Book Title: Dharm Sangrahani Part_1
Author(s): Haribhadrasuri, Kalyanvijay Gani
Publisher: Devchand Lalbhai Pustakoddhar Fund
Catalog link: https://jainqq.org/explore/600100/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zreSThi- devacandra lAlabhAI - jainapustakoddhAre - pranthAGka: 39. zrImad -- haribhadrasUriviracitA - AcArya malayagiripraNItayA TIkayA samalaGkRtA / dharmasaGgrahaNiH / ( vibhAgaH prathamaH ) saMzodhakaH - vidvadvarya zrImatkalyANa vijayamAnaH prasedhikA - devacandra lAlabhAI jainapustakoddhArabhANDAgAra saMsthA vikhyAtikArakaH -- zAha nagInabhAI ghelAbhAI - javherI, asyaikaH kAryavAhakaH / idaM pustakaM mumbayyAM zAha nagInabhAI ghelAbhAI javherI 426 javherI bAjAra ityanena 'nirNayasAgara ' mudraNAspade kolabhATavIthyAM 23 tame gRhe rAmacandra yesU zeDagedvArA mudrApitaM prakAzitaM ca / prathamasa~skAre pratayaH 500.] asya punarmudraNAdyAH sarve'dhikArA etadbhANDAgAra kAryavAhakANAmAyattAH sthApitAH / [ mohamayIpattane. saMvat 2443. vikramasaMvat 1973. krAiSTasya san 1916. vetanaM 1-8-0 [ Rs.1-8-0] Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ All Rights Reserved by the Trustees of the Fund. ] Printed by Ramchandra Yesu Shedge at "Nirnaya-Sagar" Press, 23 Kolbhat Lane, Bombay. Published by Shah Naginbhai Ghelabhai Javeri, for Sheth Devchand Lalbhai Jain Pustakoddhar Fund, at the Office of Sheth Devchand Lalbhai J. P. Fund, No. 426 Javeri Bazar, Bombay. For Private & Personel Use Only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain zreSThI devacaMda lAlabhAI javherI. For Privans & P janma 1909 kramAde kArtikazukAdazyAm 'sUryapure. Born 1853 A. D. Surat. The Late Sheth Devchand Lalbhai Javeri. niryANam 1962 vaikramAbde pauSakRSNa tRtIyAyAm mumbayyAm. Died 13th January 1906 A. D. Bombay. The Dombey Art Printing Works, Fort.. orary org Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zreSThidevacanda lAlabhAI-jainapustakoddhAra-granthAGkezrImada-haribhadrasUriviracitA dhrmsnggrhnniH| AcAryamalayagiripraNItayA TIkayA samalaGkatA / zrIvItarAgAya nmH| yathAsthitAzeSapadArthasArthaprakAzanaM zAsanamadvitIyam / kutarkasamparkavimUDhacittapravAdyadhRSyaM jayatAjinAnAm // 1 // jyotirdhvastatamaskANDaM, prakANDaM vastudezinAm / bRhaspatyAdikhadyotoyotamArtaNDamaNDalam // 2 // zrIvarddhamAnamAnamya, pramANaM tattvanirNaye / dharmasaGgrahaNeSTIkAmahamAdhAtumutsahe // 3 // (yugmam ) JainEdur dharma. 1 For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | saMgrahaNiH HWAGANGACARRORS-AA% avighnena zAstraparisamAptyarthamiSTadevatAstavamabhidhitsurAdAvidamAha namiUNa vIyarAgaM, savannu tiyasapUiyaM vihinnaa| jahaNAyavatthuvAdi, aciMtasattiM mahAvIraM // 1 // suhabhAvajiyatitthagaraNAmakammassa suhvivaagaato| aNuvagiyaparahiyarayaM titthagaramimassa titthassa // 2 // - nanvavighnena zAstraparisamAptyarthamiSTadevatAstavAbhidhAnamityayuktaM, stavavighnayoH zItapAvakayoriva parasparaM virodhA|siddheH, tatsiddhau ca stavAbhidhAnato vighnAnAmabhAvasiddhiH, yathA zItasya pAvakasadbhAvataH, anyathA parasparataH sakalavastUnAmapyabhAvApatteH / ucyate-vighno hi prAgupAttAzubhakarmavipAkodayalakSaNaH, tacAzubhaM karma viziSTeSTadevatAstavakaraNataH prazastabhAvopapattyA kSayamupapadyate, tato jalAnalayoriva stavavighnayorvirodhaH / etena yaducyate 'nAnayorvirodhaH, stavabhAve'pi kvacit vighnadarzanAttadabhAve'pica kvacit vighnAnupalabdheriti' tadapi pratyuktamavaseyam / / 1 haribhadrasUririti karturadhyAhAraH / 2 AdyamaGgalasyaitadarthakatvAt para AzaGkate-nanviti / Jan Education Intematon For Private 3 Personal Use Only Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter tathAhi--yathA nAtiprabalo'gnirjalakaNikAmAtreNopazAmyati, na cAsAvalpaH svayameva nopazAntimeti, na cAnayorna virodhaH, tathehApi draSTavyamityalaM prasaGgena / tatra vyAkhyA - rajyate'neneti rAgaH - rAgavedanIyaM karmma, kacidiSTe vastuni tena jantorabhiSvaGgapariNAmApAdanAt, raJjanaM vA rAgaH - rAgavedanIya karmmavipAkodaya sampAdito jantorabhiSvaGgapariNAma eva / vIto rAgo yenaM sa vItarAgastam " namiUNa " natvA / rAgagrahaNaM dvepamohopalakSaNaM, tato vItadveSaM vItamohaM cetyapi draSTavyam / tatra dviSyate'neneti dveSaH - dveSavedanIyaM karmma, kacidaniSThe vastuni tenAtmano'prItipariNAmApAdanAt, dveSaNaM vA | dveSaH - dveSavedanIyakarmmavipAkodayajanito jantoraprItipariNAma eva / tathA muhyate'neneti moha: - mohavedanIyaM karma, tena yathAvasthitavastutattvaparicchedaviSaye jantorajJAnapariNAmApAdanAt, mohanaM vA moha :- mohanIyakarmmavi| pAkodayajanito jantorajJAna pariNAma eva / etadupalakSaNaM rAgagrahaNaM yasmAdAha - " savaNNuM " sarvajJam / nahyavItarAga ivAvItadveSAdiH sarvajJo bhavatIti / sarva jAnAtIti sarvajJaH, yathA ca vizeSagrApi jJAnaM kathaJcitsAmAnyasyApi grAhakatvAtsarvavastugrAhi bhavati tathottaratra svayamevAcAryo darzayiSyatIti nAdhunA vitanyate / nanu yo vIta| rAgaH sa sarvajJa eva, tato gatArthamidaM vizeSaNamiti nopAdeyam, na, chadmAvasthAbhAvivItarAgavyavacchedaphalatvAt / 1 kartRtvavivakSayA antarbhUtaNijarthatvAt / %%% *% *% *% *% *%** Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 2 // Jain Education Int *%%%%%% ' yadyevaM tarhi sarvajJamityetAvadevAstAmalaM vItarAgagrahaNena, na, avItarAgANAmapi sakalazAcAryopaniSadvedinAmupacAreNa loke sarvajJatvavyavahAradarzanAt, AjIvikanayamatAnusAribhizca gozAlaziSyaiH sarvajJastattvataH khalvavItarAgo|'pyabhyupagamyate, 'avAptamuktipadA api tIrthanikAradarzanAdihAgacchantIti vacanAt tattvato vItarAgasya cehAgamanAsaMbhavAt, tatastadyavacchedArtha vItarAgagrahaNam / etadvizeSaNAyaivAha - " tiyasapUiyaM vihiNA " tridazapUjitaM | vidhinA, upapAtAntarmuhUrttAnantaraM sadA tRtIyA yauvanalakSaNA dazA-avasthA yeSAM te tridazA - vaimAnikAdayo devAH, | pUraNArthaca vRttAvantarbhUto yathA tRtIyo bhAgavibhAga iti, taiH pUjitaH - samabhyarcito yo, vidhinA - tadekatAnatAdilakSaNena taM namiUNetikriyApadavizeSaNaM vA 'vidhinA natveti / nanu yo vItarAgaH sarvajJazca so'vazyaM tridazapUjita eveti nArtho'nena vizeSaNena, tadayuktam, muNDakevaliprabhRtInAM keSAJcidatridazapUjitAnAmapi yathoktavizeSaNaviziTatvAt tavyavacchedArtha tridazapUjitagrahaNam / yadyevaM tarhi tridazapUjitamityetAvadevAstu, kRtaM vItarAgAdigrahaNena, na, | avItarAgANAmapi gaNadharAdInAM tridazapUjitatva zravaNAt tadapanodArthaM vItarAgAdigrahaNam / punarapyetadvizeSaNAyaivAha - " jahanAyavatthuvAdi yathAjJAtavastuvAdinaM bhUtabhavadbhAvibhAvasvabhAvAvabhAsinA kevalajyotiSA yathA yathA - sadasadrUpatvAdinA prakAreNa jJAtaM paricchinnaM vastu tathA tathA vadituM zIlo yathAjJAtavastuvAdI tam / nanu 1 hetutvaprAdhAnyavivakSayA tRtIyA puMstvaM ca / 2 atizayarahitAH sAmAnyazramaNA muNDAH / saMgrahaNiH, 4 // 2 // Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter yo vItarAgaH sarvajJastridazapUjitazca sa yathAjJAtavastuvAdyeveti kimanena vizeSaNena ?, na, asya kuvAdimatavyavacchedArthatvAt / vidyate hi pareSAmevaMvidho'pyasadabhyupagamo, yathA - ' vItarAgatvAdivizeSaNayukto'pi na yathAjJAtavastuvAdI', " vastu vAcAmagocara " iti vacanaprAmANyAt / yadyevaM tarhi yathAjJAtavastuvAdinamityetAvadeva zobhanamalaM vItarAgAdigrahaNena, na, caturddazapUrvadharAdInAmapi yathAjJAtavastuvAditvasaMbhavAt, tatastadyavacchedArthaM vItarAgAdigrahaNam / bhUyo'pyetadvizeSaNAyAha - " aciMtasattimiti " acintyA - cintAtikrAntA prAkRtajanAnAmadhyavasAtumapyazakyatvAt zaktiH - khapradezaiH sakalalokAkAzapradezapUraNasAmarthyAdilakSaNA yasyAsti so'cintyazaktistam / nanvidaM vizeSaNamapArthakaM, yathoktavItarAgatvAdikharUpopetasyAcintyazaktitvavyabhicArAbhAvAt sati ca vyabhicArasaMbhave vizeSaNopAdAnamarthavattAmazrute, taduktam -- "saMbhave vyabhicAre ca vizeSaNamarthavadbhavati, yathA nIlotpalamiti " | vyabhicArAbhAve tu tadupAdIyamAnaM na prayAsamRte anyamartha puSNAti, yathA kRSNo bhramaraH zuklA balAketi, tasmAdacintyazaktimityatiricyate, na abhiprAyAparijJAnAt yasmAdiha yathoktavItarAgatvAdikharUpopeto'cintyazakti| reva nAnyatheti niyamArthatvena svarUpaparijJAnArthamidaM vizeSaNam, tato'navadyameva / na caikAntato vyabhicArasaMbhava eva vizeSaNopAdAnam, ubhayapadavyabhicAre ekapadavyabhicAre svarUpajJApane ca ziSToktiSu tatprayogadarzanAt / 1 prarUpaNAmAzritya zrutakevalinaH kevalitulyatvAt / %%%%%% Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH tatrobhayapadavyabhicAre yathA-nIlotpalam , ekapadavyabhicAre yathA-Apo dravyaM pRthvI dravyaM, svarUpajJApane yathA-paramANurapradeza iti / yadyevaM tarhi acintyazaktimityetAvadeva manoharaM, vItarAgAdigrahaNaM punarapArthakam , na, loke maNyAdInAmapi acintyazaktyupetatayA'bhyupagamAt, "acintyo hi maNimantrauSadhInAM prabhAva" itipravAdAt, atastatkalpo bhagavAn mA prApaditi tadyavacchedArtha vItarAgAdigrahaNam / etaizca vizeSaNapadairapAyApagamAtizayAdayazcatvAro mUlAtizayA nirdiSTA veditavyAH, tadyathA-apAyApagamAtizayaH jJAnAtizayaH pUjAtizayo vAgatizayazca / tatra vItarAgamityanenApAyApagamAtizayamAha, sarvajJamityanena jJAnAtizayam, tridazapUjitamityanena pUjAtizayam , yathAjJAtavastuvAdinamityanena tu vAgatizayam , acintyazaktimityanena punaH kharUpAvadhAraNamiti / hainanveSAmatizayAnAmitthamupanyAse kiJcidasti prayojanamuta yathAkathaJcideSa pravRtta iti, astIti brUmaH, kiM taditi cet ?, ucyate-evameva bhAvaH, tathAhi-nAvItarAgaH sarvajJo bhavati, na cAsarvajJasya satastridazAstathA pUjAM kurvanti, naca tatkRtapUjopacArAbhAve bhagavAn dharmamAcaSTe iti / ete cAnyeSAmapi dehasIgandhyAdInAmatizayAnAmupalakSaNam , tatazcatusviMzadatizayasampatsamanvitaM bhagavantaM natvetyuktaM draSTavyam / tathA cAha" titthayaraM " tIrthakaram , nadyapAyApagamAtizayAdirahita iva dehasaugandhyAdyatizayarahitastIrthakaro bhavatIti / 1 bhAvAInyanibandhanatvAdeSAm / 2 atizayacatuSkasya AjanmabhAvitvAt / Jain Education Inte! For Private & Personel Use Only Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SEASSADORICALCULOSROCKS tatra janmajarAmaraNasalilasaGkalaM mithyAdarzanAviratigambhIraM rAgadveSapavanavikSobhitaM nAnAvidhAniSTeSTasaMyogaviyogavIcInicayopetaM duravagAhamohAva-bhISaNaM vividhazArIramAnasAnekaduHkhaughapuSTazvApadaM mahAbhImakapAyapAtAlaM prabalamanorathavelAkulaM sudIrghasaMsArasAgaraM taranyaneneti tIrtham , etaca sakalajIvAjIvAdipadArthasArthaprarUpakaM trilokIgatAvadAtadharmasampadyuktamahAsattvAzrayam atyantAnavadyAnyAvijJAtacaraNakaraNakriyAdhAram acintyazaktisamanvitam avisaMvAdipravacanam , tadAdhArazca saGghaH, nirAdhArasya pravacanasyAbhAvAt , tatkaraNazIlastIrthakaraH, "hetutacchIlAnulomeSvazabdetyAdinA"TaH, taM natvA / kasya punastIrthasya bhagavAnkatyata Aha-'imassa titthassa' asya aidaMyugInajanAnAM sAkSAdupakAritayA pratyakSIbhUtasya tIrthasya pUrvavyAvarNitazabdArthasya / nanu prekSAvatAM pravRttiH phalavattayA vyAptA, anyathA prekSAvattAkSatiprasaGgAt, phalaM cedasau tIrthakaraNAdapekSate vyaktamavItarAgatvaprasaGga ityArekAnirAkaraNArthamidamAcaSTe-"aNuvagiyaparahiyarayaM" anupakRtaparahitaratam , yo'nupakRta eva san parasmai yat hitaM tasmin karttavyatayA rata-AsaktaH sakalatiyarAmaragaNasAdhAraNyA vANyA tadupAyapradarzanena so'nupakRtaparahitaratastam / natveti yogaH / anupakRtatvAvizeSAca sarveSvapi jantuSvavizeSeNa parahitakaraNe bhagavataH pravRttiriti na pUrvoktadoSAvakAzaH / nanu ca yadyasAvupakAyaranupakRtaH khayaM cAzeSarAgAdidoSavipramoSopetastataH kathaM parahitasampAdanArthameSa pravartate ?, prayojanAbhAvAdityAzaGkAzeSamapAcikIrSuridamAha-suhabhAvajiyatitthayaranAmakammassa suhavivAgAutti' ahaMdA NCR Jain Education Intel For Private & Personel Use Only | Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi. // 4 // divAtsalyaprabhRtilakSaNena zubhena bhAvena-adhyavasAyena yat arjitaM tIrthakaranAmakarma tasya yaH zubho vipAka-udayadAnAbhimukhyaM tsmaadnupkRtprhitrtm| etaduktaM bhavati-arhadvAtsalyAdinimittatIrthakaranAmakarmodayasAmarthyAttatvabhAvatayA saviteva prakAzamupakAryakRtopakArAnapekSaH zAstrArthamAtanoti, tato na yathoktadoSaprasaGga iti / nanu yo vItarAgatvAdiguNakalApopetaH so'vazyaM tIrthakara eveti nArtho'nena vizeSaNena, na, gaNabhRtAM samutpannakevalajyotiSAM sakalasyApi vizeSaNakalApasya ghaTanAt, atastadyavacchedArtha tIrthakaragrahaNam / yadyevaM tatastIrthakaramityetAvadevocyatAmalaM vItarAgAdigrahaNena, ucyate-iha saridAdInAM viSamasthAneSu ye sukhAvatArAya tIrthakaraNazIlAste'pi loke tIrthakarA ucyante, tanmA bhUdatimugdhabuddhInAM teSvapi saMpratyaya iti tadapanodAya vItarAgAdigrahaNam / kaM punarevaMbhUtaM natvetyato vizeSyamAha-mahAvIramiti, 'Ira gatipreraNayoM rityasya vipUrvasya vizeSeNa Irayati-prerayati vinAzayati karma yAti ca zivamiti vIraH, mahAMzvAsau vIrazca mahAvIrastaM natvA / nanu yo mahAvIraH sa vItarAgatvAdiguNaka lApopeta evetyapArthakaM vItarAgAdhupAdAnam, na, nAmamahAvIrAdibhedavyudAsakAritayA asya saphalatvAt / evaM| hayAdisaMyogApekSayA'pi vicitranayamatAbhijJena yathAzakti vizeSaNasAphalyaM vAcyamityalaM prasaGgena // 1-2 // evamiSTaMdevatAstavAbhidhAnena nirastAzeSavighnavinAyakaH prekSAvatAM pravRttyartha prayojanAdi pratipipAdayiSuridamAha 1 dharmasyAtrAdhikRtatvAttasya prakRSTasya ca tIrthakara eva sattvAddharmadharmiNozcAbhedAdatra tIrthakara evAdhikRtadevatA iSTadevatA tasyai kRtaiva natiratra daagaathaayugmen| taM natvetyato viza ALSSESASSASSSS vIraH, mahAMzcAtA nAmamahAvIrAdinAcyamityalaM pra // 4 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only W ww.jainelibrary.org Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CCESCREENSH saparuvagAraTTAe jiNavayaNaM guruvadesato nnaauN| vocchAmi samAseNaM payaDatthaM dhammasaMgahaNiM // 3 // asati hi prayojanAdhabhidhAne prekSAvatAmevamAzaGkA pravarttata-niSphalamasyAbhidheyaM, kAkadantaparIkSAvat , azakyAnuSTAnaM vA, satyapi phale sarvavyAdhiharAnantacUDAratnadhAraNopadezavat , anabhimataM vA zravaNaprayojanaM, mAtRvivAhopadedazavat, ato vA prakaraNAlaghuranyastasya prayojanasya prAptyupAyo bhaviSyatIti / na cAsAmanyatamayA'pyAzaGkayA prekSA-16 vAn pravarttata, tadvattAhAniprasaGgAt , atastannivRttyarthameSa prayojanADupanyAsa iti / nanvayaM prayojanADupanyAso|'narthakaH, ataH samyaka prayojanAdyanavagataH, sakalaprakaraNArthaparijJAnapurassarA hi prayojanAdyavagatiH, sA kathamato bhavitumarhatIti, na, asmAdeva prayojanAdyupanyAsAtsAmAnyena samyak prayojanAdyavagateH, tathA loke vyavahAradarzanAt / sAmAnyena tadavagatAveva ca tadvizeSaparijJAnArtha prakaraNe prekSAvatAM pravRttirnAnyatheti, tapravRttyarthatvAnnAsAvapArthaka iti sthitam // tatra vyAkhyA-rAgAdizatrujetRtvAjinaH tasya vacanam-AcArAdyanekavidham , arthatastena praNI-2 tatvAt , tat jJAtvA-avabudhya / kuta ityAha-gurUpadezAt , gRNAti yathAvasthitamarthamiti gurustasyopadezaH-pUrvAparasUdatrAvayavAnAvAdhayA'bhidheyayAthAtmyanirdezaH tasmAt / tataH kimityAha-vakSyAmi dharmasaGgrahaNiM, dharmo-vakSyamANa ORORSCOREAK Jain Education Inter For Private & Personel Use Only diww.jainelibrary.org Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi, HLORORSCIEAAAAACACAMARS zabdArthaH, sa saMgRhyate'nayeti dharmasaMgrahaNiH-dharmakhatattvAbhidhAyI prakaraNavizeSa itiyAvat tAM, vakSyAmi etakriyApadApekSazca natveti pUrvakAlakriyAnirdezaH, asmAca kramabhAvikriyAdvayakakarSabhidhAnAdekAntAvikAripakSaH kSaNikapakSazca nirasto draSTavyaH, tatraivaMvidhavyavahArAsambhavAt , etacottaratra khayameva prapaJcayiSyati / tAmeva dharmasaMgrahaNi vizeSayati-payaDatthaM' prakaTArthI prakaTaH-sthUrayuktyA'bhidhIyamAnatvAt artho'bhidheyaM yasyAstAm / kathaM punarvakSyAmItyata Aha-'samAsena' saMkSepeNa / anena caitadAha-yadyapi pUrvAcAryairatigambhIramativistareNa dharmakha-3 tattvamAveditaM, tathApi duSSamAnubhAvenApacIyamAnamedhAyurAdiguNAnAmaidaMyugInajantUnAM nopakArAya tad jAyata iti tAn prati saMkSepeNa dharmasaGgrahaNireSA praarbhyte| kimarthamityAha-'saparuvayAraThAe' svaparopakArAya / tatra pareSAmAtmavyatiriktAnAmupakAro-mithyAtvAdidoSApanayanena samyaktvAdyanuttaraguNAdhyAropaNaM, khasya tvazubhakarmanirjarAdiH / iha ca yadyapi paropakAre satyavazyamAtmano'pi kRpAvizeSayogato yathodita upakAro bhavati, anugrahabuddhyA : pravRtteH, tathApi yadA kliSTakarmodayavazena yathAvasthitavastutattvAnavagatyA pareSAmupakArAmAvastadApyAtmano'nugrahabuddhyA pravRttasya sato'vazyamupakAro bhavatIti manyamAnaH khazabdopAdAnamakArSIditi / iyaM ca gAthA sAkSAkaraNasyAbhi|dheyaprayojanameva vaktuM pravRttA, dvividhaM hi prakaraNazarIraM-zabdo'rthazca / tatra zabdo'rthapratipAdanaphalatvAt kvacidapi khato na niSphalArambhaH, arthastu kvaciniSprayojano'pi dRSTaH, tAdRzaM ca nArambhaNIyaM, prekSAvatAM sarvasyApyArambhasyArthi in Education Intematona Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SCALCCCCCCCCCESSAR tvena vyApteH, niSphalAbhidheyena ca puruSArthAnupayogitayA kasyacidapi prekSAvato'rthitvAbhAvAt , ataH prakaraNArambha saphalaM didarzayiSurAcAryo'nayA gAthayA'bhidheyaprayojanamevAbhidhatte, tasmiMzcAbhihite sati sAmarthyAdabhidheyaM prayojanaM saMbandhazcokto bhavati / vAkyAvayavabhedakalpanayA ca kevalaM pRthagupadarzayiSyante / natvekaM vAkyamanekamarthaM khatatramupAdAtuM samartham / tatrAbhidheyaprayojanam-yato dharme'bhidhIyamAne svaparayorupakAro bhavati, tato dharmasaGgrahaNirArabhyate / anena cAbhidheyasya nissphltvaashngkaavyudaasH| evaM cokte sati sAmarthyAddharmazabdena dharmo'bhidheya uktH| tathA ca satyazakyAnuSThAnatvAzaGkAnirAsaH, anuktAdapi ca sAmarthyabdhAddharmakharUpAvagamalakSaNAt zroturanantaraprayojanAt anbhimtshrvnnpryojnaashngkaapnodH|dhrmprtipaadikaa saMgrahaNirArabhyate, ityanena ca samAsArthena prakaraNAbhidheyayorupAyopeyalakSaNaH saMbandha ukto draSTavyaH, tenAnyopAyatvAzaGkAvyudAsaH, yadi hyato'pi laghurupAyaH syAt || naveyamArabhyateti / nacAtIndriyaM vastu khamanISikayA'bhidhIyamAnaM prekSAvatAmupAdeyaM bhavatIti dharmAbhidhAnasyAtIndriyArthadarzivacananivandhanatAM darzayan kriyAnantaryalakSaNaM sambandhAntaramupadarzitavAn-'jiNavayaNaM guruvaesaoNAuM vocchAmi tti' jinavacanagatAdvistarato dharmAbhidhAnAdidaM saMkSepato dharmAbhidhAnamanantaraM bhavatIti // 3 // sAmprataM yathedaM prakaraNamavazyamArambhaNIyaM bhavati yathA ca prekSAvatAmidamavazyamupAdeyaM tathopapAdayitumupakramate dhammo khala purusattho saparuvayAro ya so munneyvo| Jain Education inte For Private & Personel Use Only Mi Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH . uvagAro'viya duviho dave bhAve ya nAyavo // 4 // khaluzabda evakArArthaH, sa caivakAro vizeSaNavizeSyakriyAbhissahocAryamANo yathAkramaM dhanurddharatvAderddharmasya ayo-2 gamaparyogamatyantAsaMbhavaM ca vyavacchinatti, yathA caitro dhanurdhara eva, pArtha eva dhanurddharo, nIlaM sarojaM bhavatyeveti // ihApica khaluzabda evakArArtho vizeSyeNa sahoccAryate, tataH puruSArthatvasyAparairAdibhissaha saMbandhaM vyavacchinati, dharmaH khalu puruSArtho, na tvarthakAmau iti / tathAhi- iha parapratipattaye vAkyamuccAryate, tato yadeva pareNa / vyAmohAdAzaGkitaM, tadeva vyavacchettavyam / caitrastu dhanurdharo loke na pratItastatazcaitrasyAdhanurdharatvAzaGkAvyavacchedanAya / dhanurddharatvavidhAnAya ca vAkyamuccAryate-caitro dhanurddhara eveti / pArthastu dhanurddharo loke pratIta iti tasminnAdhanurddharatvAzaGkA kasyacidvidyate, tato yadatizayavattasya dhanurddharatvaM takimanyatrApi puruSAntare'sti navetyevaM puruSAntarasAdhAraNamAzaGkitamiti puruSAntareNa saha tasya sAdhAraNyavyavacchedAya vAkyamidamucyate-pArtha eva dhanurdhara iti / yadA tu saroja nIlavarNaviviktaM kasyacitrasiddhaM, nIlatvaM punarasya kimasti nAstIti zaGkitaM bhavati, tadA tadatyantAsaMbhavAzaGkAvyavacchittaye vAkyametatrayujyate-nIlaM sarojaM bhavatyeveti / tathehApi dharmaH puruSArthoM loke pratIta eveti tasminnApuruSArthatvAzaGkA kasyacidvidyate, yatpunarekAntikAtyantikarUpaM puruSArthatvaM tat kimanyatrApi arthAdau Jain Education For Private & Personel Use Only Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyate navetyevaM padArthAntarasAdhAraNyamAzaGkitam, atastasyAdibhiH sAdhAraNyavyavacchittaye vAkyamidamuccAryatedharmaH khalu puruSArtho, nArthakAmAviti / yathA cApuruSArthatA arthakAmayostathA dharmasAraTIkAyAmabhihitamiti neha pratAyate / atha kiMkharUpaH sa dharmo yo'tyantAsAdhAraNaH puruSArtha ityatastatkharUpamupadizati-'saparuvayAro ya so muNeyaghotti' khaparayorupakArakharUpazca 'sa' dharmo jnyaatvyH| sa copakAro nAmAdibhedAcaturdA / tatrAtIva sujJAtatvAnnAmasthApane anAdRtya dravyabhAvabhedenopakArasya dvaividhyamupadarzayannAha-'uvayAretyAdi' upakAro'pi ca dvividho 'dravye' dravyaviSayo 'bhAve ca' bhAvaviSayazca jJAtavyaH, dravyabhAvakhabhAvabhedena dvividha upakAro jJAtavya itiyAvat // 4 // tatra-'yathoddezaM nirdeza' iti nyAyAt dravyopakAraM tAvadAha davammi annapANAdidANarUvo tu hoi vinneo| negaMtio aNacaMtio ya jaM davato teNaM // 5 // 'dravye' dravyaviSaya upakAro'nnapAnAdidAnarUpo vijJeyaH / tuH pUraNArthaH / yathA cAsya dravyarUpatA tathA bhAvayati'negatiye 'tyAdi, 'yat' yasmAnevAsAvupakAra aikAntikaH, kadAcidato'pakArasaMbhavAt / nApyAtyantikaH, punarupakA Jain EBdharma For Private & Personel Use Only Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- *%* % % rApekSaNAt / tena kAraNenAyamupakAro 'daghaotti' dravyato dravyakhabhAvatvena vijJeya iti // 5 // prakArAntareNa punarapi saMgrahaNi. dravyopakAramAha ihaparalogaTTA taha jo kIrai avihiNA va bhattIe / eso'vi davao cciya mokkhaMgAbhAvato jANa // 6 // ihalokArtha paralokArtha vA, 'tatheti dravyopakAraprakArAntaratAsamuccayArtha, yaH kriyate khaparayoH samyagdarzanajJAnacAritreSu saMsthApanalakSaNa upakAraH, yadvA ihaparalokAzaMsAviraheNa paramabhaktyA samyaktvAdiSu khaparayoH saMsthApana-II lakSaNo ya upakAraH kriyate, kevalamavidhinA, eSo'pi dravyata eva, ciyazabdaH prAkRtanipAta evakArArthI, dravya|svabhAvatvenaiva jJAtavyaH / dravyatvaM cehAprAdhAnyaM vivakSitam / tathA cAha-'mokkhaMgAbhAvao jANa'ti bhAvapradhAnAdhya | nirdezaH, mokSAGgatvAbhAvAdeSo'pyupakAro dravyata eveti jAnIhi / mokSAGgatvAbhAvazcAvidhikaluSitatvAt // 6 // samprati bhAvopakAraM vyAkhyAnayannAha bhAvuvayAro sammattaNANacaraNesu jamiha saMThavaNaM / sai appaNo parassa ya aNiyANaM taM jiNA viti // 7 // % % // 7 // % % %* For Private Personal Use Only Jan Education in Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvApakAraH sa vijJeyo, yadiha samyaktvajJAnacaraNeSu sadA AtmanaH parasya ca saMsthApanam / taM cAmuMbhAvopakAraM 'jinAH' samutpannakevalajyotiSastIrthakarA truvate, 'anidAnaM' nidAnaM-bhogaprArthanA tadrahitam / tathA ca sati 'iha-4 paralogaTThA taha jo kIrai' ityasya pUrvoktasya na vyAghAtaH, sanidAnatvena tasya bhAvopakAratvaprasaGgAbhAvAt // 7 // ihaparalogAsaMsaM mottuM jo kIrate avihiNA tu| bhattIe davato'vihu eso bhAvammi boddhabo // 8 // ihaparalokAzaMsAM muktvA yaH punaH samyaktvAdiSu, 'bhattyA' bahumAnena, svaparayoH saMsthApanalakSaNa upakAraH 'avihiNA utti' avidhinA-vidhivaparItyena kriyate, 'tuH' punararthe bhinnakramazca, sa ca yathAsthAnaM yojitaH, eSaH 'avihiNA va bhattIe' ityanena prAk dravyakhabhAvatvenokto'pi 'bhAve' bhAvaviSayo draSTavyaH, asya paramparayA mokSAGgatvAt / avidhidoSasya tu bhaktiguNena niranubandhIkRtatvAt / yattu prAgasya dravyakhabhAvatvamuktaM tat sAkSAnmokSAGgatvAbhAvApekSayA draSTavyamiti // 8 // tatra parasya codyamAzaGkate Aha'nnavatthalayaNAdidANato bhogato ya iha siddhii| gihisaMjayANa succai succai NaNu bhAvato sAvi // 9 // Jan Education Inter For Private Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH . // 8 // Aha paraH-annavastralayanAdidAnato gRhasthAnAM paribhogatazca saMyatAnAM 'siddhiH' nirvRtilakSaNA zrUyate, gRhiNA- muttarakAlaM tatsAmarthyato viziSTajJAnAdilAbhAt, itareSAM tu saMyatAnAM yathAgamaparibhogatastadupaSTambhena jJAnAdigarANAnAmuttarottaraprakarSabhAvasaMbhavAt / tato'nnAdidravyadAnaM bhAvopakAra eva yujyate, na tu dravyopakAra iti prssttrbhipraayH| iha ca yadeva yeSAmevottarottaraparamajJAnadarzanAdiguNalAbhAya jAyate tadeva tebhya eva dIyamAnamAtmopakArAya bhavati, nAnyat anyebhyo vA dIyamAnamiti khyApanArtha paribhogatazca saMyatAnAM siddhirityuktam / anyathA upakarturdravyAdirUpatayopakArakharUpavyAvarNanaprasaGga naitadupanyAsaH phalavattAmiyAditi / atrottaramAha-zrUyate sA siddhiH, paraM 'sA' siddhiH 'bhAvaotti' bhAvopakArAt draSTavyA, na tvannAdidravyadAnamAtrarUpAt dravyopakArAt / tathAhi-taihibhistebhyaH tathA viziSTenAdhyavasAyena kalpanIyamannAdi saMpradIyate, yathA na kevalaM teSAM saMyatAnAM jJAnAdiguNopaSTambho jAyate, kiMtu khasyApyAyatyAM viziSTajJAnadarzanAdiguNalAbho bhavati, evaM cAyaM bhAvopakAra eva, khaparayoH samyaktvAdiSu saMsthApitatvAt / eSa ca bhAvopakAro nizcayanayamatena tathAvidha viziSTAtmapariNAmarUpa eva kevalo draSTavyaH / " pariNAmiyaM pamANaM nicchayamavalaMbamANANa"mitivacanAt / yatpunaH kalpanIyAnnAdidravyadAnaM tattasya sahakArikAraNamAtram , ata eva kvacit kadAcit tathAvidhasAmagryabhAvena kalpanIyAnnAdidravyadAnAbhAve'pyeSa bhAvo 1 pariNAmikaM pramANaM nizcayamavalambamAnAnAm / Jain Education irodri For Private & Personel Use Only Nu Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pakAro na virudhyate, yathA jIrNazreSThina iti // 9 // sAmpratamabhihitasvarUpeNaiva bhAvopakAreNa saha siddheranvayavyatireko didarzayipurannAdidravyadAnamAtrarUpeNa ca dravyopakAreNa vyabhicicArayipudRSTAntamAha AharaNaM seTidugaM jinniNdpaarnng'daanndaannesu| vihibhattibhAva'bhAvA mokkhaMgaM tattha vihibhattI // 10 // udAharaNamatra zreSThidvikaM' jIrNazreSThI abhinavazreSThI ca / 'jinendrapAraNakAdAnadAnayo riti, jinendrapAraNakakAle adAne dAne ca, yathAkramaM vidhibhaktibhAvA'bhAvAditi / ekatra vidhibhaktyoradAne'pi bhAvAt / anyatra ca dAne'pyabhAvAt , tatra mokSAjhaM vidhibhaktI jAte, natu tadrahitaM dAnamAtramiti // 10 // etadeva spaSTayati vesAli vAsaThANaM samare jiNa paDima settripaasnnyaa| aibhatti pAraNadiNe maNoraho annahiM pavise // 11 // jAicchidANa dhArA loe kayapuNNagotti ya pasaMsA / kevaliAgama pucchaNa ko puNNo ? jinnasiTThitti // 12 // Jain Education Intelles For Private & Personel Use Only Miww.jainelibrary.org Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 9 // Jain Education Inter / 'vaizAlyA nagaryo 'smare' smarAyatane, jinasya-bhagavato mahAvIrasya varSAsthAnamabhUt / tatra ca sthitasya bhagavataH pratimAM - kAyotsarge prapannasya zreSThIno darzanamajAyata, zreSThI pratimApratipannaM bhagavantaM dRSTavAnityarthaH / darzanAnantaraM | cAtibhaktiH samullalAsa / caturmAsAnantaraM ca pAraNakadine manorathaH prAdurabhUt-yadi bhagavAn mama gRhe pArayati tato'haM kRtapuNya iti / bhagavAMzcAnyatra prAvizat / tatra ca yAdRcchikadAnamabhUt / tato 'dhArA' iti vasudhArA nyapatat / loke ca kRtapuNya iti prazaMsA / tasminneva ca dine kevalina AgamanaM, tasya samIpe janasya pRcchA, kaH puNyavAnasyAM nagaryo ?, kevalI prAha-jIrNa zreSThIti gAthAdvayAkSarArthaH // 11-12 // bhAvArthaH kathAnakAdavaseyaH, tacca saMkSepata idam| ekadA bhagavAn varddhamAnakhAmI grAmAnugrAmaM vicaran vaizAlyAM nagaryAM smarAyatane'vagrahamanujJApya varSAkAlamavasthitavAn / tatra ca sthitaM bhagavantaM pratimApratipannamapazyat jIrNazreSThI / dRSTvA cAho bhagavato niSpratikarmazarIratA, | nirupamaM kimapi vacanagocarAtItaM paramapadaviSayaM dhyAnaM, asAdhAraNA jagajjantuvatsalatA manAgapi ceSTAyA akaraNAt mUrttaH khalveSa saMyamarAziH sarvAtmanA guptatvAt bhAvI caiSa sambhAvyate tIrthakaraH anyathaivaMvidha| lakSaNAnAmayogAditi vicintya paramabhaktiparItacetA vabhUva / bhikSATanAkaraNatazca jJAto bhagavatastena cAturmAsi | ko'bhigrahaH, atikrAntAzcatvAro mAsAH prApto bhagavataH pAraNaka divaso, dadRze bhikSAgocaraM prati calito bhagavAn / saMgrahaNi. // 9 // Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudbabhUva tasya puNyaprerito nirupamapuNyAnuvandhI manoratho, yathA " dhanyo'hamasmi yadi bhagavAn mama gRhe pAraNakaM karoti" tata evaM saJjAtamanorathastvaritameva khagRhamAgatya pravRddhazubhazubhatarabhAvanAko bhagavantamAgacchantamIkSituM hai prAvarttiSTa / acintayaca-ihedAnI kilAgacchati ihedAnI kilAgacchatIti / bhagavAMzcAdInamanasko yathAsthitagoca rasthityA paribhraman abhinavazreSThigRhe prAvizat / so'pi cAbhinavazreSThI bhagavantamAgacchantamAlokya bhadrakabhAvena yadRcchayA kulmASAdibhojanamadApayat / tataH pAtravizeSaprabhAvataH prAdurabhUvan nabhasi celotkSepAdIni divyAni / nipatitA arddhatrayodazahiraNyakoTayaH / jAtA cAbhinavazreSThino lokataH prazaMsA-aho kRtapuNyo'yamiti / jIrNazreSThyapi bhagavataH pAraNakaM saMvRttamAkarNya nAgamadbhagavAnmadgRhamityavasthitapariNAmo babhUva / bhagavAnapi tataH sthAnAtkSetrAntaraM vijahAra // atha ca tasminneva dine bhagavatpArzvanAthasaMtAnavartI munirutpannakevalajJAnadarzano vaizAlyAmAgacchat / viditazca lokenaagtH| samasto'pi lokastasya samIpamAyayau / vanditvA vismitacetA vasudhArAvRttAntamapRcchat / yathA-bhagavannadya ko'syAM nagayoM kRtapuNya iti, bhagavAnuktavAn-jIrNazreSThI / loka uvAca-bhagavan ! na tasya gehe bhagavAn pAraNakaM kRtavAn , na ca vasudhArA nipatitA, tataH kathaM sa puNyavAniti / kevalyavAdItkArito bhagavAn bhAvatastena pAraNam , api cedRzaH khalu tasya pariNAmastadAnImajAyata, yadi stokavelAyAM bhagavataH pAraNakavRttAntaM nAzrAviSTa (nA'zroSyat), tataH pravarddhamAnasaMvegatayA kSapakazreNimAruhya kevalajJAnamavApsyat, paraM Jain Education inte For Private & Personel Use Only Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi: // 10 // pAraNakavRttAntaM zrutvA jhaTityevAvasthitapariNAmaH samajani / api ca-prAptaM tena zraddhAtizayato nirupahataM mokSavIjam , ato mahattamapuNyaskandhArjanena sa evAsyAM nagaryo supuNyo, yastvabhinavazreSThI sa bhagavato dAnaM dApayannapi mandapariNAmatvAnna supuNyo, yacca vasudhArAnipatanaM tadekajanmikatvAnna mahaditi // tadevaM yataH khaparayoH samyaktvAdiSu saMsthApanarUpAdbhAvopakArAdeva siddhiH, nAnyasmAd, ata AcAryo'pi bhavyajantUnupacikIpuratraiva bhAvopakAre pravRtti|mAtanvAno yathedaM prakaraNamArambhaNIyaM bhavati tathA pratipAdayannAha sammattAdisu jamhA saMThavaNaM hoi jinnuvdesaato| so aparimio u tao suhagammaM kiMpi vocchAmi // 13 // yasmAtsamyaktvAdiSu khaparayoH saMsthApanaM jinopadezAdbhavati, 'saca' jinopadezaH sUtrato'rthatazcAparimito nAlpamedhobhiridAnIMtanajanairavagADhuM zakyate, atastadupakArAya jinopadezAduddhatya sukhagamyaM kimapi vakSyAmi // 13 // yatkathaMbhUtamityAha medhAmatiparihINAvi, jamiha NAUNa caraNarayaNassa / Jain Educaton Inter For Private & Personel Use Only Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ honti parivAlaNakhamA tatto mokkhaM ca pAvaMti // 14 // viziSTo granthagrahaNapaTurAtmanaH pariNAmavizeSo medhA, sahajastu matiH tAbhyAM parihINA api yat jJAtvA 'iha', jagati caraNaM-mUlaguNAdirUpaM vakSyamANaM tadeva sarvottamamuktipadAvikalanivandhanatvAt ratnamiya ratnaM tasya paripAlane kSamAH-samarthA bhavanti, tasmAcca yathoktavidhiparipAlanena prakarSaprAptAccaraNaratnAnmokSam-azeSakarmAzApagamalakSaNaM prApnubhavanti tadahaM vakSyAmIti saMbandhaH // 14 // idAnIM yathaitat vakSyamANaM prekSAvatAmupAdeyaM bhavati, tathopapipAdayiSurjinavacanaM tAvat stavIti micchattaselakulisa aNNANatamohabhakkharabbhUtaM / caraNarayaNAyaranibhaM aciMtaciMtAmaNIkappaM // 15 // sivasuhaphalakappatarUM jahaTriyAsesaNeyapaDibaddhaM / NANAnaohagahaNaM jiNavayaNaM tihuyaNapasiddhaM // 16 // ( yugmam ) mithyAtvam-atattvAdiSu tattvAdyabhinivezaH tadatidurladhyatayA zaila iva mithyAtvazailastadbhede apratihatazaktitayA %EOCOCOGICALCIUCNRok FASAXXXRAKA Jain Education Inte For Private & Personel Use Only O ww.jainelibrary.org Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi kulizamiva kulizaM mithyAtvazailakulizam / ajJAna-viziSTasaMvidabhAvastadevApratipattihetutvasAmyAttamaogha iva // 11 // ajJAnatamaoghaH tadvidhvaMsane bhAskarabhUtaM ajJAnatamaoghabhAskarabhUtam / caraNaM vratAdi, uktaM ca-" vayasamaNadhammasaMjamaveyAvacaM ca bNbhguttiio| nANAitiyaM tavakohaniggahA ii caraNameyaM // 1 // " / tadeva muktihetutayA ratnamiva caraNaratnaM tasyAkaranibhamanyatra tadasaMbhavAt caraNaratnAkaranibham / tathA-acintyacintAmaNikalpaM, cintAtikrAntAnAbAdhasakaladezakAlAvalambivastustomAvagamanivandhanatvAt / taduktam-" an yataramiha etto annaM kiM asthi jIvalogammi? jaMjiNavayaNeNatthA tikaaljuttaavinjNti||1||"tti / tathA zivo-mokSastasmin yatsukhaM tadeva phalaM tasya | prArthyamAnasya avandhyazaktiyuktatayA kalpataruriva shivsukhphlklptruH| 'jahaTTiyAsesaneyapaDibaddhaMti' yathAsthi tairazeSa yaistadgocaraiH saha vAcyavAcakabhAvasaMbandhena pratibaddhaM-saMbaddhaM yathAsthitAzeSajJeyapratibaddham / nanvacinyacintAmaNikapAlpamityanenaiva gatArthatvAdapArthakamidaM vizeSaNam / tathAhi-acintyacintAmaNikalpatvamanAvAdhavastustomAvagamanida bandhanatvaM vyAkhyAtaM, tathA ca sati sAmarthyAdavagamyata eva asya yathAsthitAzeSajJeyapratibaddhatvam , anyathA tannivandhanasya vastustomAvagamasthAnAbAdhakatvAyogAditi, na, kunayamatavyavacchedaphalatayA'sya sArthakatvAt / asti hyevaMvidhamapi ___1 vratazramaNadharmasaMyamavaiyAvRttyaM ca brahmaguptayaH / jJAnAditrikaM tapaHkrodhanigrahA iti caraNametat / / 2 adbhutataramiha etasmAdanyatkimasti jIvaloke ? / yajjinavacanenArthAnikAlayuktA api jJAyante / / 1 / / iti 2-oXCCCCCC Jain Education Inter For Private & Personel Use Only R ww.jainelibrary.org Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SARAM 25 kunayamataM yadavastuviSayo'pi vastvadhyavasAyanivandhanaM zabda iti / taduktam-" yadeva ca vadannistattvamAropitam / / yastattvaM jagate jagAda vijayIti" / atastadyavacchedArthamidaM vizeSaNamiti / etena yaducyate-"prameyaM hi vastu paricchinnaM prApayatpramANamucyate, prameyaM ca viSayaH pramANasyeti prAmANyaM viSayavattayA vyAsaM, tato yadvipayavanna bhavati, na tat pramANaM, yathA gaganendIvarajJAnaM, na bhavati ca viSayavat zAbdaM jJAnamiti / tathAhi-dvividho viSayaH, pratyakSaH parokSazca / tatra na tAvatpratyakSaH zAbdajJAnasya viSayaH, yasya hi pratipattuH saMbandhino jJAnasya pratibhAsena sphuTAbhanIlAdyAkArarUpeNa yo'nukRtAnvayavyatireko'rthaH sa tasya pratyakSaH, tasya ca pratyakSasyArthasyAyameva pratipattiprakAro nAparaH / tadarthAnvayavyatirekAnuvidhAyi ca sphuTapratibhAsaM jJAnaM pratyakSaM, pratyakSajJeyatvAt / tanno pratyakSo'rthoM |'nekaprakArapratipattiviSayo, yaH zAbdapramANasyApi viSayaH kalpyeta / nApi parokSo'rthastasya viSayo, yato'nvayavyatirekanizcitatannAntarIyakArthadarzanAtparokSasyArthasya pratipattiH,yathAdhUmadarzanAdvaH,anyathA'tiprasaGgAt / na cArthena saha zabdasya nAntarIyakatA anvayavyatirekAbhyAM nizcitA, pratibandhAbhAvAt , tAdAtmyatadutpattyanupapatteH / tathAhi* arthA bAhyA ghaTAdayo na rUpaM zabdAnAM, nApi zabdo rUpamarthAnAM, tathApratIterabhAvAt , tatkathameSAM ? tAdAtmyaM, yena 1 etatkhaNDaM cedaM padyam-buddhyA kalpikayA viviktamaparairyadUpamullikhyate, buddhioM na bahiryadeva ca vadannistattvamAropitam / yastattvaM jagate 18jagAda vijayI niHzeSadoSadviSo, vaktAraM tamiha praNamya zirasA'pohaH sa vistaayte|| Jan Education in For Private Personel Use Only Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 // kRtakatvAnityatvayoriva vyavasthAto bhede'pi nAntarIyakatA syAt / api ca-tAdAtmyAbhyupagame kSurikAnalAcalA-18 saMgrahaNiH da dizabdocAraNe badanapATanadahanapUraNAdidopaprasaGgaH, tannAyamabhyupagamaH zreyAn / nApi tadutpattyupagamaH, vastunaH zabdo-ta tpattAvakRtasaMketasyApi puMsaH prathamapanasadarzane sati tacchabdocAraNaprasaGgAt / zabdAca vastUtpattI vizvasyAdaridratAprasaGgaH, tata eva kaTakakuNDalAyutpatteH / tataH pratibandhAbhAvAnna zabdasyArthena saha nAntarIyakatAnizcayaH / tadabhA vAca na zabdAnizcitArthapratipattiyuktA, api tvanivartitazaGkatvAdasti naveti vikalpitArthapratipattiH / na ca vika||lpitamubhayarUpaM vastvasti yatprApyaM sat zabdasya viSayaH syAt / pravarttamAnasya tu puruSasyArthasya pRthivyAmamajanAdava-14 zyamanyat jJAnAntaraM tatpratipattinimittabhUtamutpadyate, yataH so'vApyata iti zAbdajJAnasya viSayavattvAbhAva iti"| tadetadayuktamavagantavyaM, viSayavattvAbhAvAsiddheH / parokSasya tadviSayatvAt / yatpunaruktaM- naivArthena saha zabdasya nAntarIyakatAnizcayo'sti, pratibandhAbhAvAt , tAdAtmyatadutpattyanupapatteriti' tadasamIcInam / vAcyavAcakabhAvalakSaNena pratibandhAntareNa nAntarIyakatAnizcayopapatteH / zabdo hi vivakSitavAdyavastuvAcakakhabhAvatayA tannAntarIyakaH / tatazca zabdAnniHzaGkitAbAdhitArthapratipattau nAto'sti naveti vikalpitArthapratipattiH, yena vikalpitasyAbhAvAttadaprApayat zAbdaM jJAnamaviSayaM bhavet / syAdetat , yadi vAstavaH saMvandho'thaiH saha zabdAnAM tarhi kimidAnI saMketena !, sa // 12 // hi saMvandho yato'rthapratItiH, sa cedvAstavo nirarthakaH saMketaH, tamantareNApi tata evArthapratItisiddheH / nahi pradIpaH Jan Education For Private Personal Use Only Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CCCCCCC svaprakAzyaprakAzane saMketamapekSate iti, naipa doSaH, yato na sambandho vidyamAna ityetAvataivArthapratItinivandhana, kiMtu khAtmajJAnasahakArI, pradIpavadeva, tathAhi-yathA pradIpaH khAtmadarzanasahakArI san rUpaprakAzanakhabhAvaH, tto-hai| |'sati cakSuSi na prakAzayati, khAtmadarzanasahakAryabhAvAt , tathA saMbandho'pi svAtmajJAnasApekSaH san pratItijananakhabhAva iti na saMketAdyabhAve'rthapratItiM janayati, tadA khAtmajJAnasahakAryabhAvAt , tatvAtmajJAnaM hi tadA''varaNakSayakSayopazamAbhyAM, tau ca kSayakSayopazamI saMketatapazcaraNabhAvanAdijanyau, ata eva kadAcitsaMketAbhAve'pi keSAJcit tapazcaraNabhAvanAdibhyaH samutpannatajjJAnA''varaNakarmakSayakSayopazamabhAvAnAM zabdAdAca kevalAdapyavaiparItyena vAcyavAcakabhAvasaMbandhAvagamo bhavati / tathA sarva eva sarvajJAH sumerujambUdvIpAdInAn pratipadyamAnAstacchabdavAcyAneva pratipadyante, taireva tathA prarUpaNAt , anyairevaM prarUpitA iti tairapi tathA prarUpitA iti cet , teSAmapi tathAprarUpaNe ko heturiti vAcyaM ?, tadanyairevaM prarUpaNAditi cet, nanvatrApi sa eva prasaGgaH, samAdhirapi sa eveti cet, na, sumeAdyarthAnAM tadabhidhAyakAnAM ca zabdAnAM vAstavasaMvandhasiddhiprasaGgAt , kalpAntaravartibhirapi sarvahastepAmarthAnAM sumervAdizabdavAcyatayA prarUpaNAt, anAditvAtsaMsArasya kadAcikaizcidanyathApi sA prarUpaNA kRtA bhaviSyatIti cet, na, atIndriyatvenAtra pramANAbhAvAt , tairapi tathaiva sA prarUpaNA kRtetyatrApi pramANAbhAvaH samAna eveti cet, tadayuktam , zAkyamuninA hi tAvadidAnI sumervAdyarthaH sumervAdizabdena prarUpitaH, na ca C CCRORSCRESS dharma.3 Jain Education Intematon For Private & Personel Use Only Ri w .jainelibrary.org Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 13 // % , | sumervAdau sumervAdizabdaprayogaH saMketadvAreNApyatatsvabhAvavattve tayorbhavati, tatsvabhAvAbhyupagame ca siddhaM naH samIhi - taM, tatsamAnapariNAmasya pravAhato'nAditvAt, tatraiva ca tatsvabhAvatayA saMbandhAbhyupagamAt itthaM caitadaGgIkarttavya| manyathA'nAdyanantatvAt saMsArasya kadAcidanyato'pi dhUmAdInAM bhAvo bhaviSyatItivyabhicAracodanaM dhUmadhUmadhvajA - | diSvapi samAnamityalaM prasaGgena / nanu yadi vAstavasaMbandhopetatvAdete zabdAstAttvikArthAbhidhAyinastarhi darzanAntara - bhinneSvartheSu teSAM pravRttirna ghaTeta, parasya virodhitvena tathAbhUtAnAmarthAnAmasaMbhavAt, tathAtIte'nutpanne cArthe pravRttirna syAt, tayorasaMbhavAt na ca syAtkasyAzcidapi vAco mithyArthatA, sadbhUtArthamantareNa tasyAH pravRtterevAnupapadyamAnatvAditi, atrocyate, dvividhA hi zabdAH, mRpAbhAvAvargaNopAdAnAH satyabhASAvargaNopAdAnAtha, tatra ye | mRSAbhASA vargaNopAdAnAH svasvanimittavaicitryavazAt pradhAnapariNAmarUpaM jagat IzvareNa kRtaM jagat ityevaM nAnArUpAste'narthakA evAbhyupagamyante, te hi bandhyA'valA iva tadarthaprAtyAdiprasavavikalAH, kevalaM tathAvidhasaMvedanabhogamAtraphalA iti na tairvyabhicAraH, yathA pramANAditarasya svarUpavipayAdiparyAlocanayA svatattvAvasAyastathA satyabhAvAvargaNopAdAnebhyo'pi jIvAdivastuvAcakebhyaH zabdebhyasteSAM mRSAbhASAvargaNopAdAnAnAM zabdAnAM svarUpavizeSAvasAyo bhavati, tathAhi -- dRzyanta eva kecidvimalamatayaH zravaNamAtrAdapi midhyArthatvAdilakSaNaM yAthAtmya- * mavadhArayantaH zabdAnAmiti, atItAjAtayozca varttamAnarUpatayAbhidhAyakaH zabdo'narthaka eveSyate iti na kiJcinnaH // 13 // saMgrahaNiH, ' Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSuNNaM, yadA tu te api vastunI atItAjAtarUpatayA'bhidhatte tadA tadviSayaH sArvajJajJAnamiva sadbhatArthaviSayatvAt / prAmANyamaznuta eva, anyathA atItakalpAntaravartipAdisarvajJadezanA bhaviSyacchaGkhacakravAdidezanA ca sarvathA / nopapadyeta, teSAmabhAvena tadviSayajJAnatannivandhanazabdapravRttyayogAt / syAdetat-anale analazabdastadabhidhAnakhabhAvatayA yamabhidheyapariNAmamAzritya pravartate sa jale nAsti, jalAnalayorabhedaprasaGgAt , pravarttate ca saMketavazAt jaleDapyanalazabdastatkathaM zabdArthayorvAstavaH saMbandha udghaSyata iti, tadayuktaM, zabdasyAnekazaktisamanvitatayA uktadoSAnupapatteH, tathAhi-nAnalazabdasya analavastugatAbhidheyapariNAmApekSI tadabhidhAna evaikaH khabhAvaH, api tu samayAdhAnatatsmaraNApekSitayA vilamvitAdiztItinibandhanaM, jalavastugatAbhidheyapariNAmApekSI tadabhidhAnakhabhAvo'pi, tathA tatastasyApi pratIteH, anyathA tatastathA tatpratItyabhAvaprasaGgAt / nanu yadyete zabdAH tattvato vastuviSayAstatkathaM cakSurAdIndriyasamutthabuddhAvika zAbde jJAne tasya bastunona pratibhAsaH, cakSurAdIndriyagamyameva hi vastu netarat, tasyaivArthakriyAsamarthatvAt , vastunazca tallakSaNatvAt , na ca tat zAbde jJAne pratibhAsate, tasmAdayastuviSayA ete / zabdAH, tathA cAtra prayogaH-yo'rthaH zAbde jJAne yena zabDena saha saMsRSTo nAvabhAsate na sa tasya zabdasya viSayaH, yathA gozabdasyAzvaH, nAvabhAsate cendriyagabhyo'rthaH zAbde jJAne zabdasaMsRSTa iti, yo hi yasya zabdasyArthaH sa tena zabdena saMsRSTaH zAbde jJAne'vabhAsate, yathA gozabdena gopiNDaH, etAvanmAtranivandhanatvAdvAcyatvasyeti, tadetadayu Jain Education in Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kam, indriyArthasya zAbde jJAne zabdasasRSTasyAnavamAsAsiddheH, tathAhi-kRSNaM mahAntaM khaNDaM masRNamapUrvamapava jAsaMgrahaNiH. 14 rakAt ghaTamAnayetyuktaH san kazcit tajjJAnAvaraNakarmakSayopazamayuktastamevArtha tathA pratyakSamiva zAbdena jJAnena prati padyate, tadanyAnekaghaTamadhye tadAnayanAya taM prati bhedena pravartanAt , tathaiva cApi tatprAriti, adhocyeta-. yadi zAbde'pi jJAne indriyArthaH pratibhAsamAno'bhyupagamyate, tarhi pratyakSasyeva tasyApi sphuTa eva pratibhAso bhaveta. na ca bhavati, tathAnubhavAbhAvAt , tanna zAbdajJAnamindriyArthaviSayamiti, tadayuktaM, sphuTAsphuTapratibhAsayorvastubhedakatvAyogAt , tathAhi-ekasminnapi nIlakhalakSaNe dUrAsannadezavartipratipattRjJAne sphuTAsphuTapratibhAse bhavataH, na ca / tadbhAve'pi vAdyavastubhedaH, tathehApyekasmin khalakSaNe indriyajazAbdajJAne sphuTAsphuTapratibhAse bhaviSyataH, na ca / hatadgocaravastubheda iti / atha manyethAH-vastvabhAve'pi zAbdajJAne pratibhAsAvizeSAt satyapi vastuni zAbdajJAnamu dayapadavImAsAdayat na tadyAthAtmyasaMsparzi, tadbhAvAbhAvayorananuvidhAnAt , jJAnasya hi pratibhAso yasya bhAvAbhAvAvanuvidhatte tasya tadrAhakaM, na ca zAbdajJAnapratibhAsaH pratibhAsamAnavastubhAvAbhAvAvanuvidhatte, tadabhAve'pi tatpra-2 tibhAsAvizeSAt , tasmAnna bAhyavastuno grAhakaM zAbdaM jJAnaM, rasajJAnavat , tathA cAtra pramANam-yat jJAnaM yadanvayavyatirekAnuvidhAyi na bhavati, na tattadvipayaM, yathA rUpajJAnaM rasaviSayaM, na bhavati cendriyArthAnvayavyatirekAnuvidhAyi zAbdajJAnamiti vyApakAnupalabdhiH, niyatavastuviSayatvaM hi jJAnasya nimittavattayA vyAptam , anvayavyatire AMRACCXAM // 14 // Jain Education in For Private & Personel Use Only Pl Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xxxx 6 kAnuvidhAnAbhAve ca nimittAbhAvaH syAt tena vivakSitavastuviSayatvaM nimittavadvipakSAdhyApakAnupalabdhyA vyAva| rttamAnaM tadanvayavyatirekAnuvidhAnena vyApyata iti pratibandhasiddhiriti, tadetadasamIcInaM, pratyakSajJAne'pyevamavi|payatvaprasakteH tathAhi yathA jalavastuni purato vidyamAne jalolekhi pratyakSamudayate, tathA jalavastvabhAve'pi marIcikAkhakSuNNajalapratibhAsaM tadudIyamAnamupalabhyata eva, tato jalAbhAve'pi jalapratibhAsAvizeSAt satyapi jale jalapratibhAsaM prAdurbhavanna tadyAthAtmyasaMsparzi, tadbhAvAbhAvayorananukArAdityAdi sarva samAnameva, atha dezakAlakharUpAdiparyAlocanayA pravRttau tatprAtyabhAvena marIcikAsu jalollekhinaH pratyakSasya bhrAntatvamavasIyate, bhrAntaM cApra| mANaM, pramANabhUtasya ca vastvanvayavyatirekAnuvidhAyitvAvyabhicAra iSyate, tato na kazciddoSa iti, tadetadanyatrApi samAnaM, tathAhi - pratipAdyamartha yathAsvarUpaM yaH pazyati yathAdarzanaM copadizati tena tathAbhUtenA''ptena praNIya|mAnAt zabdAdupajAyamAnaM jJAnaM pramANatvenAsmAbhiriSyate, netarat na ca tasya svapratibhAsamAnavastvanvayavyatire| kAnuvidhAyitvavyabhicArasaMbhavo, yatpunaritarat zAbdaM jJAnaM tat bhrAntatvAdapramANamapramANatvAcca vyabhicArAspadamiti yatkiJcidetat / yadapi cAnantaramupanyastaM pramANaM tadapi hetorasiddhatvAnna sAdhyasAdhanAyAlam, asiddhatA ca hetoryathoktApta puruSapraNItasya zabdasya vastuvyatirekeNa pravRttyasaMbhavAt iti / yatpunaridamucyate zabdaH zrUyamANo vakturabhiprAyaM vikalpaprativimbAtmakaM tatkAryatayA dhUma iva vahnimanumApayati, tatra sa eva vaktA vivakSitArthA - Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH, bhiprAyazabdayorAzrayatvAddhI abhiprAyavizeSaH sAdhyaH zabdaH sAdhana miti, Aha ca-" vaktarabhipretaM tu sUcayeyu- riti sa eva tathA pratipadyamAna Azrayo'stviti", tatpApAtpApIyaH, tathApratIterabhAvAt , na khalu kazcidiha dhUmAdiva vahiM tatkAryatayA zabdAdabhiprAyamanumimIte, api tu vAcakatvena bAhyamartha pratyeti, tathA pravRttyA| didarzanAt , tathApyanyathA'bhyupagame'tiprasaGgo, vastuvyavasthA'nupapattiprasaGgAt , nAgmidhUMmaM janayati, kiMtu pizA cAdirityAderapi kalpayituM zakyatvAt , apica-arthakriyArthI prekSAvAn pramANamanveSate, anyathA prekSAvattAkSatiprasaGgAt , na cAbhiprAyo vivakSitArthakriyAsamarthaH, kiMtu bAhyameva vastu, tatkiM tenAnumitenApi ?, na ca vAcyamabhiprAyaM jJAtvA bAhye vastuni pravartiSyate pramAtA tato na kazciddoSa iti, anyasmin jJAte anyatra pravRttyayogAt , dRzyavikalpyAvarthAvekIkRtya bAhye pravartate tenAyamadoSa iti cet , na, tayorekIkaraNAsaMbhavAt , atyantavailakSaNyena sAdhayAyogAt , sAdhammya caikIkaraNanimittam , anyathA'tiprasaGgAt , anyacca ka etAvekIkarotIti vAcyaM ?, sa eva vikalpa iti cet, na, tatra skhalakSaNAvabhAsAnabhyupagamAt , anyathA vikalpavahAniprasaGgAt , anavabhA6 sitena ca ekIkaraNAnupapatteH, atiprasaGgAt , atha vikalpAdanya eva kazcidvikalpyamevArtha dRzyamityadhyavasthatIti pratipadyethAH, tadayuktaM, khadarzanaparityAgaprasaGgAt , evamabhyupagame satyAtmA'bhyupagamaprasaGgAt , vikalpakAle hi |vikalpAdanyo bodhakhabhAvo dRzyavikalpyAvarthAvekIkurvannAtmaivopapadyate, tadAnImanyasya vikalpasyAbhAvAdanabhyupaga SC-9-3650-5ASC-CG Jain Education Inter For Private & Personel Use Only allow.jainelibrary.org Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter mAca, nirvikalpakadarzanasya caikIkaraNAdhyavasAyAsaMbhavAt, anyathA vikalparUpatAprasaGgAdityalaM durmativispanditeSu tadevaM vAcyavAcakabhAva saMbandhena yathAsthitazeSajJeyapratibaddhaM jinavacanamiti sthitam / punarapyetadeva vizeSayati'nAnAnayaughagahanaM' nAnA - anekaprakArA nayA-naigamAdayasteSAmoghaH - saGghAtastena gahanaM - gupilam / itthaM jinavacanaM tribhuvane'pi prasiddhaM tribhuvanaprasiddhaM, prasiddhigrahaNena caitadAha -- tribhuvanaprasiddhyaivAsya jinavacanasya evaMvidhaguNopetatvaM siddhamiti kimanyatatsAdhakapramANopanyAsena ?, niSphalatvAditi // 16 // punarapyasyaivAtizayavizeSamAha - esa egadeso'vi bhAvao bhavajaNapariggahio / atthasasvitaNAto dukkhakkhayakAraNaM hoi // 17 // 'etasya' jinavacanasya, ekadezo'pi, AstAM samastaM jinavacanamityapizabdArthaH, 'bhAvato' bahumAnato, bhavyajanena sUtrato'rthatazca parigRhItaH, tathAvidhazattayabhAvena tu sUtrato'parigrahe'pi artho'pi kevalaH 'avitathajJAtaH' avaiparItyenAvabuddhaH san duHkhakSayakAraNaM bhavyajanasya bhavati, jinavacanasyAcintyazaktisamanvitatvAt // 17 // tataH kimityAhatamhA evaM bhAveyavaM pagAsiyAM ca / avakhitteNedaM dukkhakkhayamicchamANeNaM // 18 // ww.jainelibrary.org Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH . | yata evaM tasmAdidaM jinavacanAduddhasa mayA vakSyamANaM 'rocayitavyaM ruciviSayIkartavyaM, sakalasyApyanuSThAnasya rucitasyaiva khaphalasiddhinivandhanatvAt , tathA 'bhAvayitavyaM' pUrvAparAvayavAvaparItyaparyAlocanenA''tmasAtkartavyaM, tattvAbhinivezamUlatvAduttarottaraviziSTakriyApravRtteH, tathA parebhyaH prakAzayitavyaM ca, parapratibodhakaraNasya paramanirjarAkAraNatvAt , 'avyAkSiptena' vyAkSepavirahitena satA, vyAkSepAkulasya samyagrocanAdyanupapatteH, samyagrocanAderavazyakarttavyatAyAM hetumAha- 'dukkhakkhayamicchamANeNaM' duHkhakSayamicchatA, samyagrocanAdivyatirekeNa sakalasAMsArikaduHkhakSayAyogAt // 18 // evaM ca sati kimityAha saphalo me to evaM AraMbho roynnaaijogaato| tattha'ppaNo parassa ya NiyamAto kayaM pasaMgeNaM // 19 // yato'nantaroktaprakAreNa vakSyamANamavazyaM rucyAdiviSayIkartavyamato 'me' mamAsya prakaraNasyArambhaH 'evam' uktanItyA saphalaH / kuta ityAha-'tatra' ArabhyamANe prakaraNe 'niyamAd' avazyaMtayA AtmanaH parasya ca 'rocanAdiyogAt' rocanAbhAvanAdibhAvAt / iha khasya rocanAdyayoge kathayituraGgAramaIkasyeva vivakSitaphalAnupapattiH, karmadoSeNa punaH kadAcit pareSAM rocanAdyabhAve'pyAtmano rocanAdibhAvato viziSTaphalAvAptinaM vyAhanyata ityAtmana ityupAdAyi, // 16 // Jain Education For Private & Personel Use Only Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464-CONGRESS. COM anyathA paropakArAya prakaraNasyA''rabhyamANatvAt parasyaiva rocanAdyabhidhAtavyaM syAnnAtmana iti / yata evaM mama || prakaraNasyArambhaH saphalo'taH 'kRtaM' paryAptamihAdhikena prasaGgena // 19 // iha 'dharmasaGgrahaNiM vakSye' ityanena sAmarthyA-3 dasya prakaraNasya dharmo'bhidheya uktaH, tatra dharmazabdAnvarthamAha dhArei duggatIe paDatamappANagaM jato teNaM / dhammotti sivagatIi va satataM dharaNA samakkhAo // 20 // 'dhArayati' nivArayati durgatau prapatantamAtmAnaM yatastena kAraNena dharma iti samAkhyAto vakSyamANaH samyagdarzanAdyAtmapariNAmaH / athavA zivagatau satataM 'dhAraNAt' sthApanAt dharma iti samAkhyAtaH // 20 // atra paraH| pipRcchipuridamAha dhammAdhammakkhayato sivagatigamaNaM ti tA kahaM taae| dhAreti ? tao bhannati hetummi phalovayAro'yaM // 21 // nanu 'dharmAdharmakSayAt' puNyApuNyakSayAtsakAzAt zivagatau gamanaM bhavati, "dharmAdharmakSayAnmukti"ritivaca JainEducation intel For Private Personal use only Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 17 // Jain Education Inter nAt, tataH kathaM tasyAM zivagatau dhArayati ' taotti ' sako dhamrmo 1, nevAsA dhArayati, kintu dharmAdharmakSaya eveti bhAvaH / atrAha - ' bhaNyate' atrottaraM dIyate, 'hetummi phalobayAro'yamiti' hetau - dharme phalasya - dharmmA| dharmmakSayalakSaNasyopacAro'yaM pUrvokto nirdezaH, etaduktaM bhavati - kAraNe kAryopacArAcandulAn varSati parjanya | ityAdinirdezayat zivagatau satataM dhAraNAddharmma ityuktamato na kazciddoSa iti // 21 // tameva kAryakAraNabhAvamupa - cAranibandhanaM darzayati U ubhayakhayarasa ya dhammo jaM tassamujjato niyamA | kuNai tayaM tadabhAve tassANuTuANavephallaM // 22 // 'hetuzca' hetureva kAraNameva 'ubhayakSayasya' dharmmAdharmmakSayasya 'dhamma' vakSyamANaH, co'vadhAraNe, bhinnakramazca, sa cAdAveva yojitaH, kuto heturevobhayakSayasya dharmma ityata Aha- 'yat' yasmAt tasmin dharme samudyato 'niyamAd' avazyaMtayA karoti 'takam' ubhayakSayaM dharmmAdharmakSayam / atraiva vipakSe bAdhAmAha - ' tadabhAve' dharmAdharmmalakSaNobhayakSayAbhAve 'tasya' dharmmasya saMbandhino'nuSThAnasya vaiphalyaM - vaiphalyaprasaGgaH, tadanuSThAnaM hi dharmAdharmakSayArtha, sa cettato na bhaviSyati kiM tadanuSThAnenetibhAvaH // 22 // atra parAbhiprAyamAha - saMgrahaNiH. // 17 // Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tassANuTThANaphalaM devAdisu sAtameva siya hojjaa| taM no dhammarayANavi mokkhAbhAvappasaMgAto // 23 // RAMGARCANAGARCASCAMOCRACC syAdetat, 'tasya dharmasya saMbandhino'nuSThAnasya phalaM devAdiSu, AdizabdAdviziSTakulAdiparigrahaH, sAtameva bhavet , tataH kathaM tadanuSThAnasya vaiphalyaprasaGga iti / atrottaramAha-'taM no' iti yadetaduktaM tanna, kuta ityAha-evamabhyupagame sati dharmAnuSThAnaniratAnAmapi mokSAbhAvaprasaGgAt , tasya devAdiviSayasAtaphalatvenaivAbhyupagamAt , prayogazcAtra-yat yajanana evaM pratiniyatazaktikaM na tatastadanyat bhavati, yathA yavabIjAt zAlyaGkaraH, devAdiviSayasAtajanana eva ca pratiniyatazaktikamabhyupagamyate dharmAnuSThAnamiti, tatastadanyabhAvo hi tadanyajananazaktimattayA vyAptaH, tadviruddhaM ca tajanana evaM pratiniyatazaktikatvamiti vyApakaviruddhopalabdhyA'pyasya mokSabhAvasyAbhAvaH prasajyate, 4 aniSTaM caitat , tato dharmAdharmakSayaheturdharma iti sthitam // 23 // apica ubhayakkhayammi heU ko vA annotti ? jhANamaha buddhI / imidaM No jamhA dhammAto Na taM pihabbhUyaM // 24 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH . // 18 // 'ubhayakSayasya dharmAdharmakSayasya dharmAdanyaH ko hetuH syAditi vAcyaM, nirhetukatve sati sadAbhAvAdiprasaGgAt / atha svAdiyaM tava buddhiH-dhyAnamubhayakSayasya heturiti, atrAha-iSTamidamasmAkaM, nAtra vipratipattiH, yasmAt 'tat' dhyAnaM na 'dharmAda' vakSyamANasvarUpAt pRthagbhUtaM, tasyottaraguNarUpatvAt // 24 // iha dharmAdharmakSayasya heturddharma ityuktaM, tatrAparo dharmAdharmakharUpamajAnAnaH praznayati-nanu dharmAdadharmasya kSayo bhavatu, tasya tena saha virodhAt, dharmasya punaH kathaM ?, nahi khasmAt khasyaiva kSayo bhavitumarhati, sarvabhAvAnAmapi kharUpata eva kSayaprasaktyA sakalazUnyatA''patterityata Aha jo puNNakammarUvo dhammo tassa kkhayAto sivagamaNaM / jo puNa AtasahAvo pagarisasuddho Na tassAvi // 25 // 8| iha dvividho dharmaH-puNyakarmaprakRtilakSaNaH samyagjJAnAdirUpAtmapariNAmalakSaNazca, tatra dharmAdharmakSayAt zivagatau gamanaM bhavatItyatra yaH puNyakarmarUpo dharmastasya kSayAditi draSTavyaM, na punarya AtmakhabhAvaH samyagdarzanAdirUpaHprakarSazuddhastasyApi kSayAt , tato na kazcidiha pUrvoktadoSAvakAzaH / nanu yadyasau samyagdarzanAdirUpo dharmaH 1 ata eva vyAkhyAprajJaptau dhammakAmae puNNakAmae iti pdyuglpaatthH| CARRORAN Jain Education in For Private & Personel Use Only Al Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puNyakSayaheturiSyate, tato naivAsau tannibandhanaM bhavet , na hi yo yatkSayahetuH sa tadutpAdaheturbhavati, yathA''po jvalanasya, puNyakarmakSayahetuzcAsau samyagdarzanAdyAtmapariNAmalakSaNo dharmaH, "ubhayakkhayassa heU dhammo" itivacanAt, tathA ca sati "pacchA vi te payAyA khippaM gacchaMti amrbhvnnaaii| jesiM pio tavo saMjamo ya khaMtI ya baMbhaceraM ca // 1 // " ityAdyAgamavirodhaH, atra tapassaMyamAdeH khargAdiphalatvenAbhidhAnAt , tasya cAnantarapuNyakarmaprakRtilakSaNakAraNanAntarIyakatvAdityata Aha so ubhayakkhayaheU selesIcaramasamayabhAvI