena bhAvyam, anyaashsyoddeshyvishessnntyaa'nupsthittvaat| [4.4. 71.] ityetatsUtramAtraviSayatvAt , nyAyena hi vyApatathA ca nAyamartho'pUrvaH kintu sUtrArthamaryAdAlabhya eva / kena bhavitavyam , "veTo'pataH" [4. 4.71.] ityanena sAmA "AditaH" [4. 4.71.] "navA bhAvArambha" [4.4.nyato vikalpeTo dhAtoriniSedho vidhIyate, tatra dhAtoyetra yeno1572.1 iti pRthak sUtradvayakaraNAcAyamartho'numanyate, tathAhi-pAdhinA viziSTasya vikalpa ukto bhavet tadupAdhiviziSTasyaiva / tayoH sUtrayorekatra pAThe'pi AditAM dhAtUnAM bhAvArambhArthayoH / niSedhaH, na tu sAmAnyasya dhAtoriti niyamayatyayam / upAdhizca 55 tayorvikalpeneTivadhAne pArizeSyAt kartR-karmAdivihitaktayoH svarUpe'niviSTo vyAvatako dharmaH, sa cAnubandhavikaraNAdiH, na "veTo'pataH" [4. 4. 62.] itIniSedhaH sidhyasveveti tu nimittabhUtaH pratyayA divayathyeprasaGgAt / etacca "yasya vibhASA" viziSyAditAmiNaniSedhavidhAnaM vyarthameva, kintu prakRtavacanA- pA0 sU05. 2. 15.] iti sUtre mahAbhASye'pi dRzyate / 20 nusAraM bhAvArambha eva veTtvAt tatraiva vihitayoH ktayoriN- | tathAhi-tatra zaGkitam-"yasya vibhASA'videH" [vArtikam ], niSedhaH prAmoti, tatra ca vikalpena vihita ityanyatrArthe | yasya vibhASA'videriti vaktavyama . iha mA bhat-"viditaH vidita-80 vihitayoH ktayoriNaniSedho viziSya sUtraM vinA kartumazakya vAn' iti, tat tarhi vaktavyam, na vaktavyam , *yadupAdherviiti pRthak sUtramidamArabdham , tathA ca prakRtavacanasattA bhASA tadupAdheH pratiSedhaH zavikaraNasya vibhASA lumvikkaraNa tatrAnumateti gamyate / svIkRte cAsmin nyAye "AditaH" | zvAyam" iti / ayamAzayaH-"yasya vibhASA" [pA. sU0 7. 26[1.4.71.]"navA bhAvArambhe" "veTo'pataH" iti sUtrayoH | 2. 15.] iti sUtreNa yasya dhAtoH kvacid vibhASayeD vihita parasparaM virodho'pi nivRttaH / kathaM virodha bhAsIditi cet / stasyaniSedhaH kriyate "veTo'pataH" [4.4. 71.] itivat , 61 zaNu-"bhAdito navA bhAvArambhe" ityanenAditAM dhAtUnAM tatra jJAnArthasya videriTpratiSedho vaktavya iti zaGkAyoM yadupAdhebhAvArambhArthe kyoriD vikalpena vidhIyase "veTo'pataH" | rityAdi bhASyakRtA samuttaritam , tatra upAdhirityasya "abhidhe [.4.62.1 ityanena ca bhAvArambhArthakayoreva ktayoH sayAdibhaidakaH" iti kaiyaTenArthaH kRtaH, tathA ca tadanusAra dhAto30 niSidhyata iti / pRthagyogakaraNe tu kartR-karmAdivihitayoH ro'pi vizeSaNabhUtatayopAdhireveti yatra yenArthena viziSTo dhAtu tayoriNaniSedhaH "mAditaH"[.4.61. ityanena siddho | vibhASiteD bhavati tatra tadarthasyaiva tayoriNaniSedha ityAyAti, 70 bhAvArambhayostUttareNa vikalpa iti vyavasthAsvIkArAdAdiddhAtu- tena ca prakRte na kAryanirvAho'rthena vindateranirdezAditi 'vizeviSaye kvacidapi "veTo'pataH" [ 4. 4. 62.] ityasyA- SaNamAtramatropAdhizabdena lakSitaH' iti nAgeza Aha / tathA ca vakAzAbhAva iti tadapravRttyaiva virodhAbhAvaH siddho bhavati / bhASyoktaM-'zavikaraNasya vibhASA lugvikaraNazvAyam' ityuktamapi 35 tadevametanyAyamUlakavirodhAbhAvArtho vihitaH pRthagyogaH | saMgacchate / pANinIyavyAkaraNe ivikalpavidhAyaka sUtraM "vibhASA prkRtnyaayaanumodkH| phalaM cAsya "gama-hana-vidlu-viza-dRzo gamahana vidavizAm" [pA. sU. 7. 2. 68.] ityasti / tatra vA" [4. 4. 83.] ityanena lakArato vindatereva vedatvAt / parataH paThitasya vizadhAtoH sAhacarya paratvAd balavaditi *saha- . tasyaiva "veTo'pataH" [4.4.71.] itIniSedho na tu caritAsahacaritayoH sahacaritasya* iti nyAyena *sAhacaryAt jJAnArthasya 'vidak' ityasyeti tasya tyoH 'viditaH, vidita- / sadRzasyaiva* iti svasaMmatanyAyasthAnIyena vizateH zavikaraNasya
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [tRtIyollAse nyAyau 2,3 ] wnmanner [taudAdikasya ] sAhacaryAcchavikaraNa eva vindatirgRhyate, iti | naimittikasyApyabhAvaH* iti nyAyAt tatkArya na bhavati, tasyaiveniSedhaH / svasUtre tu-anubandhaviziSTasya pAThAdanubandha- | yathA-kataNdhAtoH kIrta AdezaH "kRtaH kIrtiH" [1. 4. syApi ca vizeSaNavidhayA dhAtubhedakatayA tadviziSTasyaiva grahaNa- I 123.] iti sutreNa vidhIyate, naca tasya kimapi nimitta- 40 miti khabhAvaprApta evAyamartha iti nAtra jJApakApekSA, na cApi mupAttam, parantu tasya dhAtozcaurAdikatvena curAdInAM ca 5 prakRtArthasya nyAyarUpatvamiti vijJeyamiti // 1 // pyantasbena Nici parata eva dRzyate, tatazcAsau Nic tasya nimittatvenAnupAtto'pi nimittIbhavatIti curAdInAmanityaNya ntatvapakSe NijabhAve 'kRtati' ityeva rUpaM bhavati, na tu 'kIrtati' tena saH* // 2 // iti nyAyaphalam / vastutastu nArya bhyAyo'pi tu sAhacarya-45 si0-zAne prAyaH padavizeSasambandhamanusRtya kArya balalabhyo'thaH nAsA balalabhyo'rthaH, adhika bibaraNe spaSTam // 3 // vidhIyate, tatra tAdRzapadasya tadaSyavahitA sthitirapekSyate, yena vinA yanna bhavati tat tasyAnimitta10 anyathA sambandhasya bicchedaH syAditi zaGkApanodArthamayamoM nyAyarUpeNa vyvyite| yasya yena padenArthena vA'bhisambandhaH syApi nimittam* // 3 // abhimataH sambandhaH sa tatra sambandhini dUrasthe sati dUrasthasya ta0--ayaM hi na nyAyAntaravadapUrvamartha sUcayati, kintu tasya sambandhAnuyogino bhavatyeva, na tu vighaTata iti | lA laukikavyavahAre'pi tathA pratItirvyapadezazca dRzyata iti tena saha 50 nyAyArthaH / yathA "samastRtIyayA" [3.3.32.7 iti | sAhacaryadarzanAt tanmUlaka evaM tatra nimittatvavyavahAra iti 15 sUtreNa tRtIyAntena yuktAt saMpUrvakAcaradhAtorAtmanepadaM vidhI- saMbhAvyate / etacyAyaphalaM kRtatIti rUpasiddhiriti vRttau pradarziyate, taca tRtIyAnte pade padAntareNa vyavahite'pi bhavatyeva, tam / atra kazcidAha-nanvevaM sati "kRta RkAropadezo'cIkRtakriyAyAH karaNatayA tRtIyAntasya kriyayA sambandhasya dara- dityatra RkArazravaNArthaH" iti "kRtaH kIrtiH"[4.4. 123.] doSaNApanetumazakyatvAt / atazca vyavadhAna zabdayonArthI- iti sUtrastho bRhavRttipATho virudhyati, yatastatrAcIkRtadityatra 55 vyavadhAnaprayuktaM sambandha vihantuM zakrayAditi bhAvaH // 2 // | RkArazravaNamAtraphalamuktaM, bhavadrItyA tu kRtatItyatrApi RkAra zravaNaphalaM bhavatIti spaSTa eva virodha iti, tanna manoramam-bRha20 *yasya yenAbhisambandho dUrasthasyApi tena saH* // 2 // ittipAThasya tAtparyAnavagamAt, dhAtugaNe eva 'kIrtaN' iti ta0--"saMskRtya saMskRtya padAnyutsRjyante, teSAM yatheSTamabhi- paThyatA. tathA sati sUtrArambhamantarApi kIrtayatItyAdInAM siddhisambandho bhavati" iti bhASyoktimanurudhya, svabhAvato'pi vA ! rayatnopanataiveti RkAraghaTitena 'kRtam' iti pAThena kimityA-60 janA yathecchaM padAni vAkyeSu sthApayanti, tathApi yasya padArthasya zaGkAyAM samAdhAnAtmako'yaM bRhadvRttipAThaH, 'kRtaN' iti gaNa yena padArthena saha sambandho'bhipreyate tena sa sambadhyata eva, napAThe 'acIkRtat' ityapi rUpaM siddhayati, 'kIrtaN' iti gaNapAThe 26tu uccAraNakRtavyavadhAnena sambandhe kApi hAniriti prakRta- kRte tu 'acikIrtat' ityekameva rUpaM syAditi samAdhAna granyAzayaH; nyAyArthaH / ayamapi na kiMmapyapUrva pratipAdayati kintu svabhAva- | ayaM bhAvaH-'kIrtaNa' iti gaNapAThe 'acIkRtat' iti rUpa na siddhamevArthamAheti nAtra jJApakApekSA / na ca kevalamayaM nyAyaH sidhyet , 'kRtam' iti pAThe kRte tu "RvarNasya" [4.2. 37.]65 zAstrIya eva, yasya hi manuSyasya yena saha kazcillaukikaH smbndho| iti sUtreNa kIrtAdezabAdhaka RkArasya RkAro vA bhaktIti bhavati sa na dUrasthitI nivartate, tathA ca lokasAdhAraNatayA ! jAyamAne 'acIkRtat' iti rUpe RkAra zravaNaM bhavati / nanu kathaM 30 nAyaM nyAyatvenAnyavaiyAkaraNaiH saMgRhIta iti // 2 // kIrtAdezabAdha iti cet ? ucyate-"RvarNasya" [4. 2.37.] ityatropAntyasya RkArasya RkArasya ca saMgrahArtha varNapadopAdA*yena vinA yanna bhavati tat tasyAni- / nam , athAtrApi yadi kIrtAdezaH syAt tadA'nyasya RkArasyo-70 * // 3 // / pAntyasyAbhAvAd "RtaH" ityetAvataiva nirvAhe varNagrahaNamanavasi0-~yena-vastuto nimittatvAbhAvavatA, vinA-tadasatva kAzaM sat kIrtAdezaM bAdhate / nanu 'kRtaNa' iti hakha eva dhAtugaNe iti yAvat , yazca bhavati-tadavazyasthitikaM, tasya-svasattAyAM paThyatAM, tAvatApi tatsAmarthyAd 'acIkRtat' iti sidhyati, bhavataH kAryasya, animittasthApi-svamanyad vA nimitta- sUtreca varNagrahaNamapi na kartavyam , evaM "kutaH kIrtiH" [4. mupAzrityAbhavato'pi, nimittamiti vyavahiyata iti zeSapUraNena / 4.123.] iti sthAne "kRtaH kIrtiH" iti vinyAse mAtrA-75 nyAyArthaH / tathA ca sati kacit tadvirahe sati nimittAbhAve! lpatvamiti lAghavamapi, satyam-evaM sati 'kRtait' ityasyApi wiru narawaiminaram
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyollAse nyAya 4-5 ] kIrtAdezazaGkA syAt / kiJca 'curAdInAmanityo NicU' iti NijabhAve prastutanyAyabalena kIrtAdezAbhAve ca kartatItyaniSTaM rUpaM svAt iSyate ca kRtatIti ataH 'kRta' iti pAThaH samyak, samyak ca kRtatIti rUpasiddhyarthaM prastutanyAyAzrayaNamityalaM 5 pallavitena // 3 // nyAyArthasindhu taraGgakalito nyAyasamuccayaH / w *nAmagrahaNe prAyeNopasargasya na grahaNam // 4 // si0 - nAmno grahaNe sati upasargasya nAmatve'pi tasya grahaNaM bAhulyena na dRzyate / ayamapi lakSyAnurodhamUlaka eva 10 nyAyo yadi tAze lakSyaM bhavati, yathA- "spRzo'nudakAt" [ 5. 1. 149. ] iti sUtreNodakabhinnAnnAnnaH parasmA ddhAtorvidhIyamAnaH kvip sattvapradhAnanAmnaH paratve eva bhavati, yathA-'ghRtaspRk' ityAdi, upaspRzatItyarthe coparUpopasarganAnnaH paratve satyapi na bhavati / prAyeNeti vacanAcca kvacinnAmagrahaNe 15 upasargasyApi grahaNaM bhavatyeva, tena "bhajo ciNa" [ 5. 1. 146 . ] iti nAmnaH parAd bhajervidhIyamAno viNU upasargapUrvAdapi bhavati, yathA- 'prabhAga' ityAdau, yadi tathAbhUtaH prayogaH kacid dazyeta // 4 // 35 213 nyam" iti nayena sAmAnyasya vizeSAvinAbhAvena sAmAnyAtideze sarve tadantargatA vizeSA atidiSTAH syuriti zaGkayA 40 nyAyo'yamAzrIyate / ayaM ca nyAyo'tidezasvabhAvasiddha eva tathAhi - "bhUtavaccAzasye vA" [ 5. 4. 2. ] iti sU bhUtavadityanena kathanena bhUtasAdRzyaM vidhIyate, sAdRzyaM ca tadvRttidharma eva, sa ca dharmaH ka iti jijJAsAyAM sAdRzyaprati yogitAvacchedakatayA zabdAdupasthitastajjJAnAdanumAnenopa- 45 sthitastApako dharmastasyaivAtidezaH, na tu tadvyApyadharmAtidezaH, tasyAnupasthitatvAdityevaMrUpeNAyaM nyAyaH phalati / tena bhUtavaditi kathanena bhUtasvamAtrasyaiva vyApakasya dharmasyAtidezo bhavati, na tu tadvyApyAnAmanadyatanatva - parokSatvAdiviziSTAnAM bhUtavizeSANA mili 'upAdhyAya zvedAgamat ete tarka madhyagI- 50 Smahi' ityAdAvanadyatana-parokSayorapi bhUtasvamAtreNopasthitiriti tattadarthaprayukte hyastanI-parokSe vibhaktI na bhavato'pi tu sAmAnya bhUtatvanimittA'dyatamyeva / loke'pi manuSyAdau pazukhAdeH sAmAnyenAtidezasya sthale na tattadvizeSANAM gotvAdInAmatidezo gamyata iti lokavyavahArasiddho'pyayaM 55 nyAya iti vijJeyam // 5 // *nAmagrahaNe prAyeNopasargasya na grahaNam // 4 // 20 ta0 - bhayamapi nyAyo na kvacidupalabhyate, kintu saMbhAvanAmUlaka eva / " spRzo'nudakAt " [ 5.1.149 ] ityatra ca 'anudakAt' iti paryudAsadarzanAt 'paryudAsaH sahagrAhI' iti nyAyAnurodhenodakabhinnAdudakasadRzAd dravyavacanAnnAmnaH paratva eva pratyayaH, na tvadravyavAcina upasargAt paratve iti kalpayituM 25 zakyate tathA ca prakRtasUtra vyAkhyAna bhUta bRhadvRttigranthAdavapyayamarthau labhyate, tathAhi-tatroktam-"anudaka iti paryudAsAzrayaNAdudakasa manupasargaM nAma gRhyate, teneha na bhavati - upaspRzati" iti / tathA ca paryudAsabalAdeva prakRte vAraNamiti nAtra nyAyopayoga ityAyAti / yadi hyayaM nyAya AcAryasyeSTaH syAdavazyaM sa tvatra samA30 zritaH syAt; sati cAnyasminnupAye kimarthaM navIno nyAya AzrIyeteti / sati prayojane'nyatra nyAyasyopayoge'pi prakRte 'nupayoga eva / anyatra ca bahutra nAmatvenopasargasya grahaNaM dRzyata eveti // 4 // | * sAmAnyAtideze vizeSasya nAtidezaH // 5 // ta0 --- sAmAnyopasthitikAle vizeSopasthApakasAmamyabhAvo'sya nyAyasya mUlamiti vRttau pratipAditam tasyAyamAzayaHsAmAnyazabdopAdAnena yatra kAryamatidizyate tatra vizeSasyAzabdA- 60 rthatvAd vizeSAzrayaM kAryaM nAtidizyate, yatra tu vizeSazabdopAdAnenAtidezastatra vizeSadharmasyAtidezo bhavatyeva / kica vizeSAtideze sAmAnyAtidezo'pi bhavati, yathA brAhmaNavizeSasya kaThatvAdidharmasyAtideze brAhmaNatvAdezaH sutarAM jAyate, tatra ca sAmAnyamanumAnenopasthitam, vyApyena hi vyApakopasthitiranu- 66 mAnena bhavati / " sthAnivadA dezo'nalavidhau" [pA0 sU0 1. 1. 56. ] iti sUtre mahAbhASye cAyaM nyAyo vArtikasiddhatvena paThito dRzyate, tatra hi varNavidhau sthAnivadbhAvapratiSedhAya 'analvidhau' iti kriyate, tasya ca vaiyarthyamanena nyAyenAzaGkitam, tathAhi - " ArabhyamANe'pyetasmin yoge - " alvidhau pratiSedhe - 70 vizeSaNe'prAptistasyAdarzanAt " [ vArtikam ], atridhau pratiSedhessayapi vizeSaNe samAzrIyamANe, asati tasmin vizeSaNeprAptirvidheH prasavya pradIvya / kiM kAraNAt ? tasyAdarzanAt, balAderityucyate, na cAtra balAdi pazyAmaH / nanu caivamarthaM evAyaM yatnaH kriyate-anyasya kAryamucyamAnamanyasya yathA 75 syAditi / satyam-evamartho yatnaH kriyate, na tu prApnoti, kiM *sAmAnyAtideze vizeSasya nAtidezaH // 5 // li0- atidezanam - anyadharmasyAnyatra bhAropaNam-bhatidezaH, tatra sAmAnyadharmasyAtideze sati tadantarbhUtasyApi vizeSasyAtidezo na bhavatIti nyAyArthaH / "nirvizeSaM na sAmA- | kAraNam ? "sAmAnyAtideze hi vizeSAnatidezaH" [ vArtikam ]
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [tRtIyollAse nyAyau 5-6 ] sAmAnye yatidizyamAne vizeSo nAtidiSTo bhavati, tadyathA- 20.] ityasya cAtIti vizeSasvare pare vidhAnAd vizeSazAstra-40 brAhmaNavadasmin kSatriye vartitavyamiti, sAmAnyaM yad brAhmaNakArya tvena tenAsya bAdhaH sidhyati / tathA ca prAle sAmAnye vizetat kSatriye'tidizyate, yad viziSTaM mAThare kauNDinye vA na SeNa tasya bAdhasyedamudAharaNaM, prApsyati sAmAnye vizeSapravRttitadatidizyate / evamihApi sAmAnyaM yat pratyayakArya tadati- | sthalodAharaNa yathA-"so'haM tathApi tava" [bhaktAmarastotre 5dizyate, yad viziSTaM balAderiti na tadatidizyate" ! iti / zlo.5 ] ityAdi, ana hi "roryaH" [1. 3. 26. ] ayamAzayaH-'prasIvya, pradIvya' ityAdau stAyazitpratyayanimitta | "ato'ti"[1.3.20.]"tadaH se" [1.3.45.] 45 iDAgamaH sthAnivadbhAvena prApta iti tannivAraNAya varNavidhI ityeteSAM na saha prAptiH, "tadaH se." [..3.45.] taniSedhaH kriyate, tatra tavA pratyayasthitaM sAmAnya pratyayatvAdye- ityasya prAptikAle'nyayoH prAtyabhAvAt / tathA ca "roryaH" vAtidizyeta, na tu tatra sthitaM tAditvAdItITaH prAptireva neti [1.3. 26.] "ato'ti" [1.3.20.] ityanayoH 10 tatpratiSedho vyartha iti / ante ca yadyapi "Iya'jane'yapi" prAptiH "so ra" [2. 1. 72.] ityetatprApyantariteti [4. 3. 95.] iti sUtre 'ayapi' iti pratiSedhasthAnIyena | bhaviSyatprAptikasyedamudAharaNamityuktaM prAcInaH / vastutastu 50 "nalyapi" [pA0 sU0 6.4.69.] iti sUtreNAsya nyAyasyA- prakRtasUtrANAM sAmAnya-vizeSabhAva eva durnirUpa iti kevalaM nityatvamapi sAdhitam , tathAhi-yapi ktvAvRttikittvAtideze | "so ruH" [2. 1. 72.] "tadaH se:0" . 3. 45.] satyeva ItvaM prApnoti, kritvaM ca vizeSadharmastasya cAnena nyAye- | ityanayoreva sAmAnya-vizeSabhAvaH kalpanIyaH / tathA ca 16 nAtidezo'labhya iti tadaprApterayapIti niSedho vyarthaH san prakRta- prAptasyaivedamadAharaNaM na tu prApsyataH / kiJca prakRte "tadaH nyAyAnityatvaM jJApayati / navInA yadyapi kitvaM ktvApratyayasya se." [1. 3. 45.] ityasya prAptirapyatra nAsti, yatastatra 65 sAmAnyadharma eveti tadatideze nyAyasya bAdhakatvAbhAvAnna | 'pAdArthA' ityuktatayA pAdapUraNe satyeva [lucaiva yadi pAdapUrtiH 'ayapi' iti niSedhenAsyAnityatvaM jJApayituM zakyate iti sAdha-syAt tadevA luga bhavati, iha ca luca vinA'pi pAdapUrtiH yanti, tathApi tadvivAraH prakRte nAtIvopayogIti viramyate // 5 // spaSTA, etacca tatsUtre bRhalyAse'pyuktam , tathAhi-'pAdapUraNI' iti bRhadvasipratIkamupAdAya-"lucaiva" yadi pAdaH pUryate, yatra 20 *sarvatrApi vizeSeNa sAmAnya bAdhyate, lucyaluci ca pAdapUraNamaviziSTaM tatra lopAbhAvaH, yathA- 60 na tu sAmAnyena vizeSa:* // 6 // "so'yamityabhisambandhe pratyabhijJopajAyate / " bhanna lucyapi si0 -vizeSaH-sAmAnyacyApyaM zAstram, sAmAnya-pAdapUraNaM bhavati, yathA-"sA'yamityabhisambandhe" iti vizeSanyAparka zAstram , sarvatrApi prApta prApsyati vA sAmAnye atrApi "so'yamityabhisambandhe" ityevaM pAThaH pramAdAvizeSaNa zAstreNa sAmAnyazAstraM bAdhyate, tu-kintu, sAmAnyena mudritaH" / itthaM ca so'yamityasya so'hamityasya ca sarvathA 26 zAstreNa vizeSazAstraM na bAdhyata iti nyAyArthaH / loke'pi tulyayoga-kSematvena tana prakRtasUtracacaiva nocitA / kijAtra 65 vizeSe'bhihite sAmAnya vizeSAnusyUtatayA bhAsamAnamapi luci satyA strIpuMsoH sandeho'pyApatatItyaparaM dUSaNam , yadyapi . vizeSatvena rUpeNaiva bhAsate, zabdato vizeSasyaiva pratIteH, tathA | | prakaraNAt tanirNayaH syAt tathApi satyAM gatau kimarthaM saMdigdha zAstre'pi yuktameva, "tArkikAdimate sAmAnya-vizeSayorbAdhya- | prayogaH kriyeta / itthaM ca tatraiva sUtre laghunyAse yaditthamuktambAdhakabhAvo nAsti" iti tu keSAMciduktiraprAsaGgikI, | "nana "so'haM tathApi tava." [bhaktAmarastonne zlo0 5] 30 taudizAkhANI pramANa-prameyAdivicAraparatvAt kasyacid | ityasmin prayoge "daH seH svare pAdArthA" [1.3.45.170 vidhi-niSedhe teSAmanyApArAt / ayaM ca bAdhyabAdhakabhAvo ityanena pratiSNAtena nimittasvare paratrAvatiSThamAne sati vidhi-niSedhaviSaya iti tadarthakeSu dharmazAstrAdiSu pravartata evAyaM selk kathaM na bhavati? ucyate-"tadaH seH svare" myAyaH / vyAkaraNazAstra sAmAnya-vizeSabhAvena zAstrANAM vidhi-[1.3. 45.] iti sUtraM "zerthaH" [1. 3. 26.] iti niSedhaparatvAt tatra prakRtanyAyasya lakSyalAbho'sti, yathA- sAmAnyasvaranimittasUtraviSaye "so ruH" [2. 1. 72.] 35 'ko'rthaH' ityatra 'kAs+marthaH' iti sthitau "so " ityasya bAdhakam , na punaH svaravizeSanimittasya "ato'ti 75 [2.1.72. ] iti sakArasya rutve kRte sati "zeryaH" | roruH" [1.3.20.] ityasya viSaye, kutaH? *sarvatrApi [1.3.26.] "ato'ti"[1.3.20.1 ityanayoH / vizeSeNa sAmAnya bAdhyate na sAmAnyena vizeSaH* iti prAptI "roryaH" [1.3. 26.] ityasya parasve'pi sAmAnyena nyAyAt" iti, tacca pUrvodAhRtavRhatyAlagrandhapratikUlameva khare pare vidhAnAt sAmAnyazAstratvam "ato'ti0" [1. 2. pratibhAti, sUtraprApteH spaSTatvena tatra kliSTakalpanA samA
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyollAse nyAyau 6-7] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / dhAnasthAnAvazyakasvAt / *takrakauNDinyAnyAyena samAna-kAryeNa bhAvyamiti zaGkA'panodArthamayaM nyAya aashriiyte| tathA 40 prayojano'yaM, so'pi nyAya etanyAyamUlaka eva / takra | ca yatra kittvaM pUrvasthitamasti, tatra litvaM ced vihitaM kathamapi, kauNDinyanyAyasya ca-takaM deyama iti takradeyaH, sa | tarhi Divanimittakameva kArya tatra syAt / Dittva-kizvayoH cAsau kauNDinyazceti vigrahe mayUravyaMsakAditvAd deyazabda- | svataH parasparaM virodhAbhAvAt kAryadvAraka eva virodha iti 5 lopaH, tasya ca nyAyazabdena dRSTAntArthena samAnAdhikaraNa- tatkAryabAdhanameva tadbAdhanameSTavyam / ayaM ca spardhamUlaka eva, samAsa iti siddhiH, tasya pravRttizcaivam-sarvebhyo brAhmaNebhyo | tatra "spardhe" [1. 4. 119.] iti paribhASAsUtraM pAThApekSaM 45 dadhi deyaM takaM kauNDinyAya, tatra brAhmaNeSu sAmAnyena kauNDi- | pUrvatvaparatvamAdAya pravarttate, ayaM ca pravRttyapekSaM pUrvasvaparatvanyo'pi samAyAta iti dadhidAnaM tasya pUrvavAkyena prAptam, mAdAyeti vizeSaH / yathA-"NUt stavane" ityasya ke nuvitaH parantu paravAkyena vizeSatastasya tadAna vihitamiti dadhidAnaM | praNuvita ityAdirUpANi, tatra ktapratyayasya kittvaM svAbhAvika 10 bAdhate / yadyapi dadhidAnottaraM tataH pUrva vA takradAnamapi kuTAditvaprayuktena jittvena bAdhyate iti kitvAnimittakaH "uvavidhAtuM zakyata eva, tathApi viziSya vidhAnasAmarthyAt taka- t" [4. 4. 58.] itIniSedho nAbhUt / 'kittvaM 50 meva dIyate na ddhi| tathA ca satyapi saMbhave sAmAnyena vize- pUrvasthita ] bAdhyate' etAvanmAtrokto tu 'prakRtya' ityAdau Sasya bAdha iti prakRtanyAyena [*takrakauNDinya nyAyena] ktvApratyayasambandhikittvaM pazcAt pravRttasya yapaH pitvena labhyate / yatra cAsaMbhave eva bAdhakatvamiSyate vizeSasya taka | bAdhitaM syAditi prakRtyetyatra guNa Apadyeta, 'kiravaM [pazcAt 15 *mAThara-kauNDinyapariveSaNa nyAyaH samAzrIyate, tathAhi-pravRttaM] bAdhakam' ityetAvanmAtrokto tu-"dhut gatisthairyayoH". taLyAyasvarUpam- *sarve brAhmaNA bhojyantAm, mAThara-! ityasya kvi yavAdeze prabhutyetyatra kuTAditvaprayuktaGittvena 55 kauNDinyau pariveviSAtAm iti, atra bhojana-pariveSaNayoH | yapaH pitvasya bAdhApattau tAgamo na syAt / nyAyasyAsamakAlamasambhava eveti pariveSaNena vizeSato vihitena sAmA- | svAsthairyAca kvacidapravRttirapIti Gitvena kittvasyAbAdhAmRtaH nyato vihitaM bhojanaM tayorbAdhyate, anayozca bAdhanamanuktameva praNUtavAnityapi rUpam / etalyAye Disva-kirave upalakSavidhayA 20 sAmAnyavizeSabhAvamUlakameva pratIyate iti prakRtanyAyasamAna- prayukte, tenAnyatrApi dhAtvAdisambandhI pUrvAvasthAnubandha yoga-kSemAvimau, yathA "vyaJjanAderekasvarAd bhRzAbhIkSNye uttarAvasthAnubandhena [pUrvAvasthAnubandhanimittakaM kAryamuttarA-60 yaG bA" [3.4.11.] iti sAmAnyena vihito yaGva sthAnubandhanimittakena kAryeNa] bAdhyate / tatra dhAtoranu"gatyarthAt kuTile"|3.4.11.1 iti gatyarthebhyo dhAtubhyo bandhasya bAdho yathA-cakSidhAtoH sthAne AdezabhUtasya khyAgo viziSya kuTile'the vihitena yaGA bAdhakena bAdhyate, na cAsti / gitvena [gitvanimittakobhayapaditvena] pUrvAvasthAsthiteditvasya 26 dvayorarthayorekadA saMbhava iti *mATharakauNDinyapariveSaNa-! [tanimittanityAtmanepaditvasya ] bAdhAdubhayapaditvameva bhavati, nyAyena prakRte baadhH| tathA ca sarvatra sAmAnya-vizeSabhAva eva | na tu nityAtmanepaditvam-bhAcakhyau, Acakhye, iti 165 bAdhamUlamiti // 6 // pratyayasambandhino'nubandhasya [tanimittakAryasya ] bAdho yathA*sarvatra vizeSeNa sAmAnya bAdhyate, 'yutAt' ityatra tAtako hiravena tuvo vittvasya bAdhAt "uta aurviti vyaJjane'dve:"[4.3. 59.] iti aurna / natu sAmAnyena vishessH*||6|| kvacicca parastAt pravRttenAnubandhena pUrvAnubandhasya bAdhAbhAvo30 ta-atra yad vaktavyaM tad vRttAvevoktam / vizeSazcAyam 'pi, yathA-prakRtyetyatretyudAhRtaM pUrvameveti // 7 // ayamapi nyAyo'nabakAzamUlaka eveti *yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasyaiva bAdhakaH iti nyAyenaiva gatArtha iti na *Gittvena kittvaM baadhyte||7|| pRthaga vakavyaH / apavAdasthale'pi sAmAnya-vizeSabhAvaprayukta | / ta0--vitvena pazcAt prayuktena pUrvasthitaM kittvaM bAdhyata eva bAdhya-bAdhakabhAvaH / vizeSasya sAmAnyAntargatatayA'vazya iti nyAyArthaH / bAdhya-bAdhakabhAvavyAkhyAnaprasaGgenaitadapi 33 prApte sAmAnyazAstre eva vizeSazAstramArabdhamiti tat tasya aucityaprAptamiti paThitam / anye vaiyAkaraNA naitadAdriyante, bAdhakameveti nAyaM nyAyaH pRthagArandhavya iti // 6 // kintu yatra pUrvasthitasya kittvasya Ditvena bAdha iSTastatra *yena 75 nAprApta anyAyenaiva nirvAhaH kriyate, 'nuvitaH' ityAdAvavazyaaGittvena kitvaM bAdhyate* // 7 // | prApte kitve chitvaM kuTAdiravaprayuktaM kriyate, iti tat [vitvaM] si0-pUrvanyAyavadayamapi balAbalakathanArthamevopAttaH, tasya [ kittvasya ] kitvena bAdhakaM syAt / bhASyakRtA tu Dhittvena anna caikasmin dharmiNi liva-kittvayoH prAptI kiMnimittakena / kittvasya bAdho nocita ityeva sAdhitam-'gArakuTAdibhyo 10
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasiradhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [tRtIyollAse nyAyau 7-9] 'Nint"i [pA. sU. 1. 2. 1.] iti sUtre, tatra hi kArya syaadev| evaM yutAdityAdAvapi svAzrayAnubandhanimittakameva lirikatoH pRthaganubandhatvakaraNe prayojanasya vicAraprasaGge-"kuTA- | kArya na tu sthAnisthitAnubandhanimittakaM tasya sthAniAdbhAvadInAmidapratiSedhaH" [vArtikam ], kuTAdInAmipratiSedhaH prayo- labhyatvAt, "Dicca pinna, pica kinna' iti 'halaH znaH janam , yatheha bhavati-'lUtvA dhUtvA' iti "yukaH kiti" | zAnajjhau" [pA. sU0 3.1. 83.] iti sUtre mahAbhASye 5[pA0 sU07.2.11.] itIpratiSedhaH, evaM 'nucitA dhuvitA' siddhAntitatvAcceti sarva sustham / khAzrayAnubandhakAryeNa saha 45 atrApi prApnoti 1 "ktvAyAM kitpratiSedhazca" [vArtikam ], kacit sthAnisambandhyanubandhanimittamapi kArya bhavatyeveti ktvAyAM kitpratiSedhaH prayojanam, kiMca-iTpratiSedhaH, netyAha, | prakRtyetyAdau sthAnivattvAd yapaH kittvena guNAbhAvo'pi adeze'yaM caH paThitaH-'tvAyAM ca kitpratiSedha iti / yatheha | simyati // 7 // bhavati-'devitvA sevitvA' iti 'na ktvA seTa" [pA. sU. 1. 102. 18.] iti kittvapratiSedhaH, evaM 'kuTitvA, puTitvA' ihApi | *parAdantaraGgaM balIyaH* // 8 // prApnoti / athavA deza evAyaM caH paThitaH ktvAyAM kitpratiSedha- | si0-paratvaM pAThApekSayA pUrvatvenAbhimatazAstroccAraNa- 50 zveTapratiSedhazca / kitpratiSedhe udAhRtam, iTapratiSedho yatheha dhvaMsAdhikaraNakSaNe paThitatvam , taca pUrvApekSayA balavaravAyo. bhavati-'lUtvA dhUtvA' "yukaH kiti" [pA. sU0 7. 2. 11.] : jakamiti "spardhe" [7.4.119.] iti sUtreNa pratipAditaiti, evaM 'nuvitvA dhuvitvA' atrApi prApnoti / syAdetat meva / parasmAnityasya balavatvaM *parAmityam iti nyAyena 16 prayojanaM yadyasya niyogata Atidezikena GittvenaupadezikaM kittvaM / nityApekSayA'ntaraGgasya balavatvaM *nityAdantaraGgam iti nyAyena, mAdhyeta / satyapi tu Disve kidevaiSaH / tasmAnnUtvA dhUtvetyeva | antaraGgAdapyanavakAzasya balavattvam *antaraGgAdanavakAzam* 55 bhavitavyam" iti siddhAntitam / asthAyamAzayaH-yadyapi iti nyAyena ca pratipAditaM, samprati parA-'ntaraGgayoH parasparaM ritkitoguNAdipratiSedharUpaM kArya samAnamevetyekenaivAnubandhena | spardhe sati kasya balavasvamityAkAkSAyAM nyAyamimamudAharanti / sidhyati, tathApi kiti pare "uvarNAt" [4.4.52.] itId- atrApi ca parasya daurbalyaprayojakaM bahiraGgatvameveti *asiddhaM 20 pratiSedho bhavati, viti sa na bhaktIti tayoH pRthakkaraNamAvazya- bahiraGgamantaraGge* iti nyAyasyaivAyaM prapaJcaH / tathA ca tenaiva kam / tathA ca 'nuvitA, dhuvitA' ityatra kuTAditvAd chittve sati gatA'rtho'pyudAharaNabhedamanurudhya pRthaguJcAryate / udAharaNamasya 60 iTpratiSedho na bhavati / itthaM tayoH pRthaganubandhatvaphalamuktvA | yathA-'syomA' iti / atra sIvyateH "man vana0" [5. 1. kvacit kiravasya Gittvena bAdhanAdipratiSedhAbhAvo'pi phalamiti | 147.] iti mani "voH pvayavyaJjane luk" [4.4. 'nuvitvA, dhuvitvA' iti sidhyatIti siddhAnyekadezinoktam, tatra | 121.] iti calope "laghorupAntyasya" [4. 3. 4.] iti ca siddhAntinA Atidezikena [kuTAditvaprayuktana] chittvena guNe "anunAsike ca cchuH zUTu" [4. 1.108.] ityUTi aupadezikasya [khAbhAvikasya ] kittvasya nivRtterasambhavAt ca prApte UTa valopamapavAdatvAd guNaM ca nityasvAdu bAdhate 65 kvApratyaye kittvaM sthAsyatyaveti 'nUtvA dhUtvA' ityeva yuktamiti | iti to prabAdhya UTi kRte tata upAntyaguNa-yasvayoH prAptI siddhAntitam / tathA ca tulyanyAyAt ke'pi 'nUtaH' ityeva ! guNasya bAhyapratyayanimittakatvena bahiraGgatvAd yAdezApekSayA rUpamiSTamiti kitvena kittvasya bAdho neSTaH / *yena nAprApta0*- | paratve satyapyanena nyAyena pUrva yAdeze tata upAntyaguNasyA30 nyAyamUlako hi bAdha eTavyaH syAt , nAsti ca sarvatra hittva- | bhAvAdUTo guNe kRte rUpaM siyati / itthaM cAyaM nyAyo'ntaraGgaviSaye kittvasyAvazyaprAptatvam, 'nuvitum' ityAdI kittvaapraaptH| bahiraGgabhAvamUlaka eveti na navInastathApi pUrvaiH pRtham 70 tathA ca nAyaM nyAyaH pANinIyAnAmAhRta iti spaSTam / yapaH | likhita ityasmAbhirapi vyAkhyAta iti bodhyam // 8 // pittvasyApi Titvena bAdhAzaGkA nAsti GittvApekSayA pittvasya : svAbhAvikatvAt , hittvaM hi ktvApratyayasyaiva kuTAditvAt prApta, *parAdantaraGgaM valIyaH* // 8 // 35 na tu yapaH, tasyAdezatvena pratyayatvAbhAvAt , pratyayasthAnikatvena ta0--*parAnnityam nityAdantarajam* *antaraGgAcAnava hi tatra pratyayatvamAneyamiti sAkSAtpratyayatvavati ktvApratyaye eva | kAzamU* ityetaiH pUrvavyAkhyAtainyAyaH para-nityA-'ntaraGgA-navaThitvapravRttyaucityAt / tathA ca yapi Thittva sthAnidharmaH kAzAnAmuttarottaraM balIyastvaM sAdhitam / tatazca parApekSayA 75 pitvamAtmadharma iti pitprayukta kArya tatra syAdeva / upalakSaNatayA | balavato nityAdapyantaraGgasya balavattve siddhAntite parAdapi balavattvaM pUrvAvasthAnubandhasyottarAvasthAnubandhabAdhakatvamapi nyAyAbhAve kutaH kaimutikanyAyasiddhameveti nAyaM pRthagaNanAmarhati, tathApi vaici40 svIkAryam / cakSisthAnIye khyAgAdeze ca svata eva gittvaprayuktaM | yArthamullekho'syeti // 8 //
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ [tRtIyollAse nyAyaH 9] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / *pratyayalope'pi pratyayalakSaNaM kArya ityanenAN bhavati / atra kaizcidazo lugabhAvasya phalamaJ- 40 nimittAyA vRddharanivRttirapItyuktam , taJcintyam-yato yaudheyavijJAyate // 9 // zabdAdeyaNantAdevAJ bhavatIti anaM vinApi vRddhiriha pUrvasi0-lopanaM chedanaM lopaH, varNasya nityatvapakSe'khaNDasya sidaiva, tatazcAjantalakSaNasyANo vidhAnameva bhagodigaNe yaudheyanityasya chedanAdyasambhavIti tadadarzanamiha lopazabdena grAhyam, zabdapAThasya phalam / yadi cAyaM nyAyaH sthiraH syAt tarhi 5 ata eva pANininA "adarzanaM lopaH"[pA0 sU0 1.1.60.] ajo lupi satyAmapi nyAyasAhAyyenAnantanimitto'N 45 iti lopasaMjJA'pi vihitA / evaM ca lup lugAdizabdarucya- syAdeveti tadartha bhargAdigaNe yaudheyazabdapATho vyartha eva syAt , mAno'rtho lopazabdasyApi vAcyaH / tatra luki sthAnivadbhAvena / tathA ca strasArthakyAya sa prakRtanyAyAnityatvaM khyApayati, tatazca siddhiriti lupyevAsya nyAyasya prayojanam, tatra hi 'lupya- kadAcidetanyAyApravRttyAN na syAdityAzaGkAnivRtyarthaM tasya svRllenat' [7. 4. 152.1 iti sUtreNa sthAnivadbhAvasya [ margAdigaNe yaudheyazabdapAThasya ] sArthakyam / yadi cAtrAmo 10 niSiddhatvAt / na ca tena niSiddha sthAnivadbhAve'nena pratyayalakSaNaM | lup syAt tarhi tana "saGaghoSAGka" [6.3. 172.] 50 kArya ced vidhIyeta vyartha tat sUtraM syAditi vAcyam , tena ! ityasyAprAptyA "gotrAdadaNDamANavaziSye" [6.3. 169.] hi lupi satyAM luptapratyayaparatvanibandhanasyaiva kAryasya niSedhAt, ityakaJ syAt, yathA 'paJcAlasya rAjJo'patyAni' ityarthe anena ca nyAyena luptapratyayAntanirdiSTakAryANAmanumatatvAt / ' "rASTrakSatriyAt sarUpAd rAjApatye dira"[6. 1. 114.] atra ca jJApakaM "sivido'bhuvaH" [4. 1.3.] iti sUtre ityaji "bahuvastriyAm" [6. 1. 124.] iti tallupi ca / 15 bhUvarjanam, taddhi bhabhUvannityatrAnaH pusAdezaniSedhArtha kRtam, / 'paJcAlAH' iti, tataH paJcAlAnAM saGgha ityarthe prakRtanyAyasyA-55 tasya cehaprAptireva nAsti, sUtre vidyamAnasijantasya grahaNAt, nityatvAdaantyatvAbhAvena "saGghAGka" [6.3.172.] iha ca sico luptatvAt / tathA ca bhUvarjanAbhAve'pi , ityasyAprAtyA "gotrAdadaNDa." [6.3.169.] ityakatri sijantatvAbhAvAdeva puso'bhAve siddhe sati tadartha kRtaM bhUvarjana pAJcAlakamiti bhavati, tadhehApi akava syAditi tamAcArya prakRtanyAya vinA na sArthakyaM prApnuyAt , prakRtanyAyena hi / syeSTamityetadarthameva pratyayalakSaNakAryasya prakRtanyAyalabhyasthA20 pratyayAntanimittakAryasyAbhyanujJAnAt sijantatvaM syAditi / nityatvajJApanAya bhAMdigaNe yaudheyazabdaH paThita iti // 9 // 60 taharjanaM sArthakaM bhavati / phalaM cAsya mAsena pUrvAyeti vAkye / yathA "tRtIyAntAt pUrvAparaM yoge" [1. 4. 13.] iti . / *pratyayalope'pi pratyayalakSaNaM kArya vijJAyate* // 9 // pUrvazabdasya sarvoditvaniSedhena 'smai' Adezo na bhavati tathA / ta0-lopazabdArtho vRttau pratipAditaH / pratyayasya lopeDadarzane bhAsapUrvAya ityatra "aikyArthe" [3.2.8.] iti samAsAntaH satyapi pratyayalakSaNaM-pratyayanimittaM kArya vijJAyate- anujJAyata 20 pAtinyAstRtIyAyA lupyapi prakRtanyAyasahakAreNa tRtiiyaantye| 1 iti nyAyArthaH / atra dvidhA pratyayagrahaNaM dRzyate, tatra prathama-65 labdhe sarvAditvaniSedho bhavati / evaM 'pApacIti' iti yng-|| pratyayagrahaNAbhAve-lope sati pratyayalakSaNa kArya vijJAyata itIlubante *lubantaraGgebhyaH iti nyAyAt pUrvameva yo lupi | ' | yatyucyamAne'pi pratyAsatyA pratyayasyaiva lopo vijJAsyata eveti prakRtanyAyabalAd yaGantatvanibandhanaM "sanyaGazca" [.4. 1.. tanna kAryamiti cet ? atroktaM mahAbhASye-"pratyayalope pratyaya13.] iti dvisvaM bhavati / ayaM ca kacidapravRttirapi bhavati / lakSaNam" [pA0 sU0 1. 1. 62. ] iti sUtre-"lope pratyaya30 tatra yaudheyazabdasya "Trenago'prAcyabhargAdeH"[6. 1. 133.] lakSaNam' itIyatyucyamAne saurathI vaihatIti gurupottamalakSaNaH 70 iti aJlopavidhAyakasUtrasthabhargAdigaNe pATha eva jJApakaH, " / vyaJ prasajyeta" iti / ayamAzayaH-tathA sati kasyApi lope tathAhi-yudhA nAma kAcit, tasyA apatyAnItyarthe "dvisvarA satyapi pratyayasya lakSaNaM-darzana prAdurbhAva ityartho vijJAyateti danadyAH" [6. 1. 71.] ityeyaNi-yaudheyA iti, tataH | surathasya vihitasya cApatyaM vRddha strItyarthe "ata ija" [ 6. 1. strItvaviziSTazastrajIcisaGkavivakSAyAM "yaudheyAdeH" [7. 3. 31. itImi, surathazabdasya ramdhAtuniSpannatvAd vihatazabdasya 35 65.] ityani "aNajeya." [2. 4. 20.] iti DayA-ca handhAtuniSpannatvAt tayoH sambandhinormakAra-nakArayoH sattve 75 yaudheyya iti / anAjo lubabhAvArtha "derajaNo'prAcyamargAdeH" : gurUpAntyatvAd yathA "anArSe vRddhe'Nino bahusvaragurUpAntyasyA 6. 1. 123.] iti sUtre bhargAdigaNe - yaudheyazabda- tyasya vyaH" [2. 4. 78.] iti vyasya prAptistathA tayolauMpe pAThaH kRtaH, tenAmo lugabhAve yaudheyInAM saMgho 'yaudheyam / satyapi syaaditi| pratyayagrahaNe kRte tu viruddhatvAnnAyamoM bhavatiityatra "saGghaghoSAGkalakSaNe'nijaH" [6. 3. 172.] : "pratyayasya lope sati tasyaiva punaH prAdurbhAvaH" iti, evaM hi 28 nyAyasamu0
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [tRtIyollAse nyAyau 9-10] lopavidhAnamanarthaka syAt , tasmAt pratyayalope satyapi pratyaya- raikulamiti" iti / etadAzayaH kaiyaTenetthaM varNitaH-"pratyayalope nimitta kArya bhavatIti vAkyArtha AzrIyate / punarAzaGkitasya talakSaNamityucyamAne pratyayasya yantra kArye nimittabhAvaH pratyayasthApanaM itthaM kRtam-"naiSa doSaH / naivaM vijJAyate-lope pratyaya- svarUpAzrayaNena varNarUpatA''zrayaNena vA tat sarva syAt , sarvanAmno lakSaNaM bhavati-pratyayasya prAdurbhAva iti, kathaM tarhi pratyayo lakSaNaM vastumAtraparAmarzitvAt / pratyayagrahaNe sati pratyayanimittameva kArya 45 5 yasya kAryasya tapte'pi bhavati" iti / ayamAzayaH-pratyayo : pratyayaloye sati bhavati, na varNarUpatAnimittam" iti / tathA ca lakSaNaM yasya kAryasya to'pi pratyaye bhavatItyarthasya vyAkhyAnAt 'gave hitam' ityarthe samAse "aikyArtha"[3.2.18.] iti vibhaktipratIyamAnatvena saurathI vaihatItyatra pratyayalopAbhAvena prakRtanyAya- luki satyAM varNanimittaM kAryamavAdezaH pratyayalakSaNena na bhavati, viSayAbhAvAnnAsti prathama pratyaya' grahaNasya prayojanamiti / tata evaM 'rAyaH kulamityarthe samAse vibhaktiluki varNanimitta AyAdezo uktam-"idaM tarhi prayojanam , sati pratyaye yat prApnoti tat na bhavatIti / ayaM ca tatratyaH ["pratyayalope pratyayalakSaNam" 50 10 pratyayalakSaNena yathA syAt , lopottarakAlaM yat prApnoti tat / 1. 1. 62. iti sUtrastho] vicAraH svamate'smin nyAye'pi pratyayalakSaNena mA bhUditi / kiM prayojanam ? 'grAmaNikulam , ! saGgata iti saMgrAhya eva / evaM prakRtanyAyasya sthAnivadbhAvenasenAnikulam' auttarapadike hrasvarave kRte "havasya piti kRti gatArthatvaviSayakastatratyavicAraH svamate'sya lugarthatvavarNanena gatArtha tuka" [pA0 sU0 6.1. 71.] iti tuk prApnoti, sa mA ! iveti nAtra pradarzitaH, tanmate ca varNavidhau sthAnivadbhAvAbhAvena bhUditi" iti / ayamAzayaH-pralayagrahaNe kRte pratyayazabdo'tra yatra ekavarNamAtrasyaiva pratyayatvaM tatra tallope'pi tannimittaM kArya 55 16 luptasaptamIko nirdizyate, tathA ca pratyaye sati yat kArya dRSTaM syAdityartha pratyayalakSaNavacanAzrayaNam / yadyapi varNAzraye pratyaya tallope'pi bhavati / na ca 'grAmaNIH senAnI rityatra pratyaye sati | lakSaNamapi neSTaM tathApi tasya varNaprAdhAnye eva niSedhakatvam , tAgamo dRSTaH, tasmin samaye havAbhAvAt , iti kRte kilope ' sthAnivadbhAvaniSedhastvaprAdhAnyenApi varNAzrayaNe pravartata iti yana hrasvatve sati prAptastukU na bhavati; etadartha prathamapratyayagrahaNa- pratyayasya prAdhAnyaM varNasya cAprAdhAnya tatra pratyayalakSaNaniSedhino mAvazyakamiti / punaH zatitam-"yadi tarhi yat sati pratyaye / varNAzraye nAsti pratyayalakSaNam' iti vacanasyAvasarAbhAvAt 60 20 prApnoti tat pratyayalakSaNena bhavati, lopottarakAlaM yat prApnoti / pratyayalakSaNArtha sUtramiti siddhAntitam / etadapi svamate na tanna bhavati,-'jagat janagat' iti, atra tuk na prApnoti lopo- pratikUlam / anyazca vizeSo vistarabhayAna prapaJcitaH // 9 // tarakAlaM hyatra tugAgamaH / tasmAnArtha evamarthana pratyayagrahaNena" iti / ayamAzayaH-pratyaye sati jagadityAdau tAgamo na bhavati, vidhi-niyamayovidhireva kintu pratyayalopasyAntaraGgatyAt pUrva pravRttau prakRtanyAyena pratyaya-1 jyaayaan*||10|| 25 lakSaNakAryAnuzayA tAgamo bhavati, saca pUrvoktArthasvIkAre na | si0---vidhiH-maprAptaprApaNam, niyamaH-pAkSikaprAptI 65 syAditi doSasadbhAvAduktArthalAbhAya pratyayagrahaNaM naavshykmiti| nityaprAptisAdhanam , tayorubhayorekatra viSaye sambhave sati tataH pratyAkSiptam-"kasmAnna bhavati-grAmaNikulam ,senAnikulam ? / vidhireva jyAyAna-prazasyatamaH, sa eva samAzrayaNIya iti bahiraGga hrasvatvam , antaraGgastu / *asiddhaM bahiraGgamantaraGge* iti| nyAyArthaH / atra ca mUlam-niyame'zrutAyA anyanivRttaH ayamAzayaH-Adye pratyayagrahaNAbhAve'pi 'grAmaNikulam, senAni- kalpanarUpaM gauravameva / zAstreSu vyAkhyAyA buddhibalApekSatvenA30 kulam' ityAdI hrakhatvasya kulAdirUpottarapadApekSatvena bahiraGgatvaM, | niyatasvAda yathAruci niyamaparatvena vidhiparatvena ca vyAkhyAna-70 tAgamasya ca pratyayamAtrApekSatvebhAntaraGgatvamiti tAgamadRSTayA | mAzrIyate, iha ca vyAkaraNe tasyA niyamanAyAyaM nyAya AzrIhasvasyAsiddhatayA na tatra tAgamaprAptiriti na tannivAraNArthamAdya yate / athavA sarvazAstrasAdhAraNo'yaM nyAyaH, mImAMsakAdipratyayagrahaNamAvazyakAmiti / tataH siddhAntitam-"idaM tarhi prayo bhirapi samAhatatvAt , vivariSyate ca mImAMsakasamayaH saMkSejanam , kRtsnapratyayalope pratyayalakSaNaM yathA syAt , ekadezalope maa| 35 bhUditi 'AnIta, saMrAyaspoSeNa gmIya iti" iti / ayamAzayaH-! peNa vivarage / tathA ca "pratyabhyateH kSipaH" [3.3.102.] kRranapratyayalope eva pratyayalakSaNaM kArya yathA syAnna tu 'pratyayaka ityatra "kSipIt preraNe" ityayaM taudAdiko gRhyate, tasyobhaya-75 dezalope' ityasyArthasya lAbhAyAdyapratyayagrahaNamAvazyakam , tena padisvena parasmaipadasya pakSe prAptatvAt sarvadA prAptiranena sUtreNa pratyayaikadezalope pratyayalakSaNaM na bhavati / itthamAdyapratyayagrahaNa- ' vidhIyate, "kSipIMca preraNe" iti kevalaparasmaipadI devAdiko na sArthakyaM pradazya dvitIyapratyayagrahaNasyApi sArthakyamitthaM sazaGka grAhyaH, tasmAt parasmaipadasyaiva prAptatvena punaranena vidhAne pradarzitam-"atha dvitIyapratyayagrahaNaM kimartham ? pratyayalakSaNaM yathA / 'pratyabhyatibhya eva parasmaipadaM nopasargAntarapUrvAnavAnupasargAd' syAt , varNalakSaNa mA bhUditi, gave hitaM-gohitam ,rAyaH phulaM-iti niyamAkAraH syAt, sacAniSTa iti vidhirevaashriiyte||10||
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyollAse nyAyau 10-11 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 219 mmmmmmwwwmantra......marrrrrrrrrarian. rarware. ne *vidhi-niyamayorvidhireva jyAyAn * // 10 // / tattvam / tanAnantaraniSedhaM dRSTAntIkRtyaivAnantaravidhiriha 40 ta-nidhA hi zAstraM dRzyate-vidhiniyamaH parisaMkhyA ca, | sisAdhayiSita iti pUrva niSedha evodAdriyate, yathA "nAmadhye" teSAM ca lakSaNaM jaimininA kArikayA saMgRhItam / tathAhi- [2.1.92.] iti sUtreNa "nAnno no'nahnaH"[2.1.91.1 "vidhiratyantamaprAptau niyamaH pAkSike sati / ityanantarasUtravihitasyaiva nakAraluko niSedhaH kriyate, na su tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti gIyate // " | vyavahitaiH "rAt saH" [2. 1. 90.] ityAdisUtrairvihitAnAM tathA cAtyantAprAptasya prAptiphalaka vidhizAstraM, yathA-'somena | sakAralugAdInAm / evaM vidhirapi, yathA-"kIbe vA" 45 yajeta' ityAdi, yAgasya kenApi vacanAntareNa prAyabhAve sati 2.1.93.] ityanantarasUtravihitasya nakAraluko niSedhatattApakatvAt / niyamastu-'brIhInavahanti' ityAdiH, avaghAtasya | syaiva vikalpena vidhAnaM kriyate, na tu tataH pUrveH "rAt saH" taNDulaniSpAdakatvaM zAstramAtrasAdhyaM nAsti, kintu lokato'pi | [2. 1. 9..] ityAdisUtrairvihitAnAM sakAralugAdInAM 10 siddham , tathA ca lokasiddhatvAd vidhAtumanoM'pi taNDulaniSpa- vikalpa iti / atroktaM prAcIna:-"yadyapi zabdazaktirevaiSA taye'vaghAtaH zAstreNa vidhIyamAno niyamAya bhavati avaghAtenaiva / yad vidhiniSedho vA'nantarasyaiva syAditi, paraM zabdazakta- 50 taNDulAniSpAdayet , na tu makhavidalanAdinA / tathA ca pakSe revAnuvAdyayaM nyAyo vicitrAH zabnazaktayaH ityAdinyAyava" prApto'vaghAtaH zAstre niyamyate. tathA cAvaghAtaniSpannareva taNDalaiH | iti, tatra zabdazaktirityasya zabdasvabhAva iti tAtparyamavasampAdito thAgo'pUrvajananAyAlaM, na tu nakhavidalitataNDula dhArayAmaH, nahi vRttirUpayA zaktyA tasyAnyena saha sambandho 16 niSpanna iti labhyate / prakRtoddeze'nyatra ca zAstravidheyasyAnyata niyantuM zakyate, "vicitrAH zabdazaktayaH' ityatrApi zabda evaM prAptI prakRtoddezye vidhAna parisaMkhyA vyAkaraNazAstre ca prAyaH | zaktisvabhAva eva zabdazaktipadena grAhya iti vivecayiSyate 55 parisaMkhyaiva niyamapadena vyavahriyate / parisaMkhyAyAM ca doSatrayaM | tatraiva // 11 // mImAMsakairuktam-prAptabAdhaH, anyanivRttiH, parArthaparikalpanA ca / tathA ca "pratyabhyateH kSipaH" [ 3.3.102.7 ityatra pari *anantarasyaiva vidhiniSedho vA // 11 // 20 saMkhyArUpaniyamaH samAzrIyeta tarhi anupasargapUrvakAt prAptasya parasmai ta0-"nAmadhye" [2.1.92.7 ityAdisUtre niSedha padasya bAdhaH, anyopasargapUrvakAnnivRttiH, azrutasyaivakArArthasya uktaH, kintu niSedhyakharUpaM noktam, tatra kiM pUrvoktAnAM sarveSAM [parArthasya ] lAkSaNikasya kalpanA ceti doSatrayaM syAditi tada vidhInAmayaM niSedha uta yasya kasyacidekasya, sarveSAM niSedho-60 pekSayA vidhireva jyAyAn / niyame'pyanyanivRttirUpasyAzrutArthasya 'niSTaH, yasya kasyaciditi pakSe ca kasyeti na nirNItam ; evaM kalpanaM bhavatyeveti tatrApi gauravameveti vidhireva sarvathA jyAyA vidherapi yatra na viziSya vijJAnaM tatrAnizcaya iti tanizcayAyAya 25 niti tattvam / prakRte ca "pratyabhyateH kSipaH" [ 3. 3.102.] nyAya upAdIyate; yatra ca vidherapavAdarUpasya bAdhyazAstradvayamadhye ityatra niyamasvIkAre tadupasargavarjitasya kSipeH prayogAbhAva eva / pAThaH, te ca zAstre vyavahite avyavahite ca 'tatra madhye'pavAdA: prasajyeta / kuta iti cecchRNu-etadupasargapUrvakAdeva parasmaipadamiti pUrvAn vidhIna bAdhante nottarAn* iti nyAyasyAsya ca viSaya-65 niyame satyanyopasargapUrvakAdanupasargAca parasmaipadaM na syAt, tAyo satyAmayaM nyAya evaM balIyAniti "aSTAbhya auzU" vidhAyakasUtrAbhAvAccAtmanepadaM na syAditi nirupasadinyopasarga [pA0 sU0 7. 1. 21.] iti sUtre kaiyaTa Aha / tathAhi30 pUrvakAcAkhyAtaprayogo naiva syAdityato'pyatra vidhireva jyAyAn / 'aSTaputraH, aSTabhAyaH' ityAdI sAmAsikavibhaktiluci prAptAiti // 10 // yAm 'auM' Adezasya luko'vAdatayA 'au' AdezaH kathaM vAra NIya ityasya vicArAvasare mahAbhASye *anantarasya vidhirvA 70 *anantarasyaiva vidhiniSedho vA* // 11 // bhavati pratiSedho vA* iti nyAyenAnantarAM "DatiSNaH saMkhyAyA si0-pratyAsattinyAyamUlo'yaM nyAyaH, nivedhazAstrasya | lu" [1.4.54.] iti sUtravihitAmeva lupam 'au' Adezo niSedhyAkAGkSatayA sAmIpyAt pUrvamupasthitasthAnantarasya vidhe- bAdhiSyate, na tu sAmAsikaluca miti bhASye nirNItam / tatra 35 niSedhena cAritArthe sati taminasya vyavahitasya niSedhe *madhye'vavAdAH pUrvAn vidhIn bAdhante* iti nyAyaprasaktirAyAtA, sAmarthyAbhAva evAtra mulamiti bhAvaH / evaM vidhipo'pi | yataH pANinIye tanne dvitIyAdhyAye sAmAsiko laga vihitaH.75 samIpasthasya vidhereva kenApi niSiddhasya pratividhAnam, saptamAdhyAye ca vibhaktilup , sA ca au' AdezasyAnantaraM pAThitA, nityavihitasya vA vikalpena vidhAnaM yuktaM, na tu vyavahitasya, | tatra dvayoAyayoH prAptI kena pravartitavya mityasya vicArevilambopasthitikavAd, iti vidherapyanantarasyaiva saMbhava iti | "naiSa doSaH, yatra dvAvapi vyavahitau pUrvottarau tatra pUrvAnubhavAhita.