jo| seso puNa nicchayao tasseva pasAhago Neo // 26 // iha 'nizcayato' nizcayamatena samyagdarzanAdirUpAtmapariNAmalakSaNo dharmaH sa evobhayakSayahetuH, yaH zailezyavasthAcaramasamayabhAvI, na cAsau puNyakarmaprakRtikAraNamAgame'pISyate, tato na kazcidAgamavirodhaH, zeSaH punaH sarvo'pi yathokto dharmaH tasyaiva' zailezyavasthAcaramasamayabhAvino dharmasya sAkSAt pAramparyeNa vA sAdhakaH / tatra tadanantara1 ubhayakSayasya heturdharmaH / 2 pazcAdapi te prayAtA: kSipraM gacchanti amarabhavanAni / yeSAM priyaM tapaH saMyamazca kSAntizca brahmacarya ca / JainEdudharma.4AtA For Private & Personel Use Only w ww.jainelibrary.org Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- saMgrahaNiH, pazcAtsamayabhAvI sAkSAt , zeSaH punaH sarvo'pi pAramparyeNa, ekadvitryAdibhavavyavadhAnalakSaNena ca pAramparyeNa tasya dharmasya prasAdhako bhavati vargAdiphalapuNyakarmaprakRtIrjanayanneva, nAnyathA / tatastadapekSayA sUtramapyanantaroktaM samIcI-1 nameveti sthitam // 26 // tadevaM saprapaJcaM dharmazabdAnvarthamabhidhAya sAmprataM dharmazabdanikSepaprakAramAha NAmaM ThavaNA davie khette kAle taheva bhAve ya / eso khalu dhammassA Nikkhevo chabiho hoi // 27 // nAmadharmaH sthApanAdharmaH dravyadharmaH kSetradharmaH kAladharmastathaiva bhAvadharmazca, eSa khalu dharmasya nikSepaH SaDvidho , bhavatIti gAthAsaMkSepArthaH / nanvidaM nikSepaprakArAbhidhAnamayuktam , aprastutatvAt , na hi nAmAdibhirihAbhihitaiH kiJcitprayojanamIkSAmahe iti, na, vyAmohanivRttiphalatvenAsya prastutatvAt , tathAhi-pUrvoktaM dharmazabdAnvarthamAkarNya nAmAdipu dharmazabdAbhidheyeSu dharmazabdAnvarthAdarzanAt kazcidvayAmuhyeta, tatastadvayAmohApanodArtha nAmAdIna aprastutAn apAcikIrSaH prastutena ca vakSyamANena bhAvadharmeNa yathoktadharmazabdAnvarthayuktenAdhikAramupadidarzayipuH 1 mokSahetorapi samyaktvAdeH puNyakAraNatve'dhyavasAyavizeSayuktataiva heturiti atratyo vizeSaH shaastrvaarttaavRttau| 2 prakArAnAheti ka pustakapAThaH // 19 // -- Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saprapaJcaM nAmAdinikSepaprakArAnAcaSTa ityadopaH, taduktam-"aprastutArthApAkaraNAtprastutArthavyAkaraNAcca nikSepaH phalavAniti" // 27 // tatra yathoddezaM nirdeza iti nyaayaannaamdhrmmbhidhitsuraah-|| dAragAhA // jIvarasAjIvassa va annatthavivajjiyassa jsseh| dhammo NAma kIrai sa nAmadhammo tadakkhA vA // 28 // dAraM // jIvasyAjIvasya yA yathoktadharmazabdAnvarthavivarjitasya yasya kasyacid 'iha' jagati dharma iti nAma kriyate, sa! dAnAmnA dharmoM nAmadharmo, yadvA nAmanAmavatorabhedopacArAnnAma cAsau dharmazceti vyutpattenAmadharma ityucyate / tatraiva prakArAntaramAha-'tadakkhA vatti' tasya-dharmasya AkhyA vA-saMjJA vA nAmaiva dharmo nAmadharma iti vyutpattyA nAmadharmaH // 28 // dAraM / sAmprataM sthApanAdharmamAha sabbhAvAsabbhAve paDucca leppkkhcittmaadiisu| dhammavato jA ThavaNA ThavaNAdhammo sa vinneo|| 29 // sadbhAvam-AkAraM pratItya-Azritya lepyacitrAdiSu, asadbhAvam-AkArAbhAvamAzrityAkSavarATakAdiSu, 'dharmavataH' 1 nikSepanagarAbhisaraNAya nAmAdInAM dvArANAM prarUpikA gAthA dvAragAthA / 2 samastanyAsasthalasyApi lakSyatvAt / Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 20 // sAdhvAderyA sthApanA kriyate, sa sthApanAdharmo vijJeyaH, nanu dharmavataH sthApyamAnatvAtsa sthApanAdharmavAn syAnna sthApa-1 saMgrahaNiH. nAdharmaH, tatkathamuktaM sa sthApanAdharmo vijJeya iti?, naiSa doSaH, dharmadharmavatorabhedopacArAditi // 29 // dravyadharmamAha sacittetarabhedassa hoi davassa jo khalu shaavo| eso u davadhammo'Nuvauttassa'hava suyamAdI // 30 // ko sacittasya-manuSyAderacittasya vA-dharmAstikAyAderyaH khalu svabhAvaH-cetanAyattvAdilakSaNaH, sa kimityAha-eso udayadhammo' 'tuH punararthe epa punadravyadharmo jJAtavya iti zeSaH / prakArAntaramAha-'aNuvauttassa'hava suyamAI hA athaveti' dravyadharmasya prakArAntaratAsUcane, zrutamiti zrutadharma AdizabdAcAritradharmaparigrahaH, anupayuktasya-zrutadharmAdiviSayopayogavikalasya dravyadharmo vijJeyaH, "anupayogo dravya"mitivacanAt // 30 // adhunA kramaprApta kSetradharmamAcaSTe iha davaM ceva NivAsamittapajjAyato mataM khettaM / jo tassAyasabhAvo'muttAdI khettadhammo so // 31 // 'iha' pravacane "ajIvakAyA dharmAdharmAkAzapudgalAH" "dravyANi jIvAzthe"ti (tattvA0 a05 sU01-2) vacanAt 1 paSThItatpuruSaM lakSayitvA karmadhArayaM lakSayituM / Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dravyameva sat AkAzaM 'nivAsamAtraparyAyataH' nivAsamAtraparyAyamAzritya kSetramiti 'mataM' saMmatam / taduktam-"khettaM khalu AgAsamiti" / etena ca AkAzasya dravyatvAttaddharmo dravyadharma evAntargata iti pRthagnavAsau vaktavya ityAzaGkA nirastA draSTavyA, nivAsamAtraparyAyApekSayA dravyarUpasyApyAkAzasya kSetratvena pRthagvivakSitatvAt , tato ystsy-kssetr| syAtmakhabhAvo'mUrttatvAdikaH sa kSetradharmaH, dharmaH svabhAva ityanayoranantaratvAt // 31 // idAnIM kAladharmamAha jaM vattaNAdirUvo kAlo davassa ceva pjjaato| so ceva tato dhammo kAlassa va jassa jo loe // 32 // 'yad' yasmAt 'dravyasyaiva dharmAstikAyAdeH 'paryAyo' vartanAdirUpaH, vartate padArthaH khayameva, taM ca vartamAnaM yA kriyA tathApariNatyAbhimukhyakhabhASA prayojayati-varttakha varttakha mA nivarttiSThA iti, sA vartanA, AdizabdAtsAyanAdipa|riNAmaparigrahaH, tat rUpaM-svabhAvo yasya paryAyasya sa itthambhUtaH kAla ityucyate / na hi jIvAdivastuvyatiriktaH kazcit kAlo nAma padArthavizeSaH paraparikalpita ekaH pratyakSeNopalabhyate, atha mA bhUtpratyakSeNopalambhaH, anumAnato bhaviSyati, tathAhi-dRzyate pUrvAparavyavahAraH, sa ca na vastukharUpamAtranimitto, vartamAne'pi tatprasaGgAt , tato1 kSetraM khalvAkAzamiti / Jain Education For Private & Personel Use Only | Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhrm|| 21 // Jain Education Inte ssau yannimittaH sa kAlaH, tasya ca kAlasya pUrvatvamaparatvaM ca svayameva pratipattavyam, anyathA'navasthAnuSaGgAt, tataH pUrvakAlayogI pUrvo'parakAlayogI cAparaH, uktaM ca- "pUrvakAlAdiyogI yaH, sa pUrvAdyapadezabhAk / pUrvAparatvaM tasyApi, | svarUpAdeva nAnyataH // 1 // " tadayuktam, ekAntaikatvAbhyupagame pUrvAditvAsaMbhavAt, tathAhi - yadyekAntenaikatvaM, kathaM tasya pUrvatvamaparatvaM ceti kalpanA, atha sahacArisaMparkavazAdekasyApi tathAtvakalpanA, tathAhi-- sahacAriNo rAmAdayaH pUrve, apare cApare, tatastatsaMparkavazAtkAlasyApi pUrvAparatvavyapadezaH bhavanti ca sahacAriNo vyapadezAH, yathA-maJcAH krozantIti, tadetadasamIcInam, itaretarAzraya dopaprasaGgAt, tathAhi - sahacAriNAM rAmAdInAM pUrvAditvaM kAlagatapUrvAdityayogAt, yadi punaH svata eva teSAM syAttarhi nirAlambanA kAlakalpanA bhavet, kAlasya ca pUrvAditvaM sahacArigatapUrvAditvayogAt, tata ekAsiddhAva parasyApyasiddhiH, tataH paraparikalpitasya kAlasya yuktyA'nupapadyamAnatvAdvarttanAlakSaNa eva kAlaH pratipattavyaH, tatrAklezena pUrvAditvasaMbhavAt tathAhi - yasyAtItA varttanA sa pUrva ucyate, yasya ca bhAvinI so'paro, yasya ca tatkAle satI sa varttamAnaH, tasya ca varttanAlakSaNasya kAlasya prati dravyaM bhinnatvAdAnanyaM, tataH sa eva kAlo dharma iti vizeSaNasamAsaH, paryAyasya ca dravyAtkathaJcidabhi| nnatvAt, jIvAdivastvapi tatparyAyaviziSTaM kadAcitkAlazabdenocyate, tathA cAgamaH- " kimayaM bhaMte ! kAlotti 1 kimayaM bhadanta ! kAla iti procyate ?, gautama ! jIvAzcaivAjIvAzcaiveti / saMgrahaNiH. // 21 // Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int pazcai ?, goyamA ! jIvA ceva ajIvA cevatti" / anye tvAcAryAH saMgirante - asti dharmAstikAyAdidravyapaJcakavya|tirikta marddhatRtIyadvIpasamudrAntarvartti SaSThaM kAladravyaM, yannibandhanA ete yaH ityAdayaH pratyayAH zabdAzca prAduSpanti / | tathA ca prayogaH - dyaHzva ityAdIni vacanAni yathArthAni AptenAbhihitatvAt yathA pramANAvagamyaH prameyo'rtha iti / vacanasya hi ayathArthatvaM yathAvasthitavastuparijJAnAbhAvanimittatayA krodhAdyabhibhUtatvanimittatayA ca vyAptaM, yathArthadarzananirmUlakrodhApagamAdiguNayuktazca puruSa iha Apto'bhipretaH, tatastasya vacanaM yathArthadarzanAdiguNanimittatayA vyAsaM tasya cAyathArthatve'bhyupagamyamAne svavyApakAbhAvaprasaGgaH tadviruddhayathAvasthita parijJAnAbhAvA- | | dinimittatAsadbhAvaprasaGgAt viruddhayozcaikatrAsaMbhavAt tathA ca sati tat AptavacanamAptavacanameva na syAt, vavyApakAbhAvAt, tenAsssavacanamayathArthatvalakSaNe vipakSe yathArthadarzanAdiguNanimittatAlakSaNasvavyApaka viruddhe yathAvasthita vastuparijJAnAbhAvAdinimittatopalabdhyA tato vyAvarttamAnaM yathArthatvena vyApyata iti pratibandhasiddhiH, sAkSAdapi cAbhihitamAgame SaSThaM kAladravyaM, yathA- " kei NaM bhaMte ! davA paNNattA ?, goyamA ! cha davA paNNattA, taMjahAdhammatthikAe, adhammatthikAe, AgAsatthikAe, puggalatthikAe, jIvatthikAe addhAsamae" iti / eSa cAddhA1 kati khalu bhadanta ! dravyANi prajJaptAni 1, gautama ! SaDU dravyANi prazaptAni tadyathA-dharmAstikAyo'dharmAstikAya AkAzAstikAya: pudgalAstikAyo jIvAstikAya: addhAsamayaH / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH dharma- // 22 // SCSC samayo na samucchinnapUrvAparakoTireka eva, atyantAsata utpAdAyogAt , satazca sarvathA vinAzAsaMbhavAt , api tvanvayI, tena tasyAnvayi rUpaM dhrauvyaM, pUrvAparaparyAyanAzotpAdau tu vyayotpAdau, tatazca "utpAdavyayaprauvyayuktaM saditi" (tattvA0 a05 sU029) sallakSaNayogAt sat kAladravyaM, "guNaparyAyavat dravya" (tattvA0 a05 sU0 37) miti dravyalakSaNayogAca dravyam / epa ca kAlo hamantAdRtuvibhAgena pariNamamAnaH zItoSNAdipariNAmAnAmapekSAkAraNaM, balAkAprasavasyeva garjitadhvaniriti, tanmatamAzrityAha-"kAlassa va jassa jo loe" iti, vAzabdo matAntarasUcakaH, yasya kAlasya hemantAderyo dharmaH-zItakAritvAdilakSaNo loke prasiddhaH sa kAlasya saMbandhI dharmaH kAladharma ityucyate // 32 // adhunA bhAvadharmamAha jIvANa bhAvadhammo kammovasameNa jo khalu shaavo| pasamAdiliMgagammo so'Negaviho muNeyavo // 33 // jIvAnAM yaH khalu 'kammovasamaNeti' karmaNAM-mithyAtvamohanIyAdInAmupazamena, upalakSaNAt asya kSayopazamena kSayeNa ca, svabhAvaH 'prazamAdiliGgagamyaH' prazama-upazamo yadazAdaparasminnaparAdhakAriNyapi sati na kupyati, Adi Jain Education in For Private Personel Use Only KIww.jainelibrary.org Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte | zabdAtsaMveganirvedAnukampAstikyaparigrahaH ta eva liGgAni gamakatvAt tairgamyaH sa bhAvadharmo jJAtavyaH / sa cAnekaprakAraH, sA cAnekaprakAratA'sya samyaktvabhedAbhidhAnAdinA yathAsthAnaM nidarzayiSyate / anenaiva ca bhAvadharmeNehAdhikAraH, asyaiva dharmazabdAnvarthayuktatvAt, na nAmAdirUpeNa, tadvikalatvAt // 33 // amumeva bhAvadharmamihA|dhikRtaM cetasi saMsthApyAha jIvamma kammajoge ya tassa sai esa jujjaI jamhA / taM caiva tato putraM vocchAmi sutAnusAreNaM // 34 // 'epa' prazamAdiliGgagamyo jIvasvabhAvalakSaNo bhAvadharmo, yasmAtsati jIve tasya jIvasya karmayoge ca sati yujyate, nAnyathA, tasmAttameva jIvaM tasya karmayogaM ca, pUrva vakSyAmi pazcAddharmam / kathaM vakSyAmItyata Aha- 'suyA| NusAreNaM' zrutasya- AgamasyAnusAreNa, na svamanISikayA ||34|| tatrAnekadhA jIvaviSayA vipratipattiratastadapanodArthaM yadyatkharUpaviSayA vipratipattistattatsvarUpaviziSTaM jIvaM tAvannirdidikSurAha - jIvo aNAdiNihaNo'mutto pariNAmI jANao kattA / micchattAdikatarasa ya Niyakammaphalassa bhottA u // 35 // Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - saMgrahaNi, // 23 // CREAC jIvati prANAn dhArayatIti jIvaH, dvividhAzca prANAH-dravyaprANA bhAvaprANAzca, tatra dravyaprANA indriyAdayaH, yadAha-"paJcendriyANi trividhaM balaM ca ucchAsaniHzvAsamathAnyadAyuH / prANA dazaite bhagavadbhiktA" iti / bhAvaprANA jnyaanaadiini| ubhayathA ca prANasaMbandhaH saMsArijIvAnAM, bhAvaprANaireva ca siddhajIvAnAmiti / ayameva ca jIvo vizeSyate-'anAdinidhana' iti, na vidyate Adinidhane yasya tadutpAdakakAraNAbhAvAt sataH sarvathA vinAzAyogAca so'nAdinidhanaH / punarapyeSa vizeSyate-amUrta iti, rUpAdisaMsthAnavizepo mUrtistadabhAvAdamUrtaH / pariNAmI ti, pariNamanaM pariNAmaH-kathaJciyavasthitasyaiva sataH pUrvarUpatyAgenottararUpA''skandaH sa yasyAstIti paridaNAmI / punarapi kathaMbhUta ityAha-'jJAyakaH' jJAtA jJAnakhabhAvo, na punarekAntena jJAnAderanyo, yathA'nyaiH parikalpyata: iti / enameva punarvizeSayati-'karte'ti mithyAtvAviratyAdivandhahetuyuktatayA tattatkarmaNAM kartA-nivartakaH / tathA mithyAtvAdikRtasya ca nijakarmaphalasya bhoktA viti, mithyAtvam-atattvAbhinivezaH, AdizabdAdaviratikapAyAdigrahaNaM, taiH kRtasya, caH pUrvoktavizeSaNApekSayA samuccayArthaH, 'nijakarmaphalasya' khopAttakarmaphalasya bhoktA, turavadhAraNe, bhoktaiva, na tvabhoktA, iha karmaNAM mithyAtvAdihetu katvAt tatphalamapi taiH kRtamityukta, kimarthamiti sacet , ucyate, mithyAtvAdikRtasyaiva karmaNaH phalaM vipAkAnubhUtito'pi bhoktavyaM, na tu kevalayogapratyayasya, tasya // 23 // O CKS Jain Education Intehanda For Private & Personel Use Only Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACCOCALCERRORSCORE pradezata evAnubhavAditi pratiprANiprasiddhavipAkAnubhUtibhogayogyakarmaphalahetuvizeSajJApanArthamityadoSaH // 35 // tatra bhautikapuruSavAdino jIvasattAyAmeva vipratipannAH, tatastadvipratipattinirAkaraNArthaM tanmataM tAvadupanyasyannAha jIvo tu Natthi keI paJcakkhaM NovalabbhatI jamhA / Na ya paccakkhAdapaNaM pamANamasthitti maNNaMti // 36 // 'kecit' bhautikapuruSavAdino 'jIvaH' khopAttazubhAzubhakarmaphalabhoktA paralokayAyI AtmA nAstIti manyante / / kuta ityAha-yasmAtsa jIvaH pratyakSaM nopalabhyate, pratyakSamiti kriyAvizeSaNaM, yathA pratyakSo bhavati tathA nopalabhyata itiyAvat / sannihite hyarthe yathAvasthitArthagrahaNAtmakaM jJAnaM pratyakSaM, na ca ghaTAderivAtmano'pi tathAbhUtaMga grahaNamasti, tathA pratItyabhAvAt , mA bhUtpratyakSato'sya pratItiH, anumAnAdito bhaviSyatItyArekAnirAkaraNArthamAha'na ce'tyAdi, na ca pratyakSAdanyat pramANamasti, tllkssnnaadyyogaat||36|| yathA ca tallakSaNAdyayogastathopapAdayannAha aNumANamappamANaM annumaannviruddhmaadidosaato| AgamapamuhesuM puNa savve'vi Na saMgayA pAyaM // 37 // Jain Education in For Private & Personel Use Only | Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 24 // Jain Education In anumAnamapramANam, 'anumAna viruddhAdidoSAt 'anumAnaviruddhatvAdidoSasadbhAvAt, tadrahitaM cAnumAnaM pramANamiti lakSaNAyogaH / tatrAnumAnavirodho yathA ghaTasya nityatve sAdhye ghaTasya hi nityatvaM sAdhyamAnamanityatvasAdhakena | pariNAmitvasAdhakena cAnumAnena vAdhyate, evaM sarvatrApi / AdizabdA diSTavighAtakRttvAdidoSaparigrahaH, taduktam"anumAnavirodho vA yadiveSTavighAtakRt / viruddho vyabhicArI vA sarvatra sulabhodayaH // 1 // " iti // apica-anumAnasya viSayo bhavet sAmAnyaM vizeSa ubhayaM veti vikalpatrayaM, tatra yadi sAmAnyaM tadA siddhasAdhanam, agnimAtrAstitve kasyacidvipratipattyabhAvAt na ca tena siddhenApi kiJcitprayojanaM, dezAdiviziSTasyaiva vahneH puruSasya pravRttiM prati kAraNatvAt / atha vizeSaH sAdhyo, yathA vivakSitadezAdiviziSTo vahnirastIti, tadapyayuktaM, vivakSitadezAdivizeSaNasahitasya baheranvayAbhAvAt, na hi asminparvate vahnirasti dhUmAdityAdau vivakSitadezAdiviziSTena sAdhyena saha hetoranyo'sti, tathAvidhena vahayAdinA saha dhUmAdervyAdhyanizcayAt / ubhayapakSastvanupapanna eva, tathAhi - tatrApi sAmAnyavAn vizeSaH sAdhyaH, tathA ca sati pUrvoktAdvizeSapakSAdasya vizeSAbhAva iti, taduktam - "vizeSe'nugamAbhAvAtsAmAnye siddhasAdhanAt / tadvato'nupapannatvAdanumAnakathA kutaH // 1 // " iti / tadevaM lakSaNAdyayogAdanu|mAnamapramANamabhidhAya sAmpratamAgamAdInAmaprAmANyamudbhAvayannAha - 'Agame' tyAdi, AgamapramukheSu punaH pramANeSu 'sarve'pi ' pravAdinaH prAmANyaM prati 'na saMgatA' naikAbhiprAyAH, tathAhi -- dRzyanta evAgamAdInAM prAmANyaM prati saMgrahaNiH. // 24 // Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharme %%%% %%* bahavo vipratipattArastatkathaM teSAM prAmANyaM bhavet ?, yatpunaH pramANaM paramArthasadvA, tatsarveSAmapyavigAnena sthitaM yathA pratyakSaM pramANaM tadbrAhmANi ca pRthivyAdIni bhUtAni // 37 // upasaMharati tA kahamAgamapamuhA hoMti pamANA u NajjatI kaha ya ? | eyaM ettha pamANaM Na pamANamidaM tu vattavaM // 38 // 'tA' tasmAtkathamAgamAdIni pramANAni bhavitumarhanti ?, naivArhantItiyAvat / api ca- kathamidaM jJAyate ' atra' jIvavicAre, etat "jIvo aNAinihaNo nANAvaraNAikammasaMjuttA' ityAdikaM jIvAstitvapratipAdakaM vacaH pramANam, etattu punaH " pRthivyaptejovAyuriti tattvAni ", " tatsamudAyeSu zarIrendriyaviSayasaMjJA" tathA " vijJAnaghana evaitebhyo bhUtebhyaH samutthAya punastAnyevAnuviza (nazya) ti" ityAdikaM jIvapratiSedhaparaM vacanaM na pramANamiti / tasmAdatra kiJcinniyAmakaM vaktavyaM tacca nAstIti yatkiJcidetat // 38 // atra parAbhiprAyamAzaGkate - jo paDiseti siyA sa eva jIvo Na juttametaMpi / 1 jIvo'nAdinidhano jJAnAvaraNAdikarmasaMyuktaH / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi // 25 // natthi paralogagAmI bhaNimo jaM puNa Na eso'vi // 39 // syAdetat , ya evaM bhUtavyatiriktaM jIvaM pratiSedhati sa eva jIvo jJAtavyaH, tadatirekeNAnyasya ghaTAderivAcetanatvena pratiSedhakatvAyogAt / atra vidhAnamAha-'na juttameyaMpi' etadapi-anantaroktaM na yuktaM-na samIcInam , kuta ityAha-'yat' yasmAt ya eva zubhAzubhAnAM karmaNAM niSpAdakastatphalasya ca khargAdiviSayasAtAdarbhoktA kazcit bhUtacatuSTayavyatiriktaH paralokagAmI parairiSyate sa eva nAstIti brUmaH, na punarepo'pi-paralokagAmijIvaniSedhako nAstIti // 39 // ko'nyaH punaretasya pratiddhetyata Aha atthi paDisehago iha cetaNNavisiTakAyametto tu| dANAdiphalAbhAvo so(to) asthi Na saMgatamidaMpi // 4 // hA asti pratiSedhakaH 'iha' jIvavicAraprakrame caitanyaviziSTakAyamAtra eva / turavadhAraNe / na tu bhUtacatuSTayavyatiriktaH parikalpito jIvaH, tatsAdhakapramANAbhAvAt / punarapyatra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha-dANetyAdi' ayaM ca prasajyamAno hetuH yadi jIvo nAstItyabhyupagamyate tarhi dAnAdInAmAdizabdAt yamAdInAM ca phalAbhAvaH prApnoti / // 25 // Jain Education Intern For Private & Personel Use Only Kalliw.jainelibrary.org Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tato-dAnAdInAM phalAbhAvaprasaGgAt astyeva jIvaH paralokagAmIti pratipadyatAmiti, etahaSayati-'na saMgatamidadamapI'ti // 40 // tadevAsaMgatatvaM bhAvayati puTTo keNai bhoto devo Nasthiti kei so aah| kiM dhammio gato tA vADIeN aNeNa jaM tulaM // 41 // 'bhauto' bhasmAvaguNThitavapuH 'kenApi' pramANamArgavidA pRSTo yathA-kecidAcakSate vAdino-devo nAsti,tatsAdhakapramANAbhAvAt , tatra kimuttaramiti / sa evaM pRSTaH sannAha-yadi nAsti devastarhi kimiti dhAmmiko devArcananimitta puSpAnayanAya vATyAMgata iti,tatazca yathedaM vacanaM praznAnanurUpatvAdasaMgataM,tathA pUrvoktamapi / 'yat' yasmAttadapi tattvato 'nena bhautavacanena tulyaM, tatsAdhakapramANAnabhidhAnAt / dAnAdivyavahArasya ca lobhamithyAjJAnAditaH kaizcit pravarttitatvAditi // 41 // punarapyanyathA paramA(A)zaGkate siya jAtIsaraNAto thaNAhilAsAto ceva asthitti / jAtissaraNamasiddhaM bhUyasahAvAto itaraMpi // 42 // Jain Education inte For Private & Personel Use Only ya ww.jainelibrary.org Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 26 // Jain Education syAdetat-pUrvabhava saMbaddhajAtismaraNadarzanAdastyeva paralokagAmyAtmeti pratIyate, smaraNaM hi anubhUtaviSayaM, ananubhUtaviSayatve'tiprasaGgAt, anubhUtazcettena pUrvo bhavastataH siddho naH paralokagAmyAtmeti / tathA stanAbhilApadarzanAdastyAtmeti pratIyate, tathAhi - bAlakasya prathamata evotpannasya stanadarzanAnantaraM stanAdAnAbhilASo jAyate, sa cAbhilASaH pUrva vivakSitakAraNadRSTAveva dRSTeSu kAryeSu tatkAryatayA ca jJAteSu satsu punarapi kAlAntare vivakSita| kAraNadarzanAnantaramupajAyamAnena smaraNena vivakSitakAryArthitayA vivakSitakAraNAdAnaviSayo janyate, nAnyena, na cAsau | bAlakasya tadAnImasiddha iti vAcyam, abhilASAdeva pratiniyatavivakSitakAraNopAdAnAdyarthaM pravRttyAdivyavahAro - papatteH / yaduktam- "taddRSTAyeva dRSTeSu saMvitsAmarthyabhAvinaH / smaraNAdabhilASeNa, vyavahAraH pravarttate // 1 // " iti / tataH prathamata eva bAlakasya stanAdAnAbhilASadarzanAdanumIyate - asti dehAtiriktaH paralokayAyI jIvo, yena pUrvabhave kSudapanodakAristanau dRSTvA saMprati smaraNaviSayIkRtA iti / atra pratividhAtumAha - 'jAItyAdi' tatra yaduktaM jAtismaraNAdastyAtmeti pratIyata iti, tadayuktam, jAtismaraNasyAsiddhatvAt, na hi loke jAtismaraNaM kasyApyupalabhyata iti / 'bhUyasahAvAu iyaraMpitti' itaradapi stanAdAnAbhilaSaNaM bhUtasvabhAvAt draSTavyam / tathAhi bhUtAnA mevaiSa svabhAvo yatpUrvamananubhUtamapi kiJcitsvAtmana upaSTambhakArakamupAdadate // 42 // tathA cAha 1 kSudapanodakArI stane dRSTvA saMprati smaraNaviSayIkRtaM iti iti kapustake pAThaH / 66 saMgrahaNiH. // 26 // Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ESCLOSCAREERASACAREER citto bhUyasahAvo etAo ceva laabhhrnnaadii| siddhatti Nasthi jIvo tamhA paralogagAmI tu // 43 // 'citroM' nAnArUpo'cintyavicitrakAryakAritayA bhUtAnAM svabhAvo, na ca svabhAve paryanuyogo'sti / tadAhuH|" agnidahati nAkAzaM, ko'tra paryanuyujyata" iti / tasmAnna stanAdAnAbhilApadarzanAdapyAtmAnumAnaM yujyata iti / tathA yadapyucyate-pratiniyatAlabdhavittalAbhalabdhavittApahArasukhaduHkhAdivaicitryasya niyAmakamantareNAnupapadyamAnatvAtpUrvabhavopArjitamadRSTaM kimapi tanniyAmakamabhyupagantavyaM, tadabhyupagame ca kartAramantareNa tasyAnupapadyamAnatvAt tatkarturAtmanaH pUrvabhave'pyastitvaM pratipattavyamiti, tadapyatena pratyuktamavaseyaM, bhUtAnAmeva tathAkhabhAvatvenAlabdhavittalAbhAdivaicitryopapatteH, yadAha-"jalabuddavajIvA" iti / yathaiva hi saritsamudrAdau niyAmakAdRSTarahitA api khakhabhAvasAmarthyavazAdvaicitryabhAjo buddhadAH prAduSpanti, tathA pUrvabhavopArjitamadRSTamantareNApi alabdhavittalAbhalabdhavittApahArAdivaicitryabhAjo jIvA api caitanyaviziSTakAyamAtrarUpA bhaviSyantIti / tathA cAha-'eyAo ceva laabhhrnnaaii| siddhatti' ata eva bhUtakhabhAvavaicitryato lAbhaharaNamAdiza 1 tadAheti khapustake / Jain Education Intem For Private & Personel Use Only Ww.jainelibrary.org Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma 119 11 Jain Education In dAdvicitrasukhAdibhAvazca siddha iti / tasmAnnAstyevAtmA paralokagAmI / turevakArArthI bhinnakramazca, sa ca yathAsthAnaM | yojitaH / paralokino'bhAvAcca paralokasyApi nArakatvAdyavasthAlakSaNasyAbhAvaH / Aha ca - " etAvAneva loko'yaM, yAvAnindriyagocara" iti / evaM ca paralokArtha tapazcaraNAdyapyanuSThAnamanarthakam, yadAha - "tapAMsi yAtanAzcitrAH, saMyamo | bhogavaJcaneti" // 43 // tadevaM bhautikapuruSavAdimatamupanyasya sAmpratametaddUpayitumupakramate - bhaNNai Na juttameyaM paccakkhaM govalabbhai jamuttaM / jamhA avaggahAdI haMdi sasaMveyaNapasiddhA // 44 // 'bhaNyate' tatrottaraM dIyate, tatra yattAvaduktaM 'pratyakSaM nopalabhyate jIva' iti / etanna yuktam, kuta ityAha- yasmAdavagrahAdayaH - avagrahehApAyadhAraNAH haMdi svaMsevadanaprasiddhAH, tatra avagrahaNamavagrahaH, anirdezyasAmAnyamAtrAvagama | ityarthaH / uktaM ca-" sAMmannatthAvaggahaNamuggahotti" / tathA asadbhUtavizeSaparityAgena sadbhUtavizeSopAdAnAbhimukhaM jJAnamIhA / Aha ca - "bhUyAM bhUyavisesAdANaccAyAbhimuhamIhA " / tathA sadbhUtavizeSAnuyAyiliGgadarzanAdasadbhUtavizeSapratikSepeNa sadbhUtavizeSAvadhAraNamavAyajJAnam / avAyajJAnAnantaramantarmuhUrtta yAvattadupayogAdavicyavanamavicyutiH / 1 sAmAnyArthAvagrahaNamavagraha iti / 2 bhUtA'bhUtavizeSA''dAnatyAgAbhimukhamIhA / saMgrahaNiH. / / 27 / / Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatastadAhito yaH saMskAraH saMkhyeyamasaMkhyeyaM vA kAlaM yAvat sa vAsanetyucyate / punaH kAlAntare kutazcittAzArthadarzanAdikAt kAraNAtsaMskArasya prabodhe sati yat jJAnamudayate 'tadevedaM yat prAgupalabdhamityAdi' tat smRtiH|| etAni ca trINyapyavicyutyAdIni jJAnAni avizeSeNa dhAraNAzabdavAcyAni / yadAha-"tadainaMtaraM tadatthAviccavaNaM jo |ya vaasnnaajogo| kAlaMtareNa jo puNa aNusaraNaM dhAraNA sA u // 1 // " iti / ta ete avagrahAdayo 'haMdIti' parAmantraNe khaprakAzyaM prakAzayataH sato jJAnasya svayaM prakAzanaM khasaMvedanaM tena prasiddhAH-pratItakharUpAH khasaMvedanaprasiddhAH // 44 // khasaMvedanaprasiddhatvamevaiSAM kAryAnyathAnupapattyA darzayati jaM jAyaI satI me uppannamihAsi NIlavinnANaM / iyamaNaNubhUyavisayA jujai nAtippasaMgAto // 45 // 'yat' yasmAt jAyate smRtiH-avagrahAdirUpajJAnaviSayA, smRterevAkAramupadarzayati-'iha' vivakSitanIlakhalakSaNaviSaye nIlavijJAnaM mamotpannamAsIdityevamAkArA / nanu yadIyaM smRtirudayate tatasteSAmavagrahAdInAM khasaMvedanaprasiddhatve kimAyAtamityata Aha-iyamityAdi', iyaM-smRtirananubhUtaviSayA yasmAnna yujyate-na ghttte|kut ityAha-atiprasa 1 tadanaMtaraM tadarthAvicyavanaM yazca vAsanAyogaH / kAlAntareNa yatpunaranusmaraNaM dhAraNA sA tu // 1 // Jain Education inte For Private & Personel Use Only Kiww.jainelibrary.org Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 28 // gAta prakrAntaM viSayamatikrAntaH prasaGgo'tiprasaGgastasmAt , atiprasaGgazcAtyantAnanubhUtapaJcamabhUtaviSayAyA api smRteH saMgrahaNiH daprasaktiH / tataH smRtyanyathAnupapattyA'vagrahAdayo'nubhUtA iti pratipattavyam / anubhavazcaiSAM khasaMvedaneneti siddhaM khasaMve-18 danaprasiddhatvameSAmiti / tena yaducyate mImAMsakaiH-"apratyakSA ca no buddhiH, pratyakSo'rtha iti" tadapAstamavagantavyama.IN | tathAhi-ete avagrahAdayaH khasaMviditakharUpA evodayamAnA vyayamAnAzca lkssynte| tatra (teca) kAntarbhAvyantAM, kimartha |4 buddhau vA?, nArthe adhyAtmameSAM parispandanAt , arthAnAM caivaM parispandAyogAt / nApi buddhau, yatastA bhavanmatena vidyamAnA api satyo na prakAzante, tAsAmatyantaparokSatvenAbhyupagamAt / ete ca prakAzamAnA anubhUyante, na ca buddhitajjJeyavyatirekeNAnyaH kazcidanubhavaprakrame'nuSaGgo. vidyate / tata eSAmavagrahAdInAmitthaM prakAzamAnAnAmabhAva eva prasaktaH / sa ca durupapAdo, mA bhUtsarvasyApi nissedhprsnggH| tasmAt buddhaya evaitAstAzca pratyakSA iti sthitam / apicasvasaMvedanapratyakSeNa buddhimenAmavagrahAdirUpAmavedayamAnaH kathamAtmani nizcinuyAt ?-yathA buddhirmamotpanneti / / AtmAdhikaraNatayA ca tasyA anizcaye mayA jJAtamidaM vastviti AtmAnubhavitRkaM vastu na jJAtaM bhavet / tathA ca sati pratItivirodhaH / athocyeta-yAvadartho na jJAto bhavati na tAvat buddhirnizcIyate, tena sarvo'pi vuddhinizcayo // 28 // |'rthajJAnanivandhanaH, tato yogyadezAvasthitArthajJAnAdbuddhirAtmanyastItyanumIyate, tannimittatvAdarthajJAnasyeti, tadetanniviDajaDimA'vaSTabdhAntaHkaraNatAvilasitam / na hi nAmArthajJAnamanyadanyA ca buddhiH, yenaivamucyamAnamupazobheta, kiMtu ROCED URESS RECOREOGROCES Jain Education in For Private Personel Use Only zAww.jainelibrary.org Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IRCISCEREOGALORERADUAGRESS kAyadevArthajJAnaM tadeva buddhiriti kthmnyornumaanaanumeybhaavH| atha manyethA-nArthajJAnaM buddherliGgaM, kiM tarhi ?, indriyAau~ / hai tathAhi-yasmAdindriyamasti arthazca, tasmAdbhavitavyamindriyAzritayA arthaviSayayA ca buddhyeti, tadapyayuktam , ubhayo rapi vyabhicAritvAt / yo hyartho yanna vyabhicarati sa tasya liGgam , indriyaM ca jJAnaM vyabhicarati, satyapi tasminnindriye tajjJAnasyApravRtteH / anyathA sarvendriyANAM sadA sadbhAvAtsarvadA sarvendriyavijJAnodayaprasaGgaH / na caitadRSTamiSTaM vA, tasmAnnendriyaM jJAnAvyabhicAri / artho'pi ca jJAnaM vyabhicaratyeva, tasminsatyapi tadabhAvAt / itarathA hi asannihitazcedartho jJAnasya heturiSyate, tarhi sarvasya sarvadA sarvArthavittvaprasaGgaH / sannihitazcettataH sannihitasya sarvasyApi yugapaddhahaNaprasaGgo, na caitadiSTaM, tathAnubhavAbhAvAt / yugapadapIndriyArthoM jJAnaM vyabhicarataH, indriya sannihiteSu cArtheSu sarveSu yugapad jJAnAbhAvAt , nendriyArthoM liGgaM kintu mana iti cet , tadayuktam , yatastadapi pUrva tAvatsiddhasya jJAnasya siddhayA tasya yugapadanutpattyA khayamanumAtavyam , taca jJAnamadyApi asiddhamiti kutaH tatsiddhiryana talliGgamudghopyateti / vyakto'rtho buddherliGgaM, na tu yaH kazcit , tenoktadoSAbhAva iti cet, nanu keyaM vyaktirarthasya ?, kiM jJAnamuta jJAnanibandhanastadvataH prAkaTyalakSaNaH kharUpavizeSaH / tatra yadi jJAnaM ttstsyaasiddhtvaattdvishessnnsyaarthsthaapysiddhiH| atha jJAnanibandhanastadgatakhabhAvavizeSaH, nanu jJAnAsiddhau so'pyasiddha iti kathaM tadviziSTo'pyarthI buddherliGgaM bhavedasiddhatvAt / apica-tasyArthagatakharUpavizeSasya sarvAnpuruSAnprati sAdhAraNatvAt sarvapuruSeSvapi Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- saMgrahaNi. // 29 // RECORRORECAUCHHORAGARCAMONDA tadviSayabuddhInAmanumAnaprasaGgaH / anyacca-satyapi liGge sarvadA buddheH parokSatvenAbhyupagamAt asiddhayA tayA saha na kathaJcidapi liGgasya sambandhAvagamaH, tataH kathaM tadviSayAnumAnapravRttiH ?, tanna buddhiH parokSA, kintu khasaMviditarUpaiveti / tathA yadapyucyate naiyAyikaiH-jJAnaM jJAnAntaravedyaM, prameyatvAt , ghaTavaditi,tadapyayuktam , IzvarajJAnena hetoranaikAntikatvAt / athocyeta-asmadAdijJAnApekSayaiva jJAnasya jJAnAntaravedyatvamabhyupagamyate, nezvarajJAnApekSayA, taddhi asmadAdijJAnAt viziSTam , na ca viziSTe dRSTaM dharmamaviziSTe'pi yojayan prekSAvattAM labhate, azeSArthagrAhitvasyApi niHzeSajJAnAnAM tadbAsaGgAditi / tadayuktam , jJAnatvasyArthagrahaNAtmaka (tmakatva ) sya cezvarajJAne viziSTe dRSTasya dharmAsyAsmadAdijJAne khasaMviditatvasyeva pratiSedhaprasaGgAt / syAdetat , jJAnatvasyArthagrahaNAtmakatvasya cAbhAve tat jJAnameva na syAt tasmAnAsmadAdijJAne tatpratiSedha iti / tadetadanyatrApi samAnam , nahi khasaMviditatvamapi vinA jJAnasya jJAnarUpatA ghaTate, pradIpasyeva khaprakAzakatvamantareNa pradIparUpatA, jJAnasya pradIpasyeva tatsvabhAvAtmakatvAt / yadapyuktam-asmadAdijJAnasya khasaMviditatvAbhyupagame IzvarajJAnavat azeSArthagrAhitvaprasaGga iti, tadapyasamIcInam, yogyatayA avabhAsakatvAt , pradIpavat / nahi pradIpasyAdityavat khaparaprakAzakatvAbhyupagame'pi tadvannikhileSvartheSu prakAzakatvaprasaGgaH, tathA atrApi / yogyatA ca jJAnAnAM khAvaraNakSayopazamatAratamyalakSaNA pratipattavyA, tadabhAve viSayagrahaNatAratamyAbhAvAt , niHzeSakhAvaraNakSayotthakevalajJAnavat / tasmAdIzvarajJAnena hetoranaikAntikatvAt na Jain Education Inter For Private & Personel Use Only Kuw.jainelibrary.org Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education 1 | pUrvoktaM sAdhanaM sAdhyaM sAdhayituM sAdhIya iti sthitam / anyaca - jJAnaM jJAnAntaravedyaM kiM sahabhUtajJAnasaMvedyam | uta uttarakAlabhAvijJAnasaMvedyam ? / tatrAdyaH pakSo'nupapannaH, yugapajjJAnAnAmasaMbhavAt "yugapaddhi jJAnAnutpattirmanaso | liGgamiti vacanAt, dvitIyo'pi pakSo'nupapannaH, prAgarthajJAnaM pazcAt jJAnajJAnamiti sAntarapratIterabhAvAt / kiM ca| jJAnajJAnakAle tatprAktanamarthajJAnamanuvarttate na vA ?, yadyanuvarttate tataH sa eva jJAnayogapadyaprasaGgaH akSaNikatvAnuSaGgaca, atha nAnuvarttate, tarhi kasyaitat grAhakaM, grAhyasya prAgeva vilInatvAditi kRtaM prasaGgena || 45 || tadevamavagrahAdijJAnAnAM tadviSayasmRtyanyathAnupapattyA svasaMvedana prasiddhatvamabhidhAya sAmprataM prastutamabhisaMdhAtumAhadhammA avaggahAdI dhammI etesi jo sa jIvo tu| tappaccakkhattaNato paJcakkho ceva to asthi // 46 // na kevalamete avagrahAdayaH svasaMvedanaprasiddhAH, kiM tu dharmmAzca sadA paratantratayopalabhyamAnatvAt / yazcaiteSAmavagrahAdidharmANAM dharmI sa eva jIvaH / anyasya vakSyamANayuktyA taddhamitvAyogAt / tureva kArArthaH / 'to' tasmAdeteSAmavagrahA|didharmANAM pratyakSatvato'sau jIvaH 'pratyakSa eva' pratyakSapramANenopalabhyamAnakhabhAva eva / nahi ghaTAdInAmapi tadgatarUpA| didharmma pratyakSIkArAt anyat pratyakSeNa upalambhanamasti tato ghaTAdivat tadgatadharmma pratyakSIkArAdasAvapi jIvaH pratyakSa eva / apica -- liGgaliGgisaMbandhasmaraNAdinirapekSa mahamitijJAnaM nIlAdijJAnavat pratipramAtR saMvedyamAna Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma tvAdapratyAkhyeyam, khasaMviditarUpatvAt spaSTapratibhAsatvAca, tadanyapratyakSatulyamAtmagrAhakamudayate, tatkathamucyate lAsaMgrahaNiH -pratyakSamAtmA nopalabhyata iti ?, atra vyADirAha-" asati pratyakSAbhimAna iti " asati-avidyamAne pratyakSagocaratAmatikrAnte AtmazabdAbhidheye pratyakSagrahaNAbhimAna eSa AtmavAdinAM, yathA nimIlitAkSasyAndhakAragrahaNAbhimAnaH, yasmAttat jJAnameva tathotpadyate bhUtacatuSTayAvalambanaM nAtmAlambanamiti / " rUpA-| divatkhabhAvAnavadhAraNAditIndradattaH" yathA rUpAdiSu tannirbhAsaM jJAnamudayamAnaM khabhAvamavagamayati, naivamahamitijJAnamAtmakharUpamasAdhAraNamavagamayati, na ca pratyakSagrAhye vastuni vipratipattirupalabhyate, tasmAdapratyakSa evAtmeti vyADIndradattau / atrocyate-samyagyAyAnabhijJatAkhyApanametadanayoriti purusscndrH| nahi tasya samyagyAyAbhijJaH kaNThagataprANo'pyevamasamaJjasatvena vidvajjanopahAsyamabhidhatte iti paatrkhaamii| asamaJjasatA cAhamitipratyakSasyAnAtmagrAhitvAnupapatteH, antarmukhAvabhAsitvAt / yat punarbhUtacatuSTayAlambanaM tadvahirmukhAvabhAsyeva, tathA pratIyamAnatvAt / yadapyucyate "yathA nimIlitAkSasyAndhakAragrahaNAbhimAna iti" tadapi na no vAdhakam , prAgU gRhItAndhakArasyaiva nimIlitAkSasya prAggRhItasyAndhakArasyopasthApanenAndhakAragrahaNopapatteH, jAtyandhasya tahaNAbhimAnAbhAvAt ,na caivaM prAggRhItasyAtmana upasthApanenAhaMpratyayAdAtmagrahaNAbhimAnaH,tathA'nabhyupagamAt ,abhyupa // 30 // mazcedAtmasiddhiprasaGgaH, evaM ca "tat jJAnameva tathotpadyate bhUtacatuSTayAlambanaM, nAtmAlambanamiti" yaduktaM tadapya Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samIcInam / ahamitijJAnasya bhUtacatuSTayAlambanatvAnupapatteH, arUpAdipratibhAsAtmakatvAt, antarmukhAvabhAsitayA pravRttezca / na cAsyetthaM pratibhAsamAnasyApi ahaMpratyayasya viSayAntarakalpanA nyAyyA, atiprasaGgAt / avAdipratibhAsino'pi jJAnasya pRthivIviSayatvakalpanayA tdbhaavprskteH| etena "rUpAdivatsvabhAvAnavadhAraNAditi" yaduktaM, tadapi pratyuktamavagantavyam , yato yathA rUpAdiSu tannirbhAsaM jJAnamutpadyamAnaM rUpAdInAM svabhAvamavagamayati, tathA ahamitipratyayo'pyAtmakharUpamavagamayatyeva, zarIraguNagrahaNavaimukhyenAntarmukhAvabhAsitvAt / yadyevaM tarhi viSayanasyAtmakharUpalakSaNasya sadA sannidhAnAt Atmanazca sadA grahaNakhabhAvatvAt sadaivAhaMpratyayabhAvaprasaGgato nityamAtma-2/ grahaNaprasaGga iti cet, etadapi yatkiMcid , AtmanaH sadA grahaNakhabhAvatvAnabhyupagamAt / tasya hi sakarmaNaH satastatkarmakSayopazamasAmarthata eva tatra tatra viSayagrAhakatvena pravRttiH, tattatkarmapratibandhAdeva ca tadaivAparasmin / viSaye pravRttyabhAva iti na sdaivaatmgrhnnprsnggH| yadAha-"AtmanA''tmagrahe'pyatra, ttsvbhaav(sy)yogtH| sadaivAnahaNaM cAsya, vijJeyaM krmdosstH||1||" iti| yadapyuktaM "na pratyakSagrAhye vastuni vipratipattirupalabhyata" iti, tadapyayuktam ,bhUteSvapi vipratipattidarzanAt , tathAhi-"prakRtivikArarUpANyeveti" kecit , "aNudhaNukAdikramArabdhakAryarUpANI" tyapare "vijJAnamAtra" mityanye / nanu ceyaM na vAstavI vipratipattiH, prasiddhavyavahAraniyamAt , tathAhisarve'pi sAMkhyAdayaH zaucAdyartha mRdAyeva gRhNanti, vijJAnavAdibhirapi caityakAdyartha mRdAyeva gRhyata iti, atro in Educanin dharma. For Private & Personel Use Only * Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- cyate, yatkiMcidetat , Atmanyapi samAnatvAt , tathAhi-sarva eva vAdino nAstikA api yAvat dehasya jaDa-2 saMgrahaNiH. hai tvAt tadatiriktenaiva caitanyadharmayuktena darzanasmaraNapratyabhijJAnAlocanAdi kurvanti, tasmAdatrApi prsiddhvyv||31|| hAraniyamAt neyaM vAstavI vipratipattiH, tato'haMpratyayalakSaNagamyatvAdAtmA pratyakSa eveti sthitam / nanu cAhaM gururahaM gauro'haM kRza ityAdayo'pyahamitipratyayA anubhUyante, na caiteSAmAtmAlambanatvamAtmano gauratvAdyabhAvAt , tatkathamahaMpratyayasya yathArthatA vyabhicAritvAditi cet, na, evaM sati indriyajapratyakSasyApyayathArthatAprasakteH, tasyApi dvicandrAdiviSaye bhrAntatvenopalabdhatvAt , atha tatpratyakSAbhAsaM, na pratyakSamiti na tena vyabhicAraH, yadyevaM tarhi atrApi ahaM gururityAdiko'haMpratyayo'haMpratyayAbhAso, na samyagahaMpratyayaH, guru me zarIramityAdibhedapratyayadarzanAditi samAnametaditi sthitam // 46 // yaduktaM-"avagrahAdidharmANAM dhI jIva eva, sa ca tatpratyakSatvataH pratyakSa eveti" tatra para Aha bhUtehiM cetannaM kaayaagaaraadiprinntehito| tabbhAve bhAvAto majaMgehiM va madasattI // 47 // kAyaH-zarIraM sa evAkAraH kAyAkAraH AdizabdAtprANApAnaparigrahaH, taduktam-"kAyAkAraprANApAnapari Jain Education Intern For Private & Personel Use Only Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACCORRESEARCCESSOC grahavadbhyo bhUtebhyastadutpadyate, nAviziSTebhya" iti, tena kAyAkArAdinA rUpeNa pariNatAni yAni bhUtAni tebhyH| samutpadyate caitanyamiti sAdhyam , hetumAha-'tadbhAve' kAyAkArAdipariNatabhUtasadbhAve, 'bhAvAda' utpaadaat|saavdhaarnnshcaayN nirdezaH, vAkyasya vyavacchedaphalatvAt , dvidhA cehAvadhAraNam , tadbhAve bhAvAdeva, etena kAraNAntarApekSA-13 vyudAsaH, tathA tadbhAva eva bhAvAt , tena vyatirekAbhAve prtikssepH| dRSTAntamAha-madyAGgebhyo madazaktiriveti, yathA madyAGgabhAve bhAvAt madazaktirmadyAGgebhya utpadyata iti manyate, tathA kAyAkArAdipariNatabhUtasadbhAve caitanya-8 bhAvAttathAbhUtebhyo bhUtebhyazcaitanyamutpadyata ityapi mantavyamiti bhAvaH // 47 // tatazva sati tammi sasaMvedaNarUve kinnovavajjatI ettha ? / dhammIvi bhUyasamudayamitto jaM to kahaM atthi ? // 48 // sati tasmin bhUtebhyo jAyamAne caitanye vasaMvedanarUpe kimatra vyavahAropayogi nopapadyate ?, sarvamupapadyate iti / bhAvaH, na ca vAcyaM-caitanyasya jIvamantareNAnyo dhamI nopapadyata iti tadabhyupagacchatA so'pyabhyupagantavya iti / yasmAddharmyapi caitanyasya bhUtasamudAyamAtramupapadyata eva, tathopalambhAt / 'to' tasmAtkathamucyate avagrahAdidharmANAM pratyakSatvataH pratyakSa eva jIvo'stIti // 48 // atra pratividhAnamAha Jain Education Inten! For Private & Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 32 // jati tAva mataM dhammo cetannaM kaha Na atthi to AtA ! / anne'NuruveNaM imassa jaM dhammiNA kajjaM // 49 // yadi tAvacaitanyaM 'dharmmA mataM' dharmatvena pratipannaM, 'to' tataH kathaM nAstyevAtmetyucyate, kathaM nocyata ? ityAha'yat' yasmAdasya caitanyasya dharmiNA bhUtasamudAyamAtrAdanyena vodhAdikhabhAvApekSayA anurUpiNA kArya, anurUpitvA| bhAve kAThinyajalayoriva dharmmadhamibhAvAnupapatteH // 49 // na ca caitanyaM prati bhUtasamudAyasyAnurUpatvamasti, yasmAt - vohasahAvamamuttaM visayaparicchedagaM ca cetannaM / vivarIyasahAvANi ya bhUyANi jagappasiddhANi // 50 // vodhakhabhAvaM svayaMviditAtmarUpatvAt, amUrta rUpAdyAkAravizeSavikalatvAt viSayaparicchedakaM tadgrahaNapariNAmasvabhAvatvAt, 'caH' samuccaye, cetanasya bhAvaH karma vA caitanyam / bhUtAni punazcaitanyApekSayA viparItasvabhAvAni // 2 // 32 // tathAhi na tAni bodharUpANi svasaMveditAtmarUpatvAbhAvAt, nAmUrttAni rUpAdyAkAravizeSatvAt na viSaya| paricchedakAni bodharUpatvAbhAve tadbrahaNapariNAmAbhAvAt / asmiMzcArthe sakalalokaprasiddhireva pramANaM nAnyat / yo saMgrahaNiH. Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAMSADGURASAALCRECAUSAKAL hi pratyakSasiddhamapyarthamapahate tasya lokapratItireva prAyo bAdhakapramANaM,yathA-acandraH zazItyAdyabhidhAtuH,ata Ahajagato'pi prasiddhAni jagatprasiddhAni yathoktacaitanyaviparItakhabhAvatvena // 50 // tA dhammadhammibhAvo kahametesiM ? tahabbhuvagame y| aNurUvattAbhAve kAThiNNajalANa kinna bhave ? // 51 // 'tA' tasmAtkatham 'anayoH' caitanyabhUtasamudAyayodharmadhammibhAvo?, naiva kathaMcaneti bhAvaH, atyantavailakSaNyenAnurUpatvAbhAvAt / tathApi tadabhyupagame doSamAha-'tahetyAdi' / anurUpatvAbhAve'pi ca 'tathA' dharmadhammibhAvenAbhyupagame kriyamANe kAThinyajalayorapi dharmadhamibhAvaH kinna bhavati ?, bhavedeveti bhAvaH, anurUpatvAbhAvAvizeSAt , na ca bhavati, tasmAnna caitanyasya bhUtasamudAyo dharmI / tathA ca prayogaH-na yasya yena saha anurUpatvaM, na tasya taM prati dhamibhAvaH, yathA jalasya kAThinyaM prati / nAsti ca bhUtasamudAyasya caitanyaM pratyanurUpatvamiti vyaapkaanupl|bdhiH| na cAsiddhatA hetoH, 'vivarIyasahAvANi ya bhUyANi jagappasiddhANI' tyanena tasyAH prAgevApAstatvAt // 51 // upasaMharati tamhA Na bhUyadhammo cetannaM No ya tassamudayassa / Jain Education Inter For Private & Personel Use Only kiww.jainelibrary.org Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 // patteyamabhAvAto AyA paraloyagAmi va // 52 // saMgrahaNiH tasmAnna bhUtadharmacaitanyam / mA bhUt pratyekaM bhUtAnAM dharmazcaitanyaM, tatsamudAyasya bhaviSyatIti cet ? ata Aha-2 hai na ca tatsamudAyasya dharmazcaitanyam / kuta ityAha-pratyekamabhAvAt / atraiva dRSTAntamAha-'AyA paraloyagAmibatti' yathA hi pratyekaM bhUtAnAmAtmA svabhAvaH paralokagAmI na vidyate iti tatsamudAyasyApisa na bhavati, tdvcaitnympiiti|| tadevaM caitanyasya bhUtadharmatvaM nirAkRtya sAMprataM tannibandhanamabhivyaktivAdaM nirAkurSannupasaMharati tA vaMjijjati tehiM kaha teNaM vA tayaM ti ? ciNtmidN| dhammaMtaravittIe tu siddhaM jIvassa atthittaM // 53 // yasmAduktaprakAreNa caitanyabhUtasamudAyayorddharmadhammibhAvo na ghaTate, 'tA' tasmAt , kathaM 'tat' caitanyaM, 'taiH bhUtairvyajyate tena vA bhUtasamudAyeneti ?, cintyamidamayuktamidamityarthaH / athaitadoSabhayAccaitanyasya dharmyantaramupakalpyate, tatrAha-dharmyantare bhUtasamudAyAdanyasmin dhammiNi caitanyasya vRttau punariSyamANAyAM siddhaM jIvasyAstitvaM, dharmyantarasyaiva caitanyAnurUpasya jIvazabdavAcyatvAditi // 53 // abhyupagamyApi caitanyasya bhUtadharmatvaM dopamabhidhitsurAha taddhammattevi sayA'visesabhAveNa kaha Na abhivttii?| Jain Education Inter Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % % A RE Na hi kAThiNNAdIyA kesiMci kayAi vaJjati // 54 // na ghaTate tAvadbhatadharmatvaM caitanyasya, bhavatu vA tadapi, kathaM sadA tasya caitanyasyAvizeSabhAvena-avizeSeNa abhi6vyaktiH-AvirbhAvo na bhavati? bhavedeveti bhAvaH, vizeSabhAva nibandhanahetvabhAvAt , bhAve ca tattvAntarApattiprasaGgAt / iSyate ca kadAcidevAbhivyaktiH, mRtakAye tadanabhyupagamAt / amumevArtha dRSTAntena draDhayati-'na hItyAdi' na hi kAThinyAdayo dharmAH keSAMcit pRthivyAdInAM tanmAtranimittAbhivyaktikAH santastaiH kadAcidyajyante, kiMtu sadA avizeSabhAvena / evaM caitanyamapi yadi bhUtadharmaH syAt tatastaiH sadA'bhivyajyateti / apica-abhivyaktirnAma na pUrvamanAvRtasya bhavati, tathA'nupalambhAditi, tasyAvaraNaM ca vAcyaM, tathAvidhapariNAmAbhAva evAvaraNamiti cet , na, tasya sakalazaktivikalatayA AvaraNAdikriyAkAritvAyogAt , tadakArakasya cAvaraNatvAnupapatteH, atiprasaGgAt / tadrUpameva tathAvidhapariNAmAbhAvastenAdoSa iti cet, na, tathAvidhapariNAmasthApi tanmAtranimittatayA tadrUpasya tacchUnyatAnupapatteH // 54 // kiM ca-idaM caitanyaM bhUtebhyo vyatiriktaM vA syAdavyatiriktaM vA ?, kiM cAtaH, yadi vyatiriktaM tato'smAkamiSTasiddhiH, saMjJAmAtraviparyayeNAtmano'bhyupagamAt / athAvyatiriktaM tadayuktaM, yata Aha Na ya tassa tahA gamaNaM diTTesuvi saMsao ya kesiNci| Jan Education Inter For Private Personel Use Only M ww.jainelibrary.org Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 34 // Jain Education Inte NIlAditullatAvi hu patteyamadiTThito'juttA // 55 // co hetau, yasmAt dRSTeSvapi bhUteSu na 'tasya' caitanyasya ' tathA ' bhUtAnAmiva gamanam - avabodho nizcayo bhavati / kuta iti cet ata Aha-- " saMsao ya kesiMci' atrApi cazabdoM hetvarthe, yasmAtkeSAMcidavagdRzAM pratipattRRNAM caitanyaviSayo nizcayapratipakSabhUtaH saMzaya upalabhyate, tato jJAyate bhUtadarzane'pi na caitanyasya harSaviSAdAdirUpasya ni| zvayaH, tato viruddhadharmmasaMgrahAnna bhUtasamudAyAdavyatiriktaM caitanyam / prayogazcAtra - yasminnizcIyamAne yanna nizcIyate na tayoraikyameva, yathoSNatva kaThinatvayoH, na nizcIyate ca zarIre nizcIyamAne caitanyamiti / dvirUpaM hi vizva, virudUdharmmasaMsargayuktaM, tadrahitaM ca / tatra tadrahiteSu dRSTa ekatvavyavahAraH, sa tadyukte'pi yadi vartteta tarhyaniyataviSayaH syAt, niyataviSayatayA cAsau vyAptastato vyApakAnupalabdhyA viruddhadharmmasaMsargiNo rUpAdyAvartamAnastadrahitarUpa|viSayatayA vyApyata iti vyAptisiddhiH / yasmiMzca nizcIyamAne yanna nizcIyate, tatra viruddhadharmmasaMsargabhAvAttadrahitarUpaviSayatvasya vyApakasyAbhAva iti vyApakAnupalabdhiriyam / na ceyamasiddhA, yasmAccaitanyasya harSaviSAdAdyanekAkAraM rUpaM nirvivAdamanubhavasiddhaM bhUtAnAM kAThinyAdivat, tacca zarIre nizcIyamAne na nizcIyate, tatpratipakSasya | saMzayasya darzanAditi / syAdetat- cArvAkaM pratyanumAnaprayogo'nupapannaH, tanmatenAsyApramANatvAt, tadayuktam, yatazcA %%%%% saMgrahaNiH. // 34 // Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C kasyApi bhUteSu pRthivyAdiSu nAnAtvavyavahAro viruddhadharmasaMsarganimittaka eva siddhaH, sa cehApyekasmin / nizcIyamAne aparasyAnizcIyamAnatvamityevaMrUpo viruddhadharmasaMsargo'sti, tato nimittasaMbhave pravartanIyo'yaM vyavahAro no cedanyatrApi na pravarttayitavya ityevamanenAnumAnena nAnAtvavyavahAraH pravarttate itydossH| vyatirekAvyatirekapakSe tvavipratipattireva,asmAbhirapyAtmanA saha zarIrasya kathaMcidabhedAbhyupagamAt / yadapi kvaciducyate yathA-nIlatA pratyekamanupalabdhA'pi bhUtasamudAye upalabhyate, tathA caitanyamapIti, tadapyayuktam , nIlatAyAH paTAdiSUpalabhyamAnAdayAH pratyekamapi tantupakSmAdau darzanAt, na caivaM caitanyaM pratyekamapyupalabhyate iti kathaM nIlatAditulyaM tadbhavet / tathA *cAha-nIlAditulyatApi ca pratyekamadRSTito'yukteti // 55 // abhyupagamyApi pratyekaM bhUteSu caitanyaM dUSaNamAha tabbhAvammi vi kaha bhinnavatthudhammattaNeNa egattaM ? / ceyannassiyaresiM egatte kaha va NANattaM ? // 56 // tadbhAve'pi' pratyekaM bhUteSu tasya caitanyasya bhAve'pi, kathaM prabhUtabhinnavastudharmatvAcaitanyasyaikatvaM bhavet ?, naiva kathaMcana bhavatIti bhAvaH, bhinnAbhiprAyapuruSasamudAyacaitanyavat / ekatve vA caitanyasya tadavyatiriktatvAt bhUtAnAM nAnAtvaM na bhavet // 56 // OCOCROSAROSAGARLOGGC Jain Educaton Intern For Private & Personel Use Only w ww.jainelibrary.org Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH , atha na caitanyasyaikatvamiSyate, kiMtu bhinnavastudharmatvAt nAnAtvaM, tenAdopa ityatrAha bhinnAbhippAyANa ya dehammi tahA kahaM avatthANaM ? / sayaliMdiovalaMbho jao satI tesa soya kh|| 57 // 'bhinnAbhiprAyANAM ca' bhinnabhinnAbhiprAyeNa yuktAnAM ca caitanyAnAM 'dehe' zarIre, 'tathA' ahaM dadAmi ahaM karomItyAdirUpaviziSTaikamAnasikAnubhavanivandhanatvenAvasthAnaM kathaM bhavet ?, naiva kathaMcaneti bhAvaH / bhinnAbhiprAyatayA hai tathA'vasthAnabhAve yuktyayogAt / tathA yaH pratiprANi prasiddhaH pratyekaM sakalairapIndriyairupalambho 'rUpaM pazyAmI'tyAdyA-2 kAraH sakalazarIrAdhiSThAtrekarUpo 'yataH' pazcAttAdRzArthadarzanAdikAraNAt saMskArasya prabodhe sati 'smRtiH' tadevedaM yat prAgmayopalabdhamityAdyAkArA upajAyate, so'pi sakalendriyopalambhaH kathaM syAt ?, naiva syAditi bhAvaH // 57 // | syAdetat, bhinnAbhiprAyatvenApi caitanyAnAM parasparaM pratyAsattivizeSato yathoktakharUpaikajJAnanibandhanatA bhaviSyati, tataH ko doSa ityata Aha na hi bhinne cetanne AsannANavi miho vibhinnANaM / bhAvesu NANamegaM logammi satI ya tappabhavA // 58 // Jan Education Intema Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na yasmAdiha loke 'mithaH' parasparaM vibhinnAnAmAsannAnAmapi puMsAM bhinne caitanye sati 'bhAveSu' padArtheSu viSayabhUteSu jJAnamekaM pUrvoktasvarUpaM pravarttate, nApi tatprabhavA' tathAvidhaikajJAnaprabhavA smRtiH, tathAnupalambhAt / tasmAhadbhinnAbhiprAyatvAcaitanyAnAM na tathA dehe'vasthAnaM yujyate, nApi pradarzitakharUpaH pravarttate sakalendriyopalambhaH / athA |ca khasaMvedanapratyakSeNobhayamapi dehe tathA pravartamAnamanubhUyate, na cAsyetthamanubhUyamAnasyApi pratiSedhaH kartuM zakyate, mA prApat bhUtAnAmapi pratiSedhaprasaGgaH / tato na pratyekaM bhUtadharmazcaitanyamiti sthitam // 5 // yacoktaM prAka 'no ya tassamudayassa / patteyamabhAvAotti', tatra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha siya saMdhANaM va tayaM samudayadhammo Na taMpi patteyaM / egaMteNAsaMtaM tadannabhAvappasaMgAto // 59 // syAdetat , na pratyekaM bhUtadharmazcaitanyaM, kiMtu samudAyadharmo, yathA 'saMdhAnaM' madyaM, na ca pratyekamabhAvAtsamudAye'pyabhAva iti vAcyaM, dRSTatvAt , tathAhi-saMdhAnaM pratyekaM madyAGgeSvadRSTamapi samudAye dRzyate, tathA caitanyamapi bhavipyati, na hi dRSTe anupapannaM nAma / atrottaramAha-netyAdi, 'na' naiva tadapi saMdhAnaM pratyekamekAntenAsat, atyantAsata utpAdAyogAt, anyathA asattvAvizeSataH paJcamabhUtasyApi tebhyaH saMdhAnasyevotpattiprasaGgAt // 59 // atra para Aha ASARASWA5%OMOMOM Jain Education Intel For Private & Personel Use Only Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma | saMgrahaNiH. CONOROS 4SECRECCARROCESSOCICIASCIROGICS jai saMtaM uvaladdhI kinno purvapi ? oghato asthi / Na ya evaM uvalabbhai patteyaM tesu ceyaNNaM // 6 // yadi madyAGgeSu pratyekAvasthAyAmapi sat vidyamAnaM saMdhAnamiSyate tarhi kinna samuditAvasthAyAmiva pratyekAvasthAyAmapi tadupalabhyate, tasmAttasya dRzyasya sato'nupalambhAdabhAva eva tasyAmavasthAyAmiti / atrottaramAha-oghato|'stIti, etaduktaM bhavati-ye madyAGgeSu samuditAvasthAyAM bhramyAdayo guNA upalabhyante, te pratyekAvasthAyAmapi dhAtakyAdiSu pRthak pRthak santastathAvidhavizeSavikalAH sAmAnyata upalabhyante eva, tataH saMdhAnasya pratyekAvasthAyAmapi madyAGgevoghataH-sAmAnyenopalabdhirastIti dRzyasya satastasyAnupalambhAdityasiddham / tadyevaM caitanyamapi pratyekaM bhaviSyatItyArekAnirAkaraNArthamAha-'na yetyAdi', na ca 'evamapi oghato'pi, AstAM vizeSAkAraNetyapizabdArthaH, upalabhyate pratyekaM 'teSu' bhUteSu caitanyam , ataHpratyekAvasthAyAM tasya dRzyasya sato'nupalambhAdabhAva eva yukta iti // 60 // atra parasyAbhiprAyamAha-- aha tassesa sahAvo samudayadhammo tadA ya hoitti / patteyaM ca asaMte na jIvabhAvotti vAmoho // 61 // // 36 // Jain Educaton in For Private & Personel Use Only | Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain dharma. 