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [tRtIyollAse nyAyau 11-12] Amrani smRtyupArUDhasya pUrvasya bAdho yuktaH, iha tvanekAdhyAyavyavahito | samAnAnAmiti pade bahuvacanasya vyAtyarthatvena tasyaivAne'nu-40 gIyAdhyAyavihito luG mahatA yatnena smaraNIyo'nantarastvanu- ! vartanAt samAnAnAM yad yat kArya prApta tat sarva syAdityarthabhavanIya iti sa eva bAdhyate / athavA satyAmasatyAM copalabdhau lAbhAt "R-luti hasvo vA" [1.2.2.] iti sUtramatra pratyAsattyA'nantarasyaiva bAdhena bhAvyam / etacca lukaH samakakSa- pravartate, anyathA "RstayoH" [1. 2.5.] ityasyaiva 5 tvamabhyupagamyoktam / bhinnakakSau vetau luko, ekasya sarvatra pravRttiH syAt paratvAditi bahuvacanasya phalamuktam , tasyAyaprApyA'parasya vancitmAhatyA" iti, svamate tu yadyapyatra viSaye | mAzayaH-yadyapi hasvasya svata evaM vartamAnatvena hasvavidhAne na 45 dvayonyAyayoH prApti sti, yato vibhaktilup sAmAsikaluk | sAkSAt phalaM tathApi kAryAntarabAdhanAya tad vidhIyate, tacca ca dve api uttarapaThite eva, tathApi dvitIyayA yuktyA [ samaka- | prakRtanyAyenaiva siddhamiti kiM tadartha vyAzyarthakabahuvacanA kSatva-viSamakakSatvarUpayA] prakRte nirvAha iti bodhyam / athavAzrayaNena, hasvasya ca vaikalpikatvena pakSe "RstayoH"[1.2.5.] 10 lakSyAnurodhAdapi vyavastheti nAgezena pakSAntaramuktam / tathA ca / ityasyAvakAzalAbhasaMbhavAt , sati cAsya nyAyasyAnityatve kvacit svaritatvapratijJAnAt kvacit sAmarthyena cAyaM nyAyo'pi | hRsvasya hasvo na syAditi bahuvacanasAmarthyAd bhavati, tathA ca 50 bAdhyata iti nAgezena paribhASenduzekhare vivecitam // 11 // tena bahuvacanena prakRtanyAyAnityatvaM vijJAyate / etacca prAcA manurodhena, asmAbhistu "spardhe [7. 4. 119.] iti parjanyavallakSaNapravRttiH // 12 // / * // 2 // paribhASAbAdhanArtha bahuvacanamiti varNita nyAsAnusandhAne, tazca si0--lakSaNAnAM-sUtrANAM, pravRttiH svalakSye pravartanaM, / tata evAvalokanIyamiti // 12 // 15 parjanyavat-meghavad bhavati, yathA parjanyo varSAsamaye kutra / ..... *parjanyavallakSaNapravRttiH* // 12 // 55 jalamapekSyate kutra netyavicAyaiva jale vA sthale vA Une vA ta-parjanyo yathA'sambhavatsvakRtavizeSe jalapUrNe'pi pravapUNe vA sarvatra varSati tathaiva lakSaNamapi mama pravRtyA'tra kimapi / tate tathA zAstramadhyasambhavatsvakRtavizeSe'pi pravartata iti vailakSaNyaM rUpabhedAdi syAnavetyavicAryaiva pravartata iti bhAvaH / jhaNya rUpabhadAAda syAlavatyAvacAyava pravattata iAta bhaavH| nyAyArthaH / atra ca zAstrasya skhIyoddezyatAvacchedakAvacchedena svodezyavyApakena hi lakSaNena bhavitavyamiti savizeSaNe pravRttireva mUlamiti vRttau pratipAditameva / na ca *nahi prayojanamanu20 svodezye sati phalamanapekSyaiva pravartate vyApakatvalAbhAyetya- | vizya kasyacit pravRttiH iti nyAyena pravRttiH prayojanavyApya- 60 vyAptidoSAbhAva eva tasya tathA pravRttI mUlam / tathA ca / veti prayojanaM vinA kathaM zAstrapravRttiranumodyata iti vAcyam, gopAyati, pApacyate, cikIrSati, putrIyatItyAdAvAyAdi- paramparayA prayojanasya sarvatra dRzyamAnatvAt , sAkSAt taskRtaM. pratyayAnAmadantatvena tadantadhAtUnAmadantatvAt zava AkAGkSAyA rUpabhedarUpaprayojanAbhAve satyapi pravRttiriti hi prakRtanyAyasvAra. abhAve'pi "kartaryanandrayaH zava" [3. 4. 71.] iti zava syam / "iko jhala"[pA. sU0 1.2. 9.] iti sUtre mahA25.sidhyati / evaM dadhi atretyanna isvasyApi "hasvo'pade vA" | bhASye'pi cAyaM nyAya uktaH kenacid bhedena, tathAhi - 65 [1. 2. 22.] iti punaha svaH, yadyapi hrasvavidhAnasyAtra "dIrghANAmapi dIrdhavacana etat prayojanaM-guNo mA bhUditi / kRtakAri khalvapi zAstraM parjanyavat , tadyathA-parjanyo yAvadUnaM pUrNa phalAntaramapyastyeva, yato hasva vidhisAmarthyAdevAtra yatvAdisandhikArya na bhavati; tathApi tana tasya sAkSAt phalamapi tu | ca sarva varSati" iti / tathA ca dIrghasyApi dIrghavacane tatkRtarUpe / vizeSAbhAve'pi sUtrAntarapravRttivighAtarUpa prayojanAntaramasyeveti paramparayeti prakRtanyAyaviSayatvaM bhavitumarhatyeva / parjanyavadi niSprayojanatvAbhAvo'pyevaMrUpeNa anthena dRDhIkRtaH / kRtakAritva-70 30 tyupamayA ca tAtkAstikaphalAbhAva eva sAdRzyamupAdIyate, rUpameva ca tatra sAkSAtprayojanazUnyatvamiti / ata eva 'UkhatuH' yathA Une pUrNe ca samAnarUpeNa varSataH parjanasya varSAyAH pUrNe | ityAdau dvitve sati pUrvameva "hasvaH"14.1.39.1 iti haskhe tAtkAlika phala nAsti kintu sthAyiphalaM tu tatrApi bhavatyeva, tato dIrghaH sidhyati, anyathA pUrva havapravRttaH prayojanAbhAvena dIrgha tato nirgatena payasA dhAnyAdisiJcanarUpam / lakSyAnurodhAcAsya sati tato haskhe rUpaM na sidhyet / yadi cAya nyAyo na syAt kvacidapravRttirapi bhavati, ata eva "samAnAnAM tena dIrghaH" tadA pUrva hasvasya havakaraNe phalAbhAvenaiva havApravRttiriti 75 35[1.2.1.] iti sUtre samAnAnAmiti bahuvacanasyAtana vAt prAkRtamU* iti nyAyasyApi nAvasaraH, svIkRte ca sUtrasamAnavyAyartha prayogaH / taduktaM tatraiva sUtre bRhadvRttI- nyAye dIrghahaskhayoryagapata prAdhyA vAta prAkRtama iti nyAya"bahuvacanaM vyAptyartham , tenottarasUtreNa la-Rto'pi R-lati | sahakAreNa pUrva hrasvo tato dIrgha *lakSye lakSaNaM sakRdeva pravarttate* hasvo bhavati-kuRSabhaH, hohalakAraH, anyathA 'RstayoH" iti nyAyena punarhasvatvaM na bhavatIti rUpasiddhirbhavati. vivecitaM [1. 2. 5.] iti paratvAd Rreva syAt" iti / ayamAzayaH- | caitadanyatra vistareNeti // 12 // 80
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyollAse nyAyaH 13 ].. nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 221 AruaranaanawrahnemurarierrawinAmasmaipurrn . *na kevalA prakRtiH prayoktavyA* // 13 // na kevalA prakRtiH prayoktavyA* // 13 // si0-prakRtiddhidhA-nAmarUpA dhAturUpAca, sA kevalA- ta0-pratyayavidhAbuddezyatvenAzrIyamANaH zabdaH prakRtiH, sA pratyayarahitA na pryoktcyaa| nAmArthamAtravivakSAyAM kevalasya sa ca vyAkaraNazAstre dvidhaiva dRzyate-nAmarUpA dhAturUpA ca, nAmnaH, dhAtvarthamAnavivakSAyAM ca kevalasya dhAtorapi ca prayoge / dvidhA'pi sA pratyayasahitava prayoktavyA, na tadrahitA / pratyayA 45 5 prApta niyamo'nena nyAyena kriyate-na kebalA prakRtiH'prayo-| hi kamapi viziSTamartha pratyAyayanta eva pratyayatvaM bhajante; tathA ca . ktavyA, kintu yathAyoga pratyayasahitaiveti / evaM ca kevalaM yatra prakRtyarthamAtra vivakSA tatrAnyArthapratyAyanarUpaprayojanAbhAvAt nAmArthavivakSAyAmapi sAdhutvArthikA prathamA prayujyate, kevala tatra pratyayo na syAt , iti prakRtanyAyena sAdhutvasampAdikAyAH dhAtvarthavivakSAyAmapi dhajAdayo dhAtvarthAbhidhAyakA bhAvArthe padatvasampAdikAyA vA vibhaktaravazyaM prayogaH sAdhyate, ityetadRttI tyAdayo vA prayujyante / kecit svAhaH-"dhAtoH pratyayAntatve | pratipAditam / tatra prAcInAnAM vyAkhyAnamapi cintitam 150 10vivAdAbhAvena kevalatvazaGkAyA abhAvAnnAnnastu vakSyamANa paraizca vaiyAkaraNairasya nyAyasya siddhipikena kriyate / tacca rItyA pratyayotpAde vivAdasya satvena kevalatvAzaGkAsadAvA jJApakaM pANinIyamate-"parazca" [3. 1. 2. ] iti sUtrameva, nAmarUpaiva prakRtirihAdhikriyate" iti / tatra kevaladhAtvartha tathAhi-mahAbhASye tatra sUtre bahu vicAritam-kimarthamidaM sUtravivakSAyAM dhAtorapi prayogaH to neti rUpeNa saMbhavato! miti, akriyamANe'pi hi sUtre pratyayavidhiSu paJcamIzravaNAt vivAdasya sattvena dhAtoH pratyayAntatve vivAdAbhAveneti na "paJcamyA nirdiSTe parasya" | 7.4. 104.7 iti paribhASayA 55 16 kiJcidetat / yazca 'RTaM karoti bhISmamudAra darzanIyam' ityatra pratyayaH para eva bhaviSyati / yadyapi tatra SaSThI nirdizyata iti parasya kaTasyaiva karmatvena tata eva dvitIyA syAt', bhISmAdibhyo na sthAne bhavatItyarthaH saMbhavati tathApi prakRteH parasya pratyayasya .. sthAditi prakRtanyAyena tebhyo'pi dvitIyotpAdyate sAmAnAdhi sAdhutvamityevaM tatra sAdhutvasyaiva pratyayaviSayasya vidhAnaM svIkariSyate, karaNyena vizeSaNasiddhaye iti prakratanyAyodAharaNamata / ityevamAdibhirUpAyaiH "parazca" [pA0 sU. 3. 1. 2. 1 iti tadapi na rocayAmahe-sAmAnAdhikaraNyArthamiti dvitIyotpanI sUtrasya vaiyathyamupapAdya-"prayoganiyamArtha tarhi paragrahaNaM kartavyam / 60 20 heturbhavitumarhati, na tu vibhattyutpattI, vibhaktyutpattau ca athetasmin prayoganiyamArthe kimayaM pratyayaniyamaH-'prakRtipara eva prakRtanyAyo hetuH| tathA ca prathamAvibhaktyutpatyApi prakRta pratyayaH prayoktavyaH, aprakRtiparo na' iti, Ahovit nyAyodAharaNasvasiddhau dvitIyotpatticarcA prktaanpyoginii|| prakRtiniyamaH-'pratyayaparaiva prakRtiH prayoktavyA, apratyayaparA na' yaJcezvarasuhRdAM nirdhanatve'pIzvaradhanenaiva dhanavattvamityAdidRSTA iti / kazcAtra vizeSaH ? "tatra pratyayaniyame prakRtiniyamAmatapradarzanaM, tadapi dvitIyotpattikAraNameva, na prakatanyAyopa- bhAvaH" [vArtikam ], tatra pratyayaniyame sati prakRteniyamo na 65 25 kaari| yadapi ca prakRtanyAyena prathamaivAnetuM zakyata iti prApnoti, apratyayikAyAH prakRteH prayogaH prAmoti / +++ sayuktikaM pratipAdya nyAyArthasyAnyathA vyAkhyAnam-kriyArahitA / astu tarhi prakRtiniyamaH, "prakRtiniyame pratyayAniyamaH', prakRtirna prayojyeti; tadapi vyAkaraNazAstrAdhikArabahirbhUtam , vArtikam / prakRtiniyame sati pratyayaniyamo na prApnoti+++ padasaMskAramAtrAdhikAratvAdU vyAkaraNasya, na kevalA prakRti- | "siddha tUbhayaniyamAt" [vArtikam ], siddhametat , katham ? rityasya 'pratyayarahitA' ityarthasyaiva yogyatvAt saMyogavad vipra- | ubhayaniyamAt, ubhayaniyamo'yaM-'prakRtipara eva pratyayaH,70 30 yogasyApi sambhAvitasahacAravataiva yojanIyatvAt / pratyayApekSa pratyayaparaiva ca prakRtiH' iti / kiM vaktavyametat ? nahi, hi prakRtitvaM, kaivalyaM ca prakRteH pratyayarAhityameva na,kriyArAhitya, kathamanucyamAnaM gasyate? paragrahaNasAmarthyAdantareNApi para.. kriyArAhitye vAkyasvaM na syAditi kathayituM zakyate, na par3hatvaM na syAditi, tatazca "yathA kaTastha karotinA sambandhastathA | grahaNaM syAdevAyaM paraH / para eva syAdityevamartha paragrahaNam" bhISmAdInAmapi, yathaiva hyayaM kaTaM karoti tathA tadgatAna bhISmA iti / tathA paragrahaNakRto niyamo dvividhaH sampadyate 'nitya paraH 35 diguNAnapi, tatra yad yat karotinA vyAmiTaM tat sarva pratyayo yathA syAt mA kadAcit paro na prayoji' ityarthenaiva 75 dravyaM guNazca karmeti sarveSAM pRthakarmatve sarvebhyo dvitIyA, dvividho niyamaH-'na kevalA prakRtiH prayoktavyA, nApi kevalapazcAt tvekavAkyatayA vizeSaNavizeSyabhAva iti vizeSaNAnAM / pratyayaH' iti / tathA ca nAmArthamAtravivakSAyAmapi prathamA vizeSyasamAnavibhaktyupapAdanArtho'yaM nyAyaH" ityuktaM, tadapi bhavati, dhAtvarthamAtravivakSAyAmapi prathamapuruSaikavacanaM bhavatIti / na prakratanyAyArthAnarodhIti vivecitamanyatra, prakasanyAyena | kaTaM kuru bhISmamudAraM darzanIyamiti ca "anabhihite" [ pA. 40 kevalaprakRteH pratyayarahitAyAH prayogamAtrasyaiva niyamyatvena sU0 2.3.1.] iti sUtre mahAbhASye karmaNa uktatvAd dvitIyA 80 vibhaktivizeSaniyamane vyApArAbhAvAditi dhyeyam // 13 // ni prApnotIti vicAreNotthApitaM; sarveSAM karmatvena sAmAnAdhi
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [tRtIyollAse nyAyau 13-14 ] karaNyAnurodhena vA samAhitamiti tatra prakRtanyAyaviSayAbhAva | bhimAnAmapi bhedavivakSAyA misAnAmapyabhedavivakSAyAzcAnu-40 eveti tatraiva vistareNa pratipAditam / prAcInaizcaitadudAharaNatva-jJAnAt , kathamanyathA pIyamAnaM madhu madayatItyatraikasyaiva karmatvaM kalpanaM kimAzayeneti na pratIyate, "karmaNi" [2. 2. 40.] katRtvaM cetyAdhupapadyate, tato yathA madhuno'bhede'pi bhedavivakSA iti sUtre bRhattau-'kaTaM karoti bhISmamudAram' iti varNanaprasaGke- | tathA'tra bhede'pyabhedavivakSA, tatazca Nic-chiyantayoryuSmada5s *na kevalA.* iti nyAya upAttastAvatA'sya nyAyasyaitadu-! smadoH kevalAbhyAM tAbhyAM sahAmedavivakSayA sarvAdisvAd H dAharaNatvaM na khIkartavyam, tatrAnyodAharaNasiddhayarthamavazya-smitAdeze-svasmin masminnityapi syAt, iti tairuktam / sa 45 khIkaraNIyenAnena nyAyenAtra prathamA syAt , kintu tathA sati | cAyamarthaH "morvA" [2. 1. 9.] iti sUtre bRhadvattAvapi sAmAnAdhikaraNyamatra na setsyatIti sAmAnAdhikaraNyArtha dvitIyA- pakSAntaratvenokta:-"yuvAM yuSmAn AvAmasmAn vAcaSTe 'tra yogyeti tAtparyAt / tathA 'apadaM na prayujIta' iti / ityarthe Nici vipi tallaki ca-'yuSm bhasm' iti mAntatvam, 10 siddhayarthameva prakRtanyAyopAdAnaM, taniSedhAnugato vA'yaM nyAya tayoH TADyosi nityatvAt tvamAdikAryebhyaH prathamameya iti vivecanIyaM sudhIbhiriti // 13 // pUrveNa makArasya matve-yuSmA, asyA, yuSyi, masyi, yuSyoH, 50 asyoH| atha zabdAntaraprAptyA ya tvamapyanityamityAzrIyate *kivartha prakRtirevAha* // 14 // tadA paratvAt pUrva tvamAyAdeze akArasya yatve-rakhyA, myA, si0-prakRtipratyayau sahabhUyArtha kathayataH, yatrobhAvapi | liya, myi, yubyoH, vyoH / atha *sakRdte spardhe yad bAdhitaM zrUyamANau tatreyaM vyavasthA; yatra ca kevalaM prakRtiH zrUyate tatra tad bAdhitameva * ityAzrIyate tadA yatvAbhAve-tvena, mena, 16 prakRtireva pratyayasyApyartha kathayati, yatra kevalaM pratyayaH zrUyate | yuvayoH, AvayoH, tve, me; annAsarvAdisambandhitvAd : 55 tatra prakRtyA mizraM svArtha pratyaya evAha, yaH ziSyate sa lupysminaadeshonbhvti| atha *kvivartha prakRtirevAha* iti sarvAdimAnArthAbhidhAyIti nyAyAt / yathA-kippratyayaH kvApi na | sambandhitvaM tadA bhavatyeva sminaadeshH|" iti / anedaM zrUyate, tatra prakRtireva tatpratyayArthamapi kathayati, yathA-'chid vaktavyam-atra prathamakalpa evAcAryasya svAbhimataH, tatra bhidU' ityAdau / asyApatyam 'haH' ityAdau prakRtyarthasahita- yadyarthakazabdAbhAvAt , itareSu tu pakSeSu yadyarthakAthazabda20 mapatyArtha kevalapratyaya eva kathayati / ayaM ca nyAyaH kie- prayogeNAnabhimatatvaM sUcitam, antimapaTe ca nitarAmasamma-60 pratyayasthalAtha vyavahiyate / prAcInazcAyaM nyAyo'nyathA tatvamucitam , yata mAcakSANArthaNyantAt vipi niSpa vyAkhyAtaH, 'Nic-kkiyantayoryuSmadasmadoH zabdabhedAdartha- 'yuSm asm' iti rUpaM gauNatvAnna sarvAdi bhavitumarhati, bhedAcAprAptasya sarvAditvasya prApaNo'rtho'yaM nyAya iti teSAM | saMjJopasarjanIbhUtAnAM sarvAditvasyAniSTatvAt / kiJca "sarvAdeH saaraaNshH| tathAhi-tvAM mAM vA bhAcakSANe ityathai NijantAt / / ssai-smAtI" . 4.7.] iti sUtre bRhadvRttA-"dviyuSmadUvipi 'yuSm asm' iti mAntAd Gau "TAyosi yaH" [2. | bhavatvasmadA smAyAdayo na sambhavantIti sarvavibhaktyAdayaH 65 1.7.] iti prAptaM yatvaM bAdhitvA paratvAt tva-mAdeze pazcAca prayojanam" ityuktatayA 'tvasmin' ityAdiprayogANAmaniSTatvasya tadakArasya yatvaprAptAvapi sakRd gate0* iti nyAyenApravRttau ! satarAM vijJAnAt / atra ca AcakSANaNyantasthale AcaSTareva Nica-kvibantayoyuSmadasmadoH sarvAditvAbhAvAt sinAdezA- | prAdhAnyamiti yuSmadasmadorgauNatvaM spaSTameveti, na svamate bhAve 'tve meM' iti syAt , iSTaM tu 'svasmin masmin' iti, nyAyasyedamasAdhAraNaM phalamiti vivRtaM vivaraNe // 14 // 30 tadartha cAyaM nyAya upAdIyate / asya cArthaH-kibantayoyuSma- / damadoryo'rthastamartha kvibrahitA yuSmadasmadrUpA prakRtirevAha, *vibartha prakRtirevAha* // 14 // 70 nahi prakRti vinA viva bhavatIti / etenAya bhAvaH-aguDita ta0--asya nyAyasya svamatA prAcInamatA ca vyAkhyA iva [asannava iva] guDito'pi [sabaddho'pi] gajo gaja vRttau pradarzitA / na ca svamatavyAkhyAyAM 'tva-mau pratyayottarapade evocyate, nahi gajaM vinA guDanA bhavati, tathA kevalAviva caikasmin" [2. 1. 11.] iti sUtre bRhadvRttau AcakSANa35 Nica-kvibantAvapi yuSmadasmacchandau tAveveSyete, na tvaparaM | NyantAbhyAM yuSmadasmacyA vipi tatra sarvAditvalAbhArtha prakRta kiJcit , evaM ca kevalayostayoH sarvAditvamastIti kRtvA nyAyopayogaH kRtaH kathaM saMghaTeteti vAcyam , tasya paramatAnusAri-75 Niya-kisantayorapi sarvAditvaM vivkssyte| na cAtra zabdabheda-vasya vRttau pratipAditatvAt / pare tu prakRtanyAyenAntarbhUtakvibarthasya syArthabhedasya ca sAkSAdeva lakSyamANatvAdayuktaiveyaM vivakSeti sarvAdigaNamadhyagatatvamicchanti, tacca nAsya nyAyasya viSayaH vAcyam , "siddhiH syAdvAdAt" [ 1. 1. 2.] iti sUtreNA- zabdenAlAbhAt, prakRtanyAyagatazabdena hi yatra vacana nAnno
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ [tRtIyollAse nyAyau 14-16] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / mirmirmirrormirmiraimaaamanwwwom dhAtorvA vipa vidhIyate tatra kipo'zrayamANatvena kathaM tadartha-svIkaraNIyam , na zAstreNa tatra kimapi kartuM zakyate, yathApratItiriti zaGkAyA nivRttimAtra kriyate, na tu tatra kvibartha- ! kathaJcidanvAkhyAnaM zAstreNa kriyate / tatra liGgavaicitryaM yathA-40 vivakSAyAmapi svAbhAvikArthaprayukta kAryam , kkipo'zrUyamANatve'pi taTAdiSu zabdeSu triliGgatvamityAdi / anyacca prazastaM pacatI rUpAdibhedasya spaSTamupalabhyamAnatvena saMjJopasarjanIbhUtasya ca tyarthe "tyAdezva prazaste rUpap" [7.3.10.] iti svArthike 5 sarvAditvavyudAsena vivantasya AcakSANArthe vartamAnasya sarvAdi- rUpapi-pacatirUpamityAdau "padaM vAkyamavyayaM cetyasaMkhyaM ca." svasiddhayasaMbhavAt / pradarzitaM hi mahatA granthena saMjJAbhUtAnAmupa- '[liGgA0 a0 zlo0-1] iti liGgAnuzAsanAdaliGgasyApi sarjanAnAM ca sarvAdInAM sarvAdisvamUlakAryAnaucityamAcAryeNa : tyAdyantapadasya pratyayavizeSayogena klIyaliGgatvam / tathA kutsitA 45 svayameva "sarvAdeH smai-smAto" [2.1.11.] iti sUtre svA-jJAtiH, ityarthe kapratyaye Ami "sva-jJA-'ja-bhasvA'dhAtu mahAnyAse / tathA cAtra 'yuSm asm' zabdayoH kibantayoH tya-ya-kAt" [2.4.104.] ityApa itve--svikA, atra jJAtI 10 prakRtitvalAbhe'pi tatprayuktAnyanyAni kAryANi bhavantu nAma, | "kAmala-kuddAlA-'vayava-svAH" [li. pu. zlo. 14-1] soditvaprayuktaM kArya tu nocitamiti tvasmin yasmimiti | iti liGgAnuzAsanAt puMliGgasyApi svazabdasya kutsitArthaprakRtanyAyodAharaNatvena na pradarzayituM zakyata iti | vivakSaNAd vAkyAvasthAyAM kapratyayAntatve ca strIliGgatvam / 50 vibhAvayAmaH // 14 / / tathA hasvA kuTItyarthe "kuTI-zuNDAda rA" [7. 3. 48.] iti svArthike re-'kuTIraH' iti puMliGgatvam , 'kuTIram' iti dvandvAt paraH pratyekamabhisamba klIbatvaM ca kvacit , kuTIzabdasya "lAlaso rabhaso vartidhyate // 15 // vitasti-kuvyasyuTiH" [li. puM0 strI0 zlo03-2] iti si.-saha vivakSAyAM dvandvavidhAnAd dvandvagatAnAM / vacanAt puMstrIliGgasyApi pratyayAntarayogena puMktIvaliGgatvam 155 padAnAM sarveSAmeva samarthanAnyena sahaiva sambandha ucitaH, tathA hastraM vana-vanikA, atra vanazabdasya nAntatvAt "na-latathApi prakRtanyAyena tasya pratyeka sambandhaH pratipAdyate / atra stu-tatta-saMyukta." [li. na. 1-1] iti pAThAt klIya 'dvandvAt paraH' isyupalakSaNaM pUrvasyApi, tathA ca dvandvAt liGgasyApi svArthe kapi strItvam / tathA ca kecicchabdAH 20 pUrvamapi zrUyamANaH zabdaH pratyeka sambadhyata eva / tatra! padAntarApekSayA kecicca svata eva tattaliGgAni kathayanti / parasyodAharaNaM-"eka-dvi-trimAtrA hasva-dIrgha-lutAH" ..] tatra padAntarApekSayA yathA-ayaM gauH, iyaM gauriti, atra 60 5.] iti, atra mAnAzabdasya pratyekamabhisambandhaH / gozabdasyobhayaliGgasve'pi 'ayamiyam iti padAntarApekSA pUrvodAharaNaM yathA-"derajago'prAcyabhAdeH" [6.1.123.1 vinA tattalliGgasya pratItirna bhavati / padAntarAnapekSAstu tribhiH iti, atra dvandvAt pUrva zrUyamANasya nanaH prAsyabhargAbhyA- prakAlikAni kathayanti-nAmamAtreNa Adezena pratyayena ca, 25 mubhAbhyAM pratyeka sambandhaH / atra ca nyAye zabdazaktisvabhAva nAmamAtreNa-svarUpata eva, yathA-pitA mAteti, anna na evaM mUlamiti paranyAyamUlako'yamiti // 15 // kasyacidanyasyApekSA'pi tu svarUpata eva liGgapratItiH; 65 ... | Adezena yathA 'tisaH' iti, atra strItvaM cinAunupapadyamAnena *dvandvAt paraH pratyekamabhisambadhyate* // 15 // I tisAdezena strIsvaM pratIyate, pratyayena yathA-rAjJIti, anna ta0-anyaivaiyAkaraNaH *dvandvAnte dvandvAdI vA zrUyamANaM strItvanimitta kena DIpratyayena strItvaM pratIyate / saMkhyAvaicitryaM padaM pratyekamabhisambadhyate* iti vyutpattirajIkriyate, tadekadeza yathA-'dArA, sumanasaH, apsarasaH' ityAdI vasvekatve'pi 30 eva ceha nyAyatvenollikhitaH, yuktaM tu pUrvoccAritasyApi padasya bahuvacanamityAdi / sa cAyamartho na kAraNanirdezapuraHsaraM 70 pratyekena sambandhabhavanam / dRzyate ca tathA prayoga iti vyAka vyAkhyAtuM zakyata iti zabdazaktivaicitryamUlaka evAvaraNAntaravat svamate'pi pUrvasyApi pratyekamabhisambandho nyAyya sIyate // 16 // iti tathA pradarzito vRttAviti // 15 // __ *vicitrAH zabdazaktayA* // 16 // *vicitrAH shbdshktyH|| 16 // | ta0-atra zabdazaktipadena zabdAnAM prAtikhikaH svabhAva 35 si0-zabdAnA zaktayaH-abhidhAnasAmAni, vici- eva gRhyate, yena zabdasvAbhAvyenaikameva vastu bhinnaiH zandairucyamAnaM 75 -parasparavilakSaNAni bhavanti, na tAsAM vinigamakaM | bhinnAni liGgAni vacanAni ca vidhtte| yathA-'sarva vastu. sarvaH kiJcidastIti bhAvaH / atra ca tattadvaicitryadarzanameva mUlam, | padArthaH, sarvA vyaktiH' ityevaMrUpeNa vastu-padArtha-vyaktizabdaiH tena yatra liGga-saMkhyAdau vaicitryaM dRzyate tatra tat tathaiveti | pratipAdyamAne sarvasmin liGgatrayamapi prayujyate / yathA vA-dAra.
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ tRtIyolAse nyAyau 16 - 17] evam- 'avatsIyo godhukU' ityAdau vatsebhyo na hita ityartha- 40 vivakSAyAM no hitena saha sambandhe satyapyarthapratyayasya jAyamAnatvAd vatsazabdena saha samAso'sAmathryaipi / taditthamiha "samarthaH padavidhiH" [ 7. 1122. ] iti paribhASAbAdhaH spaSTaH / vacananirdezAt prApsApravarttanaM yathA - " nahAhorghatau" [ 2.1.85 ] ityAdau dhAtunirdeze prAptA api i-ki- ritavo 45 samUhaH, akSatam, viMzatiH' ityAdayaH zabdA bahusvasaMkhyA | viziSTamarthamabhidadhAnA apyekatvenaivopasthApayantItyAdayo vizeSAH / na bhavanti / iSTArthapratyayAbhAve prAptApravRttiryathA - 'sarvasya bhadraM zabdazaktisvabhAvamAtra samarthanIyAH / vicAritaM caitadviSaye bhUyAt' ityatra prApto'pi SaSThIsamAsa iSTArthapratyayAbhAvazaGkayA " striyAm" [ 4. 1. 3 ] iti pANinIyasUtre'nyatra ca tatta na bhavati / tathAhi sarvabhadraM bhUyAditi kathane kasyetyAkAGkSA 10 tsthaleSu mahAbhASyAdau / vistarabhiyeha na vizadayya pradarzitamiti / sthAsyateveti nirAkAGkSapratipattaye samAso na pravarttate / iSTArthaevaM kvacit kazcidarthaH zabdaprayogamantareNa na pratIyate kacicca pratyAyanamUlakatvAd 'abhidhAnalakSaNAH kRttaddhitasamAsAH ' 50 I I vinApi zabdaprayoga pratIyate, yathA-hastenAtikrAmatItyarthe | ityAdi prAyo vAdaH, abhidhAnam - iSTArthapratyAyanaM tadeva '"Nij bahulaM nAmnaH0" [ 3. 4. 4. ] iti Nici - 'atihasta- lakSaNaM-nimittaM yeSAM tathAbhUtA iti tadarthaH / evaM vacanAtyati' ityatrAtizabdaM vinA'tikramArtho na pratIyata iti sa / sUtroktavidhAnabalAt, kiM na bhavati - aprAptamapi vidhIyata 15 prayujyate, zvetAzvenAtikrAmatItyarthe ca " zvetAzvA 'zvatara-gAlo - ityAdirUpA'pi prakRtanyAyavyAkhyA dRzyate / tathA ca 'zreSThaH DitA - sshara kasyAzvatareta kaluk " [ 3. 4. 45. ] ityanenAzva | zreyAn ityAdAveSTheyasvoH parayoH prazasyazabdasya zrAdeza - 55 zabdaluki-zvetayatItyatra tvatteH prayogaM vinApi tadarthapratIternAtiH ! vidhAnasAmarthyAt tasya guNAGgatvAbhAve'pi "guNAGgAd veSTheyas" prayujyate / tathA khNam pratyayo yathA''bhIkSNye vidhIyate tathA [ 7.39 ] itISTheyas siddhau / guNAGgazabdena guNapravRttiNam pratyayo'pi, kintu gam-pratyayasthale dvitvamAbhIkSNyadyotanAya nimittaH zabdo'bhidhIyate, yathA padAdizabdaH paTutvAdiguNa20 dRzyate, yathA-bhojaM bhoje yAtIti, atra hi "khNam cAbhIkSNaye" | pravRttinimittakaH, prazasyazabdazca prazaMsApravRttinimittakaH, [ 5. 4. 48. ] iti Nam vidhIyate, NAmi tu dvitvaM vinApyA- prazaMsA ca stutikriyArUpA na guNarUpA, tatazcAyaM zabdaH 60 bhIkSNyaM pratIyate, yathA- 'gehAnupravezamAste ityatra atra hi / pAcakAdizabdavat kriyApravRttinimittaka eva na guNapravRtti'gehamanupravizyAnupravizyAste' ityarthe "viza-pata-pada-skando nimittaka ityaprAptAvapi tau pratyayau tayoH parataH zrAdezavidhAnavIpsA ''bhIkSNye" [. 5. 481 ] iti Nam bhavati / rUpavacanabalAdeva pravarttataH / tathA ca vacanabalAdiSTArthapratyAna25 evamAdiSu vaicitryasya kAraNaM zabdasvAbhAvyameveti // 16 // rUpAbhidhAnavAccAprAptamapi vidhIyate, prAptamapi nivartyata iti prakRtanyAyasya kacidaprAsaprApakatvaM kvacitprAptanivarttakatvaM 65 ! vacaneSu abhidhAneSu ca pratipAdanaM viSayaH / sa ca svabhAva siddha eveti nAtra jJApakAdyapekSeti // 17 // 224 kalatra-patnIzabdA ekamevArthaM kathayanto'pi tattaliGgabhAjo bhavanti, tathA ca na vastutantraM liGgamapi tu zabdatantrameva / evaM saMkhyAyA apyeSa eva kramaH kecicchabdA ekamarthamabhidadhAnA api bahutvabhAjo bhavanti, yathA-dAra - 'psaraH sumanaH zabdAH; kecanA5 nekArthAnabhidadhAnA apyekatvabhAjo bhavanti, yathA- 'vanam *kiM hi vacanAnna bhavati // 17 // 1 *kiM hi vacanAnna bhavati // 17 // si0 - vacanam - iSTArthapratyAyanAya tAdRzazabdaprayogaH, tadvalAt kiM zAstreNa sAkSAdavihitamapi kAryaM na bhavati ? api tu sarvaM bhavatyeva; iSTArthapratyaye sati ziSTaprayogamanusRtya 30 kecicchAstreNa sAkSAdavihitA api vidhayo bhavantyevetyarthaH / ta0 - ayaM nyAyo vacanasyAbhidhAnasya cAdbhutasAmarthyatulyanyAyAdiSTArthapratyaye'sati ca kecid vidhayaH zAstravihitA bodhakaH / ayamAzayaH - vyAkaraNazAstreNa na zabdA viracyante'pi 70 api kacinna pravarttanta ityapi labhyate / yathA "samarthaH pada- tvakhaNDAH zabdA laghIyasopAyenArthapratyAyanAya yathAzakti vidhiH" [ 7. 4. 122.] iti paribhASayA sarveSAM pada- prakRti-pratyayAdibhirupAyaiH sAmAnya- vizeSarUpaiH zAstrairanvAkhyAsambandhividhInAM samarthAzritatvaM pratipAditam ityasAmadhye yante / tatra yadi kazcidarthaH zAstrairapratipAdyamAno'pi [ avidhI35 sati samAsarUpaH padavidhirvidhAtuM na yuktaH, tathApi 'asUrya- yamAno'pi ] kacid dRzyeta kvacica zAstravihito'yarthaH mpazyA rAjadArAH' ityAdau sUryamapi na pazyantItyarthe natra pravartamAno na dRzyeta tatra na zaGkA kAryA, yadi tAdRzaH ziSTaprayoga: 76 darzanArthena sAmarthya sUryapadArthena saha sAmarthyAbhAve'pi ca syAt, yadi vA tAdRzena zabdeneSTo'rthaH paramparayA'bhidhIyamAno "asUyaprad dRzaH " [5. 1. 126.] iti sUtre'sUrya iti / dRzyeta / tasya cAnujJAnaM dvidhA jJeyam kvacidAcAryANAM tAdRzanirdezarUpavacanAt sUryazabdasya namA saha samAso bhavati / / prayogakaraNena kvaciceSTArthapratyAyanasAmarthyasattvAsattvadarzanena, eSa |
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ [tRtIyollAse nyAyau 17-18 ] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 225 rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr r rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrromart evArtho'nena nyAyena pratipAdyate / etAdRzAH [ yathApUrvo nyAyo- ' vAseSvakAlAt"3.2.25.] "varSa-kSara-varA-upa-saraH-zaroro'yametatparazca nyAyaH ] prAyo'nyavayAkaraNaiAyakoTau na pari- manaso je" [3.2.26.1 iti sUtrAbhyAmeSu zabdeSu pUrvaviSaye gaNitAH, tathApi bhavanti lakSyasiddhathupakArakA itti vyAkhyAtA evaM alugU vikalpena vidhIyate, yathA-'vilezayaH, vilazayaH' asmaabhiH| ' ityAdi, 'varSejaH, varSajaH' ityAdizca / evaM-"dyu-prAvRT-varSA5 evametadatiriktA api kecana nyAyAH kvacit kvacit pazyante, zarat-kAlAt" { 3. 2. 28.] eSu nityamalup vidhIyate, 45 yathA-1 *vicitrA sUtrANAM kRti2*mAtrAlAgha- yathA-"divijaH' ityAdi / "nen-siddha-sthe" [.. 2. 29.] vamapyutsavAya manyante vaiyAkaraNA* 3 te vai eSu lubabhAvo niSibhyate, tathA ca lubeva bhavati, yathA--'sthaNDividhayaH susaMgRhItA bhavanti yeSAM lakSaNaM prapaJcazva* | lazAyI' ityAdi / eSa ca sarvaH prapaJcaviSayaH "tatpuruSe kRti" ityAdayo nyAyAnusAriNo vaagvishessaaH| te ca sUtraracanArtha- : [3.2.24.1 iti lakSaNasUtreNaiva siddhaH, yatastatra "anyaja10 mevopayuktA na tu lakSyasiddhAviti lakSaNakacakSuSkAnAmanupAdiyA / nAntAt saptamyA bahulam" [3.2.18.] iti sUtrAd bahula-50 itIha na vyaakhyaataaH|| mityasyAnuvRttiH, saMbhAvyate, tadanuvRttyA ca tatra *vicitrA sUtrANAM kRti:* ityasyodAharaNaM yathA- "kvacit pravRttiH kvacidapravRttiH, kvacid vibhASAkacidanyadeva / "dhAtorivovarNasyeyuva0 [2. 1.50.] ityatrevarNovarNasya / vidhervidhAna bahudhA samIkSya caturvidhaM bAhulake vadanti // " sthAne yuvarNasyetyetadapi prayoktuM zakyate, ythaa-"yuvrnn-vR-dR0"| / ityAdivaicitryalAbhasadbhAvAt sUtracatuSTayAnuSThAnaM prapaJcArthameva / 15 [5.3.18.] ityatrevarNovarNayoH sthAne yuvarNazabdapAThaH, / 0, | evaM pArizeSyAdayo'pi nyAyAH sUtrasya nopayogina evetIha 55 bhavati ca tathA pAThe lAghavaM, kintu sUtrANAM kRtervaicitryayodhanA nopanyastAH, sa ca nyAyaH "nAmnaH prathamaikadvivahI" [2. 2. yaiva tathA paThitam // 1 // . 31.] ityAdisUtraracanAyAmupayuktaH, tannyAyabalAdeva hi karmAdi*mAtrAlAghavamapyutsavAya manyante bayAkaraNA* | zaktiSu dvitIyAvibhaktInAM vihitatvAt pArizeSyAdeva prathamAyA ityasyArthaH-mAtrayA'pi-sUkSmamapi, lAghavaM vaiyAkaraNA utsa. nAmArthamAtre vidhAnamiti sUtrArthaH pratIyate / evaM-*yathoddeza 20 vAya-harSAya manyanta iti / lAghavaM ca dvidhA-zabdataH prakri-nirdeza* ityAdayo'pi lakSyaikacakSuSkAyojanA eveti neha 60 yAtazca. tatra zabdato lAghavaM yathA-"Apo hito yai-yAsU-yAsa- | kvApi gRhItA iti // 17 // yAm" [1. 4. 17.] ityatra chicatuSkeNa [' si usa Di' m isetaiH ] saha yathAsaMkhyalAbhAya 'vyAm' ityetadantAt padAja- *nyAyAH sthavirayaSTiprAyA:* // 18 // samAnIya sautratvAt tallopo vihitaH / prakriyAlAghavaM yathA- si0- yathA sthavirairgamanAgamanakAleSu kAryavazAdeva 25 'bhIluka ityasya siddhayartha "bhiyoru-ruka-lukam" [5. 2.76.] ! yaSTayaH samavalambyante, nAnyathA, tathA nyAyA api ziSTaprayogaiti sUtre lukapratyayasya rukapratyayAt pRthag vidhAnam , anyathA | siddhyarthamevAzrIyante naanythaa| tathA ca ziSTaprayogaprAtikUlye 65 ruke kRte'pi "RphiDAdInAm0" [2. 3. 104.] iti sUne nyAyAnAzrayaNameva / ekasminneva lakSye kasyacit kAryasya RphiDAdigaNe pAThenaivAkRtigaNatvena bA latvaM syAdeveti kimartha 'sAdhanAya nyAyAzrayaNaM dRzyate, tadanyakArye ca kartavye pRthak pratyayavidhAnaM syAt , pazyati tvAcAryastathA sati prakri- ' tadanAzrayaNamapi dRzyate, taccAyuktamiti zaGkAvyudAsAyAyaM 30 yAgauravamiti pRthageva pratyayaM karoti, gaNakAryANAmAkRtigaNa-nyAya bhAzrIyate / anaca malaM tatra tatra tathA'cAryANAM tvena sAdhanaM hi prayogAnusaraNam , prayogAnusaraNe ca gauravaM vyAkhyAnameva, yathA-rAyamatikrAntAnAM kulAnAmityarthe 'atirai'-70 spaSTameveti tadapekSayA pratyayAntarakaraNe eva lAghavam / zabdasya Ami "klIbe" [2.1. 97.1 iti hasvatve sati ___ evaM te vai vidhaya:0* ityAderayamarthaH-zAstreSu dvidhA / tatprayukta nAmAdeze sati *ekadezavikRtamananyavat iti vacanAni dRzyante-kAnicit saMkSiptAni kAnicid vistRtAni, nyAyAt "A rAyo vyaJjane" [2. 1. 5.] ityAtvaM prAptaM, 35 tatra ye sUkSmamatayastAn prati lakSaNaM-saMkSepeNa vacanam , ye ca taca *sannipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasya* iti sthUladhiyastAn prati prapaJcaH, zAstrasya hi parAnugraha eva prayo-nyAyamAzrisya vAryate, yatastasmin kRte nAmAdezanimittasya 15 janam, tatra pratipattaNAmubhayaprakAratvadarzanAt , tatra lakSaNaM sanipAtasya vighAtaH syAt, kintu tatraiva "dI? nAmyatiyathA-"tatpuruSe kRti" [3 2. 20.] ityanena ayajanAt / sa-catasR." [.. 4. 47.] iti dIrdhe kartavye sa nyAyo parasyAH samprabhyAH kRdante uttarapade tatpuruSe luga niSidhyate | nAzrIyate, tatazca 'atirINAm' iti dIrghaH sidhyati / evaM 40 'stambaram' ityAdI, ayamevArtho'gre prapaJcitaH, yathA-"zaya-vAsi- ! "vattasyAm" [1.1.34.] ityatra battasyostaddhitayoH 29 nyAyasamu.
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [tRtIyollAse nyAyaH 18 ] wriwarmirmirmirrrrrrrrrrrrrrmwarmarwepiwwwwwmarimmmmmmmiiiwwwwwwwmarrrrrrrrrrrrrrrrrmanarramme __marnam mammmmmmmmw sAhacaryAdAmo'pi tasyaiva grahaNaM prAsaM, parantu sAhacaryanyAyA- | catas'varjanameva jJApakam , anyathA sannipAtanyAyenaiva tisRNA nAzrayaNAt parokSAsthAnajoDapyAm gRhyate, tatraiva SaSThIbahu-mityAdau dIrghavAraNasaMbhave tadvarjanaM vyarthameva syAt ; "vattasyAm" vacanasyAmo grahaNavAraNAya sa nyAya AzrIyate / tathA ca 1. 1. 34.] ityatra ca avibhaktitvena sAdRzya grahaNe sAhasthavirayaSTiprAyatvaM nyAyAnAM spaSTameveti // 18 // | caryanyAyAzrayaNenaiva parokSAsthAnajasyAmo prahaNa, SaSThIbahuvacanasyA-10 grahaNamiti sAdhitaM tatraiva sUtre bRhanyAse, upAyAntaraM ca tatra 1 iti nyAyasamuccayasya tRtIyollAse vAcakAvataMsena / pradarzitam , athavA Ameva ya Am iti vyAkhyAnam / SaSTIbahuzrIhemahaMsagaNimaNinA samuccitAnAmaSTAdazAnA vacanAm tu 'manasAm' ityAdI Am, 'matInAm' ityAdau nAmiti tasya na grahaNamiti / evaM rItyA prAyaH sarvatra nyAyAzrayaNAvacanavizeSANAM nyAyAkArANAM, tapogacchA nAzrayaNe bIja 'pradarzayituM zakyata eva / tathApi kvacidapravRtti- 45 dhipati-sUricakracakravarti-sarvataghrasvatantra mUlAnupalamme'pi lakSyAturodhAdapi nyAyApravRttiH kartuM zakyata zrImadvijayanemisUrIzvarapaTTAlaGkAreNa evetyarthameva nyAyo'yamupAtta ityavadheyamiti zam // 18 // 101 'vyAkaraNavAcaspati-zAstravizA ACOOBGOBagSosyo rada-kaviratna' iti padAlaGka " iti nyAyasamuccayasya sindhukalite tRtIyollAse vAcakAvatena vijayalAvaNyasUriNA taMsena zrIhemahaMsagaNimaNinA samucitAnAmaSTAdazAnA viracitA nyAyArthasindhu vacanavizeSANAM nyAyAkArANAM, tapogacchAdhipatinAmA vRttiH|| F IN sUricakacakravarti-sarvatantravatantra-zrImadvijayanemi sUrIzvara paTTAlaGkAreNa 'vyAkaraNavAcaspati zAstravizArada-Rviratna' iti padAlatena 15 *nyAyAH sthavirayaSTiprAyAH // 18 // vijayalAvaNyasUriNA viracitaM ta0-nyAyAH prAyo jJApakasiddhA eveha pUrva pradarzitAH, kecidaspaSTamupalabdhajJApakA api yathAkathaJcidanumitA eva / taraGgAbhidhaM vivaraNam // tathA ca zAstrakRtA sarvatraiSAM nyAyAnAM prayogasyeSTatve kaNThata 0990995502 DO DODGO evoccAraNaM vidheyaM syAt saMjJA-paribhASAdisUtravat taca na kRtamiti kacit prAcyaH panthAH kacidapi ca navyo budhapathaH, 20 testaiIpakairanumIyante / anumIyamAnAni ca vacanAni sandi kvacit svAtacyAdhvA kvacidapi ca teSAM samudayaH / gdhAni bhavantIti yatra ziSTaprayogANAmAnukUlyaM tatraiva teSAmA- | zrito'smin ziSyANAM mativikasanArtha zubhadhiyA, zrayaNaM yukta lakSyAnukUlatvAt , lakSyasiddhayarthameva ca lakSaNAdInA budhairbuvA tattvaM tadanugatamapyaM zritajane // 1 // mupAdAnAt / zAstravadbhiH kaNThato'nucAritatvamevaiteSAM daurbalyabodhakam , kaNThata uccAritAnAM zrutatvaM, jJApakasiddhAnAMcAnumiti sUrIndra hemacandraM kalisakalavidaM saMsmarAmo'bhirAma, 25 prAptatvam / tathA caiSAmAzrayaNamanAzrayaNaM ca yadyapi ziSTaprayoga- dhImantaM hemahaMsaM gaNimaNimamalaM taM kathaM vismarAmaH / mAtravijJeyam, tathApi tatra tatrAnityatvajJApakAnyapi zAstra kRdvaca nyAyAnAmarthasAtha nijamataghaTitaM dhArayantIM yadIyAM, nAni pradarzitAnyeva / nanvAcAryAdibhiH kaNThato'nuktatvAd maJjUSAM prApya jAtA vayamiha prabhavaH sAdhu sindhau taraGge // 2 // yadeSAmanityatvena lakSyAnurodhAdAzrayaNamanAzrayaNaM cetyucyate tanna varam , zabdodhAraNajanyakkezAnutpattyA'tumAnAdbodhanasyA30 nyathAsiddhatvena prakRtArthajJApakatvAyogAditi cet ? na-nahi zabdocAraNajanakakaNThatAlvAbhighAtarUpagauravamevAdartavyaM, na jJAnajanakamanovyApArarUpagauravamiti rAjAjJAstItyAdirUpeNedazArthasya tatra tatra nirastatvAt / yadyapi yatra nyAyo nAzrIyate tatrApi kimapi jJApakamavazyameSTavyam , yathokte atirINAmityatrAtve 35 kartavye *sannipAtalakSaNa* nyAyaH samAzrIyate dIrgha netyatra "dI? nAmyatisa-catasR." [1. 4. 47.1 iti sUtre 'tisa ODOB20DSOODOO mwww wwmawwwwww M
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ rrrrrrrrrrrrraimire [ caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / 227 recommommarwarimmmmmmmmmm. [caturthollAsaH] | sautraprayogAd vyaJjanasandhikAryANi na jAtAni / evaM bhissaTA, kacchATikA, grAmaTiketyAdiprayogANAM ziSTaparamparA- 40 ataH paraM prAk pradarzitanyAyasajA prayogAt siddhiH, tathAhi-abhyupasargapUrvAt "sAMka bhakSaNe" tIya evAnuktArthasAdhako nyaayo| ityasmAd dhAto: "upasargAdAtaH" [5. 3. 110.] ityADi vistareNa vyAkhyAtuM pRthak prada- "iDetpuMsi cAto luk" [1.3. 94.] isyAluki pRSo darAditvAdupasargAdyakAralope pakArasya ca sakArAdeze striyA zyate, sa cAyam-- Api ApaH prAk kussArthavivakSayA TAgame ca-missaTA, 45 *ziSTanAma-niSpatti-prayoga-dhAtUnAM kutsitama bhissaTetyucyate / taduktaM liGgAnuzAsanaTIkAyAsautratvAllakSyAnurodhAd mAcArya:-"kutsitA bhissA bhissaTA-dagdhikA, lakSyAnu rodhAhAgamaH" iti / amarakoze ca-"bhissaTA, dagdhikA." ___ vA siddhiA * // 1 // [2. 9. 49. zlo0] ityuktam, taTTIkAkRdbhizca 'bhissA si0-iha hi yathAsambhavaM lakSyANi buddhau sAlayya, TIkata iti vyutpAdya bhissopapadATTIdhAtorayaM zabdaH sAdhitaH, 50 10 tatsAdhanArtha lakSaNAni zAstrakRtriH satritAni, paraM nAnA nAnA | vAcAM vyutpattivaicitryAt / kacchAdikA tumAnantyAt tattasprayogaviSayANAM kriyAdipadAnAM ca sAkalyena ___ "naukAGge paridhAne ca pazcAdaJcalapallave / / saGkalanamasambhavi, uktaM ca bhASyakRtA paspazAlike-"bRhaspati kacchA tu cIrikAyAM tu vArAhyAM ca nigdyte||" rindrAya divyaM varSasahasraM zabdapArAyaNaM jagau, tathApi nAntaM iti hemakozAt paridhAnIyapazcAdacalapallavArthAt kacchAjagAma" iti / tatazca bahani nAmAni, bahyazca niSpattayaH, | sitA ke pilayAnarodhAdeva kAta parva TAgame 6 15 bahazca prayogavizeSA nAmAM-''khyAtaprakRtibhUtA dhAtavazca / husvAdI kRte sidhyati, taduktaM liGgAnuzAsanaTIkAyAmAcAryaiH zabdAnuzAsane sAkSAdna sakkalitAH, teSAM saMgrahAyArya nyAyaH "aJcalapallave cArthaprAdhAnyAt kacchATiketyapi, yad gauddHsmaashriiyte| tathA cAyamartha:-ziSTAH-zabdazAstre vyAkhyAna "kacchA-kacchATike same" iti / grAmaTiketi ca grAmazabdAt karmaNi nAyAtA anuktA ityarthaH, ye nAmAni ca niSpatta kutsAdyarthe ke strItvavivakSAyAmApi TAgame ityAdI kRte yazca prayogAzca dhAtavazva, teSAM [iha zabdAnuzAsane'nuktA sidhdyati / evaM-'kAndavikaH, vaiNavikaH, kAmbavikaH' ityAdau 60 20vapisautratvAt-sUtrANi-AcAryapraNItAni, teSu nirdiSTAH- vargovarNa-dosisasazazvadakasmAtta ikasyeto luk" [7. 4. sautrAH, teSAM bhAvaH-sautratvaM, tasmAt; lakSyAnurodhAt- | 71.7 itIkasyeto luga na bhavati / tathA ca kanduH paNyalakSya-ziSTasampradAyaprayogaH, tasyAnurodhAt-tagauravabalAditi masyetyarthe "tadasya paNyam" [6.4.54.] itIkaNi bhAvaH, siddhiH-nisspttiH| atra prakRtArthabodhAya samupayukto'pi svayaMbhavo'va" 7.4.70.] ityavAdeze sidhyati, siddhizabdo nyAyasaMgraharUpagranthasyAnte prayukto maGgalArtho'pi kandunA kRtaM kAndavaM, tat paNyamasyeti vA sidhyati; pare tu 66 25 sampannaH / granthAnte'pi maGgalAcaraNa ziSTaparamparAprAptameva, kanduH-madyanirmANopayogipAtraM 'karAhI' iti khyAtam , tantra uktaM ca mahAbhASye-"maGgalAdIni maGgalamadhyAni maGgalA- saMskRtaM bhakSyamityarthe kAndavaM prasAdhya tasmAt paNyArthe ikaNi ntAni ca zAstrANi prathante vIrapuruSakANi ca bhavantyAyuSma- | kRte 'kAndavika' iti sAdhayanti, tacca "ApUpikaH kAndaviko spuruSakANi ca, adhyetArazca siddhArthA yathA syuH" iti / tatra | bhakSakAra" [a02|9|287 zlo.] ityamarakozaTIkAyAM tatrAkRtopAyakazabdadhAtvAdiprayogAn biddhatA''cAryeNavAyaM spaSTama / veNaH-veNuvAdanaM zilpamasyetyarthe "zilpam" 6.4.70 30nyAyaH sUcita iti nAtra jJApakavizeSopanyAsAvazyakatA'sti / 57.] itIkaNi avAdeze sidhyati, bhana lakSyAnurodhAt tatra nAmnAM sautratvAt siddhiryathA-'caturthI, SaSThI' ityAdisautra- | "krovarNa" |7. 4.71.1 itIkaNa ilopAbhAvaH; pare nirdezAt 'caturtha, SaSTha' ityAdinAmnAM prakRtazabdAnuzAsanasUtra tu veNuzabdAd vikArArthe vaiNavaM saMsAdhya tataH zilpArthe ikaNi lyApa sAdArAta / tadyathA-'catuNA SaNNA vA pUraNA kRte sAdhayantIti tanmate meM lakSyAnurodhAzrayaNamAvazyaka ityarthe catura-SaS-zabdAbhyAM kramAt "caturaH" [7. 1.163.] bhavati; evaM-kambu:-kambuvAdanaM zilpamasyetyarthe pUrvavat kAmba-5 35"SaT-kati-katipayAtU thada" [7.1.162.] iti sUtrAbhyAM vikasiviH atrApi pare vikArArthe kAmbavaM saMsAdhya pazcAdithaTpratyaye "nAma sidavyaJjane" [1.1.21.] iti / kaNA kAmbavikaM saMsAdhayanti, svamate ikAralopAbhAvAya padatve-'catusthI, SaTTI' iti prayogI prAmutaH, paraM "caturthI" | lakSyAnurodhAzrayaNaM tanmate pratyayadvayavidhAnarUpaprakriyAgaura[2. 2. 53.] "ajJAne jJaH SaSThI" [2. 2. 80.] iti / vAzrayaNamityubhayoH sAmyameva / /
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ caturthIlA nyAya: 1 ] ziSTAnAM niSpattInAM saunratvAt siddhiryathA - "a-aH | iti ktayoriniSedhAt stabdhaH stabdhavAniti; adyatanyAm "Rdivi-stambhU mruc0" [3. 4. 65. ] iti vaa'ngi| astabhat astambhIditi / evam bhaga-pulAbhyAM parasmAt stambhaH "aga - pulAbhyA0 " [ uNA0 363. ] iti Diti ye sati bhagaM stanAtItyarthe - agastyaH, pulaM stanAtItyarthe ca - pulastya 45 iti rUpe bhavataH, stanAtItyarthe "jajala- titila0 " [ uNA0 18. ] ityAdinA sUtreNa nipAtanAt - tintibha iti, tasmAd vRddhApatyArthe gargAditvAd yatri - taintibhya iti / asya dhAtoH sautreSvAdau pATenAbhyarhitatvAd varNakramaM parityajya pUrvavarNanaM kRtam, evaM laukikeSu dhAtuSu klaveH, vAkyakaraNIyeSu culu 50 spezrAdau pAThe'pyAcAryavacanameva mUlamiti dhyeyam, tathAhitaiH "bahulametannidarzanam" iti curAdyantargaNasUtrasya vyAkhyAnAvasare - " tenAtrApaThitA api kRviprabhRtayo laukikAH, stambhUprabhRtayaH sautrAH, culumpAdayazca vAkyakaraNIyA udAhAryA: " ityuktam // 1 // 55 228 anusvAra-visagau" [ 1. 19] "bhApo GitAM yai-yAsyAsyAm" [ 1. 4. 17.] ityanayoH sUtrayoH kramAdau jasorvibhaktayoH sautratvAdeva lug niSpannaH, lakSyasyaitAzasyA5 nyannAnupalabdherna lakSyAnurodhakRtA siddhiriha pradarzitA / tathA cAgrespi yatra yasyaiva hetoH saMbhavaH sa eva pradarzayiSyate // - prayogavizeSANAmarthavizeSe niyantraNAdikamapi lakSyAnurodhakRtaM bhavati, yathA-raNAdidhAtUnAM zabdArthatvasya sAmye'pi bhAve tAH prayogA ardhavizeSe niyantritA lakSyAnurodhAdeva, 10 taduktaM haimadhAtupArAyaNe- " iha ca [ dhAtUnAM ] zabdArthatvA vizeSe'peiraNitaM nUpurAdau, maNitaM suratakUjite, kaNitamArse, kaNitaM vINAdau rUDham ; evamanyatrApi - kUjitaM vihagAdau, bRMhitaM gaje, heSitaM haye, vAzitaM pazuSu garjitaM meghAdau, [ kvacid garjitaM siMhAdau ], guJjitaM siMhAdau, [ kvacid 15 guJjitaM bhramarAdau ], ityAdikaM lakSyAnurodhAdUhyam / " iti // dhAtUnAM ca sautratvAt saMgraho lakSyAnurodhAca tatra sautrA dhAtavaH "dhAtoH kaNDrAderyak" [3. 4. 8. ] iti sUtre kaNDrAdigaNanirdezAdabhyUhitA bRhadvRttyAdiSu vistarato varNitAH / anye'pi stambhUprabhRtayaH sUtreSu tatra tatra paThitA dhAtavo 20 "bahulametannidarzanam" iti curAdyantargaNasUtreNAcAyaiH saGgRhItAH / culumpAdayazca tatra tatra prayogapathamAyAtA vAkyakaraNIyatvena pradipAditA dhAtupArAyaNAdau, te'pi prakRtanyAyaviSayatAM nAtikrAmanti / sautrAdidhAtUnAmarthA bhapi kavikalpadrumAdigrantheSu pratipAditA iti vistarabhayAdiha nocyante / 25 teSvapi ka-ca-Ta-ta-pAdivarNA anubandhatvenAsaJjitAsteSAmanubandhanAM phalAni ca yathAvasaraM nirUpayiSyante / tattadanubandhavaMzalabdhatattadguNAntaHsthatvavijJAnAt tattadguNapAThaprayuktavikaraNAdilAbhaH, gaNavizeSapAThAnujJApakAnubandhAbhAve ca zaveva vikaraNam / i- Gicca kRtamAtmanepadamI- gittvakRtamubhayapadaM 30 tadubhayavirahanibandhanaM ca "zeSAt parasmai" [ 3. 3. 100.] iti parasmaipadamityAdyavadheyam / ataH paramanubandhaphalapradarzanArtha dimAtraM rUpANi pradarzyante / tathA ca " stambhU-stumbhU-skambhUskumbhUHskoH strA ca" [3. 4. 78.] iti sUtrapaThitaH stambhUdhAtuH stambhArthaH, stambhazca kriyAnirodhaH, sa cokArAnu35 bandhaH, tasmAd varttamAnAyAM prathamapuruSaikavacane pUrvollikhita sUtreNa bhAna pratyayau kramAd bhavata iti stanAti stanotIti rUpe; kye ca "no vyaJjanasyAnuditaH " [ 4 2. 45. ] iti nalope - stabhyata iti, kvi ca kRte UditvAt "udito vA" [ 4. 4. 42. ] iti veTi- stabdhvA stambhitveti rUpadvayam ; 40 vedatvAdeva ca tayoH parato "veTospata:" [ 4. 4. 62. ] | vAcitvanibandhanameva khiyAM GIH // 6 // * athAntyavarNakrameNa sautradhAtUnAM viziSTaprayogAdipradarzanArthaM digucyate, tatrAdanteSu - " tandrA Alasye" ityasmAt tandrAtItyarthe "zI zraddhA-nidrA tandrAdayi-pati- gRhi-spRherAluH " [5.2. 37. ] ityAluArvadhIyata iti tandrAluriti prayogaH // 2 // idantAzcatvAraH -tatra " ki jJAne" ityasmAt kayatItyarthe 60 dIrghe ca vihite - kITa iti rUpam; tasmAdeva "ki-zU-nRbhyaH " jani - paNi0 " [ uNA0 140 ] ityAdisUtreNa Tapratyaye karaH" [ uNA0 435. ] iti kare- kekaro vakradRSTiH; asmAdeva "tinizetizAdayaH" [ uNA0 537.] iti sUtre AdigrahaNAt kizapratyaye - kIzaH - markaTaH // 3 // 65 35 "pati patane" ityasmAt patayatItyAdyarthe "zI zraddhA0' [ 5.2.37. ] ityAdipUrvolikhitasUtreNAlau sati- patayAluriti, "pataN gatau vA" ityasmAccaurAdikAdapi patayAluriti seDumarhati // 4 // "gRhi grahaNe" gRhayati, agRhAyIt, iti, "gRhaNi 70 grahaNe" iti caurAdikAdantasya tu-gRhyate bhajagRhatetyAdi, [ 5.2.37. ] iti ubhAbhyAmapi "zIG-zraddhA0 " puurvodiiritsuutrennaal| vihite- gRhayAluriti // 5 // "ciridra hiMsAyAm" ityasmAcciriNotItyarthe "cireriTo bhU ca" [ uNA0 149. ] itITapratyaye bhAntAdeze jAtitvAt 75 striyAM DyAM cirbhidI- bAluGkI, asmAdeva "DiNTazcar ca vA" [ uNA0 150 ] iti sUtreNa Diti iSTapratyaye prakRtervikalpena carAdeze cariNTI ciriNTI ca prathamavayAH strI, prathamavayo
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 229 __ athodantau dvau dhAtU-"ju dhege" "juG gatau" ityetA.. atha gAntaH-"kage saMprahAre" asmAd "bahulametanidarzabhyAmubhAbhyAmapi-'javaH, javanaH' ityAdayaH prayogAH / yadyapi ! nam" iti curAdyantargaNasUtreNa svArthe curAditvANici tataH nighaNTuvRttau 'ju' iti sautrAd dhAtorjava ityAdayaH sAdhitA, ruNampare kage-vanU-janai-jaS-kam rakSaH" [4. 2. 25.] taccAntaraparigrahAya bhaviSyati / pANinIyAditatre ca dhAtu- / iti vA dIrgha-kaga kaga kAge kAgam, mitho'bhIkSNaM saMpra- 45 5pAThe'yaM dhAtunaiva paThitaH kevalaM sautra eva, tanmatAnusAreNa vA hatyetyarthaH, ayaM mauna ityapi kecit , kagati-maunamAzrayatItadullekhaH / tathAhi-"jucanAmya" [pA0 3. 2. 150.] / tyarthaH / ayaM kriyAsAmAnyArtha iti pANinIyAH, tathAhiiti sUtre bhaTThojidIkSita Aha-'ju' iti sautro dhAturgatau siddhAntakaumudyAM bhaTThojidIkSitaH-'kagenocyate' asyAyamartha vege ceti // 7 // iti viziSya nocyate kriyAsAmAmyAtviAt, anekArthaRGgato" ityasmAt kavate, krUyate, vymityaadyH||8|| tvAdityanye / ityAha, tathA ca kagatItyukte yathAprakaraNaM yAti 50 10 atha UdantaH-"bhUG prAptau" ityekA, tasmAt "bhUGaH ! bhute svapitItyAdayo'rthA boddhuM zakyante, asyaidittvenAdyatanyAM prAptau Ni" [3. 4. 19.] iti vA NiDi-bhAvayate, prAptAyA "dhyaJjanAdevopAntyasyAtaH" [4.3. 47.] iti bhavate. ityAdayaH.kte-bhAvitam, bhUtamityAdayazca // 9 // | bRddheH "na svi-jAgR-zasa-kSaNa-yeditaH" [4.3.49.1 atha kakArAntAH SaD dhAtavaH-"tarka vicAre" akAraH / iti niSedhAt-'akagIt' ityeva rUpam // 18 // zrutisukhArtha uccAraNArtho vA, na tvanubandhaH, caurAdikAnadantAn / atha ghAntaH- "ardha mUlye" mahAghaH, 55 15 dhAtUna vihAya sarvatrA'kArAnteSvayaM kramo vijJeyaH / tarkati, "dIkSA dAnaM tapastIrtha jJAnaM yAgAdikAH kriyaaH| taya'nte-pramitiviSayIkriyante padArthA aneneti-tarkaH // 10 // mahimnastavapAThasya kalAM nArdhanti SoDazIm // " "kakka karka hAse" kavati, bhUte ke-kaktiH , "kTo iti mahimnastotre puSpadantaH // 19 // guroryaJjanAt" [5.3.106.] ityapratyaye-kakkA, aci / atha cAntaH "marcaNU zabde" marcayatIti caurAdike svArtha pratyaye-kakkaH // 11 // / Nici tasya cAnityatvAt tadabhAye marcatItyarthe "bhINa-zali-60 20 karkadhAtoH karkatItyarthe "divyani-zru-ku-karvi-zaki." : vali-kalyati-maryarci0" [uNA0 21.] ityAdisUtreNa ke [uNA0142.] ityAdisUtreNATi pratyaye-karkaTa:-kapilA "ca-jaH ka-gam" [2.1.86.] iti caH katve-markaH-devakulIrazca, striyAM jAtitvAd hI:-karkaTI-trapusI, "karArU" dAruH, vAyuH, dAnavaH, manaH, pannagaH, vighnakArI ca / uNAdi[uNA0 813.] ityArupratyaye-karkAraH kSudracirbhaTI / / vRttigranthe "marcaH sautro dhAtuH prAptau" ityAcAryAH // 20 // uNAdibRhadvRttau prakRtasUtravyAkhyAnAvasare-karketi sautrAdityu- atha jAntAstrayaH-"maJja saundarye ca" cAt zabde, maJja-65 25ktayA'syApi saugratvaM spaSTameva // 12 // | tItyarthe uNAdiSu "paSTaidhiThAdayaH" [ uNA. 166.] iti "sika sekane" sekatItyarthe "pRSi-raJji-siki0" saNAdizabdabalAnipAtanAt-maJjiSThA, "Rcchi-caTi." [uNA0 208.] iti sUtreNa kiti ate pratyaye striyAM ata pratyaye striyA- [uNA0397.] ityAdisUtreNa are striyAM gauraaditvaanyaaNsiktaaH-caalukaaH|| 13 // / maJjarI-AmrAdizikhA, "ka-za-pra-pUg-maJji." [uNA. "marka saMpracchane" markatItyarthe "divyavi." / uNAH . 418.] ityAdisUtreNa Irapratyaye--majIraM-nUpuraH, evamasmAdeva 70 30142. ] iti sUtreNa Te-markaTa:-vAnaraH, "kairava-bhairava0" / "kumulatumula-nicula." [ uNA0 487.] ityAdinA ula[uNA. 519.] iti sUtre AdigrahaNena nipAvanAt- | pratyayAntatayA nipAtanAt-maJjalaM-manojJam , "khali-kalimArkavaH-kezaraJjanaH // 14 // vR-pR0" [uNA0 560.] ityAdinA USapratyaye striyAM__ "cati bhramaNe" caGkata ityarthe "vAzyasi-vAsi-masi." [uNA0 423.] iti sUtreNa urapratyaye-caGkuraH-ratho'na- | maJjUSA-kASThakoSThaH, evaM "bhR-mRta." [ uNA0 716.] 35 vasthitazca // 15 // ityAdisUtre bahuvacana nirdezAdasmAdapi uprtyye-mnyjuH|| 21 // 15 "maki gatau" makata ityarthe "kaki-maki." [uNA0 ___ pakSa rodhe" paJjatItyarthe "nAmni pusi ca"[5.3. 245.] ityandapratyaye-makando nAma rAjA. yena nirvattA 121.] ityake striyAM-patrikA, "Rcchi-'caTi." [ uNA. mAkandI nAma nagarI // 16 // ! 397.] ityAdisUtreNa are-paJjara:-zukAdhavarodhasadma // 22 // atha khAnta:-"rikhirlikhyarthe" rekhati citrakRta, bhidA- "kA zabde" kakSatItyarthe "agyaGgi-madi-mandi" 40 dayaH" [5. 3. 108.] iti bhAvArthe'Di nipAtanAd uNA0 405.] ityAdisUtreNArapratyaye-kAra:-kusUla-80 rekhA // 17 // jAtiH, yUpaH, vyaJjanaM ca // 23 //
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [caturthollAse nyAyaH 1] 29 // atha TAntAstrayaH-"raNTa prANaharaNe" tasmAt kupUrvAt "ko pyuSi-su-muSi-kiNi." [ uNA0 511.] iti kiti veru-ruNTi-raNTibhyaH"uNA0 28.1 ityakapratyaye-kuraNTaka:- kiNvaM-surAbIjaM pApaM ca // 32 // varNaguccho vRkSajAtivizeSaH // 24 // ___ atha tAntAzcatvAraH-"kuta gumpha-prItyoH" kutyate-gumphyate "ghaTu zabde" udisvAd "uditaH svarAzo'ntaH"[. 1. chAgaromabhiriti kutapaH-kambalavizeSaH, "bhuji-kuti-" 5 98.] iti nAgame ghaNTati, bhasmAdevAci-ghaNTaH, striyAM | uNA. 305.] iti kiti ape sidhyati, zrAddhakAlArthe ca 45 ghaNTA ca-bAdyavizeSaH // 25 // kotanti-prIyante pitaro'smimityarthaH // 33 // "maTa hAse" hAso husvatvam , maTatItyarthe "ka-pa-kaTi-| "puta gatI" potanti-madhune gacchantIti vigrahe "kRti paTi-maTi" [uNA0 589.] ityahapratyaye-maTahA-haskho puti-lati-bhidibhyaH kit" [uNA076.] iti kiti tikabhujAdyavayavaH // 26 // pratyaye-puttikA-madhumakSikAH // 34 // 10 atha ThAnta:-"kuTha chedane" koThatItyarthe "nAmyupAntya0" "lata bhAdAne" bhAchapUrvAdasmAt "kRti-puti."[uNA0 50 [5. 1. 54.] iti ke-kuThaH-vRkSaH, asmAdeva "tuSi- | 76.] iti kiti tike striyAm-AlattikA-gAnaprArambhaH / kuThi0" [uNA0408.] ityAre-kuThAraH-parazuH // 27 // nirupasargAt-lattikA-vAdyavizeSo gaugA~dhA ca / gopUrvAd ___ atha DAntAzcatvAraH-"kuDa zabde" "lihAdibhyaH" | golattikA-gRhagodhA / avapUrvAd-avalattikA-godhA // 35 // [5. 1.50.] ityaci-kroDa:-sUkaraH, aGke vakSasi ca kroDA | "sAta sukhe" asmANigi "sAhi-sAti-vedhu-deji-dhAri15 koDam , "strI-napuMsakayoH kroDA vakSasi syAt kirau pumAn / " pAri-ceteranupasagAt" [5. 1. 59.] iti ze- sAtayaH-15 iti gauDaH // 28 // sukhakArI // 36 // ___ "uDa saGghAte" oDatItyarthe "uDerupak" [uNA0 311.] atha thAntaH-"katha vAkyaprabandhe" ayaM curAdhantargata iti ityupaki-uDupaH-plavaH // 29 // mate svArthe Nidhi, matAntare prayojakanyApAre Nigi kathayati, "vaDa AgrahaNe" vaDatItyarthe "ka-zu-ga-zali-kali-gali." | | acIkathat / ziSTaprayogo'pi-"bhUridAkSiNyasampayaM yat tvaM 20[ ugA. 329.] ityame striyAM-baDabhI-vezmAnabhUmikA, sAntvanyacIkathaH" [mahAbhArate], kathaNiti curAdipaThitasya tu 60 Rphiddaaditvaalve-vlbhiitypi| "vaDi-vaTi-pela "uNAsamAnalopitvena tasyAyatanyAmacakathaditi rUpam // 30 // 515.] ityave striyAM-baDavA-azvA / "kuli-kani-kaNi- atha dAntAzcatvAraH-"uda AdhAte" odati "kuTi-kulipalivaDibhyaH kizaH" [ uNA0 535.1 iti kiti iza- | kalyudibhya izcak" [uNA0 123. ] iti kiti iJcapratyaye pratyayebaDizaM-matsyagrahaNam // 30 // udiJcaH-koNo yena tUrya vAcate, parapuSTazca // 38 // 25 "DaNa avasyandane" bhavasyandana-bhraMzaH / ayaM NopadezaH, "kSada hiMsA-saMvaraNayoH" kSadati "da"uNA0 446.] 65 NaDi-NaTi-zudi-NAdhayazcatvAro gopadezA ityanyatroktatvAtU, | iti sUtreNa dhAtusAmAnyAd vihitaH ada-kSatram, tasyApasyatatphalaM tu "pAThe dhAtvAdeH0"[2.3.97.7 iti No ne mityarthe "kSatrAdiyaH" [6. 1. 93.] itIye-kSatriyaH / vihite tasya "adurupasargAntaro Na-hinu-mInA-''neH" | "tvaSTra-kSattu0" [uNA0 865.] iti tRpratyayAntanipAtanena [2.3.77.] iti sUtreNa Natvam, praNADayatIti / asmA- | kSattA-niyuktaH, avinItaH, dauvArikaH, musalaH, pArazavaH, 30 deva ghaNi Dasya latve-praNAlaH / caurAdikaNico'nityatvAda- rudaH, sArathizca / prakRtoNAdisUtrabRhadvattau "kSada khadane sautraH"70 bhAve'ci-naDa:-tRNajAtiH / "naDerNit" [ uNA0 712.1 ityuktam , tatrApi khadanaM-hiMsaiveti pratIyate // 31 // iti Niti Ipratyaye-nADI-AyatasuSiraM dravyam, ardha- | "sunda hiMsA-saundaryayoH" aci-sundaH, upapUrvakasya muhartazca / nADIzabdAt svArtha ke-'nADikA' ityapi, "naTaNa | upasundaH, etanAmako daityau yo strInimittaM parasparaM prahatya avasyandane" ityasya sthAne "NaDaN" iti nandI prAha" iti mRtAviti purANI prasiddhiH / "Rcchi-caTi" [uNA. dhAtupArAyaNe kathitam / tasmAt parapaThitadhAtuSu yadyapyayaM | 397.1 ityare-sundaraH-manojJaH // 40 // paThituM yuktastathApi "narNit" [uNA0 712.] iti sUtre | "kadi vaikRvya-chedanayoH" kadate anaTi-kadanam / "picanaDeH sautrAditi bRhadvRttigranthAt svamate'pi sautreSvayaM paThituM | NDairaNDa-kharaNDAdAyaH" [uNA0 176.] iti sUtre bhAdigrahayukta iti ptthitH|| 3 // paNena nipAtanAt-kodaNDa:-dhanuH / "kaderNidvA" [uNA0 "kiNat zabda-gatyoH" kiNatItyarthe "nAmni pusi ca" | 322.] iti sUtre vaikalpike Nityambe-kAdamba:-haMsaH, 40[5.3. 121.] iti Nake-keNikA-paTakuTI / "nighRSI- | kadambaH vRkSajAtiH / "dvAra-zRGgAra-bhRGgAra-kalhAra kAntAra-80 75