7 atha manyethAH -- tasya caitanyasya eSa eva khabhAvo, yaduta samudAyasya dhammoM, na pratyekaM bhUtAnAM tathA tadaiva ca viziSTAyAmeva samuditAvasthAyAM tadbhavatIti / atrAcArya Aha - 'patteyamityAdi, na tAvatpratyekaM bhUteSu caitanyaM vidyate, dRzyasya sato'nupalambhAt / pratyekaM cAsati caitanye anantaroktA kUTakhabhAvakalpanA kriyate, na punaH 'jIvabhAvo' jIvasattA'GgIkriyate ityaho valavAn vyAmohaH / kUTarUpatA cAnantaroktakha bhAvakalpanAyA atyantAsatazcaitanyasya tathArUpasvabhAvAyogAt, anyathA asattvameva tasya na syAt / nApyatyantAsata utpAdo ghaTate, asattvAvizeSeNa tadvattadanyabhAvApattiprasakteH / bhUtAnAM tajjananakhabhAvatvAttasyaivotpattirnAnyasyeticet, na teSAM tajjananakhabhAvatvakalpanAyA ayogAt, avadhyabhAvAt, anutpannaM hi caitanyaM kharaviSANAditulyamityavadhyabhAvato vizeSeNAsajjananakhabhAvatvaM tattvato bhUtAnAM bhavet, tatastebhyazcaitanyasyeva kharaviSANAderapyutpattiprasaGgaH // 61 // aha dhammI, tattaMtarasiddhI. abbhuvagamammi ya padoso / dhaNimitteNa tu bheyA. Na ya bhUtehiM taduppattI // 62 // atha na pratyekaM bhUtAni nApi bhUtasamudAyazcaitanyasya dharmI, kintu svayameva taddhammirUpaM taca ghaTAdivat bhUtebhya utpadyate, tato na kazciddoSa iti / atrAha - ' tattvAntarasiddhi:', yadyevamiSyate tarhi tattvAntarasiddhiprasaGgaH / tathA Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 37 // Jain Education Inter ca sati catvAryeva pRthivyAdIni tattvAnIti' tattvasaMkhyA niyamavyAghAtaprasaGgaH / sUtroktatattvAnAmupalakSaNatvAdadoSa iti cet, na, tathA satyAtmapratiSedhAnupapatteH / etadevAha - - abhyupagame ca tattvAntarasya kriyamANe pradveSaH | svakRtAntasya-bhUtavyatirikta AtmA nAstItyAdikasya bhavata Apadyate / kuta ityAha-- dhvanimAtreNaiva bhedAt, tathA hi-tvayA bhUtavyatiriktaM dhammirUpaM caitanyamastItyabhyupagamyate, asmAbhistu tadeva bhUtAtiriktaM jIva iti / yadapyuktaM 'tacca ghaTAdivat bhUtebhya utpadyata' iti, tadapyayuktaM, kuta ityAha-- 'na yetyAdi' na ca bhUtebhyastasya caitanyasyotpattiryujyate, tatsAdhakapramANAbhAvAt na hi caitanyasya bhUtakAryatve kimapi pramANamupalabhAmahe, tathA hi-na tAvatpratyakSam, atIndriyaviSaye tasyAbhAvAt na hi utpannamanutpannaM vA caitanyaM bhUtAnAM kAryamiti pratyakSavyApAramupaiti tasya svayogyasannihitArthagrahaNarUpatvAt, caitanyasya cAmUrttatvena tadayogyatvAt na ca bhRtAnAmahaM kAryamityevamAtmaviSayaM bhUtakAryatvaM pratyakSamavagantumalaM, kAryakAraNabhAvasyAnvayavyatireka nizcayasamadhigamyatvAt, vyatirekanizcayanibandhanasya cAnupalambhasya tatrAbhAvAt na ca tadubhayAtiriktaH kazcidanvayI tadubhayAnvayavyatirekajJAtA'bhyupagamyate, AtmasiddhiprasaGgAt, nApyanyatpramANaM, tasyAnabhyupagamAt, 'pratyakSamevaikaM pramANaM, nAnyaditivacanAt ' abhyupagame'pi tato vivakSitArthapratItyasiddhiH, adhikRta caitanya vastuno'tathArUpatvAt / tathAhina caitanyaM pRthivyAdibhUtamAtrakAraNaM, tathA sati caitanyasya bhUtamAtrajanyasvabhAvatvAt, , teSAmapi tajjananakhabhAvatvAt, saMgrahaNiH, // 37 // Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadA sarvatra ca ghaTAdau puruSAdiSviva vyaktacaitanyotpAdo bhavet , nimittAvizeSAt , evaM ca sati ghaTAdInAM puruSAdInAM |cAvizeSaH syAt , sa ca pratyakSavAdhita iti yatkiMcidetat / syAdetat , 'kAyAkAraprANApAnaparigrahavayo bhUtebhyastadutpadyate nAvizeSTebhya' iti vacanAnna naH pUrvoktAtiprasaGgadoSAvakAza iti, tadayuktam , tvanmatena kAyAkArapariNAmasyaiva yuktyanupapatteH, tathAhi-sa kAyAkArapariNAmaH kiM pRthivyAdimAtranivandhanaH, kiM vA vastvantaranimittaH utAhetuka iti, yadyAdyaH pakSastatastasyAH pRthivyAdisattAyAH sarvatrAvizeSAt sarvatrApi kAyAkArapariNAmaprasaGgaH, tathAvidhasAmyAdibhAvasahakArikAraNavaikalyAnna sarvatra tatpariNAmaprasaGga iti cet, tanna, yasmAtso'pi sAmyAdibhAvo na vastvantaranivandhanaH, tattvAntarApattiprasaGgAt, kiMtu pRthivyAdisattAmAtranivandhanaH, atastasyApi sarvatrAvizeSeNa bhAvaprasaGgAt kutaH sahakArikAraNavaikalyamiti / atha vastvantaranimitta iti pakSaH, tadapyayuktaM, tathAbhyupagame satyAtmasiddhiprasaGgAt , tathAbhUtavastvantarayogAdeva hi viziSTakAyAkAraNa]pariNAmabhAva upapadyate nAnyataH, tathA ca sati na kazciddoSa iti / athAhetukastarhi sadAbhAvAdiprasaGgaH, 'nityaM sattvamasattvaM vA'hetoranyAnapekSaNAditinyAyAt', tanna vanmatena kAyAkArapariNAmo ghaTate, tadabhAve tu dUrotsAritameva prANApAnaparigrahavattvamamISAM bhUtAnAmiti // 62 // itazca na bhUtebhyazcaitanyasyotpattiyujyate yata Aha jaM kAraNANurUvaM kajaM bhUyANamaNaNurUvaM ca / SAMOCRK*** Jain Education a l For Private & Personel Use Only | Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhame. cetannaM bhaNiyamiNaM siya saMgasarehi vahicAro // 63 // saMgrahaNiH . // 38 // ACCAKACANCE 'yat' yasmAtkAraNAnurUpaM kArya bhavat dRSTaM, yathA mRtpiNDasya ghaTaH, caitanyaM ca bhUtAnAmananurUpaM, etaccAnanurUpatvaM prAgeva 'bohasahAvamamuttamityAdinA bhaNitaM, tasmAnna caitanyaM bhUtAnAM kAryam / syAdetat , zRGgazarAbhyAmiha vyabhicAraH, tathAhi-zRGgasya kArya zaro bhavati, na ca sa tadanurUpa iti, api ca-suptaprabuddhasya dRzyate tAvacaitanyaM, na ca tattadanyacaitanyapUrvakaM, supuptA(tya)vasthAyAM caitanyasyAbhAvAt , upalabhyasya satastadAnImanupalambhAt , tathApi cettadA tatkalpanA, tItiprasaGgaH, na cAhetukaM tat , sadAbhAvAdiprasaGgAt , nApyanyanimittaM, tasyApratIyamAnatvAt , kintu kAyanimittam / na cedamapi vaktuM yuktaM-bhUtAnAM caitanyApekSayA atyantalakSaNyAtkathaM tebhyastadutpattiriti, loke bhinnajAtIyAdapi kAraNAdbhinnajAtIyakAryotpattidarzanAt, tathAhi-sUkSmApradezaparamANubhyaH sthUrasapradezaghaTAdikAryabhAvo dRzyata eveti, nApi pratyekAvasthAyAmekAntenAsatazcaitanyasya samuditAvasthAyAM kathaM tebhya utpAdo'nyathA paJcamabhUtasyApyutpattirbhavedityabhidhAtavyaM, paryAyeNa vyabhicArAt, sa hi prAgavasthAyAmasannapi prAdurbhavan dRSTo, na cAsattvAvizeSeNa tatrAnyabhAvaprasaGgaH, kAraNazaktiniyamAt , tadvadatrApi bhaviSyatIti bhUtakAryatA caitanyamAsyeti // 63 // atrocyate-tatra yattAvaduktaM 'zRGgazarAbhyAM vyabhicAra' iti, tatrAha -SAMROCALCCAMGAR // 38 Jain Education Intel For Private & Personel Use Only (Huw.jainelibrary.org Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte saMgapi bhUyasamudayarUvaM haMdi u saro'vi taha ceva / i arUvattaM ci bhede tattaMtarAvatI // 64 // yasmAt zRGgamapi bhUtasamudAyamAtraM, 'haMdI' tyupapradarzane, yaduktamanayorAnurUpyaM nAstIti tadetadAnurUpyamidAnIM pradarzyata ityarthaH / zaro'pi tathA caiva bhUtasamudAyamAtraM zRGgaikadezavartibhUtasamudAyasyaiva zaratayA pariNamamAnatvAt iti / tasmAdubhayorapi zRGgazarayoranurUpatvameva, zarasya zRGgalakSaNasvakAraNadharmmAnugama saMbhavAt, anyathA kAraNadharmAnanugamena zarasya bhede'tyantavailakSaNye'GgIkRte sati atyantAsata eva tasyotpAdo'bhyupagataH syAt, tathA ca sati asattvAvizeSAt zarasyeva tattvAntarasyApi paJcamabhUtAderApattiH prasajyeteti // 64 // atra parasyAbhiprAyamAha - siya cittaM dinaM sahAvabhedeNa bhUtakajjANaM / cetannassavi evaM takajjattammi kimattaM // 65 // syAdetat bhUtakAryANAM ghaTapaTAdInAM svabhAvabhedena vaicitryaM dRSTam, 'evam' amunA prakAreNa caitanyasyApi 'tatkAryatve'pi ' bhUtakAryatve'pi yadi tadanyakAryebhyo'tyantavailakSaNyaM bhavet kimayuktaM bhavet ? naiva kiMciditi bhAvaH // 65 // atrottaramAha Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 39 // Jain Education Intak jamakhilatakkajjANaM, vilakkhaNaM sabahA amuttAdi / tassAha mi (asa) kimiha kosapANaM viNA mANaM // 66 // rUpAdisaMsthAnavizeSo mUrttistadabhAvo'mUrtirAdizabdAdbodharUpatAdiparigrahaH / tato yadamUrttyAdi akhilatatkAryANAM niHzeSabhUtakAryANAM sarvathA ekAntena vilakSaNaM, tatkhAbhAvyepi ca amUrtyAdikhabhAvatve'pi bhUtakAryasya satazcaitanyasyeSyamANe, kimiha kozapAnaM vinA anyat mAnaM pramANaM bhavet, naiva kiMciditi bhAvaH / tato yadi bhUtakArya caitanyaM tatastasya ghaTAderivAmUrtyAdi sarvathA nopalabhyeta, atha ca tattasyAnubhUyate, tasmAnna bhUtakArya caitanyam / yadapyuktaM, 'suSuptaprabuddhasya dRzyate tAvacaitanyamityAdi / tadapyasamIcInam, kAyamAtrAcaitanyAnutpatteH, anyathA sarvepAmamaraNaprasaGgAt, mRtAvasthAyAmapi kAyAkArapariNAmAparityAgataH supuptaprabuddhAvasthAyAmiva caitanyotpAdaprasakteH / na tatra vAyvAdisahakArikAraNaM, tenAdoSa iti cet, etaduttaratra niSetsyAmaH / syAdetatkAyajameva caitanyaM, jarAdinA tadvikAre sati caitanyasyApi vikArasiddheH / tadapyayuktam, kAyavikArAbhAve'pi bhAvanAvizeSato'prItyAdibhAvena caitanyavikAropalabdheH / yadi ca dehavikAranibandhana eva caitanyavikAraH syAttarhi nAnyato bhavet, tadbhAvanibandha saMgrahaNiH. // 39 // Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nasya sakRdapi tamantareNAnyato bhavanavirodhAt, anyathA nirhetukatvaprasaGgAt , tathAhi-yat yadanvayavyatirekAnuvidhAyi, tattaddhetukaM, nAnyat, na ca dehavikArAnvayavyatirekAnuvidhAyI caitanyavikArastamantareNApi bhAvanAvizepavazenAprItyAdibhAvatastadvikAradarzanAt / nApyaprItyAdibhedabhAvAnvayavyatireka(kAnu)vidhAyI caitanyavikArastamantareNApi bhavatA dehavikAratastadvikArAbhyupagamAt, tadevamubhayorapi hetutvAbhAvAcaitanyavikArasya nirhetuktvprsnggH|| tanna dehavikArapUrvakazcaitanyavikAraH, kiMtvaprItyAdibhAvapUrvaka eva, tathAdarzanAt / anyathoktanItyA nirhetukatvaprasaGgAt / aprItyAdibhAve'pi dehavikArapUrvaka eva, jarAdyavasthAsu tathopalambhAt , tathAhi-jarAdinA dehavikArastasmAcAprItyAkhAsthyAdibhAvastasmAca caitanyavikAra iti cet, na, dehavikArAbhAve'pi tathAvidhasaMkalpavaza to'prItyAdibhAvadarzanAt / kiJca-dehavikAramAtre sati caitanyavikAradarzanAttasya tatkAryatvAbhyupagame viparyayApattihArapyanivAritaprasarA, zokaharSAdyavasthAsu caitanyavikArato dehavikAradarzanAt , dehasya caitanyakAryatvaprasakteH / api cavyAghrazcauro rakSa AgacchatItyAdizabdAkarNanAt keSAJcica rudhirAdidarzanAca caitanyavikriyopalabhyate, na ca tatkArya caitanyamiSyata iti yatkiMcidetat / yadapyuktaM, 'suSuptA(tya)vasthAyAM caitanyasyAbhAvAdupalabhyasya satastadAnImanupalambhAditi, tadapyayuktam , svasaMvedanamAtrasyAvyaktasya tadAnImapyanubhUyamAnatvAt , avigAnena tathA sakalalokaprasiddheH / anyaca-smaraNakAryAnyathAnupapattyA suputtyavasthAyAM caitanyamastIti niyamAt pratipattavyam, tathAhi Jain Education in For Private & Personel Use Only PHww.jainelibrary.org Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 40 // Jain Education suSuptAvasthAbhA visvapnAdicaitanyaviSayaM smaraNamavigAnenAnubhUyate, na cAnanubhUte tat smaraNamupapadyate, atiprasaGgAt / na ca kAyAnvayanibandhanameva tatsmaraNaM, tathApratItyabhAvAt, tatkharUpa saMsparzismRtyananubhUtestathApi cedevaM kalpanA tarhyatiprasaGgaH / na ca tathA svabhAvatvasAmarthyAt kAyAdeva tathA tatsmaraNamiti vAcyaM tasya tathAsvabhAvatvAsiddheH, tatsAdhakapramANAbhAvAt / tasmAdanubhUtasuSuptAvasthAbhAvicaitanya vizeSa nibandhanameva tatsmaraNam / tathA ca siddhaMsuSuptAvasthAyAmapi caitanyamiti / etena yadapi prAguktaM ' tathApi cettatkalpanA' ityAdi tadapi nirvi SayamApAditaM draSTavyaM prabuddhAvasthAbhAvicaitanyasya suSuptAvasthAbhAvi caitanyapUrvakatvenaiva vyavasthApitatvAt / yadapyabhyadhAyi na cedamapi vaktuM yuktaM, bhUtAnAM caitanyApekSayA atyantavailakSaNyAdi tyAdi tadapi na manoramam / sUkSmApradezaparamANUnAM sthUlapradezaghaTAdikAryApekSayA atyantavailakSaNyAsiddhermUrttatvAdidharmmasamanyayAt, tathAhi - sUkSmA apyaNavo mUrttA rUpAdyAtmakatvAt na ca apradezA eva te paramANavaH, sataH kvacidavasthAnena niyamata eva digvibhAgabhedasaMbhavAt, anyathA avasthAnAyogAt / digbhAgabhedavatazca niyamataH kathaMcitsapradezatvAt / na ca vAcyamevaM sati paramANoH paramANutvaM virudhyata iti ? tasya tadanyAlpatarAbhAvanibandhanatvAt, etaccottaratra vistaratarakeNAcAryaH svayameva darzayiSyati / tatazcaivaMbhUtebhyaH paramANubhyastatsamudAyAtmakaM sthUlasa pradezaghaTAdikAryamupapadyata eva kAraNavizeSadharmAnugamena tasya tadanurUpatvAt / apara saMgrahaNiH // 40 // Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int | stvAha-- syAdetad yadi paramANusamudAyAtmakaM ghaTAdikArya tarhi teSAM paramANUnAM pratyekamindriyagrAhyatvAbhAvAt / samuditAnAM satAM kathaM teSAmindriyagrAhyatA bhavatIti, ucyate, tathApariNamanakhabhAvatayA tadA teSAM tatkhabhAvatAbhAvAt, tathAhi - paramANUnAmevAyaM svabhAvo yena tattatkAlAdyapekSayA tatra tatra tathAvirbhUtaikatvapariNAmanairantaryeNa viziSTasaMsthAnavanto'vatiSThante vAdarAzca bhavantIti / atha kimidaM bAdaratvaM nAma, ucyate, samuditAnAmindriyagrAhyakhabhAvatA, sthUratvamitiyAvat / nanviyameva indriyagrAhyakhabhAvatA sUkSmANAM samuditAnAmapi satAM sattAnupacaye na nyAyyA, na, svabhAvavaicitryabhAvatastanyAyyatvopapatteH / dRSTaM ca svabhAvavaicitryaM sthUrasUkSmatvaviSayaM pratyakSata eva tulAnativizeSAdibhAvenAnumIyamAnatulya paramANUnAmapi bheMDavajrAdInAmiti nyAyyaiva teSAM tathAvasthi| tAnAmindriyagrAhyakhabhAvateti / etena 'paryAyeNa vyabhicAra' ityetadapi pratyuktaM dravyasyaivAnekazaktisamanvitasya tathA bhavanena tasya sarvathA asattvAsiddheH, mRtpiNDAderhi dravyasya tathArUpeNa bhavanAbhAve ghaTAdilakSaNaparyAyasyAdalatvenAbhavanameva prasajyeta tato dravyasya mRtpiNDAderanyathAbhavanamAtraM ghaTAdiparyAyasyotpattirityadoSaH / na ca vAcyaM yadapi kiMcidravyasyAnyathAbhavanamAtraM tasyAsata evotpAdAttena vyabhicAra iti, tasyApi kathaMcid dravyena sahAbhedataH sarvathA asattvAsiddheriti sUkSma dhiyA bhAvanIyametat prapaJcayiSyate caitadAcAryeNAgre svayameva / na caivaM bhUtAnAM tathAbhAvena caitanyamupapadyate, taddharmmAnanuvidhAnAt, na hi kAThinyadravatvacalatvAdidharmmakatayA asya caitanyasyAnubhavo'sti, amUrta **** Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 41 // tvavodharUpatvAdirUpatayA tasya saMvedyamAnatvAt , tathA khasaMvedanapratyakSasiddheriti na bhRtakAryatA caitanyasya // 66 // | saMgrahaNiH dAtadevaM 'bhUehiM ceyannaM kAyAgArAipariNaehito' iti pratijJAM saprapaJcaM dUpayitvA hetordUSaNamabhidhitsurAha tabbhAvammi ya bhAvo Na parAsuraceyaNo jato kaao| dIsai Na tattha vAU sati susire so kaha Na hojjA ? // 67 // yaduktaM tadbhAve' kAyAkArAdipariNatabhUtasamudAyamAtrabhAve caitanyasya bhAva eva, yena tadatiriktAtmalakSaNakAraNAnta-2 rApekSA tasya na syAt / kuta ityAha--'yato' yasmAt 'parAsuH' apagataprANaH kAyo'cetano dRzyate, syAdetatpRthivyaptejovAyulakSaNabhUtasamudayajanyaM caitanyaM, na cAtra vAyurasti / tathAha-'na tattha vAU' iti na 'tatra' parAsau kAye vAyurasti, tatastadabhAvAttatra caitanyAbhAva iti / atrAha-supire sa vAtaH kathaM na bhavet ?, bhavedeveti bhAvaH, suSire yavazyaMbhAvI vAyuH saMbhAvyata iti| kiJca-yadi tatra vAyuvaikalyAccaitanyasyAbhAvaH, tato vastyAdibhiH saMpAdite vAyau tatra caitanyamupalabhyeta, na ca tatra saMpAdite'pi vAyau samupalabhyate // 67 // yadAha // 41 // Na ya taM kaevi dIsai pANApANUNabhAvato No ce / No jIvAbhAvAto kimettha mANaMti vattavaM ? // 68 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only OMw.jainelibrary.org Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na ca tat caitanyaM kRte'pi' saMpAdite'pi vAyo 'dRzyate' upalabhyate / atra dUpayituM parAbhiprAyamAzaGkate 'pANApAhaNUNa'bhAvao no ce' prANa ucchAsaH, apAno'dhaH zvasanam , yadAha gandhahastI-prANApAnau ucchAsanizzvAsAviti, tadabhAvAnna tatra caitanyamiti cet , cetzabdo nipAto yadyarthe, etadyadISyata ityarthaH / atrottaramAha--'no jIvAbhAvAo kimettha mANaMti vattavamiti na jIvAbhAvAttatra parAsau kAye tacaitanyamapi tu prANApAnAbhAvAdityatra 'kiM mAnaM' kiM pramANamiti vaktavyaM ?, pramANamantareNAbhipretAsiddheranyathAtiprasaGgAt / taca pramANaM na kiJcidupalabhyata iti yatkiMcidetat / syAdetat-prANAdyanvayavyatirekAnuvidhAnaM caitanyasyAtra pramANamastyeva / tathAhi-prANAdisadbhAve tacaitanyamupalabhyate tadabhAve tu neti, tadapyayuktam, tatrApi saMdehAt, tathAhi-kiM prANAdibhAvAbhAvAbhyAM caitanyabhAvAbhAvI kiMvA jIvabhAvAbhAvAbhyAmiti / api ca-prANAdirapi kAyAkArapariNAmanimittaka eva tvayA'bhyupagamyate, AtmAnabhyupagamAt , sa ca kAyAkArapariNAmo mRtakAye'pi tadavastha upalabhyata iti, tadabhAvo'pyanupapanna eveti kathamucyate prANApAnAbhAvAnna tatra caitanyamiti // 68 // adhunA paro'nyathA kAraNavaikalyamApAdayati teyAbhAvAto Na taM uvaNIte tammi pAvatI bhAvo / aha so visiTugo ciya vaisiTuM kiMkataM tassa ? // 69 // Jain Education For Private & Personel Use Only Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 42 // tejaso'bhAvAnna parAsau tacaitanyamiti, Aha-'uvaNIe ityAdi' yadyevaM tarhi tasmin tejasi upanIte sati | | saMgrahaNiH caitanyasya bhAvaH prApnoti / atha manyethAstattejo viziSTameva sat caitanyasya kAraNamiSyate na tejomAtra, tena tasminnapanIte'pi na caitanyasya bhaavprsktiH| prAkRtatvAcca so iti puMstvanirdezaH / atrottaramAha--'vaisiTuM kiMkayaM tassa' // 69 // atra parasyAbhiprAyamAha ___ aha nu sabhAvakayaM ciya Na pamANamihAvi sAhagaM kiMca ? / appataraM dIsijA tadabhAve sesabhAvAto // 7 // atha svabhAvakRtameva tasya tejaso vaiziSTyamiti manyethAH |atraah-n pramANamihApi sAdhakaM, na hi tasya vaiziSTyaM khabhAvakRtaM na punarAtmanirmitamityatra kiMcitpramANamupalabhAmahe, na cApazyanta AtmAnaM vipralabhemahIti / kiMcesabhyuccaye / anyaca 'tadabhAve' tasya tejaso'bhAve zeSapRthivyAdibhUtasadbhAvAt tannimittamalpataraM kiyadapi caitanyamupalabhyeta / samudAyajanyaM caitanyamiti tadekasyApyabhAve kathaM caitanyasyotpattiriti cet, na, pratyekamekAntenAbhAve sati samudAye'pi tadbhAvAnupapatteH, reNusamudAye tailavat / samudAye cettadabhyupagamyate tataH pratyekamapi tadabhyupaga- // 42 // ntavyam , tathA ca sati tejaso'bhAve'pi zeSapRthivyAdibhUtasadbhAvAt yatkiyadapi caitanyamupalabhyeta, etaca dUSaNaM bhUtAvyatiriktacaitanyapakSamadhikRtya veditavyam // 70 // RRC Jain Education ind a Khww.jainelibrary.org Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAMROSAROGRAMMARCH taha puDhavAdisamudayA kiM kusalakayA Na hoi cetannaM / savattha aviseseNaM jatteNa vi kIramANaM tu // 71 // 'tatheti' duussnnaantrsmuccye| yadi pRthivyAdisamudayamAtranimittaM caitanyamipyate tarhi pRthivyAdisamudAyAt kuzalena puMsA kRtAt sarvatra deze kAle vA'vizeSeNa yatnenApi kriyamANaM tatkiM-kasmAnna bhavati ?, ghaTAdivat / yathA hi ghaTAdiH pRthivyAdimAtropAdAnastatsamudAyamAtrAt kuzalena puMsA yatnena kriyamANaH sarvatrAvizeSeNa bhavati tathA caitanyamapi yadi pRthivyAdimAtropAdAnaM syAt tarhi yatnena kriyamANaM tataH pRthivyAdisamudayamAtrAdavizeSeNa | sarvatra bhavet , na ca bhavati, tasmAnna tattannimittamiti // 71 // atra para Aha NatthitthIkucchisamaM tassamadAyasta ThANamaggaMti / evubbhiyapamuhANaM pAvai NaNu ceyaNAbhAvo // 72 // nAsti strIkukSisamaM, 'tatsamudAyasya kuzalapuruSanirmApyamANapRthivyAdibhRtasamudAyasya, sthAnaM caitanyaM prati va adhikaraNabhUtaM, 'agryaM' pradhAna, pradhAnatA cAnyebhyaH sakAzAttasya caitanyaM pratyavikalakAraNatvAt iti / tasmAnnAvi 1 deze kAle cAvizeSeNa sarvatra bhavet iti kapustakapAThaH / *CROCOCCCOCOCALCANCdara dAla dharma.8 Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 43 // zeSeNa sarvatra caitanyasya bhAvaprasaGgaH / etaduktaM bhavati - na kevala pRthivyAdibhUta samudayamAtranimittaM caitanyamiSyate, kiMtu viziSTasthAnasApekSaM taca viziSTaM sthAnaM strIkukSikalpam, na caitatsarvatra vidyata iti tadabhAvAtsarvatra caitanyAbhAva iti / atra dUSaNamAha - 'evobbhiyetyAdi' nanvevaM parikalpyamAne sati udbhijapramukhANAM udbhedanamudbhit tato jAtA udbhijjAH - khaJjarITAdayaH, pRSodarAditvAhakArasya lopaH, tatpramukhANAM jantUnAM caitanyAbhAvaH prApnoti, tadutpattideze strIkukSilakSaNasthAnAbhAvAt // 72 // ae afaepariNAma Natthi Na jIvotti Nicchao keNaM ! / cetannAbhAveNaM jIvAbhAve'vi so tulho // 73 // atrocyeta ? - na brUmaH kuzalapuruSanirmApyamANapRthivyAdibhUtasamudAyasya strIkukSisamaM sthAnaM nAstIti tatra caitanyAbhAvaH, kiMtu tathAvidhaH pariNAmavizeSo nAstIti tato nodbhijjAdInAM caitanyAbhAvaprasaGga iti / atrAha - 'na jIvotti nicchao keNaMti' nanvatra kena pramANena bhavato nizcayo yathA - tathAvidhaH pariNAmo nAstIti tatra caitanyA - bhAvo, na punarjIvo nAstIti / para Aha- 'ceyannAbhAveNaMti' yadi tathAvidhaH pariNAmastatra bhavet tarhi tadbhavedeva tatrApi caitanyaM, na ca bhavati, tatazcaitanyAbhAvena tatra tathAvidhapariNAmAbhAvo nizcIyate iti / atrAha - 'jIvAbhAve'vi saMgrahaNi: // 43 // Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ so tullo' sa caitanyAbhAvo jIvAbhAve'pi tulyaH, tathAhi-etadapi zakyate vaktuM yadi jIvaH sarvavizeSaNaH (0trAvi-- | zeSeNa) syAt syAdeva caitanyamatazcaitanyAbhAvAttatra jIvo nAstIti nizcIyata iti // 73 // Aha-yaduktaM-"pRthivyAdisamudAyAtkuzalapuruSakRtAdavizeSeNa caitanyaM kasmAnna bhavatIti", tadayuktamuktam , yato madyAGgasamudAyamAtranimittApi satI madazaktirna tatsamudAyamAtrAdavizeSeNa bhavati, kvacittathAvidhaparipAkAbhAvena tadanutpattidarzanAt , tathA caitanyamapi pRthivyAdisamudAyamAtrAtkuzalapuruSakRtAdavizeSeNa na bhaviSyatIti na kazciddoSa ityata Aha ___Na ya iha majaMgANaM na hoi avisesato tu mdsttii| jaM kusalaniuttANaM nAyANugayaM na teNedaM // 74 // na ca 'yad' yasmAd 'iha' jagati madyAGgAnAm 'kusalaniuttANaMti' kuzalena puMsA niyuktAnAm , akuzalena hi niyuktAnAM satAM tathAvidhaparipAkAbhAvena na madazaktirbhavet tato mA bhUtairvyabhicAro yathoktaM prAk pareNeti tadyavacchedArtha kuzalagrahaNam , ata eva prAgapi kuzalakRtAdityatra kuzalagrahaNamAcAryeNopAdAyi, tadevaMrUpANAM madyAGgAnAM na na bhavati madazaktiH, kiMtu bhavatyeva / tena kAraNena 'idaM' jJAtaM madazaktilakSaNaM na nyAyAnugatamiti kathamucyate na | kazciddoSa iti // 74 // tadevaM tadbhAve bhAvaM vyabhicArya sAMprataM tadabhAve'bhAvaM vyabhicArayannAha Jain Education For Private & Personel Use Only Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH // 44 // tadabhAvammi ya bhAvo siddho mottesu mokkhavAtINaM / AgamapAmaNNAto jaha taha uvariM phuDaM vocchaM // 75 // 'tadabhAve'pi' pRthivyAdibhUtasamudAyAbhAve'pi, bhAvazcaitanyasya, 'mukteSu' kSINasakalakarmasu, mokSavAdinAmAgamaprAmANyAtsiddha eva |ythaa cAsau siddhastathA upari sarvajJasiddhau, sphuTam' atIva vyaktaM, vakSya iti // 75 // atra para Aha satvesi tao'siddho ato asiddhotti tullamevedaM / bhUtehiM cetannaM jAyai vibuhANa jamasiddhaM // 76 // sarveSAM vAdinAM 'taotti' sako mokSo'siddho'to'siddha eva tadabhAve'pi caitanyasya bhAva iti / atrottaramAha'tullamevedamiti' idamanantaroktaM bhavatpakSe'pi tulyam / tAmeva tulyatAM darzayati-bhUehiM ityAdi' 'yad' yasmAdU 'bhUtebhyaH' pRthivyAdibhyazcaitanyaM jAyata ityapi 'vibudhAnAM' yathAvasthitavastutattvavedinAmasiddham , tata etadapi na tAttvikamiti // 76 // tadevamanvayavyatirekAbhAvopadarzanena tadbhAve bhAvAditi heturasiddhaH udbhAvitaH, sAMprataM prAgupanyastaM madyAGgebhyo madazaktiriveti dRSTAntaM dudUpayipuridamAha Na ya majaMgehiM iha madasattI jujatI viNA jIvaM / * SACROSAROSAROSAROSAROKAR // 44 // Jain Education a l For Private Personel Use Only | Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tamhA painnaheUdiTuMtA tinnivi ajuttA // 77 // na ca 'iha' jagati jIvaM vinA madyAGgebhyo madazaktiH 'yujyate' ghaTate tathApratItyabhAvAt / tato madyAGgebhyo madazatiriveti dRSTAntastadbhAve bhAvAditi sAdhanavikalaH, kevalamadyAGgasamudayamAtrAnmadazaktyanupapatteH / upasaMharatitasmAdete trayo'pi pratijJAhetudRSTAntA ayuktA draSTavyA iti // 77 // dRSTAntamevAzritya dUSaNAntaraM samuccetumAha kiMceyaM madasattI kiM maje pANage tadAdhAre ? / / majeja sayaM majaM jai tammi uDhigAdhAre // 78 // kiMcetyabhyuccaye / iyaM dRSTAntatvenopanyastA madazaktiH kiM 'madye' surAdirUpe, utazcit pAnake Ahokhit tasya madyasya AdhAre uSTrikAdAviti vikalpatrayaM, gatyantarAbhAvAt / tatrAdyaM vikalpamadhikRtyAha-'majejetyAdi' yadi tasmin madye madazaktirbhavatItyabhyupagamyate tarhi tadeva madyaM svayaM pAnakAdinirapekSaM kharUpeNa mAyet madazaktiyogAt, na ca mAdyati tathA'nupalambhAt , tannAyaM pakSaH zreyAn / tadAdhAra iti vikalpastatrApyAha-'uSTrikAdhAra' iti AdhAre yadIpyeta madazaktistata uSTrikA svayaM mAyeta, tasyA madyaM pratyAdhAratvAttatra ca madazaktyabhyupagamAt // 78 // athaitadoSa|bhayAtpAnaka iti pakSakakSIkArastadapyayuktam , dRSTAntasya sAdhanavikalatApatteH, tathA cAha Jain Education For Private & Personel Use Only || Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ********** | saMgrahaNi. // 45 // ** jIvassa tu mayasattI pANagapakkhammi mjsNjoge| jAyai majaMgehiMto NAtamasaMgataM teNaM // 79 // pAnakapakSe hi AzrIyamANe "majaMgehiMtotti" madyAGgebhyo dhAtakyAdibhyo yatsamutpadyate madyaM surAdi tena saha saMyoge sati jIvasyaiva, turavadhAraNe, madazaktirbhavatItyabhyupagataM syAt / tena kAraNena madyAGgebhyo madazaktiriveti 'jJAtam' udAharaNamasaMgatam , sAdhanavikalatvAt , pAnakasApekSatvena kevalamadyAGgasamudAyamAtrAtmadazaktyabhAvAditi // 79 // ukkhivaNaperaNAdI sattI jaha ettha devadattassa / kuMbhAdukkhivaNagayA dIsati taha majasattIvi // 80 // utkSepaNapreraNAdikA zaktiryathA devadattasya saMvandhinyapi satI kumbhAdhutkSepaNagatA dRzyate tathA madazaktirapi madyAGgasamudayavizeSAtmakamadyAzritA satI pAnakagatA dRzyate, tena yathA utkSepaNAdikA zaktiH puruSasya saMbandhinI satI kumbhAdhutkSepaNagatApi dRzyamAnA kumbhAderiyaM na puruSasyeti na zakyate vaktuM, tathA madazaktirapi pAnakagatApi dRzyamAnA pAnakasyeyaM na tu madyasyeti na zakyaM vaktuM, tato na jJAtamasaMgatam , sAdhanavikalatvAbhAvAditi // 8 // atrAha evaMpi bhUtasamudayavairittagatA tu ceyaNA kajaM / -SCRACCOUNCSC // 45 // Jain Education intml For Private & Personel Use Only Haww.jainelibrary.org Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAheti ya vairitto jo so jIvotti pAveti // 81 // 'evamapi' asyAmapi kalpanAyAM bhUtasamudAyavyatiriktagataiva turevakArArthaHcetanA kArya sAdhayatIti prAptam / tathAhi-yathA madazaktiH khopAdAnavyatiriktapAnakagatA satI khakArya sAdhayati na khopAdAna eva, tthaadRsstttvaat| tathA cetanApi tadRSTAntAvaSTambhena khopAdAnapRthivyAdibhUtasamudayavyatiriktapadArthAntaragatA satI khakArya sAdhayet , na khopAdAna eva bhUtasamudAyamAtre iti / sAdhayati ceti cakAro bhinnakramo yazcetyevaM draSTavyaH / yazca vyatiriktaH so'nyasyAsaMbhavAjIva eva prApnoti / tathA cAsyAmapi kalpanAyAM siddhaM naH samIhitamiti // 8 // atra para Aha ___No majasatti mjNghetusmudaaybhinnvtthugtaa| ___ sAhai iha NiyakajaM Na pANago jaM tato aNNo // 8 // na madazaktirmadyAGgAni-dhAtakyAdIni upAdAnakAraNAni, hetavazca pAnako viziSTau ca dezakAlau, teSAM samudAyAt yadbhinnaM vastu tadgatA satI 'iha' loke sAdhayati nijaM kArya, khopAdAnahetusamudAyAntargata eva vastuni / etadeva samarthayate-'yat' yasmAnna pAnakaH, 'tataH' 'tasmAtkhopAdAnahetusamudayAd 'anyo' vyatiriktaH / idamatra hRdayam-yathA madazaktirna khanimittakalApAdanyasmin khakArya sAdhayati, kiMtu tadantargata eva vastuni, tathA cetanApi tadRSTAntAvaSTa Jain Education in For Private & Personel Use Only X ww.jainelibrary.org Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhrm|| 46 // | bhenaskhanimittakalApAntargata eva vastuni khakArya kariSyati, na tadyatirikte, tataH kathamucyate 'bairitto jo so jIvotti pAvei' iti // 82 // uttaramAha evaM pisAsayAbhinnavatthupagatA tu ceyaNA kajjaM / dhArAdau sati kuNati tti Na majjasattevaM // 83 // 'evamapi' asyAmapi kalpanAyAM kriyamANAyAM, svAzrayAdbhinne vastuni pragatA satI cetanA kArya kuryAt madazakti| dRSTAntabalena, madazaktirhi na svAzraye kArya karoti kiMtu tasmAdanyasmin pAnake, tathA cetanApi taddRSTAntAvaSTambhena svAzrayAdbhUtasamudAyAdanyasmin svakArya kuryAt / etadevAha - ' AdhArAdau saha kuNai tti na majjasattevamiti' na evaM yathA cetanA tathA ityarthaH, AdhArAdau AdhAra uSTrikA, AdizabdAnmadyaparigrahaH, tasmin svAzrayabhUte madazaktiH karoti nijaM kArya, kiMtu bhinne / tatazcetanApi dRSTAntAvaSTambhena svAzrayAdbhinne svakArya kuryAt / tathA ca sati yo bhinnaH sa jIva eveti siddhaM naH samIhitamiti // 83 // punarapi paramAzaGkamAnamAha - Jain Educational sA khalu visiTTapANagasaMbaMdhagatA tu cetaNA NevaM / kuNati sahAvAta matI Na jIvabhAvAtoM kA juttI ! // 84 // saMgrahaNiH // 46 // Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SSSSSSOCIRCLEARCH sthAdevaM matiH parasya-sA madazaktiH khaluzabdo nizcaye, nizcitametat yaduta AzrayAdviziSTaH pRthagbhUto yaH pAnakastena saha saMbandhaM gatA satI khakArya karoti / tuzabdo bhinnakramaH, cetanAzabdAnantaraM draSTavyaH / cetanA tu na evaM-madazaktiriva khAzrayAdbhinne vastuni khakArya karoti, kintu svAzraya eva / etaccaivaM kuta iti cet ata Aha'khabhAvAt' tathAkhabhAvatvAdityarthaH, na ca khabhAve paryanuyogo'sti / atrottaramAha-'na jIvabhAvAo kA jutti tti' tathAkhabhAvatvAnmadazaktiH khAzrayAdbhinne vastuni kArya karoti, cetanA tu khAzraya eveti pratipattavyaM, na punarmadazaktezcetanAyAzca jIvabhAvaH, tasmAnmadazaktiH pAnake, cetanA tu jIvaccharIre khakArya karotIti pratipattavyam , atra kA yuktiH?, naiva kAciditi yatkiMcidetat // 84 // parAbhiprAyamAha aha tu sabhAvo juttI Na sa eva vivaadgoyraavnno| annattha saMkamammi ya patItibAdhA Na ya pamANaM // 85 // atha manyethAH-khabhAva eva tuzabda evakArArtho bhinnakramazca yuktirnAnyA, na hi agnirdahati nAkAzamityatra svabhAvAdanyA kAcidyuktirastIti, atrAha-yaduktaM prAk tanna, kuta ityAha-yasmAtsa eva svabhAvo vivAdagocarApannotaH kathaM sa yuktirbhavet ?, yo hi khabhAva ubhayasaMpratipannaH sa eva yuktirbhavitumarhati, yastu kutazcitkAraNavizeSA-18 COCIENCEOCORICALCCALCALCIAL Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH danyathApi saMdihyate sa kathaM yuktirbhavediti / tathA yadapi madye utpannA madazaktiH pAnakagatA satI khakArya karotIti prAk zakteranyatra saMkramaNamuktaM, tatrApi pratItivAdhA, nahyevaM loke pratItirasti, kiMtu madyAGgebhyo madyamutpadyate, tatsaMyogAcca jIvasya madazaktiriti prtiitiH| yadapi utkSepaNAdikA zaktirdevadatta syotpannApi kumbhAdhutkSepaNAdigatA dRzyata ityuktaM, tadapyasamIcInam , tatrApi hi devadattahastAdisaMbandhavizeSabhAvataH kumbhAderevotkSepaNAdipariNAmazaktirutpadyate, yatastasyotkSepaNAdipariNAmo bhavati, na ca sA zaktiranyatra saMkrAmati, devadattasyApi khapariNAmavizepavazAt sA zaktirudapAdi, yA kumbhAderdUratarotkSepaNAdipariNAmazaktimutpAdayitumutsahate, na ca sApyanyatra sNkraamti| yena ca yasya yatpariNAmazaktirAdhIyate tena tasya sa pariNAmaH kRta ityucyate, tena devadattena kumbhAdirakSipyata ityAdiko laukiko'pi vyavahAra upapadyate, yathA madyena mAdyata iti, tanna zakteranyatra kathaMcanApi saMkramaH, so'pi cedabhyupagamyate tarhi prtiitibaadhaaprsnggH| atraiva dRSaNAntaramAha-'na ya pamANamiti' na caivaMvidhasyArthasya zakteranyatra saMkramalakSaNasya sAdhakaM kiMcit pramANamasti, na ca pramANamantareNAbhipreto'rthaH siddhimaznute, mA bhUtsarvasya sarveSTArthasiddhiprasaktiH, tanna madye madazaktirutpadyate, kiMtu madyasaMyogato jIva iti sthitam // 85 // amumevArtha upasaMhAreNa darzayati // 47 // -- Jain Education inte For Private Personal Use Only Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RESEARCA tamhA majaMgehiM jAyati majaM tato ya jIvassa / madasattIpariNAmo dadhisaMjoge va NidAdI // 86 // yata evaM na zakteranyatra saMkramastasmAn 'madyAGgebhyo' dhAtakyAdibhyo madyaM jAyate, tasmAca madyAdupabhujyamAnAt jIvasya madazaktipariNAmaH, atra dRSTAntamAha-'dadhisaMyoge iva nidrAdi'riti, yathA dadhisaMyoge-dani upabhukte, nidrAdipariNAmazaktiHtanna madye madazaktiH, api tu jIva eva, tathA ca sati madazaktidRSTAnto'nupapannaH, sAdhanavikalatvAt / | kevalamadyAGgasamudayabhAve madazakterabhAvAt // 86 // sarvopasaMhAramAha evaM Na bhUtadhammo Na ya kajaM cetaNatti siddhamidaM / jassetaM so AtA pasAhagaM cettha mANamidaM // 87 // evaM yathoktaM prAk-tathA na bhUtadharmazcetanA nApi kArya bhUtAnAmiti zeSaH, iti idaM siddham / tatazca pArizeSyAt yasyeyaM cetanA sa Atmeti pratipattavyam / taduktam-"acetanAni bhUtAni, na taddharmo na tatphalam / |cetanAsti ca yasyeyaM, sa evA''tmeti cApare // 1 // " asmiMzcArthe bhUtadharmatvabhUtakAryatvapratiSedharUpe prasAdhaka pramANamidaM vakSyamANam // 87 // tadevAha CACANCEOCOCOMCOLLECCASSA R Jain Education in For Private & Personel Use Only Di Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma SECONCREASE // 48 // jIvaMtadevadattassarIramiccAdi ceyaNAsunnaM / | saMgrahaNiH bhUtaphalattA ghaDa iva na ya tammi tayaM aNabhivattaM // 8 // jIvaddevadattazarIramityAdikaM ca, cazabdaH samuccayArtho'nukto'pi draSTavyaH, evaMbhUtazcAyaM nirdezo gAthAnulomyena, cetanAzUnyamiti sAdhyanirdezaH, bhUtaphalatvAditihetuH / yasya hi yatkAryaM bhavat dRSTamupAdAnabhUtasya tattaddhAnugamasaMbhavasahitaM dRSTaM, yathA ghaTasya kapAlaM tanmRttvarUpAdyanugamasahitam / anyathA'tiprasaGgApattitaH kaarykaarnnvyvsthaanupptteH| tataH kAryatvamupAdAnakAraNadharmAnugamasaMbhavena vyAptam / bhUtAni ca kAThinyAbodhakhabhAvAni pratyakSata eva pratI-18 yante / yadAha-"kAThinyA'bodharUpANi, bhUtAnyadhyakSasiddhitaH" iti / tatastadArabdhaM yajIvaddevadattAdizarIraM tacet / cetanAvat syAt tarhi taddharmAnugamasaMbhavAbhAvAttatkAyameva na syAt, atazcetanAvattvAdvipakSAdyApakAnupalabdhyA vyAvarttamAnaM bhUtakAryatvaM cetanAzUnyatvena vyApyata iti pratibandhasiddhiH / dRSTAntamAha-ghaTa iveti / nanvayaM dRSTAntaH sAdhyavikalastatrApyanabhivyaktacaitanyasyAbhyupagamAt / yadAha-caitanyAnabhivyaktirghaTAdiSu kAraNAntarAbhAvAt , pAMkhAdiSvanabhivyaktamadazaktivat / caitanyAbhivyaktehi kAraNaM kSityAdeH kAyAkArapariNatatvaM madazaktau pissttodkgudd-18|||48|| dhAtakyAdipariNatatvavat , tatra (ca) ghaTAdau nAstIti tatra tadanabhivyaktibhAvaH, pAMkhAdau piSTodakAdipariNAmAbhAvAt madazaktyanabhivyaktibhAvavat ityatrAha-'na ya tammi tayaM aNabhivattaMti' na ca vAcyaM tasmin ghaTe taka hai| RANCARREARCRA A COCOCOCOCC 646- 26 Jain Education Intel For Private Personel Use Only Haw.jainelibrary.org Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma. 9 Jain Education Int caitanyamanabhivyaktamastIti, anabhivyakterevAnupapadyamAnatvAt / sA yAvRtasya bhavati, na ca caitanyasya kiMcidbhUtavya - tiriktamAvArakamasti " catvAryeva pRthivyAdilakSaNAni tattvAnIti" tattvasaMkhyA niyamavyAghAtaprasaGgAt / nApyetepAmeva bhUtAnAmanyatamena kenacit caitanyasyAvRtirA ( rami ) dhIyate teSAM vyaJjakatvapratijJAnAt, na ca vyaJjaka [tva]mAvArakaM bhavatIti / atrocyeta - na bhUtAnAmanyatamamAvArakaM kiMtveSAmeva viziSTapariNAmAbhAva iti, tadapyayuktam, tasya sakalazaktizUnyatayA AvArakatvAnupapatteH, anyathA AvaraNakriyAniSpAdanazaktiyuktatayA kuDyAdivattasya bhAvatA prasajyeta, tathA ca sati tattvAntarasyAnabhyupagamAtsAmarthyAttasya bhUtAnAmanyatamatvAt vyaJjakatvaprasaktiriti / api ca-yasya pariNAmasyAbhAva AvArakaH sa tathAvidho viziSTaH pariNAmo bhUtebhyo bhinno vA syAt abhinno vA ?, yadi bhinnastatastattvasaMkhyAniyamavyAghAtaH, athAbhinnastarhi bhUtasvarUpavattasyApi sadAbhAvaprasaGgena sarvadA caitanyA - bhivyaktiprasaGgaH / atha pariNAmatvAnnAsau nityo bhavitumarhati tena tenA''kAreNa pariNamanaM hi pariNAmaH, kiMtu yasmin kAle bhavati tasmin bhUtasvarUpAbhedena bhavati tato na kazciddoSa iti, tadayuktam, kAlAnabhyupagame itthaMbhUtavacanapravRttyayogAt, lokaprasiddhatvAdapratikSepArho'sau kAla iti cet, tadetadAtmanyapi samAnaM, tasyApi loka - prasiddhatvAt pitRkarmmAdyanyathA'nupapatteH / taduktam - "pitRkarmAdisiddhezca hanta nAtmApya laukikaH" iti / tadeva|mAvArakAbhAvAdanabhivyaktacaitanyAnupapattiriti sthitam // 88 // itazcAnabhivyakta caitanyamanupapannam, yata Aha Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhame pacchAvi aNuvalaMbhA dehAvatthAe~ aha u uvlNbho| tehiMto so'siddho kaha ? bhaNiyamiNaM pabaMdheNa // 89 // saMgrahaNiH // 49 // pazcAdapyanupalambhAt taddhi tatrAnabhivyaktamiti na zakyaM vaktuM, yat yatra pazcAdapyupalabhyate yathA santamasAvRte'pavarake ghaTaH, na ca caitanyaM ghaTe pazcAdapyupalabhyate tatkathaM tattatrAnabhivyaktamiti zakyaM vaktuM, anyathA da sarvatrAnabhivyaktamastItyapi syAditi / atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha-'dehAvatthAe~ aha u uvalaMbho tti', atha manyethAH 'tuH' pUraNe, dehAvasthAyAM caitanyasyopalambho'stIti, idamuktaM bhavati-ta eva ghaTaparamANavo yadA dehAkAreNa pariNamante tadA caitanyasyopalambho'stIti / atrottaramAha-'tehiMto so'siddho' 'tebhyo dehAvasthAbhAvibhyo bhUtebhyaH 'sa' caitanasyopalambho'siddhaH / kathamiti cet, ata Aha-bhaNitamidaM prabandhena, 'tamhA na bhUyadhammo ceyannaM no ya tassamudayasse'tyAdinA granthena / tasmAnna tatrAnabhivyaktaM caitanyaM na ca tattatropalabhyata iti tatra tada-18 bhAvAnna dRSTAntaH sAdhyavikalaH // 89 // iha 'bhUtebhyaH kAyAkArAdipariNatebhyazcaitanya mityatra sUtre kecidabhivyajyata Ix // 49 // iti kriyAbhisaMbandha pratipadyante, anye tu prAdurbhavatIti / abhivyaktivAdinazca ghaTAdiSvanabhivyaktaM caitanyamabhinyante, itare tvanutpannaM, tatrAbhivyaktivAdinaH prati dRSTAntasya doSamapahAya anutpannavAdimatamAzaGkamAna Aha Jain Education Intern For Private & Personel Use Only Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R kAyAgArAdivisiTupariNatIvirahato Na taM taNNo / NAtavirahAto'mANaM kimettha mANeNa ? tadabhAvo // 9 // "kAyAgArAdivisiTrapariNatIvirahato Na taM' tasyA viraho'bhAvastasmAnna 'tat' caitanyaM ghaTe'stIti shessH| etadaktaM bhavati-na bhUtaphalamAnaM caitanyazUnyatvasya gamakaM, kiM tarhi kAyAkArAdirUpaviziSTapariNativiziSTaM, yathA ghtte| atra tu kevalamupAdIyate taca na sAdhye pratibaddhamityaprayojako'yaM heturiti, tadetadasamIcInam, asya sAdhyena saha pratibandhasya caitanyasya bhUtadharmatvabhUtakAryatvapratiSedhadvAreNa prAgeva prasAdhitatvAt / tathApyetadupekSya parasya | vAvadakatAmapanetukAma AcArya idamAha-"tanno iti" yadetaduktaM prAk tanna / kuta ityAha-yasmAt 'nyAyavirahAd' yuktivirahAdU 'amAnam' apramANametat anantaroktam / na hi kAyAkArAdirUpaviziSTapariNativirahanibandhano ghaTe caitanyAbhAvo, yadi punastatrApi kAyAkArAdipariNatiH syAt syAdeva tatra caitanyamityasminnarthe (n)| kiMcit pramANamasti / atra para Aha-"kimettha mANeNa tadabhAvo" kimatrAnyena pramANena ? nanu caitanyAbhAva eva pramANam / tathAhi-yadi kAyAkArAdipariNatimantareNApi bhaveccaitanyaM tataH sarvatra ghaTAdAvapyavizeSeNa bhavet , na ca bhavati, tasmAt kAyAkArAdipariNatinivandhanaM caitanyaM, tadvirahanivandhanazva ghaTe caitanyAbhAva iti // 90 // AcArya Aha C HCRACHECRECR5500-0COLOCRACKS Jain Education Inter For Private & Personel Use Only Mew.jainelibrary.org Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 50 // Jain Education In so sajjho Na u siddho bhaNiyamiNaM taha ya uvarimo vocchaM / paDibhaNiyaM jaM bhaNiyaM pavakkhamANe bhaNissAmo // 91 // sa ghaMTe caitanyAbhAvaH kAyAkArAdirUpapariNativirahanibandhano'dyApi sAdhyo na tu siddhaH, na cAsiddhena bAdhAsti / kathamasiddha iti cet ? bhaNitamidam- 'aha tahipariNAmo natthi na jIvotti' ityAdinA granthena, upari ca 'saMtaMpi kinna sAhai' ityAdinA vakSyAmaH / tasmAnna bhUtaphalatvAdityaprayojako hetuH / syAdetat-citro bhUtAnAM svabhAvaH, tato jIvaddevadattazarIrAdau bhUtaphalavaccaitanyaM bhaviSyati na ghaTAdau na ca khabhAve paryanuyogo'sti, "agnirdahati nAkAzaM, ko'tra paryanuyujyate" iti / etaca prAgevoktaM 'citto bhUyasahAvo' iti / ata evAha - 'paDibhaNitaM ' pratibhaNitaM pratibhaNanaM - nirAkaraNaM yadbhaNitaM, tat 'pravakSyamANe' anantaramabhidhAsyamAne 'bhaNiSyAmaH' pratividhAsyAmaH, vakSyamANagranthena nirAkariSyAma ityarthaH // 91 // tannirAkaraNamevAha bhUtANaM avisese aNNaMmi ya cetaNe asaMtammi | takajje ceyannaM visamagatIe kahaM juttaM ? // 92 // 'bhUtAnAM' pRthivyAdilakSaNAnAm 'avizeSe' vizeSAbhAve sati, vizeSAbhAvazca vizeSakamantareNa vizeSasyAnupapatteH,' saMgrahaNiH / / 50 / / Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In 'vizeSaNaM vinA yasmAnna tulyAnAM viziSTate' ti vacanAt / na ca vizeSako'bhyupagamyate, tattvasaMkhyAniyamavyAghAtaprasajJAt / ata evAha -- 'annammi ya ceyaNe asaMtammi' anyasmiMzca 'cetane' jIvalakSaNe vizeSake, 'asati' avidyamAne, 'tatkArye' bhUtakArye, caitanyaM 'viSamagatyA' jIvaddevadattazarIrAdau bhAvena ghaTAdau cAbhAvenetyarthaH, kathaM yuktaM ?, naiva kathaMcana, vizeSakamantareNa hi sarvatrAvizeSeNa syAnnavA kacidapIti bhAvaH // 92 // atra para Aha jaha saMThANaviseso oheNaM kAraNANa taM asthi / to jutto tabhedo Na ya cetannaM kahaMcidavi // 93 // yathA saMsthAnavizeSaH, idamuktaM bhavati - yathA bhUtAnAM citrasvabhAvatayA ghaTapaTAdInAM bhUtakAryatvAvizeSe'pi saMsthAnavizeSaH prativyakti bhinno bhavati, tathA caitanyamapi viSamagatyA bhaviSyatIti / atrottaramAha - 'oheNaM kAraNANa taM asthi' 'kAraNAnAM' mRtpiNDatantyAdInAm 'oghena' sAmAnyena, prativyakti bhinnaM 'tat' saMsthAnamasti, tathA - vidhAviziSTazerdhvAdyAkAropalambhAt / tataH kAryANAmapi ghaTapaTAdInAM tathAviziSTadezakAlakartrAdisAmagrI bhAvena, tadbhedaH saMsthAnabhedaH, prativyakti bhinno yukta eva / na ca vAcyaM - caitanyamapyevaM bhaviSyatIti / yata Aha- 'na ya ceyannaM kahaMcidavi' na ca caitanyaM 'kathaMcidapi' kenApi prakAreNa saMsthAnavadvipamagatikaM yuktaM, pratyekaM pRthivyAdibhUteSu sAmA Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH dharma- I/nyena tasya viSamagatyA'nupalambhanAt / tasmAt sarvatrApyavizeSeNa tasya bhAvo'bhAvo vA yukto, na caitadastIti yat-i cidetat // 93 // api ca-jIvadevadattazarIrAdau dhammiNi caitanyazUnyatvaM sAdhyaM, tatastasya pratiSedhe kRte sati // 51 // heturvipakSagamanena duSTaH syAt , sa ca tatpratiSedho dussAdhaH, tathA cAha bhUtaphalattaM ceyaNNasuNNayA neti ettha kiM mANaM ? / No paJcakkhaM jamhA sadasthavisayaM tayaM siddhaM // 94 // bhUtaphalatve'pi jIvaddevadattazarIrAderna cetanAzUnyatetyatra 'kiM mAnaM' ? kiM pramANaM, pratyakSamanumAnaM vA ?, na khalu pramANamantareNAbhipretArthasiddhirbhavati / tatra na tAvatpratyakSaM, tasya sannihitasadbhatayogyArthaviSayatvena pratiSedhe prvRttyyogaat| etadevAha-"no paJcakkhamityAdi" na ca pratyakSamanantarokta pratiSedhe pramANaM, kuta ityAha-yasmAt 'takat' pratyakSaM 'sadarthaviSayaM vidyamAnArthagocaramavigAnena sarveSAM siddham // 14 // mA bhUtpratyakSam , anumAnaM bhaviSyatIti cedata Aha aNumANaMpi Na juttaM visiTTaliMgAdivirahato loe| ce AgArotti tayaM Na kAraNaM kajavaM NiyamA // 95 // anumAnamapi pramANaM na yuktam , kuta ityAha-'visiliMgAivirahato loe' viziSTaM liGgaM vivakSitasAdhyArthA ANDROORKERS CMCROCRACROCOCACOCALCRESCRACHNA // 51 // Jain Education in For Private Personel Use Only Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyathAnupapannaM, AdizabdAdanyathAnupapannatvanivandhanasaMbandhavizeSaparigrahaH, tasya virahAd-abhAvAt 'loke' jagati, loka ityanena ca etadAkhyAyate-nAsmAkaM pratibhAvirahamAtreNa viziSTaliGgAdivirahaH, kiMtu vAstava eva, bhUtaphalatvasya vipakSAd vyApakAnupalabdhyA vyAvartamAnasya cetanAzUnyatvena pratibaddhatvAt / atra parasyAbhiprAyamAha-'ce aagaarotti| tayaM 'takadU' anumAnamAkAro bhaviSyatIti cet tathAhi-yatra yatrAkAraH kAyarUpastatra tatra caitanyaM, yathA khasmin , tathA''kAro jIvaddevadattazarIre'stIti AkAro hi caitanyasya kAraNaM, tato yuktastadbhAve caitanyasya bhAvaH, anumAnahetutvAcAkAro'numAnamityuktaH / atrAha-'na kAraNaM kajjavaM niyamA' AkAro hi caitanyasya kAraNamiSyate, kAraNaM ca nAvazyaM kAryavadbhavati, pratibandhavaikalyasaMbhavAt / taduktam-"nAvazyaM kAraNAni tadvanti bhavantIti", tathA ca katha-17 mAkArAcaitanyasyAnumAnam / api ca-naivAsAvAkAraH kAraNamapi caitanyasya, tatkAraNatve mRtAvasthAyAmapi tatsadbhAvatazcaitanyasya bhAvaprasaGgAt // 95 // tathA cAha saMtaMpi kiM Na sAhai ? vigalattAto tti kiM kayaM tamiha ? / pANApANAbhAvA Na jIva'bhAveNa ko heU ? // 96 // yadyasAvAkArazcaitanyasya kAraNamipyate, tarhi tatkAraNaM sadapi mRtazarIre 'kiM' kasmAd na 'sAdhayati' nivartayati Jain Education in For Private & Personel Use Only EMw.jainelibrary.org Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma-1 caitanyalakSaNaM kAryam , kAraNe hi kAryajananaM prati kAraNAntaranirapekSe sati avazyaM kAryeNa bhavitavyaM, anyathA tattasya saMgrahaNiH. kAraNameva na syAt , na ca bhavati AkArasadbhAve'pi mRtazarIre caitanyaM, tato naivAsau kAraNam , akAraNatvAca na caita-12 // 52 // nyasya gamaka iti / syAdetat , na kAraNAntaranirapekSaH kevala evAkArazcaitanyasya kAraNamiSyate, yena mRtazarIre tadakurvanasAvakAraNaM syAt , kiMtu kAraNAntarasApekSo, mRtazarIre cAsau kAraNAntaravikalastato na sAdhayati tatra caitanyarUpaM nijakAryamiti / etadevAha-viyalattAoti' vikalatvAt-kAraNAntarahInatvAt asAvAkAro mRtazarIre caitanyarUpaM nijakArya na karoti, na tu nirmUlata evAkAraNatvAt / AcAryaH pRcchati-kiMkRtaM tat vaikalyam 'iha' vyabhicArAzraye mRtazarIre kasya kAraNAntarasyApekSaNIyasyAbhAvAt AkArasya tatra vikalatetiyAvat / para Aha-prANApAnayorabhAvAt / AcArya Aha-na jIvAbhAvanetyatra ko heturiti, prANApAnAbhAvAttatra vikalatvaM na jIvAbhAvAdityatra 'ko hetuH' ? kinniyAmakaM? naiva kiNciniyaamkmstiityrthH| tasmAt jIvenaiva sahAnvayavyatirekadarzanAt jIvasyaiva kArya caitanyapariNAmavivartI nAkArasya, tato naivAsau kAraNam , akAraNatvAca na tatazcaitanyAnumAnaM, nApi tadabhA // 52 // vanivandhano ghaTAdiSu caitanyAbhAvaH / evaM ca sati yat prAk pratijJAtaM 'taha ya uvarimo vocchamiti' tadidAnI samarthitaM draSTavyamiti // 96 // kiMca ROCKS 1962 Jain Education For Private & Personel Use Only w.jainelibrary.org Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CC tammattA'siddhIe pariNAmAdINamanbhuvagame ya / jIvammi ko padeso ? jeNa muhA khijjase matimaM ! // 97 // 'tanmAtrAt' bhUtamAtrAdasiddhau caitanyasyeti zeSaH, asiddhizca prAk darzitA, pariNAmaH-kAyAkAralakSaNa AdizabdAta prANApAnavattvaparigrahaH, teSAmabhyupagame ca kriyamANe sati nanu jIve'GgIkriyamANe kaH pradvepo ?. yena pradvepeNa 'mudhA' niyuktikaM tvamapi matimAnevaM khidyase?, na hi prekSAvato'bhinivezamAtreNa khedaH kartumucita iti bhAvaH // 97 // para Aha kaha Nu muhA ? tabbhAvo Na pamANabaleNa ThAvio jmhaa| jassetaM so AtA pariseso vesa jamajutto // 98 // 'kathaM nu' ityAkSepe, mudhA khio'hamiti zeSaH / yasmAnna tadbhAva' AtmabhAvaH pramANavalena sthApitaH / syAdetatkathamucyate-'na pramANavalena tadbhAvaH sthApito' yAvatA prAgupanyastena-jIvaddevadattazarIrAdi cetanAzUnyaM bhUtaphalatvAt ghaTavaditi pramANena caitanyasya bhUtadharmatve pratipiddhe pArizeSyAt yasyedaM caitanyaM so'rthAdAtmeti tadbhAvaH pramANabalena CESGROCCOLOGROLOGROCCAbe Jain Education a l For Private & Personel Use Only | Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- saMgrahaNiH , 555 sthApita eveti ata Aha-yasyedaM caitanyaM sa Atmeti parizeSo'pi epa ysmaadyuktH||98|| yathA cAsyAyuktatA tathA bhAvayannAha Na hi apasiddhe dhammiNi pariseso nAta (ya) virahato etthaM / Na caubihaNadipUre apasiddhe taggatesuM ca // 99 // dhammesaM dutabharaNacchasisirakalasodagAdiesaM ti| kalusodagattaNeNaM juttamayaM budvijaNNo tti // 10 // kiMtu pasiddhesuM ciya na esa vidhiratthi AyamANammi / tanno pamANavalao tassiddhI esa vAmoho // 101 // al na hyatra loke aprasiddha dharmiNi parizepo bhavati, nyAyavirahAt tathA'nupalabdherityarthaH / amumevArtha dRSTAntena samarthayate-'na caubihetyAdi' na khalu caturvidhe sAmudrAdike nadIpUrake dhammiNi 'aprasiddha apratIte tadgateSu ca bhAvapradhAno'yaM nirdezaH drutabharaNAcchazizirakalupodakatvAdipu, tatra drutabharaNatvaM sAmudrasya nadIpUrasya, acchazizi - 5-0-0 // 53 // G Jain Education Internal For Private & Personel Use Only Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In rodakatvaM himavilayajanyasya, kaluSodakatvaM vRSTijanyasya, AdizabdAtsvabhAvasthatvaM sahajasyeti parigRhyate, teSvevaMbhUteSvaprasiddheSu tadvateSu dharmeSu, itizabda hetvarthe bhinnakramazca yuktazabdAnantaraM draSTavyaH, tatazca yasmAdayaM nadIpUraH kaluSodakatvena yukto dRzyate, na caivaMvidhakaluSodakatvaM sAmudrasya himavilayajanyasya sahajasya vA nadIpUrasya bhavati, tasmAdayaM nadIpUra: pArizeSyAt vRSTijanya iti pratyayo bhavati, kiMtu prasiddheSveva dharmmadharmiSu na ca eSa prasiddhadharmammilakSaNo 'vidhiH' prakAro'sti AtmasAdhake mAne - pramANe, Atmana evAprasiddhatvAt tasmAnna pramANabalatastasyAtmanaH siddhiH / tataH kathamucyate ? tvamapi matimAn mudhA khidyase iti / AcArya Aha - 'esa vAmoho' 'epa' anantarokto vyAmoho- vyAmohavazAt yaduktaM tadapi vyAmoha ityuktaM, kArye kAraNopacArAt, yathedaM me paurANaM karmeti // 99-100-101 // kathameSa vyAmoha ityata Aha jamhANa tassa dhammo cetaNNaM etasAhaNe jatimo / kiMtu aNuhavasiddhamidaM dhammAi ya jaM tato NiyamA // 102 // aNurUveNaM kajaM igassa dhammAdiNatti soya balA / bhUtAdatthaMtaramo to AtA tassabhAvo vA // 103 // Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH // 54 // BOSSASSALMCITY yasmAna 'tasya' Atmano dharmazcaitanyamiti 'etatsAdhane' etatsAdhananimittaM yatAmahe, kiM tvetAvadeva brUmo yaduta'yat' yasmAd 'idaM' caitanyamanubhavasiddham-avigAnena pratiprANikhasaMvedanapramANasiddhaM, 'dhAdi ca' dhAdikharUpaM ca / tatra dharmaH sadA paratatratayopalabhyamAnatvAt , AdizabdAtkArya ca tattavyakSetrAdisAmagrIsApekSeNa jIvadravyeNa tasya caitanyapariNAmasya janyamAnatvAt / tatastasmAniyamAdavazyatayA anurUpeNa dhAdinA dhammiMNA, AdizabdAta kAraNena cAnurUpeNa, 'asya' caitanyasya 'kArya' prayojanam / anurUpatvAbhAve dharmadharmibhAvasya kAryakAraNabhAvasya ca sarvathA'nupapadyamAnatvAt / sa cAnurUpo dhAdizcaitanyasya 'balAt' sAmarthyena tadanyathAnupapattilakSaNena, bhUtAdarthAntarabhUto, bhUtAnAM atyantavailakSaNyena taddhamitvAdyanupapatteH / 'totti' tasmAtpArizeSyAdastyAtmeti pratipattavyam / / athavA 'tassabhAvo veti' tasya-caitanyasyAbhAvo vA pratipadyatAM, dharmasya kAryasya ca yathAkramamanurUpaM dhamiNaM kAraNaM cAntareNAnupapadyamAnatvAt / na caitadyuktaM, caitanyasya pratiprANyavigAnena svasaMvedanasiddhasyApahrotumazakyatvAt // 102-103 // atra para Aha ko'yamaNurUvagAho ? aNumAdIhiM jato ghaDAdINaM / diTTho bhAvo'ha matI tao'vi aNurUva evatti // 104 // CARRORERALAG // 54 // Jain Education in For Private & Personel Use Only S ww.jainelibrary.org Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain E dharma. 10 nanu ko'yamanantarokto'nurUpagrahaH ?, naivAsAvanurUpagraho yukta ityabhiprAyaH / kimityata Aha- 'yato' yasmAdatyantavilakSaNebhyo'pyaNudyaNukAdibhyo ghaTAdInAM bhAvo dRSTaH, tasmAt yat yato bhavat dRzyate tattasya kAryamitaraca kAraNama vaseyam, taccAnurUpamananurUpaM vA bhavatu, na kazciddoSa iti / AcArya Aha- 'taovi aNuruva evatti, sako'pi ghaTAdInAM bhAvaH svArambhakANuvyaNukAdInAmanurUpa eva / itizabdo vAkyaparisamAptau / evakAraH paraparikalpitaikAntAnurUpyAbhAvavyavacchedaparo na tu sarvathA vairUpyavyavacchedakaH, tasyApi kathaMcidabhyupagamAt evakArasyApi ca sarvatra mUDhamatyAzaGkitavyavacchedaphalatvAt // 104 // kathaM punaH sako'pi ghaTAdInAM bhAvo'NudyaNukAdInAmanurUpa ityato hetumAha muttattAdiaNugamA aNurUvAvagamato ya itaro'vi / aNumavAvittIhi ya sati satte tammi kimajuttaM ? // 105 // mUrttatvasyAdizabdAt pArthivatvAdezcAnugamAt / tathAhi - dRzyanta evANukAdyanugatA mUrttatvAdayo dharmmA ghaTAdiSvapyanuvarttamAnA iti / mA bhUtkepAMcit prAguktaivakArazravaNAt viparyAsavuddhiryathA - sarvathA ghaTAdInAM bhAvo'Nu - NukAdInAmanurUpa evetyata Aha- 'aNurUvAvagamao ya iyaro'vitti' anurUpApagamatazca upalakSaNatvAt dyaNukA - Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 55 // dirUpApagamatazca 'itaro'pi' anugamo'pi, ghaTAdiSu draSTavyaH / etaduktaM bhavati - mUrttatvapArthivatvAdidharmmApekSayA ghaTAdiSu svakAraNasyAnugamo'sti, aNuvyaNukAdirUpApagamatazca itaro'pi tato na kevalamevAnurUpyaM ghaTAdiSu draSTavyamiti / atra para: khAvakAzamAzaGkamAna Aha- 'aNugametyAdi' nanvevamihApi anugamavyAvRttibhyAM viziSTa sattve sati caitanyasya tasmiMzcaitanye bhUtakAryatayeSyamANe kimayuktaM syAt ?, naiva kiMciditi bhAvaH / tathAhi - yathA ghaTAdiSu mUrttatvapArthivatvAdidharmmApekSayA anugamo'sti aNuvyaNukAdirUpatA parityAgatazcAnanugamo'pIti kathaMcidAnurUpyaM, tathA caitanye'pi sattvasyAnvayAdanugamo jaDarUpatAparityAgAccAnanugamo'pIti kathaMcidAnurUpyamastyeveti kathaM caitanyaM bhUtAnAmakAryamiti // 105 // atrottaramAha - savesiM sAmannaM jaM saMtaM tA Na niyamaheutti / ghaDa paDa-rahamAdINaM muttattAdiva logami // 106 // iha nAma tadapekSayA AnurUpyamanAnurUpyaM cAnusarttavyaM yat hetuphalabhAvaniyamaheturbhavati, na ca sattvaM bhUtakA - yataH caitanyasya niyamahetuH / kuta ityAha-yat yasmAlloke sarveSAM bhAvAnAM sAmAnyaM sAdhAraNaM sattvam, anyathA tadabhAve bhAvAnAmabhAvatvaprasaGgAt / 'tA' tasmAnna tat hetuphalabhAvasya niyamaheturbhavati / atra dRSTAntamAha - ghaTapaTarathAdInAM mUrtatvaM na pArthivaparamANvAdikAryatve niyamahetaH, tasyAvAdiSvapi sAdhAraNatvAt, tadvatsattvamapi sAdhA saMgrahaNiH / / 55 / / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ raNatvAnna caitanyasya bhUtakAryatve niyamaheturitibhAvaH // 106 // syAdetat yadi mUrtatvAdikaM ghaTAdInAM pArthivapara-1 mANvAdikAryatve na niyamahetustarhi kimanyatsyAdityata Aha puDhavItattANugamo gheDamAdINamiha NiyamaNe hetU / iya aNurUvANugame cataNNassApasiddhI u // 107 // pRthivItattvaM pRthivItvaM tasyAnugamo'nvayo ghaTAdInAM iha loke niyamahetuH, pArthivaparamANvAdikAryatvasyeti | |zeSaH, pRthivItvasyAnyatrAsaMbhavAt / itirevamarthe / evaM pRthivItveneva ghaTAdInAM pRthivyAditvena bhUtakAryasya caitanyasyApi yadA 'aNurUvatti' bhAvapradhAnatvAnnirdezasya AnurUpyasyAnugamaparigrahaH kriyate tarhi tasmin sati ghaTAdiSviva jIvadevadattazarIre'pi caitanyasya aprasiddhireva, abhAva eva bhavet / tuzabda evkaaraarthH| pRthivyAditvasya kAThinyAbodhAdikhabhAvAvinAbhAvitvAt // 107 // pANApANanimittaM siya taM No tassa muttbhaavaato| tavuDDIeN khayAto vivajjatAto ya maraNammi // 108 // syAdetat, na pArthivaparamANvAdijanyaM caitanyaM yena pArthivatvAdyanugamanena ghaTAdiSviva jIvaddevadattazarIrAdAvapi Jain Education inte For Private & Personel Use Only T ww.jainelibrary.org Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + dharma saMgrahaNiH, // 56 // caitanyasyAbhAvaH prasajyeta, kiMtu prANApAnanimittaM, tato na kazcidghoSa iti / tadetatpratiSedhati-notti' yadetaduktaM tanna / kuta ityAha-tasya prANApAnasyoSNasparzAdimattayA mUrtatvAt / na ca mUrtasya kAryamamUrta bhavati yathA ghaTAdi, anyathA vivakSitakAraNadharmAnanugamane tasya tatkAryatvAbhAvaprasaGgAt , amUrta ca caitanyam , tanna prANApAnopAdAnanimittaM yuktam / itazca na caitanyaM tadupAdAnanimittaM yuktaM, yata Aha-'tabbuDIe' ityAdi / iha tattadupAdAnanimittaM zakyaM vaktuM, yat yanmahattve mahat yadalpatve cAlpaM, yathA mRtpiNDopAdAno ghaTaH tanmahattve mahAn tadalpatve cAlpaH, na caivaM prANApAnApekSayA caitanyam / kuta ityAha-maraNe maraNasamaye viparyayAt / cazabdaH pUrvoktamUrtabhAvAdityapekSayA samuccayArthaH / viparyayamevAha-tadvRddhau kSayAt, maraNasamaye tasya prANApAnasya prANazcApAnazca prANApAnaM tasya vRddhau satyAM kSayAt viSayeNa viSayiNo lakSaNAt kSayadarzanAt caitanyasya, tanna prANApAnopAdAnanimittaM caitanyam // 108 // tadevaM saprapaJcaM caitanyasya bhUtakAryatvAdi pratiSidhya pArizeSyAdAtmAnaM ca prasAdhya sAMprataM saMkSiptarucisattvAnAm | anugrahAya sakalamevAmuM prakaraNA) saMjighRkSaridamAha Na ya puDhavAdisahAvo(va) kajaM vA sati abhAvato taMti / acaMtANuvaladdhI kaha mANadugappasaMgammi ? // 109 // // 56 // Jain Education in For Private Personal Use Only R w.jainelibrary.org Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'na ca' naiva pRthivyAdikhabhAvaM tat caitanyaM, nApi kArya pratyAsannatvAt pRthivyAdInAmityapekSate / atra hetumAha'sadA sarvadA mRtAvasthAyAmapi upalakSaNatvAdetasya sarvatra ghaTAdiSvapi abhAvAt / yadi hi pRthivyAdikhabhAvaM tatkArya vA caitanyaM bhavet tataH sarvadA sarvatra cAvizeSeNa bhavet , na ca bhavati, tanna caitanyaM pRthivyAdikhabhAvaM nApi tatkAryamiti / syAdetat , yatpRthivyAdikhabhAvaM na bhavati nApi tatkArya tannAstyeva, yathA kharaviSANam , caitanyamapi yadi pRthivyAdikhabhAvaM tatkArya vA na bhavati tarhi tattvato nAstyevetyata Aha-'acaMtetyAdi' kathaM pratyakSAnumAnalakSaNapramANadvikaprasaGge sati caitanyasyAtyantAnupalabdhirAkhyAyate ?, naivAsAvAkhyAtumuciteti bhaavH| tathAhi-khazarI| ragataM tAvacaitanyaM khasaMvedanapratyakSeNa pratIyate, parazarIragataM tu viziSTaceSTAnyathAnupapattyA'numAnataH, na cetthaM pratIyamAnasya caitanyasyAbhAvaH zakyate vaktuM, mA prApat pRthivyAdInAmapi bhUtAnAmatyantAbhAvaprasaGga iti // 109 // yadapi / prAguktaM-'madyAGgebhyo madazaktirive'ti, tadapyasamIcInam , madazaktidRSTAntasya sAdhanavikalatvAt / tathA cAha Nahi madhuNo madasattI bhaNitamiNaM hetuphalavibhAge y| jaM NiyamaNaMti tamhA vabhicAro vayaNamettaM tu // 110 // na hi yasmAt madyAGgebhyo jAyamAnasya 'madhuno' madyasya madazaktirupajAyate kiM tu jIvasya, idaM ca prAk vista For Private Personel Use Only Join Education A 6-056 w .jainelibrary.org Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma | saMgrahaNiH . // 57 // **********TRASS ratarakeNa bhaNitam , tato madyAGgebhyo madazaktivaditi dRSTAntaH saadhnviklH| kevalamadyAGgasamudAyamAtrAnmadazakterabhAvAt / tasmAdidaM caitanyalakSaNaM kAryamanubhavasiddhatvAdapratikSepArhamanyathAnupapattyA khAnurUpaM kAraNamAtmana upasthApayati, tacca khAnurUpaM kAraNaM bhUtabhyo'rthAntarabhUtaM na tu bhUtAnyeva, atyantavailakSaNyAt , caitanyasya sarvadA sarvatra ca bhAvaprasaGgAca, tataH pArizeSyAdAtmaiva kAraNamiti sthitam / na ca vAcyamaNvAdibhyo ghaTAderbhAvadarzanAt nAvazyaM kAryAnurUpaM kAraNamanveSaNIyamiti / yata Aha-'heuphalavibhAge ya jaM niyamaNaMti' hetuH-kAraNaM phalaM-kArya tayovibhAgo-vibhajanam ayamevAsya heturidameva cAsya phalamityevaMrUpaM tasmin yanniyamyate'neneti niyamanaM-niyamahetuH mUrtatvapArthivatvAdidharmAnugamalakSaNastadapi prAgeva bhaNitam / itizabdaH pUraNArthaH, tasmAdaNvAdijanyaghaTAdinA vyabhicAro vacanamAtram, tatrApi mUrtatvAdidharmAnugamabhAvata AnurUpyasya bhAvAt / anyathA niyamahetvabhAvena kAryakAraNavyavasthAnupapatteH / ataH sthitametat-khAnurUpanimittaM caitanyaM, taca khAnurUpaM nimittamAtmeti / prayogazcAtra-khAnurUpAnvayinimittaM caitanyaM, kAryatvAt , ghaTavat, iha nAtyantAsata utpAdo'sattvAvizeSeNa kharaviSANasyApyutpattiprasaGgAt / tasya vivakSitakAraNasya vivakSitakAryajananakhabhAvatvAttasyaivotpattirnAnyasya tato na kazciddoSa iti cet, na, tadA tasyAtyantAsattvenAvadhibhAvAyogastasya tajananakhabhA|vateti klpnaanupptteH(shc)| na hi atyantAsataH avadhirbhavati, asato vizeSaNatvAyogAt / ataH kathaMcitsata evo S S // 57 // Jain Education Interne For Private Personal use only Khw.jainelibrary.org Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int tpAdaH / tathA ca sati kAryatvaM hetostathAbhAvitvena vyApyate / taduktam- "na tathAbhAvinaM hetumantareNopajAyata" iti / khAnurUpAnvayinimittAnabhyupagame cAtyantAsata utpAdAbhyupagamaprasaGgaH / tato vipakSAdyApaka viruddhopalabdhyA vyAvarttamAnaM kAryatvaM khAnurUpAnvayinimittatvena vyApyata iti pratibandhasiddhiH // 110 // syAdetat sAdhyadharma| vizeSaviparyayasAdhanAdayaM heturviruddhaH, tathAhi - mUrttakhAnurUpAnvayinimittaM caitanyaM kAryatvAt ghaTavadityata Ahavisesaviruddho'vi appaDibaMdhAto vAhaNAto ya / muttattAdINa tahA saMsAriNi abbhuvagamA ya // 111 // na vizeSasya - sAdhyadharmmasaMbandhino'mUrttatvalakSaNasya viparyayasAdhanAdayaM kAryatvAditi heturviruddhaH / api ca na kevalamasiddho'naikAntiko vA netyapizabdArthaH / hetumAha - 'apratibandhAt ' kAryatvalakSaNahetormUrttatvena sahApratibandhAt / na ca pratibandhamantareNa hetuH samyagdheturviruddho vA bhavati, kAryAdInAM hi hetUnAM khasAdhye prativandhAt, yadgamakatvaM tatsamyagdhetutvamucyate, sAdhyadharmmavizeSAdiviparyaye ca svabhAvaprativandhAdviparyAsanaM viruddhatvam / taduktamanyairapi - 'pratibandhapUrvakaM hi gamakatvaM tacca hetuviruddhayoraviziSTaM, tathA sAdhyaviparItasvabhAvaprati Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH, dharma- bandhAdviparyAsanaM viruddhatvamiti' / atraiva hetvantaraM samucicISurAha-bAdhanAtazca Atmano mUrttatvasyAmUrttatvapratItyA bAdhanAt / caH samuccaye / tathA hi-yadyAtmA mUtaH syAttatastatkArya caitanyamamUrta na bhavet ?, na hi mUrtakAryamamUrta // 58 // bhavat dRSTam , amUrta ca caitanyaM rUpAdivirahAt, tathApratIteH, tatazcaitanyalakSaNakAryAmUrtatvAnyathAnupapattyA ke Atmano'mUrttatvamaGgIkartavyaM na mUrttatvam , tathA ca mUrttatvasya bAdhanAna hetovizeSaviruddhatA, tallakSaNAyogAt / 'viruddho'sati bAdhane' iti hi tallakSaNamAhustajjJAH, anyathA'tiprasaGgAt, pAkyaH zabdaH kRtakatvAt ghaTavadityAderapi vaktuM zakyatvAt / api ca, naivAsmAkamanekAntavAdinAmayaM heturviruddho'pi san kSitimAvahati, karmaNA saha lolIbhAvenAvasthAnataH kathaMcidAtmano mUrtatvasyApyabhyupagamAt / yadvakSyati-"ahavA'NegaMto'yaM saMsArI sabahA amuttatti / jamaNAikammasaMtaipariNAmAvannarUvo so" iti / etadevAha-'muttattetyAdi / tatheti samAdhAnAntarasamuccaye / mUrtatvAdInAmAdizabdAcakSurindriyagrAhyatvAdiparigrahaH, audArikAdizarIreNApi saha kathaMcidabhedAbhyupagamAt saMsAriNi Atmani abhyupagamAnna vizeSaviruddho hetuH, iSTatvAditi bhaavH||11|| iha ye caitanyAbhivyaktivAdinaste caitanyaM dharmatvena pratipadyante caitanyamabhivyajyate na tUtpAdyata iti, bhUtAni ca dhIti / tatrAyamarthaH prAge vApAsto-'jai tAva mayaM dhammo ceyannaM kaha na asthi to AyA / aneNa'NurUveNaM imassa jaM dhammiNA kaja' mityAdAdinA granthena / tatra punarapi tanmatamAzaGkamAna Aha bhAvasthAnataH kAmAvannarUvA diparigraha, CAMERCASSMS ROCTORSCIENCECAUSACARROCCC Jain Education in For Private & Personel Use Only oww.jainelibrary.org Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education aha aNuruvo dhamma sutacetaNNassa mAibuddhI tu / No tavatiregeNaM tassa sute pAvai abhAvo // 112 // atha syAnmataM parasya-yadi caitanyasyAnurUpeNa dharmiNA kArya tarhi sutacaitanyasya 'mAtRvuddhireva' mAtRcaitanyameva tuzabda evakArArthaH, anurUpo dhamma bhaviSyati na tvanyaH, tatazca naivamapi tavAtmasiddhirupapadyata iti bhAvaH / atrottaramAha - 'no tavai' ityAdi yadetaduktaM tanna, asaMgatatvAt / kathamityAha - yasmAdevaM parikalpyamAne 'tavyatirekeNa ' mAtRcaitanyavyatirekeNa tasyAbhAvaH prApnoti, dharmiNamantareNa dharmANAmasaMbhavAt, anyathA svatantratayA teSAmapi dharmitva prApteH // 112 // atraiva dUSaNAntaramupAditsurAha Na hi dhammaMtaravattI diTThA dhammANamettha logammi / tadabhAvapasaMgAto na dhammarahito jato dhammI // 113 // yadi mAtRcaitanyaM sutalakSaNe dharmiNi nopapadyate kiMtu mAtRcaitanyalakSaNa eva 'hi' yasmAt, na khalu khadhammiNamantareNAnyasmin dharmyantare dharmANAM vRttiratra loke dRSTA, tathApratItyabhAvAt / vipakSe vAghAmAha - tadabhAvaprasaGgAditi, Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- yadi hi dharmANAM dharmyantare vRttirabhyupagamyeta tarhi tasya dhamiNo'bhAvaprasaGgo bhavet , khabhAvasthApi dharmatvAt , saMgrahaNiH. tasya ca dharmyantare vartamAnatvAbhyupagamena dhammiNo niHkhbhaavtaaptteH| etadeva bhAvayati-'na dhammarahiojao dhammI' 'yato' yasmAnna dhammaiH-sattvajJeyatvaprameyatvAdibhiH rahito-varjitastAdAtmyasaMbandhapracyuto dharmI kharUpeNAsti, tato dharmyabhAvaprasaGgAt na dharmANAM dharmyantare vRttirabhyupagantavyA / tatazca sutacaitanyaM cenmAtRcaitanyasya dharmastarhi tasya tatra vRttiH syAt na sute, tathA ca sati pratItivirodhaH, tanna sutacaitanyasya mAtRcaitanyamanurUpo dharmI kiM tvAtmaiveti sthitam // 113 // atra caitanyotpattivAdinaH prAhuH-ye caitanyAbhivyaktivAdinasteSAmevAyamanantarokto doSo, nAsmAkaM, kAryakAraNabhAvAbhyupagamAt / tathAhi-sutacaitanyaM kArya mAtRcaitanyaM ca kAraNaM, tathA ca ko doSa ityata Aha Na ya takkajaM pi imaM tsskaaraannuvittbhaavaato| tanAvammi'vi kajje sati na ya hetU'vi tadavattho // 114 // na ca 'idaM' sutacaitanyaM tatkAya-mAtRcaitanyakAryam / kuta ityAha-tatsaMskArAnuvRttyabhAvAt tasya-mAtRcaitanyasya // 59 // yaH saMskAro-vAsanA kAlAntaramAvismaraNAdihetustasyAnuvRttiH-anugamanaM tasyAbhAvAt , tatsaMskArAnuvRttyabhAve'pi ca tatkAryatvAbhyupagame'tiprasaGgo, devadattacaitanyasyApi yajJadattacaitanyasya kAryatApattiprasakteriti / dUSaNAntaramabhidhitsure ENGINCREGAONGS in Education and al For Private & Personel Use Only Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education tadapyabhyupagamyAha - 'tabbhAvammItyAdi tadbhAve'pi tatkAryatve'pi iSyamANe, zabdo yasmAdarthe, yasmAnna kArye sati ghaTAdilakSaNe heturupAdAnabhUto mRtpiNDAdilakSaNaH, apicazabda evakArArthI bhinnakramazca tadavastha eva bhavati, kintu niyamato vinAzamAvizati / mRtpiNDAdihetUpamardenaiva ghaTAdikAryabhAvadarzanAt / tato yadi suta| caitanyaM mAtRcaitanyasya kArya bhavet tarhi sutacaitanye sati mAtRcaitanyaM na bhavet, na ca na bhavati, tasmAnna sutacaitanyaM mAtRcaitanyasya kAryamiti // 114 // atra parasya matamapAkartumAzaGkate - dIvA dIppattI Na ya ubhayaM tattha diTTamaha buddhI / jutamidamuvAdANaM na hi dIvo annadIvassa // 115 // syAdiyaM buddhiH parasya- dIpAddIpAntarasyotpattirbhavati, na ca 'tatra' dIpAntarotpattau 'ubhayaM' kAryakAraNabhUtadIpayalakSaNamadRSTam ubhayorapi tatra kharUpeNopalabhyamAnatvAt tadvadihApi mAtRcaitanyAtsutacaitanya syotpattAvapi na mAtRcaitanyasyAbhAvo bhaviSyatIti / atrAha - 'juttamityAdi' yuktamidaM dIpAddIpAntarasya bhavanaM, na ca tatra kAraNa - bhUtasyAbhAvo, yasmAnna dIpo'nyadIpasya - dIpAntarasyopAdAnaM kiM tu sahakArikAraNam, upAdAnakAraNaM hi dIpasya vayadiparamANaya eva, upAdAnakAraNopamardena ca kAryaM bhavati na sahakArikAraNopamardena, yathA mRtpiNDopamardena ghaTo na 3 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 60 // Jain Education cakrAdyupamardena, na ca sutacaitanyasya mAtRcaitanyaM sahakArikAraNamiSyate kiMtupAdAnakAraNam, atastadupamarddenaiva tadbhavet // 115 // yadi punastatsahakArikAraNamiSyeta tatmasiddhiprasaGgo yata Aha mAtI cetaNaM aNuvAdANaM tayanbhuvagame ya / jaduvAdANaM eyaM tatto paralogasiddhi ti // 116 // cazabdoM hetvarthe / makArastvalAkSaNikaH / yasmAnnaivAdi - prathamaM caitanyaM sutasyopajAyamAnasyeti zeSaH, 'anupAdAnam' upAdAnakAraNavikalaM yujyate atiprasaGgAt, paJcamabhUtasyApi tadvadutpattiprasakteH, 'tadabhyupagame ca' tasya - upAdAnasyAbhyupagame ca kriyamANe yadupAdAnametatsutasyApi caitanyam 'tata' upAdAnAt sutaprathama caitanyAnyathAnupapattyA siddhAt | paralokasya -suranArakatvAdyavasthAlakSaNasya siddhi: - prasiddhiH / tathAhi tadevopAdAnamupAdeyarUpatayA pariNamate, tadapyuttarottarabhAvena, tathA ca satatamanucchittyA eko'nvayI siddhastatsiddhau ca tadavasthA devanArakatvAdilakSaNA paralo - kasaMjJA sutarAM sidvaiveti / apica, yadi sutacaitanyaM mAtRcaitanyopAdAnamiSyate tataH sammUrcchiteSu yUkAdiSu kRmyA - diSu ca mRtadehe samutpadyamAneSu na caitanyaM bhavet, teSAM mAturabhAvAt, atha teSu caitanyamanyopAdAnamiSyate tarhi sute'pi caitanyamanyopAdAnamastu ?, vizeSAbhAvAt / taccAnyadupAdAnamarthAdAtmaiva bhUtAnAM tatkAraNatayA prAgeva saMgrahaNiH. // 60 // Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARRORSCOOK pratipiddhatvAt / tasmAnna sutacaitanyaM mAtRcaitanyopAdAnam // 116 // etadevAha saMmucchimasabbhAvA matadehe'NegasaMbhavAto y| annatthanimittatte Na pamANaM lokavAdhA ya // 117 // sammRcchimeSu yUkAdipu caitanyasya sadbhAvAt , mRtadehe anekeSAM kRmyAdInAM caitanyavatAM saMbhavAca na mAtRcaitanyopAdAnaM sutacaitanyam , anyathA teSu mAturabhAvena caitanyasyAbhAvaH prasajyeta / kiMca, 'annatyanimittatte' ityAdi, anya-12 smin mAtRlakSaNe dhammiNi sthitaM caitanyamanyasthaM tannimittamupAdAnaM yasya tadanyasthanimittaM tadbhAvo'nyasthanimittatvaM hatasmin sutacaitanyasyeSyamANe na pramANam , na hyevaMvidhArthasAdhakaM kiMcitpratyakSAdikaM pramANamupalabhAmahe, na cApazyanta AtmAnaM vipralabhemahi iti| anyaJca-evaM parikalpayato bhavato lokabAdhApyApadyate, na hyevaM loke pratIchAtirasti yatsutacaitanyaM mAtRcaitanyopAdAnamiti yatkiMcidetat // 117 // tadevaM caitanyasya dharmAditvAnyathAnupapattyA Atmano'stitvaM prasAdhya sAMprataM tatpratiSedhAyogataH pratipAdayannAha kiMca paDisehagaM kiM pamANameyassa? aha tu paccakkhaM / logammi vijamANatthagAhagatteNa taM siddhaM // 118 // AMARCBCC41- dharma. 19 Jain Education Inter Kiww.jainelibrary.org Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 61 // kiMceti dUSaNAntarasamuccayadyotane / etasyAtmanaH pratiSedhakaM pramANaM kiM?-pratyakSamanumAnaM vA?, na khalu pramANama saMgrahaNiH , ntareNa kasyApi pratiSedhaH kattuM zakyate, mA bhUtu bhUtAnAmapi prtissedhprsnggH| atha brUyAt-kimanyena pramANena ?, pratyakSamevAtra pramANaM bhaviSyatIti, tadayuktam , yasmAt 'tat' pratyakSaM loke vidyamAnArthagrAhakatvena 'siddhaM' vyavasthitam , tadviSayasannipAtavizeSAbhivyaktakSayopazamavizeSasAmarthyAdupajAyamAnavyavahitavidyamAnArthagrahaNa eva pravarttate, na punaH padArthAntarapratiSedhe iti // 118 // yAdetat, yadyapi pratyakSaM padArthAntarapratiSedhe na pravartate tathApi taM vyavahAtArayitumIzamityAzaGkAmapanetumAha tasseva NivittIe aha gammai ettha vatthu'bhAvo'vi / sA taM ciya tucchA vA havejja jati taM ciya viroho // 119 // atheti prprshnaabhivyktau| 'tasyaiva' pratyakSasya 'nivRtteH'nivRttatvAdiha jagati gamyate vastu(stva)bhAvo'pi, idamuktaM bha-tA bati-pratyakSa jJAnaM kacitpravRttaM sat pravRttiviSaye sadvyavahAraM nivRttiviSaye ca pratiSedhavyavahAraM pravartayati, tena pratyakSameva vati-pratyakSa jJAna kacitpravRtta sat prAttaviSaya sadvyavahArAnAAMRITISTI pravRttinivRttimukhAbhyAmazeSAM lokayAtrAM pravarttavati / atrAha-sA nivRttiH kiM tadeva pratyakSaM?, paro hi kadAcittadeva vAha dapratyakSaM viSayAntaraviSayamAtmano grAhakatvena nivRttaM nivRttizabdenAbhidadhyAditItvamucyate, 'tucchA vA havejatti' tucchA Jan Education in For Private Personal Use Only Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In vA prasajyapratiSedharUpA nivRttirbhavet / vAzabdaH pakSAntarasUcanArthaH / tatrAdyaM pakSamadhikRtyAha - yadi tadeva pratyakSamAtmano grAhakatvena nivarttamAnaM nivRttizabdenAbhidhIyate tarhi virodhaH, tathAhi - pratyakSanivRttyA gamyate vastvabhAva ityuktaM, sA ca nivRttiH pratyakSameva nivarttamAnamanivarttamAnaM ca pratiSedhaviSaye pratyakSama vidyamAnam, avidyamAnena ca pratyakSeNa vastvabhAvo gamyata iti vyAhatam, avidyamAnasya kharaviSANasyevAvagama nibandhanatvAbhAvAt / taduktaM - "pratyakSasya nivRtterabhAvanizcayaH iti cet taca nAsti tena ca pratipattiriti vyAhata metaditi // 119 // syAdetat, na tat pratyakSaM viSayAntaraviSayamAtmano grAhakatvena nivarttamAnamapi sarvathA avidyamAnameva, tasya bhAvAt, svarUpeNa ca vidyamAnaM pravRttiviSaye sadvyavahAraM nivRttiviSaye cAsavyavahAraM pravarttayiSyati tato na kazciddoSa ityetadevAha - aha tu tadaMtaramesA No tasieNa tassa saMbaMdho / siddha kahaM tato Nu tadabhAvaviNicchao ettha ? // 120 // atha syAdiyaM matiH parasya - tuzabda evakArArthI bhinnakramazca / 'tadantarameva' pratyakSAntarameva vastvantaraviSayameSAnivRttiH, tato na kazciddoSaH, tathAhi -- vastvantaraviSayaM pratyakSamAtmano grAhakatvena nivRttamato nivRttizabdenAbhidhIyate, tacca vidyamAnaM, tataH pravRttiviSaye sadyavahAraM nivRttiviSaye cAsavyavahAraM pravarttayiSyati, yathA kevala bhUtalaviSayaM ghaTA Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 989 CCORNCOCOCRACTICALCOCOCK DRINEER sadyavahAramiti kutaH pUrvoktadoSAvakAza iti, tadapyayuktam , yasmAnna tadviSayeNa' pratyakSAntaraviSayeNa vastvantareNa dva saMgrahaNiH, saha 'tasya'AtmanaH 'saMbandha' ekajJAnasaMsargitvalakSaNaH 'siddhaH' pratItaH,tasyAtIndriyatvenopalabdhilakSaNaprAptatvAbhAvAt , tatastasmAtkathaM pratyakSAntarAnnanu 'tadabhAvavinizcayaH' AtmAbhAvavinizcayaH 'atra'jagati?, naiva kthNcnetibhaavH| eka-12 jJAnasaMsargitve hi satyekasmin dRzyamAne aparassAbhAvanizcayaH kartuM zakyate, yathA-viviktabhUtalAvalokane ghaTasya, tathAhi-yadyatra san ghaTo bhavet so'pi bhUtalavat upalabhyeta, na copalabhyate, tasmAnAstIti / na caivamihAtmana ekajJAnasaMsargitvamasti, tasyAtIndriyatvenopalabdhilakSaNaprAptatvAbhAvAt , bhAve vA ghaTAdivat dezakAlaniSedha eva tasya syAt, nAtyantAbhAva iti // 120 // pakSAntaraM dUpayitumAzaGkamAna Aha aha tucchA tIe kahaM tavagamo savahA asattAto? / siddho ya viNAbhAvo teNa samaM tIeN kiM bhavato? // 121 // atha sA nivRttiH pratyakSasya 'tucchA' prasajyapratiSedhAtmikA manyate tarhi tayA' tucchayA nivRttyA kathaM tdvgmH| AtmAbhAvAvagamaH?, naiva kathaMcana / kuta ityAha-tasyAH sarvathA'sattvAtU-tuccharUpatvAt , tuccharUpatvenAvagamakAritvA // 62 // bhAvAt , avagamakAritvaM hi bodhasya khabhAvaH, sa kathamekAntatucchAyAM nivRttI bhavediti bhAvaH / apica, kimA XXCCCCCC-RKAR Jain Education Ma na For Private Personel Use Only al Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tmipratiSedhakaM pramANamiti pRSTena tvayA nivRttirabhihitA, sA ca na pratyakSaM, taniSedhAtmakatvAt , kiMtu pramANAntaraM tat syAt , tatazca "pratyakSamevaikaM pramANaM nAnyaditi" saMgaravyAghAtaH / sA na kiMcit tuccharUpatvAttato na saMgaravyAghAta iti cet, kathaM tarhi tayA AtmAbhAvanizcaya ityanantaramevoktam / nanu sa AtmAbhAvavinizcayastadvAhakapra mANAbhAva eva, nAnyaH, tataH ka uktadoSAvakAza iti cet , tadetadasamIcInam , abhAvo nizcayazceti paraspara-18 hai viruddhtvaat| nanvabhAva eva nizcayo mA bhUt , tataH punaH sa bhaviSyati, loke tathA darzanAt , na ca dRSTe'pyanupapannaM nAmeti cet kathaM loke tathA darzanamiti vAcyam , yanna dRzyate tannUnaM nAstIti vyavahAradarzanAditicet ?, na, paracaitanyAdinA vyabhicArAt / ceSTAdidarzanAnna tasyAdarzana miti cet, na, mUrcchitAdau tadarzanAsiddheH / tatra tattvatastannAstye-18 veti cet, na, kvacinmUcchAMdyapagame tduplbdhH| tat anyadeva kAyAdutpannamiti cet, na atIndriyatvenAtra pramANAbhA-14 vAt , pratiSiddhazcAyamarthaH prAgeva suptotthitapravuddhasyetyAdau pradeze / tadevedaM caitanyaM mUchAdyapagame'pItyatrApi kiM pramA-IN Namiti cet ? pUrvAnubhUtasmaraNadarzana miti bruumH| nahi ananubhUte anyAnubhUte vA smaraNamupapadyate tathAnupalambhAt , upalabhyate ca loke mUchAdyapagame'pi pUrvAnubhUtasmaraNam , avigAnena sarveSAM tathAnubhavAt / nacedaM bhrAntamiti zakyate 4 vaktum , vivakSitamartha smRtvA pravRttasya saMvAdopalabdheH / anyaJca-kathamuktaM prAk ceSTAdarzanAnna tasyAdarzanamiti, nahi ceSTA caitanyAvyabhicAriNI, pavanAdinA mRtakAye'pi tasyA darzanAt / naceyaM na ceSTA tthaatvenaadhyvsaayaat| atha - Jain Education irail For Private & Personel Use Only C w w.jainelibrary.org Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 6 // viziSTA kAcanApi ceSTA tadavyabhicAriNI saMgIryate, na yA kAcana, tenAyamadoSa iti cet, nanu tasyAH kena pramA saMgrahaNiH NenAvyabhicAraH siddha iti vAcyam ?, khasaMvedanapratyakSata eva tasyAH khazarIre caitanyena sahAvyabhicAragrahaNamiti cet ? hanta tarhi hato'si avyabhicaritArthAntaradarzanAtsAdhyArthapratipattimicchato'numAnaprAmANyaprasaGgena "pratyakSa-18 | mevaikaM pramANaM nAnyaditi" pratijJAbyAhatiprasaGgAditi yatkiMcidetat , tanna nivRttimAtrAttuccharUpAdAtmAbhAvanizcaya | iti sthitm| kiMca 'siddho ya ityAdi' cazabdo dUSaNAntarasamucaye, 'tasyAH' nivRtteH tena AtmAbhAvena sahAvinAbhAvaH| kiM bhavataH siddho? yena tata AtmAbhAvo nizcIyate, naiva siddha iti bhAvaH / vastuni satyapi pratyakSanivRttimAtrasya sadbhAvAt // 12 // yadi na siddhastataH kimityAha tadabhAve NAvagamo tabbhAve kaha Na hoti aNumANaM? // tabbhAvammi a (ve ya a) juttaM aNumANaM appamANaMti // 122 // 'tadabhAve' avinAbhAvAbhAve nAvagamo nivRtteH sakAzAt AtmAbhAvasya, saMdigdhavipakSavyatirekatvAt / athApyucyeta-siddha evAvinAbhAvaH, tena noktadopaprasaGga iti / tata Aha-tadbhAve' avinAbhAvabhAve kathaM na bhavatyanumAna pramANaM ?, bhavatyeva prmaannmitibhaavH| avinAbhAvasaMbandhasmaraNasApekSaM hi liGgAt liGgini jJAnamanumAnamityAhuranumA-11 Jain Education in For Private & Personel Use Only W w w.jainelibrary.org - Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int nalakSaNaM pramANalakSaNajJAH, taccehAstyeveti kathaM na tat pramANaM bhavet ? / 'tabhAvammi ya ityAdi' 'tadbhAve ca' anumAnapramANabhAve ca yaduktaM prAkU "anumAnamapramANamiti" tadayuktaM draSTavyam, svavAcaivedAnIM tasya prAmANyAbhyupagamAt / a (A) tazcAnumAnamapramANamityuktaM, tadaprAmANye pratyakSatadAbhAsayorapi prAmANyAprAmANyavyavasthAnupapatteH (ttiH) / tathAhisa bhautikapuruSavAdI kAzcit pratyakSajJAnavyaktIrvivakSitArthakriyAsamarthArthaprApakatvenAvisaMvAdinIranyAzca tadviparItatayA visaMvAdinIrupalabhya talakSaNanyAtyA tAdRzInAM pratyakSavyaktInAM prAmANyamitarAsAM cAprAmANyamuddhoSayet, na ca pratyakSamavyavahitavidyamAnArthagrahaNaparyavasitasattAka tathA pUrvAparaparAmarzazUnyaM sat sakalakAlabhAvinInAM pratyakSavyaktInAM prAmANyanibandhanamavisaMvAditvasAmAnyamava bodhayitusISTe, tasmAdavazyaMtayA paridRSTapratyakSajJAnavyaktyanusAreNa prAmANyanibandhanasyAvisaMvAditvasAmAnyasya pratyAyakamanumAnaM pramANatvenAzrayaNIyam / apica, parAvabodhArtha zAstraM praNayan kathamanumAnasya prAmANyamepa pratikSipati ?, tatpratikSepe zAstrakaraNapravRtte vaiphalyaprasaGgAt / nahi pratyakSeNa paracetovRttiH sAkSAtkriyate, agRhIte ca paracaitanye tannivRttyA cAsattvena zaGkite paraH zAstrArthamavabudhyeteti saMzayenApi na zAstrapraNayane pravRttirupapadyeteti / kiMca, pratyakSasya prAmANyanimittaM gRhyamANapadArthAnvayavyatirekAnukaraNaM, tacca sAdhyapratibaddha liGgajJAnasAmarthyanodIyamAnasyApyaviziSTamiti kathaM na tat pramANamaGgIkriyate ? / sthAdetat kathamanumAnasya Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C dharma- sagrahaNiH EMAILREAacaramirsOLOCRACOCOCIENCE-Co-OCOCACK prAmANyamaGgIkurmaH?, anumAnavirodhAdyanekadopasaMpAtasaMbhavAt , tathApi cettasya prAmANyAbhyupagamaH,tarhi sa zyAmastatputratvAt , ityAderapi prAmANyaprasaGgaH // 122 // etadevAha aha maNumANaviruddhAdidosasabbhAvato'pamANaM tN| No vatthubalapavatte te dosA daMsiyamidaM tu // 123 // atheti parAzaGkAbhivyaktau / anumAnavirodhAdidopasadbhAvAt apramANaM tadanumAnamiti manyethAH, tadayuktam , yasmAnna 'vastubalapravRtte' sAdhyArthAnyathAnupapannaliGganizcayavalapravRtte'numAne 'te'anumAnavirodhAdayo dopAH prAduHpanti / / tathAhi-dhUmavattvenAgnimati parvate sAdhye na khalu nAnimAna parvataH parvatatvAttadanyaparvatavat ityanumAnavirodhasya, tathA nistalanivRkSapradezAgninA agnimAn parvato dhUmavattvAt mahAnasavaditISTavighAtakRttvasya, nAtratyenAgninA agnimAn / / parvato dhUmavattvAt mahAnasavaditi viruddhAvyabhicAritvasya vA dopasyAvakAzo'sti, teSAM pratyakSabAdhitaviSayatayA anu-15 mAnAbhAsatvato vivakSitAnumAnavAdhakatvAyogAt, etaca prAgeva darzitam / tathA cAha-'daMsiyamidaM tu tti' idamananta-14 roktam tuzabdaH punararthe prAgeva 'na visesaviruddho ciya appaDibaMdhAo vAhaNAo ya' ityanena granthena darzitamiti / 4 yadapi ca prAgabhihitam-anumAnavirodho yathA ghaTasya nityatve sAdhye, tadyuktameva, yato na khalvekAntanityatvaM CIRCREECHOCOCCEOCOCCACCORDCROSNOR // 64 // Jain Eduent an For Private & Personel Use Only J Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter , kasyApi vastunaH samasti, sarvasyAdIpamAvyoma ca nityAnityatvasvabhAvAt naca nityAnityatve sAdhyamAne'numAna| virodhasyAvakAzo'sti, yathAvasthitavastuviSayatvAbhAvatastasyAnumAnAbhAsatvAt / tathA yadapi prAgavAdi - kimanumAnasya viSayaH sAmAnyaM vizeSa ubhayaM vetyAdi, tatra na sAmAnyamagnimAtraM sAdhyaM, vivAdAbhAvAt nApyekAntena vizeSa eva, tasya vyaktayantarAnanuyAyitvenAnvayAbhAvAt, kiMtu vizeSavat sAmAnyam ayogavyavacchedena pradezaviziSTasyaiva | vahneH puruSasya pravRttyaGgatvAt / yadapi prAguktaM, na dezaviziSTo'pi vahniH sAdhyo yukto, dezaviziSTasya vaheranvayAbhAvAt, na hi asmin parvate vahnirasti dhUmAdityAdau viziSTena sAdhyena saha hetoranyo'stItyAdi, tadapyasamIcInam, yata iha dvividho viSaya:- prayogakAle vyAptikAle ca / tatra prayogakAle dezaviziSTo vahnirviSayaH vyAptikAle ca kevalaM vahimAtram / pratipAdyaM hi pratipAdayitA (trA) prekSAvatA dhUmo'gninAntarIyako darzanIyaH yathA yatra dhUmastatrAvazyamaniriti / sa ca dhUmastathA vyAptikAle vahnimAtreNa vyAptaH siddhaH san yatraiva parvatAdau svayaM dRzyate tatraivAnibuddhiM janayati, no dadhyAdau, anyadezasthena kAraNenAnyadezastha kAryasyAjananAt tena prayogakAle dezaviziSTo vahnirviSayo nirdizyate / yadyevaM tarhi prayogakAle na sAdhyanirdezo yuktaH, sAmarthyanaivAnantaroktena tasya gatArthatvAt, na, anantaroktasAmarthyaparAmarzazUnya tathAvidhaparavyAmohanivRttyarthatvena tasyApi saphalatvAt, anyathA hi tannirdezAbhAve vyAptivacananAntaraM dharmiNi parvatAdau dhUmasya sattve darzite'pi anantaroktaM sAmarthyamanusartumazaktaH san kazcit vyAmuhyet / atha ca wjainelibrary.org Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 65 // Jain Education Inter parapratipattyarthe parArthAnumAnaprayoga iti yuktastadapekSayA pratijJAprayoga iti kRtaM prasaGgena prakRtamabhidhIyate // 123 // tatra nanu mA bhUt pratyakSeNa tannivRttyA vA AtmapratiSedhaH, anumAnato bhaviSyatIti parAkUtamudghATayannAha - aha amANeNaM ciya paDiseho No tayaM tuha pamANaM / appamANammi ya tammi kA atthA NAda (ya) vAdInaM // 124 // atha manyethAH - anumAnenaiva ciyazabdaH prAkRte nipAto'vadhAraNArthaH, pratiSedha Atmana iti saMbandhaH / atrAha - 'no ityAdi' nanu tat anumAnaM na 'tava' bhavataH pramANaM "pratyakSamevaikaM pramANamiti" vacanAt / athocyeta - yadyapi na me pramANamanumAnaM, tathApi tenAtmanaH pratiSedhaH kariSyate ko doSa ityAha- 'appamANammItyAdi' apramANe ca tasmi nanumAne kA 'AsthA' nyastabharatA nyAyavAdinAM yuktivAdinAM ?, naiveyaM yuktetyabhiprAyaH, apramANasyAyathArthatvena pratiSedhakAritvAyogAt / nanu yadi vayamanumAnato nizcinumahe tataH syAdeSa upAlambho yathA - 'tasminnapramANe kA AsthA nyAyavAdinAmiti', yAvatA parapratipAdanAyAtmapratiSedhaprayAsaH, parazcAzrayadeva svasya pramANatvenAnumAnaM, tatastenAtmapratiSedhaM kAryate para iti na kazciddoSaH // 124 // etadevAha - aha parasiddheNaM ciya parapaDivattIeN Natthi dosotti / saMgrahaNiH // 65 // Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education nek parakhaggeNa vidiTTo viNivAdo kiM na logammi ? // 125 // athedamAcakSIthAH- parasiddhenAnumAnena parasyAtmapratipattau kriyamANAyAM nAsti kazciddoSaH, parasya tenAtmapratiSedhapratipattyutpatteH / amumevArtha prativastUpamayA bhAvayati - 'paretyAdi' kiM loke tvayA parakhaGgenApi parakIyenApyasinA parasya vinipAtaH kriyamANo na dRSTaH 1, dRSTa eveti bhAvaH sarveSAmavigAnena tathAprasiddheH / iha vinipAtatulyA parasvAtmapratiSedhapratipattiH khaGgakalpaM cAnumAnamiti / tadetadayuktam dRSTAntadArzantikayorvaipamyAt, tathAhi - khaGgasya svaparavinipAta karaNe zaktirapratihatA, tatastena parakIyenApi parasya vinipAto yujyate tvayA punaranumAnamapramANamipyate, tatastatparasyApi nAtmapratiSedhapratipattimAdhAtumalam, apramANasya yathAvasthitArthapratipattinibandhanatvAyogAt, anyathA pramANaparyeSaNAnarthakyaprasaGgAt // 125 // etadevAha - viNivAyakaraNasattI - sabbhAve jujjaI tao NiyamA / iya paDivattinimittaM ca hoi kahamappamANaM taM ?, // 126 // vinipAtakaraNazaktisadbhAve sati khagasya sako vinipAtastena parasya kriyamANo niyamAdavazyaMtayA yujyate, na punaranumAnAdAtmapratiSedhapratipattiH, tasyApramANatve tatkaraNazakttivikalatvAt / atha tasyAtmapratiSedhapratipAdanazakti Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 66 // Jain Education |riSTA te tarhi prAmANyaprasaGgaH tathA cAha- 'iya ityAdi' 'itiH evaM khaGgadRSTAntAnusAreNa tathAvidhazaktisadbhAvAbhyupagamena yadyanumAnamAtmapratiSedhapratipattinimittamiSyate, cazabdo yadyarthaH sa ca bhAvita eva tataH kathaM tadanumAnamapramANaM bhavati ?, naiva bhavatIti bhAvaH / yathAvasthitavastuviSayatayA balAttasya prAmANyopapatteH / atrAparaH pArzvasthaH praznayatinanu ca kathamidamuktaM-yadi tadanumAnaM pratipattinimittaM tataH kathamapramANamiti, na hi pratipattinimittatAmAtraM prAmANyalakSaNaM, tasya vyabhicAritvAt, tathAhi - rUpAlokacakSurAdayo'pi pratipattinimittaM bhavanti, na ca te pramANa| miti // 126 // etadeva dUSayayitumAzaGkamAna Aha ja paDivattiNimittaM sarva mANaMti haMta visaovi / pAva pamANameva icchijai sovayAreNaM // 127 // yadi pratipattinimittaM sarvaM mAnamiSyate, atra sarvazabdo niyamArthaH, yadi pratipattinimittaM mAnamevetyarthaH, yathA sarva kRtaka manityamityatra kRtakamanityameveti itizabdastasmAdarthe, tato hanta viSayo'pi upalakSaNatvAdAlokAdayo'pi prApnoti pramANaM, 'evaM' pratipattinimittatAmAtraprAmANyAbhyupagame, AcArya Aha-' icchijai sovayAreNati' 'so'pi' viSayo'pi AstAM tAvat jJAnamityapizabdArthaH / upalakSaNametat, AlokAdayo'pi upacAreNa saMgrahaNiH, // 66 // Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GANGACASSAMACHAR goNyA vRttyA iSyate pramANam / tato nAtiprasaGgo doSAya / na hyabhyupagamA evaM bAdhAyai bhavanti // 127 // upacArazca mukhyApekSa iti, mukhyaM pramANamupadizannAha Nicchayao puNa etthaM paDivattI ceva hoi mANaM tu // tIe [ya] doNhavi bhAve Na taM pamANaMti vAmoho // 128 // 'nizcayataH' paramArthena mukhyavRttyetiyAvat punaHzabdo vAkyabhede 'atra' pramANavicAraprakrame pratipattireva arthagrahaNapariNAmalakSaNA bhavati 'mAnaM' pramANam, pratipadyate'rtho'nayeti pratipattiritikRtvA / tuH pUraNe / 'iya paDivattinimittaM ce' tyatra tu pratipattizabdo bhAvasAdhano vivakSitaH, tathAprakaraNAt, tasyAzca nimittamanumAnamarthagrahaNapariNAmAtmakapratipattyAzrayatvAt / kathaM punaranyat pramANaM nizcayato na bhavatIti cet ? ucyate-iha tadeva pramANaM yata iyaM prameyAdhigatiravyavadhAnena khatattvaM pratilabhate, pramIyate'neneti pramANamiti karaNe vyutpAdanAt / karaNaM hi nAma kArakaM taducyate yakriyAyA anyaM bhedakaM, tacAntyaM bhedakaM yasya kArakasya bhedavyApAraH, sarveSAmapi kAdi kArakANAM bhedakatve'pi tadanyatamena bhedakAntareNApekSaNIyena vyavadhIyate kintu tadbhedenaiva kriyA bhidyate, prameyA-- dAdhigatikriyAyAzcAnyaM bhedakaM jJAnasya prameyArthagrahaNapariNAmalakSaNam, tadvazAdeva bodharUpatayA aviziSTasyApi SACSCALCCACANCSCANCER-C Jain Fdharma. For Private & Personel Use Only Plww.jainelibrary.org Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 67 // Jain Education jJAnasya pratikarma vibhAgopapatteH, yathA nIlasyedamadaH pItasyeti / tataH sa evArthagrahaNapariNAmaH pramANaM na tvanyadindriyAdikam, tato jJAnasya pratikarmma vyavasthAnupapatteH / tathAhi - nendriyANi prativiSayaM jJAnasya bhedakAni, | azeSanIlapItAdivijJAna sAdhAraNatvAt, tAni hi yathA pATavAdiguNopetAni nIlavijJAne kAraNatvena vyApriyante tathA pItavijJAne'pIti, etenAloko'pi pramANatvenAbhyupagamyamAnaH pratikSipto draSTavyaH, tasyApyazeSavijJAnasAdhAraNatayA vijJAnasya prativipayavyavasthAhetutvAyogAt, arthastu yadyapi kharUpeNa bhinnatvAdbhedakastathApi naivAsau jJAnavizeSavyavasthAnimittaM sa hi adyApyajJAtaH, ajJAtena ca tena vijJAnamanubhUyamAnaM saMsRSTamityeva na vijJAtuM zakyaM, kiM punastatsaMsargitayA viziSTaM vyavasthApayitumiti / evamindriyArthasannikarSo'pi pratyartha bhidyamAno jJAnasya prativiSayavyavasthAhetuH parikalpyamAno nirAkRto draSTavyaH, ajJAtatvena tasyApi prativiSayavyavasthAhetutvAyogAt, itazca nAsau pramANaM, sarvAtmanA sannikarSe'pi kaizcideva dhammaiH pratipatteH, arthAdhigamanimittaM hi pramANam iSyate, | sannikarSazcedarthAbhigamanimittaM tataH sarvAtmanA sannikRSTe vastuni sarvaireva khaparaparyAyaistadvipayA pratipattirutpadyeta, na cotpadyate, tasmAnnaivAsau pramANam / yadapyucyate mImAMsakai: - 'prathamamAlocanAjJAnaM nirvikalpakaM vikalpavijJAnasya nimittaM sat pramANam, teSAM hi matenAlocanAjJAnaprabhRtInAM prAptijJAnaparyantAnAM pUrva pUrva pramANamuttaramuttaraM tu phalamiti' / tadapyasamIcInam, AlocanAjJAnasya vivakSitArthagrahaNa pariNAmAbhAve tasya tadarthAlocanatvasyaivAsiddheH / saMgrahaNiH // 67 // . I Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education yadi nIlasyArthasyaitadAlocanaM iti siddhyet tadA tasyottarakAlabhAvinaM tadvizepaviSayaM vikalpaM prati prAmANyaM bhavet, yAvatA vivakSitArthagrahaNa pariNAmAbhAvAt tasya tadarthAlocanamevAsiddhamiti kutastasya prAmANyamiti ? / tathA yadapi naiyAyikavaizeSikairvizeSaNajJAnaM pramANaM vizeSyajJAnaM phalamiti pratipannam, tadapi na vicArakSamam, vizepaNajJAnasya vizeSaNalakSaNArthagrahaNapariNAmAbhAve vizeSyajJAnAtkhArthagrahaNa pariNAma vikalA dvizeSavyavasthAyA evAnupapatteH / yadi hi vizeSyavizeSaNajJAnayorvibhAgaH kartuM zakyeta - idaM vizeSyajJAnaM idaM tu vizeSaNajJAnamiti tadA syAdapi vizeSyajJAnaM prati vizeSaNajJAnaM pramANam, yadA tu khakhArthagrahaNapariNAmAbhAvAdubhayorapi vibhAga eva kartuM na zakyate tadA kathaM vizeSyajJAnaM prati vizeSaNajJAnaM pramANaM bhavitumarhati ? / api ca- kriyAyAH sAdhanasya ca viSayanAnAtvaM na yujyate, tathAdarzanAbhAvAt, na hi dhavAdAvutpatananipatanavyApAravati parazau tato'nyatra chidikriyA bhavantI dRzyate, tata ihApyanyatraiva vizeSaNajJAnaM pramANabhUtaM vyApRtamanyatraiva ca vizeSyajJAnaM tatphalabhUtamiti vyAhatametat tanna vizeSaNajJAnaM vizeSyAdhigatikriyAM prati pramANam / atha mA prApadayaM doSa iti vizeSaNavizeSyajJAnayorabhinnaviSayatvamabhyupagamyate, tarhi dvayakalpanA vyarthA, vizeSaNajJAnenaiva tasyArthasyAdhigatatvena vizeSyajJAnasyAkiMcitkaratvAt / etaccAlocanAjJAnottaravikalpajJAnayorapi dUSaNaM vAcyam, tatrApi hyekaviSayatve sati uttaravikalpajJAnasya vaiyyarthya, bhinnaviSayatve kriyAsAdhanaviSayanAnAtvavirodha iti / tathA yadapyucyate- jJAnasya prame Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R dharma // 6 // yasArUpyaM pramANaM, tadantareNa prmeyaadhigtivyvsthaanupptteH| taduktam-"arthena ghaTayatyenAM, na hi muktvArtharUpatAm / saMgrahaNiH. tasmAtprameyAdhigateH, pramANaM meyarUpatA // 1 // " iti / tadapyayuktam , vijJAnasya prameyasArUpyAyogAt, amUrtasya pratibimbAbhAvAt , tathAhi-yadamUrta na tat prativimbavat , yathAkAzam , amUrtaM ca vijJAnamiti / pratibimba hi pratibimbavato darpaNAdeH pratibimbyajapAkusumAdivastugatasannivezavizeSAnukArI rUpasannivezavizeSaH, sa ca mUrtAnAmeva dhammo "rUpa-rasa-gandha-sparzavantaH pudalA" iti vacanaprAmANyAt, tataH pratibimbaM khAzrayamUrtatvena vyApyate, vijJAnaM cAmUta, mUrtilakSaNAyogAt, rUpAdisaMsthAnavizeSo mUrtiriti hi mUrtilakSaNam , tato vijJAnAdAzrayAt mUrtatvena vyAvartamAnena khavyApyamapi prativimbaM vyAvartyata iti vyApakAnupalabdhiriyam / etacca darpaNAdaya eva pratibimbyajapAkusumAdisannidhAnavizeSatastathA tathA pratibimbavattayA pariNamante iti pradezAntarAbhivyaktamAcAryasyaivAbhiprAyamupajIvyocyate / yadA tu na pratibimbyavastupratibaddhacchAyANusaMkramAtirekeNAdarzake anyapratibimbasaMbhava iti sUtrAbhiprAyo'nuzrIyate, tadAnImavyAptidoSo draSTavyaH anumAnajJAnAnAM, tadviSayasya dezakAlAdiviprakRSTatayA tatprativaddhacchAyANusaMkramAbhAvena sArUpyAyogataH prAmANyAnupapatteH / amuM ca sUtrAbhiprAyamAcAryaH khayameva sarvajJa-15 siddhau vistaratarakeNAbhidhAsyata iti neha pratAyate / astu vA yathA kathaMcana jJAne'pi anumAnajJAnasyApi ca sArUpyaM, tathApi na tatpramANaM, vikalpAbhyAmayogAt / tathAhi-sa sarvAtmanA vA sArUpyaM syAdekadezena vA?, na tAvatsa ECORRESSESE Jain Education For Private & Personel Use Only Pl Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ESSAMROSA tminA, tathA sati jJAnasyAjJAnatvaprasaGgAt , sarvAtmanA hi (sAmAnya) sArUpyaM, sakalabhedApagame cArtha eva svAdaparArthavyaktivad, na jJAnam / athaikadezena tarhi sarva sarvasya paricchedakaM syAt , sarvasyApi jJAnasya sarvairapi vastubhiH saha kenacidaMzenAntataHprameyatvAdinA samAnatvasaMbhavAt / tathA caitadeva bhavadAcAryo'pi dharmakIrtirvijJAnanayaprasthAne'bhidhatte-"sarvAtmanA hi sArUpye, jJAnamajJAnatAM vrajet / sAmye kenacidaMzena, syAtsarva sarvavedanam // 1 // " / api casArUpyaprAmANyAbhyupagame atiprasaGgApattiH, tathAhi-pramitikriyAnimitta pramANaM, sArUpyaM cet pramitikriyAni|mittamiSyate tataH kadAcit pUrvavijJAnasyApi grahaNaprasaGgaH, tasyApi viSayeNa saha tulyayogakSematvAt / tathAhi-18 kasyApi puMsaH kadAcit prathamaM tAvadekaM purovartinIlakhalakSaNagrahaNapravaNaM nIlapratibhAsaM vijJAnamudayate, tasmAdeva ca samanantarapratyayIbhUtAt dvitIyamapi nIlapratibhAsaM vijJAnam upajAyate, tatra ca yathottarasmin vijJAne vicchinno grAhyAkAro vAhya iva pratibhAsate tathA pUrvasminnapi, tato yathottaravijJAnasya bAhyena viSayeNa saha sArUpyamasti tathA pUrvavijJAnenApi / api ca-bAhyena saha sArUpyaM nIlAditvamAtreNa, pUrvavijJAnena punaH sarvAtmanA, tatazca yathA sArUpyAbAhyArthasyAdhigatistathA pUrvavijJAnasyApi syAt, vizeSAbhAvAt / uktaM ca-"yathA nIlAdirUpatvAnIlAdyanubhavo mataH / tathAnubhavasArUpyAttasyApyanubhavo bhavet // 1 // " na ca bhavati, tasmAnnaiva sArUpyaM pramANaM,8 kiMtu yato nimittavizeSAt sArUpyAvizeSe'pi niyataviSayA pratipattirutpadyate sa eva nimittavizeSo'rthagrahaNapari ROGALAXMICO Jain Education For Private & Personel Use Only Plww.jainelibrary.org Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma PNAmalakSaNaH pramANam / yadi tvarthagrahaNapariNAma eva sArUpyamityucyate, tadA na kAcidAvayorvipratipattiH, nAmni || saMgrahaNiH. vivaadaabhaavaat| tadevaM nizcayataHpramANamabhidhAya sAMpratamupacAranivandhanaM prAmANyamarthajJAnayoravizeSeNopapAdayannAha'tIe ya ityAdi, 'tasyAzca' arthagrahaNapariNAmalakSaNAyAH pratipace yorapyarthajJAnayorbhAve sati bhavantyA yo'sau viSayo na sa pramANaM, kiMtu jJAnameveti vyAmoha eSaH, tathAhi-yathA jJAnasyArthagrahaNapariNAmo jJAne satyeva bhavati na tadabhAve, tathA bAhyArthasyApi bhAve sati bhavati na tadabhAve, anyathA nirviSayatvena tasyAprAmANyaprasaGgAt, tatazca yathA jJAnaM tannibandhanatvAdupacAreNa pramANamiSyate tathA viSayo'pIpyatAmupacAranimittAvizeSAt, tathApi cedviSayasya prAmANyopacArapratiSedhastarhi vyAmoha eSaH, yuktivaikalyAditi sthitam // 128 // adhikRta evArthe | parasyAzaGkAzeSamapanetukAma Aha tullANaM vabhicArA tamappamANaMti kinna paJcakkhaM ? / tesiM visesabhAvA itaresuvi kiM Na so atthi ? // 129 // // 69 // | syAdetat , kvacitsaMvAdadarzanAdasmAbhirapyanumAnasya prAmANyamabhyupagantumiSyate, paraM kiM kurmo ?, yataH 'tulyAnAmapi' hetvAdyavayavayuktatayA pramANAbhimatAnumAnasadRzAnAmapi anumAnAnAM vyabhicAro dRzyate, tasmAnna tatpramANama **XXXS******** Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gIkurmaH / etaduktaM bhavati-sa zyAmastatputratvAt paridRzyamAnaputravadityAdyavayavopetatayA pramANAbhimatAnumAnatulyAnAmapi vyabhicAro dRzyate, tatastanmAtralakSaNake'numAne sarvathA'prAmANyAzaGkA na nivartate, yathA yasmAdetAzamevAnyadanumAnaM vyabhicarat dRSTaM tasmAnnaitadapi pramANAbhimatamanumAnaM pramANaM yuktam , yastu saMvAdaH sa kutazcinnimitAtkAkatAlIya iti / atrAcAryaH pratibandigraheNAha-'kinna pacakkhamiti' yadi tattulyavyabhicAradarzanAtsarvatrAnAvAsApattyA anumAnamapramANamudgIyate, tataH pratyakSamapi kiM nApramANamudgIryate ?, tadapi hi marumarIcikAnica-18 yaviSaye jalollekhi prAdurbhavat visaMvAdi dRSTamataH sarvatrApyanAzvAsApattyA sarvasyApi pratyakSasyAprAmANyaprasaGgo durnivaarH| para Aha-'tesi visesabhAvA' teSAM pratyakSANAM vizeSabhAvAt-tatpratyakSasyApramANabhAvAnna tasya srvtraapypraamaannyprsnggH| etaduktaM bhavati-yadindriyasAguNyAdisAmagrIvizeSasaMpAditasattAkaM tat pramANaM, na ca tasya vApi visaMvAdo'sti / itarastu (tu) tadAbhAsaM, na ca tadbAdhane pramANAbhimatasya pratyakSasya kazcidyAghAto, bhinnajAtIyatvAditi / AcArya Aha-"itaresuvi kinna so athitti' itareSvapi anumAneSu kiM na 'sa' pramANatadAbhAsalakSaNo vizeSo'sti ?, astyeveti bhAvaH / tathAhi-na hetvAdyavayavamAtrajanitatvamanumAnalakSaNaM, kiMtu sAdhyArthAnyathAnupapanahetudarzanatatsaMbandhasmaraNajanitatvaM, na caitallakSaNopetamanumAnaM vApi vyabhicarati / yattu tatputratvAdihetvAdyavayavamAtrajanitaM tattadAbhAsaM, tatputratvAdikasya hetoH sAdhyArthAnyathAnupapannatvAbhAvAt , na ca tadvAdhane pramANAbhimata Jain Education For Private & Personel Use Only Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgramita // 70 // syAnumAnasya kazcidyAghAto, bhinnajAtIyatvAt / tasmAdanumAnamapi pratyakSavat pramANameveti sthitam // 129 // adhi- kRta evArthe dUSaNAntaramapyabhidhitsurAha kiM ca paDisehagaM taM aNumANaM?, aha bhave annuvlddhii| paJcakkhaNumANehiM bhaNiyamihaM NaNu pabaMdheNaM // 130 // kimiti paraprazne, cazabdo duussnnaantrsmuccye| yenAnumAnenAtmanaH pratiSedhaH kartumiSyate tadanumAnaM pratiSedha kiM syAt ?, naiva kiMcidityabhiprAyaH / aparasyAbhiprAyamAzaGkate--'atha bhavedanupalabdhi'riti atha syAd iyaM matiH parasya bhavedAtmapratiSedhakamanumAnaM pramANamanupalabdhiH , anyasya pratiSedhe vyApArAyogAt / atrAha-'paJcakkhetyAdi 'iha' asyAmanupalabdhau yadvaktavyaM tadbhaNitaM 'prabandhena' vistareNa pratyakSAnumAnAbhyAmAtmapratiSedhakatvena vicAryamANAbhyAM, pratyakSaprastAve'numAnaprastAve cetyarthaH / tatra pratyakSaprastAve 'siddho ya'viNAbhAvo teNa samaM tIeN kiM bhavato' ityAdinA, anumAnaprastAve ca "no tayaM tuha pmaannmityaadineti"| tasmAnAnumAnamapyAtmanaH pratiSedhakam // 130 // tadevamAtmano'stitvaM caitanyasya dharmAditvAnyathAnupapattitastatpratiSedhakapratyakSAnumAnapramANAbhAvAca prasAdhya sAMprataM AgamatastatprasAdhayannAha Agamato ciya siddho jaM uvaogAdilakkhaNo jiivo| Jain Education a l For Private & Personel Use Only Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhiMDai saMsAraM succai savaNNuvayaNammi // 131 // ___ Agacchati gurupAramparyeNetyAgamaH tato'pi ca siddha Atmeti prakaraNAdgamyate / kathamityAha-'yad' yasmAt zrUyate| 'sarvajJavacane' sarva jAnAtIti sarvajJastasya vacanaM dvAdazAGgaM gaNipiTakam arthatastena praNItatvAt sarvajJavacanaM tasmin yaduta-upayogAdilakSaNo jIvaH 'AhiNDate' bhramati saMsAramiti // 131 // iha kaizcidAgamasya bAhyArtha prati prAmANyaM nAbhyupagamyate, yatra tu vakturabhiprAyo'bhyupagamyate yathA-"vaktavyApAraviSayo, yo'rtho buddhau prakAzate |praamaannyN tatra zabdasyeti" tatrAnumAne'ntarbhAvyate, yadAhuH-"vakturabhipretaM tu sUcayeyu"riti, sa eva vaktA viziSTAbhiprAyasaMbandhihatayA pratyAyyamAno dharmI, abhiprAyavizeSaH sAdhyaH, zabdaH sAdhanamiti" / atastanmatavikuTTanArthamidamAha assa ya pamANabhAvaM mANaMtarayaM ca uvari vocchAmi / ___NAsaMgatametteNaM vAdINaM vatthuNo'bhAvo // 132 // 'asya ca' Agamasya pramANabhAvaM' prAmANyaM 'mAnAntaratAMca' pramANAntaratAMcAnumAnAdityapekSate, 'upari'sarvajJasiddhau vakSyAmIti tata evehAvadhAryam / yatpunaruktaM prAk 'AgamapamuhesuM puNa sabevi na saMgayA pAyaM / tA kahamAgamapamuhA hoti pamANA uiti| tadatIvAyuktam / yata Aha-'nAsaMgayetyAdi' na parasparaM vAdinAm 'asaMgatatvamAtreNa' asaMgatA MICROSORRECAUCRACK JainEducation: W ww.jainelibrary.org Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1964 dhrm||7|| "bhavitumarhati, tadAnaNaM ityuktAbApU vAdanakAntikatvamu bhiprAyamAtreNa 'vastuno' ghttaaderbhaavH| na hi vastu pravAdyabhiprAyanimittaM, yena tadasaMgatatve vastuno'pyabhAvaH syAt, kiMtu | saMgrahaNiH khakAraNakalApanimittam / tatazcAyamapyAgamo yathAvasthitapadArthaprakAzanasvabhAvatayA khayaM pramANaM san parasparaM vAdi-15 nAmasaMgatAbhiprAyatvamAtreNa nApramANaM bhavitumarhati, tadabhiprAyanimittaprAmANyAnabhyupagamAt / ihAbhiprAyavizepeNaiva vAdino vastu prati parasparamasaMgatA na kharUpeNeti 'asaMgayametteNaM' ityuktAvapi asaMgatAbhiprAyatvamAtreNeti vyAkhyAtam // 132 // tadevaM vAdinAmasaMgatAbhiprAyatvamAtrasya vastutathAbhAvAbhAve pratibandhAbhAvAdanaikAntikatvamudbhAvya sAMprataM sAdhAraNAnakAntikatvamupadarzayannAha Na ya saMgayA pavAdI bhUtesuvi aha ya tANi vijaMti / NajaMti ya evaM ciya Agamapakkhevi ko doso ? // 133 // cazabdo saMgatAbhiprAyatvasya sAdhAraNAnaikAntikatvadoSasamuccayArthaH / na parasparaM 'saMgatAH' saMgatAbhiprAyA vAdino bhUteSvapi' pRthivyAdiSu / tathA cAhureke-"na santyeva pRthivyAdIni bhUtAni kiMtu vijJAnamAtramevedamiti" / apare punarAhuH-"pradhAnapariNAmarUpaM jagadityAdi" / atha ca tAni vidyante na punarvAdinAmuktaprakAreNAsaMgatAbhiprAyatvamAtre'pi teSAmabhAvaH, na ca tAni pratijJAmAtreNa vidyante, kiMtu jJAyante ca pratyakSAdinA pramANena, evameva ciya SSCRACROCALCREASEAX For Private & Personel Use Only X w w.jainelibrary.org Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAMPOO zabda evakArArthaH, AgamapakSe'pi ko dopo ?, naiva kshciditybhipraayH| parasparaM vAdinAmasaMgatAbhiprAyatvamAtre'pi bhUtAnAmivAgamasyApi kharUpabhraMzAbhAvAt / tasmAdAgamaH pramANaM, pramANatvAcAtaH siddho jIvaH susiddha iti / yadapyuktaM-"kathamidaM jJAyate 'jIvo aNAinihaNo nANAvaraNAikammasaMjutto' ityAdikaM jIvAstitvapratipAdakaM vacaH pramANam , idaM tu-pRthivyaptejovAyurityAdi na pramANaM, tasmAdatra kiMciniyAmakaM vaktavyaM, taca nAstIti yatkiMci| detaditi" / tadapyayuktam , yata iha tadeva vaco'tIndriyaviSaye pramANaM yadavisaMvAdi, avisaMvAdazca tadabhidheyasyArthasya pratyakSasthAnumeyasya vA yathAkramaM pratyakSeNAnumAnena vA grahaNaM parasparamavyAghAtazca, evaMbhUtazcAvisaMvAdo'sminnAhate vacasi tAvadupalabhyata eva / tathAhi-tatrAsti pratyakSatvenAbhimatasyArthasya pratyakSeNa grahaNam , yathA-"se jahAnAmae kei purise avattaM sadaM suNejjA, teNaM sahotti uggahie, no cevaNaM jANai-ke vesa saddetti, tato IhaM pavisaI" ityAdinA sUtreNa zabdAdInAM zrAvaNAvagrahAdirUpapratyakSagocaratvenAbhihitAnAM tathaiva grahaNam / anumeyatvenAbhimatasyApi cAstyanumAnena grahaNam , yathA-"kiM sAsae asAsae jIe ?, goyamA ! siya sAsae siya asAsae, 1 sa yathAnAmakaH kazcitpuruSo'vyaktaM zabdaM zRNuyAt tena zabda iti avagRhItaM no caiva jAnAti-ko vA eSa zabda iti, tata iihaaN| pravizati / 2 kiM zAzvato'zAzvato jIvaH ?, gautama ! syAt zAzvataH syAdazAzvataH, tat kenArthena bhagavan ! evamucyate ? gautama ! dravyA-15 |rthikatayA zAzvato bhAvArthikatayA'zAzvataH / SECRECORRESPECRE RNCOMSGARL Jain Education nal For Private & Personel Use Only | Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ G // 72 // Jain Education se keNaTTe NaM bhaMte! evaM vuccai 1, goyamA ! dacaTTayAe sAsae bhAvaTTayAe asAsae" ityAdinA'bhihitasya nityAni - tyatvasya smaraNAdyanyathAnupapattyA avasthAbhedAnyathAnupapattyA ca jJAyamAnatvenAnumeyatayAbhimatasya tathaiva grahaNam / parasparAvyAghAto'pIha sphuTo'styeva, yathA- jIvasya bandhamokSAvabhidhAya nityAnityatvAbhidhAnam, ekAntanityapakSe anityapakSe ca tayoH sarvathAnupapadyamAnatvAt, yathA cAnupapadyamAnatvaM tathottaratra khayamevAcAryeNa darzayiSyate / tadevamavisaMvAdadarzanAdidamArhataM vacastAvatpramANameva / tathA ca vakSyati -- "didveNaM iTTeNa ya jammi viroho na hujja u kahiMci / so Agamotti" / yatpunaretat " pRthivyaptejovAyuriti tattvAni / tatsamudAye zarIrendriyaviSayasaMjJA" iti, tadapramANam, jIvasattvAbhyupagamamantareNa pRthivyAdiSveva bhUteSu jIvaddevadattAdizarIraghaTAdilakSaNeSu dRSTasya sacetanAcetanatvarUpasya vaicitryasya sarvathAnupapadyamAnatvAt tathaiva prAk saprapaJcaM darzitatvAt / evaM ca " vijJAnaghana evai - tebhyo bhUtebhya" ityAdyapi yathAbhiprAyamupanyastamapramANamavagantavyam, yathA ca punaretadapi vaco vimalamatayo vyAkhyAnayanti tathA pramANameva, tathA vyAkhyAne dRSTasya sacetanAcetanatvalakSaNasya vaicitryasya jAtismaraNAdezcopapadyamAnatvAt / tacca vyAkhyAnamidam -- jJAnadarzanopayogalakSaNavijJAnAnanyatvAdvijJAnaghanaH, yadvA pratipradeza manantAanantavijJAnaparyAyaghaTitatvAt vijJAnaghana AtmA, etebhyo bhUtebhyo ghaTAdirUpebhyo jJeyebhyaH sahakAribhyaH samutthAya | samutpadya ghaTavijJAnAdibhAvena, punastAnyeva bhUtAni ghaTAdIni vijJeyabhAvena vinazyanti santi anu pratItya tadvi saMgrahaNiH, / / 72 / / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARMERCISCERAKAR jJAnabhAvena vinazyati, tasyArthAntare upayuktatvAt , 'na pretya saMjJAstIti' na pretya-na prAktanI ghaTavijJAnAdirUpAsaMjJA tadA'vatiSThate iti / aparo'rthaH-vijJAnaghana AtmA, etebhyo bhUtebhyaH samutthAya-samutpadya punastAnyeva vinazyanti / santi anu-pratItya vinazyati, yathA bhautikapuruSavAdibhirucyate iti, etanna, yasmAtpretyasaMjJA'sti-pretyabhAvo'sti, ya evAyaM pretya-paraloke devo nArako vA'bhavat sa evAdhunA manuSyaH saMvRtta iti pretyavyavahAro'stItiyAvat / tasmAdAgamato'pi jIvaH siddha iti sthitam // 133 // tadevaM pramANato jIvasya siddhimupapAdya sAMprataM yadyadAzaGkaya pareNa | pratikSiptaM tattatsamarthayannAha jo paDisehei tathA sa eva jIvotti juttameyaMpi / bhUtehiM cetannaM aNNanimittaM jao ThaviyaM // 134 // ___ yaH pratiSedhati jIvaM sa eva jIva iti yat prAk AzaGkitaM, tadapi yuktameva, jIvamantareNAnyasyAcetanatvena pratiSedhakatvAyogAt / tadevAcetanatvamanyasya samarthayate-bhUehiM ityAdi' yato-yasmAdbhutebhyaH-pRthivyAdibhyo'nyo yo jIvastannimittaM caitanyaM prAk sthApitaM-vyavasthApitaM tatkathaM bhUtAnAmAtmapratiSedhakatvaM syAt ? acetanatvAt , yadanyanimittaM ca caitanyaM prAkU vyavasthApitaM sa sAmarthyAdAtmaiva, etasyaivAnurUpatayA caitanyaM prati dharmitvAdyupapatteH / Jain Education Inted For Private & Personel Use Only T ww.jainelibrary.org Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saca pariNAmitvAt suranArakAdipariNAmarUpeNa pariNamate, suranArakAdibhAvazca paralokazabdavAcyo, yadvakSyati- saMgrahaNiH surabhAvo hoi paralogoM' iti / tata AtmA paralokyapi siddhaH, tathA ca sati yadabhihitaM prAk 'natthi paralogagAmI jaM bhaNimotti' tanmahAmohavijRmbhitamityupekSaNIyam // 134 // adhunA yathA AtmanaH suranArakAdirUpeNa pariNamanaM re bhavati tathopapAdayannAha saMtassa Natthi NAso egaMteNaM Na yAvi uppaato| atthi asaMtassa tao eso paralogagAmi va // 135 // iha sato vastuna ekAntena sarvathA naivAsti vinAzaH tadanantaramevAvyavadhAnenotpadyamAnakapAlAdipadArthAntarada-17 rzanAt / yadi ghaTakapAlayorantare ko'pi kSaNo bhAvarUpatAzUnya upalabhyeta tadA syAdevaM, yathA ghaTasya sarvathA vinAzaH kapAlAnAM cAtyantAsatAmutpAda iti, na caivamupalabhyate, tasmAt ghaTaH kapAlarUpeNaiva pariNamate natu sarvathA vinazyatIti nizcIyate / atha kathamucyate naiva sataH kasyApi sarvathA vinAzo ? yAvatA dIpataDAgodakAdInAmanainvayo'pi vinAzo dRSTaH, tatra tadanyavikAropalambhAbhAvAt , tadvadanyeSAmapi bhaviSyatIti, tadapyayuktam , tatrApi niranvayavinAzAsiddheH, tataH prabhRti vikAropalambhAt / dIpAddhi tamaH prAdurbhavat upalabhyate, taca tamaH paugalikaM, na tu dIpAbhAvamAtraM, cakSupA gRhyamANatvAt "chAyoyotAtapAzca paudgalikA" iti vacanaprAmANyAca / tathA ARCHCCCCCRICROCOCCT // 73 JainEducationire For Private Personel Use Only Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CCCCCCCCARGACROCESCA15 taDAgodakAt zItaH pavanaH, atastatrApi dIpAderbhAvAntarabhAva evAbhAvo na tu sarvathA vinaashH| pramANabAdhitazcAsau sataH sarvathAvinAzAbhyupagamaH, tathAhi-yat yadupAdAnaM tattadrUpAtmakaM, yathA mRdAtmakapiNDopAdAno ghaTo mRdAtmakaH, bhAvarUpaghaTopAdAnazca tadvinAza iti / upAdAnopAdeyabhAvo hi kAryasya kAraNadharmAnugamasaMbhavena vyAptaH, anyathA'tiprasaGgena tadyavasthA'nupapatterityuktaM prAka, ghaTavinAzazcet bhAvarUpaghaTopAdAna iSyate tato'vazyaM tasya bhAvarUpatA'GgIkartavyA, tathA ca sati na tasya ghaTasya sarvathA vinAza iti sthitam / 'na cAvi uppaao| atthi asaMtasseti' na cApyekAntenAsataH-avidyamAnasyotpAdaH, ekAntenAsatastuccharUpatayA tadbhavanazaktyayogAt, anyathaikAntenAsattvAyogAt, tathApi cettasya sattvarUpatayA bhavanamiSyate tarhi atiprasaGgaH, kharaviSANasyApyutpattiprasakteH, tadbhavanazaktyabhAvAvizeSAt / api caivamabhyupagame sati vivakSitabhAvotpAdo'sadupAdAno'bhyupagataH syAt , tathA |ca sati tasyAsattvApattireva, kUrmaromabhya ivopajAyamAnAyA rajoH, anyathA kAryasya kAraNadharmAnugamasaMbhavAbhAvaprasaGgena kAryakAraNavyavasthAvilopaprasaGgAt , ataH sthitametat-nAtyantAsata utpAda iti / 'tao eso paralogagAmitti' 'tataH' tasmAtsataH sarvathA vinAzAbhAvAdatsantAsata utpAdAbhAvAca 'eSa' AtmA paralokagAmI paralokasuratvAdiparyAyastaM gAmI paralokagAmI pariNAmitvAt // 135 // etadeva bhAvayati bAlAipajavAto juvAdi jaha hoi pajjavo ihayaM / Jain Education For Private & Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH. // 74 // evaM maNussabhAvA surabhAvo hoi paralogo // 136 // 'iha' jagati yathAkathaMcidavasthitasya manuSyasya bAlAdiparyAyAdUz2a yuvAdilakSaNaH paryAyo bhavati, evaM jIvasyApi | manuSyabhAvAna surabhAvo bhavati, sa ca surabhAvaH 'paraloka' iti paralokasaMjJaH, lokyata iti lokaH-manuSyatvAdiparyAyaH paro-manuSyatvApekSayA lokaH suratvAdiparyAyaH paralokaH, tatastatsaMbandhAdAtmA paralokIti sthitam // 136 // sAMprataM yadavAdIt prAk "asthi paDisehago iya ceyannavisiTakAyametto u' iti, tat dUSayitumupakramate Na ya paDiseho'vi ihaM kappai cetaNNasaMgate kaae| tassevAbhAvAto Na kAyamette ya so divo // 137 // iha pratipedhazabdaH kartRsthakriyAvacano, yathA devadattasya pAka ityatra pAkazabdaH / tatazca' pratiSedho'pi pratiSedha-1 katvavyApAro'pi 'na kalpate' na ghaTate 'caitanyasaMgate' caitanyayukte kaaye| kuta ityAha-'tassevAbhAvAo tasyaivacaitanyasaMgatasyaiva kAyasyAbhAvAt / na hi bhUtAnAM dharmaH kArya vA caitanyaM yena tatsaMgataH kAya upapadyatetyuktaM prAka / atha mA bhUcaitanyasaMgatatvaM kAyasya kevala eva kAyaHpratiSedhako bhaviSyatItyArekAnirAkaraNArthamAha-'na kAyamette // 74 // Jain Education in For Private & Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte yaso diTThotti' na ca 'sa' pratiSedhaH pratiSedhakatvalakSaNo vyApAraH 'kAyamAtre' kevala eva kAye dRSTo, mRtakAye tathAdarzanAbhAvAt, tataH pArizeSyAdAtmaiva pratiSedhaka iti yuktamuktaM - 'yaH pratiSedhati sa eva jIvaH' iti // 137 // idAnIM 'dANAiphalAbhAvA so natthitti' yat AzaGkaya dUSitaM, tat bubhUSayiSuridamAha - eto ci NAbhAvo dANAdiphalassa maNappasAdAdI | ilommividiTThA paraloge kiM na juttatti ? // 138 // 'ata eva ' paralokayAyino jIvasya siddhereva na dAnAdikriyAphalasyAbhAvaH, etaduktaM bhavati pareNa hi 'na saMgayamidaM pItyAdi ' pratipAdayatA dAnAdikriyAphalasyAbhAva ApAditaH, sa idAnImAtmani paralokayAyini siddhe naiva yuktaH / kuta ityAha- yasmAnmanaH prasAdAdaya ihaloke'pi dAnAdikriyAphalatvena dRSTAH, tataH paraloke 'kiM' kasmAdAnAdikriyAyAH phalaM na yuktaM ?, yuktameveti bhAvaH, tatsAdhakapramANasaMbhavAt / itizabdo vAkyaparisamAptau // 138 // tatsAdhakameva pramANamupadarzayati kiriyAphalabhAvAto dANAdINaM phalaM kisI eva / taM diTTaM caiva matI jasakittIlAbhamAdIyaM // 139 // %% % 150w.jainelibrary.org Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 75 // AACACASSACROSAL asti dAnAdikriyANA phalamiti sAdhyaM, kriyAyA avazyaM phalabhAvAditi hetuH, kRSikriyAyA iveti dRssttaantH| prayogazcaivam-yA cetanAvataH parispandAtmikA kriyA sA niyamena phalavatI, yathA kRSikriyA, tathA ca cetanAvataH parispandAtmikA dAnAdikriyeti / atra cetanAvattvavizeSaNena paramANvAdikriyAvyudAsaH, parispandagrahaNena ca muktAtmanAM yA pratikSaNaM sakalapadArthaparicchedarUpA kriyA tasyAH pratikSepaH, anyathaitAbhyA vyabhicAraH syAdanayo rabhipretaphalena phalavattvAbhAvAt / atra hetorabhipretAdRSTaphalalakSaNena sAdhyena saha pratibandhaM sisAdhayipurAcAryastA6 vatparasya siddhasAdhanamAzaGkate-'taM diTTamityAdi,' atha syAdiyaM matiH parasya-iSyata eva dAnAdikriyAyAH phalaM, paraM tatphalaM dRSTameva vazaHkIrtilAbhAdikaM draSTavyaM, na tvadRSTaM puNyAdi, tatra parAkramakRtaH zloko yazaH, dAnapuNyakRtastu kIrtiH, uktaM ca-"dAnapuNyakRtA kIrtiH, parAkramakRtaM yazaH" iti, lAbho dhanAdyavAptiH, avasare hi puruSavizeSAya dIyamAnamalpamapi vipuladhanAdilAbhanimittaM bhavatIti, AdizabdAdapAyarakSAdiparigrahaH / tatazca siddhasAdhanamevedamiti // 139 // atha manyase yazaHkIrtilAbhAdike dRSTe phalena vivAdo'sti, yadviSayA ca vipratipattistadeva sAdhyaM netarat , yathA parArthAzcakSurAdaya ityatra para AtmA, adRSTaphalaviSayA cAvayovipattipattiratastadeva sAdhyaM, tathA ca kutaH siddhasAdhanamityAzaGkaya para Aha // 75 // Jain Education Intem For Private & Personel Use Only XBw.jainelibrary.org Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SALMANORAMA iharA ya kisIevi hu pAvei adiTThameva taM patthi / tassa pariNAmarUvaM suhadukkhaphalaM jato bhujo // 140 // _ 'itarathA'(ca) dRSTaphalavyatirekeNAdRSTaphalena dAnAdikriyAyAH phalavattvasAdhane 'kRSerapi kRSikriyAyA api, huzabdo'pi zabdAthai, uktaM ca-"hu avisaddatthammi vatti" sa ca bhinnakramo'dRSTazabdAnantaraM draSTavyaH, evakArastu prApnotikriyayA abhisaMbadhyate, tatazca kRSerapi kriyAyA adRSTamapi phalaM prApnotyeva, vizeSAbhAvAt , tathA ca sati lokavAdhA, na hyadRSTaphalArthA loke kRSiH prasiddhA, kiMtu dRSTaphalaiveti / atra pratividhAnamAha-taMpItyAdi' tadapi-adRSTamapi kRSikriyAyAH phalamasti, na kevalaM dRssttmitypishbdaarthH| tasya kRSikriyAkartuH 'pariNAmarUpamam' adhyavasAyAnurUpaM, 'yato' yasmAd dRSTAt 'bhUyaH' punarapi bhavAntare sukhaduHkhalakSaNaM phalaM 'tasya' kRSikriyAkarturbhavati // 140 // tadabhAvammi ya muttI pAvai NiyameNa sabasattANaM / evaM ca bhavasamuddo Na ghaDai paJcakkhadiTThovi // 141 // yadi punaH kRSyAdikriyA adRSTasaMjJakapuNyApuNyalakSaNaphalanibandhanaM neSyate tarhi tasya adRSTasyAbhAva eva sthAt, Jain Education in For Private & Personel Use Only kww.jainelibrary.org Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 76 // Jain Education kAraNAntarAbhAvAt tadabhAve ca sati sarveSAmapi sattvAnA niyamena muktiH prApnoti, muktivibandhakapuNyapApavi nirmuktatvAt / ' evaM ca bhavasamuddotti' bhavanti karmmavazavarttinaH prANino'sminniti bhavastiryagmanuSyAdiparyAya saMtatiH sa evAtivistIrNatayA samudra iva bhavasamudraH sa 'pratyakSa dRSTo'pi pratyakSata upalabhyamAno'pi 'na ghaTeta' na yujyeta, muktAtmanAmiva puNyapApAbhAvAt / tasmAtpratyakSasiddhabhavasamudrAnyathAnupapattyA avazyamadRSTamabhyupagantavyam // 141 // itazcAbhyupagantavyaM yasmAt - tullaphalasAdhagANaM tulAraMbhANa ivisayammi / dIsai ya phalavisesosa kahaM aTTibhAvammi ? // 142 // 'tulyaphalasAdhakAnAM' tulya ArambhaH kRSyAdilakSaNo yeSAM teSAM yaH khalu iSTaviSaye dRzyate 'phalavizeSaH' prAdhyaprAmilakSaNaH, sa kathamadRSTasyAbhAve syAd ?, naiva syAdityabhiprAyaH / tata ekasminneva viSaye pravRttAnAM tulyopAyAnAM phalavi| zeSAnyathAnupapattyApi niyamAdadRSTamabhyupagantavyam / tatkAraNatvena kRSyAdikApi kriyA // 142 // etadevopasaMharatiadigaMtaphalA tamhA kiriyA ihaM matA savA | tiphalA sAvi adiTThANubhAveNaM // 143 // saMgrahaNiH, // 76 // Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -CALCHAMOSAM tasmAdiha-jagati cetanAvatAM yA parispandAtmikA kriyA sA savApyadRSTaikAntaphalA matA, adRSTamekAntena-niyamena phalaM yasyAH sA adRSTaikAntaphalA / uktaM cA-"jAva NaM esa jIve eyai veyai calai phaMdai ghaTTai khubbhai8 udIrai taM taM bhAvaM pariNamai tAva NaM esa jIve sattavihavaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA chabihavaMdhae vA egavihavaMdhae vA, no ceva NaM abaMdhae siytti"| etAmeva kriyAM vizeSayati-'dRSTAnekAnta phalA' dRSTaM dhanalAbhAdi anekAntaM-savyabhicAraM phalaM yasyAH sA dRSTAnekAntaphalA, dRSTaM phalaM kadAcidasyA bhavati kadAcinna bhavatItyarthaH / sA itthaMbhUtA kuta ? ityAha-sA'pi adRSTAnubhAvena pUrvopArjitatathAvidhAdRSTAnubhavasAmarthena / iha sarvasyApyanantaroktasyAyamabhiprAyaHiha cetanAvatazceSTArUpA kriyA avazyama dRSTanibandhanam , anyathA kAraNAntarAsaMbhavena tasyAbhAvaprasaGgatastannibandhana-18 bhavasamudrAdyanupapatteH, tata iyaM cetanAvatazceSTArUpA kriyA adRSTajananaM prati kAraNAntaranirapekSatvena vyAptA, evaM ca hai sati yadi tasyAH kriyAyAH saMbhave'pi adRSTaM na bhavet tarhi tajjananaM prati kAraNAntarApekSA syAditi sApekSatvaM svavyApakaviruddhaM prasajyeta, tato vipakSAyApakaviruddhopalabdhyA nivartamAnA cetanAvatazceSTArUpA kriyA adRSTaphala 