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / Anurrrrrrrrrrrrrr 55 kedAra-khAraDAdayaH" [ uNA0 411.] iti sUtre nipAtanAt stubhyate, adikhAt ktvi veTi-stubdhvA, stubhitvA, vedatvakaderata edAdeze bhArapratyaye ca-kedAra:-kSetra prazca / "mRdi- nimittaka eva ktayoH "veTo'pataH" [4. 4. 62.] itIDakandi." [uNA. 465.] iti sUtreNAle gaurAditvAnyAM-bhAvaH-stubdhaH, stubdhavAn // 5 // kadalI, yadyapyuktasUtre kadeH pATho na dRzyate, navA vRttI skambhU, asyApi pUrvoktasUtreNa bhA-zvorvidhAnAda rUpe 5 kadalIzabdollekho dRzyate, tathApi sAmyam , vizeSazca vikannAtItyatra "veH skannaH" [2. 3. 45 "saMjJAsu dhAturUpANi pratyayAzca tataH pare / 55.] iti SaH, 'skannaH' iti bhAnukaraNanirdezAt bhI tu kAryAd vidyAdanUbandhametacchAstramuNAdiSu // " viskannotItyeva // 51 // iti prAcAmuktaH kaderapyalapratyayaH kalpanIyaH, ata evA- | "skumbhU vistAraNe ca" cAt stambhe, prAgvadeva sarvakArya cAryairapi svopajJAbhidhAnacintAmaNivRttAvuktam-kadiH sautraH, diH saunA, bhAvAdi, kevalaM "jambIra0" [ uNA0 422.] ityAdi10 kayate kadalI "mRdi0" [uNA. 465.] ityalaH // 41 // | sUtre iirprtyyaantnipaatnaat-kumbhiirH-jlcrH| "kakupa-50 atha dhAntaH-"midhA medhA-hiMsA-saGgameSu" asmAt kye- | triSTubanuSTubhaH" [uNA0 962.] iti sUtre kapUrvasya skunAteH mibhyate, medhatIti "merA saGgame ca" iti paThisasya / "vau / 'kakup' nipAtyate, kaM-vAyu brahma ca skunnata vyaJjanAdeH0"[4.3.25.] iti ktvo vA kitye-midhitvA, dizaH, kupUrvAt kukup-ussnnikchndH| eteSAM dhAtUnAmekatra medhitvA / bhidAdau nipAtanAdaDi-medhA // 42 // prayogo yathA15 atha nAnta:-"dhanaka dhAnye" dhAnyapadaM dhAnyopalakSita-| "musalakSapahukArastAbhaH kalabhakhaNDiA | kucaviSkambhamuttannan niHskunnAtIva te smaraH // " iti, kriyArthatvanimittaM dhAtutvameva, yathA "NIla barNe" ityasya dhAtu | kazcinnAyako nAyikAyAzcATuM racayati-] he kalabhapArAyaNe varNapadasya varNopalakSitakriyAparatvena vyAkhyAnaM kRtaM khaNDini! dhAnyanistuSIkAriNi! smaraH, musalasya kSepe tathehApi vyAkhyAnamAzrayaNIyameva / hAditvAt ziti "havaH dhAnya dhAnyakhaNDanAyodyamane, hukArANAM-musalakSepakAlajAtAnA 20 ziti0" [4.1.12.1 iti dvisve-dadhanti / "bhU-mR0" | svAbhAvikAnAM humitizabdAnAM, stobhaiH-vizrAmaiH, te-tava, 60 [uNA0 716.] ityupratyaye-dhanu:-astraM dAnamAnaM ca / / kucayorviSkambha--vistAram , uttannan-arcIkurvan , niskunnA"kRSi-cami-tani-dhanyandi0" [uNA0 829.] iti Upratyaye tIva--vistArayatIvetyarthaH // 52 // dhanUH-dhAnyarAziH, jyA, varArohA ca strI // 43 // ___ "dabha vaJcane" dabhati / asmAt "Asu-yu-vapi-rapi-lapiatha pAntAzcasvAra:-"ripa kutsAyAm" repati "asuu"| trapi-Dipi-dabhi-camthAnamaH" [5.1.20.] iti dhyaNi 28[uNA. 952.] iti sUtravihitaH sarvadhAtaprakRtiko'sa-dAbhyaH-vaJcanIyaH / bAhulakAta svArthe Nici-dAbhayati // 53 // 65 pratyayaH-repaH-pApam // 44 // __ atha mAntau dvau-"Dima hiMsAyAm" Demati / "nAmyu__ "kapa kampane" kapati / "-kR-mR-vR-tani-tami-capi-pAntya." [5. 1. 54.] iti ke-DimaH-dRzyakAvyavizeSaH kapi0" [uNA0 475.] ityAle-kapAla-ghaTAyavayavaH ziro- kAvyAnuzAsanAdI lakSitaH / asmAdeva "DimeH kit" 'sthi ca / "kaTi-paTi-kaNDi-gaNDi." [uNA0 493.1 [ uNA0 356. ] iti kiti Dime-DiNDimaH vAdya30 ityole-kapola:-gANDaH // 45 // vizeSaH // 54 // 70 ____ "kSupa hAse" "nAmyupAntya." [5.1.54.] iti / "dhama zabde" dadhAma / dhamatItyAdi tu dhmAMdhAtunA'pi ke-cupaH-isvazAkhastaruH // 46 // sidhyati / "svasi-rasi-ruci0"[uNA0269.] iti sUtre "Tupa saMrambhe" dopati, ATopanam , bhATopaH // 47 // AdigrahaNAdasmAdapyane-dhamanaH-tRNajAtiH / "bhillA-uccha bhaya bAntaH, "bimba dIptau" bimbati // 8 // bhala-sauvidalAdayaH" [uNA0 464.] iti sUtre AdigrahaNena ma atha bhAntAH paJja-"ribhi stambha skambha stambhe vire- nipAtanAt-dhammillaH - kezapAzaH / "sadi-vRtyami-dhami."76 bhate sma ityartha "kSubdha-viribdha."[4.4.7..] ityAdi- [uNA0 500, [uNA0680.] ityanau-dhamaniH-manyA rasavahA zirAca // 55 // sUtreNa kAntanipAtanAdiTo'bhAve-viribdhaH svaraH, viribhita-! bhatha yAnta:-"pIya pAne" pIyati / "khali-phali-vR-10" manyat // 49 // | [uNA0 560.] ityUSe-pIyUSa-pratyagraprasavakSIravikAraH, amRtaM stumbhU ityasya "stambhU-stumbhU0" [3. 4. 78.] iti ! ghRtaM ca / "lAkSA-drAkSA-bhikSAdayaH" [uNA. 597.] iti 40bhA-bhavoH sato:-stubhnAti, stubhnoti / kye nasya luki-sUtre Adizabdena nipaatnaat-piiyuukssaa-draakssaavishessH||56|| 80
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [caturthollAse nyAyaH 1] 20.wwwwwwwra Premarrrrrrrrrrrrrrrrrrrr. atha rAstAstrayaH-"ura gatau" orati / "urerazak" | 27.] iti sUtre hallina paThyate tathApi bahuvacananirdezAdava[uNA0531.] iti kityaze-uraza:-RSivizeSaH // 57 // / gamyate iti vyutpAditam // 64 // "sura tvaraNe" torati / AipUrvAdasmAt "nAmyupAntya" | "bhilaNa bhede" bhelayati / Nico'nityatve kevalAdaci[5.1.54.] iti ke-aaturH-rogii| kevale tu-turaH-zIghra- bhelaH-taraNDA, DalayoraikyAta-bheDa:-ajaH / "vili5gaamii| turo gacchatIsyarthe "mAno gamaH"[5.1.101.] bhili." uNA0 340.1 iti kiti me-bhilma-45 hati dde-turgH| "tu-ka-za-pu-bhR-vR0" [uNA0187.] iti ! bhAsvaram // 65 // sUtre upalakSaNArthatvopagamAdasmAdapi aNe-toraNam / "nAmyu- atha vAnto dvau-"dhanva tava gau" dhanyati / pAntya-kR-ga-za-pa-pUbhyaH kit" [uNA0 609.] iti | "ukSi-takSi." [uNA0 900.1 ityanpratyaye-dhanvA-maruH, kiti ipratyaye-turiH-tantuvAyopakaraNam // 58 // dhanuzca // 66 // 10 "tandri sAda-mohayoH" sAdo viSaNNatA, moho mauddhym| sava, tavati / "tavervA" [ uNA0 55.1 iti Niti 50 tandrate / tatandre / tndritH| tandrA-Alasyam, "keTo guro. ive-tAviSaH, taviSo vA-svargaH, tAviSaM taviSaM vA-balaM ya'JjanAt" [5. 3. 106.] ityapratyayaH / "tR-stu-tandri tejazca / TidvidhAnAt striyAM DyA tAviSI tavapI ca-cAtyA tantrayavibhya I:" [uNA0 711.] iti Ipratyaye-tandrIH -moha ! devakanyA ca // 6 // nidraa|| 59 // atha zAntAtrayaH-"pazI spazI bAdhana-prathanayozca" 15 atha lAntAH SaT-"cula pariveSTane" colati / "nAmyupAntya0" [5.1.54.] iti ke-niculaH / aci | bAdhanaM pratIghAtaH, cAd gatau, pazati, pshte| gatau kuTilAthai 55 colaH // 60 // yaGi "japa-jabha."[.1.52.] iti mbaagme-pmpshyte| . . ___ "ula dAhe" olati / "niSka-turuSka0" [uNA0 26.] yaGlupi-pampazIti pampaSTi // 68 // iti nipAtamAt-ulkA-mautpArka jyotiH, agnijvAlA ca / / spazI-spazate, spazati / No ke samvadbhAvApavAdabhUte "smR spazA-spara 20 kecijvalerevAyamulAdezo nipAtanAditi varNayanti ! "zambUka da-svara-pratha-mrada-stR-spazeraH"[4.1.65.] iti dvitve pUrvasya zAmbUka-bRdhUka-madhUkolUkorubUka-dharUkAdayaH"| unnaa065.1| atve-apaspazat / NI te "No dAnta-zAmta-pUrNa dasta-spaSTa-80 iti nipAtanAd-ulUkaH-kAkAriH, prakRtasUtre. bRhadvRttau ca | cchanna-jJaptam" [ 4. 4. 74.] iti sUtreNa Nilug-hasvayoH 'aleruccopAntyasya' ityuktvolakazabda udAhRta iti tadanu samuccayena vaikalpike nipAtane spaSTa spaashitm| aci-spazaHsAramayamaladhAtunA'pi sAdhyaH / "turuSka0" [ uNA0 26.] caraH / ji-spAzaH-bandhanam / ata eva seyamubhayataHpAzA 25 ityAdisUtravRhadvRttAvapi ulUkazabdavyutpAdanasamaye 'jvalerulA- | rajjuriti prayujyate / "spazi-bhrasjeH sluk ca" [ uNA0 dezazca, uleH sautrasya vA' ityuktatvAdasya sautratvaprasiddhyA - maunatAmA 731.] iti uH pratyayaH sluk ceti-pazuH-tiryamanavadhyazva 65 'nenApi ulUkazabdaH sidhyatIti matvA'smAbhirudAhRtam / | janaH // 69 // "viSTapolapa-vAtapAdayaH" [uNA0307.1 iti satre nipAta- "Rzat gati-stutyoH" azati / "Rzi-jani-puNinAt-ulapaH-RSiH, ulapaM-parvatatRNaM paGkajaM jalaM ca / "uleH / kRtibhyaH kit" [uNA0 361.] iti kiti ye-RzyaH30 kit"[uNA0828.1 iti kiti akSapratyaye-ulakSa:- | mRgajAtiH // 70 // tRNajAtiH // 6 // atha SAntau dvau-"bhiSa bhaye" bheSati rogo'smAdityarthe 70 "lula kampane" lolati / lulitam / "kuli-luli-kali- "bhiSermiSa-bhiSNau ca cA" [uNA0 131.1 ityajapratyaye kaSibhyaH kAyaH" [uNA0 372.] iti kiti Aye-lulAyaH- pAkSike bhiSAdeze-bhiSajaH, bhiSNAdeze ca-bhiSNaja:-vaidyaH / mahiSaH // 62 // ubhayorAdezayorabhAve-bheSajam-auSadham / "Rdhi-pRci35 "sala gatau" sallati / "du-ka-na-sa-bhU-ghR." [ uNA | bhiSibhyaH kit" [ uNA0 874.] iti kiti apratyaye 26.] iti ake gaurAditvAd DyA-sallakI-bhRkSavizeSaH, | bhiSak-vaidyaH / "sampradAnAccAnyatroNAdayaH" [5. 1. 15.] 75 satkRtya lakyate-strAdyate gajairiti vA-sallakIti prakRtasUtre ! ityanenApAdAne uNAdipratyayAnAM niSedhe'pyete zabdA bhImAdiSu bRhadvRttiH // 63 // kRtapAThAnumAnAH "bhImAdayo'pAdAne" [5. 1. 14.] iti "hala ghUrNane" hallati / "dR-kR0" [ uNA0 27.] sUtreNaivAjA-'japratyayAntA anuziSTA iti bijJeyaM lakSyAnu40 ityake-hallakI-raktotpalajAtiH / yadyapi. "-kR." [ uNA0 / rodhAt // 1 //
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ caturthIlA nyAyaH 1 ] "yuSI sevane" yoSati, yoSate / "hR-sR0" [ uNA0 887.] iti itpratyaye - yoSit strI / prakRtasUtrabRhadvRttau ca yoSati - gacchati puruSamiti vyutpattirupadiSTeti yuSpradhAtorgatyarthatvamapi tadanumatamiti pratibhAti / "yuSyasibhyAM kmat" [ uNA0 899 ] iti kiti madi- yuSmat, atra yuSeH sevanArthatvamuktam // 72 // 5 atha sAntAstrayaH - "lusa hiMsAyAm" losati / "RSivRSi-lusibhyaH kit"[uNA0 331.] iti kityabhe-lusabhaHhiMsraH, mattahastI vanaM ceti bRhadvRttiH, lusabho bAlahastIti 10 kecit // 73 // "pasI gati bandhana-nivAsepu" pasate, pasati / gatau kuTi lArthe yaGi " japajabha0 " [ 4. 1. 52.] iti sUtre dantyAnta syApi pAThasyeSTatvAd svAgame pampasyate / yaGlupi-pampasIti, pampasti / bandhane bAhulakAt svArthike Nici pAsayati pAzaira15 zvam / nivAse "mR-zI-pasi vasyanibhyastAdiH " [ upA0 360. ] iti tAdau ye pastyaM gRham // 74 // | "bhae bhartsana- dIhayoH " ayaM hvAdi:, "havaH ziti" 4. 1. 12.] iti dvitve - babhasti, te bhasitam / "hu yAmA-zru vasi bhasi0 " [ uNA0451. ] iti tre striyAM-bhastrA20 carmamaya mAvapanamudaraM ca / bhanoktaM bRhadvRttau - "bhasiM juhotyAdau smaranti" / tathA ca pANinIyAdau "bhala bhatrsana-dIpyoH " iti juhotyAdigaNe paThyate / "man" [ uNA0 911. ] iti sarvadhAtuprakRti ke mani-bhasitaM taditi bhasma-bhUtiH // 75 // - ! | atha kSAntau dvau - yadyapi sUrdhanyAntasyenAnayoH SAnteSu pATho yuktastathApi varNamAlAsu kSasya pRthagapi pAThasya lokavyavahAradRSTatvena vaicitryArthamante paThitau, evamaye parapaThitadhAtuSvapi kSAntAnAmante pAThe heturUAH / "cukSa zauce" 40 cukSati / te cukSitaH / " keTo gurorvyaJjanAt" [ 5.3. 30 nyAyasamu0 233 106. ] ityapratyaye - cukSA, cukSA zIlamasyetyarthe "asthAcchantrAdeH" [ 6.4. 60. ] ityaji caiaukSaH, tasya bhAvaH karma vA "patirAjAnta0" [ 7.1.60. ] iti vyaNi- caukssym||78|| "cikSi vidyopAdAne" cikSate, cikSitaH, cikSA, iti pUrvavat // 79 // 45 ityeteSAM dhAtUnAM sautratvAllakSyAnurodhAJca siddhiH // atha gahayatiM yAvad vakSyamANA dhAtavaH prAyacaurAdikA eva, tatra kRtri, culumpi, kUci, uddhaSi, ullakasi, kraMzatyAdipaJcakaM, stanAdiSaTkaM ca curAditvaprayuktaM kAryaM na labhata iti vijJeyam / curAdayo dhAtavo'saMkhyeyA eva santi teSAmiya- 50 tAyA avadhArayitumazakyatvAt, atazca te yathAlakSyadarzanamevAnusarttavyAH / ata eva candragomInAmA vaiyAkaraNo dvitrAneva dhAtUna diGmAtrapradarzanArthaM curAdiSu paTitavAn / atha pUrva laukikA dhAtavo varNyante, tatra kRvivarjAstesdantA vijJeyAH-- "kRvi vaikuSye" viklavate / aci - vikkuvaH 155 asya loke prayogo yathA - atha hAntau dvau - "luhaM hiMsA-mohayo: " lohati / anusvAre25 svAt "ekasvarAdanusvAretaH" [ 4. 4. 56 . ] itIDabhAve loDhA, loDhum / aci - loham / "mRdi - kandi0 " ' [ uNA0 465. ] ityalaprakaraNe "muralorala 0" [ uNA0 474 ] iti sUtre AdigrahaNAd lohalo'pi nipAtyate sa cAsphuTavAci rUDha iti kecit / "muralorala 0" [ uNA0 474. ] sUtre ca 30 kAhalazabdo'vyaktavAci jane vyutpAditaH, kAhalA - vAdyavizeSa iyapi tatraiva / lohalazabdazca tatra na dRzyate // 76 // ka bhUpatInAM caritaM va jantavaH / tatrAnubhAvo'yamavedi yanmayA, nigUDhatatvaM nayavartmavidviSAm // " [ kirAtArjunIye sa0 1 zlo0 3 ] iti ca bhAraviH // 1 // " vIjaN vyajane" vIjayati / "rAjahaMsaira vIjyanta" ] iti karmaNi laukikaprayogaH / ke adantatvena 65 "ataH" [4. 3. 82.] ityaluki samAna lo pitvAt "upAntyasya " [4. 2. 35. ] ityanenopAntyaha svAbhAveavivIjat / vipUrvastha "Iji kutsane" ityasya ca Nau vIjayatItyatra sArUpye'pi "vyaijayat vyaijyanta, vyaijijat' ityAdirUpaM syAditi bhedaH // 2 // "hIlaNU nindAyAm" holayati / ke prAgvadupAntyahasvA "rihaM hiMsA-katthanAdau" katthanaM zlAghA | rehati / anu- | bhAve- 'ajihIlat' iti rUpam / te - hIlitaH / "Ni vettyA0" svArezvAdiT na--reDhA, reDhum / rihyata iti ke svArthe ke ca kRte-rIDhakaH-pRSThavaMzaH / bhidAditvAdaGa gaNe nipAtanAt35 rIDhA-avajJA // 77 // / [ 5. 3. 111.] ityane - hIlanA / Nico'nityatve "keTo gurorvyaJjanAt " [5.3.106. ] iti 'a' pratyaye - hIlA // 3 // "andolaN hindola preGkholaN dolane" dolanam - utkSepaH 175 De "svarAderdvitIyaH " [ 4. 1. 14. ] iti dvitIyAMzasya dvitve tatrApi "na badanaM 0 " [ 4.1.5.] iti nasya dvitvaniSedhe samAnalopitvAcca "upAntyasya 0" [ 4.2 35. ] iti hasvAbhAve - Andudolat // 4 // hindola - hindolayati / ajihindolat // 5 // " milantyAzAsu jImUtA viklavante divi grahAH / " iti 'viktrante' ityasya vicchAyIbhavantItyarthaH / "nisargadurbodhamatrodhaviklavAH, [ 60 70 80
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [caturthollAse nyAyaH 1 ] rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrwww. a mrporm.. amrrerrrrr. prejolaN-pratolayati / De-apipreDDolat // 6 // khyAtAzca paratra laukikeSu paThitA dRzyante / lakSaNabhedazcaiSA- 40 "rUSaNU rUkSaNa-vyAtyoH " rUSayati / aTan rUSayati / mavalokyate, tenaiSAM laukikatvasya cAkyakaraNIyatvasya ca bhuvamityarthe pRSodarAditvAt-ATarUSakaH / samAnalopitvAd ! nizcayo lakSyakacakSuSakairevAvadhAraNIyaH, na tu lakSaNaikacakSuSkahasvAbhAve-arurUSat 1 lakSyaM yathA-- rasmAbhirlakSaNasya tArazasyAnupalabdheriti na tadartha prayatyate / 5 "paribhraman lohitacandanocitaH, yAni caiSAM lakSaNAni vivaraNe pratipAditAni tAnyapi padAtirantagirireNurUSitaH / prAyikAnyeva // 6-7 // 45 "mahArathaH satyadhanasya mAnasaM, atha sautra-laukika-vAkyakaraNIyebhyo'nye'pi ye'dantA dunoti no kacidayaM vRkodrH||" dhAtavo dhAsupArAyaNAdI paThitAsteSAmapi prayogavizeSapari[kirAta0 sa03] iti bhAraviH / jJAnAya pareSAM tadvarNanavyavahArasya ca paripAlanAyeha ziSyabuddhi mm vaizadyArtha pradarzana kriyate-"khacaNa bandhane" "taDit khcytii| evamAdayo dhAtavo laukikaprayogepu prasiddhAH, prakRtadhAtupAThAdiSu pAThAbhAve'pi lakSyAnurodhAdanusatavyA iti zAstra bAzAH" iti varSAvarNane bAlmIkiH, "Asane rakhakhacite" 50 kRtAM parAmarzaH / ityAdizca kavInAM bahuzaH prayogo'sya / asyAdantatvena "ataH" [4.3.82.] ityallukA sthAnivadbhAvAdupAntyavRddhine, De atha vAkyakaraNIyAH "culumpa cchedane" culumpati / "kacukAM'zuka-naMzuka-pAkuka."[ uNA0 57.] ityAdisUtre | samAnalopitvAt "asamAnalope." [4.1.62.] iti pUrvasya sandhadbhAvo dIrghazca na // 1 // nipAtanAdantyasvarAdilopapUrvake kidukapratyaye-culukaH-kara | ojaNa bala-tejasoH" ojayati / sani "svarAde:"55 kozaH! "kIcaka-pecaka0" [ ugA033. ] ityAdisUtre Adi-- [4.1.4.]iti jettvei -ojijayiSati, De- aujijat, na grahaNAt-culumpaka:-kRmijAtiH / lakSyaM yathA cAlakaH sthAnivadbhAvAja ityasyaiva dvisvaM yuktamiti kathaM "nipAnaM dolayameSa praDolayati me mnH| jizabdasya dvitvamiti zaGkAm "ataH" [4. 3. 82.] pavano vIjayanAzA mamAzAmuculumpati // " [. ityasya vRttau NiviSaye aluk syAditi vyAkhyAyA darzanena to "kUca udbhedane" kUcati "nAmni puMsi ca" [5.3.121.] NeviSayatAyAmevAllakaH pravRtyA tasya paranimittakasvAbhAvena 60 iti Nake striyAM-kUcikA-citrakaralekhanI kuJcikA ca // 2 // / "svarasya pare0" [7.4.150.] ityasya ca paranimittaka"ghaTaNa bandhane" nirdhATayati / nnke-ghaattkH| Nico svarAdezasyaiva sthAnivadbhAvavidhAnAt sthAnivatvApravRtteH, 'nityatvAttadabhAve'ci ghaTa:-tulA // 3 // yadyapyatropAntyakAryasya dvitvAt prabalatvena dvitvAt pUrvam "ulluDaN uTTIkane" adntH| ulayorabhedAda-ullulayatI | "upAntyasya." [4.2.35.] iti hasvaH prApnoti tathApi tyapi / tathA ca mAghaH-- | samAnalopityena na bhavati / aci sati-oja-viSamasaMkhyA- 65 "agre kramelakasamAgamabhItabhIta sthAnam / "as" [ uNA0 952.] iti sarvadhAtuprakRtikestAvat kharaH prakharamullulayAMcakAra / 'si-ojaH-balam // 2 // yAvacalAsanavilolanitambavimba __ "sphuTaN prAkaLye" sphuTayati, allukaH sthAnivadbhAvAd visastavastramavarodhavadhUH papAta // " gunnaabhaavH| sphuttytyrthmityci-sphottH||3|| 30 [zizupAlavadhe], "tucchaN AcchAdane" tucchayati // 4 // atrAllakaH sthAnivasvAdupAntyaguNo na // 4 // / "skandhaN samAhAre" skandhayati / yadyapi sphuTa tuccha"avadhAraNa avajJAyAm" / lakSyaM yathA-"tana dharmamavadhI skandhAdayaH zabdAH prasiddhA eva, tebhyaH karotyarthe Niji sphuTaM raya dhIra."[ ]ke AvabadhIrat // 5 // karoti sphuTayatItyAdayaH prayogAH sAdhayituM zakyanta eva, tathA "udbhuSat ullakasat ucchasane" prathamaH kuTAdiH, uddhRSa- caiSAmadantadhAtUnAM curAdau pATho nAvazyaka iti pratibhAti, 35 tyallakasati cAGgamanena-udbhuSaNamullakasanaM ca-romAJcaH / atra tathApi curAdiSu pAThAt teSAM cAnityaNijantatayA kvacigiNacaM 75 "kuTAdeH"[4.3. 17.] ityanaTo DisvAdu gunnaabhaavH| vinA'pi dhAtupAThaprayuktaH kriyAtvena prayogaH siddhayedityabhiprAyeatra laukikAnAM vAkyakaraNIyAnAM ca dhAtUnAM granthabhedena | Neha pAThaH / eSAM cAdantatvenAnekasvaratvanimittAni kAryANyapi pAThasAyaM dRzyate, kecit kutracillaukikeSu paThitA api, ' bhavanti, anyathA Nico'bhAve'nekasvarasvAbhAvAna syuH, yadyapi granthavizeSe vAkyakaraNIyeSu nibaddhAH, vAkyakaraNIyatvenAnyatra Nicsanniyoga eva curAdInAmadantatA iti siddhAntastathApi 70
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ caturthollAse nyAya: 1 ] nyAyAnAM sthavirayaSTiprAyatvena tasyehAnAzrayaNaM lakSyAnurodhAditi dhyeyam / tathA cAnekasvarasvAdekasvaratvanimittako yaG "vyaJjanAdekasvarAt 0" [ 3. 4. 9. ] iti vihito na bhavati, tathA "dhAtoranekasvarAt0" [3. 4. 46. ] iti paro5kSAyA Am ca bhavati, evaM zIlAdyarthe "ninda- hiMsa0 [5.2. 68.] iti Nake-sphuTaka ityAdi ca sidhyati / kaizcittu evaMprakArANAM dhAtUnAmato lukaM bAdhitvA'ntyavRddhividhAnAt vAmakaraNAca sphuTApayatItyAdIni rUpANi sammatAni / atra kaizcit tucchadhAtorlakSyapradarzanAya sAdhakaveH "pAMsurdizAM 10 mukha matucchaya dusthito'dre : " [ zizupAlavadhe 6. ] ityudAhRtaM, parantu sAmpratike mudritapustake "pAMsurdizAM mukhamatutthayadutthito'dreH" ityeva pAThaH samupalabhyate, pANinIyacurAdigaNa pAThe ca " tuttha bhAvaraNe" iti pakyate, kimatra yuktamiti lakSyaikacakSuSkA eca nirNetumalam // 5 // | / nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / | atha "kuzu [ 'kruzu' iti kvacit pAThaH, kintu samupalabhya mAnadhAtupArAyaNapustake 'kuzu' ityeva pAThaH samupalabhyate ] pizu kusu dasu trasu" anuktArthAH / uditvAnnAgame kuMzatItyAdirUpANi / yadyapyete curAdau bhAsArthatvena paThitAH, 25 kilvArthAntare'pi te dhAtavaH santIti dhAtupArAyaNe kathitam, parantu lakSyAdarzanenArthAnAM nirNayasya karttumazakyatvenAsmAbhira nuktArthatvenoktAH, sati ca lakSyadarzane prakaraNavazAdevaiSAmartha nirNayaH kArya iti hRdayam / yadyapyanyeSAmapIdRzAnAM dhAtUnAmadhenirNayAyeyameva gatistathApyete digarthamuktAH // 5 // 30 atha parapaThitA dhAtavaH, atra prakaraNe ye dhAtavaH parairadhikAH paThyante te, ye ca haimadhAtupAThe paThitA api parairanyathA paThyante, tespi pradazyante ziSyabuddhivaizadyArtham / tatra prathamaM triMzadadantA dhAtavaH pradarzyante -" kheDaN bhakSaNe" kheDayati / Ge samAnalopisvAt "upAntyesya0 " [ 4 2. 35. ] iti hasvA 35 bhAve - acikheDat // 1 // 33 235 "vittaNU dAne" vittayati / ke-vittitaH / ktvi-vittayitvA / adantatvasAmarthyAdato lugabhAve tasya matAntaraprasiddha " aco miti" [ pA0 sU0 7. 2. 115. ] iti vRddhauvittApayatItyapIti kecit // 3 // "karsa ka kattha zaithilye" karttApayati / 'karttayati, 45 acakarttat' ityAdi tu "kRtait chedane" "kRtai veSTane" ityAbhyAmapi svArthike Nici syAt // 4 // kaNa- kayati, karmApayati, kartritam // 5 // 15 "USaN chedane" Upayati / sa ni "svarAdeH 0" [ 4.1.4.] iti zabdasya dvitve-USiSayiSati, ai-auSiSat, prAguktanyAyena alako ziviSayatAyAmeva vidhAnAt sthAnivadbhAvA "" bhAvaH / 'mA bhavAnUSiSat' ityatrAdantatvena samAnalopitvAd | pAThAdiha saMvaraNarUpe'rthAntare tathA rUpasiddhiH phalam / kiJca dvitvAt pUrvaM prAtaH "upAntya0 " [ 4 2. 35. ] iti hasvo / tasya [ ghaTAdeH ] prayokRvyApAravivakSAyAmeva porlAbha iha ca 20 na // 6 // ityAdi / svArthe'pIti vizeSaH / yadyapi " bahulametannidarzanam" ityukta - 60 tayA ghaTAderapi svArthe Nirlabhyata eva, tathApi tasyAdantatvAbhAvena he 'acicchadat' iti rUpaM syAt, asya cAdantatayA samAnalopitvena 'acacchadat' iti rUpamiti vizeSaH spaSTa eveti curAdAvadantatayA pATha AzrIyate // 9 // "labhaN preraNe" adantatvAd vRddhyabhAve - labhayati, labhi - 65 tam / "Ni vetti 0" [5.3. 111.] iti bhanevilabhanA // 10 // "paNa vikraye" NyantAt "yuvarNa-vR-da-vaza-raNa-gamRdrahaH" [ 5. 3. 28. ] ityali bhadantatvAdeva NinimittavRjya : bhAve Nilope - vipaNaH - vikrayaH, "paNi vyavahAra- stutyoH " ityasya caivarNAdyantatvAbhAvenAlo'prAhayA dhani vipANa iti 40 syAt // 2 // kattham - katthApayati / 'katthayati' iti tu " katthi zlAdhAyAm" ityasyApi svArthika Nau siddham // 6 // "tha zaraNa daurbalye" lathayati / azalathat bhadantatvanibandhano vRddhyabhAva-sanvadbhAvAbhAvau // 7 // zaraNa-zarayati / bhadantatvAd vRddhirna azazarat, samAnalopatvAt sanvadbhAva-dIrgho na // 8 // T "chadaNU saMvaraNe" chadayati / yadyapi chaderghaTAdipAThAt Nau 55 " ghaTAdeH 0" [ 4.2. 24. ] iti hasbe hradayatItyAdirUpamadantatvAbhAve'pi sidhyati, tathApi ghaTAdI UrjanArthakasyaiva 50 "paNa pAke" zrapayati / De-azazrayat / ke- pAkArthe zRtamiti nipAtanAt, zRtaM haviH kSIraM vA, kSIrahaviryAmanyatra zrapitamityeva // 11 // 70 "khAdaN kSepe" khAdayati / De-acakhAdat // 12 // "stana dhvana svana syama zabde" / anekasvaratva hetorbhUzAbhIkSNye'pyebhyo yaG na bhavati, tasmAdeva hetoH parokSAyA | bhAmi-stanAJcakAretyAdi rUpaM bhavati / zIlAdyarthe "ninda-hiMsa0 [ 5. 2. 68. ] iti Nake-svanakaH sthamaka ityAdi / 75 'stanakaH, dhvanakaH' ityAdi 'stanayati, atastanat, dhvanayati, adadhvanat' ityAdi ca yathA prakRtAbhyAM stana-dhvanAbhyAM siddhyati tathA "stanaN garje" "dhvanam zabde" ityAbhyAM curAvadantAbhyAM svapaThitadhAtubhyAmapi sidhyati / svanasya cAvataMsana eva ghaTAditvamityato'trAdanteSu pAThAdarthAntare'pi svanaya- 80 |
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [caturthollAse nyAyaH 1] tIti siddham / adantatvena samAnalopitvAcca che-asaspana- | vyaMsisayiSati, "ziDDhe'nusvAraH" [1. 3. 4..] ityatra deti, syamasya cAsasthamaditi, anadantarave vanayo'samAna- ! 'manu' ityadhikArAt sarveSu kAryeSu kRteSu pazcAt tasya pravRttyA lopitvAt sanvadbhAve-'asisvanat, asisyamat' iti rUpe | dvitve kartavye nakArasyaiva sattvena tasya "na badanaM saMyogAdiH" syAtAm / syamayatIti tvadantatvAbhAve'pi 'amo'kamya-[4. 1. 5.] iti nakArasya dvitvaM niSidhyate, evaM De5 mi-camaH" [4. 2. 26.] iti hasve syAdeva // 13 // vyasisat, pUrvamevAnusvAre tu tatsahitasya dvisve'niSTa-45 // 14 // 15 // 16 // prayogApattiH / adantatvasAmarthyAt kadAcidato lugabhAve vRddhau "pamaSTama vaikubye"SopadezAvimau / atra-zAstre Sama-STama pyAgame ca-vyasApayatItyapi // 29 // 2-kR3-bhavati 4-pAdhi 5-panti 6-punbhi 7-puri 8 "gahaNa gahane" gahayati, gahApayatItyAdi // 30 // pili 9-SAvi 50-taNusi 11-Nasi 12-STrahi 13-hi | ityadantAH parapaThitAH // 1014-STrakSayaH 15 paJcadaza dhAtavaH sAditve'pi pAThe SopadezAH atha dvAvAdantau-"gAk janma-stutyoH" hvAdirayam , 50 santi, tatazca "SaH so'STye-SThiva0"[2.3.98] iti Sasya | "havaH ziti" [4.1.12.] iti dvitve-jagAti // 31 // satye kRte sasya kRtatvena "nAmyantasthAkavargAt padAntaH kRtsy| "mAGaca mAne" mAyate, zyasya zittvAdana "Iya'JjanesaH ziinAntare'pi" [2.3.15.] iti SatvaM bhavati, yapi"[.3.97.] itItvaM nAsti tatrAzitItyuktatvAt / tenAtra Nau sani-siSamayiSati, tiSTamayiSati, iti rUpayoH nemI-dA"2.3.97.] iti nerNatve-praNimAyate // 32 // 15 siddhiH / pau De adantatvAt sanvadAvAdyabhAve-'asasamat , | atha catvAra idantAH-"kika jJAne" hAditvAt "havaH 55 atastamat' iti / anekasvaratvAcca yapi na, parokSAyAcAm | dhAm ziti" [4. 1. 12.] iti dvitve-ciketi // 33 // bhavatIti-samAJcakAra, stmaanyckaaretyaadi| zIlAdyarthe "ninda "kSi jirida hiMsAyAm" kSiNoti / hiMsa0" [5. 2. 68.] iti Nake-samakaH stamaka "yadi nAma jigISayApi te nipateyurvacaneSu vAdinaH / iti // 17 // 18 // cirasaMgatamapyasaMzayaM kSiNuyurmAnamanarthasaMcayam // " 20 "lalaNa IpsAyAm" lalayati, he pUrvavat samvadbhAvAba [siddhasenIyacaturthadvAtriMzikAyAM zlo0 14] 60 bhAvAt-alalat / "laliN IpsAyAm" ityasya tUpAntya tathAvRddhyA-lAlayate, alIlalatetyAdi // 19 // "zastreNa rakSyaM yadazakyarakSaM, na tadyazaH zastrabhRtAM kSiNoti / " __"malaNa dhAraNe" malayati / "yuvarNa" [5. 3. 38.] | [ raghuvaMze dvi0 sa0] iti kaalidaasH| ityali-parimalaH / "valpula balpUla palpula pappUla vatpulaNa lavana-pavanayoH" paJcApyete osstthymdhyaaH| valpula yatItyAdi "kSiNUyI hiMsAyAm" ityasya tu guNe-kSaNotIti syAt 34 kSetra-sabusadhAnyayoH karmatayA pryoge| De sanvadrAvAyabhAvAt- | jirida-jiriNoti // 35 // 65 'avavatpulat' ityAdi // 21-25 // "cigNa caye." ayaM curAdirapi ghaTAdiH, "ghaTAdehasvo ___ "kumAlaN krIDAyAm" kumAlayati, acukumaaldityaadi| dIrghastu vA jiNampare" [4.2.24.] iti hasve-cayayati / supUrvAdaci-sukumAlaH / ralayorabhedAt sukumAra ityapi // 26 // | "cisphurornavA" [4. 2. 12.] ityAtvaM svasya parairneSyate / 30 "pazaNa anupasargo vA" vikalpenAdanta ityarthaH / ayaM ca jiNampare Nau tu vA dIrgha-macAyi, acayi, cAyaM cAya, cayaM prakRte'nirdiSTArtho'pi kaizcid gatyartha iSTaH / pazayati, pAza- | cayam / NijanityatvapakSe ca-cayati, cayate / acurAderaghaTA-70 yati, apapazat , apIpazadityAdi, adantatvasya vaikalpika- ! dezca "ciMgaTa cayane" ityasya tu-cinute, cinotItyAdi, Nau tvena pakSe vRddhiH sanvadbhAvAdi ca bhavati / anupasarga iti tu "cisphurornavA" [4. 2. 12.] ityAtvavikalpanAtkim ? upasarge sati 'prapazati, prapazate' ityAdi, pazI iti cApayati, cAyayatItyAdi, jiNampare Nau tu-acApi, cApaM 35 sautrasyobhayapadinaH prayoge'dantatvanibandhanakAryAbhAvo yathA cApam , acAyi, cAyaM cAyam, iti bhavati / pANinIyaistusyAt // 27 // caurAdikasya ghaTAdepyAsvavikalpa iSyata iti 'capayati 75 "zazaN kAntoM" zazayati / NyantasyevarNAntatayA cayayati' iti dvairUpyaM tasyApi bhavatIti spaSTaM curAdigaNe vai. "yuvarNa0" [5. 3. 28.] ityali-zazaH // 28 // siddhAntakaumudyAm // 36 // "ansaNa vibhAjane" vyasayati / vyasako dhUtaH, mayUra- | atha nava idantAH--"dIdhIki dIli-devanayoH" dIdhIte / 40 vyaMsakaH / sani "svarAde:0" [4. 1.4.] iti serdvitve- | tau-nipAtanAd dIdhitiH / 37 / "I vevIki prajana-kAntya