1 yAvadeSa jIva ejati vedayate-calati-spandate-ghaTTayati-kSubhyati-udIrayati taM taM bhAvaM pariNamati tAvadeSa jIvaH saptavidhabandhako vA'STaCI vidhabandhako vA pavidhabandhako vA ekavidhabandhako bA, na caiva khalu abandhakaH syAditi / I CROGRA Join Education Intel For Private & Personel Use Only Kinaw.jainelibrary.org Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 77 // Jain Education In janakatvena vyApyate iti pratibandhasiddhiH / taccAdRSTaM dvidhA - puNyarUpaM pAparUpaM ca / tatra puNyarUpaM dAnahiMsAviratyAdikriyAjanyamitaraca tadviparItakriyAjanyam // 143 // na ca vAcyamatra viparyayaH kasmAnna bhavatIti, yata Ahavivajjayamiva phalaM logavirohA patItibAdhAto / vahidaMsaNAto taha jiNacaMdAgamAto ya // 144 // atra prAkRtatvAt tRtIyArthe saptamI, yadAha pANiniH khaprAkRtalakSaNe - " tRtIyArthe saptamI" / yathA - "tisu tesu alaMkiyA puhaI" / tatazca na viparyayeNApi kriyAyAH phalaM saMbhAvanIyaM, yathA hiMsAdikriyAbhyaH zubhaM tadviparIta| kriyAbhyazcAzubhamiti / kuta ityAha- lokavirodhAt na hyevaM loke kasyApi pratItirasti yathA bhavatA viparyayeNocyate / atha kadAcitparo lokamapyatikrAmet, yathA- na khalu loko yathA pratyeti tathaiva vastvapi, kiMtvanyathApi, yathA gagane zyAmatA, tato hetvantaramAha - 'pratItibAdhAtazca' pratItiH - pratItiviSayaH, viSayiNo viSayasyopalakSaNatvAt, pratIyamAno'rtha itiyAvat, na hi jJAnaM svarUpeNArthena saha virudhyate, kiMtu viparItamarthamupasthApayat, ata iha pratItiriti pratItiviSayo vyAkhyAtaH, tayA pratItyA pratItiviSayeNa viparItenArthena bAdhAtaH / 1 tribhistairalaMkRtA pRthivI / saMgrahaNiH. // 77 // w Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter idamuktaM bhavati---azubharUpasyAdRSTasya hiMsAdikriyAjanyatvena pratIyamAnena zubharUpasya ca dAnahiMsAviratyAdikriyAjanyatvena tadviparItasya kalpyamAnasyArthasya bAdhanAnna viparyayeNa phalaM saMbhAvanIyam / sA ca pratItiryuktatyAgamAbhyAm / tatra tAvadyuktimupanyasyati - 'the vasu hidaMsaNAo' stokasukhidarzanAt, yadi hi dAnAdikriyAdibhirazubharUpamadRSTaM janyeta hiMsAdikriyAbhiva zubhaM tataH sukhibAhulyamupalabhyeta, bahavo hi prANino hiMsAdikriyAsvanavarataM pravarttamAnA upalabhyante kvacideva ca dAnahiMsAviratyAdikriyAsu, taduktam - "bahavaH pApakarmANo, viralAH zubhakAriNaH" iti / tatazca prabhUtAnAM prabhUtatarazubha karmopacayasaMbhavena sukhabahulatA syAt, katipayAnAmeva ca duHkhabahulatA, atha ca stokAH sukhina upalabhyante vahavazca duHkhitAH, tataH stokasukhidarzanAt hiMsAdikriyAjanyamadRSTamazubharUpamitarazca tadviparItakriyAjanyamavaseyam / nanu cedaM stokasukhidarzanamasAdhanaM, nizcayAbhAvAt, na hi saka|ladezakAlabhAvibhAvasvabhAvAvabhAsi bhavato darzanamasti yato yadyapyasmin bharatakSetre stokAH sukhina upalabhyante tathA'nyatra vahavo bhaviSyantIti saMdigdhAsiddho'yaM heturityata Aha- 'taha jiNacaMdAgamAo ya' cazabdo vAkyabhedena stokasukhadarzana sAdhane jinacandrAgamasya hetutvadyotanAya, tathA stokasukhidarzakatvena yo jinacandrAgamastasmAtpunaridaM stokasukhidarzanaM siddhamiti na saMdigdham / etaduktaM bhavati - yadyapi dezakAlakhabhAvaviprakRSTeSu bhAveSu nAsmadAdipratyakSamudayate, prAyastatpUrvakatvAcca nAnumAnamiti, tathApi bhagavato jinasya kSINAzepajJAnAvaraNIya kapaTa Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - E dharma // 78 // NGAGROCCOCCASCIENCE latvAt kevalajJAnapratyakSaM tadviSayamudayate sma, tatastadvacanAt stokA jagati sukhinaH siddhA iti na saMdigdhAsiddho saMgrahaNiH, hetuH||144|| syAdetat , astu hiMsAdikriyAjanyamadRSTamazubhaM tadviparItakriyAjanyaM ca zubhaM, tathApi zubhAtsukhamitarasmAca duHkhamiti kathamavasIyata ityAzaGkApanodArthamiyameva gAthA punarAvaya'te ___Na vivajayammivi phalaM logavirohA ptiitibaadhaato| thevasuhidaMsaNAto taha jiNacaMdAgamAto ya // 145 // na viparyayeNAdRSTayoH zubhAzubharUpayoH phalaM saMbhAvanIyam / kuta ityAha-lokavirodhAt, na hyevaM loke pratItirasti / yathA bhavatA viparyayeNocyate, kiMtvanyathA, tathA ca loke vaktAro bhavanti-kRtazubhakarmAyaM caitro yaditthamananyasAdhAraNAn bhogAn bhuGkte iti'| atha kadAcitparo lokamapyatikrAmet yathAbhihitaM prAka ato hetvantaramAhapratItibAdhAtazceti, akSarArthaH prAgvat / sA ca pratItiryuktyAgamAbhyAmatastAvat yuktimAha-stokasukhidarzanAt / / yadi hi azubhAtsukhamitarasmAcAsukhaM tato bahavaH prANino'zubhakAriNa iti bahavaH sukhina upalabhyeran !, na cop-15|| 78 // labhyante, tasmAnnAzubhAtsukhaM kiMtu zubhAdeva / api cAtIndriyeSvevaMvidheSvartheSu nirNIyamAneSu chadmasthAnAmavisaMvAdi. pramANatayA jinavacanameva prAyo vijRmbhate, nAnyatpratyakSAdi, avissytvaat| tata Aha-taha jiNacaMdAgamAo ya| CROCHECRENCOMEDCOCONORG Jain Education in For Private & Personel Use Only w.jainelibrary.org Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atra tatheti hetvantarAbhidhAnodgAropakSepe, cazabdastu samuccaya iti / tadevaM dAnAdikriyA avazyamadRSTamaviparyayeNa janayati, tadapi cAdRSTamaviparyayeNa sukhAdItyupapAditam // 144 // sAMpratamadRSTanivandhanadAnAdikriyAnyathAnupapattyA prakRtamupasaMharati kiriyA Na kattirahitA siddho jIvotti tA ihaM kattA / evaM dhammiyaNAyaM vinneyaM vayaNamettaM tu // 145 // kriyA na kartRrahitA bhavati, tathA loke'darzanAt , na bhavAntarabhAvisukhAdiphalAdRSTajanitAyA dAnAdikriyAyA jIvamantareNAnyaH kazcitkarlopapadyate, zarIrasyAcetanatvena ghaTAdekhi tatkartRtvAyogAt, abhyupagame vA tasya ihaiva vinAzAdanya eva kartA anyacca bhavAntare tatphalabhoktetyaniSTApattiH, tata iha jagati adRSTanibandhanadAnAdikriyAyAH takartA jIvaH siddha iti sthitam / evaM ca sati yadupahAsAya dhAmikajJAtamudIritaM tadvacanamAtrameva, dAnAdiphalAbhAvAdityasya samyagbhAvArthAparijJAnAt // 145 // sAMprataM yaduktaM 'jAtismaraNamasiddhamiti tadUSayitumupakramate jAIsaraNaM ca ihaM dIsai kesiMci avitahaM loe| putvabhavaThaviyaseviyasaMvAdAto aNegabhavaM // 146 // CANCHAR---- Jain dharma.14NCH For Private & Personel Use Only H w w.jainelibrary.org Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 79 // - cazabdo'pizabdArthe iha loke jAtismaraNamapi anekabhavam-anekabhavaviSayaM keSAMcidasumatAmavitathArtha dRzyate / saMgrahaNiH avitathArthatve hetumAha-'putvabhavaThaviyaseviyasaMvAdAu'tti pUrvasminbhave yatsthApitaM dhanAdi yaca sevitaM khyAdi tasya saMvAdo-yathA'vagamaprAptistaduktacihnAdimIlanaM ca tasmAt // 146 // atra parAbhiprAyamAzaGkate aha tammi kiM pamANaM ? NaNu so ciya appatArage kiMti ? / bAlassavi bhAvAto saMvAdo bhAvato tassa // 147 // atha manyethAH-tasminnavisaMvAdijAtismaraNe astitvena nizcetumiSyamANe kiM pramANaM?, naiva kiMcidityabhiprAyaH / na ca pramANamantareNa prameyavyavasthA yuktA, mA prApadatiprasaGgaH / AcArya Aha-'naNu so ciya'tti nanu sa eva jAtismaraNavAn pramANam , sa hyevamAha-jAtismaraNamavisaMvAdi me samutpannamiti' / itara Aha-'appatArageTa kiM ti' sa evaM vaktA na vipratAraka evetyatra kiM pramANaM?, naiva kiMciditi bhAvaH / dRzyante te hi kecitkrIDAdyarthamanyathApi saMvAdyAbhAsamAbhASamANA iti / AcArya Aha-'saMvAdo bhAvao tassa'tti tasya-jAtismaraNavato yo jAtismaraNaviSayo bhAvataH-paramArthena saMvAdaH so'pratArakatvanizcaye pramANam / athocyeta-sa tasya bhAvataH saMvAdo na tu saMvAdAbhAsa ityetadapi kathamavasIyata ityata Aha-bAlasyApi bhAvAt , jAtismaraNasyeti zeSaH / etaduktaM ndRRHOICROCURRER 06 Jan Education interna For Private 3 Personal Use Only Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavati-vAlasyApi sato jAtismaraNamutpadyate, na ca tasya saMvAdo vipratAraNabuddhinirmApito, bAlatvena tasya buddhishaattyaabhaavaat| evamanyatrApi saMvAdastadguNaparizIlanAdinA liGgavizeSeNa bhAvato boddhvyH||147|| atra para Aha-- __ aha u jahicchAhetU so saMvAdotti kiM na itarovi ? / Na ya jAtissaravayaNe ihaM pasiddho visaMvAdo // 148 // tuzabda evakArArtho bhinnakramazca / atha manyase-bAlasyApi saMvandhino jAtismaraNasya yaH saMvAdaH sa yadRcchA-1 hetureva, tatkathaM saMvAdo bhAvatastasyetyucyate, etaduktaM bhavati-bhUtAnAM citrakhabhAvatayA svapnajJAnamiva keSAMcidarthatathAbhAvavikalaM jAtismaraNamutpadyate, yastu kvacittasya saMvAdaH saH kAkatAlIyo, yathA kvacit bASpAdedhUmatvena nizcitAdagyanumAne tathaivAgnisaMvAda iti / atrottaramAha--'kinna iyaro'vi' kinna itaro'pi visaMvAdo?, yathA kApi bASpAdereva dhUmatvena nizcitAdamyanumAne'gnivisaMvAda iti, bhavatyeveti kecit , ata Aha-'na yetyAdi' na ca kadAcidapi jAtismaravacane 'iha' jagati 'prasiddho nizcitaH kApi visaMvAdaH, tathA'nupalambhAt / 'jAtispare'ti jAtiM smaratIti jAtismaraH, "vulatrajlihAdibhyazceti" lihAditvAdac / khakRtAbhyuktamiti samAso, yathA jArabhara iti // 148 // parAbhiprAyamAha CARTOONROCOCCIENCERNA Jain Education For Private & Personel Use Only | Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 80 // Jain Education Intert di koI jAissaroti to Natthi / evaM papiyAmahastavi accataM pAvai abhAvo // 149 // aha am atha manyethAH - asmAbhiH ko'pi na dRSTo jAtismara iti, tasmAnnaivAsau jAtismaro'sti kharaviSANavat / yadi hi syAdasmAbhirapyupalabhyeteti bhAvaH / atra dUSaNamAha - 'evamityAdi' nanvevamuktaprakAreNa prapitAmahasyApyatyantamabhAvaH prApnoti, tadviSaye'pi bhavato darzanAbhAvAt // 149 // tataH kimityAha -- tadabhAvammi abhAvo pitAmahassAvi tahaya pituNo'vi / tadabhAve bhavato'vi ya paDiseho'saMgato tamhA // 150 // ' tadabhAve' prapitAmahAbhAve pitAmahasyApyabhAvaH prApnoti, prapitAmaho hi pitAmahasya kAraNaM, na ca kAraNAbhAve kArya bhavati, nirhetukatvaprasaGgAt / tataH prapitAmahAbhAve pitAmahasyApyabhAvaH prApnoti / 'taha ya piuNo'vitti' 'tathA ca ' tenaivAnantaroktena prakAreNa piturapyabhAvaH prApnoti, pitAmahAbhAve piturayogAt, 'tadabhAve' tasyApi - piturabhAve bhavato'pi cAbhAvaH prApnoti, nyAyasya samAnatvAt / tathA ca sati pratiSedho'saGgataH, pratiSedhakasyaivAbhAvAt // 150 // atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha saMgrahaNiH. // 80 // w.jainelibrary.org Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aha kajjAto bhAvo pitAmahAdINamevamevehaM / kiM jAissarakajaM Na pasiddhaM devakulamAdI ? // 151 // ___ atha pitAmahAdInAmAdizabdAt prapitAmahAdiparigrahaH 'kAryataH pitRlakSaNAderbhAvaH-sattA anugamyata iti mnyethaaH| atrAha-evamevehati ihApi jAtismaraviSaye evameva kAryAnyathAnupapattita eva bhAvo nizceSyate, tato na kiMcinnaH kSuNNamiti / na ca vAcyaM-jAtismarakAryamasiddhaM, yata Aha-'kiM jAItyAdi' jAtismarakArya 'devakulAdi' devakulaM bhRgukacche zakunikAvihAre, AdizabdAttadanyaivaMvidhakAryaparigrahaH, kiM bhavato na prasiddhaM ?, prasiddhameva, sakalalokaprasiddhatvAt , tanna jAtismaraNamasiddham / itazca nAsiddhaM, saMbhavAnumAnato nizcIyamAnatvAta // 151 // tadeva saMbhavAnumAnaM bhAvayannAha bAlakatANussaraNaM tivakhaovasamabhAvajuttassa / jaha kassai vuDDhassavi jAissaraNaM tahA kiM Na ? // 152 // yathA kasyApi puMso vRddhasyApi satastIvrakSayopazamayuktasya bAlAvasthAyAmapi yatkRtaM tasyAnusmaraNaM bhavati tathA Jain Education in For Private Personal use only w.jainelibrary.org Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma | saMgrahaNiH // 81 // 5A525ACCIDESOLARS jAtismaraNaM kiM na saMbhavati ?, saMbhavatyeveti bhaavH| tAvatkAlaviSayasyApi tatkAraNakSayopazamavizeSasya sNbhvaat||152|| upasaMhAramAha iya saMbhavANumANA siddhamiNaM jaM ca bhUtavatirittaM / sAhiyamiha ceyaNNaM bhUyasabhAvaM ti to'juttaM // 153 // 'itiH' evamuktaprakAreNa saMbhavAnumAnAdidaM-jAtismaraNaM siddham / yadapyavAdIt-'bhUtAnAM citravabhAvatayA khAnajJAnamivArthatathAbhAvavikalaM jAtismaraNamutpadyata iti, tadapyayuktam , yata Aha-'jaM cetyAdi' yat-yasmAtkAraNAdiha-granthe prAk bhUtavyatiriktaM caitanyaM prapaJcena sAdhitaM, 'to' tasmAdidaM caitanyaM bhUtakhabhAvamityayuktam / etena yadapi prAk 'thaNAbhilAsAo ceva' ityatra pratividhAnamabhihitaM yathA-'bhUyasahAvAu iyaraM pitti, tadapi pratikSisama-| vagantavyam / tatazca yadasmAbhiH prAk pratyapAdi-'yathA bAlakasya prathamata evotpannasya stanadarzanAnantaraM stanAdAne'bhilASo jAyate sa cAbhilASaH pUrvamityAdi yAvadasti dehAtiriktaH paralokAnuyAyI jIva iti' tatsamIcI- nameva / api ca-AstAM tAvadabhilASasyAnubhavapUrvakatvAtparalokayAyI jIvaH siddhaH, kiMtvabhilASAntarapUrvakatvAnumAnato'pi siddhH|| 153 // etadevopadarzayannAha 1 // Jain Education Int! For Private & Personel Use Only Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In jo bAla bhilAso paDhamo ahilAsapuvago so'vi / ahilAsattA jUNo jaha vilayAhAraahilAso // 154 // yo vAlasya stanAbhilASaH prathamaH so'bhilASapUrvaka eva / apizabda evakArArtho bhinnakramazca, abhilApatvAt, yUno vilayAhArAbhilApavaditi / nanu ca na vahirvyAptimAtreNa vastunastathAbhAvaH sAdhayituM zakyate, sa zyAmastvatputratvAdityAdiSvapi gamakatvaprasaGgAt, kiMtu antarvyAyA, sA ceha na vidyate, pratibandhAbhAvAt tataH kathaM sAdhyasiddhiH? / uktaM ca --- "antarvyApteraprasiddhirbahizcedyAptistasyAM sAdhyasiddhirna jAtu / anyavyAyA'nyasya siddhiyadi syAt, , sarvasya syAtsarvasiddhiprasaGgaH // 1 // iti" / api ca- evaM sati idamapi zakyaM vaktuM - yo'bhilASaH so'vazyamabhilASAntarajana ko, yathA bAlasya prathamaH stanAbhilASaH, tatazcaivamavicchedenAbhilApasaMtatiprAptau mokSAbhAvaprasaGga iti, tadayuktam, pratibandhabhAvato'ntarvyAptisadbhAvAt tathAhi-- abhilASo nAma abhISTavastuprAtyabhiSvaGgaH, sa ca lobhakarmmavipAkodayajanya iti tena vyAptaH, tadapi ca lobhakarma abhilApAdisAmagrIvizeSajanyaM, tadabhAve kSINamohAnAmiva tadbandhAbhAvAt, tadyadi prAgbhave abhilApo na syAt tatastadabhAve lobhakarmmaNo'pyabhAvApattitaH kutasa Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 82 // Jain Education In %% dudayanimittaH prathamastanAbhilApo bhavet ?, tato vipakSAdyApakAnupalabdhyA vyAvarttamAno'bhilApAntarapUrvakatvena vyApyata iti pratibandhasiddhiH // 154 // atra paro vizeSaviruddhatAmudbhAvayati - vilayAhArabhilAso ihaaNubhUyAbhilAsapuvo tu / so'vi siyA evaM ciya No paDhamattappakovAo // 155 // yUno vilayAhArAbhilASa ihabhavAnubhUtAbhilASapUrvaka eva dRSTaH, tuzabda evakArArthaH, tatazca taddRSTAntAvaSTambhena | so'pi prathamaH stanAbhilASa 'evaM ciya'tti evameva ihabhavAnubhUtAbhilASapUrvaka eva syAt, tathA ca sati kuto'smAdapyanumAnAt paralokayAyino jIvasya siddhiriti / atrottaramAha- 'no paDhamattappakopAo' neti paroktaM pratiSedhati, kuta ityAha -- evaM sati prathamatvasya prathamatvavizeSaNasya prakopAt- nirarthakApatteH / etaduktaM bhavati - prathamatva vizeSaNe| naiva bAlAdyastanAbhilASasyehabhavAnubhUtAbhilASapUrvakatvaM vAdhyate, tasmin sati prathamatvasyAyogAt, tatazca kuto'tra vizeSaviruddhatA 1, talakSaNAyogAt, ayogazca - " viruddho'sati bAdhane " iti vacanAt // 155 // api ca- dRSTAntavalenaiSa vizeSaviruddha udghupyate, na ca dRSTAnto'pyekAntena tathAbhUto, yata Ahaso'vi Na eteNaM iha NubhUyAbhilAsapuvo tu / saMgrahaNiH, // 82 // Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MASSACREALNALODCASEX jamaNAdau saMsAre taM Natthi jataM Na aNubhUtaM // 156 // 'so'pi' vilayAhArAbhilASo dRSTAntatvenopAtto na ekAntena ihabhavAnubhUtAbhilASapUrvaka eva, turevkaaraarthH| kuta ityAha-'yat' yasmAdanAdau saMsAre tannAsti yakannAnubhUtaM, kiMtu sarvamanubhUtameva, tatkathaM dRSTAntabalenaiSa prathamastanAbhilASa ihabhavAnubhUtAbhilASapUrvaka eva prasajyata iti // 156 // atha kadAcit paro manyeta-nAsya stanAbhilASaH, avyaktatvAd, api tvevameva pravRttimAtramiti, ato'numAnAntaramapyAha iya paDhamaM vinnANaM vinnANaMtarasamunbhavaM NeyaM / vinnANattAto ciya juvavinnANaM va bAlassa // 157 // itirevamarthe, evaM yathA stanAbhilApo'bhilASAntarapUrvako jJAtastathA prathama vijJAna vijJAnAntarasamudbhavaM jJeyaM, vijJAnatvAdeva, yathA yuvavijJAnaM 'bAlasyeti' vAlAvasthAvijJAnasamudbhavam // 157 // iha vastuno nAtyantAsata utpAdo, nApi sato niranvaya eva vinAzaH, kiMtu kathaMcitsata eva bhAvAntararUpatayA pariNamanam , tato vijJAnAdervastunaH kharUpamanvayena vyApta, vijJAnaM cenna vijJAnAntarapUrvakaM syAt tarhi anyayaviruddho'santAsata utpAdo'bhyupagataH syAt, CHECONGRESSUROORKOREGAON Jain Education in For Private & Personel Use Only W w w.jainelibrary.org Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANSACROCCOSORSCIENCESCSCR tatazca vipakSAdyApakaviruddhopalabdhyA vyAvartamAnaM vijJAnaM vijJAnAntarapUrvakatvena vyApyata iti prativandhasiddhiHsaMgrahaNiH, yatpunaH-'pratiniyatAlabdhavittalAbhalabdhavittApahArasukhaduHkhAdivaicitryasya niyAmakamantareNAnupapadyamAnatvAdityAdyAzaMkya pratipAditaM bhUtAnAmeva tathAkhabhAvatvato vaicitryopapatteryadAha-"jalavudbudavajjIvA" ityAdi' tanna sAdhIyaH, pratyuta tasya jIvasiddhinimittatvAt / tathAhi-na jalamAtrAttadbudbudavaicitryamupapadyate, nimittAvizeSataH sadA sarvatra cAvizeSeNa tadbhAvaprasaGgAt, tato yathA jalabuddhade vaicitryamanyathAnupapadyamAnaM pavanavizeSAdi sahakArikAraNa-18 mAtmano gamayati, tathA bhUtamAtratvAvizeSe'pi narapazvAdirUpeNa sukhitvaduHkhitvAdirUpeNa vA yat pratyAtmavaicitryamupalabhyate tadanyathA'nupapadyamAnamavazyamadRSTaM gamayati, tadapi ca vicitrakAryadarzanAdvicitram , taduktam-"AtmatvenAviziSTasya, vaicitryaM tasya yadvazAt / narAdirUpaM tacitramadRSTaM karmasaMjJaka // 1 // " mityetadevAha citto kammasahAvo bhaNio tatto ya laabhhrnnaadii| siddhatti asthi jIvo tamhA paralogagAmI tu // 158 // 'citro' nAnArUpaH karmaNAM-sAtAdivedanIyAdInAM svabhAvo bhaNitaH prAk / tatra 'adiTuMgaMtaphale'tyAdinA sAmA-18 nyataH kAbhihitaM, karmaNa evAdRSTazabdavAcyatvAt , 'na vivajayammI'tyAdinA tu tasyaiva zubhAzubhabhedena svabhA For Private & Personel Use Only Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vavaicitryamiti / 'tatto ya lAbhaharaNAdI siddhatti' tata eva tasmAdeva citrarUpAtkarmaNaH sakAzAt lAbhaharaNAdiH siddho, na tu bhUtAnAM tathAkhabhAvatvataH, bhedakamantareNa tathAkhabhAvatvavizeSasyaivAsaMbhavAt , bhedakAbhyupagame ca paryAyataH di karmaNa evAbhyupagamAt, tasya ca karmaNaH kAramantareNAnupapadyamAnatvAttatkartustadanyathA'nupapattyA'numIyamAnasya jIvasya pUrvabhave'pyastitvaM siddhaM, tasmAdastyeva jIvaH prlokgaamii| turavadhAraNe bhinnakramazca sa cAstIti kriyayA saha yojita eva / evaM ca sati yaduktaM-'paralokino'bhAvAt, devanArakatvAdilakSaNaparalokAbhAva ityAdi, tatsarvanamasamIcInameveti sthitam // 158 // // bhautikapuruSavAdimataparIkSA samAptA // NI iha 'jIvo aNAinihaNo' ityAdidvAragAthAyAM yat jIva ityupAttaM tatsamarthitam , sAMpratamanukramaprAptam 'aNAdinihaNo' ityetatsamarthayamAna Aha jamhA Na kittimo so tamhA'NAdIttha kittimatte ya (u)| vattatvaM jeNa kato so kiM jIvo ajIvo tti ? // 159 // yasmAdasau jIvo'kRtrimaH karaNena nivRttaH kRtrimaH "DvitastrimA tatkRte" iti trimapratyayaH, na kRtriyo'ka AKAMACHARACTERROCCC Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma | saMgrahaNi. trimo'kRtaka itiyAvat , tasmAdakRtrimatvAdayamanAdireva / tuzabda evakArArthaH / atha nAsAvakRtrima iSyate tarhi vikRtrimatve'bhyupagamyamAne sati avazyamasya katto'bhyupagantavyaH, tamantareNa kRtrimatvAyogAt , tatazca vaktavyaM yenAsau // 84 // jIvaH kRtaH sa kiM jIvo'jIvo veti, gatyantarAbhAvAt // 159 // tatrAyaM pakSamadhikRtya dUSaNamAha jai jIvo jeNa kato so anneNaMti evamaNavatthA / caramo akittimo aha savesu tu maccharo ko Nu ? // 160 // yadi yena kRto jIvaH sa jIva iSyate, tataH so'pi jIvatvAvizeSAdanyena jIvena karttavyaH so'pyanyenetyevamanavasthA syAt / athAnavasthAdoSabhayAcaramaH-antimo'kRtrima iSyate nanu tarhi tamekaM muktvA sarveSu punaranyeSu jIveSu bhavataH konu matsaro? yena teSAM sarvepAmapyakRtrimatvaM neSyate, niSkAraNatvAd, ayamatIvAyukta iti bhaavH||160|| api ca jo so akittimo so rAgAdijuto haveja rahito vA ? / rahiyassa sesakaraNe paoyaNaM kiMti vattavaM // 161 // yo'sAvakRtrimaH puruSa iSyate jagataH sraSTA sa kiM 'rAgAdiyuto' rAgAdimAn bhavet ?, rahito vA rAgAdi // 84 // Jain Education in For Private & Personel Use Only hiww.jainelibrary.org Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinirmukto veti vikalpadvayam / tatra caramapakSasya pazcAduktatvenAtIva pratyAsannatvAttamevAdhikRtya tAvad dUSaNamAha-14 'rahiyassetyAdi' rahitasya rAgAdibhiriti gamyate, zeSANAM jIvAnAM 'karaNe' niSpAdane 'kiM prayojanaM?' kiM phalamiti vaktavyaM ?, na hi kazvanApi sacetanaH prayojanamantareNa pravRttimAtanoti, taduktam-"nAsamIkSya yataH kArya, sana ko'pi pravartate" iti // 161 // itara Aha tesiM cevuppattI kiM ca sahAvo ya tassa eso u / aparAyattattaNao kuNai vicitte tao satte // 162 // teSAmeva-jIvAnAmutpattiH-niSpattiH prayojanaM, ghaTaM hi kartumArabhamANasya kumbhakArasya ghaTakaraNakriyAyA ghaTa-18 8|niSpattireva phalaM, nAnyat , tadvadihApi tepAmutpattireva tasya prayojanamiti / parihArAntaramAha-kiM cetyabhyuccaye / / dAtasya' jagatsraSTuH svabhAva evaiSa, tuzabda evakArArtho bhinnakramazca sa ca yathAsthAnaM yojita eva, caH pUraNe, yena 'tao-18 tti' sako-jagatsraSTA aparAyattatayA vicitrAn sattvAn karoti tato na kazciddoSa iti // 162 // atrottaramAha tesiM uppattIe ko tassa'tthotti ? seva u Na juttaa| kuMbhArAdINa jao Na ghaDAduppattirevattho // 163 // ACCORRECONCCCCTOR-1-%% dharma.15 Jain Educatan Intemato For Private & Personel Use Only w.jainelibrary.org Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH / teSAM jIvAnAmutpattyA kastasya-jagatsraSTurarthaH-prayojanam ?, etaduktaM bhavati-yadyapi jIvaniSpAdanakriyAyA jIva-16 niSpattiH phalaM tathApi tasyA api jIvaniSpatteH prayojanamabhidhAnIyaM, na ca vAcyaM-kimatra phalAntareNa ?, taniSpattireva kevalA phalaM bhaviSyatIti / ata Aha-'seva u na juttA' saiva punarniSpattiH kevalA phalatvena kalpyamAnA na yuktA, kuta ityAha-'kuMbhetyAdi' yato-yasmAtkumbhakArAdInAm , AdizabdAttantuvAyAdiparigrahaH, na ghaTAdhutpattireva, atrAdizabdAtpaTAdiparigrahaH, arthaH-prayojanaM, kiMtvanyadapi tadvikrayAllabhyaM dhanAdi, na hi kumbhakArAdayo vyasanitayA ghaTAdIn kartumArabhante, kiMtu labhyamAnadhanAdiphalArthitayA, tatazcehApi jIvaniSpAdanakriyAyAstannipattyatiriktaM phalAntaramanveSaNIyaM, taca nAstIti yatkiMcidetat // 163 // atra parasyAzaGkAmapanetumAha siya kuMbhArAdIyA aNiTriyaTriti NiTriyaTro y| ___ so iya Na jujjaI se upparti kAu sattANaM // 164 // sthAdetat-kumbhakArAdayo'niSThitArthAH-akRtakRtyAstataste ghaTAdiniSpAdane tanniSpattyatirekeNa phalAntaramapyapekSante, yastu jagataH sraSTA sa niSThitArtha iti nAsya phalAntarApekSeti / atrAha-'iya' ityAdi, itirevamathai, yadyavamiSyate tata evaM sati 'se' tasya 'na yujyate' na yuktaM bhavati sattvAnAmutpattiM kartum , ekAntena kRtakRtyatvAt / / FREMARCHECCCCCRACCOR // 85 // Jain Education Intent For Private & Personel Use Only Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int | athocyeta - yadyapyeSa kRtakRtyastathApi tasya svabhAva evaiSa - yena tathAvidhaprayojanamantareNApi vicitrAn sattvAn karoti, tato na kazcidiha pUrvoktadoSaprasaGgaH, etacca prAgeva 'kiM ca sahAvo ya tassa eso u' ityAdinA'bhihitamiti // 164 // ata Aha-- eso ya sahAvo se kimettha mANaM ? na suMdaro ya jato / takaraNakalesassa tu mahato aphalassa heuti // 165 // 'eSa ca' jagannirmANapravRttihetuH 'se' tasya jagataH sraSTuH svabhAvo'stItyatra kiM mAnaM pramANaM ?, naiva kiMcitpramANamiti bhAvaH, atIndriyatvenAtra pratyakSAderanupapatteH / athavA kalpyatAmevaMvidho'pi tasya svabhAvastathApyeSa na sundaraH cazabdo dUSaNAntarasamuccaye, kathaM na sundara iti ?, ata Aha-- yato - yasmAnmahato'phalasya tatkaraNaklezasya - jagajjantuniSpAdanaprayAsasya hetuH kAraNamasau svabhAva iti, tasmAnna sundaraH // 165 // sAMprataM yadavAdi prAk 'aparAyattattaNaotti' tat dUSayitumAha aparAyatto ya kahaM ? jo kuNai kilesamettiyaM jamhA / torisa parAyo kilesakArI tu logammi // 166 // - Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ So saMgrahaNiH - aparAyattazca kathaM sa jagatsraSTA yaH karoti klezamAtmana etAvantaM sakalajagajantuniApaNalakSaNaM 1, naivAparAyatta ityarthaH / kuta ityAha-yasmAdanyo'pi loke'parAyattaH sa ucyate yo nAmAtmano mahAklezakArI, tathA ca jagattraTA'pyAtmana etAvanmahAklezakArI tataH kathamasAvaparAyatta iti // 166 // parAbhiprAyamAha aha na kilesotti matI sattAmetteNa kArao jamhA / tabbhavaNatullakAlA sattA save'vi siddhamiNaM // 167 // atha syAdiyaM matiH parasya, yathA-naiva tasya jagattraSTuH klezo, yasmAtsattAmAtreNaiva-kharUpasadbhAvamAtreNaiva kAraka iti / atrottaramAha-'tabbhavaNetyAdi' yadi sattAmAtreNaiva jagataH kAraka iSyate, hanta tarhi siddhamidaM-yaduta sarve'pi sattvAstadbhavanatulyakAlA iti, sa hi sattAmAtreNaiva kArakaH, tatazca yadaiva tasya sattA tadaiva tanniSpAdyAH zeSA api sattvAH // 167 // tataH kimityAha evaM ca aNAdittaM savvesiM ceva haMdi sattANaM / tassattANAdimatI jaMNo ce kittimo so'vi // 168 // evaM ca sati tadbhavanatulyakAlatve sati 'haMdIti' parAmantraNe sarveSAmeva sattvAnAmanAditvaM siddham / kuta - - - - - - - Cho CS6 Jain Education For Private & Personel Use Only w w.jainelibrary.org Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte ityAha-yat-yasmAt tatsattA- tasya jagatsraSTuH sattA anAdimatI tatastanniSpAdyAH sattvA api anAdaya eva / 'No cetti' yadi punaretaddoSabhayAttasya sattA anAdimatI nepyate tarhi so'pi - jagatsraSTA kAdAcitkatvAtkRtrimaH prApnoti, | tathA ca sati so'pyanyena karttavya iti prAptam, anyathA kRtrimatvAnupapatteH, so'pi cAnyaH karttA pUrvoktadoSaprasabhayAt kRtaka iSyamANo'nyena karttavyaH, so'pyanyenetyevamanavasthAnuSaGgaH // 168 // parasyAbhiprAyamAha - aha sattAmetteNeva kArao kiMtu Na samakAlatti / pacchAvi parimiyaddhAe hoi tassAdimattaM tu // 169 // athosyeta-sa jagaddhAtA sattAmAtreNaiva jagataH kAraka ipyate, paraM kiMtu na samakAlaM na - khasattAbhavanakAlam api tu prabhUtena kAlenAtItena, tato na sattvAnAmanAditvApattiprasaGga iti / atrAha - 'pacchAvI' tyAdi, pazcAdapi parimitAddhAyAM - niyatAddhAyAM tasya jagatsraSTurjagajjantukAritve'bhyupagamyamAne sati 'bhavati' prApnoti Aditvameva, na | tvanAditvam / tuzabda evakArArthaH // 169 // etadeva bhAvayati aparimitA va sahAvabhedammi tassa NiccattaM / puvaM va akaraNaM pacchatovi tesiM abhedammi // 170 // %%% w.jainelibrary.org Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 87 // Jain Education In yasmAttasya - jagatsraSTuraparimitAddhAyAmapi -aniyatAddhAyAmapi satyAM svabhAvabhede - pUrva jagadakArakatvaM pazcAttatkArakatvamityevaMrUpe satyanityatvaM prApnoti, "atAdavasthyamanityatA brUma" iti vacanAt tathA ca sati tasya jagatsra| TurjagatkaraNAbhyudyatasyAdimattvameva prasaktamiti / atha mA bhUdeSa doSa iti svabhAvabhedo neSyate, tata Aha - 'pu vetyAdi' jagatkaraNakAle yaH khabhAvo yazca jagadakaraNakAle tayorabhede sati ubhayyAmapyavasthAyAmekasvabhAvatve satI|tiyAvat, pUrvamiva-khasattAbhavanakAla iva pazcAdapi - parimitAddhAyAmapi akaraNaM prApnoti, vizeSAbhAvAt // 170 // itara Aha eso ceva sahAvo 'NaMtaddhAe kuNai'tIyAe / egasahAvatte sai karaNaM vA'NiccayA bhede // 171 // eSa eva 'se' tasya jagatkartuH khabhAvo yenAnantAddhAyAmatItAyAM satyAM jagatkaroti, tataH kathaM tasyAdimattvaprasaktiH ?, kathaM vA prAgiva pazcAdapyakaraNamiti / AcArya Aha- kimiha punaH punaH punarnigaditena, yadi tasya sarvadA ekasvabhAvatvamiSyate tatastasminsati sarvadA - sarvakAlaM jagataH karaNaM prApnoti, atha svabhAvabhedastathA satyanityatA, tasyAH svabhAvabhedalakSaNatvAt, vAzabdo bhinnakrame, 'bhede vA'Niccaye' tyevaM yojanIyaH // 171 // atra para Aha saMgrahaNiH // 87 // o ww.jainelibrary.org Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tesiM ceva sahAvo jaM tassattAmavekkha honti tayA / jAyANa puNo'bhavaNA jutto'jAyANa tu viruddho|| 172 // nanu ca kastasya jagaddhAturaparAdho ? yat-yasmAtteSAmevotpadyamAnAnAM jIvAnAmepa svabhAvo yena tadA anantAddhAyAM pratItAyAM satyAM tatsattAM-tasya jagatsraSTuH sattAmapekSya te bhavanti-utpadyante, nAnyadA, tato na tasya sadAkaraNaprasa-| GgaH, kriyamANAnAM tathAkhabhAvAbhAvAt , nApyanityatA sarvadaikakhabhAvatvAditi / atrottaramAha-'jAyANetyAdi' iha dAteSAM jIvAnAmutpAdyamAnAmeSa khabhAvaH kalpyate kimutpannAnAmanutpannAnAM veti vikalpadvayaM ?, gatyantarAbhAvAt , tatra yadyAdyaH pakSastadayuktam , jAtAnAmutpannAnAM satAM punarabhavanAt, na hyutpannasya punarutpattirbhavati yena sa svabhAvaH parikalpyamAnaH phalavAn syAt , anavasthAprasaGgAt , athAnutpannAnAmiti pakSastadapyayuktam , viruddhatvAt , anutpanA hyekAntena tuccharUpAH, tatkathameSAmayaM khabhAvaH parikalpyate ?, tasya vastudharmatvAt , tathA cAha-ajAtAnAM tu viruddha iti // 172 // kiMca majjhattho ya kimatthaM citte issariyamAdibhedeNaM ? / satte kuNatitti siyA kIDatthamasaMgayA saavi|| 173 // CONC3%ALSOURCORROCODChe Jain Education For Private Personel Use Only Tww.jainelibrary.org Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 88 // Jain Education In zabdo dUSaNAntarAbhyucaye, sa jagaddhAtA vItarAgatvAt madhyasthaH san kimarthamIzvarAdibhedena, AdizabdAt daridrAdibhedaparigrahaH, citrAn sattvAn karoti ?, tasya hi madhyasthatvena sadAbhyudayayogina eva sattvAn kartumucitamiti bhAvaH / iha prAkU 'rahiyassa sesakaraNe payoyaNaM kiMti vattava' miti sAmAnyena sattvaniSpAdanaviSayaH praznaH kRtaH, idAnIM punarIzvarAdibhedena sattvavaicitryaniSpAdanaviSaya iti na punaruktatA / 'siyetyAdi' syAdetat, krIDArtham IzvarAdibhedena vicitrAn karoti, tato na kazciddoSa iti, AcArya Aha - 'asaMgayA sAvi' sApi - krIDA tasya - madhyasthasya jagaddhAturasaMgatA - ayuktA // 173 // kathamityAha - jaM rAgAdivijuto sAnu sarAgassa dIsatI so'vi / rAgAdijuttotti matI Na sesakattA tadannova // 174 // yat-yasmAjjagaddhAtA rAgAdiviyukta iSyate, taduktam - " jJAnamapratighaM yasya, vairAgyaM ca jagatpateH / aizvaryaM caiva dharmazva, sahasiddhaM catuSTayam // 1 // " iti sA punaH krIDA sarAgasya-rAgAdimato dRzyate, vicitrakrIDanopAyasAdhyakriyAdarzanAbhiSvaGgAtmakatayA tasyA rAgasvabhAvatvAt tato na madhyasthasya sataH sA krIDA saMgateti / atha syAdiyaM | matiH parasya - so'pi - jagaddhAtA rAgAdiyuto - rAgAdidoSasaMkula iSyate, tatkathamasya krIDA na saMgatA syAditi ?, etena saMgrahaNiH0 // 88 // Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SORRCLEASECRET ca 'rAgAijutto haveja iyaro tyupanyastapakSadvayamadhye prathamaH pakSa AzaGkito draSTavyaH, caramastu prAgevAzaya nirstH| atrottaramAha-'na sesakattA tadanno vatti" yadyasau jagaddhAtA hanta rAgAdimAniSyate tarhi na zeSANAM-jIvAnAM kartA prApnoti, kiMvadityAha--'tadanyavat' tasmAjagaddhAturanyo yo'smAdRzastadanyastadvat / prayogazcAtra-yo rAgAdimAn na 6 sa jagaddhAtA, yathA'smAdRzaH, rAgAdimAMzca vivakSitaH puruSa iti, yo hi yasya kartA sa tatkArya, tasya ca kAryasyopAdAnasahakAribhedabhinnAni kAraNAnyavazyaM vedayitA bhavati, yathA ghaTasya kartA kumbhakAraH, tatazca buddhipUrvaka kAryakAritvaM kAryakAraNaparijJAnena vyAptaM, yazca rAgAdimAn so'vazyamadhiSThitaudArikAdizarIraH karaNagrAmAvInavijJAnodayazca bhavati, na tu sakalajagadvedayitA, yathA'smAdRzaH, vivakSitaH puruSo rAgAdimAniSyate tato vyApakaviruddhopalabdhyA tasya jagatkartRtvapratiSedhaH kriyate, abuddhipUrvakakAryakAritvAbhyupagame ca khabhAva eva tasya tathAbhUto jagannirmApaNe vaktavyaH, sa ca prAgevApAsta iti // 174 // para Aha jamakittimo Na anno teNa Na kattatti tulla eveha / rAgAdidosabhAve NeyaMpi visesaNaM juttaM // 175 // yat-yasmAdanyaH-asmAdRzo'kRtrimo na bhavati,tena kAraNena na zeSANAM jIvAnAM kartA, idamuktaM bhavati-na ke Jain Education in For Private & Personel Use Only Huaw.jainelibrary.org Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 89 // Jain Education In valameva rAgAdimattvaM jagaddhAtRtvapratiSedhAyAlaM, kiMtu kRtrimatvasahitaM yathA'smAdRzasya, akRtrimazca vivakSitaH puruSa| stenAsya rAgAdimattve'pi jagaddhAtRtvapratiSedho'yuktaH, sAdhyasAdhanayoH saMbandhasyopAdhyapekSitvAt tasya cehAbhAvAditi / AcArya Aha-tulya eva samAna eva 'iha' vicAraprakrame, rAgAdibhAve sati naitadapi akRtrimatvaM vizeSaNaM | jagatkartRtvAbhAvaprasaGgarUpadoSavyavacchedakaM yuktam, kRtrimatvopAdhirahitasyApi kevalasya rAgAdimattvasya jagatkartRtvapratiSedhakaraNasAmarthyasaMbhavAt, yathoktaM prAk // 175 // etadRSTAntena samarthayate hi tummi diyatte vedajjhayaNaguNasaMpauttANaM // sAhutaM dAmi visesaNaM hoti // 176 // na hi vedAdhyayana guNasaMprayuktayordvijayostulye - samAne dvijatve - brAhmaNatve vedAdhyayanAdike ca guNe sati tAbhyAM | dIyamAne dAne kezAnAmalpatvaM bahutvaM vA vizeSaNaM bhavati, yathA'syAlpe bahavo vA kezA ityasmai dAtavyaM netarasmA - yiti, dAnapravRtteH kezAlpabahutvanimittatvAbhAvAt / evamihApi na jagatkartRtvama kRtrimatvamAtranimittamAkAzAdInAM tathAnupalambhAt, kiMtu kAraNAdikharUpaparijJAnAdinimittaM tacca kAraNAdiparijJAnaM rAgAdimato'smAdRzasyevAnupapannam, ato na rAgAdibhAve'viziSTe sati tasyAkRtrimatvavizeSaNaM phalavadupapadyata iti // 176 // idAnIM yathA saMgrahaNiH. // 89 // ww.jainelibrary.org Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | tasya rAgAdimattvAbhyupagamena jagatkAritvavyApakasyAzeSavastukharUpaparijJAnasyAbhAvo bhavati tathA darzayati rAgAdidosavasago baMdhati kammaM kiliTThamaccatthaM / tappaccayaM tayaM puNa vedeMto sesatullo u // 177 // 'rAgAdidoSavazago' rAgadveSAdidoSAyatto yasmAt badhnAti 'karma' jJAnAvaraNIyAdikaM 'tatpratyayaM rAgAdidoSaprasayam, etadeva vizeSayati-atyartham-atizayena kliSTaM-dAruNavipAkodayam / bavA ca punastakat-karma jJAnAvaraNIyAdi vedayamAnaH-anubhavan zeSaiH-asmAdRzaistulya eva-samAna eva bhavati, turevakArArthaH, karaNagrAmAdhInavijJAnodayatayA samastavastuvistAraparijJAnavikalo bhavatIti bhaavH| tathA ca sati tasya jagatkAritvAbhAva iti // 177 // atra parasya matamAzaGkamAna Aha __ aha No baMdhai evaM Na saMti rAgAdatotti se pattaM / saMtesuvi ya abaMdhe kiM baMdho hoti sesANaM ? // 178 // __ athocyeta-rAgAdidoSavazago'pi naivAsau jagaddhAtA karma banAti, tatkathaM zeSatulyaH syAdityata Aha-'evaM na saMti rAgAdayotti se pattaMti' yadyevamabhyupagamyate tata evaM 'se' tasya jagaddhAtuH rAgAdayo doSA na santyeveti prAptam / SALAAAAAAAAAA Jain Education in For Private & Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAgAdidoSasadbhAve satyavazyaM karmasaMbandhasadbhAvAt / atraiva vipakSe bAdhAmAha-'saMtesuvi ya'ityAdi, satkhapi cAsaMgrahaNiH vidyamAneSvapi ca rAgAdidoSeSu, abandhe-jJAnAvaraNIyAdikarmabandhAbhAve'bhyupagamyamAne 'kiM' kasmAt bhavati bndhH| zeSANAM jIvAnAM ?, naivAsau teSAmapi bhavitumarhatIti bhaavH| rAgAdimattvAvizeSAddhi sarveSAmapyavizeSeNa bandhaH syAnna vA kasyacidapIti // 178 // para Aha eso ceva sahAvo saMtesu'vi tassa jeNa No baMdho / hoyannesiM Na ya iha pajjaNuogo sahAvasta // 179 // eSa eva tasya jagatkartuH svabhAvo yena satsvapi rAgAdiSu tasya bandho na bhavati,anyeSAM punaH zeSajIvAnAmitthaMbhUto yenAsau bhavatyeva / na ca iha khabhAvasya paryanuyogo'sti, loke tathA'darzanAt // 179 // etadeva dRSTAntena bhAvayati avisiTe sabbhAve jaleNa saMjuatI jahA vatthaM / NevaM naliNIpattaM sahAvato evameyaMpi // 18 // aviziSTe-parasparaM vizeparahite sadbhAye-kharUpe satyapi yathA antaHpravezarUpatayA jalena saMyujyate vastraM, na eva // 9 // Jain Education For Private & Personel Use Only W ww.jainelibrary.org Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain E dharma. 16 | muktaprakAreNa nalinIpatraM saMyujyate, kuta ityAha- ' khabhAvataH ' tathAskhabhAvatvAdityarthaH / ' evameyaMpitti evaM tathAsvabhAvavaicitryata 'etadapi ' pUrvoktaM rAgAdimadbhAvAvizeSe'pi karmmabandhalakSaNaM vaicitryaM draSTavyamiti / atrottaramAhajalasaMjoyaNimittaM vatthe parusattamatthi No patte / bhAve avisidvevi jujjatI tesi jaM bhaNitaM // 181 // yasmAdvastre jalasaMyoganimittaM paruSatvamasti (na) padminIpatre, etaduktaM bhavati-na vastutvasadbhAvamAtraM vastuni jalasaMyoganimittamapi tu saMyujyamAnavastugataM tathAvidhaparuSatvamapi taca vastra eva vidyate na padminIpatre, tenAviziSTe'pi sadbhAve yadbhaNitaM vastrapadminIpatrayorjalasaMyogAsaMyogavaicitryaM tat yujyata eva, dvayorapyavizeSeNa jalasaMyoganimittasya tathAvidhaparuSatva vizeSasyAbhAvAt // 189 // yadyevamihApyevaM bhaviSyatItyata Aha iha uNa baMdhanimittaM jamhA rAgAdiparINatI ceva / tabhAve avisiTTe baMdhAbaMdhA Na jujaMti // 182 // 'i' prastutavicAraprakrame punarvandhanimittaM - jJAnAvaraNIyAdikarmasaMbandhanimittaM yasmAt rAgAdipariNatireva tadbhA Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 91 // Jain Education Inte | vamAtre satyavazyaM karmabandhasaMbhavAt, tadabhAve ca muktAnAmiva tadabhAvAt sA ca rAgAdipariNatiH zeSajIvAnAM | jagaddhAtuzcAviziSTA, aviziSTe ca ' tadbhAve' rAgAdipariNatibhAve yau bandhAvandhAvucyete, yathA-jagaddhAturna bandhaH zeSajIvAnAM tu bandha iti, tau na saMgacchete, vizeSahetvabhAvAt // 182 // eteNaM paDisiddhA visajalaNAdIvi haMdi diTTaMtA / jaM tthaviseseNaM savattha visesautti // 183 // sovakamAdijjhAdi caiva savattha atipasaMgAto / yasattAmetteNaM itthapasAhagA tevi // 184 // 'etena' anantaroktena jaladRSTAntapratiSedhena ye viSajvalanAdaya AdizabdAttadanyaivaMvidhadRSTAntaparigrahaH, dRSTAntAH parairupanyasyante te sarve'pi 'haMdIti' parAmantraNe, pratiSiddhA draSTavyAH / kathamityAha - 'jaM natthetyAdi' yat - yasmAnnAsti sarvatrAvizeSeNa vizeSahetuH - sopakramAdidahyAdizcaiva, bhAvapradhAno'yaM nirdezaH, sopakramatvAdirdAhyatvAdizcaiva, AdizabdAdubhayatrApi yathAkramaM viSadRSTAntAnurUpadRSTAntAntarajvalana dRSTAntAnurUpadRSTAntAntara yogyavizeSahetuparigrahaH tada saMgrahaNiH // 91 // w.jainelibrary.org Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In nyasAmagrIvizeSaparigrahazca, viSaM hi upabhujyamAnaM sopakramAyuSkamagadAdinA vA'pratihatazaktikatvamanyaM ca kAlavizepAdikaM vizeSahetumapekSya mAraNAya prabhavati nAnyathA, jvalano'pi ca svaviSayasya dAlasvabhAvatvaM zuSkatvaM pavanAdikaM ca vizeSahetumavApya dAhanimittaM bhavati na tadbhAve / tathA cAha-' na ya sattAmetteNaM itthapasAhagA te'vitti', co hetau, yasmAnna sattAmAtreNa - svasannidhAnabhAvamAtreNa te'pi - viSAdayo dRSTAntatvenopAttA 'iSTArthaprasAdhakA' mAraNAdikhakAryaprasAdhakAH, kuta ityAha- 'savattha aippasaMgAo' sarvatra - nirupakramAyuSkAdiSvapi atiprasaGgAt, tasmAtsopakramatvAdikaM vizeSamapekSyaiva viSAdayo mAraNAdinimittaM bhavanti nAnyathA, na cAsau sopakramAdiko vizeSahetuH sarvatrAsti, tatasteSu sannihiteSvapi viSAdiSu maraNAmaraNAdivaicitryamupapadyate, na tvevamiha bandhAvandhau // 183 - 184 // yata AharAgAdipariNatI puNa pharusattasamA visesa utti / appANagammi ya jato vedhammaM teNa dopahaMpi // 185 // rAgAdipariNatiH punaryasmAjjalasaMyogasya tathAvidhaparupatyamiva karmmabandhasya vizeSaheturAtmanyapi - jagaddhAtaryapi vidyate, AstAM zeSajIveSvityapizabdArthaH, tasmAdubhayorapyavizeSeNa bandhaH prApnoti, vizeSahetorubhayatrApyavizeSeNa bhAvAt / tathA ca sati yaduktam -- 'yathA sadbhAvAvizeSe'pi vastraM jalena saMyujyate na tu padminIpatraM, tathehApi rAgAdi - Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH // 12 // matvAvizeSe'pi zeSajIvA eva karmaNA saMbhansyante na tu paramAtmeti' tadayuktamavagantavyam , dRSTAntadAntikayoSamyAt / etadevopasaMharati-vehammaM teNa doNhaMpitti' yena kAraNena saMyogasya tathAvidhaparuSatvalakSaNo vizeSaheturubhayatrApyavizeSeNa na vidyate karmavandhasya ca rAgAdipariNatilakSaNo vizeSaheturubhayorapyasti tena kAraNena dvayorapi-dRSTAntadAntikayovaiSamya (dharmya)miti sthitam / syAdetat-yAzA rAgAdayaH zeSajIvAnAM na tAdRzAH paramAtmanaH, tatkathamucyate ?-rAgAdimattvAvizeSAdubhayorapyavizepeNa bandhaH prApnoti,' rAgAdimattvAvizeSasyaivAbhAvAt // 185 // ata Aha tabbhAvo avisiTTo jadi No thevtrdossbbhaavo| pAveti tassa ahavA rAgAdINaM abhAvo tu|| 186 // | yadi tasya paramAtmanastadbhAyo-rAgAdipariNatibhAvo'viziSTo nAbhyupagamyate tarhi sAmarthyAt stokatararAgAdisadbhAvaH prApnoti,tathA ca sati tadanusArI karmabandho'pi, tatazcaivamapi zeSajIvastulya ev| 'ahavA rAgAINaM abhAvo utti' athaveti prakArAntareNa dUpaNAntarasUcane, yadi punaH karmavandhaprasaGgAt stokataro'pi rAgAdidoSasadbhAvo neSyate tarhi sarvathA tasya rAgAdInAmabhAva evAbhyupagataH syAt , tathA ca sati tasya vItarAgatayA krIDAyA anu // 92 // Jin Education For Private Personel Use Only w.jainelibrary.org Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ papattejezvarAdibhedena citrAn sattvAn kartumucitamiti sthitam // 186 // sAmprataM yena prakAreNa etaddeSitaM taM / prakAramabhivyaktIkurvannAha tassa aNAdittaM taha annesiM vA''dimattamahikiJca / bhaNiyamiNaM Na tu siddhaM tassevANAdimattaM tu // 187 // 'tasya' paraparikalpitatya paramAtmano'nAditvamanyeSAM ca zeSajIvAnAmAdimattvamadhikRtya-abhyupagamya 'idam'anantaroktaM jo so akittimorAgAijutto haveja iyaro vetyAdinA' prapaJcena bhaNitaM,yAvatA punastasyaiva paramAtmano'nAditvamasmAkaM 'na tu' naiva siddhaM, tatsattAyA evAsiddhatvAt , tatsAdhakapramANAbhAvAt // 187 // dUSaNAntaramapyabhyuccetumAha taha saMte'sate vA kuNati tao te tu pddhmpkkhmmi| kiM tassa kArakattaM? carame tu Na saMgayaM karaNaM // 188 // 'tatheti dUSaNAntarasamuccaye 'taotti' sakaH paraparikalpita AtmA (paramAtmA) tAn jIvAn karoti kiM satoDa4sato veti pakSadvayam tatra 'paDhamapakkhe(kkhaMmi)tti'prathamapakSe kiM 'tasya' paramAtmanaH kArakatvaM naiva kiJcana,tepAmagre'pi Jain Education a l For Private & Personel Use Only S ww.jainelibrary.org Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH // 93 // vidyamAnatvAt , vidyamAnasya ca karaNAbhyupagame'navasthAprasaGgAt , 'carame u na saMgayaM karaNaMti' carame punaH na saMgataM teSAM jIvAnAM karaNaM-niSpAdanam , atyantAsattvena kharaviSANasyeva kartumazakyatvAt // tadevaM yadabhihitaM prAk 'vattavaM jeNa kao so kiM jIvo ajIvo veti pakSadvayam , tatra jIvapakSaM saprapaJca nirAkRtyAjIvapakSaM nirAcikIrSuridamAha ajjIvo tu Na kattA'bhippAyAbhAvato ghaDAdiva / annesiM sattANaM dosA etthaMpi putruttA // 189 // ajIvo 'na tu' naiva jIvAnAM kartA bhavati, kuta ityAha-abhiprAyAbhAvAt , na hi ajIvasyAbhiprAyaH saMbhavati, tasya cetanadharmatvAt , na cAbhiprAyamantareNa devanArakAdibhedena IzvarAdibhedena ca niyatavyavasthA jIvA utpAdayituM zakyante iti, dRSTAntamAha-ghaTAdivat, syAdetat-zAlibIjAdInyabhiprAyavikalAnyapi niyatazaktyupetatayA niyatakhakhakAryakArINyupalabhyante, tadvadayamapyajIvastathAvidhaniyatazaktyupetatayA devanArakAdibhedena IzvarAdibhedena ca niyatavyavasthAna sattvAn utpAdayiSyatIti ko doSa ityata Aha-'dosA etthaMpi pubuttA' atrApi ajIvapakSe'pi doSAH pUrvoktA draSTavyAH, idamuktaM bhavati-yadyabhiprAyazUnyasyApi tasya niyatazaktyupetatayA niyatakAryakAri SASCACARAMACHCROCOCOM 23 // Jain Education Intel Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tvAbhyupagamastathApyatra pUrvoktA doSA aparihAryA eva,tathAhi-so'jIvo jagannirmApaNasamarthaH kRtrimo vA syAdakRtrimo vA?. yadi kRtrimastataH so'pyanyena karttavyaH,anyathA kRtrimatvAyogAt, so'pynyenetyevmnvsthaa| athAkRtrimastarhi jIvaiH kimaparAddhaM ?, yenAkRtrimAste nessynte| apica-yadyasAvakRtrimastatastanniSpAdyAH sattvA api ca ya(tatsattAbhavanatulyakAlatvAdanAdaya eva prAptA iti siddhaM naH samIhitam , tasya hi sattA anAdimatI tatastaniSpAdyAH sattvA api anAdaya eva, anyathA so'pi kRtrimaH syAt ,tathA ca sati prAgvadanavasthA'nupaGgaH,athocyeta-naivAsau khasattAbhavanakAlaM jIvAnAmutpAdakaH kiMtvanantAyAmaddhAyAmatItAyAM satyAm , tathA ca kuto jIvAnAmanAditeti, tadayuktam , evaM sati tasyAnityatvaprasakteH, anutpAdakatvalakSaNapUrvakhabhAvapracyutyotpAdakatvalakSaNakhabhAvAntarasyotpAdAt , khabhAvasya ca khabhAvino'narthAntaratvAt , anyathA khabhAvabhedAbhAvena pUrvakAlamiva pazcAdapi tsyaanutpaadktvprsnggH| syAdetat-tasya tathAvidha evaikaH khabhAvo yenAparimitAddhAyAmatItAyAM satyAM jIvAn utpAdayati nAnyadA, tathA ca sati tasya svabhAvabhedenApi (na)jIvAnAmanAditeti,etadapyayuktam ,vikalpAyogAt , tathAhi-tasyAparimitAyAmaddhAyAmatItAyAM satyAM sa khabhAvo nivartate na veti vikalpadvayam , tatra yadi nivartata iti pakSastarhi tasyAnityatvaprasaGgaH, atAdavasthyasyAnityatvalakSaNAt, atha na nivarttata iti pakSastatastadA'pi tasya khabhAvasya tadavasthatvAt punarapi tenAparimitAddhA'tikramaNIyA,tadApi ca sa eva tasya khabhAva iti srvdaapykrnnprsnggH| kiM ca-asau sato Jain Education in For Private & Personel Use Only Wioww.jainelibrary.org Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 94 // Jain Education seto vA jIvAnniSpAdayatIti vaktavyam, tatra satpakSe tasya vaiphalyaM, agrata eva teSAM niSpannatvAt, asatpakSe'pi ca | kharaviSANasyevAkaraNamiti, tannAjIvo'pi jIvAnAM karttopapadyate iti sthitam // 189 // atha mA bhUt jIvo'jIvo vA karttA, jIvAjIvabibhinnaM tu vastvantaraM jagannirmApaNasamartha bhaviSyatItyArekA nirAkaraNArthamAha jIvAjI vibhinnaM Na asthi vatthaMtaraMti jappabhavA / hoja ime khalu jIvA Na kattivAdo tato jutto // 190 // yataH prabhavaH- utpattiryeSAM te yatprabhavAH, khalvime jIvA bhaveyustat jIvAjIvavibhinnaM vastvantaraM naivAsti, sarvasyApi vastuno jIvAjIvalakSaNadvairAzya evAntarbhAvAt / iti vAkyaparisamAptau / tatastasmAt jIvAnAM 'kartRvAdaH' karttA kazcidastItyevaM jalpo na yuktaH // 190 // kutaH ? iti hetumAha kAraNavirahA paramarisivayaNato bhaNitadosasabbhAvA / tamhA aNAdiNihaNA jIvA save'vi siddhamiNaM // 199 // 'kAraNavirahAt' AkAzasyeva kAraNAbhAvAt so'pi kutaH siddha iti cet ucyate- 'paramarSivacanAt ' paramamunivaca saMgrahaNiH, // 94 // ww Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAt , taccedaM-amao ya hoi jIvo kAraNavirahA jaheva aagaasN| samayaM ca hoaNicaM mimmyghddtNtupddmaaii||1|| asyAyamarthaH-amayazca bhavati jIvaH na kimmayo bhavatItyarthaH, na kenApi kRta itiyAvat / kuta ityAha-kAraNavirahAt-akAraNatvAt , kiMvadityAha-yathaivAkAzam , AkAzavadityarthaH / 'samayaM ca' sahetukaM ca hetormayavidhAnamadhikRtyobhayatrApyevaM nirdezaH, bhavati anityam / kimivetyata Aha-mRnmayaghaTatantumayepaTAdi yathA mRnmayo ghaTaH, tantumayaH paTaH / adhikRta eva kAraNavirahe hetvantaramAha-'bhaNitadopasadbhAvAt' jIvAnAM sakAraNatvAbhyupagame ye pUrva doSA bhaNitAsteSAM sadbhAvAt-sadbhAvaprasaGgAt kAraNavirahaH siddhaH / upasaMharati-'tamhA' ityAdi, tasmAtsiddhamidaM sarve'pi jIvA anAdinidhanA iti / nanu ca kAraNavirahAdanAditvameva sidhyati na tvanidhanatvamapi, tatkathamucyate -siddhamidamanAdinidhanA iti ?, tadayuktam , anAditvasiddhAvanidhanatvasya khayameva siddhatvAt , sataH sarvathA vinAzAyogAt , AkAzavadU, iti jIvAnAmanAdinidhanatvasiddhiH // 19 // samarthitaM jIvAnAmanAdinidhanatvam // sAmpratamamUrttatvaM sisAdhayipuridamAha kammavimukkasarUvo aNiMdiyattA achejabhejo u| rUvAdivirahato vA aNAdipariNAmabhAvAto // 192 // RECORRECOSCAROORKSEXX Jain Education in For Private & Personel Use Only T Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma-18 // 95 // karmANi-jJAnAvaraNIyAdIni vakSyamANakharUpANi tairvinirmuktaM-vizeSeNa sarvApagamarUpeNa nirmuktaM parityaktaM rUpaM- saMgrahaNiH . svarUpaM yasya sa jIvo'mUrto jJAtavya iti sAdhyanirdezaH,atra sAdhanamAha-'aNidiyattA' atIndriyatvAt ,mUta hi yat bhavati tatkadAcanApyavazyamindriyagrAhyamapi bhavati, yathA ghaTaparamANavo ghaTAvasthAyAm , na cAsau jIvaH karmavinimuktakharUpaH kadAcanApi cakSurAdIndriyagrAhyo bhavati, tasmAdayamatIndriyatvAt amUrtaH / evaM zeSahetuSvapi yathAyogaM bhAvanA kaaryaa| tathA 'achejabhejatti' khaDgazUlAdinA acchedyAbhedyatvAt , 'rUvAdivirahato beti' rUpAdyAkAravizeSo hi mUrtiH, ayaM ca jIvo rUpAdiguNavikalastasmAdayamamUrtaH, rUpAdiguNaviraho'pi tasya kutaH siddha iti cet ,ucyate 'anAdipariNAmabhAvAta' aakaashsyevaanaadiruupaadigunnvirhlkssnnprinnaambhaavaat||192||amuurtttv eva sAdhye hetUnAha chaumatthANuvalaMbhA taheva savannuvayaNao pAyaM / / logAdipasiddhIto'mutto jIvotti Neyavo // 193 // 'chadmasthAnAmanupalambhAt' na khavadhijJAniprabhRtibhirapi chamasthaiH sa sAkSAdupalabhyata iti / taheva savaNNuvayaNao pAyaM tathaiva sarvajJavacanataH-nirmUlApagatasakalarAgAdidoSajAlabhagavatsarvavedivacanataH prAyaH so'mUrto'vagamyate, praayo| MARACCORadio Jain Education Inte For Private & Personel Use Only Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In grahaNena ca etaddarzayati- evaMvidheSyatIndriyeSu prAyo jinavacanameva pramANatayA vijRmbhate nAnyaditi / tathA 'lokAdiprasiddhitaH' lokAdI amUrttatvena prasiddheH / AdizabdAdvedataccheSasamayaparigrahaH, atra karmavinirmuktasvarUpagrahaNaM saMsArijIvapratiSedhArtha, tasya hi vayayaspiNDavat karmmaNA saha lolIbhUtatayA kathaJcinmUrttatvenAbhyupagamAt vakSyati - 'ahavA gato'yaM saMsArI sabahA amuttoti / jamaNAikammasaMtaipariNAmAvannarUvo so' iti / | yadvA sAmAnyena tatkharUpavizeSanirddhAraNArthamato na kazciddoSaH // 193 || (iti) amUrttatvasiddhiH / vyAkhyAtaM dvAragAthopanyastamamUrtta iti dvAram // adhunA pariNAmIti vyAkhyAnayannAha pariNAmI khalu jIvo suhAdijogAto hoi yo / gaMtaNiJcapakkhe aNicca pakkhe ya so jutto // 194 // khaluzabda evakArArthaH, pariNAmyeva jIvo bhavati jJAtavya iti sAdhyanirdezaH, sukhAdiyogAditi hetuH, ayaM hi jIvaH kadAcidiSTasaMprayogAdinA sukhIbhavati sa eva pazcAdiSTa viyogAniSTasaMprayogAdinA duHkhIbhavati, na caikasya tathAtathApariNamanamantareNAyaM sukhAdiyoga upapadyate, tataH sukhAdiyogAnyathA'nupapattyA pariNAmI jIvo jJAtavyaH syAdetat-sukhAdiyogo'pi syAnna ca pariNAmI, ko yatra pratibandho ? yena pariNAmitva eva sukhAdiyoga Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 96 // Jain Education Int ityata Aha- 'gaMtetyAdi' na yasmAdekAntanityapakSe anityapakSe ca sukhAdiyogo yukto, yathA ca na yuktastathopariSTAdAcAryeNa khayameva vakSyate, tato vipakSAdanyathA'nupattyA vyAvarttamAnaH pariNAmyAtmadharmmatvena vyApyata iti pratibandhasiddhiH // 194 // tatraikAntanityapakSe sukhAdiyogasyAyuktatAM bhAvayannAha egasahAvo Nicco sa jai suhI Niccameva tabbhAvo / pAvas tassa aha duhI duhabhAvo dissae cubhayaM // 195 // mAtmA ekAntanitya iSyate tato hanta sarvadaivAyamekasvabhAva iSTaH syAt, apracyutAnutpannasthiraikasvabhAvalakSaNatvAdekAnta nityatvasya, tatazca sa yadi sukhI syAt tato nityameva ' sarvadaiva tasya - AtmanastadbhAvaH- sukhibhAvaH prApnoti, atha duHkhI tarhi nityameva duHkhibhAvaH prApnoti / bhavatvetat kA no hAniriti cedata Aha- 'disate cubhayamiti' | dRzyate cobhayaM - sukhaHdukharUpamAtmanaH tathAhi - sa eva putrajanmAdinA sukhI tadviyogAdinA ca duHkhI dRzyata iti // 195 // atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha-ubhayasahAvotti matI jugavaM vedeja do'vi suhadukkhe | kamavedagarasabhAvo'NiccattaM pAvatI avassaM // 196 // saMgrahaNiH. // 96 // Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma. 17 Jain Education I atha syAdiyaM matiH parasya yathA dRzyate evAsmAbhirapyAtmanaH sukhaduHkhAnubhavo na ca dRSTasyApahnavaH kartuM zakyate, mA prApadatiprasaGgaH, tasmAtsukhaduHkhobhayasvabhAva AtmeSyata iti, atra dUSaNamAha - 'jugavamityAdi' yadyevamiSyate tato hanta yugapadekakAlaM dve api sukhaduHkhe vedayeta, ubhayasvabhAvatvAt na ca vedayate, tadanubhavasya svasaMvedanapratyakSeNa kramazo nizcIyamAnatvAt, yazca kvacit yaugapadyAbhimAno yathA nadImuttaratA yadaiva pAdayoH zItalajalasaMsparzAtsukhamanubhUyate tadaiva khalvATe zirasyAtapasaMparkato duHkhamapIti, sA bhrAntiH kAlasyAtyantasUkSmatvena manaso'tIvAzusaMcAritvena ca kramAnubhavasya sato'pyanupalakSaNAt mano yatyantasUkSmaM tato yadaikena sparzanendriyadezena saha saMbadhyate na tadaivAnyena, yaddezenaiva ca saha saMbaddhaM taddeza eva vijJAnahetuH netaratra, tato na yugapadvijJAnAnubhavasaMbhava iti sa yaugapadyenAnubhavAbhimAno bhrAntimAtrameva / taduktam - "muMhumA''sucaraM cittaM iMdiyadeseNa jeNa jaM kAlaM / saMbajjhai taM tammattanANaheuti no teNa // 1 // ubalabbhai kiriyAo jugavaM do dUradesabhinnAo / pAyasi - rogayasIuNhaveyaNANubhavarUvAo // 2 // iti / api ca yugapajjJAnAnutpattireva manaso liGgam, yaugapadyaM cet jJAnasyAbhyupagamyeta tatastadanyaliGgAbhAvAnmanaH kalpanA nirAlamvanA syAditi, syAdetat-yadi nAma tasyobhayakha 1 sUkSmamAzucaraM cittamindriyadezena yena yasmin kAle | saMbadhyate tasmin tanmAtrajJAnaheturiti no tena || 1 || upalabhyete kriye yugapad dve dUradezabhinne / pAdazirogatazItoSNavedanAnubhavarUpe // 2 // Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH, // 97 // bhAvatA tathApi kathaM sadA yaugapadyana sukhaduHkhAnubhavaprasaGga Apadyate, na hi tasvetthaMbhUtaH khabhAvoM, yadata sadA yogapadyena sukhaduHkhe vedayitavye, kiMtu sAmAnyenobhayavedakatvam, tathA ca sati kadAcitsukhaM vedayiSyate kadAcihaHkhamapIti na kazciddopa ityata Aha-'kamaveyagetyAdi' krameNa sukhaduHkhayorvedake khabhAve iSyamANe'vazyamanityatvaM tasya prApnoti // 196 // kathamiti cet ? ata Aha vedei jayA sa suhaM na tadA duhavedagassabhAvo se| tannivittIeN tao'Nicco so jaM tao'NapaNo // 197 // krameNa hi sukhaduHkhayorvedake khabhAve iSyamANe vedayate yadA AtmA sukhaM na tadA-sukhavedanakAle 'se' tasyAtmano duHkhavedakakhabhAvo vidyate, tatazca tadA tasya-duHkhavedakakhabhAvasya nivRttau satyAM 'tautti' saka AtmA anityaH prApnoti, svabhAvanivRttau kathaJcitvabhAvavato'pi nivRtteH, kathamityata Aha-'so jaM tao'NaNNo' saH-duHkhavedakaH khabhAvo yat-yasmAttataH-tadAtmanaH sakAzAdananyaH-anAntarabhUtaH, na hi khabhAvaH svabhAvino'rthAntarabhUto bhavitumarhati, anyathA niHsvabhAvatvena tasya kharaviSANasyevAbhAvaprasaGgAt, tato'narthAntarabhUtasya duHkhavedakakhabhAvasya nivRttI | tasyApyAtmanaH kathaJcinnivRttirityanityatvam // 197 // atra parAbhiprAyamAha |97 // C Jain Education Inter For Private Personel Use Only Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aha No tassa nivittI kahaM Na dukkhI ? jahA suhI. ko vA / ubhayasahAvatte sai haMdi viseso sa jeNa suhI ? // 198 // | atha syAdiyaM matiH parasya-na tasya-duHkhavedakakhabhAvasya nivRttiH, kiMtu so'pi tadAnIM vidyata eva, tato na kazciddoSa iti,atrAha-'kathamityAdi' yadi sa duHkhakhabhAvastadAnIM na nivartate tarhi kathaM sa AtmA duHkhI na bhavati ?, yathA sukhI, sa hi tadA sukhI sukhavedakakhabhAvatvAdbhavati, sa ca vedakakhabhAvastadAnIM duHkhasyApyaviziSTa iti duHkhyapi syAdeva, atha na sukhasya duHkhasya vA vedakakhabhAvasaMbhavamAtreNAtmA sukhI duHkhI vA bhavati, kiMtvanyasmAdvizeSahetorityata Aha-'ko vetyAdi' ubhayakhabhAvatve'viziSTe'pi 'haMdIti' parAmantraNe ko vA'sau vizeSo vidyate ? yena vizeSeNa saMbhavatA satA AtmA tadAna sukhI bhavati na tu duHkhI ?, naiva kazcidvizeSo'stIti bhAvaH // 198 // paro vizeSamupadarzayitumAha asthi viseso jamhA sa suhI sahakArikAraNaM pappa / hoi sayacaMdaNAdI visasatthAdI ya dukkhitti // 199 // Jain Education For Private & Personel Use Only w w w.jainelibrary.org Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 98 // Jain Education asti vizeSo yadvazAdubhayasvabhAvatve'viziSTe'pi kadAcit sukhI kadAciduHkhI, tameva vizeSaM sukhAdilakSaNakAryAnvayavyatirekAbhyAM darzayati-yasmAtsaH - AtmA srakcandanAdikaM sahakArikAraNaM prApya sukhI bhavati, vipazastrAdikaM ca sahakArikAraNamAsAdya duHkhI, asmAccAnvayAbhidhAnAya tireko'pi labhyate, anvayasya vyatirekAvinA bhUtatvAt, tatazca yataH srakcandanAdyabhAve na sukhI bhavati nApi vipazastrAdyabhAve duHkhI, tasmAdastyeva ca srakcandanAdivipazastrAdilakSaNasahakArikAraNasannidhAnarUpo vizeSa iti // 199 // syAdetat yadyevaM vizeSastato'syApi yugapatsaMnidhAnAtsa eva yaugapadyena sukhaduHkhAnubhavaprasaGgaH prApta ityata Aha Naya tesi saNNihANaM jugavaM no teNa hoMti suhadukkhA / iya ubhayasannihANe pAvai naNu ubhayabhAvo'vi // 200 // na ca 'te' sakcandanAdInAM vipazastrAdInAM ca yugapad - ekakAlaM sannidhAnaM, kiMtu kadA cit, tena kAraNena na sukhaduHkhe yugapadbhavataH / atra dUSaNamAha -' iya' ityAdi, itirevamarthe, evaM sati kadAcidubhayasya - sakcandanAdiviSazastrAdilakSaNasya sannidhAne sati, nanviti parAkSepe, tasyAtmana ubhayabhAvo'pi -sukhaduHkhabhAvo'pi prApnoti, tathA kAraNasaMbhavAt anyathA tattasya kAraNameva na syAt, na cobhayasannidhAnaM na bhavati, kadAcittathopalambhAt, na ca tathobhayasannidhAne'pi kadAcanApi sukhaduHkhobhayabhAvo yathoktaM prAgiti yatkiJcidetat // 200 // saMgrahaNiH. // 98 // Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahakArikAraNaM se kiM ubagAraM karei kiM vA No ? / jaM pappa hoi sa suhI duhAvi dosA aNegavihA // 201 // yat sahakArikAraNaM srakcandanAdikaM viSazastrAdikaM vA prApya sa sukhI bhavati, upalakSaNametat duHkhI vA bhavati, tat 'se' tasyAtmanaH kimupakAraM karoti kiMvA neti pakSadvayam, kiMcAta iti cedata Aha 'duhAvi dosA aNegavihA' dvividhApi dvAbhyAmapi upakArakaraNAkaraNalakSaNAbhyAM prakArAbhyAM dopA vakSyamANA anekavidhAH-18 do anekaprakArAH prAmuvanti // 201 // tAnevAha jai kuNai haMta tatto bhinnamabhinnaM va taM karejatti ? / bhinnaNa teNa jogo hoi aNicco abhinnammi // 202 // yadi karoti tatsahakArikAraNamupakAramAtmana ityabhyupagamastato 'hanteti' viSAde, taduktam- "hanta saMpreSaNapratyavadhAraNavipAdeviti" AtmanaH sakAzAdbhinnam-arthAntarabhUtamabhinnaM vA-anarthAntarabhUtaM upakAraM kuryAt / pakSadva6 ye'pi doSamAha-bhinne ityAdi' bhinne upakAre kriyamANe na tena-upakAreNAtmano yogaH-saMvandhaH kazcit ghaTate, ghaTapa-18 AAAAAAAAAAAA*** Jain Education indin HTwiainelibrary.org Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma SOCCASA saMgrahaNiH. // 99 // Tavat , tathA ca sati tadApi tadavasthatvAnnAtmA sukhI duHkhI vA syAt / atha mA bhUdeSa doSa ityabhinna upakAraH kriyata ityabhyupagamyate, tadayuktam , vikalpAbhyAmanupapatteH, tathAhi-sa upakAra Atmano'narthAntarabhUtaH kriyate kiM vidyamAno'vidyamAno vA ?, yadi vidyamAnaH kathaM kriyate ?, kRtasya karaNAyogAt, kriyate cettInavasthAprasaGgaH, vidyamAnasyApi hi karaNAbhyupagame vidyamAnatvAvizeSAt bhUyo bhUyaH karaNaprasaGgaH, athAvidyamAno, vyAhatametat , sato'narthAntarabhUto'vidyamAnazceti, vidyamAnAvyatirikto hi vidyamAna eva bhavati, anyathA tadavyatirekAyogAt / syAdetat-kimanena gajavyApAdanavikalpena (vikalpakalpena) vAgjAlena? sata eva hi vastrasya nIlyA|dirAgadravyeNAvidyamAnastadavyatirikto nIlatAdirUpa upakAraH kriyamANo dRSTaH, na ca dRSTe'nupapannaM nAma kiMci|dityato dUpaNAntaramAha--'hoi aNico abhinnammitti' abhinne-anarthAntarabhUte upakAre kriyamANe'bhyupagamyamAne sati AtmA anityo bhavati-prApnoti,upakAre hi kriyamANe sa evAtmA tathAbhUtaH kRtaH syAt ,tasya tadavyatiri-| tatvAditi // 202 // etadeva bhinnAbhinnarUpaM pakSadvayaM saprapaJcaM bhAvayati jai bhinno uvagAro jAto tatto kimAgayaM tassa ? / tatto puNovi tammi bhinne doso'NavatthA u // 203 // CCORRORSCOR For Private & Personel Use Only Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadi srakvandanAdikAdviSazastrAdikAdvA sahakAriNaH sakAzAdAtmana upakAro bhinno jAtastatastasyAtmanaH kimAyAtaM?,naiva kiJcaneti bhAvaH,sahi tadavastha eva, tataHprAgvat sa sukhI duHkhI vA tadA na syAt , atha tena sahakArijanitenopakAreNAtmanaH punarupakAraH kriyate tataH kathamucyate kimAgataM tasyetyata Aha-tatto ityAdi' tataH-sahakArikRtAdbhinnAdupakArAtpunarapi-bhUyo'pi tasminnupakAre bhinne'bhyupagamyamAne doSo mahAn prApnoti,ka ityAhaanavasthA tu-anavasthAprasaGgaH, tuH pUraNe, tathAhi-upakAreNApi kRta upakArastasmAdAtmano bhinna eva sthAdabhedapakSasthAnabhyupagamAt, tathA ca sati tasya kimAgatamityAdi tadevAvarttate ityanavasthA // 203 // dvitIyapakSe| doSamudbhAvayannAha anbhinnammi aNicco pAvai jIvo tahA ya tkrnne| puvAto anno cciya bhinnasahAvo kato hoti ? // 204 // sahakAriNaH sakAzAdabhinne-anarthAntarabhUte upakAre jAte sati sajIvaH-AtmA anityaH praamoti| kathamityAha-| 'tahA yetyAdi' tathA ceti anityatvaprasaktiprakAropadarzane, tatkaraNe-tasya-anarthAntarabhUtasyopakArasya karaNe pUrvasmAt-pUrvakAlabhAvino jIvAdanya eva-vibhinnakhabhAvo jIvaH kRto bhavatIti // 204 // Jain Education inte For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi // 10 // RECALCOACCOCAUSACCOCRAC-SCOCOC aha No kuNatuvagAraM taM. kiM teNaM ?. tadannabhAve ya / kiM Na tao hoi suhI ?. No annaM tassahAvaM ce ? // 205 // atha mA prApadayaM dopa iti na tat srakcandanAdikaM viSazastrAdikaM vA sahakArikAraNamAtmana upakAraM karotIti pakSa AzrIyate, atrAha-'kiM teNaM ti' yadyevaM tataH kiM tena sahakAriNA'pekSitena kArya ?, naiva kiJciditi bhAvAta tathA ca sati tadanyabhAve ca'tasmAda-vivakSitAtsahakAriNaH sakAzAdanyad-vastvantaraM tadbhAve'pi,co'pizabdArtha,kinna saka-AtmA bhavati sukhI, upalakSaNametaduHkhI vA ?, bhavedeveti bhAvaH, etaduktaM bhavati-yadi sakacandanAdikaM viSazastrAdikaM vA''tmano nopakAramAdhatte tarhi naitattasya sahakAri,akiJcitkaratvAt ,anyathA sarvabhAvAnAmapi tatsahakA-18 ritvaprasaGgaH,tadvizeSAkaraNenAvizeSAt ,tathA ca satyakAritvAvizeSAttadanyavastvantarabhAve'pi sa sukhI duHkhI vA syAdi ti / atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha-'no annaM tassahAvaM cetti' na anyad-vastvantaraM tatsvabhAvaM-sukhajananavabhAvaM duHkhajanasvabhAvaM vA, kiMtu srakcandanAdyeva, tato nAnyabhAve'pi sa sukhI duHkhI vA bhavatIti cet // 205 // atrAha-18 naNu jaM kuNauvagAraM sahAvabhedo'vi taggato jutto| bhaNio vivarIyassa tu Niratthago so muNeyavo // 206 // CRECASCIRCCCUSAGAR // 10 Jain Education For Private Personel Use Only Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SRUSSSSSSSOCCAMES nanu yatkarotyupakAramAtmana iti gamyate, 'svabhAvabhedo'pi' khabhAvavizeSo'pi tadvata eva bhaNituM 'yuktaH' sNgtH| viparItasya tu-anupakArakasya punaH 'sa' khabhAvavizepo vyAvaya'mAno nirarthaka evaM 'muNitavyo' jJAtavyaH, tathAhitadA tasya svabhAvavizeSavyAvarNanamupayujyate yadA yadvastu upakAri bhavati, yadA tu tadvastu anupakArakameva tadA tata upakAryasya vizeSapratilambhAbhAvAvizepAt tadanyasyeva tasyApi sakacandanAdeH khabhAvavizepavyAvarNanamanarthakameveti // 206 // etadeva dRSTAntena samarthayate jaha khaggasarisavANaM aNummi chedaM paDucca niccammi / tahavi tao asthi mato atthi phalaM pati sa tullo u // 207 // yathA 'nitse' zastrAviSaye aNau' paramANau 'chedaM' dvaidhIbhAvaM pratItya khaDgasarpapayoH svabhAvavizeSo vyAvaya'mAno | nirarthakaH, ubhayorapi tatrAkiJcitkaratvenAvizeSAt / ayodhyeta-tathApi-chedakArityAbhAvAvizeSe'pi, 'tautti' sakaH15 svabhAvavizeSaH khaDgasarpapayoH kharUpeNAsti-vidyate, tathA'trApi upakAritvAbhAvAvizeSo bhaviSyatIti, anAha'atthi phalaM pai sa tulo u' iti, asti khaDgasarpapayoH svarUpeNa khabhAvavizeSaH, paraM sa svabhAvavizeSaH phalam-aNu-1 Jain Education in For Private & Personel Use Only hiww.jainelibrary.org Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 101 // cchedanalakSaNaM prati tulya evobhayorapi, tatrAkiJcitkaratvAt evamatrApi / tato yathA tayoH svabhAvavizeSo vyAvarNyamAno nirarthakastathehApIti sthitam // 207 // punarapyatra parAbhiprAyamapAkartumAzaGkate - aha tasseva sahAvo so'NuvagAriNaMpi saMpappa | sahakArikAraNaM jaM hoi suhI ahava dukkhitti // 208 // atha tasyaivAtmanaH epa svabhAvo yatsahakArikAraNaM srakcandanAdikaM vipazastrAdikaM vA anupakAryapi saMprApya sukhI duHkhI vA sa bhavati, tadayuktam, vikalpAnupapatteH / tathAhi pattammi so sahAvo kimaveti Navatti ? caramapakkhammi / puvasahAvattA soNa suhI pubiMva pacchAvi // 209 // tasmin vitrakSite sahakAriNi prApte sati AtmanaH sa khabhAvaH kimapaiti naveti pakSadvayam, tatra pazcAdupanyastatvena caramapakSasyAtIva pratyAsannatvAttamevAdhikRtya tAvadAha - 'caramapakkhammItyAdi' caramapakSe AzrIyamANe pUrvamiva pazcAdapi na sukhI syAt upalakSaNametat, duHkhyapi na syAt, pUrvasvabhAvAvicchedAt, vivakSitasahakArisannidhAnAddhi saMgrahaNiH. // 101 // Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte prAkU ya evAtmanaH svabhAva AsIt sa eva vivakSitasahakArisannidhAne'pi tataH prAgiva tatkAle'pi na sukhI duHkhI vA bhavediti // 209 // para Aha Nu taM putramapattaM pacchA pattaMti taha ya eso tu / tassa sahAvo bhaNito viyappaNA niSphalA teNa // 290 // nanviti parAkSepe, taduktam -- "praznAvadhAraNAnujJA'nunayAmantraNavAkyArambhapratyuktAkSepe nanviti", yasmAt tatvivakSitaM sahakArikAraNaM pUrvamaprAptaM pazcAcca prAptam, tathA Atmano'pi ca epa eva svabhAvo bhaNitaH prAgasmAbhiryadutaanupakAryapi sahakArikAraNaM saMprApya sukhI duHkhI vA bhavati nAnyatheti, tasmAt yA eSA - kimapaiti naveti vikalpanA sA niSphalaiba, prastutArthavyAghAtakAritvAbhAvAt // 210 // atrottaramAha - pattammi apattammi ya tammi sati sabahegarUvassa / gAvasthAbhedo'vi Na jujjatI tassa // 219 // kiM puNa suhAdibhedo majjhatthenaMtarapaNA sammaM / ciMtehi tA sayaM ciya Na emavi saMgataM Nicce // 212 // Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 102 // nanu tasyAtmanastasmin sahakAriNi prApte aprApte vA sati sarvathaikarUpasya - apracyutAnutpannaikasthirasvabhAvasya etadeva paryAyAntareNa vyAcaSTe -- ekAvasthasya - nityamekasvabhAvasya sato'ddhAbhedo'pi sahakAriprApyaprAptiviziSTo na yujyate, kiM punaH sukhAdibhedaH, sa punardvarApAsta eveti bhAvaH / ityetattAvat madhyasthenAntarAtmanA samyak cintaya-paryAlocaya / yadvA kimatra cintanena ?, nizcitametat etadapi pUrvoktaM 'naNu taM putramapattamityAdikaM nitye AtmanyabhyupamyamAne sarvathA na saMgatameva, tathAhi - vivakSitasahakArisannidhAnena saha sukhitvabhavanalakSaNaH svabhAva Atmano nitya iSyate, tataH sahakAriNo'pi vivakSitasya nityaM sannidhAnaM prApnoti, anyathA''tmanastatsvabhAvatvahAniprasaGgenAnityatvaprApteH tathA ca sati kutaH sahakAriprAtyaprAptiviziSTasyAdvAbhedasya saMbhava iti // 211 - 212 // dvitIyapakSamadhikRtyAha - ress so sahAvo tassaMpattIe jujjatI etaM / kiMtu aNicco pAvas Na yatthi pakkhaMtaraM aNNaM // 293 // atha tasya vivakSitasya sahakAriNaH saMprAptau satyAM yaH sahakArya prAtyavasthAyAM svabhAva AsIt so'paitItyabhyupagamyate, atrAha - 'tassaMpattIe ityAdi,' nanvevamabhyupagamyamAne sati AtmanastatsaMprAptau tasya - vivakSitasya saMgrahaNi: // 102 // Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma. 18 sahakAriNaH saMprAptau satyAm etat' pratiniyatakAlabhAvi sukhitvaM duHkhitvaM copalabhyamAnaM yujyata eva tadabhava |nalakSaNasvabhAvanivRttau tadA tadbhavanalakSaNasya svabhAvAntara syotpAdAt, kiMtvevamabhyupagame sati sa AtmA anityaH prApnoti, "atAdavasthyamanityatAM brUma iti nyAyAt" / na ca kimapaiti navetilakSaNapakSadvayavyatiriktaM pakSAntaramasti, yena bhavatAmiSTasiddhiH syAt, Atmanazca krameNa sukhAditvamupapadyeta, tathA cAha - 'na asthi pakkhaMtaraM annaM' / athocyeta tasyAtmana itthaMbhUta evaikaH khabhAvo yenA''kAlaM tatastataH pratiniyatAt lakcandanAderviSazastrAdeva sannidhIyamAnAt sahakArikAraNAt tadA tadA tasya tasya sukhitvasya duHkhitvasya vA bhAva iti, tathA ca sati sahakArisannidhau pUrvasvabhAvAvinivRttAvapi na pUrvavat sukhitvAdyabhAvaH, pUrva tasya sahakAriNo'bhAvAt saMprati ca tasya bhAvAt, na ca sukhitvabhavanAdUrddhamAtmanastasya svabhAvasya nivRttiH, sadA tathAsvabhAvatvAt na cA''kAlaM kevalasukhitAdiprasaGgaH, tathAsvabhAvatvAdeva, na ca vAcyaM kathamitthametaditi, svabhAvasyAparyanuyogArhatvAditi / tadetanniviDaja DimAvaSTabdhAntaHkaraNatAvilasitaM yaditthamapi paro viruddhaM bhASate, tathAhi - sukhitvAdibhAve'pi sati na sa svabhAvo nivarttate yaH prAgAsIt, na ca tatsvabhAvAnivRttAvapi tasyAkAlaM kevalasukhAditva (sukhitvAdi) prasaGga iti parasparavyAhatametat / yadi hi tasya svabhAvasyAnivRttiH kathamAkAlaM na sukhitvAdiprasaGgaH, tatprasaGgAbhAvazcetkathaM tatkhabhAvAnivRttiriti yatkiMcidetat // 293 // sAMprataM sAMkhyamatamapAcikIrSuridamAha - Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi // 10 // aha aNNe sukhadukkhe aNNe Atatti aNuhavo kss| AbAlalogasiddho ? tappaDibiMbAto tasseva // 214 // atha manyethAH-anye eva sukhaduHkhe anyazcAtmA tatkathaM sukhAdiyogAnyathAnupapattyA AtmanaH pariNAmitvamApadyata iti ? / atrAha-'aNuhavo ityAdi,' yadi sukhaduHkhAbhyAmekAntenAnya evAtmA syAttarhi yo'yamAvAlalokasiddhaH sukhaduHkhayoranubhavaH sa kasya syAt ?, naiva kasyaciditi bhAvaH, Atmano'nabhyupagamAt , anyasya cAcetanatvena ghaTAderiva tadabhAvAt / para Aha-'tappaDivivAo tasseva' tayoH-sukhaduHkhayoH pratibimbAttasyaivAtmanaH sukhAdyanubhavo nAnyasyeti nAnubhavavirodhaH // 214 // atraiva dRSTAntamAha phalihamaNissAlattaga-jogAto rattayatva eyNpi| tasseva tahApariNAma-virahato savahA juttaM // 215 // sphaTikamaNiH-upalavizeSastasya yathA alaktakayogAt raktatA bhavati tathA Atmano'pi sukhAdInAM sannidhAnAt tatpratibimbena tadanubhava iti| atra dUpaNamAha-'eyaMpItyAdi' etadapi-prativimvaM tasyaiva-AtmanastathApariNAma // 10 // 10 // For Private & Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education virahataH tattatprativimvarUpatApattilakSaNapariNAmamantareNa sarvathA na yuktam, sphaTikopalasya hi tattadupadhAnabhedena tattatprativimbaM yuktaM, tasyAparApararUpApattiyogataH pariNAmitvAt, AtmA tu tvayA ekAntanitya iSyate, tatastasya tathApariNAmazUnyatvena sarvathA prativimvamayuktameveti // 215 // atha mA bhUdeSa doSa iti tasya tathApariNAma iSyate, tata Ahatas ya tahapariNAme pariNAmittaM pasajjatI taha ya / lhAyAdisahAvattA taddhamattaM suhAdINaM // 216 // tasya ca-AtmanaH prativimvAnyathAnupapattyA tathApariNAme - aparAparasukhAdiprativimvarUpatApattilakSaNe'bhyupagamyamAne pariNAmitvaM prasajyate, tathA ca sati tasyAtmano hrAdAdikhabhAvatvAt sukhAdInAmAtmadharmatvaM sajyate, tathAhi - AtmA sukhAdiprativimvarUpapariNAmabhAvAt hAdAdikhabhAvo jAto, hrAdAdayazca sukhAdaya iti // 216 // sukhAdInAmAtmadharmmatvameva sarvajJamukhena draDhayati onal suhadukkhe sAtetara kammodayaje jiNehi paNNatte / AyapariNAmarUve UhAvinnANagammeti // 297 // Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 104 // sukhaduHkhe sAtetarakarmodayaje-sAtAsAtavedanIyakarmodayasamudbhave AtmapariNAmarUpe, 'jinaiH' sarvajJaiH prajJapte, na / saMgrahaNi. kevalaM jinaiH prajJapte UhAvijJAnagamye ca, dRSTasyAnyathAnupapattyA adRSTasyAnusmaraNamUhA sA ca tadvijJAnaM ca tena gamye yathoktaM prAkU / tadevaM jinaiH prajJaptatvAt UhAvijJAnagamyatvAca sukhAdInAmAtmadharmatvam , tathA ca sati teSAM sukhAdInAmanyathAnupapatterAtmanaH pariNAmitvamiti sthitam // 217 // sAMpratamatidezenAnyeSAmapi dUSaNamabhidhitsurAha evaM aNuhavasiddho ghaDapaDasaMvedaNAdibhedo'vi / egaMtaNiccapakkhe na saMgato baMdhamokkho ya // 218 // 'evam'upadarzitaprakAreNa ekAntanityapakSe ghaTapaTasaMvedanAdibhedo'pi 'anubhavasiddhaH' pratiprANikhasaMvedanapramANasiddho| 'na saMgato' na yuktaH, tathAhi-na jJAnamAtmano'rthAntarabhUtaM, tathA sati khayamacetanasya sataHpratiprANiprasiddhaghaTapaTAdisaMvittyabhAvaprasaGgAt , na ca jJAnamAtmani samavetamiti saMvittyabhAvaprasaGgona yukta iti vAcyam , samavAyasya niSetsyamAnatvAt , kiMtvAtmano'nantarabhUtam , tathA ca sati yadyekAntenAtmA nitya iSyate tataH pratiprANiprasiddho ghaTapaTa-II // 104 // | saMvedanAdivivataH sarvathA nopapadyate, tasyApracyutAnutpannaikasthirakhabhAvatvAt , kiMtvAkAlamekameva ghaTAdyanyatamasaMvedanaM bhavet , AstAmeSa saMvedanabhedo na saMgataH, api tu bandhamokSAvapi, tathAhi-ekAntanityasya sataH sarvadA bandho Jain Education inHello For Private & Personel Use Only Raw.jainelibrary.org Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vA syAtkevalo mokSo vA, na punardvayam, anityatvaprasakteH, pUrvatanavandhalakSaNasvabhAvopamardaina muktilakSaNasya svabhAvAntarasyotpAdAt , tasmAt ghaTAdisaMvedanAnyathAnupapattyA bandhamokSAnyathAnupapattyA cAtmA niyamAtpariNAmI pratipattavyaH // 218 // tatra ghaTAdisaMvedanabhedAsaMgatatvamekAntanityapakSe vibhAvayiSunijJAninorakAntabhedAbhyupagamaM nirAkurvannAha Na ya NANaM NANissA egaMteNeva jujate aNNaM / paDivattAdI Na tao tassa havejA jaha'nnassa // 219 // cazabdo hetvarthe / yasmAnna jJAnaM jJAninaH sakAzAdekAntenAnyad-arthAntarabhUtaM yujyate, tathA sati hi tasya-Atmanastato-jJAnAnnaiva pratipattyAdi bhavet , AdizabdAtpravRttyAdiparigrahaH, dRSTAntamAha-yathA anyasya, tathAhi-na deva-13 dattasaMvandhino jJAnAt jinadattasya pratipattyAdi bhavati, vibhinnatvAt , tathA Atmano'pi bhedAvizeSAt na tataH pratipattyAdi bhavet , tato jJAnamAtmano'narthAntarabhUtam / tatazca yadyayamAtmA ekAntanitya iSyate tarhi tasyApracyutAnu tpannaikasthirakhabhAvatvAt ghaTapaTasaMvedanAdibhedo na syAt , tasmAdayamAtmA pariNAmIti // 219 // bandhamokSAsaMdra gatatvamekAnta nityapakSe bhAvayati Jain Education For Private & Personel Use Only W ww.jainelibrary.org Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH // 105 // hiMsAdipariNatI baMdhakAraNaM sA ya nniccpkkhmmi| egasahAvattA sati Na jujjate NiccabhAvo vA // 220 // hiMsAdiSu yA AtmanaH khayaMkaraNAdirUpatayA pariNatiH sA khalu bandhasya, prakaraNAt karmaNAmiti gamyate, kAraNaMnimittam / uktaMca-"kliSTAddhiMsAdhanuSThAnAt ,prAptiH kliSTasya krmnnH| yathA'pathyabhujo vyAdhirakliSTasya vipryyaat||1|| khabhAva eSa jIvasya, yattathApariNAmabhAk / badhyate puNyapApAbhyAM,mAdhyasthyAttu vimucyate // 2 // iti"|saa ca hiMsAdipariNatinityapakSe na yujyate, 'sadA' sarvakAlam , ekakhabhAvatvAt / atha mA bhUt dRSTavirodha iti sA'bhyupagamyate, tarhi hanta pUrvamahiMsAdipariNatilakSaNakhabhAvopamaddena hiMsAdipariNatilakSaNakhabhAvabhAvAdAtmano'nityatvApattiH, etadevAha-'aNicabhAvo vA' // 220 // upasaMharannAha tamhA Na jAtu baMdho kAraNavirahAto NiccabaMdho vaa| baMdha'ddhAbhedammi ya aNiccayA pAvatI tassa // 221 // yasmAdevamekAntanityapakSe hiMsAdipariNatiH sarvathA na yujyate tasmAnna jAtu-na kadAcanApyAtmano bandhaH prApnoti, 'kAraNavirahAt' hiMsAdipariNatilakSaNasya tatkAraNasyAbhAvAt / athaitadabhyupagamyate tarhi tasya sadaikakhabhAvatvena AGROCCACAKACOCOCCALOCALCCAS // 10 // Jain Educaton Inter For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte hiMsAdipariNatipracyutyabhAvAt sarvadA bandha eva prApnoti, na muktiH, tathA cAha - 'nicabaMdho vA' / athocyeta - kadAci dvandhaH kadAcitpunarabandhaH, tasya tathAvidhaikasvabhAvatvAt, tatazca kA no hAnirityata Aha- 'baMdhetyAdi' 'bandhAddhAbhede ca' bandhAvandhakAlabhede cAbhyupagamyamAne tasyAtmano'nityatA prApnoti, tathAhi--yadaivAsyAtmano bandhakAraNahiMsAdipariNatisvabhAvo jaraseva yauvanamabandhakAraNena hiMsAdiviratipariNati svabhAvenApanIyate (tadaiva bandhAbhAvaH), anyathA tatpariNatikhabhAvabhAvena pUrvakAlavat bandhAdvandha eva prasajyeta, na niranapagate dahanasvabhAve na dahatIti, tatpariNatikhabhAvApagame ca niyatamanityateti // 229 // mA bhUt bandhAvandhakAlabhedastathApi tasyAnityataiveti pratipAdayannAhatadabhedammi ya egammi ceva samayammi savabaMdhAto / viie abaMdhagataM sahAvabhedAu to'Nicco // 222 // tasyAH-bandhAddhAyA abhede'pi bandhakAlabhedAbhAve'pItyarthaH, ekasminneva samaye sarva karmabandhAt yatkarmma baddhavyaM tasya sarvasyApi bandhabhAvAt dvitIyasamaye bandhanIyakarmmAbhAvAdabandhakatvam, tathAhi -- yenaiva khabhAvena prathamasamaye karmma vanAti tenaiva dvitIyAdiSvapi samayeSu, na svabhAvAntareNa, tathA'bhyupagamAt, tatazca yAvAn kazcit dvitIyAdisamayabhAvI bandhaH sa sarvo'pi prathamasamaya eva syAt, tatkAraNasya svabhAvasya vidyamAnatvAt prathamasamayabhAvi 3 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 106 // Jain Education vandhavat, anyathA dvitIyAdiSvapi samayeSu mA bhUt, vizeSAbhAvAt tathA ca sati dvitIyasamaye baddhavyakarmAbhAvAdavandhakatvamAyAtamiti / tataH kimityAha - 'sahAvabhedAu to'Nicotti', yata evaM prathamasamaye bandhakatvaM dvitIyasamaye cAbandhakatvam, 'to' tasmAdayamAtmA svabhAvabhedAt bandhakatvAbandhakatva lakSaNasvarUpabhedAt anitya eveti sthitam // 222 // mokSamadhikRtya dUpaNamAha - hiMsAdiviratipariNatI mokkhassavi kAraNaM tu jA siddhA / sA vi viyappiyavA evaM jahasaMbhavaM sammaM // 223 // mokSasyApi kAraNaM yA hiMsAdiSu viratipariNatiH siddhA - pratItA mokSavAdinAmavigAnena yathoktam - "muktiH karmakSayAdiSTA, jJAnayogaphalaM sa ca / ahiMsAdi ca taddheturiti nyAyaH satAM mataH / iti // 1 // sApyevaM yathA hiMsAdipariNatistathA samyak yathAsaMbhavaM vikalpayitavyA, tathAhi na khalvekAntanityapakSe hiMsAdiviratipariNatirupapadyate, tasya sarvakAlamekasvabhAvatvena pUrvasvabhAvapracyutyabhAvAt, tato na kadAcanApi kasyApi muktirbhavet, tatkAraNa| hiMsAdiviratipariNatyabhAvAt / atha mA bhUdiSTavirodha iti tatkAraNabhUtA hiMsAdiviratipariNatirabhyupagamyate tarhi | sarvakAlaM tadekakhabhAvatayA nityaM muktireva syAt, na saMsAraH / athocyeta - tasyetthaMbhUta eva svabhAvo yena kadAcidvandhaH saMgrahaNiH, // 106 // Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kadAcicca muktiH, na ca vAcyaM kathamevaMvidhastasya khabhAvaH kalpyata iti, svabhAvasyAparyanuyogArhatvAditi / tadetadu-1 nmattapralapitaM, yato bandhasya kAraNaM yA hiMsAdipariNatiryA ca tadviratipariNatirmuktikAraNaM tayoH parasparavirodhitayA yadaiva hiMsAdiviratipariNatirupajAyate tadaiva yauvanikAyAM zizutvamiva itarA hiMsAdipariNatirapagacchati, anyathA tatpariNatilakSaNasvabhAvabhAvena pUrvakAla iva vivakSitakAle'pi bandha eva kevalo bhavenna muktiriti niyatamanitya evAtmeti kRtaM prasaGgena / syAdetat, hiMsAdipariNatistadviratirvA Atmano'vasthAbhUtA, avasthAzcAvasthAturekAntena bhinnAH, dharmadharmiNorekAntena bhedAbhyupagamAt , tato'vasthAnAM parasparaM bhede'pi avasthAturavicalitakharUpatvAt na kAcit TU no bAdheti // 223 // etadevAzaGkamAna Aha tatto'ha pariNatIo bhinnA etAo hoMti to tassa / pAvai ubhayAbhAvo bhAvammi yAtippasaMgo u|| 224 // atha tataH-AtmanaH sakAzAdete pariNatI bhinne eva bhavata ityabhyupagamyate, atra 'bhinnA eyAutti' prAkRtatvAt dvitve'pi bahuvacanam , yadAha pANiniH-"dvivacana bahuvacaneneti," evamanyatrApi yathAyogaM prAkRtalakSaNamabhyUhyam , atrottaramAha-'to tassetyAdi', yadyevamabhyupagamyate tatastasya-AtmanaH 'ubhayAbhAvo' vandhamokSAbhAvaHprApnoti, bhAve MOCRACANCHOREOGOOCOMCOACCOCAL Jain Education in For Private & Personel Use Only Kirwwjainelibrary.org Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhrm||107|| Jain Education cobhayasyAtmano'bhyupagamyamAne'tiprasaGga eva syAt / tuzabdo'vadhAraNe / atiprasaGgazcAyam - yathA devadattasya hiMsAdipariNatitadviratipariNatibhyAM bandhamokSau bhavatastathA jinadattasyApi syAtAM bhedAvizeSAditi // 224 // sAMprataM sAMkhyamatamapAcikIrSuridamAha aNNassa baMdhamokkhA Na appaNo bAlavayaNasarisamiNaM / tassava ya Nicca pakkhe emeva Na saMgatA te u // 225 // 'aNNassetyAdi,' sAMkhyo hyevamAha - naivAtmA puNyapApe banAti, tasyAkartRkatvAt, nApyasau mukto bhavati, bandhAbhAvAt nApyasau kvacidapi saMsarati, niSkriyatvAt, kevalaM prakRtireva sattvAdisAmyAvasthAlakSaNA saMsarati badhyate mucyeteti (mucyate ceti ) / taduktam - " tasmAnna badhyate nApi saMsarati kaMzcit saMsarati badhyate mucyate ca nAnAzrayA prakRtiriti " / taM pratyucyate - anyasya - Atmano vyatiriktasya pradhAnasyeti yAvat, bandhamokSau na tvAtmana iti yaducyate tadidaM bAlavacanasadRzam - ajJabhASitatulyam / tathAhi - yadi satatamapracyutAnutpannasthiraikasvabhAva evAyamAtmA pradhAnameva ca bandhamokSAdikA vicitrA avasthAH pratipadyata ityabhyupagamyate, tarhi bhavApavargayorAtmano'viziSTatvAtkimitye 1 kacit iti khapustake | saMgrahaNi 1180611 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ po'tiparuSadaHkhabharabhISaNabhavabhramaNabhIrutayA niratizayAnandamandiramuktipadAbhilASukatayA ca yamaniyamAdAvanuSThAne pravartate, niSphalatvAt / syAdetat , naivAtmA muktyarthamanuSThAne pravartate, kiM tarhi , dehendriyamanovikArasahitaM pradhAnameva. tato na kazcinno doSa iti, tadayuktam , pradhAnasyAcetanatvena ghaTAdInAmivAlocakatyAyogAta , muktyartha cedamanaSThAnamAlocanApUrvakaM "kriyAsu sarvoparamo mokSa" iti niyamavatA yathA(hai) prvRtteH| atha yadyapi khayamacetanaM pradhAnaM tathApi tanmanovikArAvasthamAtmA cidrUpaH khasAnnidhyAdupAdhiH sphaTikamiva khanirbhAsaM karoti, yadAha-"puruSo'dhi(vi)kRtAtmaiva, khanirbhAsamacetanam / manaH karoti sAnnidhyAdupAdhiH sphaTikaM yathA ||1||"iti / khanirbhAsitaM ca tat AlocanAyAM pravartate tataH kathaM punaH pUrvoktadoSAbhiSvaGgaH?, taduktam-" sa tasyetthamAlocanAyAM prayojaka iti", tadapyasamIcInam , puruSasyaikakhabhAvatvenetthaM sadA prayojakatvApatteH, tathA ca sati sadaiva tadrUpatvAt muktyabhAvaprasaGgaH / etena yaducyate-"yathA candraH khabhAvenAvikRtakhabhAva eva san candropalasya payaHkSaraNe kadAcitprayojakaH kadAcinna, tathA ayamapyAtmA kadAcideva prayojako bhaviSyati na tu sadeti" tadapAkRtamavaseyam, candrasyApi nityAnityAtmakatayA sarvadevAvikRtakhabhAvatvAnabhyupagamAt , anyathA tasyApi sadA prayojakatvApatteriti yatkiMcidetat / tasmAdAtmana eva bandhamokSAvabhyupagantavyo, tathA ca sati tasya tadanyathAnupapattyA pariNAmitvamiti / anyasyAbhyupagatayorvandhamokSayorekAntanityapakSe'nupapattimAha-tasyApi ca-AtmanaH sakAzAdanyasya pradhAnasya 'nityapakSe ekAntanityatvA Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 108 // Jain Education bhyupagame na saMgatAveva 'to' bandhamokSau / tuzabda evakArArtho bhinnakramazca / tadapi pradhAnaM yuSmAbhirekAntanityamekarUpamakriyamiSyate, tataH kathaM tasyApi bandhamokSau syAtAmiti // 225 // atha mAbhUdeSa doSa iti tasya pariNAmamabhimanyase tata Aha pariNAmammi ya NaNu tassa ceva jujjati kiM tato'paNeNa / apamANeNaM parikappiteNa aNNANapisuNeNaM ? // 226 // pariNAme ca pradhAnasyeSyamANe nanu tasyApyAtmanastathApariNAmAbhyupagame bandhamokSau yujyete eva / evazabdo bhinnakramaH sa ca yathAsaMbandhaM yojita eva / tataH kimanyenApramANena tadbhAhakapramANavikalenAjJAnapizunena - viparyAsasUcakena pradhAnena parikalpiteneti / apica, pradhAnasya mokSAbhyupagame tasya svarUpahA nirevAbhyupagatA syAt, yadAha bhavadAcArya:- "prakRtiviyogo mokSa iti" / tataH prakRteH prakRtitvaviyoge kharUpabhraMzaprasaGgaH tathA ca kuto'sya nityateti / khasiddhAntaprakopazcaivaM bhavata Apadyate, siddhAnte hi bhavataH - " paJcaviMzatitattvajJo yatra tatrAzrame rataH / jaTI muNDI zikhI vApi, mucyate nAtra saMzayaH // 1 // " // ityAdinA granthena puruSasya muktirabhihitA, bhavatA cAdhunA | pradhAnasyeSyata iti // upasaMhAramAha saMgrahaNiH. // 108 // Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma. 19 Jain Education Inte iya diTThAdiTThaviroha- bhAvato savavatthuvisao u // etaNicca pakkho micchattaM hoi tavo // 227 // 'itiH' evamuktaprakAreNa dRSTasya-sukhAdiyogasya ghaTapaTasaMvedanAdibhedasya cAdRSTasya - bandhamokSasya virodhabhAvAdekAntanityapakSaH sarvavastuviSayo midhyAtvaM bhavati jJAtavyaH / nityatvaparIkSA // 227 // sAMprataM yaduktam 'aNicapakkhe Na so juttotti' tatsamarthayamAna Aha khaNigo vegasahAvosa kahaM vedei do'vi suhadukkhe ? | vedabhedammiya sabalogavavahAravocchedo // 228 // kSaNiko'pi padArthaH paraiH parikalpyamAna ekasvabhAva ekAntakSaNikazca parikalpyate, tatazca yadyayamAtmA kSaNikastataH kathaM dve api sukhaduHkhe vedayate ?, tAvatkAlamavasthAnAbhAvAt dRzyate ca krameNobhayamapi vedayamAnaH, tathAnubhavAt / tathA'nya eva duHkhavedakaH kSaNa AsIt anya eva cAdhunA sukhavedakaH kSaNa utpadyate, tatkathamucyate-dRzyate krameNobhayamapi vedayamAna iti ?, atrAha - "vedagetyAdi" sukhaduHkhayorvedakasya bhede - anya eva duHkhavedakaH kSaNo'nya eva ca sukhavedaka ityevaMrUpe iSyamANe sakalalokavyavahAravyavacchedaH prApnoti // 228 // yata itthaM lokavyavahArastathAhi Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | saMgrahaNiH // 109 // - SARLASSMSACSSR suhito sa eva duhito puNo'vi tassAhaNatthamujjamai / pAvei kila sa eva tu sumarai ya mae kayaM etaM // 229 // ya eva prAk sukhita AsIt sa evedAnI duHkhito jAtaH, punarapi ca ya eva tatsAdhanArtha-sukhasAdhanArthamudyacchati-udyamaM karoti, sa eva kila sukhamApnoti, kiletyanena ca lokabAdhayA parAbhyupagamasyAtIva pApIyastAM darzayati / tathA yenaiva ca prAk anubhUtaM kiMcit sa evAdhunA tatsmarati nAnyaH, tatra tathAbhUtAnusandhAnAnupapatteH / / smaraNasyaivollekhaM darzayati-mayA kRtametaditi // 229 // tathA vedei ya puvakayaM kamma iha ajjiyaM ca aNNattha / paramapadasAhaNatthaM kuNai payAsaM ca uvautto // 230 // mettAdisuguNapagarisamabhAsAto ya pAvae koi / emAdilogasiddho NaNu vavahAro kahaM tattha ? // 231 // yenaiva pUrvasmin bhave kRtaM karma-jJAnAvaraNIyAdi sa eva iha bhave vedayati, yenaiva ca iha bhave karma aya'te sa // 10 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evAnyatra-bhavAntare vedayiSyate / ya eva ca zArIramAnasAnekaduHkhabharApUritazarIraH sa evAparimitAnandamandiraparamapadayiyAsayA tatprAptyarthamupayuktaH san maitryAdiSu prayAsamAdadhAti / ya eva maitryAdiSu prayAsamAhitavAn sa evAbhyAsavizeSAt guNaprakarSa-rAgAdiprahANalakSaNaM prApnoti, maitryAdiSvityatrAdizabdAt karuNAmuditopekSAparigrahaH / tatra pratyupakAranirapekSA prItimaitrI, duHkhAt duHkhahetorvA yA samuddharaNakAmanA sA karuNA, abhilaSitahitavastuprAtyA tuSTirmuditA pramodA'paraparyAyA, azakyopakAravizeSAdhAne puruSe upakArAdhAnaM pratyupekSaNamupekSA / etAzca satvAdiviSayatayA'bhyasyamAnA rAgAdiprahANahetavo bhavantIti tadviSayAH kartumadhyavaseyAH, taduktam-"maitrIpramodakAruNyamAdhyasthyaparicintanaM sattvaguNAdhikaklizyamAnAprajJApyagocara"mityAdi / tata evamAdikaH, AdizabdAt pratyabhijJAdRSTaviSayakautukatadasaMprAptyudvegatadarthapravRttitatprAtyAdirUpazca vyavahAro lokasiddhaH sakalalokaprasiddho nanu kathaM tatra kSaNikapakSe syAt ?, naiva kathaMcidapItyarthaH // 230-231 // yasmAt kSaNikatve satIdaM prApnoti anno vedeDa saha apaNo dakkhaM pavattae annnno| pAveti vedatI sumaratI ya patteyamanno tu // 232 // anyo vedayate sukham anyazca duHkham / pravartate cAnyaH prApnoti cAnya eva / vedayate cAnyaH smarati cAnyaH / CLASAHESAGARLSHRESEARS Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 110 // Jain Education kathamanyatvamityAha- pratyekam ekamekaM vedanAdi ( prati ) pratyekam idaM ca pratyekamanyatvaprasaJjanamekasantAnApekSayA draSTavyam, bhinnasantAnaviSayasyetthamanyatvavyavahArasya vivAdAnAspadatvAt // 232 // anno karei kammaM phalamanno bhuMjatI tu mokkhatthaM / kupayA anno pAveti ya taMpi aNNo tu // 233 // anyaH karoti karmma - zubhAzubham, anyazca tatphalaM - svargasukulapratyAyAtyAdi bhuGkte / mokSArthaM ca prayAsamanya eva vidadhAti prApnoti cAnya eva taM mokSam / turavadhAraNe // 233 // kasmAdevamidamekAntakSaNikapakSe iti cedata AhaacaMtabhedato iya savo'vi Na saMgato tato sammaM / moNa diTTarAgaM AlojA buho aitaM // 234 // 'atyantabhedAt ' anyathA anvayApattyA sarvathA kSaNikatvAbhAvaprasaGgAt / upasaMhAramAha-' iya ityAdi' iti : - evamu padarzitaprakAreNa sarvo'pi pUrvokto vyavahAra ekAdhikaraNasukhaduHkhAnubhavAdilakSaNo na saMgataH kSaNikapakSe / tasmAt 1 evamiti pustake | saMgrahaNiH. // 110 // Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dRSTirAgaM muktvA 'budhaH' paNDitaH samyagevamAlocayet 'etaM' kSaNikapakSaM, kimayamasaMgato naveti ?, sakalavyavahAravilopaprasaGgAdatIvAsaMgata evetibhAvaH // 234 // parAbhiprAyamAzaGkate saMtANAto aha so vavahAro savva eva jutto tu| so saMtANIhiMto anno'Nannotti vattavaM // 235 // jai anno kiM Nicco kiMvA khaNiyotti?. nnicpkkhmmi| hoi patinnAhANI itarammi u puvadosA tu // 236 // atha 'saH' anantarokta aihikAmuSmikarUpo vyavahAraH sarvo'pi 'saMtAnAt' bhUtabhavadbhaviSyatkSaNapravAharUpAt yukta eva / tuzabda evakArArthaH / tathA cAmuSmikaM vyavahAramAzriyoktam- "yasminneva hi saMtAne, AhitA krmvaasnaa| phalaM tatraiva saMtAne, kapAse raktatA yathe ||1||ti" // tadayuktam , vikalpAnupapatteH, tathAhi-'so' ityAdi sArddhagAthA, 'sa' saMtAnaH saMtAnibhyaH sakAzAdanyo vA syAdananyo veti vaktavyam / tatra yadyanyastarhi tatrApi vikalpayugalamupaDhaukate, sa kiM nityo vA syAt kiMvA kSaNika iti ? / tatra yadyAdyaH pakSastadayuktam , "kSaNikAH sarvasaMskArA" iti prtijnyaavyaaghaatprsnggaat| athottaraH pakSastadapyayuktam ,yata Aha-'itarasmin kSaNikapakSe'GgIkriyamANe ye pUrvamabhihitA moDa patinnAhANI itarAnAspi saMtAnAt' bhUtamAna, AhitA karmavAsanA HASASARAOKGACASSASSAUR Jain Education Internal For Private & Personel Use Only PR w w.jainelibrary.org Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH // 11 // doSAste sarve'pi prasajyante / atha saMtAnibhyaH saMtAno nAnya iSyate, tarhi saMtAnina eva saMtAnastadavyatiriktatvAttatvarUpavat, tathA ca sati tadavastha eva pUrvavat vyavahAravilopaprasaGgaH // 235-236 // atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha aha saMtANo Neo ja iha visiTro u heuphlbhaavo| tatto so vavahAro No NANattAvisesAto // 237 // atha manyethAH-na pUrvAparakSaNapravAhamAtraM saMtAno nApi tadyatiriktaH kazcidvastvantarabhUtaH, kiMtu ya eveha pUrvottarakSaNAnAM viziSTa upAdAnopAdeyabhAvena hetuphalabhAvaH sa eva saMtAno jJeyaH, tasmAca so'nantaroditaH sarvo'pi vyavahAra itydossH| etatpratiSedhayati-yadetaduktaM tanna, kuta ityAha-nAnAtvAvizeSAt // 237 // enameva vyAcaSTe ___ avahikhaNAto saMtANaMtaravattI jahA khaNo bhinno| kajakkhaNo'vi evaM tatto ko vA viseso tu ? // 238 // ___'avadhikSaNAt' vivakSitaikatamakAraNakSaNAt yathA saMtAnAntaravartI kSaNo bhinna eva, tathA kAryakSaNo'pi bhinna eva, sarvathA kArye kAraNadharmAnugamAbhAvAt , tato yathA devadattajinadattayoratyantabhinnatvAdekakartakasmaraNAdiko vyavahAro na saMgatimaznute, tathA vivakSiteSvapi pUrvottarakSaNeSu / atra paraM niruttarIkattu pRcchati-tatto ko vA viseso u?' // 111 // Jain Education Interational For Private & Personel Use Only W w w.jainelibrary.org Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tato-bhinnasaMtAnAntaravartinaH kSaNAdasya kAryakSaNasya ko vA vizeSo ? yannivandhana iha pUrvokto vyavahAraH sarvo'pi pravartate, netaratra, naiva kazcidvizeSa iti bhAvaH // 238 // paro vizeSamughaTTayati asthi viseso hetuphalabhAvato virahao ya tasseva / egaMtakhaNiyapakkhe NiyameNa tato'vi hu Na jutto // 239 // asti vizeSo bhinnasaMtAnAntaravartinaHkSaNAdasya kAryakSaNasya, kuta ityAha-hetuphalabhAvataH' upAdAnopAdeyabhAve. nAvadhikSaNena saha vivakSitakAryakAraNabhAvataH, tathA 'tasyaiva' hetuphalabhAvasya virahatazca-abhAvatazca, avadhikSaNena saha bhinnasaMtAnAntaravartinaH kSaNasya / atra dUSaNamAha-egate'tyAdi, ekAntakSaNikapakSe 'sako'pi' kAryakAraNabhAvo niyamena na yuktH|| 239 // kathaM na yukta iti tAmevAyuktatAM darzayati kaha kAraNaM nirannayaNa; kajjassa sAhagaM hoti ? / ___NAbhAvAto bhAvo jAyati putviMva hojA tu // 240 // ekAntakSaNikapakSe hi kAraNaM sarvathA vinivartate, taJca niranvayanaSTaM kathaM kAryasya sAdhakaM bhavati ?, naiva bhavatIti | bhAvaH / yasmAnAbhAvataH sakAzAdbhAvo jAyate, yadi jAyeta tataH pUrvamapi bhavet ?, tadabhAvasya prAgapi vidyamAnatvAt / Jain Education For Private Personel Use Only Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 112 // athocyeta-na yataH kutazcidabhAvAdayaM bhAva upajAyate, kiMtu viziSTAt , sa ca viziSTaH kAraNasya pradhvaMsAbhAvo na prAgabhAva iti na pUrvamapi bhAvasya bhAvaprasaGgaH // 240 // atrAha niruvakkhattA Na ya iha vaisiTuM jujjate abhAvassa / kAraNapuvvattammi ya kajjassa u annayapasiddhI // 241 // 'iha' vicAraprakrame 'sarvathA nirupAkhyatvAta' sarvopAkhyAvikalatvAt abhAvasya vaiziSTyaM na yujyate, sakalazaktizanyatayA karmatvazatyayogena kenacidapi vizeSayitumazakyatvAt , vizeSaNena ca viziSyamANo viziSTo bhavati, tato'bhAvasya vaiziSTayAbhAvAt yadi tato bhAvo jAyeta tataH pUrvamapi jAyeta / athaitaddopabhayAnnAbhAvAdbhAvasyotpattiriSyate, kiM tarhi ?, kAraNAdeva / tata Aha-kAraNapUrvakatve ca kAryasyeSyamANe'nvayaprasiddhiH-anvayasya prasaGgaH, kAraNabhAvAvicchedena kAryasya bhAvAbhyupagamAt ,bhaavaavicchedshcaanvyH| nanvanya eva kAraNabhAvo'nyazca kAryabhAvastatkathamiha bhAvAvicchede'pi anvayApattiriti cet, na, tattvato bhedakAbhAvata ekAntenAnyatvAbhAvAt / kSaNI hi pUrvAparau tadvizeSa-10 NatayA bhedako syAtAM, tau ca vivakSitapUrvAparabhAvavyatirekeNa nAnyAvabhyupagamyete, tayorakSaNikatvaprasaGgAt , tadaparakSaNAbhAvAt , bhAve cAnavasthAprasaGgAt , mA bhUdvA anavasthAprasaGgastathApi na tayoH kSaNayorbhedakatvameva, ubhayorapi // 112 / / For Private & Personel Use Only Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -la. bhAvayorbhAvarUpatAyA avizeSAt / AkArAdibhedAt vizeSasiddhiriti cet, na, AkArAdibhedavat avizeSeNa bhAvarUpatAyA api pratIyamAnatvAt / nanu cAdhikRtaghaTajanyakapAlavat ghaTAntarajanyakapAle'pi mRttvAdilakSaNA bhaav-13|| rUpatA avizeSeNa pratIyate, na ca tatrAnvayaH, tathAnabhyupagamAt , tadvadadhikRtaghaTajanyakapAle'pi na bhaviSyatIti, ucyate, na bhAvarUpatA kevalaivAnvayasiddhinibandhanaM kiMtu tadpazaktigandhaparimANAdisaMgatA tattathAbhAvAdhyavasAyahetuH, na cAsAvevaMvidhA bhAvarUpatA ghaTAntarajanyakapAle'pi pratIyate, na ca tadvadadhikRtaghaTajanyakapAle'pi nAnubhUyate, 4 ityanvayasiddhiravyAhataiva // 241 // atra parAbhiprAyamAzaGkate kAraNaviNAsakajuppAdA jugavaM tu hoti NAtavA / to Natthi bhaNiyadosA tulAe~ NAmAvaNAmava // 242 // tulAyA nAmonnAmAviva yugapatkAraNavinAzakAryotpAdau jJAtavyo, 'to' tasmAtpUrvakSaNa eva kAraNasya niranvayavinAzAda abhAvAt kAryasyAbhAvaprasaGga ityAdayo'bhihitA doSAste sarve'pIha na santi, niravakAzatvAt, tathAhi-yasminneva sAkSaNe kAraNaM vinazyati tasminneva kSaNe kAryotpAdazca, tato nAbhAvAt bhAvaprasaGgaH, kAraNAt kAryasya bhAvAt / nA pyanvayApattiH, kAraNasya niranvayavinAzAditi // 242 // atrAha Jain Education Intel For Private & Personel Use Only BMw.jainelibrary.org Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 113 // kAraNakajjANaM NaNu NAsuSpAdA puDho'puDho vAvi / paDhameNa tassa NAso Na ya uppAdo tu iyarassa // 243 // tant nAzotpAdau yathAkramaM kAraNakArya saMbandhinau hi tAbhyAM pRthag-bhinnau vA syAtAmapRthak - abhinnau veti vikalpadvayam / tatra prathamapakSe pArthakyalakSaNe na tasya-kAraNasya saMbandhI vinAzo nApItarasya kAryasyotpAdo, bhinnatvAd arthAntaragatanAzotpAdavat // 243 // dvitIyapakSamadhikRtyAha caramammiya tabbhAvo tesiM tatto Na hetuphalabhAvo / jugavabhAvAo ciya savetaragovisAva // 244 // carame ca pakSe AzrIyamANe 'tesiMti' tayornAzotpAdayostadbhAvo - yathAkramaM kAryakAraNabhAvaH syAt, kAraNakAryAvyatiriktatvAttatkharUpavat / / ' tattotti' tatazca na tayorvivakSitayoH kAraNakAryayorhetuphalabhAvaH - kAraNakArya bhAvo yugapa|dbhAvAt savyetaragoviSANavat / yugapadbhAvazcAbhinnakAlanAzotpAdAbhinnatvAbhyupagamAt // 244 // para AhauvacariyathA kiriyAsaddA itaresi tullakAlattA / saMgrahaNiH, // 113 // Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int kiM na viyappevaM bhedAbhedubbhavA dosA ? // 245 // ete kriyAzabdA utpAdanAzAdaya 'upacaritArthAH' kalpitArthAH, na khalu vastUnAM tadatiriktA kAcikriyAsti yannivandhanA ete kriyAzabdAH pAramArthikA bhaveyuH, tato na kazcidiha pUrvoktadoSAvakAza iti / atrottaramAha - 'iyaresiM' ityAdi, yadyapyete kriyAzabdA upacaritArthAH - kalpitAstathApi itarayoH - nAzotpAdayoH pratiprANipratyakSapramANasiddhatvenApratikSepArhayostulyakAlatvenAbhyupagatayorvastusthityA kAraNakAryAbhyAM saha bhedAbhedodbhavAn doSAn kinnaivamupadarzitaprakAreNa vikalpayasi ? - khadarzanakalpitakuvikalpatAmapahAya sUkSmabuddhyA paryAlocayasi / etaduktaM bhavati - yadyapi kayAcidapi svamatikalpanayA kriyAzabdAnAmupacaritArthatvAbhyupagamaH, tathApi nAzotpAdau tAvatpratipANi pratyakSeNopalabhyete, tau ca tulyakAlAvabhyupagatAvatastadviSayA bhedAbhedodbhavA doSAH kathaM parihartuM zakyanta iti ? sUkSmadhiyA | nibhAlanIyametat // 245 // punarapyatra paramAzaGkate - aha u khaTTitidhammA bhAvo NAsotti NaNu tadadvAe / kAdammi puNo sa eva puvodito doso // 246 // tuzabdo'vadhAraNArthe bhinnakramazca / atha manyethAH - kSaNasthitidharmmA bhAva eva nAzo na tu tadanyaH kazcit Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 114 // Jain Education In taduktam - "kSaNasthitidharmmA bhAva eva vinAza"iti, tatkathamiha bhedAbhedakalpanA yuktisaMgatetibhAvaH / atrAha - 'NaNu ityAdi' nanvevamapi tadaddhAya-nAzAddhAyAM kAryotpAde tulAnAmonnAmavaditi dRSTAntavaleneSyamANe punarapi sa eva pUrvodito hetuphalayaugapadyaprasaGgalakSaNo dopaH prApnoti / tathAhi - kAraNanAzAddhAyAM kAryotpAdAbhyupagamaH, kAraNanAzazca kAraNabhAva eva tathA cAnayoyaugapadyaprasaGga iti, tasmAnnaitadapi kalpanaM samIcInam // 246 // punarapi |paramatamAzaGkaya dUSayati aha dhammadhammabhAvo eso parikappito tu NAtavo / ubhayAbhAvAo Nu evaMpi Na hetuphalabhAvo // 247 // atha eSa dharmidharmmabhAvaH kAraNatannAzAdilakSaNaH parikalpita eva - apAramArthika eva jJAtavya iti brUSe / turavadhAraNArthaH / nanvevamapi na tattvato hetuphalabhAvaH, kuta ityAha- 'ubhayAbhAvAt' kalpitasya paramArthato'sattvenobhayasyApi dhamidharmmalakSaNasyAbhAvAt na ca dhamidharmmavyatiriktaM kiMcidvatvasti yat hetuH phalaM vA bhavediti // 247 // aha dhamadhammabhAvo etthaM parikapito Na puNa dhammI / Na hi so sahAvavikalo sati dhamme tassa kaha bhAvo ! // 248 // saMgrahaNiH // 114 // Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ athocyeta-atra dhamidharmabhAvaH kAraNaM tadvinAzaH kArya tadutpAda ityevaMrUpaH parikalpito na punardharmyapi kAraNalakSaNaH, tasmAnna pUrvokto hetuphalabhAvAbhAvarUpo no doSaH prasajyate iti| atrAha-'nahItyAdi' na hi dharmI kAraNalakSaNaH kAryalakSaNo vA svabhAvavikalo bhavati,tathAnupalambhAt , yadi punaH khabhAvavikalatvaM bhavet tataH sati tasmin khabhAvavikalatve tasya-kAraNasya kAryasya ca bhAvaH-kharUpaM kathaM bhaveditibhAvaH / khabhAvavikalatve sati kharaviSANasyeva tasya tadanupapatteH / khabhAvAbhyupagame ca khabhAvasya dharmatvAt duHzakaH pAramArthiko dhamidharmabhAvo'pAkartumiti / syAdetat , sakalasajAtIyavijAtIyavyAvRttaM niraMzamevaikaM skhalakSaNaM pAramArthikam , vyAvRttayazca parikalpitAH, tAzca bhedAntarapratikSepavivakSAyAM bhinnA iva paratantratayA nihizyamAnA dharmA iti vyapadizyante, tasmAddharmadhamibhAva eva kalpito na tu dhammI, tanna kAraNasya kAryasya vA'bhAvaprasaGgaH, tathA ca sati yadi pUrva khalakSaNaM viziSTaM pratItyottaraM khalakSaNamutpatsyate tataH ko no doSa iti // 248 // etadevAzaGkamAna Aha siya kAraNaM visiTTe paDucca uppajjate ya kajaMpi / esa paDuccuppAdo sahAvasiddho muNeyavo // 249 // taM NAma paDuccijjai jaM uvagAriM tayaM tu kiM kuNai ? / dharma.20 in Education For Private Personel Use Only prary.org Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 115 // Jain Education Int kiM tadabhAvaviNAsaM kiM taM ubhayaM aNubhayaM vA ? // 250 // syAdetat-iha viziSTaM pratItya kAryamutpadyate, eSa ca pratItyotpAdaH svabhAvasiddho jJAtavyaH, tathAhi sa hetuphalayoH svabhAvo yena tadeva tasyaiva hetuH phalamapi ca tadeva tasyaiva bhavatIti / atra dUSaNamAha - ' tannAmetyAdi' tannAma pratIyateAzrIyate apekSyate yadupakAri bhavati / yadAha bhavadAcArya :- " upakArItyapekSyaH syAditi" / 'tat' punarniraMzaM skhalakSaNaM kiM karoti ?, kiM ' tadabhAvavinAza' kAryAbhAvavinAzaM, kiMvA 'tat' kArya, kiMvA 'ubhayaM' kArya kAryAbhAvavinAzaM ca 'anubhayaM vA' ubhayAbhAvamiti, vikalpacatuSTayaM gatyantarAbhAvAt // 249-250 // tatrAdyaM vikalpamadhikRtyAhabhAvaviNA ago usa tumha iTThotti / karaNe'vi ya aviroho jeNa'nno tassa NAsoti // 259 // no 'tadabhAvavinAza' kAryAbhAvavinAzaM prAktanaM niraMzaM khalakSaNaM karoti / turyasmAdarthe / yasmAdahetukaH 'sa' vinAzo yuSmAkamiSTaH "ahetutvAdvinAzasyeti" vacanAt, tatkathameSa tena khalakSaNena kriyate ityabhyupagamyate ?, 'karaNe'pi ca' nirvartane'pi ca kAryA bhAvavinAzasyAbhyupagamyamAne 'avirodho' naiva kazcidvirodhaH kAryAbhAvena saheti gamyate / kathamavirodha ityAha-yena kAraNenAnyaH - arthAntarabhUtastasya - kAryAbhAvasya nAzaH, anarthAntarabhUte hi tasmin kriyamANe sa eva kAryAbhAvaH kRtaH syAt sa ca prAgevAstIti kiM tena kRtamiti // 259 // yadyavirodhastataH kimityAha saMgrahaNiH // 115 // Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NROESSESEX tadabhAve ya aNaDhe kaha tabbhAvo ? sayaM ca kiM na bhave ? / a(Na)tthittammi ya (jaM) tassa atthittaM hoi itarassa // 252 // 'tadabhAve ca' kAryAbhAve cAnaTe bhinnatvenAvirodhe sati nAzena kAryAbhAvasya nAzayitumazakyatvAtkathaM tadbhAvaH kAryaH 1. naivetyarthaH, abhAvena kroDIkRtatvAt , pUrvakAlavat / abhyupagamyApi virodhadopamAha-'sayaM cetyAdi' khayaM cakAraNavyApAranirapekSaM ca tatkArya kinna bhavet ?, bhavedeveti bhAvaH / yasmAttasya-kAryAbhAvasyAkAraNakRtena nAzena saha | virodhAnnAstitve sati itarasya-kAryasya sAmarthyAdastitvaM bhavatyeva, bhAvAbhAvayorekatarapratiSedhasyAparavidhinAntarIyakatvAt , tathA ca sati tatkArya nirhetukameva syAt, kAraNasya tadabhAvanAze vyApRtatvAnna tadutpAde, nirhetukatve ca sadA bhAvAbhAvaprasaGgo "nityaM sattvamasattvaM vA hetoranyAnapekSaNAditi" nyAyAta, na caitadiSTamiti yatkiMcidetata // 252 // atra parasya matamAzaGkakamAna Aha __ aha kAraNaM ciya tau Na tu aNNo koi maannvirhaato| taM puNa kuNai tayaM ciya tahAsahAvAto bhaNiyamiNaM // 253 // atha manyethAH-naivAnyaH kazcitkAryAbhAvastatsAdhakapramANAbhAvAt , kiMtu kAraNameva, taca punaH kAraNaM karoti tadeva Jain Education Inter For Private & Personel Use Only A Mw.jainelibrary.org Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH . // 116 // vivakSitaM kArya, nAnyat / etena dvitIyapakSa AzaGkitaH, kasmAtpunastatkAraNaM tadeva vivakSitaM kArya karotItyata AhatathAkhabhAvAt , khahetubhyo hi tattathAkhabhAvamevotpadyate yena tadeva vivakSitaM kArya karoti, nAnyaditi / etacca prAgeva bhaNitam-'esa paDucuppAdo sahAvasiddho muNeyavotti' // 253 // etadpayitumAha taM sattA'sattobhayavivajayasahAvajaNaNasIlaM tu / hojA ? na savapakkhesu saMgato abbhuvagamo te // 254 // __'taM satte'tyAdi tat-kAraNaM satvabhAvakAryajananazIlaM vA bhavet asatkhabhAvajananazIlaM vA Ahozcit ubhayajananazIlamutAho anubhayajananazIlamiti vikalpacatuSTayaM gatyantarAbhAvAt / tatra na sarveSvapi pakSeSu tavAbhyupagamaH sarvathA saMgataH // 254 // kuta ityasaMgatatve hetUnAha vephallAdipasaMgA tadabhAvapasaMgamAdidosAto / abbhuvagamabAhAto asaMbhavAto ya NAtavo // 255 // vaiphalyAdiprasaGgAt, yadi hi tatkArya satsvabhAvaM tarhi tasyAgre'pi vidyamAnatvAt kiM tena kAryamiti vaiphalyam , AdizabdAdanavasthAparigrahaH, vidyamAnasyApi hi karaNAbhyupagame vidyamAnatvAvizeSAt bhUyo bhUyaH karaNaprasaGga ityana CAOCALGCROSSOMCOLLECTU AL // 116 // For Private & Personel Use Only Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S ECOLLECRECEMCAL vasthA / dvitIyapakSe doSamAha-tadabhAvaprasaGgAdidoSAt , tathAhi-yadi asatkhabhAvaM tatkArya tarhi na kenApi kharavipANavat tat utpAdayituM zakyaM, svabhAvasthAnyathA kartumazakyatvAditi tadabhAvaprasaGgaH, atrAdizabdAttadanya bhAvaprasaktiparigrahaH, tathAhi-yadi asatvabhAvamapi janyate tato'satvabhAvatvAvizeSAt kharaviSANamapi jnyteti| tRtI-13 yapakSe doSamAha-abhyupagamavAdhAta iti, na hi satkhabhAvAsatkhabhAvaM yuSmatsamaye'bhyupagamyate, ekAntavAdahAniprasaGgAt , jainA hyevamupadizanto viditayathAvasthitavastutattvAH sadasi virAjante, yaduta-kAraNAvasthAyAM kArya dravyAtmakatayA satsvabhAvaM paryAyAtmakatayA cAsatkhabhAvamityubhayakhabhAvamiti / turIyapakSe dopamAha-asaMbhavatazca, na hyevaM saMbhavo'sti yathA na satsvabhAvaM kArya nApyasatvabhAvamiti, ekatarakhabhAvapratiSedhe sAmarthyAdanyatarakhabhAvavidhiprasaktaH | // 255 // AzaGkAzeSa pariharannAha Na ya taM tadeva sattassabhAvajaNaNassahAvagaM juttaM / putvamasattasahAvaM evaM paDisiddhameyaM tu // 256 // naca tat-kAraNaM yadA kAryamutpadyate tadaiva satsvabhAvajananakhabhAvamiti kalpayituM yuktam , yasmAttatkArya pUrvamasatvabhAvamidAnIM tvevaM satkhabhAvamityetatpratiSiddhaM-parasparavyAhatam / tathAhi-yadi prAk asatvabhAvaM kathamidAnImakasmAt satkhabhAvaM jAtam ?, gaganendIvarAdInAmapi tathAbhAvaprasaGgAditi // 256 // SACSCROSCORRECTORS Jain Education intel e vA For Private & Personel Use Only Colww.jainelibrary.org Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi: // 117 // eteNaM ciya khittA mUlavigappANa pacchimA dovi / jaM tullajogakhemA bhaNiyavigappehiM te pAyaM // 257 // 'etenaiva' satsvabhAvajananazIlAdivikalpacatuSTayanirAkaraNena, 'mUlavikalpAnAM' kiM tadabhAvavinAzamityAdInAM saMvandhinau dvau yo pAzcAtya vikalpI ubhayAnubhayalakSaNau tau pratikSiptau draSTavyau, yasmAttau bhaNitavikalpAbhyAm-ubhayAnubhayalakSaNAbhyAM prAyastulyayogakSemau, tulyAbhyupagamabAdhAdidoSasadbhAvAt // 257 // punarapi parapakSamAzaGkamAna Aha siya uppaNNaM bhAvo tato ya ciMtAe hoi visutti| dIsai ya taM taucciya NirasthigA teNa esatti // 258 // syAdetat-'utpannaM labdhAtmalAbhaM sadvastu bhAvo bhavati-bhAvazabdavAcyaM bhavati, 'tata eva ca' bhAvatvAdeva ca | 'cintAyAH'yuktirUpAyA viSayo bhavati nAnyathA, dRzyate cAtha tadvastu 'tata evaM' bhAvatvAdeva pratyakSeNa pramANena, tena kAraNena 'eSA' cintA pUrvoktayuktirUpA nirarthikA, dRSTasyApahotumazakyatvAdadRSTasya cAnutpannatvena cintAtItatvAditi // 258 // atra AcArya Aha uppannaM ciya bhAvo idameva kahati jujatI ciMtA ? / CARRASAARCAUCRAKAR // 117 // en Education For Private Personal Use Only Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tabbAdhiyaM Na siddhaM tuha sAmaNNAdi diTuM tA // 259 // yuktametadaktam-utpannameva bhAvo bhavati nAnyatheti, paraM kiMtu idameva-utpannatvaM dRzyamAnaM kathaM ghaTata ityevaM cintA yujyate eva, yasmAttadvAdhitaM-tayA yuktirUpayA cintayA vAdhitaM tava sAmAnyAdi, AdizabdAt guNakriyAvayavyAdiparigrahaH 'dRSTamapi' pratyakSeNa viSayIkRtamapi na siddhaM, tasmAnna dRSTamityeva pratyetavyaM, kiMtu yuktyeti tadpA cintA karta yujyata eveti // 259 // upasaMhAramAha ___ tA iya jAtiviyappA ujjheyvaa'nnubhuuymaannmmi| sajammi heuphalabhAvamohaThANAya te kiMca // 260 // | 'tA' tasmAditirevamarthe, evam-anena prakAreNAnye'pi ye khapakSadoSAcchAdanAya 'jAtivikalpA' jAtyuttarANi 'kAraNaviNAsakajuppAyA jugavaM tu hoti nAyavA' ityAdayo'bhihitAste 'ujjhitavyAH' parityaktavyAH, yasmAtte pUrvoktA jAtivikalpAH 'anubhUyamAne' avAdhitapratyayena nizcIyamAne sarvasmin vastuni hetuphalabhAvamohasthAnAya jAyante, teSu hi samyakparibhAvyamAneSu na kathaMcidapi hetuphalabhAvo ghaTate, kevalaM dhAndhyamevApadyate, yathAbhihitaM prAgiti / kiMceti vakSyamANadUSaNAbhyucaye // 260 // tAnyevAha ESSASSAA5% Jain Education iral For Private & Personel Use Only w w.jainelibrary.org Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 118 // Jain Education Int kiM tassattAmettaM kiM takkiriyaM va kiM va tadabhAvaM / Asajja hoti kajjaM ? Na saMgayaM savapakkhesu // 261 // kiM tatsattAmAtraM - kAraNasattAmAtraM, kiM vA takriyAM - kAraNakriyAM, kiMvA tadabhAvaM - kAraNAbhAvamAzritya bhavati kAryam, kiMcAta ityAha-na saMgataM sarvapakSeSu // 261 // tadevAsaMgatatvaM bhAvayannAha - jai tassattAmetaM Asajja havejja NaNu tadaddhAe / uvariM Na tassa sattA jaM NAvekkhA tato juttA // 262 // yadi tatsattAmAtraM - kAraNasattAmAtramAzritya bhavati kAryamityabhyupagamo, nanu tarhi tadaddhAyAM tatkAryaM bhavet, yasmAdupari dvitIye kSaNe na tasya-kAraNasya sattA tato na tatra tadapekSA yuktA // 262 // syAdetat kAraNAddhAyAmeva kAryasya sattAmAtrApekSA, tadaiva ca tat kAryamutpadyate, tataH ko no doSo ?, na hyabhyupagamA eva vAdhAyai prabhavantItyata Aha takkAlammiya bhAve sai kaha tassegakAlabhAvittA / uphalabhAvabhAvo ? bhAve ya atippasaMgo u // 263 // saMgrahaNiH, // 118 // Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int 'tatkAle ca' kAraNakAle ca 'tasya' kAryasya bhAve iSyamANe sati kathaM hetuphalabhAvabhAvaH syAt ? / kathaM na syAdityata Aha-ekakAlabhAvitvAt / bhAve ca ekakAlayorapi hetuphalabhAvasyeSyamANe'tiprasaGgaH syAt, savyetara goviSANayo| rapi tadbhAvaprasakteH // 263 // dvitIyapakSamadhikRtyAha takkiriyA cuppattiM mottuM tasseva Natthi aNNA tu / etthamabhAvammiya puvavaNNiyA ceva dosA u // 264 // 'takriyA ca' kAraNakriyA ca tasya kAraNasyotpattiM muktvA naivAnyA kAcidasti / "bhUtiryeSAM kriyA saiva, kArakaM saiva cocyate " iti vacanAt " / evazabdo bhinnakramaH, sa ca yathAsthAnaM yojitaH / tuH pAdapUraNe / atra doSamAha - 'etthetyAdi' atra-takriyApakSe, tRtIye cAbhAvapakSe, pUrvavaNitA eva doSA draSTavyAH tathAhi yadA kAraNakriyA kAraNotpattimAtrameva tadA tatsattAmAtrapakSabhAvI yo doSaH so'trApi tadavastha evAvartate / abhAvapakSe ca ' nAbhAvo u bhAvo' ityAdirUpa iti // 264 // jatto cciya tarasattA - mettaM ata eva'naMtaraddhAe / ho dAe puNabhAve kaha Nu tadadvekkhA ? // 265 // Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 119 // yata tatsattAmAtraM kAraNasattAmAtramapekSate kAryamutpadyamAnamata eva anantarAddhAyAM dvitIyakSaNe bhavati / vipakSe bAdhAmAha-tadaddhAyAM - kAraNAddhAyAM punastadbhAve - kAryabhAve sati kathaM nu tadapekSA - kAraNApekSA kAryasya 1, naivApekSetibhAvaH, tadA tasya sarvAtmanA pariniSpannatvAt // 265 // atrAha -- katagattamettasattA - NubaMdhi aNiccattaNaM Na evaM tu / tadabhedAtottimatI bhede abbhuvagamo duTTo || 266 // nanvevaM sati naiva, tuzabda evakArArthaH, uktaM ca- "tuH syAdbhede'vadhAraNe" iti kRtakatvamAtrasattAnubandhi anityatvaM syAt, , dvitIye'pi kSaNe kAraNasyAnuvarttamAnatvAt kathamanyathA tasmin kSaNe kAryamutpadyamAnaM tatkAraNamapekSeta ?, tasya tadA sarvathA vinAzAt / atha syAnmatiH- tadabhedAt- tayoH kRtakatvAnityatvayorabhedAt kRtakatvamAtrAnubandhi anityatvamabhyupagamyata eva, tathAhi - yadi kRtakatvamAtrAnubandhi anityatvaM na bhavet tarhi tat pazcAdbhavat kAraNAntarasApekSaM syAt, tathA ca sati bhinnahetukatvAt kRtakatvena saha tAdAtmyaM na bhavet ?, iSyate ca tAdAtmyaM tasmAda| nityatvaM kRtakatvAnubandhyeveti / ata Aha-bhede - kSaNabhede dvitIyakSaNe itiyAvat, kAryasya kAraNaM pratyapekSAyA yo'sAvabhyupagamaH sa duSTaH, tadA tasya vinaSTatvena kAryasya tadapekSAyA anupapatteH // 266 // atra parAbhiprAyaM dUSayitumAzaGkamAna Aha saMgrahaNiH // 119 // Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int aha tassesa sahAvo anaMtarakhaNammi hoi jaM kajjaM / rassavi esocci etaMpi na juttipaDibaddhaM // 267 // atha tasya-kAraNasya eSa eva svabhAvo yena tasyAnantarakSaNe kArya bhavati na sadA, itarasyApi ca - kAryasyAyameva svabhAvo yaduta kAraNakSaNAnantaraM mayotpattavyamiti, tathA ca kutaH pUrvoktadoSAvakAza iti / tatra dUSaNamAha- 'eyaM pItyAdi etadapi anantaroktaM na yuktipratibaddham // 267 // kathamityAha jaM takkhaNabhavaNamiva NibaMdhaNaM tassa tassahAvo tu / tadabhAvammiya bhAve atippasaMgo balA hoti // 268 // 'yat' yasmAttasya- kAryasya tatkSaNabhavane'pi - kAraNakSaNAnantarakSaNa bhavane'pi 'tatsvabhAva eva' kAraNasvabhAva eva, tuzabda evakArArthaH, 'nibandhanaM' kAraNaM na tvanyat, kuta ityAha-'tadabhAve ca' hetau kAraNasvabhAvAbhAve yasmAt kAryasya bhAve iSyamANe balAdatiprasaGgaH prApnoti, pUrvamapi tadbhAvaprasakteH // 268 // - bitiyakkhaNe ya kajjaM Na ya so tammi khaNigattato siddhaM / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 120 // tA kaha Nu tassa bhAvo ? bhAve vitarassa khaNabhaMgo // 269 // 'dvitIyakSaNe ca' kAraNakSaNAnantarakSaNe ca kAya, na ca tasmin dvitIye kSaNe 'sa' kAraNakhabhAvo vidyate, etaca siddhaM kSaNikatvAt-kSaNikatvAbhyupagamAt , tasmAtkathaM nu tasya-kAryasya bhAvaH-utpAdaH ?, bhAve vA tasya kAryasya sati itarasya-kAraNasya 'khaNabhaMgotti' padaikadeze padasamudAyopacArAt kSaNa ityukte kSaNabhaGga iti draSTavyaM, tatazca kSaNasya-kSaNabhaGgasya bhaGgo-vinAzaH prApnoti / tathAhi-na kAraNakhabhAvAnuvartanAbhAve kAryasyotpAdo yujyate, tasya tatsvabhAvApekSitatvAt, tadanuvarttane ca kutaH kSaNabhaGgasaMbhava iti // 269 // 'iyarassavi esociya' ityetaddUSayitumAha __ ajjAyassiyarassavi esa sahAvotti dugghaDaM jaae| kiM teNa ? sociya tao sovi asiddho tu bhaNiyamiNaM // 270 // itarasyApi ca-kAryasya ajAtasya sata eSa khabhAva iti kalpayituM durghaTa,khabhAvasyApyabhAvAt , atha mA prApadayaM | |doSa iti jAtasya sata epa khabhAvaH kalpyate, tata Aha-jAte kArya kiM tena khabhAvena kalpitena?, pryojnaabhaavaat|| athocyeta 'tautti' sakaH svabhAvaH sa eva yo'yamadhunA bhAvo jAyamAno na punarjAtasya sataH pazcAdanyaH kazcit tenA-18 doSa ityatrAha-'so'vItyAdI' yo'yamidAnIM bhAvo jAyamAnaH so'pi yathA bhavatA khabhAvarUpaH parikalpitastathA asi REFRAHISSAIRAASSSSS // 120 // Jain Education For Private & Personel Use Only HOLw.jainelibrary.org Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NAGARMACISCtest ddha eva,tathApratItyabhAvAt ,idaM tu prAganekadhA bhaNitamiti na bhUyo bhUyaH prapazyate / tadevaM 'siya kAraNaM visiTTamityAdinA' yaH prAk pratItyotpAdo'bhihitaH sa sprpnycmpaakiirnnH|| 270 // sAMprataM punaryattatraiva vaiziSTayamuktaM tadUSayitumupakramate-- vesiTuMpi na jujjati khaNigatte kAraNassa sahajANaM / No icchijjai jamhA visesakaraNaM kahaMcidavi // 271 // kSaNikatve'bhyupagate sati yatkAraNasya vaiziSTyamabhihitaM 'siya kAraNaM visimiti' tadapi na yujyate / kuta ityAha-yasmAtsahajAnAm-ekakAlajAtAnAM 'kathaJcidapi' kenApi prakAreNa vizeSaNaM neSyate,pariniSpannatvena teSAM parasparaxmanAdheyAtizayatvAt / atha mA bhUtsahajAnAM pariniSpannatvena parasparamatizayAdhAnaM dvAbhyAM punarupAdAnasahakArikAraNAbhyAM prAktanAbhyAmekIbhUya viziSTaM tadutpAditaM, tataH siddhaM vaiziSTayamiti // 271 // atrAha bhinnaddhANamuvAdANakAraNassAvisesabhAvammi / katto phale viseso ?, Na ya so tassAvi iya jutto // 272 // utpAdyaviziSTakAraNApekSayA 'bhinnAddhAnAM' bhinnakAlAnAM sahakAriNAM saMvandhI kutaH 'phale utpAdyaviziSTakAraNalakSa dharma, 21 Jan Educalan Intel Gil Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 121 // Jain Education Ne vizeSaH ?, naivetyarthaH, ka satItyAha - upAdAnakAraNasya vivakSitaphalasaMbandhino vizeSabhAvAbhAve sati, upAdAnasya | vizeSabhAvamantareNa vivakSita sahakArisannidhAnAt prAgiva tata upAdAnato viziSTaphalAnupapatteH / atha mA prApadayaM doSa iti vivakSitaphalasaMbandhina upAdAnasya vizeSabhAvaH sahakAribhiH kriyamANa AzrIyate, tatrAha - 'Na yetyAdi' na ca 'tasyApi ' upAdAnakAraNasya sahakAribhyaH sakAzAt 'sa' vizeSabhAva itiH- evaM pUrvoktena prakAreNa yuktaH, samAnakAlabhA| vitvAdayukta iti bhAvaH // 272 // na hi samAnakAlabhAvino'nyato bhavataH sahakAriNaH sakAzAdanyata eva bhavatastasyo - pAdAnasya vivakSitopAdAnasaha kAryupAdAnaistadupAdAnopAdAnAnAmapi tadupAdAnopAdAnairvizeSabhAva AdhIyate, tathA ca na kazciddopaH, anAditvAcco pakAryopakArakaparamparAyA nAnavasthA'pISTA bAdhikA, Adau hi parikalpyamAne dopaH syAdityetadevAzaGkamAna Aha aha so'NAdI Na ghaDaI evaM ciya sahA aNAdIvi / tarabhAvittaM viNA Na jamaNAdipakkho'vi // 273 // atha 'sa' vizeSabhAvo'nAdiranAditvAcca na kazciddoSa iti pratipadyethAH ?, atrAha-na ghaTate 'evameva' pUrvoktenaiva prakA | reNa sarvathA anAdirapi vizeSabhAvaH yasmAdanAdipakSo hi vizeSabhAvasyepyamANa upakAryopakArakANAM yugapadbhAvitvamayu saMgrahaNiH // 121 // 1. Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inta gapadbhAvitvaM vA vinA na bhavati, tataH so'pi na ghaTata eva / etaduktaM bhavati - anAdiparamparAyAmapi samakAlabhAvinAM vA parasparavizeSakaraNaM bhavet saMbhUya tadanyaviziSTakaraNaM vA?, tatra cokto doSa iti // 273 // atra parasya matamAzaGkate - aha tassa saheUto esa sahAvoti jeNa sahakArI / pappAkiMcikaraMpi hu phale visesaM phuDaM kuNai // 274 // atha tasya - upAdAnakSaNasya svahetutaH sakAzAdeSa eva svabhAva utpede yenAkiMcitkaramapi sahakAriNaM prApya 'phale' upAdeyakSaNe 'sphuTaM' vivakSitaviziSTakAryajananasamartha vizeSaM karoti, tato na vaiziSTyaM ghaTate iti yaduktaM tadasamIcInameveti // 274 // atrAha mANaM kimattha tIrati eva sahAvaMtaraMpi kappeuM // atthANapakkhavAtoya tassavekkhANiyogammi // 275 // 'mAnaM' pramANaM kimatra? yadbalenaivaM bhavatA svabhAvaH parikalpyate, naiva kiMciditi bhAvaH / na ca pramANamantareNa svabhAvaH parikalpyamAno vastuvyavasthAnibandhanaM, yata evaM bhavatparikalpitasvabhAvavat svabhAvAntaramapyaniSTarUpaM kalpayituM zakyata eva / apica, vivakSitaphalopAdAnopAdAnasyAsthAnapakSapAto'yaM yat svakArya viziSTakha phalasAdhanapravRttamatyantAnupa Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- // 122 // kAriNaH sahakAriNo'pekSAyAM niyuGkte iti / uktaM ca-"asthAnapakSapAto'yaM, hetoranupakAriNi (nnH)| apekSAyAM / niyur3e ytkaarymnyvishesstH||1||" iti // 275 // upasaMhAramAha saMgrahaNi. iya sahakArikato jaM Na viseso kAraNassa uvavaje / tamhA visiTusaddo Niratthago ettha NAtavo // 276 // _ 'iti' evaM 'yat' yasmAtsahakArikRto vizeSaH kAraNasya sarvathA nopapadyate tasmAdatra-hetuphalabhAve vicAryamANe viziTazabdaH 'kAraNaM visiTuM paDuce' tyevamuccAryamANo nirarthako jJAtavya iti // 276 // dUSaNAntaramabhyucetuM paraM pRcchannAha tadaNaMtaraM ca bhAve bahUNa avisesato kuto nniymo| iyameva assa kajaM ? tasseva u tassahAvattA // 277 // 'tadanantaraM ca tasmAt-vivakSitaghaTakSaNAdanantaraM taduttarakSaNavat avizeSataH-avizeSeNa bahUnAM sakalalokabhAvinA paTAdikSaNAnAM 'bhAve' utpAde sati kuto'yaM niyamo'vasIyate, ydut-asy-vivkssitghttkssnnsyedmev-vivkssittduttr-6||122|| ghaTakSaNalakSaNaM kArya natvanyaditi ?, naiva kutshcidpiityrthH| para Aha-tasyaiva-vivakSitaghaTakSaNasya 'tatsvabhAvatvAt' viva-| SACRECESSACRE ASE Jain Education For Private Personel Use Only w.jainelibrary.org Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education |kSitataduttara ghaTakSaNajanana svabhAvatvAt, tathA tasyaiva vivakSitataduttaraghaTakSaNalakSaNasya kAryasya tatsvabhAvatvAd - vivakSitaghaTakSaNalakSaNakAraNajanyakhabhAvatvAt // 277 // etadeva bhAvayannAha - taphalajaNaNasahAvaM jaM taM ciya kAraNaM Na aNNaMti / kapi ya takkAraNajapaNasahAvaM tayaM caiva // 278 // yat -- yasmAttadeva -- vivakSitaM kAraNaM tatphalajananasvabhAvaM, nAnyat kAryamapi ca tadeva vivakSitaM tatkAraNajanyakhabhAvaM, netarat iti tatsvabhAvasAmarthyAt sa pUrvokto niyamo'vasIyate // 278 // atrAcArya Ahakatareva aNugamavisesasaMpAyaNAeN rahiyassa / taphalajaNaNasahAvo Na thevasaddhAeN visautti // 279 // vivakSitasya ghaTakSaNalakSaNasya kAraNasya kAryAntara iva paTAdikSaNalakSaNe vivakSite'pi kArye taduttaragharakSaNalakSaNe anugamavizeSasaMpAdanayA rahitasya 'tatphalajananakhabhAvo' vivakSitaphalajananasvabhAvo na stokazraddhAyA viSayaH, sarvathA kAraNagata karmAnugama vizeSAbhAvAvizeSAt naivAsau svabhAvaH parikalpyamAnaH kathaMcidapyupapadyate, kevalaM svadarzanAnurAgaNAtIva taralitamatitvAt tvamevetthamavabhAsa iti bhAvaH // 279 // kAryaviSayaM svabhAvaniyamaM vighaTayitumAha Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 123 // Jain Education In asati ya tahovayAre kahaMcidavi kAraNaMtarakae va / kapi ya takkAraNajannasahAvaMti ciMtamidaM // 280 // tathA asati ca - avidyamAne ca kathaMcidapi - kenApi tadrUparasagandhazaktiparimANAnugamAdilakSaNena prakAreNa upakAre vivakSite kArye kasminnivetyAha- kAraNAntarakRta iva kArye - paTAdike kAryamapi vivakSitaM tatkAraNajanyakhabhAvamiti na kalpayituM yuktamiti bhAvaH // 280 // atra parottaramAzaGkate - taM caiva ahuvayAro kiM no annaM ? atassahAvattA / tassAvaM kiMkaya - maha hetusahAvakatameva // 289 // atha tadeva kArya-vivakSitataduttaraghaTakSaNalakSaNamupakAro vivakSitaghaTakSaNasya kAraNasya na tvanugamarUpa iti brUpe ?, atrAha- kiM no ? anyatpaTAdikaM tadupakAro bhavati, vizeSAbhAvAt / itara Aha- 'atatkhabhAvatvAt' vivakSitakAraNajanyakhabhAvatvAbhAvAt paTAdikasya / atrAcAryaH pRcchati - 'tatvAbhAvyaM' vivakSitakAraNajanyakhabhAvatvaM vivakSitakAryasya kiMkRtam ?, itara Aha-kimatra praSTavyaM ? hetusvabhAvakRtameva tattatvAbhAvyam // 281 // punaH pRcchati - ko tassa Nu sahAvo ? tadaNaMtarameva jaM tayaM hoi / saMgrahaNiH * // 123 // Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte ki no annaM ? kiM teNa ? haMta vAmohahetuti // 282 // tyAkSepe / kastasya hetornanu svabhAvo yadvalAtkAryasya tatsvAbhAvyamupajAyate / para Aha-yat takatU - vivakSitaM kArya tadanantarameva - vivakSitakAraNAnantarameva bhavati, sa hetoH svabhAvaH / iha hetukhabhAvanibandhanaM kAryabhavanamapi hetukhabhAva ityuktaM, kArye kAraNopacArAt, anyathA vivakSitahetusvabhAvavizeSasya nirddhArayitumazakyatvAd idamuktaM bhavati - tasya hetoH khahetuzaktitastAdRza eva svabhAvabhAva utpede yena tadanantarameva tadvivakSitaM kAryamupajAyate, tathA ca tatkRtaM kAryasyApi tatvAbhAvyamiti / AcArya Aha- kinno -- naivAnyat - paTAdikaM tadanantarameva bhavati 1, yena vivakSitahetusvabhAvavalAt tasyaiva vivakSitasya ghaTakSaNalakSaNasya tatsvAbhAvyaM kalpyate nAnyasya, anyadapi tadanantaraM bhavati tatkathametattasya kalpyata iti bhAvaH / tasmAt 'hanteti' parapakSasya vicArAsahanatvena vipAdasUcane / taduktam - " hanta harpe'nukampAyAM, vAkyArambhaviSAdayoriti / kiM tena tadanantaraM sadbhAva ityanenodghoSitena ?, yasmAdayamitthaM vicAryamANo vyAmoha heturiti // 282 // para Aha taM caiva tadarU ko vAmohoti ? kiM na aNNaMpi ? | kiMvA aNuruvattaM taddhamANugamavirahammi ? // 283 // Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH // 124|| SSCLAC-TOCOCCCC 'tadeva' vivakSitaM taduttaraghaTakSaNalakSaNaM kArya tadanurUpaM' vivakSitaghaTalakSaNakAraNAnukAraM, nAnyat paTakSaNAdi,ata- stadeva tasya kArya, netarat , tathA ca ko dopaH ? ityatrAha-kiM na annaMpitti' kAkA nIyate kiM nAnyadapi paTakSaNAdi| tadanurUpamasti?, yena tadeva tasya kArya syAnna tu paTAdi, astyevetibhAvaH, sarvasyApi kathaMcidvastutvAdinA parasparamanukAritvAt / apica, taddharmAnugamavirahe' vivakSitakAraNadharmANAM tadrUpagandhAdInAmanugamAbhAve kimanurUpatvaM syAt ?, naiva kiMciditibhAvaH, paTAderiva vivakSitasyApi kAryasya kAraNadharmAnugamAbhAvAvizeSAt // 283 // tatkhAbhAvyameva kAryasya pUrvoktamabhyuccayena dUSayannAha ___ kajANaM akhilANaM asesakAraNavisesarahiyANaM / jo tastabhAvabheo vaimettAto'NiyamahetU // 284 // yo'yamazeSakAraNa vizeSAnugamarahitAnAmakhilAnAM kAryANAM svasvakAraNApekSayA tattatvabhAvabhedaH pratikArya vyavasthAyA niyamaheturuddhaSyate so'niyamahetureva / kuta ityAha-vaimittAutti' bhAvapradhAno'yaM nirdezaH, vAGmAtratvAt , vAGmAtratA ca tatsAdhakapramANAbhAvAt , naca vAmAtreNeSTasiddhirbhavati // 284 // ata Aha jaM aNNahAvi tIrai vaimetteNaM bhaNiuM sa micchatti / // 12 // 454545 Jain Education For Private & Personel Use Only Rileww.jainelibrary.org Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50% SAMACHAR iya mosasammanANaM na kosapANaM viNA ettha // 285 // 'yat' yasmAdanyathApi satkhabhAvabhedo vAGmAtreNa bhaNituM zakyate, tathAhi-mRtpiNDa eva paTajananavabhAvaH, paTa evaM tajanyakhabhAvaH, tantava eva ghaTajananakhabhAvAH, ghaTa eva tajanyakhabhAva ityapi vaktuM zakyata eva, ubhayatrApi kAraNa-15 dhAnugamAbhAvAvizeSAt / atra para Aha-sa tatvabhAvabhedo bhavatA parikalpyamAno mithyA, tthaaprtiitybhaavaaditi| atrAha-'iya ityAdi' itiH-evamuktaprakAreNa, atra-abhyupagamavicAraprakrame yat mRSAsamyagjJAnam-anantaroktaH svabhAvabhedaH parikalpyamAno mRpA pUrvoktazca bhavatparikalpitaH samyagiti jJAnaM tat na vinA kozapAnamupapadyate, tadvipayapramANAbhAvAt , ubhayatrApi kAraNadharmAnugamAbhAvAvizeSAt // 285 // punarapi pratIyotpAdaviSaye eva dUSaNaM samucicIpuridamAha kiMca paDuccedamiNaM jAyai mANaM kimettha ? Na hi egaM / khaNiyattAo bhinnaddha-bhAvadugagAhiNo NANaM // 286 // kiMcetyabhyuccaye / idaM-vivakSitaM kAraNaM pratItya idaM-vivakSitaM kArya jAyata ityatra viSaye 'mAna' pramANaM kiM ?, naiva |kiMcidityarthaH / kuta ityAha-'kSaNikatvAt' kSaNikatvAbhyupagamAt / taduktam-"kSaNAdUrddhana tiSThanti, zarIrendriyabuddhaya | SARMERCENGLGADARASACH 9 Jain Education Inter For Private & Personel Use Only &Mjainelibrary.org Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KACC dharma iti" // kiMtvekaikasyArthasya ekaikaM vijJAnam , tatazca parasparaM viSayaparicchedAbhAvAt na pratItyotpAdaviSayapramA- saMgrahaNiH, saNasaMbhavaH // 286 // // 125 // esoya kajakAraNabhAvo khmvgmss'bhaavaato| jo bhaNio paccakkhANuvalaMbhicAdigammo'yaM // 287 // atazca yo'yaM pratyakSAnupalambhetyAdigamyaH kAryakAraNabhAvo bhaNitaH sa kathaM tathA bhavet ?, naiva kathaMcidapi | bhaveditibhAvaH / kuta ityAha-avagamassa abhAvAo tadviSayasyAvagamasyAbhAvAt , tadabhAvazca kAryakAraNapratyakSAdInAM parasparavArtAnabhijJAnAt / pratyakSAnupalambhetyAdItyatra AdizabdAdanupalambhapurassarapratyakSaparigrahaH, kAryakAraNabhAvo hi kadAci danupalambhapurassareNa pratyakSeNa gRhyate / yadAha dharmakIrtiH-"yeSAmanupalambhe talakSaNamanupalabdhaM sat upalabhyate iti tallakSaNamiti upalabdhilakSaNaprAptam" etena copalabdhilakSaNaprAptAnupalambhena tasmin | deze tasya dhUmAdikAryasya khahetoH sannidhAnAt prAgapi sattvaM tathA tasya kAryasya sata evAnyato dezAdAgamanaM praagv-18||125|| sthitakaTakuDyAdihetukatvaM cApAkRtamavaseyam / tathA kadAcitpratyakSapurassareNAnupalambhena gRhyate / yata uktam-"tatraikAbhAve'pi nopalabhyate tattasya kAryamiti" asthAyamarthaH yeSAM sannidhAnena pravartamAnaM yatkArya dRSTaM teSAM madhye E SCACACANCE JainEducation inth Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte yadA ekasyApi abhAve sati nopalabhyate tadA tattasya kAryam, yathA dhUmo hutabhuja iti // 287 // atra para AhataSphalajaNaNasahAvaM tu kAraNaM taM ca gheppai taheva / kajaM puNa takkAraNajaNNasahAvaMti taMpi tahA // 288 // kAraNam - agnyAdikaM tatphalajanana svabhAvaM - dhUmAdilakSaNakAryajananakhabhAvaM, tuH pUraNe, taca kAraNamevaMsvabhAvaM sat tathaiva - tathA svabhAvatayaiva pratyakSeNa gRhyate nAnyathA, anyathA tadagrahaNaprasaGgAt, kAryamapi dhUmAdikaM punaH zabdo'pi zabdArthaH, tatkAraNajanyakhabhAvam iti tasmAdarthe, tasmAttadapi kArya tathA tathAsvabhAvatayaiva gRhyate, anyathA tena tasyAgrahaNaprasaGgAt, tatsAmarthyaprabhavazca vikalpo'pi tathaiva pravarttata iti yuktaH pratyakSAnupalambhAdinA kAryakAraNabhAvAvasAya iti // 288 // etadeva bhAvayati - dhUmajaNaNasabhAvo (vA) NalagAhagamo jamettha viSNANaM / jaM tamaNalajannasahAva - dhUmaviNNANautti // 289 // yat - yasmAdatra jagati yat dhUmajanana svabhAvAnalagrAhakam 'mo' iti pAdapUraNe, vijJAnaM tadavazyamanalajanyasvabhA 144444 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 126 // Jain Education In vasya dhUmasya vijJAnaM - paricchedastasya heturbhavati, anyathA tenAnalagrAhakena vijJAnenAnalasya dhUmajananakhabhAvataiva na gRhItA syAt, tatazcedaM bhavatIti pratyakSata eva siddham // 289 // eto idaMti siddhe no annAutti annayA siddhI / kavi kAraNA kiMci kajjamiya kiM na juttamiha ? // 290 // pratyakSata eva ca itaH - azyAdeH kAraNAdidaM dhUmAdikAryamupajAyata iti siddhe sati na anyadA anyatra anyasmAdapi - zakramUrdhAderdhUmAdikArya bhaviSyatyevamasiddhiH kAryakAraNabhAvasyAzaGkanIyA / kuta ityAha- yasmAt kuto'pi pratiniya - tAdazyAdeH kAraNAt sakAzAt kiMcit pratiniyataM dhUmAdikaM bhavati, na yataH kutazcit yat kimapi / etaduktaM |bhavati-yadi anyadA anyasmAdapi dhUmAdikaM kArye bhavet tarhi tat ahetukaM syAt, yaddhi yadanvayavyatirekAnuvidhAyi tattaddhetukaM, anyadA cedanyasmAdapi dhUmAdikaM kAryaM bhavettarhi na tat abhyAdivyatirekAnuvidhAyi syAt, tathA ca sati na tasyAzyAdiheturbhavet, adhyAdezca sakAzAdbhavato dhUmAdikAryasya na zakramUrddhAdivyatirekAnuvidhAyitvaM, tatastadapi na tasya heturbhavet, tathA ca sati ubhayasyApi taddhetutvAbhAvAt dhUmAdika mahetukameva prApnoti, ahetukatvAcca sadAbhAvAdiprasaGgaH / "nityaM sattvamasattvaM vA hetoranyAnapekSaNAditinyAyAt" / tasmAt yat yasmAdekadA bhavat saMgrahaNiH. // 126 // Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AGRICORICALCURRECRUCACANCE tat sarvadA tata eva netarasmAditi,kinnaH kssunnnnm?| tathA cAha-iya kinna juttamiheti' itiH-evamupadarzitena nyAyena 'iha' vicAraprakrame kinna yuktaM ?, yuktameva sarvamiti bhAvaH // 290 // atra dUpaNamAha vihituttaramevedaM atippsNgaadidosbhaavaato| so ceva sahAvAto NiyamaNimittAto paDisiddho // 291 // 'idaM' pUrvoktaM 'vihitottarameva' dattottarameva / kuta ityAha-atiprasaGgAdidoSabhAvAt' atiprasaGgAdidopasadbhAvAbhidhAnAt / tatrAtiprasaGgadopo 'jaM annahAvi tIrai vaimitteNaM tu bhaNiumi'tyanenoktaH / AdizabdAnmithyAsamyagajJAnAbhAvadoSaparigrahaH, saca prAgukta eveti / para Aha-'so cevetyAdi' sa ca evAtiprasaGgAdidoSo 'niya manimittAt' pratiniyatavyavasthAkAraNAt khabhAvAt pratiSiddhaH / tathAhi-mRdeva ghaTajananasabhAvA na tantavaH tantava dAeva ca paTajananakhabhAvA na mRditi vastuvyavasthAniyame vastusvabhAva eva tathA paridRzyamAnaH pramANatayA vijRmbhate| na tvanyat kiMcit // 291 // yata Aha Na ya mottu tahasahAvaM tadabhAve NiyamaNaM tu bhAvANaM / Naya vatthusahAvovi hu pajaNujogassa visautti // 292 // Jain Education ona For Private & Personel Use Only Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 127 // cazabdo yasmAdarthe / yasmAnna bhAvAnAM tathAbhAve' niyatakAryajananakhabhAvatayA bhAve tathAkhabhAvaM paridRzya mAnasiMha muktvA anyatkiMciniyamaheturasti, kiMtu tathAkhabhAva eva, tsmaanaatiprsnggaadidossbhaavprsktiH| sa eva tathAkhabhAvo vastUnAM kathamiti cet ? atrAha-'NayetyAdi' na ca-naiva vastukhabhAvaH paryanuyogasya viSayo bhavati // 292 // yasmAt ___ aggI Dahati Na tu NahaM sahAvato ko'Nujujjate etthaM ? / / esA Na vipaDivattI sattAmetteNa kajjevi // 293 // agnidahati 'khabhAvAt' tathAvidhasvabhAvavizeSabhAvAt , na tu nabhaH-AkAzaM vastutvAvizeSe'pi dahati khabhAvAbhAvAt-dAhakatvasvabhAvapratipandhikhabhAvavizeSabhAvAt , 'atra' evaM pratiniyatavasturUpavyavasthAniyamahetu khabhAvavipaye ko| nAmAnuyujyate-pRzyate ?, yathA-sa evAminabhasoH svabhAva itthaMbhUtaH kathamiti, naiva kazcidanuyujyata iti bhaavH|| evamihApIti / AcArya Aha-'esetyAdi, 'epA' anantaroktA na vipratipattirbhavet yadi sattAmAtreNaiva kAraNam& amyAdi kArye'pi dAhAdilakSaNe vyApriyeta, yAvatA na sattAmAtreNaiva vyApriyate, kiMtu tathApariNAmitayA, tathaiva pratyekato nizcIyamAnatvAt , ato'nyathA vastuskhabhAvakalpane vipratipattirAsthIyata eva // 293 // syAdetat , sattAmAtre 12 // | Naiva kAraNaM kAryasya niSpAdakaM, tato mA vipratipattiM kApIrityata Aha CHADHAAMIRSANEvamuosin sin Education For Private & Personel Use Only Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R A sattAmetteNa ya se dAhagabhAvammi kiM na telokaM / Dahati ? Na hi tassabhAvo tautti mANaM paraM saddhA // 294 // sattAmAtreNaiva, co'vadhAraNe, na tu tadbhAvapariNamanena 'se' tasya baDhehakabhAve-dAhakatve sati sa vahniH 'ki' kasmAt trailokyamapi na dahati ?, dahedeveti bhAvaH, trailokyamapi prati tatsattAmAtrasyA viziSTatvAt / para Aha-IN 'nahItyAdi' na hi yasmAt 'tauttisako vahnistatkhabhAvaH-trailokyadahanasvabhAva 'iti' tasmAnna trailokyaM dahatIti / atrAha-'mANaM paraM saddhA' askhAmevaMvidhakalpanAyAM yadi paraM bhavato 'mAna' pramANaM zraddhaiva na punaranyat , sattAmAtreNa | dAhakatvAbhyupagame sati tasya trailokyamapi pratyaviziSTatvena dahanAdahanakhabhAvavivekasya kartumazakyatvAt // 294 // itara Aha dIsai kiMci dahaMto Na tu savaM tA kahaM bhave saddhA ? / sattAmettavisesA eyaMpi virujjhaI mUDha ! // 295 // yasmAdayaM vahniH 'kiMcit zuSkakASThAdikaM dahana dRzyate na tu sarva jagat ,'tA' tasmAt kathamiyaM-pUrvoktA svabhAvakalpanA zraddhA bhavet ?, naiva bhavediti bhaavH| khabhAvo hi tathAvidhakAryajananasamarthaH zaktirucyate, zaktizca kAryali OMOMOMOMOMOMOM SSC-CCASCAR Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH // 128 // GgagamyA, taduktam-"zaktiH kAryAnumeyA syAditi, kAryaM ca dAhalakSaNaM zuSkandhanAdAveva dRzyate na tu sarvasminnapi jagati, tataH kAryabhAvAbhAvadarzanAnyathA'nupapattyA vyavasthApyamAnA pUrvoktakhabhAvakalpanA anumAnapramANanivandhanA, natu zraddhAmAtranivandhaneti / AcArya Aha-'sattetyAdi' mUDha !-atIvasthUrabuddhe ! 'etadapi' dAhakAryabhAvAbhAvadarzanaM sattAmAtrAvizeSAt 'virudhyate' sarvathA nopapadyate, tathAhi-sattAmAtreNa dAhakatvAbhyupagamaH, sattAmAtraM ca sakalajagadapi prati aviziSTamiti kathaM vivekena kAryabhAvAbhAvadarzanamupapadyata iti // 295 // syAdetat , pratyakSata eva kiMcidahana kiMciccAdahan dRzyate, tatkathamucyate bhAvAbhAvadarzanaM nopapadyate ityata Aha DAhammi No vigANaM kaha ghaDaI sotti ? ettha savesi / etthavi patiNiyato cciya tassa sahAvo NimittaM tu // 296 // dAhe pratiniyatazuSkandhanAdivastuviSaye na vigAnaM-na vipratipattistasya pratyakSata upalabhyamAnatvAt , kiMtu sa dAhaH pratiniyatavastuviSayatayA pratyakSata upalabhyamAnaH kathaM ghaTata ityatra sarveSAM vAdinAM vigAnam , tatra ca yathA bhavadabhyupagamastathA nopapadyate, yathoktaM prAk / nanu kathaM nopapadyate yAvatA 'atrApi' dAhasya pratiniyatavastuviSayatve 'tasya' vaH pratiniyata eva khabhAvo 'nimittaM' niyAmako vidyata eva, turevakArArthaH // 296 // atrAha SACROSCORCHASE // 128 // Jain Education a l For Private & Personel Use Only A w w.jainelibrary.org Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte hou sa sattAmetteNa jujjatI No atippasaMgAto / mottRNamabhinivesaM vatthusahAvaM Na ciMtesi // 297 // bhavatu tasya vaheH pratiniyata eva svabhAvaH pratiniyatavastuviSayadAhanimittaM, kiMtu 'sa' pratiniyataH svabhAvo vaheH sattAmAtreNa dAhakatvAbhyupagame sati sarvathA na yujyate / kuta ityAha- 'atiprasaGgAt' atiprasaGgadoSApatteH / Apattizca vakSyamANayuktyA / yatazca nimittavizeSAditthaM yuktibhiH pratibodhyamAno'pi paro na pratibudhyate taM nimitta vizeSamapAkarttuM paraM zikSayannAha - ' mottUNetyAdi' 'muktvA' parityajya 'abhinivezaM' khapakSaviSayAtyantikAgraharUpaM kinna avahitena manasA cintayasi vastusvabhAvam ?, yenetthamasaMbaddhaM punaH punarbhASamANo'smAn khedayasIti // 297 // | atiprasaGgAdityuktamatastamevedAnIM samarthayate sattAmette jalaM dUtthaMpa hu tahAsahAvAto / Dahati jalaNo ya pahANaM kuNai Na evaM nu kA juttI ? // 298 // dUrasthamapi ''riti nizraye hu nizcitaM jalaM -salilaM tathAsvabhAvAt sattAmAtreNa kASThAdikaM dahati 'jvalano' hutavahI dUrastho'pi sattAmAtreNa tathAsvabhAvAt snAnaM karotItyevaM na bhavatItyatra kA yuktiH ?, naiva kAcit / kAraNadharmmA Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- nugamamantareNa sattAmAtreNa tathAsvabhAvataH kAryakAraNabhASAbhyupagame assAmapi kalpanAyAM vAdhakAnupapatteH // 29 // saMgrahaNi;. | atra para aah||129|| No tassesa sahAvo kiM mANaM ettha ? logsNvittii| sA anmaevi abbhuvagamaciMtAe ya kiM tIe ? // 299 // syAdetat , dUrasthamapi jalaM sattAmAtreNa dahet jvalano thA svAnaM kuryAt yadi tayostatvabhAvatA syAt , yAvatA sa eva khabhAvo na vidyate, tatkathamayamatiprasaGga Apadyata iti / atrAha-kiM mAna-pramANam , atra vahnireva sattAmA-11 hAtreNa dahati na jalaM, jalameva ca svAnaM karoti na dahanaH, tathAkhabhAvatvAt , na punarviparyayastathAkhabhAvAbhAvAdi yasminnarthe ?, naiva kiMciditi bhAvaH / kAraNavizeSAnugamabhAvasyobhayatrApyanabhyupagamAt / atra paraH pramANamAha 'lokasaMvittiriti' pratItisiddhamapi dharthamapalapato lokasaMvittireva bAdhikA, sA cAtrApyatIti na viparyayakalpanAdavakAzaH / atrAha-sA lokasaMvittiranvaye'pi parisphuTA, tathA ca loke vaktAro-'mRdeva ghaTIbhavati tantava eva ca // 129 // paTIbhavantItyAdi,' tato na sattAmAtreNa kArakatvamabhyupagantavyaM, kiMtu tadbhAvapariNamanena, tathA ca satyekAntikakSa-1 NabhaGgabhaGgaprasaGga iti / api ca, lokasaMvittimidAnI pramANIkurvataH parasAtIvAsaMvaddhabhASitetyetadarzayati-"abbhuva For Private & Personel Use Only Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education gametyAdi' anAdipravAhanipatito'yaM laukiko mArgoM yathAvastu pravRtto nAnyathA kartuM zakyate, kiMtvetadvicAryateyathA kArya yujyate kiM sattAmAtreNa kArakatve ?, yathA tvayAbhyupagamamyate, kiMvA tadbhAvapariNamanena ?, yathA'smAbhirabhyupagamyate, ityevabhyupagamacintAyAM prakhutAyAM kimanayA lokasaMvittyA prastutAsaMvaddhayeti / tadevaM yathA parAbhyupagamatathA kAraNasya tatphalajanana svabhAvatA phalasya ca tatkAraNajanyakhabhAvatA sarvathA nopapadyata ityupapAditam // 299 // sAMprataM 'taM ca gheppai tahetre' setadbhAvanArthaM yat 'dhUmajaNaNassahAvamityAdi' prAguktaM taddUSayitumArabhate kiM cANalaviNNANaM tajjannasahAvadhUmaNANassa / tuti tattha ciMtaM tapaNANaM NaNu tahA kiha Nu ? // 300 // kiM dUSaNAntarAbhyuccaye / dhUmajananakhabhAvAnalagrAhakaM vijJAnaM tajjanyasvabhAva dhUmajJAna (sya- vahnijJAna) janyasvabhAvadhUmaviSayasya heturiti yaduktaM tatredaM cintyaM - tajjJAnam - analajJAnaM tathA - dhUmaparicchedahetutayA kathaM bhavati ?, naiva kathaMcanApItibhAvaH / tathAhi - yadA dhUmajananakhabhAvatayA analagrAhakaM vijJAnamudIyeta tadA tajanyadhUma paricchedakaM tajjJAnaM syAt nAnyathA, na ca dhUmAgrahe tadbrahaNAvadhikaM vahnetajananakhabhAvatayA grahaNamupapadyate, avadhyagrahe avadhimatastathAtvena grahaNAyogAt, tatkathaM tat analajJAnaM dhUmaparicchedaheturiti // 300 // atha mA nipaptadayaM doSa iti Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- | saMgrahaNi // 130 // tadanalavijJAnamanalamAtrakharUpaparicchedakamiSyate, tatpunaranantaraM dhUmajJAnamupajanayat kAryakAraNabhAvAvasAyanivandhanaM| bhavatItyetadpayitumAzaGkate egapaDivattirUvaM taM ce etto idaMti vaimettaM / tajjapaNasahAvattAvagamammi yatippasaMgotti // 301 // tat-analavijJAnamupalakSaNatvAt dhUmavijJAnaM vA ekapratipattirUpaM-khakhaviSayakharUpamAtraparicchedakamiSyate, natu yathAkramaM dhUmajananakhabhAvatayA vahnijanyasvabhAvatayA vA paricchedakamiti cet ? atrAha-'etto idaMti vaimettaM' evaM sati tarhi 'ito' vaH sakAzAdidaM-dhUmalakSaNaM kAryamutpannamiti yaducyate tadvAGmAtraM na tu pramANam / tathAhianalavijJAnaM dhUmavijJAnaM vA khkhvissykhruupmaatrpricchedN| parisamAptavyApAratvAditaretaraviSayavArttAnabhijJa, tataH kathamayamavagamo yadutAsmAdidamutpannamiti ? / 'taM ca gheppai taheve'tyatraiva punarapi dUSaNAntaramabhidhitsurAha-'tajanne'tyAdi' tajanyakhabhAvatAvagame-agnijanyakhabhAvatvAvagame dhUmajJAnasyeSyamANe atiprasaGgaH prApnoti, avinAbhAvagrahaNamantareNApi dhUmagrahaNamAtrAdeva nAlikeradvIpavAsino'pi analAnumAnapravRttiprasakteH, dhUmasyAgnijanyakhabhAvatAparicchedAt / syAdetat , yAdRzo vivakSitasya puMsaH samanantarapratyayo vidyate na tAdRzo nAlikaradvIpavAsino'pi, tatastasya RECORRECORRECACChotu // 130 // Jain Education in For Private & Personel Use Only O ww.jainelibrary.org Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * CH tathArUpasamanantarapratyayavaikalyena tajanyakhabhAvatAyA aparicchedAt dhUmAvagamamAtrAdanalAnumitirna bhavatIti, tada-10 yuktam , kvacidekarUpasamanantarapratyayabhAve'pyanalAnumiteradarzanAt / tathAhi-yAnapAtramArUDhAnAM samudradarzanAnantarameva dhUmamavalokamAnAnAM pusAM samudradarzanalakSaNasamanantarapratyayAvaiziSTye'pi kasyacideva prAggRhItAvinAbhAvasyAnalAnumitirudayate natu nAlikeradvIpavAsina iti / athetthamAcakSIthAH-na vai tatra samanantarapratyayAvaiziSTyaM, yato vivakSitasya puMsaH samanantarapratyayasya pAraMparyeNa kAraNamagniviSayamAsIt , na tu nAlikeradvIpavAsina iti / nanvevamapi yadA devayogAdayoguDAGgArAdyagniviSayaM nAlikeradvIpavAsino'pi samanantarapratyayasya pAraMparyeNa kAraNaM bhavet tadA tasyApi vivakSitasya gRhItAvinAbhAvasya puMsa iva samanantarapratyayAvaiziSTyAt dhUmadarzanAdanalAnumitirbhavet, na ca bhavati, tasmAnnedamapi sAdhIyaH / athocyeta-tathApi kathamiha samanantarapratyayAvaiziSTyaM ? yato nAlikeradvIpavAsinaH kevalAnalagrahaNapravaNaM vijJAnaM na tathA pAraMparyeNa samanantarapratyayakAraNaM yathA gRhItAvinAbhAvasya puMsa iti / nanu tathetyasya bhApitasya ko'rthaH ? / kevalAnalagrahaNAnantaraM dhUmagrahaNabhAveneti cet kimidamanyattadAnantarya ?, kevalAnalagrahaNAnantaraM hi atrApi uttarakAlabhAvi dhUmagrahaNamastyeva, kevalAnalagrahaNAnantarasamaya eva dhUmagrahaNabhAvastadAnantaryamiha vivakSitaM na tu pradIrghakAlena dhUmagrahaNabhAva iti cet , nanvanantarasamayadhUmagrahaNabhAvo'pi sarvathA kevalAnalagrahaNAbhAve bhavati, sa ca kevalAnalagrahaNAbhAve dhUmagrahaNabhAva idAnImapyaviziSTa ityubhayatrApi na kazcidvizeSaH / yadi hi A N-NCRACROCCALCORDCROCate COUR Jain Education Inte1 For Private & Personel Use Only aw.jainelibrary.org Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmaH // 13 // ALSAXCER-CALMAGARLS kevalAnalasaMvandhibodharUpatAnvayastadanantarasamarAbhAvino dhUmagrahaNa khepyeta tadA ita idamutpannamityavinAbhAvasaMvandhana- saMgrahaNi, haNamupapadyeta, tathA ca sati kAlAntare samudgadarzanalakSaNasamanantarapratyayAvizeSe'pi tasya gRhItAvinAbhAvasya darzanamAtreNa dhUmasyAdhijanyasamAgatAramaraNato'jhyanumAna pravartata, netarasya nAlikeradIpavAsino'pi, yAvatA saiva kevalAnalagrahaNasaMbandhivodharUpatA tadanantarasamayamAdini dhUmagrahaNe anupatiSyate, tato'vinAbhAvasaMvandhagrahaNAbhAvavizeSataH samanantarapratyayAvaiziSTyAt vivakSitapuruSavat nAlikeradIpacAsino'pi dhUpadarzanamAnato'nalAnumitiH prasajyeta, dhUmasAnalajanyasvabhAvatAparicchedAditi // 301 // para Aha aNalAdiaNubhavAto taha hoi viyappavAsaNAbodho / tatto tahA viyappo tatto etto idaMti ThiI // 302 // analasyAdizabdAt dhUmasa bAjubhavAt-pratyakSeNa grahaNAt tathAkAryakAraNabhAvagrAhakavikalpahetutArUpeNa prakAreNI bhavati vikalpavAsanAprabodhaH, tasAca vikalpavAsanAnavodhAt 'tathA' kAryakAraNabhAvanAhakatvalakSaNena prakAreNa vikalpa upajAyate, tasmAba vikalpAdito-baharidaM-dhUmalakSaNaM kAryamudapAdIti sthitiH-vyavasthA bhavati, tatona kazcidoSa iti // 302 // atrAha TRIPANDEEDLES // 13 // Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SUNDRANI ACCOCCAMSANCCCCCROSOR NaNu so viNaslarocciya jao tao kaha Nu jujai ThiI bhe? / sA tahadIhANubhavA aNusaMdhANAdabhAvammi // 303 // nanu so'nubhavAdirbhavadabhyupagamApekSayA yato-yasmAdekAntavinazvara eva, tataH-tasmAdbhe-bhavatAM sA sthitiH-kAryakAraNabhAyavyavasthA tathAdIryAnubhavA-pradIrghakAnubhavAtmikA kathaM yujyate ?, naiva kathaMcanApIti bhaavH| kuta ilAha'anusaMdhAnAdhabhAvAt' anusaMdhAnaM-pUrvAparasaMvedanaSTanam AdizabdAsatkAraNabhUtabAsanAtanabodhaparigrahastasyAbhAvAt / syAdetad, naiveyaM kAryakAraNabhAvasthitistathAdIrghAnubhavA anusUyate, tatkathamucyate-'kaha gu junA ThiI me sA tahadIhANubhavA iti // 303 // ata Aha dIhANuhavattaM se lakkhijjai tvirohivirhaao| sarisAvarAvaruppattivippalaMbhAo Na U tatthaM // 304 // 'se' tasyAH kAryakAraNabhAvasthiterdIrghAnubhavatvaM-pradIdhaiMkAnubhavarUpatvaM lakSyate 'vyavacchedaphalaM vAkya'mitIdamavadhArayitavyaM lakSyata eva-svasaMvedanapramANenAnubhUyata eva / kuta ityAha-'tadvirodhivirahAt' tasya-pradIdhaikAnubhavatvasaMvedanasya yadvirodhi khasaMvedanapramANenAdIdhaikAnubhavarUpatvAnubhavanaM tasya virahAt-abhAvAt, svasaMvedanapramANenAdI CACANCECANCA-NCCCCSCONGRESC Jain Education in For Private & Personel Use Only w w.jainelibrary.org Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 132 // kAnubhavatvAnubhavAbhAvAditiyAvat / atra parasthAvakAzamAha-sarisetyAdi' ayaMpratyayAdhiSThAnatayA sazasyAparasyAparasya saMvedanalakSaNasyotpattyA vipralambhAd-viparyAsAhIdhaikarUpatayA'nubhavanam , tasmAnnatu-naiva idaM sthiteH pradIrdhekAnubhavarUpatvaM tathyaM-satyamiti // 304 // atrAha evaM'paNuhavavAhA adiTuparigappaNA ya niyameNa / vitahatte ya imIe savaM ciya pAvaI vitahaM // 305 // ___ 'evamapi' asyAmapi kalpanAyAM kriyamANAyAmanubhavabAdhA'dRSTaparikalpanA ca niyamena-avazyaMtayA prApnoti / tathAhi-pratiprANi saMvedyate sthiteH pradIrghAnusaMdhAnarUpo'nubhava iti, tadapalApino'nubhavabAdhA, pratikSaNamakhilasajAtIyavijAtIyavyAvRtto'paro'paro vodhakSaNa utpadyata iti adRSTaparikalpaneti / atraiva dUpaNAntaramAha-vitahatte ya ityAdi' asyAH-pradIrdhakAnubhavakharUpAyAH sthitervitathAtve, ceti dUSaNAntarAbhyuccaye, 'sarvameva pramANaprameyarUpaM 4. vastu vitathaM prApnoti // 305 // kuta ityAha khaNigaM vatthu avigappagaM ca NANaMti evamAdIyaM / jamhA imIe~ siddhaM vicAraNA jaM na anneNa // 306 // 10CROCOCONOCOCALCROSORROCOCROCESC // 13 // Jain Education For Private & Personel Use Only Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte sarva vastu kSaNikam - utpannA (ya) nantarameva vinAzi, kSaNo hi parairutpattyanantarameva nAzo niruktivazAdabhidhIyate, tadyogAcca vastu kSaNikam / uktaM ca- "kSaNo'vAcIha nairuktairutpattyanantaraM kSayaH / ahetuH so'napekSatvAt, tadyogAt kSaNikaM matam // 1 // " iti // 'avikalpakaM ca' kalpanApoDhaM ca jJAnamindriyajAdipratyakSaM na zeSamityevamAdikaM sarva yasmAt 'imI etti' anayA pradIrgha kathaMcidekAnusaMdhAna lakSaNayA sthityA 'siddha' vyavasthApitasattAkaM natvanyena / kuta ityAha- 'vicAraNA' kimidaM syAtkimidamiti tattvanirUpaNA 'yad' yasmAnnAnyena- pradIrghekAnubhavarUpasthitivyatiriktena jJAnena, tasmAdasyAH sthitervitathAtve sarvameva vitathaM prApnotIti sthitam // 306 // yaduktaM- 'vicAraNA jaNNa aNNeNeti' tadbhAvayannAha Naya NiaiyapabuddhI evaM evaMti avagamasamatthA / avibhAvas ciya payappaNe'tiSpasaMgotti // 307 // co yasmAdarthe / yena anyena jJAnena vicAraNA kariSyate tat kiM nirvikalpakaM savikalpakaM vA syAt ? gatyantarAbhAvAt / tatra na tAvadAdyaH pakSaH, yasmAnna nirvikalpabuddhirindriyajAdipratyakSarUpA - etadvAhyavastvAdikameva kSaNikaM nAnyathetyavagamasamarthA, kuta ityAha- 'avikalpabhAvAt' avikalpakatvAdavicArakatvAditiyAvat / vipakSe bAdhA Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 133 // mAha - 'prakalpane' vicArakatve abhyupagamyamAne sati 'atiprasaGgo' manovijJAnavadasannihitArthagrAhitAdyApattilakSaNaH prApnoti / tathAhi vicAro nAma ayamevaMrUpo nAnyathetyevaMlakSaNaH, sa ca pUrvakAladRSTasya idAnIM dRzyamAnasya caikyaparAmarze sati bhavati nAnyathA, tatazca manovijJAnavat asyA api nirvikalpaka buddhervicArakatvAbhyupagame satyasannihitArthagrAhitvaM prasaktameva, tathA ca sati indriyavijJAnasyApi manovijJAnavat atItAnAgatayorvyAvRttinimittakharUpANAmanityatvAdInAM ca grahaNamUharUpatvamartha bhAvAnapekSA - icchApratibaddhatvamApadyeta, manovijJAnasya vA indriyavijJAnavat atItAnAgatayorvyAvRttinimittAnityatvAdisvabhAvAnAM cAgrahaNamanUharUpatvamartha bhAvApekSA-anicchApratibaddhatvamApadyeta, asannihitArthagrAhitayA ubhayorapi vizeSAbhAvAt / yadvA 'prakalpane' idamitthameva nAnyatheti nizcayasamartha - tve'bhyupagamyamAne sati atiprasaGgaH prApnoti, dAnahiMsAdiviraticetanAdInAmabhyudayahetutAdinizcayApatteH, nirvi kalpaka buddhyA sarvAtmanA vastugrahaNAbhyupagamAditi // 307 // dvitIyaM pakSamadhikRtyAha - taha NicchayabuddhIe Natthi tao na khalu sAvi tasiyA / upaja ya kassai tadaNaMtaramaNNahAvi taI // 308 // tathA 'nizcayabuddhyA' vikalpabuddhyA nAsti 'tau'tti sako vinizcaya idaM vastvitthaM nAnyathetyevaMrUpo yasmAtsApi - |saMgrahaNi: = // 133 // Www.jainelibrary.org Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FI nizcayabaddhina khala-naiva tadviSayA / "vikalpo'vastunirbhAsAdvisaMvAdAdupaplavaH / pratyakSAma" itivacanAt / tathA! utpadyate ca 'taItti' sakA nizcayavuddhiH kasyApi-puMsastadanantaraM-nirvikalpakabuddhyanantaram 'anyathApi' yathAsthitapurovarttivastvatikrameNApi, marumarIcikAjalanizcayAdau tathopalabdhaH, tato vastuviSayatvAbhAvAt anyathApi pravRttecA nAsau nizcayabuddhirvastuyAthAtmyanizcayanivandhanam // 308 // atra parasyottaramAzaGkate jA vatthuNuhavasahagArivAsaNAbodhao tahA hoI / tattheva sA jao taM vatthu NiyamA tahacceva // 309 // yA nizcayabuddhiryathAvasthitavastvanubhavena sahakAriNA kRtAt vAsanAvivodhAt tathA bhavati-evamidaM nAnyatheyevaM bhavati sA tathyaiva / kuta ityAha-yato-yasmAttadvastu nizcIyamAnaM niyamAttathaiva yathA tayA nizcayabuddhyA nizcI-18 yata iti // 309 // jA puNa annaaimicchaaviyppkyvaasnnaavibodhaao| jAyai dhuvAdivisayA sA'tatthA tassa'juttIo // 310 // VI yA punarnizcayabuddhiranAdimithyAvikalpakRtavAsanAvivodhAd 'dhruvAdiviSayA' dhruvam-ekAntanityamAdizabdAda Jain Education in For Private Personal use only Howw.jainelibrary.org Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 134 // Jain Education Int vayavAdiparigrahaH tadviSayA-tagocarA jAyate sA atathyA / kuta ityAha- 'tasya' dhruvAderayuktitaH - aghaTamAnatvAt // 310 // AcArya Aha tassA'jutI kiM rAya - sAsaNaM Au NiviyappeNaM / aggahaNaM kiM vAssloyaNAe tasseva tu abhAvo ! // 311 // tasya-dhruvAderayuktiH- aghaTamAnatA kiM rAjazAsanaM - rAjJAmAjJA kSaNikamityeva vastu vyavaharttavyaM na dhruvAdikamityevaMrUpA, uta nirvikalpena - kalpanApoDhena jJAnena agrahaNaM, kiMvA AlocanayA- vicAraNyA tasyaiva- dhruvAderabhAvo yo'dhigamyate sA ayuktiriti vikalpatrayaM, gatyantarAbhAvAt // 311 // tatrAdyaM vikalpamadhikRtyAha - jai rAyasAsaNaM tA tadannaNivasAsaNeNa vabhicAro / ANava ya niccAdI bhAgavayAIvi tahabohA // 312 // yadi rAjazAsanaM - rAjJAmAjJA dhruvAderaghaTamAnatocyeta tato yat bhAvatkAt rAjazAsanAt anyat nRpazAsanaM tena vyabhicAraH, tathAhi - dhruvAdirUpaM vastu pratipattavyaM na kSaNikamityevaM tadanyanRpaiH zAsane kRte'pi na khalu kSaNikatvasyAghaTamAnatA bhavati, tadvadihApi na bhaviSyatIti / tadanyanRpazAsanameva darzayati - AjJApayati ca 'nizcetyAdi' nitya - |saMgrahaNiH, // 134 // ww.jainelibrary.org Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education pariNAmyAdi 'bhAgavatAdirapi' bhAgavato - bhagavaddarzanAnurAgI, AdizabdAt tadanyanRpAdiparigrahaH, 'tathAbodhAt' nityAdirUpatayA avagamAt // 312 // dvitIyapakSadUSaNAbhidhitsayA Aha aha franchi aggahaNaM ettha Nicchao kaha Nu ? | jaM tamavabodhamettaM saMgahiyAsesagaM ceva // 313 // atha nirvikalpakenAgrahaNam - aparicchedo dhruvAdera ghaTamAnatetyatrAha - 'ettha ityAdi' atra - nirvikalpenAgrahaNamAtrAdaghaTamAnatvaviSaye kathaM nu nAma nizcayo ?, naiva kathaMcanApItibhAvaH / kuta ityAha-'yat' yasmAt tat - nirvikalpakaM jJAnam 'avabodhamAtram' avyaktakharUpAvagamamAtram / etadeva spaSTayati- 'saMgahiyA se sagaM cevatti' saMgRhItAzepakameva upasarja nIkRtAzeSavizeSakameva kevalasanmAtragrAhitvAt / etaduktaM bhavati - yadi nirvikalpakaM pratyakSaM kSaNikatvAdirUpeNApi vastugrahaNapaTu syAt syAdeva tena dhruvAderagrahaNAdayuktarUpatA yAvatA tatkevalasanmAtrAvagamaniSThitasattAkameva, tataH kathaM tenAgrahaNamAtrAt dhruvAderayuktarUpatA?, mA prApat kSaNikatvAda (tvasyA) pyayuktarUpatAprasaGga iti / iha 'jaM tamavavohamettaM saMgahiyAsesagaM ceveti' vadatA AcAryeNa yaducyate paraiH - 'nirvikalpaka pratyakSe sakalasajAtIyavijAtIyavyAvRttamasAdhAraNaM vastu sarvAtmanA pratibhAsata iti tadayuktaM draSTavyamityAvedyate / tathAhi tatpratibhAso nizcayabalena vyavasthApyate, Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH . // 135 // CROSSES anyathA tadyavasthAnAyogAt , vacanamAtreNa pratibhAsAntarasyApi kalpayituM zakyatvAt / na ca nirvikalpakAnantarama- sAdhAraNavastugocaro nizcaya upajAyate, kiMtu sanmAtragocara eva, tathAnubhavabhAvAt , kvacit zIghradarzanAdau tathApratIteH / na cAnyathA vastugrahe anyathA nizcayotpAdo yuktaH, asmnyjstaaptteH| evaM hi nIladarzanAdapi pItAdinizcayaprasaGgaH, tathA ca sati pItAdivastuvyavasthAnAyogaH, tannizcayasyAnyata eva nIladarzanAderutpAdAt , tadanyasya ca vyavasthApakasyAbhAvAt / tataH prathamAkSasannipAtaje nirvikalpake avagrahakalpe sanmAtrameva kevalamAbhAsata ityevAbhyupagantuM yuktam / uktaM ca-"sadravyAdyanekakhabhAve vastuni sanmAtragrAhyevAvagrahakalpamavikalpamaGgIkarttavyam" evaMbhUte | cAsminnAvayoravivAdaH, evaMvidhAvagrahasyAsmAbhirabhyupagatatvAditi // 313 // tRtIyapakSamapAcikIrSuridamAha AloyaNAevi kahaM tassAbhAvo ? viyppnaannaao| jamhA evaM taI pavattaI taM ca bhe' micchA // 314 // AlocanayApi-vicAraNayApi kathaM tasya dhruvAderabhAvo nizcIyate?,naiva nizcIyata iti bhaavH| kuta ityAha-yasmAt 'taitti' sakA AlocanA pravarttate vikalpajJAnAt , nirvikalpakasya sakalakalpanAtItatvenAvicArakatvAt , tacca 1 te iti kpustke| // 135 // Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 vikalpajJAnaM 'bhe' bhavatAM matena mithyA, yathAvasthitavastusaMsparzitvAnabhyupagamAditi // 314 // atraiva parAbhiprAya dUSayitumAzaGkate aha tassevamajuttI NeyA athkiriyaavirohaao|| khaNige tIeN viroho Nicce uNa jujaI kahavi // 315 // atha tasya-dhruvAderevaM-vakSyamANaprakAreNa ayuktirjeyA / kena prakAreNetyata Aha-arthakriyAvirodhAta , arthakriyAkAritvaM hi vastuno lakSaNaM, "yadevArthakriyAkAri tadeva paramArthasaditivacanAt ," sA cArthakriyA dhruvAdau nopapadyate, tatastasyAghaTamAnateti / atrAha-'khaNigetyAdi' kSaNike vastuni tasyA arthakriyAyA virodho, nitye punaH kathaMcidabhyupagamyamAne sA yujyata eva / tathAhi-kSaNikasyArthasyArthakriyA kiM sa eva bhAva Ahokhit bhAvAntaram ? / yadi sa eva bhAvastato'rthakriyAM karotItyAtmAnaM karotItyAyAtam , etaccAyuktam , Atmana evAtmana utpA-3 dAnabhyupagamAt , khabhAvavAdApatteH / atha bhAvAntaramarthakriyeti pakSastadapyayuktam , tathApi ttkrnnsaamrthyaayogaat| taddhi sAmarthya tato vyatiriktam avyatiriktaM vA?, yadi vyatiriktaM tarhi tasyedaM sAmarthya miti saMvandhAnupapattiH, tadanyasyeva vyatirekAvizeSAt , athAvyatiriktaM na tarhi bhAvAntarotpattAvidamupayogi, tadutpattikAle vivakSitabhAva Jain Education a l Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 136 // Jain Education In syeva tasyApi sAmarthyasya tadavyatirekeNa sarvathA vinivRttatvAt / tasmAnna kathaMcanApi kSaNike vastuni arthakriyA ghaTate, kiMtu kathaMcinnitye eva, tasyaiva tena tena rUpeNa bhavanAt, atastadrUpameva vastu abhyupagantuM yuktaM, natvekAntakSaNikamiti / athavA kSaNike tasyA arthakriyAyA virodho, nitye punaH kathaMcitkayA'pi khabhAvakalpanayA yujyate eva, nahi kSaNikapakSe'pi kSaNikamityevArthakriyAkAritopapadyate, kiMtu tatkaraNasvabhAvatayA, sA ca nityapakSe'pi vidyate, tato nityamapi kramasAdhyAmarthakriyAM krameNa yaugapadyasAdhyAM yaugapadyena kariSyati, AkAlaM tatramayaugapadyasAdhyArthakriyAkaraNaikasvabhAvatvAt svabhAvasya cAparyanuyogArhatvAt / kSaNikapakSe punastathAbhUtasvabhAvakalpanayApi sA artha - kriyA na ghaTata eva, yataH kSaNikasyArthaniSpAdanazaktiH AtmabhUtireva, "bhUtiryeSAM kriyA saiveti" vacanAt, sA cAtmabhUtirdurupapAdA, kAraNasya niranvayavinAze sati uttarasyAtyantAsataH kharaviSANasyevotpAdAyogAt, etacca 'nAbhAvao bhAvo' ityAdinA prAgevAbhihitam, tato'rthakriyAvirodhena yadi vastu sadabhyupagamyate tadvaraM nityamabhyupagamyatAM na tu kSaNikamiti / kathaMcidityanena cAcAryoM nityapakSe'pyarucimAtmano darzayati, paraM nityapakSAdapyayaM pakSaH pApIyAniti darzayitumevamupanyastamiti // 315 // anyacca khaNigatte sadasattaM tassuppAo tao viNAso ya / saMgrahaNi. // 136 // Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NaTussa tao bhAvo sai NAse taTTiI kiha Nu ? // 316 // kSaNikatve bhAvAnAmabhyupagate sati sAmarthyAtsato'sattvaM bhavatItyabhyupagataM bhavati, tathA ca sati tasya kAdA-18 citkatayA bhavatyevotpAdo, yacotpadyate tadavazyaM vinazyati, tata utpAdAbhyupagamAttasya vinAzo'bhyupagataH, tasmA-17 cAsattvasya vinAzAbhyupagamAtpUrva naSTasya sato bhAvasya punarbhAvaprasaGgaH, sattvAsattvayorekataranivRttaraparavidhinAntarIyakatvAt / syAdetat na vai nAzo nAmAnya eva kazcid , api tu kSaNasthitidhA bhAva eva, na ca tasyotpattyAdyApAdane kazcidoSa iti / tadapyayuktam , yato dvitIyAdikSaNeSvasthitau satyAmeSa bhAvaH kSaNasthitidharmeti vaktuM pAryate nAnyathA, sA cAsthitiHprathame'pi kSaNe na vidyate, bhAvasyAbhAvaprasaGgAt , tathA cAha-'sai nAsetyAdi tathA prathame'pi zikSaNe nAze'bhyupagamyamAne sati tasya-bhAvasya sthitiH-AtmalAbhaH kathaM bhavet ?, naiva kathaMcaneti bhAvaH, asthityA kroDIkRtatvAt , kiMtu dvitIyAdikSaNeSveva, tatastadavasthameva kAdAcitkatvAdabhAvasyotpattyAdi / athocyate-naivA bhAvo nAma kazcidbhavati, tasyaikAntatuccharUpatvena sakalazaktivikalatayA bhavanadharmakatvAyogAt , kevalaM sa eva / prabhAvaH khahetubhyastathA utpanno yena kSaNAdUddha na bhavatIti / taduktam-"na tatra kiMcidbhavati na bhavatyeva kevalamiti"| nanu yadyevaM tarhi sarvathA tannivRtterabhavanAtsadA abhAvasya bhAvaprasaGgaH, tathA ca sati kSaNikatvAbhyupagamAya datto jalA-18 Jain Education Intex For Private & Personel Use Only A w.jainelibrary.org Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- saMgrahaNi. // 137 // aliH / atha tasya kiMcit tuccharUpaM bhavitR pratiSidhyate na punarbhAvasthApi sarvathA nivRttiH, sA hi abhyupagamyata eva, dvitIye kSaNe tasya nivarttanAt / aho niratizayanibiDajaDimAvaSTabdhAntaHkaraNatAvilasitaM ! bhAvasya nivRttibhavanamicchati abhAvasya tu bhavanaM necchatIti / na khalu bhAvasya khanivRttibhavanAdanyadabhAvabhavanaM kiMtu tadeva, taca kAdAcitkaM, tataH kathamasyotpattyAdi pratikSenuM zakyate ? iti / ekAntatucchatvAtkathamasyotpattyAdi yuktimaditi cet ?, nanu bhAvasyApyatuccharUpatvAtkathamutpattyAdi yuktimaditi vAcyaM ?, kimatra vAcyaM ? tasminneva vivakSite kSaNe bhAva utpadyate iti yuktameva tasyotpattyAdIti cet , hanta tadidaM vivakSita eva kSaNe utpadyamAnatvamekAntatucchasyApyabhavanasyAviziSTaM, bhAvabhavanakAle tasyApyabhAvAditi nivezyatAM samyagavagame cetaH / athocyeta-bhAvasyotpattimatvena ekAntatuccharUpA nivRttirbhavet , tasya svayamatuccharUpatvAt , yattu abhavanaM tadekAntatuccharUpaM, tatastasya nivRttyA kiM prayojanaM ?, nivRttyA hi tuccharUpatA''pAdanIyA, sA ca tasyAgre'pi svayaM siddhevaiti, tadapyayuktam , bhAvAbhAvayorekatarapratiSedhasyAparavidhinAntarIyakatvenAbhAvasya kharUpapratiSedhe bhAvarUpatApatteH / asataH kathaM bhAvarUpatApattiriti cet sato'pi kathamabhAvarUpatApattiriti vAcyaM ?, sahetukatvAttasyAvazyaM vinAzena bhavitavyaM tenAyamadoSa iti cet, tadetaditaratrApi samAnaM, nahyetadapi abhavanaM bhAvakAle'pyasti, tatastatkSaNAdUrddhametat niyamAttaddhetukaM, tathA ca satyavazyamasyApi vinAzaprasaGga iti / evaM ca yadapi parairabhidhIyate-"etenAhetukatve'pi, hyabhUtvA naashbhaavtH| sattA // 137 // Jain Education Interi For Private & Personel Use Only Glaw.jainelibrary.org Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte nAzitvadoSasya, pratyAkhyAnaprasaJjanam // 1 // iti, tadapyapAkRtamavaseyam, tuccharUpasyApyabhavanasya prathamakSaNe'bhAvato dvitIyAdiSu ca kSaNeSu bhAvataH kAdAcitkatayA sattAnAzitvadoSasya pratyAkhyAtumazakyatvAditi sthitam // 316 // kAryakAraNabhAvAvagame eva prastute dUSaNAntaramAha Naya taddhammAgamo kahaMcidavi asthi jaM tato niyamo / vaime ttakosapANAdisavahagammo muNeyavo // 317 // zabdo dUSaNAntarasamuccaye / na ca yat yasmAttaddharmmAnugamaH kathaMcidapi kArye vidyate, kAraNasya niranvayavinAzitayA'bhyupagamAt tatastasmAdayaM kAryakAraNabhAvaniyamo'vagamapUrvaka ucyamAno vAGmAtraM kozapAnAdizapathagamyo vA, na pramANanibandhanaH, niyamaviSayapramANapravRttihetoranvayasyAbhAvAt / iha 'kajjANaM akhilANaM asesakAraNavisesarahiyANAmityAdi' pUrvamuktaM kAryakAraNayoryathAkramaM tajjanyatAkhabhAvatajjananasvabhAvavizeSavighaTanaviSayamidaM tu kArya - kAraNabhAvAvagamavighaTanaviSayamiti na punaruktatA // 317 // atra parAbhiprAyamapAkartumAzaGkate - aha uttarAvaraTTiya-khaNadugagahaNamiha dissate sakkhaM / kiM teNa ? jaMNa tesiM sovagato hetuphalabhAvo // 318 // Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi, // 138 // ROCEROSECONOR atha uttarAvararUpatA yat kSaNadvikaM tasya grahaNamiha sAkSAt dRzyate-khasaMvedanapramANenAnubhUyate, tatkathamucyate- na kathaMcanApi kAryakAraNabhAvAvagamaH, uttarAvarayoreva kSaNayoH kAraNakAryatvAttayozca pratyakSeNa grahaNAditi / atrottaramAha-'kiM teNetyAdi' kiM tenottarAvarasthitakSaNadvikagrahaNena ?, yat-yasmAnna tayoH-uttarAvaratvena sthitayoH kSaNayoH 'sa' hetuphalabhAvo'vagataH, nahyanta(dhutta)rAvarasthitakSaNadvikagrahaNamityeva kAryakAraNabhAvAvagamaH, mRtpiNDapaTakSaNayorapi kadAciduttarAvaratvena sthitayohyamANatvAt , tayozca kAryakAraNabhAvAnabhyupagamAditi // 318 // punarapyatraivAbhyucayena dUSaNamAha Na ya sAmannaM pativatthu-sabahAbhedavAdiNo kiMci / asthi viyArijaMtaM jassa valA hoi tadavagamo // 319 // __ ayaM hi kAryakAraNabhAvAvagamaH sAmAnyaviSayo, yathA etAdRzaM dhUmalakSaNaM kAryametAdRzAgnilakSaNakAraNajanyamiti, anyathA kAryAnumAnocchedaprasaGgAt / tathAhi-na yayoreva mahAnase dhUmahutavahayoH kAryakAraNabhAvo'vagataH tAveva parvatanitambe staH, kiMtvanyau, na ca tayoH kAryakAraNabhAvo'vagata iti kAryAnumAnocchedaprasaGgaH, tasmAtsAmAnyaviSayaH kAryakAraNabhAvAvagamaH, na ca tatsAmAnyaM sarvathA prativastubhedavAdino bauddhasya kiMcit vyAvRttilakSa CCCCCCCX // 13 // Jain Education Intel For Private & Personel Use Only Www.jainelibrary.org Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mapi yAvat vicAryamANamasti, yadvazAttadavagamaH-kAryakAraNabhAvAvagamaH syAt , tataH kathaM kSaNike vastuni kAryakAraNabhAvAvagama iti ? // 319 // yathA ca vicAryamANaM na kiMcidapi sAmAnyamasti tathopapAdayannAha patiniyategasahAvA bhAvA save miho vibhiNNA ya / savvatto savvesiM avisiTrA teNa vAbattI // 320 // iha hi pratiniyataikakhabhAvA bhAvA mithaH-parasparaM bhinnAca, tena kAraNena sarvebhyo vyAvRttiraviziSTA, tato na tadvAreNApi bhavataH sAmAnyakalpanAsaMbhavaH / etaduktaM bhavati-yathA ghaTadhUmayoH sarvebhyaH sarvAtmanA byAvRttayoH parasparamapyekAntena vyAvRttatvAta nobhayoraviziSTA adhUmavyAvRttinibandhanA dhUmasAmAnyakalpanA katu yujyate,tathA vivakSitadhUmayorapi parasparamekAntena vyAvRtteravizeSAditi // 320 // jai koi kutoi bhave abAvitto kahaMci to hojaa| vAvittINa viseso tatto sAmannavavahAro // 321 // yadi ko'pi dhUmAdiH kutazcit-dhUmAntarAdereva kathaMcita-adhUmavyAvRttatvAdinA prakAreNa bhavedavyAvRttastato bhavedbhAveSu vyAvRttInAM vizeSaH, yathA-na ghaTAdipu dhUmAvyAvRttirasti. dhUmepu ca dhUmAntarAdvidyata eveti, tasAca dharma. 24 Jain Education Inter AN T w.jainelibrary.org Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi / / 139 // SOCIRCACCORRECORDER vyAvRttivizeSAdanantaroktasvarUpasAmAnyavyavahAro bhavet , yathA eteSu adhUmavyAvRttiraviziSTA tasmAdeteSu dhUmasAmAnya kalpyate netareSviti,na caitadasti,tataH kathaM sAmAnyavyavahAra iti // 32 // paro'nyathA bhAvAnAM vizeSa kalpayannAha Na ya koi kutoi kahaMci vijate bhAvato abhinno u| tullatthasAhagattA tahavi viseso sahAvAto // 322 // na ca ko'pi kutazcit kathaMcit bhAvataH-paramArthato'bhinnaH-avyAvRtto vidyate / tuH pUraNe / tathApi svabhAvAt yat bhAvAnAM keSAMcitparasparaM-tulyArthasAdhakatvaM kaNThamAlanakAlIkaraNAdisamAnArthakriyAkAritvaM, tasmAdvizeSastadanyabhAvebhyo bhaviSyati, tasmAca sAmAnyavyavahAra iti // 322 // atra dUSaNamAha __ avisiTummi tu bhede tullatthapasAhagattameveha / ___Na ghaDai goghaDatullattha-sAdhagattappasaMgAto // 323 // nanu aviziSTe bhAvAnAM parasparamekAntena bhede sati etadeva tulyArthaprasAdhakatvaM na ghttte| kuta ityAha-goghaTayorapi parasparaM tulyArthasAdhakatvaprasaGgAt , bhedAvizeSAt / aviziSTe hi bhede sati avizeSeNa sarveSAmapi tulyArthaprasAdhakatvaM | syAd navA kasyacidapIti bhAvaH // 323 // atra parasthAvakAzamAha // 139 // Jain Education in For Private & Personel Use Only S Mw.jainelibrary.org Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tullatthasAdhigA aha sattI No tesi jesu tA atthi| te ceva tahAbhUtA sA egA vA aNegatti ? // 324 // atha tayoH goghaTayoH parasparaM tulyArthaprasAdhikA zaktirna vidyate, tato na tayostulyArthaprasAdhakatvam , yeSu punabUMmAdiSu parasparaM tulyArthaprasAdhikA zaktirasti ta eva tathAbhUtAH-parasparaM tulyArthakriyAprasAdhakAstato na kazciddopa iti / atra dUpaNamAha-'setyAdi' sA tulyArthakriyAprasAdhikA zaktisteSu dhUmAdipu kimekA vA syAdanekA veti vikalpadvayaM, gatyantarAbhAvAt // 324 // tatra jati egA kaha bhinnesu vaTTate ? kiM ca taha Na sAmaNNaM ? / aJcaMtaNegapakkhe so ceva atippasaMgo tu // 325 // yadyekA zaktiriti pakSAbhyupagamastarhi sA kathaM teSu dhUmepu dezakAlabhedabhinneSu varttate ?,naiva vartata itibhaavH| ekasthAnekatra dezena kAtnyena vA sarvathA vRttyayogAt / dezena hi vRttyabhyupagame sadezavaprasaGgaH, kAtsnyena tu ekatraiva sarvAtmanA parisamAptatvAdanyatra vRttyabhAvaprasaGgaH / apica, yadyekA zaktiranekatra vartamAneSyate tarhi naiyAyikAdiparikalpitaM sAmAnyaM vivakSitazaktivat anekatra vartamAnaM kiM neSyate ?,tulyayogakSematvAt ,tathAcAha-'kiMca taha na sAma Jain Education Intel For Private & Personel Use Only Mww.jainelibrary.org Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 14 // namiti' vartata iti saMbadhyate / athaitaddoSabhayAdanekA zaktiriti pakSAbhyupagamaH, tatrAha-'acaMtetyAdi' atyantAne | saMgrahaNiH, kapakSe-parasparAtyantavilakSaNAnekazaktyabhyupagamapakSe sa eva-pUrvokto goghaTayorapi parasparaM tulyArthaprasAdhakatvaprasaGga-18 lakSaNo'tiprasaGgaH prApnoti / tuzabdo vizeSaNArthaH, sa ca ekazaktyabhyupagamapakSe'nekatra vRttyabhAvo doSaH, anekazaktipakSe tu sa evAtiprasaGga iti vizeSayati // 325 // atra para Aha bheyammivi sA tullA NevaM aNNatti nnevmvisittttho| bhAvANa haMta bhedo phalabhedAbhedao nneo||326 // bhede'pi-parasparaM vailakSaNye'pi sA tullatti' jAtAvekavacanaM tAH zaktayasteSu dhUmeSu parasparaM tulyAH samAnAH,na evaM parasparaM tulyAH anyA-goghaTAdiSu vartamAnAH zaktaya ityevaM nAviziSTo hanta bhAvAnAM bhedo jnyeyH| kuta ityAhaphalabhedAbhedAt-viSayeNa viSayiNo lakSaNAt phalabhedAbhedadarzanAt / tathAhi-tulyazaktikeSu bhAveSu phalAbhedaHtulyaphalabhAvo dRzyate, yathA dhUmeSveva parasparam , atulyazaktikepu tu phalabhedaH-parasparaM vilakSaNaphalabhAvo, yathA gopaTayoriti tulyazaktikatayA dhUmAdiSu sAmAnyavyavahAro bhaviSyati, na goghaTAdiSviti 326 // atrAha // 140 // tullatthasAdhigA iha sattI tamhA smaannprinnaamo| RECENCRACCCCCCCC Jain Education in For Private Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %AGARCAS so bhAvotti sahAvo taddhammo ceva eso'vi // 327 // __yata uktanyAyena dhUmAdiSu zaktInAM parasparaM tulyarUpatA'bhyupagamyate tasmAdidamAyAtaM-dhUmAdiSu tulyArthasAdhikA zaktirastIti, kimuktaM bhavati ?