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 237 sana-khAdana-gatipu" prajanaM-prathamagarbhagrahaNam , asanaM-kSepaH, ! 50.] ityuvAdeze ca-nyaguvIt , tRjAdInAmapi hitvAda azanaM vA-tRptiH / Ite gauH, prathamagarbha gRhAtItyarthaH / evaM- guNAbhAve-gucitA, guvituM, guvitavyam / kitpratyaye "uvarNAt" vebIte // 38 // 39 // [4. 4. 58.] itIniSedhe-gUtvA / "gut purISotsarge" ___ "kSIz hiMsAyAm" kSINAti, kSItaH, kSItavAn / ityasya tu-anusvArevAdiDabhAye-nyaguSIdityAdi, gutA, 5SittvAt "Sito'" [5.3.107.] ityaDhi-'kSiyA' iti | gurnu, gutavyamityAdi ca // 45 // 45 tu "kSiSazU hiMsAyAm" ityasmAdapi setsyati // 40 // / "dUda hiMsAyAm" dUnoti "TuvaMda upatApe" ityasya "vIMzU varaNe" "zrIMzU bharaNe"etauvAdI / "pvAdeIsvaH" / dunotItyAdi bhavati // 50 // [4. 2. 105.] iti hasve-viNAti, niNAti / dhAditva- atha RdantA aSTau-"jUM abhibhave" jarati / yathA ca syAsvIkAre-trINAti, bhrINAtItyapi // 41 // 42 // ! "yamI jarati karmANi" iti / anusvArevAdiDabhAve-jA, 10 "plIza zoSaNe" oSTayopAntyo'yam, pvAdiAdizcA- | jarnum / zIlAthai "vaya:-zakti-zIle" [5. 2. 24.150 yam / vAditvAd hasbe-lpinAti, lvAdisvAJca kta-ktavatu- iti zAne jaramANo nAma kazcit , tasyApatyaM vRdvamityarthe tInAM takArasya "RlvAdereSAM to no'pra"[4.2 68.]| "gargAdeH" [6 1, 42.] iti yji-jaarmaannyH||51|| iti nakAre-lpInaH, lpInavAn ,lpIniH iti / anusvArevA- "ghRk kSaraNa-dIptyoH " "sRk gatau" "haru balAtkAre" diDabhAve-lpetA, lpetum // 43 // trayo hAdau, "havaH ziti" [4. 1. 12] iti dvitve15 "lvIMSu gato" asya pvAdisvaM lvAditvaM vA nAnumanvate, jagharti, sasarti, jaharti / 52 / 53 / 54 // 55 tena 'lvInAti' iti / tAdInAmapi takArasya nakArAbhAve- "sTa pAlana-prItyoH" oSTayopAntyo'yam spRNoti, lvItaH, vItavAn , lvItiH, ityeva // 44 // paspAra / anusvArettvAdiN na--spA, spartum // 55 // "ghrINa vyohaan|" yujAdirayam , tatazca "yujAdernavA" | "Rda kRpazU hiMsAyAm" RNoti / "RNUyI gatI" [3. 4. 18.] iti vA Nici-jrAyayati, jayati / "jaNa" | ityasya guNe-aNute, arNotIti syAt // 56 // 20 ityasya tu-jArayati, jaratIti syAt // 45 // "kRza, lvAdirayam , tena to ne-kRNaH, kRNavAn , kRnniH| 80 atha dvAvudantI-"khuG gatau' khavate, cukhuve / anusvAre- kRgzastu-kIrNaH, kIrNavAn , kIrNIriti / kRNAtIti tu svAdiDabhAye-khotA, khotum // 46 // kRgzo'pi syAt // 57 // "dhugda kampane" dhunute, dhunoti / lakSyaM yathA- 'padmAnta "vRgzU varaNe" ayamapi tyAdiH, tena 'kAdInAM taH rANi ca dunoti dhunoti pakSI" "dhUgda kampane" ityasya tu "ralyAdeH0" [4.2.68.] iti nakAre-vRNaH, vRNavAn , 20dhUnoti, dhUnuta ityAdi, "dhUgauditaH" [4.4.38.1 iti | vRNiH / vRzistu "oSTayAdura" [1.4.117] ityuri-65 veTi-dhUtA dhavitetyAdi / asya cAnusvAretvAt-dhotA, vUrNaH, vUrNavAn ,puurnniriti| vRNAtIti tUbhayostulyameva // 58 // dhotum, ke-vidhuta iti / yathA "ArAdhayanti vidhiyada| atha RdantAtrayaH- "ca bhakSaNa-gasyoH" cIrNA, acAri. vidhutAnyakRtyAH" // 47 // | gavA, AcIrNa tpH| asya ca kta-ktavatvoreva kRti prayogo, ___ atha mraya udantAH-"gU gUtc purIpotsarge" atra dvitIyasya | na tu pratyayAnta 30cittve'pi prathamo bhvAdireva, anusvAreca, dvitIyasta tadAdi- "pRk pAlana-pUraNayoH" hvAdisyam / tasi "havaH ziti" 70 riti vivecanIyam , etadarthasUcanArthameva cakArasya prayogo'nyatra [4. 1. 12.] iti dvisve pUrvasya "pR-bhU-mA-hADAmiH" ca tadaprayogaH, anyatra ca sarvatrAnekadhAtuprAntasthena kAdyanu [4. 1. 58.] iti ittve "ochyAdura" [4. 4. 117.] bandhena tavratyAnAM sarveSAmeva tadanubandhaphalabhAktvam / / utyuri "bhvAdena minaH"2.1. 63.] iti dIrgha cagavati / anusvArevAdiDebhAve-agauSIt / gUtvA / "guMG pipUrtaH, antau pare-pipurati, saptamIyAti-pipUryAt / 35 zabde" ityasya tu gavate, "dhUDa-hasvAta" .3.70.1 pipItyAdi tu "muk" ityasyApi syAdeva / / 60 // 75 iti sijiki-nyaguta, kvi gulveti ca bhavati / gotA, / "dudh bhaye" dIryate / karmakartari bhAva-karmaNozca gotuM, gotavyamiti tUbhayoH samameva // 48 // / dIryate' iti tu "da bhaye" ityanenApi sidhyati // 6 // gUt, kuTAdizyam, tena sicaH "kTAdeH"[4.3. bhatha odantaH-"jyor3a upanayana-niyamana-vratAdezeSu" 17.] iti Gitve "sici parasmai samAnasyAGiti" [4.3. upanayanaM-maujIvandhaH, niyamaH-saMyamaH, vratAdezaH-saMskArA4044.] iti vRddhirna, iTi iti ca 'dhAtorivarNa."[2.1. dezaH / te-jItaH "jyA-vadhaH kRiti" [4. 1.81.180
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [caturthollAse nyAyaH 1] iti yvRt / "dhyAnAntaH sthAto'khyAdhyaH"[4.2.71.] athASTau cAntAH-"muci kalkane" kalkanaM-dambhaH zAThyaM iti natvaM tu neSyate paraiH, AgamAnAmanityatvAdipi na // 62 // | kvathanaM ca / mocate // 76 // ___ atha kAntAH paJca-"daku kRcchrajIvane" ApUrvot hau udi- "acUga acuga gatau" acate, acati / Ace, bhAca / ne AdaGka, AdaGketi tyAdyantapratirUpamadhyayamapyasti 63. acitA, acitum / aditvAt ktvi veTi-aktavA, acitvA / 45 5 "tikaDa rekRG kRG gatau Nau De RdityAt "upA-! "a" ityasya tu gatau UditvAt ktvi veTi-akRtvA, tyasya." [4. 2. 35. ] iti hasvAbhAce-atitekat, aJcitveti dvairUpyaM syAt // 77 // aTiTekat ; anRtRditostvetayo:-atItikat, aTITikaditi | acuga-UditvAnne-aJcati, aJcate / kye nasya lugabhAvesyAt / 'tekate, Tekate' ityAdi tu RditAnRditostulyameva / anycte| iTi-aJcitam , yathA-"kurvannudaJcite netre" "acaga" asiSekat, SekaH Sopadezatvena "ghaH saH."f2.3.98.] ityasya tu-Uditvena vedatvAt ktayoH "veTo'pataH" [4. 4. 50 10 iti Sasya satve kRtatvAt "nAmyantasthA." [2. 3. 15.] / 62.] itIniSedhe "aJco'nAyAm" [4.2.46.] iti iti Satvam / evaM gau sani-siSekayiSati / kevalasya tu nasya luki ca 'udakta' iti rUpaM bhavati // 78 // SatvApane sani "NistorevAsvada-svida-sahaH SaNi" [2.3. "TuyAnRg yAtAyAm" dvitvAt "dvito'thuH" [5.3. 37.] iti niyamAna SaH-sisekiSate, aSopadezatve tu Sasya 83.] itythau-yaacthuH| RdittvAt Nau De upAntyahasvAbhAve kRtatvAbhAvena SatvaprApterevAbhAvAt-asisekat, sisekayiSa- | ayayAcat / 'yAcate' ityAdi tu-"DayAcugU ityato'pi 55 16 tItyeva syAt / 'sekate' ityAdi tu SopadezApopadezayoru- syAt // 79 // bhayostulyameva / / 64 // 65 // 66 // | "vicaMkI pRthagbhAve" hvAdisyam / "havaH ziti" [4. ___ "cikkaNa nyathane" cikyati / uNAdAvaNe-cikkaNaH, 1.12.iti dvitve'ntau-vicati, pareSAmiSTatyena "nijAM ase-cikasaH-yavakSodaH // 67 // / ziti." [4.1.56.] ityetvam / vevetItyAdi tu __ atha khAntAtrayaH-"cakhu gatI" uditvAnne-calati vijakI" ityasyApi syAt / nnigi-vecytiityaadi| Rdi.60 20 kiti nasya lugabhAve-casayate cahitaH / "kteTa:0" [5.3. vAdaGi-avicat / vivecanaM, vivekaH, ityAdi tu "vicUpI 106.] iti :-caGkhA // 68 // pRthagbhAve" ityasyApi syAt // 8 // "khakkha hasane" khakkhati / khakkhitaH / "kTa:0" carcata paribhASaNe" carcati / "nAmni puMsi ca" [5.3. [5.3. 106.] itye-khakkhA // 69 // 121.7 iti Nake striyAM-carcikA / carcatI carcantI strIkule ___"likhat akSaravinyAse" kuTAdizyam , tena tRjAdiSu / vA, anna "avarNAdazo'nto vA'turIDayo"2.1.115.166 25 GittvAd guNAbhAve-likhitA, likhitum, likhanIyam / / / iti vikalpenAntAdezaH // 8 // akuTAdestu-lekhitA, lekhitum, lekhanIya mityAdi syAt / likhatItyAdi tUbhayathApi / kecit kaDa-sphara-sphalAnapi ___"khacaz bhUtaprAdurbhAve" bhUtaprAdurbhAva:-atikrAntasya punakuTAdau paThanti, tapAThabalAt teSAM Niti bRddhiniSedhaM cAhu: rutpattiH / "tavargasya0" [1.3.60.] iti bho nasya yathA-kaDakaH, spharakaH, sphalaka ityAdi, tat tu prakRte na / jatve-khajAti, hau "vyaJjanAcchAherAnaH" [3. 4.80.] 30 pradarzitam , uktarUpANAmiSTatve'cpratyayAntAt svArthe kapi ' iti bhAherAnAdeze-khacAna, khacitA, khacitum / / 82 // 70 siddhisaMbhavAt // 7 // ! "gurca niketane" "bhvAde." [2. 1. 63.] iti atha dhAntAH paJca- "ghaggha hasane" ghagdhati. parikhatA dIrgha-gUrcayati // 83 // "teTa:." [5.3.106.] itye-ghagghA // 7 // atha chAntaH- "picchat bAdhane" picchati, pipiccha, "dagha sagha tigha caSaghaTa hiMsAyAm" danoti / ghaji pipichatA, picchitum , picchatI picchantI strI kule bA / 35 dAghaH, nidAghaH // 72 // aci striyAM-picchA // 84 // 75 saghada-NI sani aSopadezatvena sasya katatvAbhAvAta ravA- atha jAntAH sapta-"luju hiMsA-bala-dAna-niketaneSu" bhAve-sisAghayiSati / evaM Nau he-asIsadityAdi, bopa- uditvAnne-luJjati / kye nasya lugabhAve-lubhyate // 85 // dezatve tu Satvamapi syAdeva / sanotItUbhayathApi // 73 // / "dhrija gatau" jati / yaGi-dedhrijyate / yaGlupi tighaT-tighnoti, titegha, // 4 // / dedhijIti, debrekti| jestu dharjati, darISTajyata ityAdi // 86 // 40 caSaghaT-caSanoti / anekasvaratvAt parokSAyA Ami caSa- | "riji gati-sthAnA-'janojaneSu" Urjana-prANanam 180 ghAMcakAra // 75 // / bhAgamAnityatvAdiTo'bhAve-udviktaH // 87 //
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 239 ....marrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr r ... 55 "onajaiG brIDe" najate |kt-oditvaat to ne, aidittvAcca ati-sani iTi Tterditve "vyaJjanasthAnAdeH" [4.1. "DIyazvi0" [4.4. 61.] iti ktayoriniSedhe-namaH, 44.] iti to luki-aTiTTiSate, vipi "padasya" [2.1. nagnavAn, svArtha ke striyAM-nagnikA-arajAH strI / prAnajiSTa, 89.] iti saMyogAntalope-ada, TAntadopAntyasya tu 'at' aNopadezattvAt "adurupasargAntaro." [2.3.66.] iti | iti / atra 'aTt' ityayaM tAnto'pi rUpAdisAmyATTAnteSu 5 nasya No na // 8 // paThitaH / agre'pi pAThavyatikrame'yamevedaza eva vA lAghavAdi- 45 ___"mRki saMparcane" mRkta / aiditvAt "DIya- heturUhanIyaH // 10 // zvi0" [ 4. 4. 61.] ityanena kyoriniSedhe-mRktaH, "miTuN snehane" snehanaM snehayojanam, udittvAnne-miNTamRktavAn // 89 // yati // 104 // "vRjaie varjane" "rudhAM svarAccho naluk ca" [3. 4.82.] "saNa anAdare" he'yopadezatvAt ghatvAbhAve-asusuTTat, 10 iti ze'ntau vRkSanti, vavarja / dhani jasya gatve-vargaH / ! sani ca tayaiva-sasahayiSati, bopadezatye tu Satvamapi syAdeva, 50 vaNatItyAdi tu "caipa varaNe" ityanenApi syAt // 90 // saTTayatIti cobhayorapi // 105 // "marjaNa zabde" marjayati / kta-marjitA-rasAlA // 91 // "zaTi zaliNU ilAghAyAm" zATayate / aTi-zATaH / atha TAntAstrayodaza-"zauTa garve" zauTati, zuzauTa / Rdi- | "Nivetti0" [ 5. 3. 111. ] ityane strItvAttvAt gau ke "upAntyasya." [4. 2. 35.] iti isvA- zATanA // 106 // 15 bhAve-azuzauTat // 12 // zaliNa-zAlayate // 10 // "yauTa sambandhe" sambandhaH-zleSaH / yauTati, yuyauTa / adi-! atha ThAntau dvau-"ruTi pratIghAte" dyutAdirayam / roThate, svAt-ayuyauTat / Nake-yauTakaM-yugmam / yauTitaH, // 93 // ! ruruThe / adyatamyAM "dhunyaH" [3.3.44.] vA''tmane unmaade"| meTati, preTati, mleTati, padam , pakSe "zeSAt"3.3.120.] iti parasmaipadaM ca lauTati / RditvAdupAntyahasvAbhAve amimeTat , amineTat , ! tatra "sRdida-dyutAdi"[3. 4.64.] ityahi-aruThat , 20 ityAdi // 94 // 95 // 96 // 17 // Atmanepade tvaGo'prAptyA-aroThiSTa // 108 // 60 "sphaTu vizaraNe" udityAnAgame-sphaNTati vastram / kiti "cuTaNa hiMsAyAm" cuNThayati / / 109 / / nasya lugabhAva-sphaNThyate / Nigi svArtha Nici vA- atha daza DAntAH-"cuDu alpIbhAve" uditvAnne-cuNDati, sphaNTayati // 98 // | cucuNDa' / aci-cuNDaH // 110 // "muTu pramardane" muNTati / aci-munnttH| "te hunti kuNTa- | "piDa sAta-zabdayoH" aci-peDA-vastrAdibhAjana25 muNTA" // 99 // vizeSaH // 11 // 65 "naTa nRttI" aNopadezatvAt NatvAbhAve pranaTati / No "kaDU kArkazye" vipi "padasya" [2.1.89.] iti pranATayati, natAvevAsya ghaTAditvAdatra na hrasvaH / Nopadezasya ! saMyogAsalope "virAme cA" .3.51.] iti Dasya ghaTAdestu-praNaTati, praNaTayatItyAdi syAt // 10 // vikalpena Tatve-kar3a, kada / 'kaD' iti dopadhapATe tu 'kada, "NaTi natau ca" cAnatI / "pAThe dhAtvAdeH." [2.3. | kata' iti syAt / kar3atIti tUbhayorapi // 112 // 3097.] iti Nasya ne kRte NopadezatvAt "adurupasarga0" | "aDa abhiyoge" vipi prAgvat kArye-aDH, ad| 70 [2.3. 77.] iti Natve prnnttte| neTe, neTAte, nettire||10|| sani tu Derduitve-aDiDipati, dopadhasya tu vipi prAgvat ada, "alTi ati hiMsA-'tikramayoH" atikramaH-ullaGa- at, sani"na badanam" [4.1.5.] iti dasya dvitvanam / sani iTi sTekhei "dhyAnasyAnAdeH" [4. 1.44.] niSedhe Dereva dvitve-aDiDiSatItyAdi ca syAt / aDatItyAdi iti Tasya luki-atiTTiSate / 'a' iti dopAntyasya tu tUbhayoH samam // 113 // 35 sani iTi "na badanam0" [.. 1.5.] iti dasya dvitva- "cuDU hAvakara ge" hAvaH-bhAvasUcanam / vipi prAgvat-75 niSedhAt "svarAdeH" [4. 1.4.] iti dvitIyAMzasya Tereva cuda , cuDa, dopadhasya tu 'cut, cud' iti / cuDutItyAdi dvitvam, "tavargasya." [2.3.60.] iti do De tasya | sUbhayorapi // 14 // "adhoSe prathamaH" [2.3.50.] iti Te ca 'aTTiTiSate'. "tur3a toDane" toDana-dAraNam, yathA-"tuDatyahaH sakalaiti syAt / 'aTTate' iti tUbhayorapi syAdeva / evamadaterapi macirAt toDayatyazriyaM c|" iti kavirahasye // 115 // 40 bodhyam // 102 // "jikSiDA avyakte zabde" kSveDati, akSveDIt / jIttvAt 80
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [caturthollAse nyAyaH 1 ] "jJAnecchAIrthanIcchIlyAdibhyaH ktaH" [5. 2. 92.] iti / iti dIrgha-nalukoniSedhe "mAM dhuda" [1. 3. 39.] iti vartamAne kAle kta-ziTTaH / AditvAt "AditaH" [4. 4. | nasya NApavAde ne-ghRntiriti / asmAdeva ktvApratyaye, Udi71.] itIniSedhaH / aci-kSveDA-viSam / geha eva kSveDa- | tvAd vikalpeneTi seTaH "ktvA" [4.3.29.] iti tItyarthe "grahAdibhyo Nin" [5. 1. 53.] iti Nini | kittvaniSedhAt-gharNitveti, iDabhAve "yamirami" [4.2. 5 "pAtresamitetyAdayaH" [3. 1. 91.] iti tatpuruSasamAse | 55.] iti Nasya luki-ghRtveti, kvi ceTtvAt ktayoriDa- 45 nipAtanAt tenaiva saptamyalupi c-gehekssveddii| bhidAditvAdaDi bhAve galuki-ghRtaH, ghRtavAniti, to Naluki-ghRtiriti / kSveDA-siMhanAdaH // 116 // 'gharNoti, ghaNute' iti tu nAntaNAntayostulyameva // 124 // "jisviDAG mocana-snehanayoH" dyutAdisyam / zveDate, ghaNUyI-ghaNute, ghaNoti, jaghANa, jaghaNe / UditvAtadyatanyo "dhundhaH"[3.3.44.1 iti vikalpanAtmane-ktvi veTi-ghaNitvA, iDabhAve "yami-rami" [4.2. 10 padam , pakSe "zeSAt" [3.3.100.] iti parasmaipadaM ca, 55.] ityantaluki ghatyA, veTatvAt ktayoriDabhAve-ghataH, 50 tatra sati dhutAditvAdaGi-azviDat, Atmanepade tu nAG, ghatavAniti // 125 // tena-akSaveDiSTa / zIlAdyarthe "iDitaH" [5. 2. 44.] atha tAntAH SaT-"itu bandhane" uditvAnnAgame-intati / ityane-prakSveDana:-sarvalohamayo bANaH // 117 // kiti nasya lugabhAve-intyate / "gurunAmyAdeH0" [3.4. "aDaT vyAptau" aDNoti // 118 // 58.] iti parokSAyA Ami-untAJcakAra // 126 // 15 "olaDuNa laDuNa utkSepe" udittvAnne-laNDayati / kta-kta- | "jyuti bhAsane" uNAdI isi pratyaye-jyotiH // 127 // 55 vasvoH parayoH "sedaktayoH"[4. 2.84.1 iti Neluki "kitak jJAne" hvAdirayam , tasmAt "havaH ziti" oditkaraNabalAdiDvyavadhAne'pi "sUyatyoditaH" [4.2. [4.1.12.] iti dvitve-ciketti / na na cikettItyarthe 70.] iti ktayostakArasya natve-laNDinaH, laNDinavAn / nakhAditvAgnipAtane-nAciketo nAma kazcit / 'ketati, "Nibetti." [5.3.111.] ityane striyAM-laNDanA / ketanam' ityAdayastu bhauvAdikakitinA sAdhavaH / / 128 // 20 Nico'nityatvAdabhAve laNDati / anityatvAdiyo'pyabhAve "patiMca aizvarya" patyate adhipatti, apapta, patsyate 160 oditvAt ktayosto natve "tavargasya." [1.3.60.] iti dhAtupArAyaNe svanusvAreto'nyasya 'patipyate, apatiSTa' itINatve ca-laNDNaH , laNDNavAn / yadi tvokArasya dhAtvavaya- DudAhRtaH, taJcAgamazAstrasyAnityatvAditi kazcit / vastutastuvatvameva nAnubandhatvamiti mataM tadA-bholaNDapati, ola- AgamazAstrasyAnityatvamiDabhAve heturbhavitumarhati, na tu niveNDitaH, olaNDitavAn , olaNDanA, ityAdirUpANi // 19 // dhasyApravRttI, tathA ca prakRtadhAtoH paramatAnusAritvena tantra 25 laDuNa-uditvAnAgame-acalaNDayatyuSTam // 120 // cAsya seTlvameveti tadanusArameva dhAtupArAyaNIyapAThaH saMbha-65 "truDiNa chedane" unoDayate tRNam // 12 // vati / tatra cAniTakArikAsvasya dhAtoH pAThasyAnupalambhoatha NAntAzcatvAra:-"phaNa gato" aghaTAdisyam / Nau / 'styeveti bodhyam // 129 // phANayati gAm , gatyarthasyAsya ghaTAditvAbhAvAt "ghaTAdeH" | "vAvRtu vivaraNe" yathA-"tato vAvRtyamAnA sA rAmazAlA [4.2.24.] iti. hasvo na / anekArthatvAnniHohanArtho-nyavikSata / " iti [bhaTTikAvye ], atra ca vAvRtyamAnetyasya 30'pyayam , yathA-phANayati ghaTam , niHsnehayatItyarthaH / phANyate | 'vasyantI' ityarthaH, zUrpaNakhAyA varNanaprasaGgo'yam / uditvAt-70 dravatvAditi-phANitaM-khaNDazcotaH / ghaTAdestu hrasve-phaNayati, ktvi veTa-vAvartitvA, vAvRttvA, veTavAdeva kyoriT naphaNyate, phaNitamityAdi / phaNatItyAdi tUbhayorapi // 122 // | vAvRttaH, vAvRttavAn , ata eva "vRte tu vRtta-cAvRttau" iti __"aNiNa prANane" prANana-jIvanavyApAraH / aNyate, | nighaNTuH // 130 // Age // 123 // ___ "vartaNa gatau" SopadezatvAt sivartayiSatItyAdiprayoge 33 "ghRNU ghaNUyI dIptau" tapAdyAt "tikRtau nAmni" [5. sasya Satvam , aSopadezatve tu sisvartayiSatItyAdi syAt 175 1. 71.1 iti tiki "na tiki dIrghazca" [4.2.59.1 svartayatItyAdau tu na bhedaH // 13 // iti niSedhAn "ahanapaJcamasya ki-kuti"[4. 1. 107.]| atha thAntau dvau-"partha pArthaNa prakSepaNe" Dhe-apaparthat / iti dIrghasya "yami-rami nami-gami." [4.2.55.] iti | "pRthaNa prakSepaNe" ityasya "RvarNasya" [4.2.37.] NalukazvAbhAve "tavargasya." [1. 3.60.] tasya Te- ityanena RkArasya RkAre kRte-apIpRthaditi rUpaM bhavati, 40 ghRNTiH / nAntasya tu tiki 'na tiki." [4.2. 59.] | RkArAdezAbhAvapakSe ca "laghorupAntyasya" [4. 3. 4.] 80
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 241 iti guNe-apapathaditi prakRtadhAtusadRzameva rUpaM bhavati / "gRdhaNU vacane" NijantasyApISTivazAt "pralambhe gRdhipardhayatIti tu tulyameva // 132 // baJceH" [3.3. 89.] ityAtmanepade-Ardhayate baTum / svamate pArthaNa-pArthayati / De-apapArthat // 133 // tu-NigantasyaivAtmanepadamiSTam // 148 // atha dAntA aSTo-"pada sthairye" padati // 134 // matha nAntau dvA-"mana stambhe" mamAna / manatItyAdi tu 5 "kadiSu kradiS kladiSu vaiklavye" kadate, Rdate, kladate / "no abhyAse" ityasyApi bhavati // 149 // 45 vittvasya saH sambandhAt tanimitte'hi-kadA, RdA, kladA, do "janaka janana" "janaka janane" hvAdisyam / ziti dvirate-jajanti / iti // 135 // 136 // 13 // | "jajAna garbha maghavA" atrendro janayAmAsetyarthaH, anta"mandi jADye" mandate / kye nasya luki-madyate // 138 // rbhAvitaNyarthatvAt / jajJatuH, "jajJaH pAdAmburuhi tava vibho!" . "khurdi gudhi krIDAyAm" "bhvAdeH0" [2. 1. 63.] 5 "janaici prAdurbhAve" ityasya tu-jAyate, jajJe, jajJAte, jajJire, ityAdi / 150 // 10 iti dIrgha-khUrdate, cukhUrde, godhate, jugudhe / "vau vyaJjanA''deH 50 athaikAdaza pAntAtrayaH phAntAca, pAnteSvAdyau ghaTAdIsan cAyavaH" [4. 3. 25.] iti vikalpena ktvA vA- "kSapa preraNe" Nau ghaTAditvAd dvasve-kSapayati / "upakSapayati sanoH kittve-gudhiravA, godhitvA, jugudhiSate, jugodhiSate / prAvRda" AsannIbhavatItyarthaH / bhiNampare tu Nau vA diirgh|| 139 // 14 // ' akSApi, akSapi, kSApaM kSApaM kSapaM kSapam / "kSapaNa preraNe" ___ "uvedga UbandhRg Alocane" vedate, vedati / UditvAt : ityaghaTAdeH kSapestu-adantasvAdupAntyavRddhyabhavanena kSapayatI-55 15ktvi veda-veditvA, vetvA / vedatvAdeva ktayorneda-vendraH, venna- tyAdi yadyapi tulyaM tathApi 'jiNampare Nau ghaTAdinimittakavAn, bejhA-nAma kaacinmdii| RdittvAda vA'Di-avedata, vaikalpikadIrghAbhavanena-akSapi, kSa kSapamityeva syAt, na tuavedIt, Atmanepade zvalo'bhAvAda-ayediSTa // 141 // akSApi, kSApaM kSApamiti dIrvAzrayaM rUpamiti vizeSaH // 15 // Ubandhug-bundhate, bundhati / bubandhe, bubundha / bundhitA "mrapa lajjAyAm" ghaTAditvApaNI dvasve-apayati / bhiNamabundhitum / UditvAt kvi veTi nalopeca-budhitvA, buddhaa| para NoM vA dIrdhe-atrApi, avapi, brApaM zrApa, apaM apamiti / 20 RditvAt parasmaipade bA'Di-abudhat, abundhIt, tripauSi lajjAyAm" ityaghaTAdestu NAdhupAntyavRddhau-bApaya, 'tItyAdi, jiNampare ca-atrApi, nApaM trApamityeva, na tvatrApi Atmanepade tu-'abundhiSTa' ityekameva // 142 // paM vrapamiti hasvAzrayANi rUpANi // 152 // "NudIt preraNe" IdittvAt kartRgAmini phale Atmanepada- | ! "sapa samavAye"aSopadezatvAda gau sani SatvAbhAvevidhAnAt-nudate, nunude, "Nudat" ityasya tu-nudati, nunode sisApayiSati, Nau De-asIsapat / Sopadezatve tu Satve-65 tyAyeva / NopadezatvAt-praNudatItyAdhubhayoreva // 143 // siSApayiSati, asISapadityAdi // 153 // 25 atha dhAntAzcatvAra:-"vadha hiMsAyAm" / lakSya cAsya he pRGa gatau" / hepate / Nau ke RditvAdupAntyahasvAyathA-"yatra sAlapratIkAzaH karNo'vadhyata sNyuge|" tathA AmiTeta "nAsti ceda bhakSako yantra vadhako'pina vidyte|" iti ca / vadhaka, | "tupa tunya tupha tupha rinphat hiMsAyAm" / tupati, tupatI ityatra, avadhIdityatra ca "na janabadhaH" [4.3.54.] iti tupantI strI kule vA, "avarNAdazna." [2. 1. 115.] 70 vRddhiniSedhaH / anyatra tu vavAdha, lakSyaM yathA-"nUna na satve ityntaadeshviklpH| bhauvAdikasya tupestu-topatItyAdi, I30vadhiko babAdha, tasmin vane goptari gAhamAne / " [ra0 0 'Dyostu zatuH 'zya-zavaH' [2. 1. 116.] ityantAdezo sa. 2] // 14 // nityameveti 'tupantI strI kule vA' ityekameva, evamanyevapi ___NATaG yAjopatApaizvaryAzIHSu" NopadezatvAt praNAdhata bhAvanIyam // 155 // ityAdau Natvam / RditvAt Nau ke upAntyahasvAbhAce 'ananA' tupa-tumpati, prastumpati gaurityapi, ze pare "no vyaa-75 dhat , ityAdi tUbhayoreva samam // 145 // nasya."[4.2.45.] iti prApto'pi nasya luka prenssyte| 35 "sAdhaMca SAdhaMTa saMsiddhau" sAdhayatyannam // 146 // tumpatI tumpantI strI kule vA, bhauvAdikasya tu nityamevAntA bAdhaMTa-bopadezatvAta sani siSAsati' ityatra sasya dezaH // 156 // Satvam, anusvArevADabhAvaH / NyansAt sani-siSAdha-: tupha-tuphatItyAdi tupabat // 15 // yiSati, Nau De-asISadhat, aSopadezasya tu-sisAtsati, tumpha-tumphatItyAdi tunpavat // 158 // 80 sisAdhayiSatItyAdi / kevalasya ca sAmotIsyAdi / anusvAre.! rinphat-rimphati, ririsphetyAdi / 159 // 40 kvAdiDabhAve-sAddhA, sAdum' iti tUbhayostulyameva // 147 // "tRpa tRnpat tRptau" tRpati, tRmpatItyAdi // 160 // 16 // 31 nyAyasamu.
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuJcayaH / [caturthollAse nyAyaH 1 ] 60 "stupa stUpaNa samucchAye" stopayapi / aSopadezatvAt : nimittAbhAve.*iti nyAyAta TasthApyabhAve takArasyaiva zravaNasasya SatvAbhAve-tustopayiSati, atustupat / STrapaNastu-stUpa- miti-stambhate, stambhyate, tAstambhyate, tAstambdhi, iti / yati, tuSTrapayiSati, anuSTupadityAdi / 162 // tathA patyApanne sani "Ni-storeva." [2. 3. 37.] iti 45 stUpaNa-aSopadezatvAt tu stUpayiSatIti SatvaM na / De niyamAt tistambhivate iti, pyantasya tu niSedhAbhAvAt Satve 5"upAntyasya." [4.2.65.] iti haskhe-atustupat / sati-tiSTambhayiSatIti, Nau De-atiSTambhAdityAdi // 18 // stUpayatItyAdi tu STrapaNo'pi syAdeva // 163 // "bhu DibhuNa saddhAne" udityAnAgame-Dambhayati / Nico"paNa ardane" uditvAnAgame-tumpayati / kiti nasya anityatvAttadabhAve'pi kityuditvAlasya lugabhAva-Dambhyate / lugabhAve-tumpyate, / bhauvAdikatumpestu-kiti nasya luki- evaM DimvAdiSvapi // 182 // 50 tupyata iti // 164 // DibhuNa-Dimbhayati, Dimmyate / aci-DimbhaH // 103 // 10 atha trayodaza bAntAH-"gharba kanba khanya ganba caba tanba nba canba tanba "dabhu dibhuNa vajane" uditvAnnAgame-dambhayati, nanba pandha banya zamba panba gto"| dharva-gharbati / gharbitaH, dambhyate // 184 // ke seTatvAt "keTaH"5.3.106.] ityH-ghl||165|| dibhuNa-digbhayatItyAdi pUrvavat // 185 // kanba-kambati / kiti nasya luki-kalyate / evaM-khanbA- atha mAntau dvau-"chanjha gatau" gatiratra chAprakArarUpA praka-55 dInAM banbaparyantAnAmUhyam / / 166-173 // raNavazAt / chadmati / sici-acchamIt / Navi-cacchadma // 186 // 1 zaba-zambatItyAdi pUrvavat / Nigi curAderAkRtigaNatvAt "sAmaNa sAntvane" he upAntya hasbe-asIsamat, curAyasvArthe Nici vA-zambayati // 174 // ' dantasya tu-asasAmaditi // 187 // panba-":"[2.3. 98.1 iti Sasya satve-sambati, atha rAntAtrayaH-"turak tvaraNe" hvAdisyam / ziti dvitve savyate, sambitaH, sambA, ityAdi / Nau sani bopadezatvAta sati-tutAMti // 18 // sasya Satve-siSambayiSati // 175 // / "purat aizvarya-dIptyoH " SapAThAt sasya parave-suSora, 90 "sAmbaNa sambandhe" sAmbayati / aSopadezatvAt SatvA- asUSurat, suSorayiSati / aSopadezasya tu-sasoretyAdi / bhAve-sisAmvayiSati, Nico'nityatvAt tadabhAve-sisAmbi- suratItyAdi tUbhayostulyam // 189 // Sati / ali-sAmbaH // 176 // ___ "guguNa anRtabhASaNe" gundrayati / aci-gundrA-uttama"kuTumbig dhAraNe" kuTumbayate // 177 // mustA // 190 // 65 athASTo bhAntAH-"sunma nabhi hiMsAyAm" assopdeshtvaat| atha lAntA ekAdaza, tatrAdyau ghaTAdI-"ssala saMcalane" 26 SatvAbhAve-susumbhayiSati, asusumbhat // 178 // "dala vizaraNe" Nau ghaTAditvAdrasve skhalayati, dalayati, nabhi-dyutAdirayam , tannibandhane'Di-prAnabhat , 'dhudbhayaH" : jiNampareNotu vA dIrdhe-askhAli, askhali; skhAlaM skhAlaM, [3. 3. 54.] ityAtmanepadapakSe tvalo'bhAve-prAnabhiSTa, skhalaM skhalam , adAli, adali, dAlaM dAlaM dalaM dalaMm / NopadezatvAbhAvAna Natvam, Nopadezatve tu-prAnabhata. aghaTAyostu hasvAbhAve-strAlayati, dAlayati, askhAli, 10 prANabhiSTeti syAt // 179 / / adAli, skhAlaM svAlam, ityAdyeva / skhalati, dalatIti 30 "ghumbha bhASaNe ca" cAddhiMsAyAm, "paH saH" [2.3. | tUbhayoreva samam // 191 // 192 // 98.] iti SakAsya sakAre-sumbhati / Nau De-asuSumbhat / "sthala sthAne" aSopadezatvAt SatvAbhAve Nau saniNau sani ca-suSumbhayiSati / kevalAt tu SatvApanne sani / tisthAlayiSati / De-bhatisthalat / Sopadezasya tu Satve"Nistoreva." [3. 3. 37.] iti niyamAt SatvAbhAve- tiSTAlAyaSatAtyAdi / sthalatAta tUbhayArava samam tiSThAlayiSatItyAdi / sthalatIti tUbhayoreva samam // 193 // 75 sasambhiSati kapUrvAdasmAdaci-kasambhaH / asya prayogo yathA- "bali paribhASaNa-hiMsA-dAneSu" oSThyAdirayam / blte| 35 "sAvaSTambhanizumbhasumbhanA" iti // 180 // dantyauSThavavAditvAbhAvena "na zasa-dada vAdi-guNinaH" [4.1. "STabhuG stambhe" TaparaSAdirayam , yastu suribhiH paThitaH sa 30.] ityetvaniSedhAbhAvAt 'anAdezAdarekacyaJjanamadhyeca TuMgkvat taparasAdiH, popadezatvArtha tu prabhu iti peTe, ita:" [4. 1. 24. ] ityetce dvisvAbhAve ca-grele belAte tena tasya "SaH so'STaiya0" [3. 3. 98.] iti SaH so belire / / 194 // bhaviSyati, asya tu SaH satvaM neSyate paraiH / uditvAnnAgame- "pilat unche" uJchaH-kaNaza AdAnam, SopadezatvAt 40 STambhate / kiti nasya lugabhAve-STambhyate / yati--TASTabhyate, sasya Satve-siSela, asISilata. siSelayiSati / SopadezavA yaGalapi-TASTamTidha, sani-TiSTambhiSate, No sani-TiSTambha- / bhAve ca-siseletyAdi / silatIti bhayorapi // 195 // yiSati, Nau De-aTiSTambhat / sUripaThitasyAsya tu SaH satve kRte "pulata mahattve" pulati, bhvAdastu-polatItyAdi // 196 //
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 243 "bala valaNa prANane" Adya oSThyAdiddhitIyo dantyo- "muSak khaNDane" puSpAdirayam / muSyati, puSpAditvAdaDiTyAdiH, ubhAvapi ghaTAdI, tena ghaTAditvanimitte hrasve-balayati, amuSata // 214 // valayati / jiNampare Nau vA dIrdhe-abAli, abali, bAlaM. "ghUSa ghUsaNa kAntIkaraNe"ghUSayati,ghusayati // 215 // 216 // bAlaM, balaM balam, avAli, avali, bAlaM vAlaM, valaM "dhRSiNa sAmarthyavAraNe" gharSayate'rIn // 27 // 45 5 balam // 197 // 198 // atha SaT sAntAH-"jarksa paribhASaNa-hiMsA-tarjaneSu" "mulaNa rohaNe" molayati / Nico'nityatvAdabhAve "nAmya jasati / jasaintI strI kule vA, I.Dayo: "zya zavaH" pAntya0" [5. 1.54.] iti ke-mulaH // 199 // [2.1.116.] iti zaturnityamantAdezaH / 'jarsantI' iti "pAlaNa rakSaNe" NyantAt "svarebhya "[uNA0606.1 rUpapradarzanaM cAsya dhAtomtaudAdikatvazaGkApanuttyai dhAtupArAyaNe iti iH, tataH striyAM GI:-pAlI // 20 // kRtamityasmAbhirapi tadarthamevopAttamiti bodhyam / taudAdi-50 10 "galiNa zrAvaNe" gAlayate, uddAlayate / NyantAt pUrvavat : kasya tu "avarNAdabha0" [2.1.115.1 iti zaturvaii:-gAliH, striyAM kI:-gAlI // 201 // kalpike'ntAdeze rUpadvayaM syAt // 218 // __ atha bAntAtrayaH-"kSI nirasane" kSIvati / te anu- i"SNusac adana'' eNusaca adane" "paH saH0" [2.3.98.] iti satvepasargAH zrIvollAgha-kRza-parikRza-phulloraphulla-saMphullAH" [4. jo sani-saSNosayiSati / kevalAt tu SatvApanne sani / strasyati / SopadezatvAt Satve-suSyosa, Nau -asuSNusat, 2.80.] iti nipAtanasya kSIbRGa eveSTatvAdasya "Nistoreva." [2.3.37.] iti niyamAt SatvAbhAve15kSIvitaH // 202 // susnusiSati, susnosiSati, atra ca "vo vyaanAde." "cIvI AdAna-saMvaraNayoH" Nau upAntyahasve-acI- [1.3.25.] iti seTsanaH kittvavikalpAd guNo vaikacivat , ciivRgstu-Rditvaadupaantyhsvaabhaave-aciciivditi| lpikaH; evaM seTakvo'pi kitvasya vikalpAt-snusittA, cIvate ityAdi tUbhayorapi // 203 // srositvA // 219 // 60 ___"pAntvaNa sAmaprayoge" SopadezatvAt sasya Satve-siSA- "NasUca nirasane" ghaTAdirayam / "SaH saH"[2.3. 20ntvayiSati, aSopadezasya tu-sisAntvayiSatItyAdi / sAntva- | 98.] iti ghaH satve jau ghaTAditvanimittake haskhe ca-strasayati, yatIti tUbhayorapi // 204 // triNampare Nau vA dIrdhe-anasi, bhasrAsi, snAsaM snAsaM, strasaM atha zAntAzratvAraH--"raza zabde" razati / auNAdike strasam , Nau sani-siSNasayiSati / aghaTAdestu-sAsayati, / astrAsi, snAsaM snAsaM, siSNAsayiSatItyAdi syAt / snasa-65 bhane-razanA-mekhalA, mau-razmiH / Niti ikaare-raashiH||205|| tIti tUbhayoreva / / 220 // "vAzac zabde" No De RditvAdupAntyahasvAbhAve-avadAsaTa hiMsAyAm" dAsnoti // 221 // 25 vAzat, vAzicastu-upAntyahasve-avIvazat / vAzyate / "udhasaza ara" udhrastAti, hI mAherAnAdeze-udhrasAna, ityAdi tUbhayoreva // 206 // : anekasvaratvAt parokSAyA Ami-udhrasAMcakAra / sani udi"laza laSaNa zilpayoge" lAzayati lASayati vA dAru, dhrasiSati / UditvAta ktiva veTi-udhasitvA, udhrastvA / utpU-70 bhramAdinA takSNotItyarthaH // 20 // | rvasya dhrasnAtestu-uDasnAti, usAna, uddadhrAsa, uddidhasivAziNa dAne" dAzayate. De-adIdazata / "dAzaga pati, tiva yapi-udsyetyAdi syAt // 222 // 30 dAne" ityasya tu RditvAdupAntyabasvAbhAve-adadAzate- "udhrasaNa urakSepaNe" udhAsayati, De-audidhasat , tyAdi / 208 // ( utpUrvasya dhAsestu unhAsayati, udAdidhrasat, ityAdi // 22 // atha SAntA aSTau-"khaSa hiMsAyAm" khapati, atha hAntAH paJca-"gRhauG grahaNe" auditvAdiDvikalpe- TE) cakhASa // 201 // garhitA, gardA / veTtvAt ktayoriDabhAve-gRDhaH, gRDhavAn / "sUSa zUSa prasaye" aSopadezatvAt SatvAbhAve--susRSa, SopakA tau-gRDhiH / "mAmyupAntya." [5.1.54.] iti ke-- -yA 35 dezasya tu-suSUSa / sUpatItyAdi tUbhayoreva // 21 // gRham , gRhAH // 224 // nanhaka vizvAse" dantyAdiH, dyutAdiraya, sarvahe / zUSati-zUSati / aci-zUSA-zAkajAtiH // 211 // / "dyuyo'vatanyAm" [3.3.44.] iti vikalpenAtmanepade-80 ghaSaDa karaNe" udittvAnnAgame tasya "ziDDe0" [1.3., amaMdicha, parasmaipaTe dyatAtivAdaDi-asrahat / aditvAt ktvi 40.] ityanusvAre-ghaMSate, ghaSitA "ghasuGa karaNe" ityasya tu- : veTi seTaH ktvaH "ktvA" [4. 3. 29.] iti kivAbhAve ghasate, ityAdi / / 212 / / "no vyaJjanasya." [ 4. 2. 48.] iti nasya luko'prAptau40 "Sik zabde" hvAdisyam, tena ziti dvitve- saMhivA, iDabhAvapakSe tu ho TharavAdI sati "Dhastadve" [1.3. didheSTi // 23 // / 42.] iti Dhalupi dIrgha ca-strADhA // 225 //
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [caturthollAse nyAyaH 1] parAma wrwww --- "ho STunhaut udyame" Nau sani SopadezatvAt sasya sasya ! "vikurva vikriyAyAm" "bhvAdeH0" [2. 1. 63.] iti Satve-tiSTahayiSati // 226 // | dIrghasthAnityatvAdabhAve-vikurvati, vikurvitam , vikurvitvA // 2 // 30 nanhIt-prAgvat sasya Satve-tiSTahayiSati / aSopadezayo- "kurva karaNe" pUrvavada dIrghAbhAve-kurvati / asya vipUrvasya styetayoH-'tistaha yiSati, tistRhahiSati' ityeva // 227 // visva api-vikurya // 3 // 5 "dahuNa rakSaNe" dehayati / Nico'nityatvAdabhAve'pyuditvAt / "uSaNa nivAse" adantaH / "Ni-vetti0" [5. 3. kye nasya lugabhAve-dahyate // 228 // 111.] ityane-paryuSaNA // 4 // atha zAntAzcatvAra:-"STakSa gatau" Nau sani-tiSTakSayi "yuha uddharaNe" niyUMTham // 5 // 35 pati / aSopadezasya tu SatvAbhAvena tistRkSayiSati // 229 // | ityAdi / ete ca sarve laukikA dhAtavo'paThitA api "jakSuGgati-dAnayoH" ghaTAdisyam / udittvAne jnte| | lakSyAnusArAdeva siddhA iti prakRtanyAyaviSayatayodAhRtAH / 10 kiti nasya lugabhAve-jayate / jajasa / jasitA / kta // iti zam // jaddhintaH / "keTaH" [5.3.1061 itye-jaGkhA, gau-jaGga- ----------------------- -----428 yati / jiNampare Nau"ghaTAde." [4.2.24.] iti vA iti nyAyasamuccayasya caturthollAse pUrvadarzitadIrgha-ajAti, ajaTi / jAjhaM jAvaM, jaGkha jaGkam // 230 // nyAyasajAtIyasya vistarato vyAkhyAtuM "bhakSI adane" bhakSate, babhakSe, bhakSati, babhakSa, bhakSi pRthagupAttasya nyAyasya, tapogacchAdhi. 16 tum, bhakSitam // 23 // "RkSa upazamane" akSyoti / jaci-rakSaM-nakSa pati-sUricakracakravarti-sarvatatrasvatantratram // 232 // ityAdi / zrImadvijayanemisUrIzvarapaTTAlaGkAreNa kaizcit parairvAdipaThitA api dhAtavazvarAdiSu paThitA 'vyAkaraNavAcaspati-zAstravizANijatha, ta eva kvacidAtmanepadArtha, kvacidAtmanepadinaH 20 parasmaipadArtha, kvacidarthabhedAya kvacidaniTo'nyatreDAgamArthaM ca rada-kaviratna' iti padAlapunaH paThitA dRzyante / te'tra prAyo nodAhRtAH, curAdiSu zeSe tena vijayalAvaNyasUriNA "bahulametannidarzanam" ityuktatayA caurAdikaNico yathA viracitAnyAyArthasindhuprayoga sarvadhAtubhyo'pi bAhulyena prayoktuM zakyatvAt , Atmanepadasya cAnityatvena parasmaipadibhyo'pi saulabhyAt, dhAtUnAM nAmA vRttiH // 25 cArthanirdezasya dikpradarzanamAtratvena teSAmanekArthatvAt , Agama zAstrasthAnityatayeDAgamasyApyanityatvAca / ___AgamikA api dhAtavaH kecidebhyo'nye dRzyante, yathA- i samAptA nyAyasamuJcayasya sindhunAmA vRttiH| I "dada AcchAdane" daTitA paTTazAlA // 1 // SRTorrayesUETTTTTORTOURI - - --- -- +-- mmmmwwmad wwww wwwww prazastiH / ranteam EXAXYLANGHATARIANTAARAATRE [vasantatilakAni ] asti prasiddhavibhava nikaSo budhAnAM, vidyAvilAsijanasevitamAdareNa / zrImajinAyatanapUrNakalevaraM sat , puNyaM puraM sukalayannijanAma satyam // 1 // tatra sthiti vidadhatA kila vRSTikAle, lAvaNyasUrimunipA vijayAnvitena / nyAyArthasindhurayamAracito budhAnAM, modAya mandamanasAmapi bodhanAya // 2 // zrIhemahaMsagaNinA racitA'timaJja-maiSikA sucimalA bhulaarthyuktaa| sanyAyasaMgrahagatA bRhatA yutA ca, nyAsena kintu nahi tena navInatoSaH // 3 // jJAtveti tatpathapariSkaraNArthameva, tatpratnanUranajanatopakRtI prytnH| madhyasthavRttimavalambya kRto'yamAstA, nyAyArthabodharucilokahitAya zazvat // 4 // AkAza-candra-gaganA-kSimite'tra varSe, sabaikrame'vasita eSa guroH prasAdAt / bhAcandrabhAskaramupetya para prasiddhiM, siddhiM karotu paThatAM ca manorathAnAm // 5 //
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 245 wwwwwwamrrrraramwww.mirmwarnama [caturthollAsaH] pradarzitam / parapaThitadhAtuSu ye saripaThitadhAtava evAnyairanyathA atha pUrvadarzitanyAyasajAtIya evAnuktArthasAdhako paThitAH, ye ca kecanAdhikA evaM paThitAsteSAM svarUpaparicayAya nyAyo vistareNa viviyate saMkSipya viviyate / tathAhi-"kheDaN" ityasya sthAne "kheTaNa" *ziSTanAma-niSpatti-prayoga-dhAtUnAM iti sUrisammataH pAThaH, prakRtapAThastu devanandiparigRhItaH, paramaya5 sautratvAlakSyAnurodhAd vA siddhiH* muccAraNabhedakRto lekhakapramAdakRtazca bhedo bhavitumarhati, tathApi 45 ta0-aba nyAyo na kevalaM nyAyasaGghahadiSTAMzapUraka evA'pi | "smRtidvaidhaM tu yatra syAt tatra dharmAvubhau smRtau|" iti prAcItu sakalazabdazAstraziSTAMzapUrakaH 1 zabdazAstraviSaye tatra tatra mahA- noktimanusRtyobhAvapi dhAtU saMgrAhyAveva / paNaNityadhikameva mAyakanAnibhisToniyata "prayatAnAmiyA kecit paThanti / "vittaNa" iti ca "vyayaNa vittasamutsarge" iti / satyapyAcAryANAM bahadarzitve kalikAlasarvajJatAbhAjanatve ca iti pAThe vitteti dhAtvantaramiti matvA kecidAhaH, samutsargazca 10 khadRSTyA teSAmapi chadmasthatvAt chadmasthAnAM ca sambhavati kadAcita | dAnameva / kavikalpanumAdau ca dAnArthe'yaM paThita ityasmAbhirapi 50 kiccidviSayakamananusandhAnamityanuttopAyakazabdaprayogadarzane / tadudAhRtam / "karte" iti-"katraNa zaithilya" ityete "Rta ziSyAH kadAcit tasya sAdhutve saMzayamAnayariti teSAM saMzayA iti kecidAhuH, "katreN" iti candraH, "katthaH " iti panodAyacAyaM nyAya Azrita iti pratIyate / nAnAM cAnantatvaM davanandA |"shlth' zata-"zra jagadAnanyAta masiddhameva / niSpattayazca nipAtanarUpA AcAryaHditvAlatvamamanyamAnAH kecillatvaviziSTameva peThaH / "zaraNa" 15 sarvAzasya lakSaNamAtragamyatvAbhAvajJApanAyaiya tatra tatra pryuktaaH| iti-"zAraN dIyelye" ityetasyaiva rUpAntareNa pATho nandi-55 prayogAzca tattaddhAtUnAmekArthatve'pyanAdilokavyavahArasiddhatattadartha- sammataH / "chadaN" saMvaraNe" ityetaM kecidadantamAhuH / vizeSasambandhanibandhanA eveti te lakSyAnurodhaM vinA na zakyA "labhaN" iti-"lAbhaNa preraNe" ityetasya sthAne sabhyAH anyairupAyairupadeSTamiti tadartha tadAzrayaNamAvazyakameva, na kevala- peH|"shrpnn" ityayamadhika eva kaizcit pshyte| "khodaNa" marthavizeSasambandha eva zabdAnAM niyato'pi tu dezavizeSa- | iti "khoTaN kSepe" ityetameva kecid dAntaM manyante / 20 sambandho'pi / yadAha mahAbhASyakAraH paspazAhike-"etasmiMzcAti- | "stana" ityAdayaH SaD bhvAdau vyaJjanAntAH paThitAstAne- 60 mahati zabdasya prayogaviSaye te te zabdAstatra tatra niyataviSayA | vAdantAn sabhyAH paThanti / "malaNa" iti-"mali dhAraNe" dRzyante, tadyathA-zavatirgatikarmA kambojeSveva bhASito bhavati. ! ityetameva curAdAvadantatvena kecit paThanti / "valpala" vikAra evainamAryA bhASante 'zava' iti / hammatiH surASTrapu, raMhatiH iti "palpUlaNa lavana-pavanayoH" ityayameva rUpabhedena kaizciprAcyamadhyeSa gamimeva tvAryAH prayatate / dAtilavanArthe prAcyeSu / danyathA'nyathA paThyate / tathA cAsya balpula balyUla palpula 25 dAtramudIrayeSu" iti / zabdaprayogaviSayasyAtimahattvamapi tatprakaraNa ! palpUla vatpUleti svarUpANyupalabhyante / "kumAlaNa" iti-65 eva mahAbhASye prapazcitam / tathA ca sAkalyena sarvaprayoga- | "kumAraNa kIDAyAm" ityasyaiva latvaviziSTaH paatthH| "pazaNa" sAho'pyasAdhya eveti khamatiziSTaprayogasahakAreNa prakRtazAstrA- iti-"paSaNa anupasargoM vA" iti curAdAvadantatvena paThitasya virodhena ca tatra tatra sAdhatvamanusandheyamiti lakSyAnurodhAt | tAlavyAntatvaM vA'dantatvaM ca kecinmanyante / "zazaNa" prayogasiddhyabhiprAyaH 1 atra ca sautra-laukika-vAkyakaraNIya-para- | ityadhikameva dhAtuH sUryaprajJaptivRttau dRshyte| "aMsaNa vibhA30 paThitabhedena caturdA dhAtavo vRttau samudAhRtAH / tatra sautrA | jane" iti-"aMzaNa samAdhAte" ityetasyaiva rUpAntaram , 70 dhAtavastAvaditthamanugantavyAH-kriyAvAcitve sati dhAtupAThApaThi- samAghAtazabdazca dhAtupArAyaNe vibhAjanavacanatvena vyaakhyaatH| tatve sati tattadvidhisatraparigRhItatvaM sautratvamiti / laukikatvaM ca | "gA0" ityAdi, gAM hAdo mArDa ca divAdI kecidadhikameva kriyAyAcitve sati dhAtupAThApaThitatve sati sUtrAparigRhItatve ca | paThanti / "jirid" ityAdi, jiriTaM vAdI, cigNaM ca curA sati kevalalokaprayogAvagatasattAkatvam / vAkyakaraNIyatvaM ca digataM ghaTAditvena kecidadhikameva peThuH / "dIdhI-I-vevI" 35 kriyAvAcitve sati dhAtupAThApaThitatve sati sUtrAgRhItatve sati | dhAtUnapi pANinyAdayo'dhikAneva peThuH, tatra dIdhI-vevI dhAtU te 75 ziSTaprayogaprayojyagrahaviSayatvam / yadyapi parapaThitadhAtUnAmapi chAndasau mnynte| pvAdI patAviti, sUribhistu "brI zrI." prakRtavAkyakaraNIyeSu saGgrahaH zakyaH kartuM tathApi dhAtupAThatvena | dhAtU zyAdau pvAderbahireva paThitau / "lpIz" iti-amuM taddhAtupAThasyApi grahItuM zakyatvena tadapaThitatvaM teSAM sandigdhamiti | kecidadhikameva peThuH / "lvIMza" iti-sUribhirayaM pvAdimadhye pRthageva tadupanyAsaH kRtaH / varNitAzca sautrAdayo dhAtavo vRttau, paThitaH / "jINa" iti-yujAdimadhyasya "jaNa vayohAnI" 40 tatra ca yatra kkacana vivaraNasyApekSAsIt tat saMkSipya tatraiva ityasyaiva sthAne'yaM nandinA paThyate / "khuG" iti-"u80
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyaaysmuccyH| [caturthollAse nyAyaH 1] - -- kub' ityAdivat kaizcid gatyarthe paThyate, "dhugaT" ca svAdA- paThyate / "picchat vAdhane" iti-"micchat utkleze" ityasya 40 vadhika evaM paThyate / "gU" iti-"guGga zabde" ityetameva dIrghAntaM sthAne dramilaiH paThyate, utklezazca bAdhana miti dhAtupArAyaNe proktaparasmaipadinaM purISotsarge'rthe kecidAhuH / "gUt" iti-"guMt | miti sa evArtha iha spaSTapratipattaye dattaH / "bhuju" iti-ayama purISotsarge' ityayameva kuTAdistho dIrghaH seTa ca kaizcinmanyate / pyadhika eva "tuja pijuN"vat paThyate / "dhrija" iti5"dUd" ityetaM kecidadhikameva khAdau paThanti, "M" iti-: "dhRja gatau" ityasyaivAnyathA pAThaH / "riji" iti-gatyAdau "ni abhibhave" ityayameva rUpAntareNa kaizcit paThitaH / "gha- paThitasya "Rji" ityasyaivAnyathA pATha udiktAdirUpasiddhyarthaH, 45 saha" ityete'dhikA eva hvAdau kaizcidahitAH "spaMda" iti- svamate tu-'ricupI virecane" ityanenaiva tat siddhyati / "ona"smRT pAlane ca" ityetasyaiva popAntyatvena paatthH| "RTa" jaiGa" iti-"olajai brIDe" ityayameva nAdiriti candraH / ityetaM khAdAvadhikrameva peThuH / "kRg" iti-"kamza hiMsA-: "majaiki" iti-"pRcala samparcane" ityasyaivArya kauzikasammataH 10 yAm" iti paThita evaM hasvAntaH kaizcinmanyate / evaM pAThaH "vajaipa" iti-"vRpa varaNe" ityayameva jAnto varja "g" ityayamapi "vRmz varaNe" ityasyaiva hastAnta- naarthshcye| ke"marjaNa" iti-"mArjaNa zabde" itivat keSAJcit 50 paatthH| "ca bhakSaNa-gatyoH " iti-caratisamAnArtho'yamanya sammataH / "zauda" iti-"zauDa garve" ityAdayaH SaD DAntA eva dhAtuH kta-ktavatuviSayatvena kaizcit smayete, uktazcAyamarthaH | bhvAdiSa paThitAsteSAmeva TAntatvamanyeSAM sammatam / "sphaTu" "radAdamUrchamadaH" [ 4. 2. 69.] ityasya vRttI "pRka" iti-: "maTa" iti-"sphaTa vizaraNe" "muTa mardane" ityetAvevoditA15 "pRk" ityayameva dIrghAntaH seT cetyeke prAhuH / "daGcu " | viti pare / "naTa" iti-"NaTa nRtau" ityayamevANopadezaH / iti-"du bhaye" ityayameva kaizcid divAdAvapi paThyate / ! "NaTi" iti-naTe dAvAtmanepaditvaM nandisammatamiti dhAtu-55 "jyoG" iti-"dIkSi mauNDayejyopanayana dAneSu" iti vRddha- pArAyaNe proktam, naTizca bhvAdau, ghaTAdityartho'nyazca nRtyarthaH, pAThaM kecid bhitvA "dIkSi mauNDye" "jyo upanayanadAneSu' / ubhayozcAtmanepaditvajJatyartha "NaTi natA ca" itIha paThitam / iti paThanti, kAraM cAtmanepaditvajJApanAya tatra nyasyanti / / "ataTa" iti-dopAntyasya hiMsAtikamArthasya topAntyatvena 20"daku" iti ca "taku kRcchajIvane" ityasya sthAne kaizcit | paatthH| "adati" iti-prAguktasyaiva TopAntyatvaM tAntatvaM paThyate / "tikR" iti-"tikI-TikI galyau~" bhvAdiSvAtmane-cAnyeSAM sammatam / "miTaNa" iti-"miduNa snehane" ityasyaiva 60 padinau paThitau, tAveva kecidaditI mnynte|"ssekdd" iti ca | TAntatvam / "sudraNa" iti-"ghuTaN" ityayamevASopadezo'nA"sekuG' ityasyaiva SopadezatvaM prAhuH / 'cikkaN" iti-cukaNaH | darArthazcetyeke / "zaTi" iti-"zaThiNa zlAghAyAm" ityasya sthAne kauzikena svIkRtaH / "cakhu" ( vakhu) iti ca "kha sthAne "zaTa" iti nandI prAha, "zala" iti tu kauzikaH / 20 [vakha ] gatauM' ityasya sthAne paThyate / "khakkha" iti-"kakkha | | "ruThi" iti-"ruTi pratIghAta" ityayameva ThAnta itynye| hasane" ityasyaivAnyathA pAThaH / "likhat" iti-amu kecit / "vuThuNa" iti-"thudhuNa hiMsAyAm" ityayameva ThAntaH kaizcinma-65 kuTAdau pechuH / pANinIye tantreca "likha akSaravinyAse" iti dhAtuH | nyante / "cuDU" iti-"cuTu alpIbhAve" ityayameva DAnta kuTadhAtorAdau paThyate, tasya kuTAditvaprayuktakAryasiddhyartha kuTasyAdiH / ityanye / "piDa" iti-"piTa zabde" ityetameva DAntaM kecit kuTAdiriti tatpuruSasamAso'pi tatra tantreNa nirdiSTa iti keci- paThanti, tatphalaM peDeti siddhiH / khamate ca "pela gatau" itya30 dAhuH / tathA caitena kuTAdipAThena phlaikyam / "ghaggha" iti | smAdaci DalayorekyAt-peDeti siddham / "ka" iti-"kaDa "gaggha" ityasyaivAnyathA pAThaH / "dagha-tigha-caSaghAna" | kArkazye' ityAdayastrayo dopAntyA vAdI ye paThitAsta eva DopAntyA 70 svAdAvadhikAneva kecit petuH / "sadha" iti-"SaghaTra hiMsAyAm" | ityanye / "tuha" iti-"tuDa toDane" ayameva saMyuktaDAnta ityasyaivA'SopadezatvaM manyante / "maci" iti-"maci kalkane" ityanye / "jisviDA" iti-parasmaipadiSvavyaktazabdArthoM ityasya sthAne candraH papATha / "acaga" iti-"aza0 | "vizvidA" dhAtuH pazyate, dyutAdau cAtmanepaditvena "vizvidA 35 gatau ca" ityasyaiva sthAne "acUg" ityeke "acum" itypre| lAghavArtha "mizviDAgU" iti gidubhayapadI dyutAdiSu pala nehana-mocanayoH" iti paThyate, tAvubhau ddaantaavitvnye| nanvevaM "TyAcug" iti-DvitaH DuyAgaH sthAne TvitaH pAThaH / maryAdha trayo'pi tatraiva nirdizyantAm, chidaDitorarthabhedazca "vicUMkI" iti-"vijekI" ityasyaiva sthAne paThyate sabhyaiH / dhAtUnAmanekArthatvena pariharaNIya iti cet ? satyam-GittvaM vinA "carcat" iti-"jharcat" ityasya sthAne / "khacaz" iti- prakSveDaneti rUpasyAsiyA divazyaM paThanIya iti zveDatItyAdi"khavaz" ityasya sthAne / "gurcaN" ityadhika eva kaizcit ! parasmaipadilapasiddhyarthamaGito'pi pATha Avazyaka evetyubhayoH
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthollAse nyAyaH 1] nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / 247 ... ...RTA N T R AMATKARI . .... .. pArthakyenaiva pATha AdRta iti paramAzayAt / "aTa" ityamu-gavartha iti kauzikaH / "tupa0" ityAdi-"tupa-tumpa-tuphamadhikameva kecit peThaH / "olaDaNa" iti-dhAtAbokAro na / tumphAH"ye bhvAdau paThitAste tudAdAvapi santIti kecit / "tRpa dhAtvavayavaH kintvanubandha ityeke / "bhaDaN" iti-ayaM cAnda- tRnpat" iti-phAntau "tRpha tamphat" etau pAntAvityanye / sammato dhAtuH / "truDiN" iti -"truTiNa chedane" ityasyaiva / "stupa stUpaN" iti-"TUpaNa samucchrAye' ityayaM "stupaN" 5 ddaanttvmityeke| "phaNa gatau" iti-khamate ghaTAdAvayamasti, / ityanye, abopadezaH "stUpaNa" iti pare / "tupuNa" iti anye cAghaTAdimimaM manyante / "aNic" iti-"anic | "tubuN adene" ityasya sthAne, adhika eva vA'yamiti pre| prANane" ityasyaiva NAntatvam / "ghaNa" iti-ayaM dIpto tanAdau 'gharSa" iti-"arba-karva0" ityAdivadayamapi gatyartha iti, nAnta evaM "raSavarNA0 [2. 3. 63.] iti NatvaM vidhAya kecit / "kanba0" ityAdi-"karba-kharba0" ityAdInAM rephasya paThyate, sa eva svAbhAvikanAnta iti kecit / "ghaNayI" sthAne nakAra kauzikaH papATha / "sAmbaN" iti-"sambaN 10 iti-"ghRbhUyI" ityasyaivAkAropAntyatvamanye manyante / "itu" | bandhane" ityasya sthAne kaizcit paThyate / "kuTumbiN" iti-50 iti-"atu bandhane" ityasya sthAne kaizcit paThyate / "jyati" "tatriNa kuTumyadhAraNe" ityatra "kuTumba" ityayaM dhAtureva iti-jyotiHzabdasiddhayai kauzikasammato dhAtuH "jutRG bhAsane" | pRthagiti cAndrAH 1 "sunma" iti-"zumbha bhASaNe" ityasyaiva ityasya sthAne ptthyte| khamate tu "dhuti dIptA' ityasmAt hiMsArthatvamatha dantyAditvaM cetyeke / "nami" iti-dhutAdistho "dhuterAdevajaH" [ uNA. 991.] iti isi dakArasya jakAre- | "Nabhi hiMsA yAm" ityayamevANopadeza iti kecit / "panbha" 15 jyotiHzabda siddhiH / "kitaka" iti--dvAdAvayamadhika evaM | iti-pUrvapaThito dantyAdireva popadeza iti guptaH / "Da", kaizcit paThyate / "patiMca" iti-"tapiM0 aizvarya" ityasyaiva | DibhuN" iti - "Dapu DipuNa" ityetAveva bhAntAviti kecit / varNavyatyayena dramilasammataH pAThaH / "vAvRtaci" iti- | "dabhudibhuN" iti-etau dhAtupArAyaNasUcitau, tatra yApyartha "vRtUci varaNe" ityasyaiva sthAne kaizcit paThyate / "vartaNa" | kathanaM na kRtaM tathApi darbhaH sautrasya vaJcanArthatvamuktamiti tatsaha iti-"svarsaNa gatI" ityasyaiva popadezapAThaH / "partha pArthaNa" | caritAvimAvapi tadarthAviti matvA vacanArthe paThitI, dabhizca 20 iti-"pRthaNa kSepaNe" ityasyaiva sthAne matabhedenaitI paThyate / "Asu-yu-vapi." [5. 1.20.] iti sUtre paThitastatraiva tasya 80 "paTa" iti-'bada sthairya" ityayameva pakArAdiH knntthsmmtH| | baJcanArthatvaM vRttAyuktam, dabhizca sautradhAtuScetra paThita itIha punane. "kadiSa" ityAdi-"kaduG kaduG kladula vailavye" eSA- ! paThitaH / "chadma" iti-"rasara cchamagato" iti dhAtupAThe manudittvaM nandI prAha / "mandi" iti-"madula stuti-modAdo" ! "chadmati" iti dhAtureva pRthagiti kozikaH / "sAmaNa" iti ityasya sthAne candreNa jAye'tha ptthitH| "khardi gadhi" iti- | adanto'yaM candreNa vyaJjanAntaH paThyate / "taraka" ityayamadhika 25 "gurdi gudi krIDAyAm" ityanayoH sthAne kaizcit ptthyte|"uuve- | eva keSAJcit sammataH / "purat" iti-"surat aizvarya" ityaya-65 daga" ityAdi-"Ubundaga nizAmane" ityasya sthAne "Uvedag" meva Sopadeza iti kecit / "gudraNa" iti-"kuTTaNa anRtaiti kencit , "Undhug" ityanye / nizAmanaM cAlocanamiti bhASaNe" ityayameva gAdiH pareSAM mate / "skhala calane" dhAtupArAyaNe proktam , tadanusAreNehAlocanArthatvamevokkama !! "dala vizaraNe" etAvaghaTAditvena paThitau pareSAM mate ghaTAdI "NudIta" iti--"gudaMta preraNe" ityayameva iididityeke| "vadha" | staH / "sthala" iti-"Tala sthAne" ityasyaivASopadezatvaM 30 iti-ke'pyamumadhikameva paThanti / "NAghraGka" iti nAdhRGaH / mnynte|"bli" iti-"bhali paribhASaNa-hiMsA-dAneSu" ityasya 70 sthAne'yaM Nopadeza iti kecit / "sAdhaMc" iti kecit | sthAne oSTyAdi bali kencidaahuH| "bilat" iti-"silat sAdheH zyamicchanti. tanmatAnusAramayaM divAditvenaiva paThitaH 1 | uJche" ityasyaiva Sopadezatvamiti kecit / "palata" iti-"pula "pAdhaMTa" iti-"sAdhaMTa saMsiddhI" ityasyaiva SopadezatvamekeSAM mahattve" ityasya tudAditvamapi manyante / "mulaNa" iti matam / "gRdhaH" iti- "gRdhUca abhikAhAyAm" iti divAdi "mUlaNa rohaNe" ityasyaiva havAditvaM nandI prAha / "palaNa rakSaNe" 3.kezcikurAdi mnynte| "mana" iti-"maniN stambhe' ityasyaiva | ityasyaiva sthAne "pAla" iti candraH, ubhayo rUpe vizeSA-75 cAndrasammataH pATho mamAnetyAdisiddhayarthaH / "janaka" iti- | bhAve'pi dhAtupArAyaNe'sya pRthageva carcitatvAdiha pAThaH kRtaH / ayamadhika eva hAdI kecit paThyate / "kSapa preraNe" "trapa ! "galiNa" ityamumadhikameva kencit paThanti, "kSIva" ityayalajAyAma" iti-imau sUribhirghaTAdehiH paThitau. kazcidma pi tathA / "cIvI" iti-"cIga saSIvat" ityeta ghaTAdI manyate / "sapa" iti-"Sapa samavAye" ityayamevASo- | mRditameke necchanti, tenobhayapaditvajJApanAyAtraiva peThe, jhapIzcA40 padeza ityeke| "hepraka" iti-"mepRGka repRGa' ityAdivadayamapi | dAna-saMvaraNayorarthayoH paThyate, tatazcAyamapi tadarthayoH paThyate / 80
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyArthasindhu-taraGgakalito nyAyasamuccayaH / [ caturthollAse nyAya: 1] "pAmtvaN" iti-"sAntvaN sAmaprayoge" ityayameva Sopadeza / tadapyAgamazAstrasyAnityatvAdeva siddhamiti sakaleSTrasAdhakasyAsya iti kecit / "raza" iti-ayamadhika eva keSAJcinmate / nyAyasya saMkSiptaM vivaraNam // "vAzRGc" iti - " vAzic zabde" ityasyaiva RdittvaM keci nmanyante / "laza laSaN" iti - "lasaNa zilpayoge" ityayameva 5 tAlavyAnta iti kauzikaH, mUrdhanyAnta ityanye / "dAziN" ityayamadhika eva parasammataH / ' khaSa" iti - "ka ziSa" ityAdivadayamapi hiMsArthaM iti kaNThaH / "sUSa zUSa" iti - " dhUSa prasave" ityayamaSopadeza ityeke, tAlavyAdiriti cArakAH / "ghaSuG" iti-"ghasuG karaNe" ityayameva mUrdhanyAntatvena 10 candrasammataH / "dhiSak " itImaM hrAdAvadhikaM kecit paThanti / "muSac" iti - puSpAdistho "musac khaNDane" ityayaM dhAnta ityapare / "jarsa" itImamadhikameva kecit paThanti "SNusac" dramilairadhikameva paThyate / "raNasUc" ityayaM ghaTAdibahirbhUto ghaTAditvenaikairmanyate / "dAsad" ityadhika eva / 1b" ubhrasUz" "ubhrasaN" iti - "bhrasRz ucche" "prasaN utkSepe" iti dvAvapyukArAdI ityeke / "gRhauG" iti - "glahauD grahaNe" ityasya sthAne iti kecit / "sranhUD" iti - yutAdisthaH "sambhU vizvAse" ityayameva hAnta iti pare / hau dRmhaut" iti-"stRhau stUMhaut hiMsAyAm" ityetau bopadezA 20 vityeke / "dahuN" ityamuM kecidadhikameva paThanti / "vRkSa" iti-" stRkSa gatau" ityayameva Sopadha iti candraH / "jabhuG" iti - "kSajuG gatidAnayoH" ityasya varNaviparyayeNa kauzikasammato'yam / "bhakSI" iti - "lakSI bhakSaNe" ityasya sthAne iti kecit| "RkSad" iti-ayamadhika eva svAdau kaizcit pavyate / 25 evaM nirUpitaH parapaThitadhAtUnAM paricayaH / svArthikaNimAtrA candro "dhRN dhAraNe" iti papATha, sa ca "bahulametannidarzanam' ityuktyaiva sAdhitaH / tahrakSyaM ca 'maitrAya zataM dhArayati' ityatra " rucikRtyartha-dhAribhiH " [ 2.2.55 ] ityuttamarNAccaturthI siddhA / khamate ca tatsiddhiH karmakartuH zatasya kenacit preraNe 30 Nigi caurAdikaNico bAhulakatvAd vA / AtmanepadArthaM pATho yathA - "kRt vikSepe" ityasya 'kArayate' iti siddhaye "kRN vijJAne" iti candraH papATha / tasya ca sa prayogo vijJAnArthe vivakSito dhAtUnAmanekArthatvAzrayaNena sAdhyamAno'pyAtmanepadamAtra siddhiH phalam / "paci secane" ityasya dhAtUnAmanekArthatvAt 35 samavAye vRttisattve'pi parasmaipadArtha "saca samavAye" iti candreNa paThyate / evamiDarthamapi kvacit pAThabhedo dRzyate, yathA - " ubU dAhe" ityasyoditvena khamate ktvi vedatvAt tayoriDniSedhAt - uSTraH uSTravAnityeva bhavati / anyaistu tatreTsiddhadhardham "uSa dAhe " iti pAThaH sammata iti ktvi nityamiTi - uSitve40 tyekameva, tayozva uSitaH, uSitavAnitITsahitaM rUpamiti / 248 ! | prAyo'smin nyAyasaGgrahe zrIhai mazabdAnuzAsanopayuktAH sarve'pi nyAyAH saGgRhItA eva, katicanaitebhyo bhinnA api anekAntA anubandhAH * * ekAntA anubandhAH* *yathoddezaM saMjJAparibhASam 45 kAryakAla saMjJAparibhASam ityAdayaH evaM yad bAdhitaM tadbAdhitameva * iti nyAyasyApavAdabhUtaH *punaH prasaGgavijJAnam iti caivamAdayo'pi nyAyAH sUribhiH kvacinyAsAdAvupayuktAH santi / ime ca nyAyAH pAtaJjalamahAbhASyAdau yatra tatra vyavahRtAH / parameSAM lakSyAnurodhenaivAzrayaNIyatayA tadanurodhenaiva 50 vyavasthApanIyatayA vA prakRtanyAyenaiva gatArthatvamiti nAdhikaM tatparicayAya prayatyate / sUribhizca vaiyAkaraNaparamparAprAptaprathamAdisaMjJAnAmanyaiH / [ pANinyAdibhiH ] iva tattantraprasiddhAnAM laukikanyAyasiddhAnAmeSAM prakaraNavazAdullekhaH kRtaH, na tAvatA teSAmavazyasaMgrahaNIyatvamAyAti / kiJcAnubandhaviSaye 'ekAntatvasyaiva' 55 tairapi svIkRtatvena tasyaiva ca nyAyyatvena, anubandha padavyutpattilabhyatvena cAtra sandehAbhAvena tannirNayAya nAsya nyAyatayo - payogo'pi tu siddhArthatvenaiveti dhyeyam / evaM yathoddezakAryakAlapakSayorapi tatra tatra lakSyAnusAritvenAzrayaNaM tairapi svIkRtameva / evaM punaH prasaGgavijJAna* nyAya vyAkhyAvasare nAgezAdibhirapi 60 lakSyAnusAritvameva svIkRta mityayameva nyAyastattadavaziSTanyAyaviSayasaGgrAhaka ityalamativistareNeti // zam || / e iti nyAyasamuccayasya sindhukalite caturtholA se pUrvadarzitanyAyasajAtIyasya vistarato vyAkhyAtuM pRthagupAttasya nyAyasya tapogacchAdhipati sRricakracakravartisarvatantra svatantra zrImadvijayane misarIzvarapaTTAlaGkAreNa 'vyAkaraNavAcaspatizAstravizArada - kaviratna' iti padAlaGkRtena vijaya lAvaNyasUriNA viracitaM taraGgAbhidhaM vivaraNam // dUra dUra wwwww wwwww kvacit prAcyaH panthAH kvacidapi ca navyo budhapathaH, kacit svAtasyAdhvA kvacidapi ca teSAM samudayaH / zrito'smin ziSyANAM mativikasanArthaM zubhadhiyA, budhairbuddhA tattvaM tadanugatamaryaM zritajane // 1 // sUrIndra hemacandraM kalisakalavidaM saMsmarAmo'bhirAmaM, dhImantaM hemahaMsaM gaNimaNimamalaM taM kathaM vismarAmaH / www.w -- nyAyAnAmartha sArthaM nijamataghaTitaM dhArayantI yadIyAM, maSAM prApya jAtA vayamiha prabhavaH sAdhu sindhau taraGge // 2 // mw 65 $70 75
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ taraGgaprazastiH / [ upajAtiH ] zrInAbhijAtaM zubhazAntinAthaM, subhavyarAjInayanAmRtaM ca / www.www prakAzipaM zrI zubhavarddhamAnaM, namAmi nityaM jinarAjarAjam // 1 // [ zArdUlavikrIDitAni ] lokAlokavilokino jinapaterdUrIkRtAMhastateH, sollAsairamarAdhipaiH kRtanateH sUryAtigAGgayuteH / gIrIzasya ca nazca zAsanapateH siddhArthasatsantateH, pahaM dharmadhurandharaM vijayate vIraprabhoH sanmateH // 2 // tatra zrIzrutakevala gaNimaNizcAritracUDAmaNirninprathAbhidhamacchagacchamatanot svAmI sudharmAbhidhaH / koTIzaH kila sUrimatra kalanAt koTIti nAmnojvalaM, gacchaM cAcchamatizca susthita iti zrI sUripo'nu vyadhAt // 3 // candraM candrakalAkalApadhavalaM bhUyoyazomAlinaM, gacchaM cAnu cakAra cArucaraNaH zrIcandrasUrIzvaraH / tatraivAnu ca sUrirAT zamanidhiH sAmanvabhadrAbhidho, vyAtene vanavAsigacchamamalaM lInaM guNAnAM gaNe // 4 // saMtApApaharaM samAzritanRNAM zAkhAvalIlAlitaM, dIkSAdAnazubhAspadaM sucaraNAbaddhaM vizAloJjatam / zreyAMsaM vaTagacchamacchamatulaM satpuNyapaNyApaNamAcAryAdhipa AtatAna tadanu zrIsarvadevAbhidhaH // 5 // bhUpAlena ca medapAdapatinA dRSTvA tapo duSkaraM, sAnvarthaM ca mahAtapA iti padaM yasmai dade sammadAt / wwwwww wwwww wwwwww wwwww www puNyAtmA vidadhe tataH sa ca jagacandrAbhidhaH sUrirAda, SaSThaM praSThaguNAlayaM kila tapAgacchaM sadacchAzayam // 6 // gacche'smiMzca paramparAgata maho vaizadyalIlAlaye, zraddhAcAracitAM kulAlayamaye rAddhAntamArgAdhvage / zrIhIreNa jinendrazAsana zirohIreNa dhIreNa ca, bhUpAlA'kabaraprabodhanakRtA guNyAtmanA sUriNA // 7 // am mohelApatipAdane paddhatame saddharmasenAkare, zrIsenena ca sainikena guNinA zreyo'rthinA sUriNA / ww zrIdevena ca sUriNA vibudhatAsphAti parAM bibhratA, zrIsiMhena ca pApanAgahariNA zrIsUriNollAsite // 8 // pRthvIM pAdapracArato vidadhato dhvastAndhakArAM varAM, nirmAtuH rAmasAgarodayaramAM sadvRttatAzAlinaH / satsaumyAkRtimAlinaH kuvalayA''nandaM dadAnasya va sAdhostArakapasya vRddhivijayAbhikhyasya vai sadguroH // 9 // pAdAmbhoja rajomarandamadhupo vidyAvilAsAlayo, bhUpAlAvalimaulilAlitapadAmbhojo janAnandadaH / uccAcArapracAraprodyatamanA nAnAmunInAM gururudvoDhA''gamayogamucyavidhinA prasthAnapaJcatparaH // 10 // svaM cAsvaM samayaM sadA sahRdayaM vidvAMzca divyAkRtirnityaM dharmakathAvidhau vilasatA mAdhuryamAzritA / gambhIradhvaninA ghanAghanaravaM hAsyAspadaM kurvatA, tAreNAkhilabhavyakekinikarA''nandaM dadAnaH sanA // 11 // tIrthAnAmavane samuddhRtikRtau lInAntarAlaH sadA, zIlaM zaizavato'malaM ca kalayannAcAryacUlAmaNiH / samrAT zrIjinazAsanasya vasattiH prauDhapratApaciyo, rArAjItitarAM jagadgururayaM zrInemisUrIzvaraH // 12 // [ vasantatilakAni ] IDe sudarzanadharaM puruSottamaM taM maitrIyutaM samudayazriyamAdadhAnam / sannandanaM sumanasA manurAgacaGgaM, vijJAnatAmarasatAmarasAkaraM ca // 13 // bhavyAlipaGkavikalaM jaDatAtigaM ca nityaM punAnamakhilaM kila sAdhupadmam / sandarzitA'mRtapathaM varadezanAto lAvaNyamandirasudAramano'bhirAmam // 14 // wwwwwwwww NWA 32 nyAyasamu0 www.
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 sAdhusvakasturaravastutakIrtijAlaM, bhaktyA narendranatapAdakajaM zivAya / saMsajjayantamatha dakSasuzIlamAzu, kalyANakelimatha kevalakelidhAma // 15 // www nityaM jinaM paradhiyA kila lokamAnaM, sacandanaM janamanobhavatApahAram / www sammaGgalaM vibudhagItaguNAvalIM ca, cakraM sadAcaraNakAntahitaM matIzam // 16 // www wwwwwww sAdhukaJcanavatkAntaM sadAtapodayAJcitam / 1 vinodajaM sadAmodaM, vitanvAnaM mahAzayam // 17 // [ anuSTup ] wwwwwww [ upajAtiH ] caJcanmahAnandavivardhamAnaM divyaM vikAzaM ca dadhAnamAzu / wwwwww www jitendrapAThaM sumanoharaM cA-modaM dadAnaM malayaprakAzam // 18 // [ paJcabhiH kulakam ] www.www wwwwwww wwww www [ vasantatilakAni ] puNye pure nivasatA caturo'tra mAsAn varSAsu puNya cayamarjayatopadezaiH / lAvaNyasUrividuSaiSa kRtataraGgo nyAyArthasindhuvivRtiM vidadhat prazastAm // 19 // zrIhemahaMsagaNinItiriha kacit tu, pratyucyate navapathaprakaTIkriyArtham / wwwwwww nAtmaprakarSagataye vimRzantu tattvaM, santastathA prakaTayantu mataM svakIyam // 20 // atra prasaGgavazataH kila pANinIyo, mArgo vivRtya kathitaH kvacidasti samyak / sa syAt kvacit svamatapoSaNakRt kacicca, nUlArthabodhanakRte paThatAM zizUnAm // 21 // madhye mayA rugupadhAtavazena sAkSAnnAloki mudraNapurobhavarUpamasya / tenAtra sambhavati yat skhalitaM samIkSya, tat sajjanAH zubhadhiyA parizodhayantu // 22 // [ puSpitAgrA ] gargana-vidhu-kha-nenna-sammite'bde, narapativikramarAjyato gate'dya / samavasitimagAdayaM taraGgo, bhavatu cirAya janopakArakArI // 23 // www Gas
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAyaH [ pariziSTam - 2] nyAyasamuccayasthanyAyAnAmakArAdyanukrameNa sUcipatram - pRSTham. a ( 1 ) adAdyanadAghoranadAdereva0 / ( 2 ) anantasyaiva vidhirniSedho vA / 219 ( 3 ) anityo Nintra curAdInAm / 184 ( 4 ) anina sman grahaNAnyarthatratA'narthakena ca tadanta0 | 135 ( 5 ) antara bahiraGgAt / ( 6 ) antaraGgAccAnavakAzam | ( 7 ) antaraGgAnapi vidhIn yabAdezo bAdhate / care cidutsarge'pi / ( 9 ) apekSAto'dhikAraH / (10) arthavadgrahaNe nA'narthakasya / 26 (11) ardhavazAd vibhaktipariNAmaH / 25 (12) avayave kRtaM liGgaM samudAyamapi vizinaSTi cetaM0 / 194 (13) asiddhaM bahiraGgamantaraje / 37 A (14) AgamAt sarvA''dezaH / (15) AgamA yadguNIbhUtAstadrahaNena mRyante / (16) Atmane padamanityam / u ( 20 ) uktArthAnAmaprayogaH / (21) uNAdayo'vyutpannAni nAmAni / (22) utsargAdapavAdaH / (23) upapadavibhakteH kArakavibhaktiH 0 / ( 24 ) upasargo na vyavadhAyI / (25) ubhayasthAna niSpanno'nyataravyapadezabhAk / ( 26 ) RkArApadiSTaM kArya lRkArasyApi / (27) RtorvRddhimadvidhASayakebhyaH / 98 ( 33 ) kRte'nyasmin dhAtupratyayakArye pazcAd vRddhistadvAdhyo'T ca / (34) kvacidubhayagatiH / (35) kvipi vyaJjanakAryamanityam / 79 | ( 36 ) kkibantA dhAtutvaM nojjhanti zabdatvaM ca pratipadyante / 92 e ( 28 ) ekadezavikRtamananyavat / (29) ekazabdasyAsAtvaM kacit / (30) ekAnubandhagrahaNe na dvyanubandhakasya / ka (31) kiM hi vacanAnna bhavati / (32) kRtrimA kRtrimayoH kRtrime / nyAyaH 143 (37) vibartha prakRtirevAha / 93 ga 22 | ( 38 ) gatikArakansyuktAnAM vibhaktyantAnAmeva kRdantairvibhaktyutpatteH prAgeva samAsaH / 89 Ga 111 || (43) Gitvena kittvaM bAdhyate / (39) gatyarthA jJAnArthAH / (40 ) gAmAdAgrahaNeSvavizeSaH / ( 41 ) gauNa mukhyayormukhye kArya saMpratyayaH / | ( 42 ) grahaNavatA nAmnA na tadantavidhiH / 179 ca (17) A dazabhyaH saGkhyA saGkhyeye vartate na saGkhyane / 173 | ( 44 ) cakAro yasmAt parastatsajAtIyameva samucinoti / 206 (18) AdezAdAgamaH / (19) Adyantavadekasmin / 89 (45) cAnukRSTaM nAnuvartate / 207 9 | ( 46 ) cAnukRSTena na yathAsaMkhyam / 207 Na 120 192 123 6 (50) taddhitIyo bhAvapratyayaH sApekSAdapi / ( 51 ) tanmadhyapatitastadbrahaNena gRhyate / (52) tivA zavA'nubandhena0 / (53) tyAdiSvanyo'yaM nA'sarUpotsargavidhiH / da ( 54 ) dvandvAt paraH pratyekamabhisambadhyate / pRSTham. 148 50 960 185 55 | (47) NicUsanniyoge eva curAdInAmadantatAH / 189 | (48) Nilopo'pyanityaH / 185 92 (49) Nau yat kRtaM kAryaM tat sabai sthAnik mavati / 176 ta 173 | (56) dviddhaM subaddhaM bhavati / 63 (57) navau prakRtamarthaM gamayataH / dha 191 222 224 (58) dhAtavo'nekArthAH / 49 (59) dhAtoH svarUpagrahaNe tatpratyaye kAryavijJAnam / 168 187 137 42 130 215 223 (55) dvitve sati pUrvasya vikAreSu bAdhako na bAdhakaH / 148 178 205 167 110 33 200 186 52
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyAya: pRsstthm| nyAyaH 2 102 mAh (60) na kevalA prakRtiH prayoktavyAH / '92) yatrA'nyat kriyApadaM na bhUyate tatrA'sti(61) nabuktaM ttsdRshe| rbhavantIparaH pryujyte| 209 (62)na svarA''nantaye / (93) yatropasargatvaM na saMbhavati tatropasargazabdena prAdayo (63) nA'niSTArthI shaastrprvRttiH| lakSyante na tu saMbhavatyupasargatve / (64) nA'nubandhakRtAnyasArUpyAneka yrtvaa'nekvrnntvaani| 64 | (94) yathAsaGkhyamanudezaH samAnAm / (65) nAnvAcIyamAnanivRttau pradhAnasya / 61 (95) yadupAdhervibhASA tadupAdheH prtissedhH|| (66) nAmagrahaNe prAyeNopasargasya na grahaNam / 13 (96) yasya tu vidhenimittamasti nA'sau vidhirbaadhyte| 73 (67) nAmagrahaNe liGgaviziSTasyA'pi grahaNam / (97) yasya yenA'bhisambandho dUrasthasyA'pi tena saH / 212 (68) nAnAM vyutpttirvyvsthitaa| 188(98) yAvat sNbhvstaavdvidhiH| 201 (69) nityAdantaraGgam / 99 ) yena dhAtunA yuktAHprAdayastaM prtyevopsrgsNjnyaaH| 195 (70) nimittA'bhAve naimittikasyA'pyabhAvaH / (100) yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasyaiva bAdhakaH / 73 (71) niranubandhagrahaNe na sA'nubandhakasya / (101) yena vinA yanna bhavati tat (72) niranubandhagrahaNe sAmAnyena / tasyAnimittasyA'pi nimittam / 221 (73) niravakAzaM sA'vakAzAt / 1 / (102) yena nAvyavadhAnaM tena vyavahite'pi syaat| 122 (74) nyAyAH sthviryssttipraayaaH| (103) yaM vidhi prati upadezo'narthakaH sa vidhirvaadhyte| 72 (104) mvRd vRdAzrayaM c| (75) parAdantaraGga bliiyH| (76) praannitym| (105) lakSaNa-pratipadoktayoH pratipadoktasyaiva grahaNam / / (77) parAthai prayujyamAnaH zabdo vatamantareNA'pi | (106) lubantaraGgebhyaH / (107) lopAt kharAdezaH / vadarthaM gamayati / 204 (78) prjnyvllkssnnprvRttiH| (108) varNagrahaNe jAtigrahaNam / (79) pUrvaM pUrvottarapadayoH kArya kArya pazcAt sndhikaarym| 152 | (109) varNaikadezo'pi varNagrahaNena gRhyte| 108 (80) pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn bAdhante nottarAn / 71] (110) varNAt prAkRtam / (81) prakRtigrahaNe yalubantasyA'pi [grahaNam] 32 (111) vicitrAH shbdshktyH| (82) prakRtigrahaNe svArthikapratyayAntAnAmapi grhnnm| 95 (112) vidhiniyamayorvidhireva jyAyAn / 218 (83) prakRtivadanukaraNam / (113) vivakSAtaH kArakANi / (84) pratyayalope'pi pratyayalakSaNaM kArya vijnyaayte| 217 (114) vyAkhyAto vizeSA'rthapratipattiH / (85) pratyayApratyayayoH prtyysyaiv| (86) pradhAnasya tu sApekSatve'pi samAsaH / 162 (115) ziSTAnAmaniSpattiprayogadhAtUna (87) prAkaraNikA'prAkaraNikayoH prAkaraNikasyaiva / / sautratvAllakSyAnurodhAdvA siddhiH / (116) zIlAdipratyayeSu nA'sarUpotsargavidhiH / 198 (88) balavannityamanityAt / / 76 | (115) zuddhadhAtUnAmakRtrima rUpam / (118) zrutA'numitayoH zrauto vidhibalIyAn / / (89) bhAvini bhuutvdupcaarH| (90) bhuutpuurvkstdupcaarH| | (119) sakArApadiSTa kArya tadAdezasya shkaarsyaapi| 124 (120) sakRdgate spardhe yad bAdhitaM tad bAdhitameva / 144 (91) madhye'pavAdAH pUrvAn vidhIn bAdhante nottraan| 72 (121) saMjJA na saMjJAntarabAdhikA / 220 105 81 AM 20 227 190 138
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 - nyAyaH nyAyaH pRSTam (122) saMjJottarapadAdhikAre pratyayagrahaNe (131) sApekSamasamartham / 159 pratyayamAtrasyaiva grahaNaM na tadantasya / 127(132) sAmAnyAtideze vizeSasya naatideshH| (123) sannipAtalakSaNo vidhiranimittaM tdvighaatsy| 35 (133) sAhacaryAt sadRzasyaiva / (124) snniyogshissttaanaamekaapaaye'nytrsyaa'pypaayH| 60 (134) siddhe satyArambho niyamArthaH / (125) saMbhave vyabhicAre ca vizeSaNamarthavat / 202 (135) susardhidikzabdebhyo janapadasya / (126) samAsataddhitAnAM vRttirvikalpena vRttiviSaye (136) svarasya hRsvdiirghplutaaH| ca nityaivApavAdavRttiH / 10 / (137) khaM rUpaM shbdsyaashbdsNjnyaa| (125) samAsAntA-''gama-saMjJA-jJAdhaka-gaNa-naJ (138) svAGgamavyavadhAyi / 116 nirdissttaanynityaani| | (139) strIkhalanA alo bAdhakAH, striyAH khlnau| 200 (128) sarvatrApi vizeSeNa sAmAnyaM bAdhyate / (140) sthAnivadbhAva-puvadbhAvaikazeSa-dvandvaikatvana tu sAmAnyena vizeSaH / 214 dIrghatvAnyanityAni / 181 (129) sarvaM vAkyaM sAvadhAraNam / (130) sarvebhyo lopH| 87 (141) hrasvadIrghApadiSTaM kArya na tasya /
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ Bum 25 29 v 2 o am yo " 9 10 11 13 14 maiMne mere ne 2 15 16 18 19 24 26 29 30 32 33 nyAyArthasindhu-taraGgasahitanyAyasamuccayasya zuddhAzuddha-pradarzakapatram pau 56 66 14 25 37 10 77 56 57 51 70 19 49 76 78 2 15 57 67 41 9 35 62 5 8 40 67 67 20 69 42 52 60 62 65 66 48 nyAya* samu0 zuddhAzu0 33 azuddham zabdenAyamartho grAhyaH puruSodIrita ityAdInAM nAsyAnityatA jJApaka0 bhartusandhAde raNa padamacatIti carcAssvazyakI / mAnnasyendrAdizabdatvAt vyavahAro mukhya vistArabhayAnna 'am' zabde abhisAra taha himavatyApi mavyayAdi sthAnivadvidhA bhUta pUrvasthAnetra yujya divA bhuJjAnasya nyAyAsyApyatra. vyavahiyate padenopasthitiH pazcA bahuniSThA Thak saMkhyAtA dezo dvirephI cet ? atrApi etA kRtrimAH vRddhartra sUtre dinArthakasthAhan aut tatrApIniSedhaH yaGlukvyAvRttiH pradarzayitvA prakRteranudAttatve zrUyamANaikatvA. prAyukta+++ prAyuktaM zuddham 'zabdenAyamevArtho bodhyaH puruSAdhuvIrita ityAdinA nAsya nityatAyAM jJApaka0 bharttu sandhyAderaN dRSadamaJcantIti carcAssa riyakA" iti / mAnnasyendrAdizabdatvAt vyavahAro vA mukhyo vistarabhayAna 'abh' zabde atisAra tarhi himavatyapi mAvyayAdi sthAnivattvavidhA bhUtapUrva sthAne prayujya divA'bhuJjAnasya nyAyasyApyatra. vyavahriyeta padenopasthitipazcA vahniSThA Dhak saMkhyAtAnudezo dvirepho cet ? na atrApi etAH kRtrimAH vRddhayautva iti sUtre dinArthakasyAn ot tatrApIniSedhaH yaGlugvyAvRttiH pradarzya prakRteranudAttettve zrUyamANaikActvA. prAyuGkha+++prAyuGkta
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuddham apApAdityAdi DIyazvyaiditaH ata evaM azuddham apAdityAdi DiyazcaditaH hIyazcayeditaH ata ecayaklupi (3.2 22) bemidItI zramazyanAdayaH zcipazapA lakSaNo devariti vAcyam ; deveriti pitkRtiH katvamena azveti yApyapradhAnam vizeSatA cyAyaM pravRttaH pravRttiH vizeSaNa vizeSatvA tatra ca vizeSatvam sati sa ata evaM yogidRSTeti pUrvasambandhya dUSayatI dhikArAzca tatra nyAyApravRtti bebhidItI zyannamAdayaH zitapazapA lakSaNaM devaritIti vAcyam / yataH, deveriti pitkRti katvameva Azveti yAyyapradhAnam vizeSyatA bAyaM pravRttiH pravRtteH vizeSyeNa vizeSyatvA iti, tatra ca vizeSyatvam sati eta evaM yogidRSTayeti pUrva sambandhya doSayatI dhikArazca nyAyApravRtti ityeka atratyaikya a+si tadanubandhaka balAdeva dhyaNa siddha 21,43 ityaika atratyaika aya+si tadanubandhakam balAdeva siddha dvayasyevA yasyevA Sasya DA-'No vyasya DANo 64,75,78
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ ay'umu dharmavA darIdrAvityasya gRhe zuddham dharmavA dadaridrAvityasya kRte tAvataiveSTha lakSye satvaM bAdhyA Syanya jJApaka kathana tatra vRddharbalI prayojaka kRte'pi tAvataiveSTa lakSya rutvaM bAdhA Syanta jJApakatva kathanam tatra lopasya vRddhabalI prayojaka zAsti bhayokAra zAtti bhayekAra bArNa vArNa upAyAtara upAyAntara bodhe nyAyenopa satsaptamyaiva nanveta vRttiSu vyapekSA padaM grahaNaM jJApitve tvadAdhanArtha akabU tatsambandha vyavasthApakatvaM tallaki tato visarga nirdezo'yaM tvena'bAdhe sArthaka kRte cAritAyeM ais bhAvA nedamasoraki khArthikatamamapi vizeSazcaprati adAdhanadAya pUgAdamukhyakAmao nyAyenaupa satsaptamyeca natveta vRttiSu pakSe vyayekSA padagrahaNaM jJApite tadAdhanArtha akaca tatsambaddha vyavasthApaka taluki visarge nirdezo'muM tvena bAdhe sArthakya kRte'cAritAyeM aisabhAvA nedamadaso'ki svArthikatamapi vizeSazcAgre prati adAdhanadAyoH pUgAdamukhyakAthyo
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuddham 100 azuddham taddhitAdhikArAt taddhitaprakaraNAt gIrbhavati kIrbhavati tiGantarasya 'tiGantasya puSkasacchabdasya puSkarasacchabdasya pAcayAMcakuSA pAcayAMcakruSA pAcayAzcakRSa pAcayAJcakruSe vidheyoti vidheyeti pAtayAmItyasya pAtayAmityasya vivRttatara vivRtatara sudhyAvA sudhyAvA sudhinAvA sudhinAvA corI cori iT Iti iTa Iti vAdInAM vAdinA kAryAnvayamatI kAryAnvayavatI dhAturUpA dhAturUpA akAkhA akakhA stustubho'dhya stustubho'dhya avyapi avyapi madhyapI ghAra dhAra tasmAdIya tasmAdiya svarAdeGkita svarAdeHGkita dviprayoga dviHprayoga tayaiveSa tayaivaiSa itikasyA iti na kasyA ihAMcane IhAMcake pUrvamanaimittikatvAt pUrvam. "krUra0; pUrvamanaimittikatvAt "krUra yata lakAra yat lakAra DaH saH so'zvaH iH saH so'zcaH pUrvakAstadu pUrvakastadu sakAropadiSTaM sakArApadiSTaM paThannai paThanne vAstavika pradarzanAya vAstavikamiti pradarzanAya kAryatvasya kAryitvasya prayojanabhAvAt prayojanAbhAvAt vivakSA vyAkhyAna vivakSAvyAkhyAna syAt tadAdividhi syAttadAtadAdividhi vyAvartyatvena pradarya vyAvartyatvaM pradarya maThyapI 114 115 116 119 120 121 123 - 0 0 . . Mmm
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 133 my Am azuddham cintyA iti sUtre prAtipadikena tadantavidhiH iti syAnte sUtrasthAne varaNAH iti tAdavAsthyameva . cintyam iti sUtre] prAtipadikena na tadantavidhiH iti sUtrasthAnte sUtrasthAnta khuraNAH iti tAdavaradhyameva evam medhAsrajo na tu tadekadezasya kasmiMzcid S ebam MAR. 0 meghAsrajo na tvatuzabdasya kasmiJcid sakalaH adAghanadAyo RtAM klitIr Ad 139 0 zyakIti vikalpe na zayapAde yogika pramANAgata zratibhinna viSatvAbhAvAt vizvagdevA kyaJcaviti miTtvaM bhAvAH iTtvaM 'yamapIti prasAraNa nAvazyakI niyAmikatvA pratilakSye spardhasthalamUtAlakSya vyaktikhabhina ( 1. 1.103) vivecanIyam / adAdhanadAyo RtAMGkitIr (atra prakaraNe sarvatra hasva RkArasya sthAne dIrghaH paThanIyaH) zyiketi vikalpena zyapAde yaugikaH pramANAvagata zrutibhina viSayatvAbhAvAt viSvagdevA kyaJcAviti miTca bhAvaH 144 145 " 146 'yapIti prasareNa nAvazyikA niyAmikAtvA atilakSya spardhasthalabhUtA lakSyavyaktiH / svabhinna (211 / 103) vivecanIyamityAdhucire, tanna; upasargasamAnAkAramityAdeApakasiddhatvenAsArvatrikakatvAdAcAryavacanaprAmANyAdihApravR. tAvudayatIti kheSTarUpasiddhayartha NivajanamAvazyakamiti taduktarItyottanyAyajJApakamapi bhavatyeveti 147 148
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ azuddham zuddham 63,72 33 150 152 153 153 kharAdestAstu saMpUrvasya pUrvamevADATastanmate nupadyAtI te'pi khAMze kArya kArya pazcAt pUrva padattvo rAtrimahaH vyAkaraNazabdena tada 'pu'zabdo sparddhasyAbhAvodbhAvena nivRddhiH karmasaMjhe ca pRtha bhidhAyikAni bhavanasyeva prasaktAnuprasattyA vyAvRtyarthatvAt bhASAsate vubhUSatIriti vRtyantageta svArthapakSe bahUnA savizeSAnAM sarpiskarotI kharAdestAsu saMpUrvAbhyAM pUrvamevADATostanmate nupaghAtI te'pi nyAye khAMze kArya pazcAca pUrvapadatvoM rAtrimaTaH vyAkaraNazabdo na tadA 'ghu' zabdo spardhabhAvasyodbhAvanena nivRttiH karmasaMjhe pRtha bhidhAyakAni bhavanasyaiva prasaktAnuprasaktacarcayA vyAvRttyarthatvAt bhASyAsate. bubhUSatIti vRttyantargata vArthApakSe bahUnAM savizeSaNAnAM sarpiSkarotI 162 " 063 167 vidhyamAna [tatraiva 2.1. 1.] sUtre syAt, agninA padArthabAdhI tyajate bhAvaH samAdhatte pUrvottaranyAyena vya bhavati vA yatnAnnarA vRttestAt kAryapUrva [1. 1.] vidyamAna tatraiva [2. 1. 1.] sUtre syAt" iti| aminA padArtha virodhI tyajyate bhAvaH / samAdhatte pUrvoktanyAyena TyaNa bhavati na vA yatnAntarA vRttestAvata kAyapUrva [ 1. 1. 25] 168 169
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 173 176 177 azuddham saMkhyAtapuNya sthApavage zuddham saMkhyAtakapuNya sthApavarga 0 181 paraNi dvitvaparakhaNDe jijayiSatI mahAbhASyavyAkaraNagrantha na lopasyA bhAvaduSAntya [6.3.3.] puramastyaNa tadA tadAtmaka IzA vINAmiti 182 . 0 6 meveha bahirbhUtasan-GaparaNi (dvitvaparakhaNDe) jijaviSatI mahAbhASyAdyAkaragrantha nalopasyA bhAvAdupAntya [6.3.13.] purasastya tadatadAtmaka IdRzyA vINamiti meva hi yuktaM pratibhAti / vastutastu tathA sati dvivacanaM klIbatvaM ca syAt, itaretarayogadvandve'vayavagatasaMkhyAvivakSAyAH sattvena samAsasya dvayakyavakatvAt , paravalliGgatvAca / tathA caikavadbhAvAnityatvaM, mahAbhASyAnumataM tUryavAdakAnAmeva tUryAjatvamiti vA zrayaNIyam "kUrdanaH" dhAturdIrghaH yadItvA0 - yuktaM pratibhAti / drar3haya 188 191 "kurdanaH" dhAtudIrghaH yaditvA. dRr3haya.. vaDi-vaTiH zabdakAraM nyAyAt syAdinA. tatvapradhAna mitItyuktaM vyavahAratA ghedoti mAkhyAda0 viSTAvarNapamAdAvAdhaH kimAmi vaDi-vaTi. zabdAkAra paribhASayA syAdInA0 sattvAdhAna miti yuktaM vyavaharatA dhedoti mAkhyadaviziSTAvarNaparamAdAbAdhaH kimapi 194 196
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ - -0 azuddham [RtyArupasargasya ] iti zritatayovidhAvAzrayAmaH yuktA saMpratIti bhaviSyati iyukaraNo ngdh svarUpatvamuktastyiAbhiprAyo zuddham [RtyArUpasargasyeti / zritayovidhAnamAzrayAmaH yuktAstaMpratIti bhaviSyanti ityukaNo taca svarUpamukta rityabhiprAyo AM saphale karaNadhAre kireveti yAvat saMbhavaM dvitvaprApta karaNAdhAre ktireveti yAvatsaMbhavaM dvitvaM prAptavyaJjana yazva raM ramyate vaicitryA kajana . . vitarkayan . raM rabhyase vaicityA vitakayan zabdArthasya niSedhasya spRSTa nyAyaM phalaM zakyArthasya niSedhyasya . . spaSTa . prayogastayA sidhyatveveti lakSitaH tadasatva nyAyaphalaM vau prayogastathA sidhyatyeveti lakSitam tadasattva 212 kRtaH kRtaH 213 davapyaya bhUtavatrAzasye 215 taka upalakSavidha mAhRta aikthArtha ayaM ca daantyatvAgurupo. rUpottarapadA dapyaya bhUtavaccAzaMsye tatra upalakSaNavidha mAdRta aikAyeM asya ca daJantatvA gurUpo rUpaparapadA
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuddham aikAye evodAhiyate eva 220 221 azuddham aikyArthe evodAdriyate evaM aura pAThitA tAtkAntika rUpAyaiH NijantAt / kipi katRtvaM matve yuSmA ya tvamapya. [2. 1. 11.] asUryoprad nahAhorghato sthAsyateveti veSTeyakhoH pravattetaH pratyAna auza paThitA tAtkAlika rupAyaiH NijantAt vipi, kartRtvaM yatve yuSyA AM yatvamapya[1. 4. 11.] asUryogrAd nahAhodhatau sthAsyatyeveti viSTheyasvoH pravartate pratyAyana vyAm yAmU saptamyA: stamberama janyaklezA. 226 228 230 sampramyA stamberam janyakkezA snA kuDa kirau gAnDaH kalabha autpArka seyamubhayataH pAzA kiTau gaNDa: kalama autpAtika seyamubhayataH spAzA
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
_