-samAnapariNAmo'stIti, yata eSo'pi-samAnapariNAmo vastUnAM svabhAvaH, khabhAvazca kho bhAvaH khabhAva iti vyutpattestaddharmo-vastudharmaH, dharmaH zaktiriti cAnAntaramiti // 327 // eso kahaMci bhinno saMvedaNavayaNakajjato nneo| avaropparaM samANatta-maNNahA sabadhA'juttaM // 328 // epa-samAnapariNAmaH kathaMcita-dezAdibhedApekSayA bhinnaH-asamAnapariNAmAnuviddho jnyeyH| kuta ityAha-saMvedanavadAcanakAryataH-saMvedanavacanalakSaNakAryabhedadarzanAt / tathAhi-ghaTeSu ghaTo ghaTa iti sAmAnyAkAraM mArtikastAmro rAjata iti vyAvRttAkAraM ca saMvedanaM vacanaM copajAyamAnamupalabhyata iti / itthaM ca etadaGgIkartavyamanyathA-asamAnapariNAsamAnuvedhamantareNa bhAvAnAM parasparaM samAnatvameva na yuktam , ekarUpatApatteH / samAnapariNAmazca sAmAnyam , "vastuna eva samAnaH pariNAmo yaH sa eva sAmAnya"miti vacanAt , asamAnapariNAmazca vizeSaH, "asamAnastu vizeSa" iti || Jan Educat an inte w .jainelibrary.org Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma-18 vacanAt / tato bhavatApyuktanItyA sAmAnyavizeSAtmakaM ca vastvabhyupagataM, tathA cAvipratipattiriti sthitam // 328 // saMgrahaNi kAryakAraNabhAvAvagame eva punarapi parAbhiprAyaM dUpayitumAzaGkamAna Aha siya vAsaNAto gammai sA vAsagavAsaNijabhAveNa / juttA samecca doNhaM Na tu jammANaMtarahatassa // 329 // syAdetat , vAsanAtaH kAryakAraNabhAvo'vagamyate, tathAhi-pUrva kAraNaviSayaM jJAnaM nirandhAnamuttaraM kAryaviSayaM vijJAnaM vAsayati, tasmAca vAsanAvizeSAdata idamutpannamiti kAryakAraNabhAvAvasAyo bhavatIti / atrottaramAha-'sA vAsagetyAdi' sA-vAsanA dvayorapi-vAsyavAsakayoH sametya-militvA sthitayoryuktA, puSpAditilAyostathAdarzanAt , na tu janmAnantarameva hatasya, vAsyakAle vAsakasyaivAbhAvAt / kiMca, iha yat yasya vizeSakaM tattasya vAsakamitaraca vAsyaM, yathA tilAdeH puSpAdi, surabhigandhAdikalpazca vizeSo vAsanA, sA ca bhavadabhyupagamaparyAlocanayA sarvathA 8 nopapadyate eva // 329 // tathAhisA vAsagAto bhiNNA-'bhiNNA va haveja ? bhedapakkhammi / // 14 // ko tIeN tassa jogo ? tassuNNo vAsai kahaM ca ? // 330 // Jain Education Int For Private & Personel Use Only Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C OMSACRO-5-45055 sA vAsanA vAsakAtsakAzAdbhinnA vA syAdabhinnA veti vikalpadvayaM, gatyantarAbhAvAt / tatra bhedapakSe tasya-vAsakasya | tayA-vAsanayA saha ko yogaH?-kassaMbandho, naiva kazciditibhAvaH, bhedAbhyupagame tAdAtmyAbhAvAt , samAnakAlatayA tadutpatterapyanabhyupagamAca / kathaM vA tacchUnyaH-tayA vAsanayA zUnyaH san anyaM vAsayatIti bhAvaH, padArthAntaravat // 330 // dvitIyapakSamAzaGkamAna Aha aha No bhinnA kaha tIeN saMkamo hoi vAsaNijammi ? / tadabhAvammi ya tatto No juttA vAsaNA tassa // 331 // atha sA vAsanA vAsakAt sakAzAt na bhinnA iSyate kiMvabhinnA tarhi tasyA-vAsanAyA vAsanIye kathaM saMkramo bhavati ?, naiva bhavatItyarthaH / vAsakAdavyatiriktatvAtsvarUpavat / tadabhAve ca-saMkramAbhAve ca tato-vAsakAt tasyavAsyasya vAsanA na yukteti // 331 // atha mA bhUdRSTahAniriti vAsye kathamapi vAsanAyAH saMkrama iSyate, tata Aha sati yaNNayappasiddhI pakkhaMtaramo ya Natthi iha annaM / ___ parikappitA taI aha vavahAraMgaM tato kaha Nu ? // 332 // sati ca vAsanAyA vAsye saMkrame anvayaprasiddhiH prApnoti, kAraNagatavizeSasya kArye anuvarttanAbhyupagamAt , na Jain Education in For Private & Personel Use Only T ww.jainelibrary.org Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH SMOKER dharma- cehAnyat pakSAntaramasti, mo' iti nipAtaH pAdapUraNe, yadvalAdvAsyavAsakabhAva upapadyeta / atra parAbhiprAyamAha-atha 'taItti' sakA vAsanA parikalpitA, yathA-avRkSavyAvRttyA vRkSatvasAmAnyaM, tato na bhedAbhedoktadoSAvakAza iti / // 142 // atrAha-'vavahAretyAdi' yadi parikalpitA vAsanA tataH kathaM nu vyavahArAGga-kAryakAraNabhAvAvagamalakSaNavyavahArakAraNaM bhavet ?, naiva bhaveditibhAvaH / parikalpitasya kharaviSANakalpatvAt // 332 // upasaMhAramAha egaMtakhaNigapakkhevi jujate No suhAdijogevaM / asthi ya jaM to AyA pariNAmI hoi NAyavo // 333 // IFI yat-yasmAdevam-uktaprakAreNa ekAntakSaNikapakSe'pi AstAM nityapakSe ityapizabdArthaH, na yujyate sukhAdiyogaH, asti cAyaM khasaMvedanapratyakSAdinA pramANenopalabhyamAnatvAt , 'to' tasmAdayamAtmA pariNAmI jJAtavya iti // 333 // pariNAmitva eva hetUnAha bAlAdidarisaNAto suhAdijogAto taha satIo y| saMsArAto kammaphala-bhAvato mokkhao ceva // 334 // bAlAdidarzanAt-vAlAdyavasthAbhedadarzanAt , sa eva hi puruSo bAlo bhUtvA kumAro bhavan dRzyate, kumArazca bhUtvA // 142 // A Jain Education in CY For Private & Personel Use Only Oillww.jainelibrary.org Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CANCIES AUSTOCAUSESSORRUCTOR yuvA, nacAyaM bAlAdyavasthAbheda ekAntanityapakSe yujyate, tasyApracyutAnutpannasthiraikasvabhAvatayA avasthAntarasaMbhavAbhAvAt / nApyekAntakSaNikapakSe, tatrApi niranvayavinAzitA'bhyupagamAt , sa evAyaM vAlaH kumAro bhUta ityAdipratyavamarzAnupapatteriti / tathA sukhAdiyogataH, yasyaiva hi prAk putralAbhAdinA sukhamutpannamAsIt tasyaivedAnIM tadviyogAdinA duHkhamupajAyamAnamupalabhyate, nacaivaM sukhAdiyogaH pariNAmitvamantareNopapadyate iti / tathA smRtezca, smRtirhi tasyaiva prAganubhavapUrvikA nAnyasya, tathA'nupalambhAt , tathA ca sati sa evAtmA tathA pariNamata iti pariNAmitvam / tathA saMsArAt-nArakAdibhavabhramaNarUpAt, sa eva hi jIvo devo bhUtvA manuSyo bhavati, manuSyazca bhUtvA devAdiriti saMsArAdAtmA pariNAmItyanumIyate / tathA karmaphalabhAvataH ya eva hi zubhamazubhaM vA karma banAti sa eva janmAntare tatphalamupabhute, na cAsAvekasya karmasaMvandhabhogabhAvastathApariNAmitvamantareNopapadyata iti / tathA mokSatazcaiva, bandha| pUrvako hi mokSaH, tau ca bandhamokSAvekAdhikaraNAyakasyaiva sato'vasthAbhedanibandhanau, tato naitI pariNAmitvamantareNa| doghaTete iti // 334 // tatrAdyaM hetuM vivRNvannAha bAlo hoi kumAro sovi juvA majjhimo ya thaviro ya / egaMtaniccapakkhe aNiJcapakkhe ya kahameyaM ? // 335 // GROCESCRACOCCARMER Jain Education Inter24 For Private & Personel Use Only Kilaw.jainelibrary.org Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma-18 saMgrahaNi // 143 // bAlo bhavati kumAraH, pratikSaNaM viziSTaviziSTataropacayadarzanAt , so'pi ca kumAro bhavati yuvA, tato madhyamaH sthavirazca, etaccaikasyaiva vAlAdyavasthAbhedabhavanamekAntanityapakSe anityapakSe vA kathaM ghaTateH ? naiva ghaTata iti bhAvaH // 335 // kuta ityAha egasahAvattA sati nirannayatteNa kAraNAbhAvA / nicce dhammAjogo bhedAdivigappio neo|| 336 // nityapakSe sarvadA ekakhabhAvatvAdaghaTanam , anityapakSe ca kAraNasya niranvayatvenAbhAvAd-vinAzAt / syAdetat , nityapakSe kathaM bAlAdyavasthAbhedA'ghaTanA, yAvatA tatrApi dharmadhamibhAvo vidyata eva, tata ete'pi bAlAdyavasthAH sukhAdayazcAtmano dharmA bhaviSyantIti ko no dopa ? ityata Aha-niceityAdi' nitye Atmani dharmANAM-bAlAdyasavasthAbhedAdilakSaNAnAmayogaH-aghaTamAnatA jJeyaH / kiMviziSTa ityAha-bhedAdivikalpitaH-bhedAbhedavikalpitaH, tathAhi-te dhastito bhinnA vA syurabhinnA vA ?, yadi bhinnAste tasyeti saMvandhAnupapattiH / samavAyalakSaNaH saMbandho|'stIti cet / na / tasyAgre niSetsyamAnatvAt / athAbhinnAstarhi teSAmutpAde vinAze ca tadavyatiriktatvAt Atmano'pyutpAdavinAzaprasaGgaH, tathA ca sati nityatvakSitiriti // 336 // khapakSe punadoSAbhAvamAha pariNAme puNa jaM dhammadhammiNo iha kahaMci bhedou| SAMACHCRACAACARECRUCHCHANGESCR // 143 // For Private & Personel Use Only Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SCREENNGRECROCCORICALCOCCRIL eso aNuhavasiddho mANaM ca tao abAdhAo // 337 // pariNAme punarabhyupagamyamAne dharmayoga Atmano ghaTata eva, yat yasmAdiha-pariNAme dharmadhammiNoH kathaMcit / abhedAnuviddho bhedo, na tu kevalo bhedo'bhedo vA, nacAsau kathaMcidbhedaH khakalpanAzilpinirmApitasattAko yata Aha -'epa' dharmadhamiNoH kathaMcidbhedo'nubhavasiddhaH-anubhUyate yathAvasthitaM vastvanenetyanubhavaH-"bhUzeral pratyayaH" pratyazakSAdipramANaM tena siddhaH-pratIto'nubhavasiddhaH / na ca vAcyameSo'nubhavaH kathaMcidbhedaviSayaH pramANAntaravAdhyamAnatvAda pramANam / yata Aha-'mAnaM ca' pramANaM ca 'tautti' sako'nubhavaH kathaMcidbhedaviSayaH / kuta ityAha-abAdhAtaH, avAdhyamAnaviSayatvAdityarthaH // 337 // yaduktameSo'nubhavasiddha iti, tatrAnubhavaM darzayati __ sabesi davapajjava-dugarUvo'Nuhavo visesennN| jaM na miho te bhinnA bhuvaNammivi sabahA asthi // 338 // 'sarveSAM' sakaladezakAlavartinAM pramAtRRNAmavizeSeNAnubhavo dravyaparyAyadvikarUpo-dravyaparyAyarUpadvikagrahaNakhabhAyo / jAyate / tatra dravyamanvayirUpaM, paryAyAH mRdAderanvayino dravyasya krameNa pratikSaNabhavanAdikriyAbhisaMvandhAH, yadAha zAkaTAyanaH-"krameNa padArthAnAM kriyAbhisaMbandhaH paryAya iti," evaMrUpaM yad dvikaM tadviSayaM rUpam-AkAraH pratibhAso SANSACRECCORDCCCCCROCOCCCCCCE Jain Education Inted For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH H // 144 // RANC%20RRESCREOGODSOM grahaNapariNAmo yasmin anubhave itthaMbhUtaH / kasmAtpunarayamanubhava itthaMbhUta ? ityAha-jaMNetyAdi' yat-yasmAtte-dravyaparyAyAH samaste'pi bhuvane na sarvathA mitho vibhinnAH santi, nahi mukulitArddhamukulitAdyAkArazUnyaM kiMcit kusumAdidravyaM kusumAdidravyavini ThitA vA kecit mukulitArddhamukulitAdyAkArA upalabhyante iti / uktaM ca-"dravyaM paryAyaviyutaM, paryAyA dravyavarjitAH / ka kadA kena kiMrUpA, dRSTA mAnena kena vA ? // 1 // " iti / tasmAdanubhavasiddhatvAta dravyaparyAyarUpaM vastvaGgIkarttavyam , / tathAca sati tasyaiva tathApariNAmitvAtsiddho dharmAdharmimaNoH kathaMcidbheda iti // 338 // yadapi coktam 'mANaM ca tao avAhAutti' tadapIdAnIM bhAvayannAha naya bAhagaM pamANaM imassa loyammi dissati kahaMci / aha atthANiMdiyaM se Na sAhagaM taMpi kA juttI ? // 339 // na cAsya-dravyaparyAyaviSayasyAnubhavasya bAdhakaM pramANaM kiMcilloke dRzyate yenAsyAprAmANyaM syAt , tato'bAdhita-1 viSayatvAdasau pramANameva / atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha-'ahetyAdi' atha manyethAH-nirastAzeSAvaraNabhedaprapaJcama-13 nindriyaM jJAnaM 'se' tasya dravyaparyAyaviSayasyAnubhavasya bAdhakaM bhaviSyatItyatrAha-'netyAdi' tadapi anindriyaM jJAnaM dravyaparyAyagrahaNapravaNatayA na vivakSitasyAnubhavasya sAdhakaM kiMtu bAdhakamityatra kA yuktiH, naiva kAcit , yadi hi tasya AKADCALCROCOCCCCCC ISTORIRAMIRIWwwwwwwanwarREARRIAS Jain Education Inter For Private & Personel Use Only X ww.jainelibrary.org Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RODISIASAIGRASRASIGRISTES kharUpeNa grahaNaM syAt tato nizcIyeta yathaitasya sAdhakaM bAdhakaM veti, na ca tasya svarUpeNa grahaNamasti, atIndriya-6 tvAt / dezanAvizeSAttatsvarUpanirNaya iti cet, na, dezanAyA api vineyAnuguNyato'nyathApi pravartanAt / taduktam"nityaM yogI vijAnAti, anitsaM neti kA prmaa| dezanAyA vineyAnuguNyenApi prvRttitH||1||"iti||339||anyc bhUtatthagAhagaM jaM tamaNiMdiyaM esa ceva ca tautti / juttIeN annahA jaM na jujjae vatthusabbhAvo // 340 // yat-yasmAttat-anindriyaM jJAnaM bhUtArthagrAhaka-yathAvasthitArthagrAhakaM, yathAvasthitArthaparicchedakaM, sako'pi ca ca-bhUtAthe epa ev-drvypryaayobhylkssnnH| kuta ityAha-yat-yasmAdanyathA vastusadbhAvo yuktyA vicAryamANaH sarvathA na yujyate, (yathA ca na yujyate ) tathA prAgeva kevalanityAnityapakSayoH saprapaJcamabhihitaM, tato'nindriyamapi jJAnaM tasyAnubhavasya sAdhakameva na tu bAdhakamiti // 340 // tadevamanubhavapramANavalena vastuno dravyaparyAyobhayarUpatAM prasAdhya yathA kevalabhedAbhedanirAsenAnayoH kathaMcidbhedaH sidhyati tathopapAdayannAha aNuvittiM vAvittiM vihAya Na ya ubhayarUvatA jamhA / bheyAbhayavigappo tamhA Neo asavAto // 341 // dharma. 25 Jain Education Inter For Private & Personel Use Only ( A naw.jainelibrary.org Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 145 // Jain Education In anuvRttiM-- sakalamRtpiNDazivakAdyavasthAsu mRdo'nugamarUpAM vyAvRttiM ca- pUrva piNDAdirUpaparyAya [bhavana ] parityAgo|ttaraghaTAdirUparyAyotpAdAtmikAM " pUrvabhavanAnyathAbhUtabhavanAtmako vyaya" iti vacanAt vihAya - parityajya nobhayarUpatA-na dravyaparyAyalakSaNobhayarUpatA yasmAdbhavati vastunaH tasmAdyo'yaM dravyaparyAyayorekAntena bhedoyathA naiyAyikAdibhiH parikalpyate ekAntenAbhedo vA yathA vauddhaiH sa bhedAbhedavikalpo'sadvAdo jJeyaH / tathAhi - mRdeva tena tenAkAreNa pariNamamAnopalabhyate, tato mRdA lolIbhAvena vyAptasyordhvAdyAkArasyopalambhAnnAnayorekAntena bhedaH, nApyabhedo dvayorapi mRdudyAkArayorupalabhyamAnatvAt, yastu kevalabhedAbhedapakSAbhyAmatyantavahirbhUto guDasuNThI| mAdhuryakaTukatvAdivaditaretarAnuvedhena jAtyantarAtmakaH kathaMcidbhedapakSaH sa samIcIno draSTavyaH, tatrobhayapakSabhAvidopAsaMbhavAt / pAThAntaraM vA- 'bhedAbhedavigappo tamhA neo u savAdo' asyAyamarthaH - tasmAdanuvRttiM vyAvRttiM cokta| svarUpAM vihAya nobhayarUpatA-na dravyaparyAyobhayarUpatA bhavati vastunastasmAt yo dravyaparyayayorbhedAbhedavikalpo jAtyantarAtmakaH sa sadvAda eva, itaretarAnuvedhato jAtyantarAtmakatayA tatra kevala bhedAbhedobhayapakSabhAvidoSAsaMbhavAt, guDasuNThimAdhuryakaTukatvAdau tathAdarzanAt / tathAhi --na guDasuNThyormAdhurya kaTukatvAnanuviddhaM, kaTukatvaM vA mAdhuryAdekAntataH pRthagbhUtaM nApyanayorekarUpatA, kiMtvitaretarAnuvedhato jAtyantaramidam, atastadupabhogAt kaphAdidoSAbhAvaH, anyathA kevalaguDasuNThayupabhogAdivattadubhayopabhogAdapi kaphapittadoSalakSaNa ( kaphapittalakSaNadoSa ) dvayapra saMgrahaNa: // 145 // Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRddhiHprasajyeta, khkhbhaavaanpgmaat| syAdetat-naivedaM jAtyantaraM, kiM tarhi ?, mAdhuryeNa kaTukatvotkarSahAnirAdhIyate. kaTukatvena ca mAdhuryotkarSahAniratastatra pittAdidoSAbhAva iti, tadapyayuktam , ubhayormandatApattAvapi tadupabhogAnmandapittAdidopasaMbhavApatteH / etenetaretarapravezato'nyataraikamAdhuryAdyabhyupagamo'pi nirasto draSTavyaH, tatrApyekataradopApatteH, anubhavavAdhA caivaM prasajyate, yato'nubhUyate tatrAvigAnena mAdhurya kaTutvaM ceti / athocyate-pratyekaM guDasuNThibhyAmanyaiva ekarUpA jAtiH guDasuNThiH kaphapittalakSaNadoSadvayopazamanasvabhAvA janyate, tato nedamubhayAtmakaM jaatyntrmiti| taduktam-"tanmUlamanyadevedaM, guDanAgarasaMjJitamiti," tadapi azlIlam , ekAntenaikakhabhAvAyAstasyAH kaphapittalakSaNadopadvayopazamakAritvAyogAt , sA hi guDasuNThirekatarasmin kaphopazame pittopazame vA kAsyenopayuktA satI kathamanyatropayujyeta?, svabhAvAntarAbhAvAt / athetthaMbhUta eva tasyA ekaH khabhAvo yenobhayamupazamayati tenAyamadoSa iti, na, itthaM citratAgarbhasya khabhAvasya sarvathaikatvAyogAt, nahi yayaiva zaktyA sA guDasuNThiH pittamupazamayati tayaiva kaphamapi, pittopazamanimittazakteH kaphopazamakAritvAyogAt, anyathA'tiprasaGgato vastuvyavasthAvilopaprasaGgAt , atastatra khabhAvanAnAtvamavazyamurarIkartavyaM, tacAnubhUyamAnamAdhuryakaTukatvaguNetaretarAnuvedhanimittam , anyathA mAdhuryakaTutvayoH svakhabhAvAnapagamanena khakhakaphAdidoSakAritApatteH / evamihApi dravyaparyAyayoH kevalabhedAbhedapakSA-18 1 svasvabhAvasyeti khapustake / Jain Education in For Private & Personel Use Only L ww.jainelibrary.org Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAMPA | saMgrahaNiH . // 146 // bhyAmatyantavilakSaNo'nyo'nyAnuvedhena jAtyantararUpo bhedAbhedastato nobhayapakSabhAvidopasaMbhava iti sthitam / etena yadapi mahatImAsthAmAlambya parairucyate-"yathA snigdhatvoSNatvayoH kevalakharUpayoH pRthak pRthak kaphapittakAritvAt mApe tayoranyo'nyAnuvedhena jAtyantararUpatve'pi na khakhadoSakartRtvanivRttiH, tathA'darzanAt, tadvadihApi bhedAbhedayoranyo'nyAnuvedhato jAtyantararUpatve'pi nobhayadopanivRttiH, uktaM ca-"pratyekaM yannidAnaM yat, khato mizraM tadA tmakam / kiM na dRSTaM yathA mASaH, snigdhoSNaH kaphapittakRd ? // 1 // " iti tadapAkRtamavaseyam , mASe snigdhatvoSNatvayorjAtyantarAtmakatvAbhAvAt / anyo'nyAnuvedhena hi svabhAvAntarabhAvanibandhanaM jAtyantarAtmakatvam , na cAtrAnyo'nyAnuvedho'sti, tayoH khaNDazo vyAyA'vasthAnAt, na ca vAcyaM kathamekasmin dravye parasparAnuvedhamantareNa guNAnAmavasthAnaM ghaTata iti?, kacittathA darzanAt , gujAphalAdau hi parasparAnuvedhamantareNApi raktatvakRSNatvAdInAM guNAnAM dezavyAptyA'vasthAnamupalabhyata eva, tathA mApe'pi anyo'nyAnuvedhamantareNa dezavyAptyA snigdhatvoSNatvayoravasthAna bhaviSyatIti na kazciddoSaH / dezabhedAvasthitaguNadvayAbhedato'nekarUpatApatteH dravyasya kathamekarUpateti cet, naiSa hai doSaH, ekAntena dravyasyaikarUpatA'nabhyupagamAt, samAnapariNAmo hi viziSTo dravyamityucyate, "tulyAMzo dravyamiti vacanAt," sa cAsamAnapariNAmA'vinAbhUtatayA ekAnekakhabhAva iti / yatra tu snigdhatvoSNatvayoritaretarAnuvedhato jAtyantarAtmakatopajAyate tatra pratyekAvasthAsaMbhavidoSAbhAva eva, yathA dADime, "snigdhoSNaM dADima kaa||146|| Join Education inte For Private 3 Personal Use Only R mjainelibrary.org Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int hRdyaM, zleSmapittavirodhi ceti" / tato mASe strigdhatvoSNatvayoranyo'nyAnuvedhena jAtyantarAtmakatvAbhAvAt kaphapittadopakAritvaM na no vyabhicAranibandhanam // itthaM ca dravyaparyAyayorbhedAbhedapakSe jAtyantarAtmake vyavasthite sati yadapyetat parairucyate- "ye bhedAbhedamAtre tu doSAH saMbhavinaH katham / tatsadbhAve'pi te na syuriti brUyAdvicakSaNaH 1 // 1 // " tathA ekAntikAvananyatvAdbhedAbhedau tayordhruvam / anyo'nyaM vA tayorbhedo, niyato dharmadharmiNoH // 2 // tayorapi bhavedbhedo, yadi yenAtmanA tayoH / paryAyA dravyamityetat, yadi bhedastadAtmanA // 3 // bheda eva tathA ca syAnnaivaikasya dvirUpatA / dravyaparyAyarUpAbhyAM na cAnyo'stIha kazcana // 4 // khabhAvo yannimittaH syAt, tayorekatvakalpanA / tatastayorabhede hi svAtmahAniH prasajyate // 5 // tasyAbhedo'pi tAbhyAM cet, yadi yenAtmanA bhavet / dharmAdharmastadanyazca, yadi bhedastadAtmanA // 6 // bheda evAtha tatrApi, tebhyo'nyatparikalpyate / teSAmabhedasiddhyartha, prasaGgaH pUrvavadbhavet // 7 // dharmitvaM tasya caivaM syAt, tattantratvAttadanyayoH / na caivaM gamyate tatra, vAdo'yaM jAlmakalpitaH // 8 // iti" / tadapyatyantaM jinamatA'nabhijJatAsUcakameva, prakArAntareNa dravyaparyAyayorguDasuNThimAdhuryakaTukatvayoriva bhedAbhedasya vyavasthApanAt, tatra coktadoSANAM lezato'pi pravRttyasaMbhavAditi / etena yadapi "sarvatraiva hi jainadravyapayayayoH saMkhyAsaMjJAlakSaNakAryabhedAdbhedo dezakAlasvabhAvAbhedAccAbheda iSyate, yathA ghaTasya rUpAdInAM ceti / atra hi eko ghaTo rUpAdayo bahava iti saMkhyAbhedaH, ghaTo rUpAdaya iti ca saMjJAbhedaH, anuvRttilakSaNaM dravyaM nityaM ca, Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH vyAvRttilakSaNAH paryAyAH kSaNikAH kiyatkAlAvasthAyinazceti lakSaNabhedaH, ghaTenodakAharaNaM kriyate rUpAdibhistu // 147 // vasturAga iti kAryabhedaH, tadevaM dravyaparyAyayoH saMkhyAdibhirbhado dezAdibhistvabheda ityAdyAzaya-tadayuktaM, yadi hi khabhAvato na bhedo dharmadharmiNoH saMkhyAdibhedAdapi naiva bhedaH, te hi pararUpAH saMkhyAdayo bhidyamAnA api nAtmabhUtamabhedaM vAdhituM samarthA" ityAdhuktam , tadapi tattvataH palAlaprAyam , khabhAvato'pi bhedAbhedasya vyavasthApitatvAt / tathAhi-dravyaparyAyayordADimagatasnigdhatvoSNatvayoriva parasparAnuvedha iSyate, anyo'nyAnuvedhazca bhedAbhede sati bhavati nAnyathA, yato'nyo'nyazabdena parasparaM bheda AkSipyate, anuvedhazabdena cAbhedaH, tadAha-"anyo'nya|miti yadbhedaM, vyAptizcAha viparyayam / bhedAbhede dvayostasmAdanyo'nyavyAptisaMbhava // 1 // " iti // evaM ca sati kathame| kAntikakhabhAvabhedAbhedanibandhano dopo'smAkamupaDhaukata iti / dezakAlamAtrApekSayA tvabhedo'nabhyupagamAdeva na naH kSitimAvahati |yo'pi saMkhyAdibhedA daH so'pi kathaMcit khabhAvabhedanivandhana eva, tato "nahi pararUpAH saMkhyAdayo / bhidyamAnA apyAtmabhUtamabhedaM bAdhituM samarthA" iti yaduktaM tat plavata eva / yatpunarucyate-"saMkhyAbhedastAvadasamartha evaikasminnapi dravye bahutvena vyavahAradarzanAt , yathA gurava iti," tadapi na manoharam , anekaparyAyopanipAtalakSahaiNanimittApekSayA bahuvacanasyApyupapadyamAnatvAt / na ca vAcyamevaM sati na kadAcidapi gururityekavacanaM syAditi, jayato dravyaparyAyAtmakaM vastu, dezakAlapuruSAdyapekSayA codbhUtAnubhUtaM dravyAdikaM, tato yadA upasarjanIbhUtadravyaM pradhAnI // 147 // For Private & Personel Use Only Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In kRtaparyAyopanipAtaM ca vastu zabdena ca vaktumiSyate tadA tadvAcakasya zabdasya bahuvacanaM paryAyANAM bahutvAt yadA tUpasarjanIkRtaparyAyopanipAtaM pradhAnIkRtatulyAMzaM ca tadeva vastu vaktumiSyate tadA ekavacanaM, tulyAMzasya kathaMci - dekatvAt / ata eva ca ekavacanakAle bahuvacanakAle vA dravyaparyAyobhayarUpaM vastu sakalamavigAnena pratIyate / evaM ca sati "saMbhavidhammirUpamAtrAbhidheyatvena vivakSitamata ekavacana" miti cedityAzaGkaya yaduktaM pareNa - "na, tasyaikatvena vivakSAyAM kArtsyagauravayorapratItiprasaGgAt ubhayarUpasya vastuno guruzabdavAcyatvAt kathaM saMbhavino dharmarUpasyaikatvena vivakSeti" tat dUrApAstaprasaraM draSTavyam, tathAnabhyupagamAditi / yadA tUbhayorapi udbhUtatvaM vivakSyate tadA dvayorapi dravyaparyAyavAcakayoH zabdayoH yathAkramamekavacanabahuvacane bhedaH, yathA - ghaTasya rUpAdaya iti / anenaiva ca krameNa vrIhmAdiSu zabdeSu samAnAsamAnapariNAmapradhAnopasarjana bhAvavivakSAyAmekavacanabahuvacane draSTavye, yathA - " trIhireko'pi saMpannaH subhikSaM karotItyAdi" / tathA ca sati yaduktaM - "zrIhaya iti jAtivacane dharmiNo rUpAdInAM cAnabhidhAnAnna kiMciduttaramiti" tadapi vAlizajalpitaM, sarvathA vastugatyanavagamAt atropasarjanIkRtasamAnapariNAma syAnekAtmakasyAsamAnapariNAmasyAbhidhAnAditi / yadapi saMjJAbhedAdbhedaM dUSayatA abhihitaM - " saMjJApi saMketanibandhanA saMketazcecchAyattavRttiriti kutastato'rthabheda iti" tadapi na zobhanam, zabdArthayoH saMbandhasya vAstavatvAt, tathAhi-- yadi zabdArthayoH saMbandhaH sAMketika iSyate tarhi yena zabdenAyamityAdinA tasya Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 148 // Jain Education In zabdasya saMketaH kriyate tena kiM saMketitena asaMketitena veti vaktavyaM ?, yadi saMketitena tarhi tasyApi yena zabdena saMketaH kRto vidyate tenApi saMketitena asaMketitena vetyAdi tadevAvartata ityanavasthA, athAsaMketitena tarhi siddhaH zabdArthayoH saMbandho vAstavaH, asaMketitAdapi tasmAt zabdAt vivakSitavAcyapratIteH / athocyeta yAdRzo bAhyo'rtho ghaTAdiH pratyakSe jJAne pratibhAsate na tathA zabdotthe, tatkathamanayoH zabdArthayoH vAstavaH saMbandhaH iti ?, tadapyayuktam, zabdAdapi tAdRzasyaiva vAhyasyArthasya pratIteH, tathAhi - apavarakamadhyasthitAt sthAlAt adhoharitamupari pItamatiramaNIyaM surabhigandhaM mahadAmraphalamAnayetyuktaH san tadanyAmnaphalamadhyAttadevAnayati nAnyaditi, na ca zabdasyAspaSTaH pratibhAso bhinnaviSayatAnibandhanam, ekasminnapi nIlAdivastuni samIpaviprakRSTadezavarttinoH puMsoH spaSTAspaSTapratibhAsayorupalabhyamAnatvAt / na ca vAcyaM zabdArthayoH saMbandhasya vAstavatve sati pradhAnAdizabdAnAmapi tAttvikaviSayatAprasaktiH, teSAM mithyAbhASAvargaNopAdAnatvenAlIkArthAnAmevAbhyupagamAt, evamatItAnAgatayorapi varttamAnatvena vAcakAnAM zabdAnAmalIkArthatA draSTavyA ye tvatItAnAgatayorapyatItAnAgatatvena vAcakAH zabdAste tadviSaye sArvajJajJAnamiva satyArthI eva, etaca prAgevoktam / etena yadapyucyate - "indriyajJAnanirmAsi, vasturUpaM hi gocaraH zabdAnAM naiva tat kena, saMjJAbhedAdvibhinnatA ? // 1 // " | "paramArthaikatAnatve" ityAdivacanAt / tathA-" zabdenAvyApRtAkSasya, buddhAvapratibhAsanAt / arthasya dRSTAviva tat, zabdAH kalpitagocarAH // 1 // kalpitasyaiva tadbhedaH, saMjJAbhedA 1 saMgrahaNiH. // 148 // Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACCU bhavedyadi // 2 // " tathA "anyadevendriyagrAhyamanyacchabdasya gocrH| zabdAtpratyeti bhinnAkSo, natu pratyakSamIkSate // 3 // ityAdi" tadapi pratyuktamavaseyam , yathoktabhAvArthazUnyatvAt / yadapi cocyate-ekasminnapi ca saMjJAbhedo dRzyate, yathAindraH zakraH puraMdara iti, tatkathamasya bhedanimittateti / tadapi kavalitaniviDajaDimodgArarUpaM, zakrAdizabdAnAmapi khaskhabhinnapravRttinimittabhAvAt , tathAhi-indanAt indraH, zakanAt zakraH, pUrdAraNAt puraMdara iti / zaktizaktimatozca kathaMcidabhedAt zakrAdizabdaiH zakanAdizaktiviziSTaM samastameva vastu pratIyate, natu khakhapravRttinimittabhUta6 zakanAdizaktimAtram , tataH zakrAdizabdaistadvAcinAM sAmAnAdhikaraNyamapyupapadyata eva / na ca vAcyamevamapi ekasmin dharmirUpe zakrAdizabdAnAM pravRttyabhyupagamAt na saMjJAbhedo viSayabhedapratItinimittamiti, tasyApi kathaMci-IN danekakhabhAvatayA srvthaiktvaasiddheH| evaM ca sati atrApi indanAt zakanAt pUrdAraNAt zaktibhedo gamyata iti cedityAzaGkaya yadetadabhihitaM-"na,samastasyaiva kAryakartRtvAt , na hi zaktirevendati zaknoti vidArayati ca, kiM| tarhi ?, dharmirUpamapi, tayorekakhabhAvatopagamAt, zaknotyAdipadaistadvAcinAM sAmAnAdhikaraNyadarzanAcca / na cAskhaladRttipratyayaviSayatvAdupacArakalpaneti" / tadapIha niravakAzamavaseyam, zakanAdizaktiviziSTasya dharmirUpasya kathaMcidanekakharUpasya zakanAdizaktinimittakaiH zakrAdizabdairvAcyatvenAbhyupagamAt, upacArasya cAnAzrayaNAditi / yaH punaratra lakSaNabhedo'bhihito'nuvRttilakSaNaM dravyamityAdirUpaH so'bhyupagamyata eva, na babhyupagamA evaM bAdhAyaiva bhava SRONOCOCOCCOCOCAUSERONE Jain Education in For Private & Personel Use Only Mirww.jainelibrary.org Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ntIti / yatpunarucyate-"lakSaNabhedo bhedaM prati aheturasiddhatvAt, na hyeko bhAvaH kacidanvayI siddhaH, atha na kUTa- saMgrahaNiH // 14 // sthiniyatayA niyaM dravyamArhatairiSyate, pariNAmanityatopagamAt, sA ca pUrvottarakSaNapravandhavRttyA, na yasya paryAyAbhaNAmivocchedaH, paryAyA eva hi paryAyarUpeNa nirudhyante na tu dravyamiti, tadapyayuktam , asyA api nityatAyA dravye asaMbhavAt , paryAyavyatiriktasya dravyasyaivAsiddheH, tasyopalabdhilakSaNaprAptasya tadvivekenAnupalakSaNAditi" / tadasamIcInam , paryAyavyatiriktasya dravyasyAnupalakSaNAsiddheH / tathAhi-anvayirUpamiha dravyamucyate, taccAnvayirUpaM mRlla kSaNaM pratyakSata eva sakalamRtpiNDazivakasthAsakozakuzUlaghaTakapAlAdirUpAkhavasthAkhanubhUyate, na ca vAcyamanyaiva mRtpikaNDAdirUpA mRt AsIt , anyaiva ceyamupalabhyamAnA ghaTAdimRditi, sataH sarvathAvinAzAyogAt, tthaadrshnaabhaavaat| na ca pradIpAdinA vyabhicArastatrApi tamaHprabhRtivikAradarzanAt , tathA atyantAsata utpAdAyogAt , kharaviSANasyApyutpattiprasaGgAt / athocyeta vivakSitaM kAraNaM vivakSitakAryajananakhabhAvameva na tu kharaviSANajananakhabhAvamapi, tatkathaM tasyApyutpattiprasaGga iti, tadapyayuktam , kAryakAle kAraNasya niranvayavinaSTatayA tadavyatiriktasya tajananakhabhAveno-17 bhayatrApi vizeSAbhAvAt / tanna piNDamRdaH sarvathA anyaiva ghaTamRdityanuyAyinI mRt, tataH paryAyavyatiriktasya dravya-18 syopalabdhilakSaNaprAptasyAnupalakSaNamasiddhamitisthitam / evaM ca sati yadavAdIt-"paryAyeSveva tulyarUpakAryakartRSu dravyAbhimAno mandamatInAM na punastattvato vilakSaNamupalakSyate iti" tattasyaiva mandamatitAsUcakam , uktavattadanupala ACCOCCAMERCESSOCIROO RRRRR550%AR // 14 // Jain Education Intematon For Private & Personel Use Only Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mbhAsiddheH / yo'pi ca prAkkAryabhedo darzito, yathA-"ghaTenodakAharaNaM kriyate rUpAdibhistu vasturAga iti" so'pi | parasiddhAntAtyantAnabhijJatAsUcako, na hyevamArhatairdravyaparyAyayoH kAryabhedo'bhyupagamyate, ghaTasya utkalitarUpAdiguNAnAM saca tatparamANUnAM pratyeka dravyaparyAyasvabhAvatayA ubhayarUpasyaiva vastunaH udakAharaNavasturAgAdikriyAsu pravRtteH, kiMtu saMvedanAdilakSaNaH, sa ca pratiprANyanubhavasiddhatvAdapratikSepArhaH, tathAhi-dezAntare kAlAntare narAntare avasthAntare ca mRtpiNDazivakasthAsakozakuzUlaghaTakapAlAdiSvavizeSeNa sarvatrAnuvRttasya mRdanvayasya saMvedanamanubhUyate, pratibhedavyavasthitaparyAyavyAvRttisaMvedanaM ca / na cedamasiddhaM, yato na yathApratibhAsaM mRtpiNDasaMvedanaM tathApratibhAsameva zivakasaMvedanam , AkArabhedAnubhavAt / na ca yathApratibhAsabhedameva tadvijAtIyeSu dahanapavanavanaspatyAdiSu tathApratibhAsabhedameva mRtpiNDazivakAdipu, mRdrUpAnvayAnubhavAditi kRtaM prasaGgena / tadevaM jAtyantarAtmakabhedAbhedapakSaH sakaladopavinirmuktatvAtsadvAdo na kevalabhedAbhedavAdAviti sthitam // 341 // atra parazcacodayipuridamAha dhammammi niyattate jai No davaM niyattaI bheo| aha u Niyattai evaM tao abheutti kahamubhayaM ? // 342 // nanu paryAyanivRttau dravyaM nivarttate na vA ?, tatra yadi dharma-paryAye nivartamAne dravyaM na nivarttate iti pakSastarhi AMACHCRECARDAS+CCESSAGE Jain Education in For Private & Personel Use Only O ww.jainelibrary.org Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH // 15 // dravyaparyAyayorbhedaprasaGgaH / tathAhi-yasmin nivartamAne'pi yanna nivartate tattato bhinnaM, yathA ghaTAtpaTaH, na nivartate ca paryAya nivartamAne'pi dravyamiti vyApakaviruddhopalabdhiH / abhedo hi tulyayogakSematayA vyAptaH, anyathA tadyavasthAvilopaprasaGgAtU, tadviruddhaM cedamekataranivRttAvanyAnivartanamiti / atha nivartata iti pakSaH ? evaM tarhi tato dravyAtparyAyasyAbheda eva prApnoti, tulyayogakSematvAt iti / tasmAtkathaM dravyaparyAyayorubhayaM bhedAbhedalakSaNaM bhavati, uktavade kAntena bhedassAbhedasya vAyujyamAnatvAditi // 342 // atrAha ubhayaM aNuhavasiddhaM bhaNiyamiNaM aNuhavo'vi kaha tammi ? / laghaiM viyappajuyalaMti haMta to so tadAbhAso // 343 // mottRNamaNubhavaM kiM pamANabhAvo viyappajuyalassa ? / tadaNahavassavi evaM apamANattammi kiM teNa ? // 344 // Smammam OneSCHOL-KARMACANCIENCENG // 15 // 1 asyA mUlagAthAyA vRttina dRzyate, chAyA tviyam--ubhayamanubhavasiddhaM bhaNitamidamanubhavo'pi kathaM tasmin ? / laGghate vikalpayugalamiti hanta tataH sa tdaabhaasH|| 343 / / Jain Education Intel For Private & Personel Use Only Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nanu vikalpayugalasyApi bhavaduktasyAnubhavaM muktvA kimanyat pramANabhAvaH prAmANyaM ?, naiva kiMcit , kiMtu sa evA-18 nubhava iti bhAvaH, sa cAnubhavo bhavato'pramANam, tatazca tadanubhavasyApi-bhavaduktavikalpayugalAnubhavasyApi evaM bhedAbhedAnubhavasyevApramANatve sati kiM tena-vikalpayugalakenopanyastena?,apramANasya saadhkbaadhkbhaavaanupptteH||344|| tahavi ya pamANabhAvo jai tassitarassa Neti kA juttI ? / aha u avAhiyabodhattaNaM na iyareNa bAdhAto // 345 // tathApi-anubhavarUpatvAvizeSe'pi yadi tasya-bhavaduktavikalpayugalAnubhavasya pramANabhAvo natvitarasya-bhedAbhedobhayAnubhavasya tarhi 'iti' evaM kalpanAyAM kA yuktiH1, naiva kAcit , kiMtvidaM vcnmaatrmevetibhaavH| athocyeta avAdhitabodhatvameva yuktiH, tathAhi-na vikalpayugalAnubhavasaMbandhI bodhaH-paricchedaH kenApyapAkartuM zakyate, tasmAdasau pramANameva / etat pratiSedhati-'neti' yadetaduktaM tanna / kuta ityAha-itareNa-bhedAnubhavena tasya vikalpayugalAnubhavasya bAdhAtaH-bAdhyamAnatvAt // 345 // tassa tu Na teNa bAdhA tadabhAve tassa cev'bhaavaao| egaMtanicca'niccammi bhAvio ceva so kiMca // 346 // dharma. 264 ANSLCCCCCCUSACADERX SCSCALCONCANCIES- 4 Jain Education Inter For Private & Personel Use Only 57 Tww.jainelibrary.org Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhrm|| 151 // tasya punarbhedAbhedAnubhavasya na tena - vikalpayugalAnubhavena vAdhA / kuta ityAha- tadabhAve - dravyaparyAyayoH kevalabhedAbhedanirAsena jAtyantarAtmakabhedAbhedAbhAve tasya-vikalpayugalAnubhavasyAbhAvAt / tathAhi ayaM vikalpayugalAnubhavaH pradIghanusyUtarUpo'nubhUyate tacca pradIrghAnusyUtarUpatvaM na tasyaiva tathApariNamanamantareNopapadyate, tathApariNAmAbhyupagame ca dravyaparyAyayorbhedAbheda eva, anyathA pariNAmAyogAt, tato dravyaparyAya bhedAbhedAnabhyupagame tasyaiva pradIrghAnusyUtarUpavikalpayugalAnubhavasyAbhAvo bhavati / nanu kathameSa pradIrghAnusyUtarUpo vikalpayugalAnubhavo na tasyaiva tathApariNamanamanta| reNopapadyate yena dravyaparyAyayorbhedAbhedAnabhyupagame tasyaivAbhAvaH syAdityata Aha- 'egaMtetyAdi' saH - pradIrghAnusyUtarUpavikalpayugalAnubhavAbhAvaH prAgeva ekAntanityapakSe 'evaM aNuhavasiddho ghaDapaDasaMvedaNAdibhedovi' ityAdinA granthena, ekAntAnityapakSe ca 'NaNu so viNassarociya" ityAdinA bhAvita eveti neha punarbhAvyate tanna bhedAbhedAnubhavasya tena vikalpayugalAnubhavena bAdhA, tathA ca satyasAvavAdhitabodhatvAtpramANaM pramANatvAcca tatsiddho bhedAbhedaH susiddha | iti / yatpunaruktaM - ' yasminnivarttamAne yanna nivarttate tattato bhinnamityAdi, tadapyayuktam, tulyayogakSematAyA abhedavyApakatvAsiddheH, tasyAstannibandhanatvAbhAvAt taddhitasya vyApakaM yadanvayavyatirekau yadanukaroti, na cAbhedastulyayogakSematAyA anvayaM vyatirekaM vA'nukaroti, vyabhicAradarzanAt, tathAhi - yathA vivakSite kSaNe ghaTakSaNa utpadyate tathA kazcitpaTakSaNo'pi yathA ca taduttare kSaNe ghaTakSaNo nivarttate tathA so'pi paTakSaNaH, na caivaM tulyayogakSematAyAmapi saMgrahaNi // 151 // Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte tayorabheda iti nAsAvabhedanibandhanam, saMtAnApekSayA tulyayogakSematA abhedanibandhanaM na kSaNApekSayeti cet, tadapyasA-ram, tatrApi tasyAstannibandhanatvAsiddhervyatirekAbhAvAt, tathAhi - jJAnasaMtAne ghaTamavalokayato ghaTasArUpyamutpadyate, paTamavalokayatazca tannivarttate paTasArUpyamutpadyate, atha cetthaM tulyayogakSematvAbhAve'pi jJAnasaMtAnaghaTasArUpyayorabhedo'sti, tanna kSaNApekSayA saMtAnApekSayA vA abhedastulyayogakSematAnibandhana iti na sA vyAvarttamAnA abhedaM vyAvarttayitumISTe, tasyAstaM prati vyApakatvAyogAt / yadi nAbhedastulyayogakSematAnibandhanastarhi kiMnibandhana iti cet | ucyate - anyo'nyAnuvedhanibandhanaH, na cAtrAtiprasaGgAdidopasaMbhavaH, tathA'nupalambhAt, sa cAnyo'nyAnuvedho dravyaparyAyayorapyastIti nAbhedakSitiH, dvitIyapakSastvanabhyupagamAdeva na naH kSitimAvahati // 346 // saMprati prakArAntareNa | bhedAbhedapakSe doSAbhAvamabhyuccetumAha-kiMca dhamme niyattamANe niyattae iha kahaMci davvaMpi / tamaya aNiyattaMte Na Niyattati sabahA so'vi // 347 // kiMcetyabhyuccaye / dharme paryAye nivarttamAne dravyamapi kathaMcittatsaMbandhirUpatayA nivarttata eva tasmiMzca dravye anivarttamAne so'pi - dharmaH paryAyaH sarvathA -- niranvayatayA na nivarttate, tasyApyanyayamAtrasya dravyAbhedirUpatayA anuvarttamAna ww.jainelibrary.org Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhame syoplbhymaantvaat| tathA ca loko ghaTakapAlAni dRSTvA tadanvayamAtramanubhUya 'ghaTasthAmUni kapAlAni na zarAvAdInA | saMgrahaNiH . miti' vivecayati,tatazca na nivarttate ca paryAye nivartamAne'pi dravyamityasiddha eva hetuH,tathA paryAya nivartamAne nivartata // 152 // 18 eva drvymitypiiti| yadapi cocyate-"na vinAzo'nuvRttizca, vyAvRttirnAza ucyte| dravyavinAze paryAyA, nAzinaH kiM dAtadAtmakAH 1 // 1 // naSTAH paryAyarUpeNa, te cet drvysvbhaavtH| kimanyarUpatA teSAM,na cennAzastadA katha // 2 // miti"g tadapyetena nirastaM draSTavyam, dravyasyApi kathaJcinnivRttaH paryAyasyApi ca kathaMcidanuvRtteriti // 347 // dravyaparyAyayoH kathaMcinivRttyanivRttI eva bhAvayannAha dIsai paccakkhaM ciya evaM vakkammi ujue hote| aMgulidavammi paraM bhAvetavaM ihekkeNaM // 348 // 'dRzyate' samupalabhyate pratyakSameva 'etat' kathaMcit dravyanivRttyAdi / ketyAha-cakre aGgulidravye RgvIbhavati sati, paraM dRzyamAnamapi yAvanna sUkSmabudhdhyA paryAlocyate tAvanna budhyate, tata 'iha' vicAraprakrame 'aikyena' ekAgratayA ananya-1 manaskatayetyarthaH, bhAvayitavyam // 348 // tAmeva bhAvanAmAha // 152 // vakttamaMgulIo kahaMci abhinnati tIeN jogaao| Jain Education in For Private & Personel Use Only A ww.jainelibrary.org Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COMCOLOGROCESSAROSCAUCROCOCOM bhinnapi avatthaMtarabhAve tatto niyattIo // 349 // iha dravyaparyAyayoH kathaMcinnivRttyanivRttI bhedAbhedanivandhane iti tAvevehopapAdayati-vakratvamaGgulidravyAtsakAzAtkathaMcidabhinnam , kuta ? ityAha-tayA-aGgulyA saha yogAt-saMbandhAt , anyathA tattasyA iti saMbandho na syAt / bhinnamapi ca tatkathaMcit , kuta ityAha-avasthAntare tato'GguleH sakAzAttasya nivRtteH // 349 // tadevaM vakratvamaGgule[bhinnA'bhinnaM prasAdhyAGgulidravyasyAnvayamAha taM ciya kahaMca'vatthaMtarevi taM tulbuddhito haMdi / egaMteNa'nnatte bhijjeja imIvi taha ceva // 350 // tad-aGgalidravyamavasthAntare'pi-RjutvAdilakSaNe prAdurbhavati kathaMcittadeva yat prAgavasthAyAmAsIt / kuta ityAhatulyabuddhitaH / 'haMdIti' parAmantraNe / vipakSe bAdhAmAha-egetyAdi' ekAntena aGgaleravasthAntaraprAdurbhAve'nyatve sati tathA caiva-aGguliriva iyamapi tadviSayA buddhirvibhidyeta, na ca vibhidyate, tasmAdavasthAntare'pi tat aGgulidravyaM kathaMcittadeva // 350 / / atra para Aha bhinnacciya aviyappA egaMteNeva esa tu vigappo / OCTOCTENCACCOCOCCA0AMACROG Jain Education Intern For Private & Personel Use Only jainelibrary.org Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi: // 153 // KAR tullatti appamANaM gihItagahaNAdidosAo // 351 // nanu yaduktam-ekAntenAGgaleranyatve sati iyamapi tadviSayA vuddhirvibhidyateti tadastyeva,yato'(vi)kalpikA buddhistadvipayA ekAntena bhinnaivopajAyate, saiva ca naH pramANaM, yastveSa iyamaGgulistulyeti vikalpaH pravartate so'pramANaM, gRhItagrahaNAdidoSAt , AdizabdAt nirviSayatvaparigrahaH / tataH kathamucyate ?-tadevAGgulidravyamavasthAntare'pIti // 351 // atrAcAryaH prAha na hu tA gihItagAhI tassAbhAvA tadA'visayato u| ajjhAroveNavi No geNhai taM tammi tadabhAvA // 352 // hu' zabdo'vadhAraNe / nahu-naiva tAvadasau vikalpo gRhItagrAhI yenAsyA'prAmANyaM syAt / kuta ityAha-tadAvikalpakAle tasya-nirvikalpagRhItavastunaH kSaNikatvenAbhAvAt , tathA avipayatazca-vikalpaM prati tasyAviSayabhAvatazca, na hi vikalpasya bAhyaM vastu viSayo'bhyupagamyate / syAdetat , atadrUpe'pi vapratibhAse tena vikalpena khalakSaNarUpamavikalpakajJAnaparicchinnamadhyAropyate, tato gRhItagrAhI na paramArthata ityata Aha-adhyAropeNApi na taM-nirvikalpakajJAnagRhItamartha gRhNAti |kut ? ityAha-tasmina-vikalpajJAne sati tadabhAvAt' tasya-nirvikalpakajJAnagRhIta MERCELCASA Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syArthasyAbhAvAt / etaduktaM bhavati-yadi vAhyo'rthastena dRSTaH syAt tadA khAtmani tadadhyAropaH kriyeta, adRSTasyAdhyAropayitumazakyatvAt , anyathA paSTaskandhasyApi adhyAropaprasakteH, yAvatA na bAhyo'rthastena dRSTaH, tatkAle tasyAbhAvAt, tadaviSayatvAca, tatkathaM tena khAtmani tadadhyAropaH kriyata iti / athocyeta-mA bhUttadAnIM vAhyo'rthastathApi tamartha nirvikalpakajJAnaprativimbitaM dRSTvA khAtmanyadhyAropayiSyati, tatazcaivamapi tasya gRhItagrAhitvameveti // 352 // tadapyayuktam , yata Aha attullaM avigappaM na ya diTuM bhAvato jao taMpi / tA kahamajjhArovo niyameNa'nnassa kiM nevaM ? // 353 // yato-yasmAttadapi-avikalpakaM jJAnamatulyam-atulyArthaviSayam , anena parasyAdhyAropanimittaM darzayati / paro hi nirvikalpakArUDho'rtho'sAdhAraNo'rthakriyAsamartho vikalpena dRSTvA khAtmanyadhyAropyata iti manyate, naca-naiva bhAvataHparamArthena dRSTaM, tadanantaraM tasyotpAdAt , 'tA' tasmAtkathaM niyamena tasyaiva vivakSitasyArthasyAvikalpajJAnadvAreNApyadhyAropo yukto ?, naivAsau yukta itibhAvaH, tatkAle tasyAbhAvatastena tasyAdarzanAt , yAvatA anyasyApi vikalpAnanubhUtasyArthasya evam-uktanItyA kiM nAdhyAropo bhavati ?, vizeSAbhAvAt // 353 // para Aha 950-5205 OM4% Jain Education in For Private & Personel Use Only Colww.jainelibrary.org Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkAravisesAto sabamiNaM haMdi tammivi samANaM / jaM sovi lakkhaNaM vA hoja viyappo va? kiM annaM // 354 // saMgrahaNi // 154 // GOROSCAMERASACSCAMERMS saMskAravizeSAta-khalakSaNAnubhavAhitAt tena vikalpena tadeva vivakSitaM khalakSaNaM nirvikalpenAnubhUtaM khAtmanyadhyAropyate na yat kimapi tenAyamadoSa iti cet ? atrAha-'sabamityAdi' 'haMdi tasminnapi-saMskAre sarva idam-anantaroktaM pratiniyatArthasamAropA'ghaTanaM samAnam / kuta ? ityAha-yat-yasmAtso'pi-saMskAraH khalakSaNaM vA bhavet nirvikalpavijJAnamityarthaH, vikalpo vA?, anyathA kimanyattAbhyAM bhavet ?, naiva kiMciditibhAvaH jJAnarUpasya satogatyantarA bhAvAt / tatra cokto doSaH, tathAhi-yadi khalakSaNaM tataH kathaM tatpratibhAsinamartha vikalpaH svAtmani adhyAropayet ?, 4 tatkAle tasyAbhAvAt ?, tasya tadaviSayatvAca / atha vikalpaH tataH kathaM so'pi tadarthAdhyAropayukta iti // 354 // punarapyatraivAbhyuccaye dUSaNamAha kiMcovAdANaM se ? taM ciya jai vatthuNo kahamavatthu ? / taM pi hu kahaM ci vatthu to NAvatthU viroho vA // 355 // // 154 // Jain Education Intel For Private Personel Use Only N oww.jainelibrary.org Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___co'traadhikssepsuucne| kimupAdAnam-upAdAnakAraNaM se' tasya vikalpasya syAditi vAcyam ?, kimatra vaktavyaM ?,tadeva nirvikalpaM jJAnaM tasyopAdAnamiti cet ? / atrAha-tadeva nirvikalpakaM yadi upAdAnamiSyate tataH kathaM vastunaH-khalakSaNarUpAnirvikalpakAdavastu-avasturUpamidaM vikalpajJAnamupajAyate ?,avastutA cAsya draSTavyA,tatkalpanasyA'vastutvAt ,18 tasya ca tadavyatiriktatvAt / athocyeta-tadapi vikalpajJAnaM kathaMcitkhasaMvittyapekSayA vastviSyate / atrAha-'to' tato nAvastu, kintu vastveva, khasaMvittyatiriktasya rUpAntarassAbhAvAt / dUSaNAntaramAha-virodho vA, tathAhi-yadi vstu| kathamavastu ? avastu cet kathaM vastu ?,vastutvAvastutvayoH prsprprihaarennaavsthaanaat| tadevaM vikalpaH parAbhyupagamaparyAlocanayA na gRhItagrAhI yujyata iti vyavasthApitam // 355 // sAMpratamAdizabdAkSipta niviSayatvaM dUSayitumAzaGkamAna Aha aha so nivisao ciya Na payadRi kimiha chaTThakhaMdhevi / tadaMsaNuttaraddhaM ca kiM tato tappavittI ya ? // 356 // atha sa-vikalpako nirviSaya eva "vikalpo'vastunirbhAsA-"dityAdivacanAt ato'prmaannmiti| yadyevaM ttH| kimiha rUpAdiskandhapaJcakavyatirikta SaSThe skandhe sa vikalpo na pravartate ?, ubhayatrApi nirviSayatvAvizeSAt / Jain Education Inted For Private & Personel Use Only Marw.jainelibrary.org Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S dharma saMgrahaNi 15anyacca. taharzanottarakAlaM-vivakSitArthanirvikalpadarzanottarakAlaM kimiti tato-vikalpAttasminniyate'rthe pravRtti- bhavati ?, naiyAsau bhavitumarhatItibhAvaH // 356 // kuta ? ityaah||155|| jaha annamavisao se iya taMpi Na jujjatI tato niymaa| tatto tammi pavittI saMpattI ceva teNeva // 357 // yato yathA anyat-vivakSitAditarat 'se' tasya vikalpasyAviSaya iti tasmin pravRttina yujyate, itiH-evaM matadapi-vivakSitaM vastu tasyAviSayastato niyamAd-avazyaMtayA tasmin-vikalpyamAne arthe tato-vikalpAnna pravRttiyujyate, nApi tena-vikalpajJAnena pravartitasya sato niyamena tadarthasaMprAptiryathA saMzayena pravartitasya, atha ca dRzyate vikalpAniyamena pravRttistadarthaprAptizca tasmAnnAsau nirviSayaH // 357 // atra parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha aha so tappaDibaddho vatthAvatthUNa ko Nu paDibaMdho ? / so vi hu kahaMci vatthu to nAvatthu viroho vA // 358 // atha sa-vikalpaH paraMparayA tasmin-vastuni pratibaddhaH, tathAhi-tena vastunA nirvikalpakaM janyate tena cAyaM CRICOREGAR CORNSRCCCCC // 155 // 4-58 Jain Education Intel For Private & Personel Use Only P w .jainelibrary.org Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int vikalpa iti, tena nirviSayatve'pi tato niyamena pravRttyAdyupapadyate iti manyethAH / atrAha - vastvavastunoH ko nu pratibandho ?, naiva kazcit saMbandhasya vasturUpobhayaniSTatvAt nahi ghaTasya kharaviSANena saha kazcit saMbandho'stIti, | avastu cAsau vikalpastadavyatiriktasya pratibhAsasyAvastutvenAbhyupagamAt / so'pi vikalpaH kathaMcit svasaMvityapekSayA vastu iSyate, tenAyamadoSa iti cet / atrAha - 'to' tato nAvastu, svasaMvittyatirekeNa tasya rUpAntarAbhAvAt / dUSaNAntaramAha - virodho vA vastutvAvastutvayoH parasparaparihAreNa vyavasthitayorekatrAsaMbhavAt // 358 // upasaMhAramAha tamhA avaggahAdI kahaMci bhinnatthagAhagA NeyA / aNuhava saMdhANeNaM evaM vavahArasiddhIo // 359 // yata evaM tasmAt pUrvapUrvAnubhavasaMdhAnena pravarttamAnA ete avagrahAdayo jJAnavizeSAH kathaMcit gRhyamANArthottaravizeSApekSayA bhinnArthagrAhakA jJeyAH, na punargRhItagrAhiNo nApi nirviSayAH / kuta ? ityAha-evaM vyavahArasiddhito (taH) evaM pUrvapUrvAnubhavasaMdhAnena kathaMcittadarthottarottaradharmApekSayA bhinnArthagrAhakatvena vyavahArasya - pravRttyAdilakSaNasya siddhe1 dharmopekSayeti kapustake | w Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi. dharma- // 15 // nAnyathA, tathA ca te pramANam , tatazca yato'pAyarUpeNa vikalpenAGgulidravyasya tulyatA gRhyate tasmAdayasthAntare'pi tadevAGgulidravyamiti sthitam / avagrahAdikharUpaM ca samyagjJAnanirUpaNAprastAve darzayiSyate // 359 // para Aha evaMpi kiMci niyamA NiyattatI tassa Na puNa annaMti / etesi kahamabhedo ubhayanivittIe vA'Nugamo ? // 360 // 'evamapi' kathaMcit dravyaparyAyayonivRttyanivRttibhAve'pi kiMcit rUpaM tasya-vastunaH saMvandhi niyamAnnivarttata eva, anyat punava,anyathaikAntanityatvAnityatvApatteH,tata etayoH-nivartamAnA'nivartamAnayo rUpayoH kathamabhedo?,naivAbheda iti bhAvaH, bhinnasvabhAvatvAt / yadi punarabhedAbhAvabhayAdanivartamAnamapi rUpaM tasya nivartamAnamiSyate tata ubhaya syApi nivRttau kathamanugamo bhavet ?, naiva kathaMcanApi, anuvartamAnarUpAbhAvAt / upalakSaNatvAt yadyabhedahAnibhahai yAnna kimapi rUpaM nivartamAnamiSyate tadA kathaM vyatireka ? ityapi draSTavyam // 360 // tassa niyattati jamhA ato na bhedotti savahA mUDha ! / sati tammi ko'Nujogo? tassatti aippasaMgo ya // 361 // NACOCOM // 156 // in Education Intematona For Private & Personel Use Only Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasyAnivartamAnasya rUpasya saMbandhi yasmAdaparaM rUpaM nivartate tatastasmAnna mUDha ! sUkSmArthavicAraNAnipuNazemuSIvikala! nivartamAnena rUpeNa sahAnivartamAnasya rUpasya sarvathA bhedaH, tasyeti vyapadezo hi saMvandhanibandhanaH, sNbndhshceh| tAdAtmyaM, tAdAtmyaM ca kathaMcidabhedanibandhanamiti, yadi punaH sarvathA bhedaH syAt tatastasmin bhede sati ko'nuyogaHsaMbandhastasya nivartamAnasya rUpasyAnivartamAnena rUpeNa saha ?, naiva kazcit / tathAhi-bhedAzrayaNAnna tAdAtmyaM, janyajanakabhAvAbhAvAca na tadutpattiH, saMbandhAbhAve ca kathaM tasyeti vyapadezapravRttiriti / atha saMbandhAbhAve'pi tasya taditi vyapadizyate tadyatiprasaGgaH, tathA sati hi yatkiMcit yasya kasya vA saMvandhIti vyapadezArha syAt, tathA cAha-"aippasaGgo yatti" // 361 // atra para Aha jai tassa kaha niyattati ? kahaMci jaM tassa to Na doso'yaM / mottRNamabhinivesaM saMvedaNamo na ciMtesi ? // 362 // yadi tanivartamAnaM rUpaM tasyAnivartamAnasya saMbandhISyate tatastasmin anivartamAne kathaM tat nivartate ?, naiva nivartetetibhAvaH, tatsaMbandhitvena tatvarUpavattasya nivRttyanupapatteriti / AcArya Aha-kathaMcit bhedagarbhAnyo'nyAnuvedhena yat-yasmAttat nivartamAnaM rUpaM tasya-anivartamAnasya saMbandhi, na tu tatvarUpavat sarvathaikyena, 'to' tato na kazcidayam COCRACCOCOCCOLIC-SSCR-RH dharma.27 Jain Education a l For Private & Personel Use Only Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 157 // | anantarokto doSaH / etaca pratyakSasiddhamanekadhocyamAnamapi yaddoSavazAnnAvabudhyate tamapAkartuM paraM zikSayannAha - ' mottUNetyAdi' muktvA abhinivezaM khadarzana viSayaka dAgrahalakSaNaM kinna saMvedanaM yathA vastuviSaye pravarttate tathA cintayasi ? yenetthaM punaH punarasmAnnAyAsayasi / tadevaM yasmAt dravyaparyAyayorbhedastasmAdvAlAdyavasthAbhedadarzanAdAtmA pariNAmIti sthitam // 362 // syAdetad - vAlAdyavasthAbhedaH zarIrasya na tvAtmanaH, tatkathaM taddarzanAdAtmanaH pariNAmitvamApAdyate | iti ? / ucyate - zarIrAtmanoH kathaMcidabhedAt / taduktam- " aNNoNNANugayANaM imaM ca taM catti vibhayaNamajuttaM / jaha khIrapANiyANamityAdi" / Jain Education Internatide amumevAbhedaM vyatirekamukhenAha - Naya dehAgaMNa esa anno uvaggahe tassa / suhajogA muttassa va na siyA eso u annatte // 363 // na ca dehAdekAntena epa - AtmA bhinnaH, kiMtu kathaMcit / kuta ? ityAha- 'uvaggahe tassa suhajogA' tasya - zarIrasya upa-sAmIpyena kSIranIravat grahe-saMbandhe sati sukhayogAt, upalakSaNametat, sukhaduHkhaghaTanAt / athavA, tasya - zarI 1 anyonyAnugatayorimaM ca tacceti vibhajanamayuktam / yathA kSIrapAnIyayoH / saMgrahaNiH. // 157 // Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter | rasyopagrahe- srakkandanAdibhiranugrahe sukhayogAt, upalakSaNametat viSazastrAdibhirupaghAte duHkhayogadarzanAt / kathaMcida-bhede hi zarIropagrahAdAvAtmanaH sukhAdiyogo bhavati nAnyathA / tathA cAha - 'muttassa vetyAdi' ekAntena AtmanaH sakAzAt zarIrasyAnyatve sati epa - zarIropagrahanimittamukhayogo muktasyeva na syAt, ubhayamapi pratyanyatvAvizeSAt / api ca, yadi zarIrAdAtmA ekAntena bhinnaH syAt tato nAtmanaH zarIrAsaceSTAdinimitto bandhaH syAt, nahi khata eva girizikharAdupanipatatA pASANena jIvaghAte sati devadattasya tannimitto bandho bhavatIti / na ca vAcyaM naivAtmanaH zarIrAsacceSTAdinimitto bandhaH, kiMtu khata eva tatkaraNasvabhAvatvAditi / zarIrAdekAntenArthAntarabhUtasya muktAnAmiva niSkriyatvena tatkartRtvAyogAt / atha mA bhUdeSa doSa iti naivAtmA karmaNAM karttavyate kiMtu prakRtiH, AtmA tu kevalaM teSAM bhokteti / tadapyayuktam, evamanyakRtakarmAnyatatphalabhogAbhyupagame devadattakRtasyApi karmaNo jinadattasya phalopabhogApatteH / anyacca prakRtiracetanA tataH kathaM sA ghaTavat adhyavasAyazUnyatvAt karmma karoti ? / | puruSeNa preritA satI karma karoti na kevalA tato na kazciddoSa iti cet / na, puruSasyodAsInatvAbhyupagamena prerakatvAyogAt, yoge vA apracyutAnutpanna sthiraikasvabhAvatayA sadA taduparamAbhAvaprasaGgato muktyabhAvaprasaGgaH / kiMca - AntarAdapi zarIrAdekAntenAtmano'nyatvAbhyupagame sati phalopabhogo'pi buddhiprativimvodayarUpo vyAvarNyamAno nopapadyeta, tasyaikAntenAmUrttasyAkAzasyeva prativimbAsaMbhavAt / tasmAnna zarIrAdayamAtmA sarvathA bhinnaH, kiMtu kathaMcit, tatazca Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma / / 158 / / Jain Education I tasyAvasthAbhede satyAtmano'pi kathaMcidavasthA ( bheda) saMbhavAtpariNAmitvam || 363 // zarIrasaMbandhAbhidhAnaprastAvAnurodhAdeva cAtmanaH zarIrapramANatAmupapAdayati Naya savagato jIvo taNumette liMgadarisaNAo tu / Raid saMsaraNaM kaha ? teNa sarIramANo so // 364 // na cAsau jIvaH - AtmA sarvagataH kiMtu tanumAtraH / kuta ? ityAha- tanumAtre eva liGgasya - caitanyasukhAderdarzanAt / tuzabdo'vadhAraNArthe bhinnakramaztha, sa ca yathAsthAnaM yojita eva / anyaca - tasmin Atmani sarvagate'bhyupagamyamAne sati kathaM saMsaraNaM nArakAdibhava bhramaNarUpamupapadyate ?, naivopapadyata iti bhAvaH / tena kAraNenAsAvAtmA zarIramAna eva // 364 // etadeva bhAvayannAha - Asajja kuMthudehaM tattiyametto gayammi gayametto / Naya saMjujjati jIvo saMkoyaviko dosehiM // 365 // Azritya (AsAdya) kunthudehamayamAtmA tAvanmAtraH - kunthudehamAtro, gaje tu-gajadehe tu gajamAtraH - gajadehamAtraH / na saMgrahaNiH . // 158 // Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CSS, CCC hai ca saMkocavikocadopairepa jIvo yujyate, tasya saMsArAvasthAyAM tathAkhabhAvatvatastayorabhyupagamAt / yaduktam-"dehamAtraH | saMsArI saMkocavikAzadharmetyAdi" // 365 // etadeva dRSTAntena draDhayannAha jaha dIvo mahati ghare palIvito taM gharaM pagAseti / appappatare taM taM evaM jIvo sdehaaiN|| 366 // yathA dIpo mahati gRhe pradIpitaH san tat-mahat gRhaM prakAzayati, alpAlpatare ca tat tat , evaM dIpa iva jIvaH khadehAni caitanyajyotiSA prakAzayati // 366 // atra para Aha NaNu logaMte NANaM jAyai iha taM ca jennmaaygunno| Na ya adavA ya guNA teNa tato sabavAvittI // 367 // nanu iha vyavasthitasya puMso yena kAraNena lokAnte jJAnaM jAyate, taca jJAnamAtmano guNaH, guNAzcAdravyA-dravyamantareNa kevalA na ca kvApi vartante, tena kAraNena-lokAntajJAnalakSaNaguNadarzanA'nyathA'nupapattilakSaNena evaM jJAyate 'tautti'saka AtmA sarvavyApI / atha brUyAdAtmadezasthameva sat jJAnaM lokAntagatamapi jJeyaM paricchetsyati tato na 1 etat iti ka pustkpaatthH| RCM Jain Education Intel For Private & Personel Use Only AMw.jainelibrary.org Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 dharma saMgrahaNiH. // 159 // sarvavyApyAtmeti / tadayuktam , saMbandhamantareNa jJeyasya paricchettumazakyatvAt , na khalu zikhAparipUrNo'pi dIpaH kumbhamadhyanikSipto gRhAntarvarttino bhAvAn prakAzayitumalam / tathA coktam-"jJAtuM vapuHparimitaH kSamate trilokI, jIvaH kathaM kathaya saGgatimantareNa ? / zaknoti kumbhanihitaH suzikho'pi dIpo, nArthAn prakAzayitumadhyudaraM gRhasya // 1 // " tato'vazyaM lokAntagataM jJAnameSTavyam , tathA ca siddha AtmA sarvavyApIti // 367 // AcAryastu paramatIva |jaDabuddhitvAt kSudratvAca krIDanakaprakhyamavalokya tena saha tAvacasUrimArabhate niyadesasaMThiyassavi raviNo kiraNA jaheva annapi / ujjoyayaMti desaM taheva eyapi nAyavvaM // 368 // nijadeze-khanabhobhAgarUpe saMsthitasyApi satoraveH-Adityasya kiraNA yathaivAnyaM-pRthivyAdirUpaM dezamudyotayanti, tathaiva-ravaH kiraNA iva, etadapi jJAnamAtmanaH khadezAvasthitasyApi sato bhinnadezAntarasthitavastutattvaprakAzakaM jJAtavyamiti // 368 // atra paro dRSTAntadArTAntikayovaiSamyamudbhAvayannAha te tulaM savadisaM nANaM puNa hoti egadesammi / kammaghaNapaDalAcchAdiyarUvassevaM na suddhassa // 369 // SACRECORNERGROCAROGRAPA A // 159 // GAROLOG R Jain Education Ind! For Private & Personel Use Only Pbww.jainelibrary.org Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte te-ravikiraNAH tulyaM-samakAlaM sarvadizaM sarvAsu dikSu jJeyamudyotayanti, jJAnaM punarbhavati ekasmin deze vastUnAM prakAzakaM tato neha ravikiraNA dRSTAntatvenopayujyante, jJAnasya taiH saha sAdharmyAbhAvAt / atrAha - 'kammaghaNetyAdi' evaM ekadezasthita vastuprakAzakatvalakSaNena prakAreNa jJAnamAtmano bhavati karmaghanapaTalAcchAditarUpasya sato, na tu vizuddhasya - sakalakarma kalaGkavipramuktasya tathAbhUtasya saMbandhino jJAnasya samakAlaM sarvAsu dikSu sakalajJeyaviSayatayA pravartta|mAnatvAt / tato na dRSTAntadAntikavaiSamyaM, kherapi ghanapaTalAcchAditasya kiraNAnAmekadezaviSayatvAt // 369 // | adhunA prakArAntareNa paro dRSTAntadArzantikayorvaipamyamAha - kiraNA guNA Na da tesi pagAso guNo Na yAdavo / jaM nANaM AyaguNo kahamaddavo sa annattha ? // 370 // nanu kiraNA guNA na bhavanti kiMtu dravyaM yastu teSAM kiraNAnAM prakAzaH sa guNo, na cAsau prakAzarUpo guNo'dravyo- dravyadezAdanyatra varttate, jJAnaM punaridaM yat - yasmAdAtmaguNastataH sa kathamadravyo- dravyarahitaH san anyatra AtmadezaparityAgena bhavet ?, naiva bhaveditibhAvaH / tasmAllokAnte jJAnadarzanAdayamAtmA sarvavyApI pratIyate eva // 370 // tadevaM cirAdavabudhyamAnena pareNAbhihite satyAcAryaH samyaguttaramAha - Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi // 160 // gaMtuMNa paricchidai nANaM NeyaM tayammi desmmi| AyatthaM ciya navaraM aciMtasattIu vinneyaM // 371 // na jJAnaM yasmin deze jJeyamasti tasmin deze gatvA jJeyaM paricchinatti, navaraM kiMtu Atmasthameva sat tat daradeza sthasyApi jJeyasya paricchedakamacintyazaktervijJeyam // 371 // amumevA) dRSTAntena bhAvayati lohovalassa sattI AyatthA ceva bhinnadesaMpi / lohaM AgarisaMtI dIsai iha kajapaccakkhA // 372 // lohassAkarSaka upalaH lohopalaH, atrAkRSyAkarSakabhAvalakSaNasaMbandhe SaSThI, yathA rAjJaH puruSa ityatra poSyapoSakabhAve, | tasya zaktirAtmasthaiva satI bhinnadezamapi-bhinnastha(lastha)mapi lohamAkarSantI dRzyate, na ca dRSTe anupapannaM naam| atI|ndriyatvAcchaktInAM kathaM tasyA darzanamiti cet| ata Aha-kAryapratyakSA' kArya-lohAkarSaNalakSaNaM pratyakSaM yasyAH sA kAryapratyakSA, etaduktaM bhavati-tatkAryasya pratyakSatvAt sApi dRzyata iti vyavahiyata ityadoSaH // 312 // tadevaM dRSTAntamabhidhAya dArzantike yojanAmAha evamiha nANasattI AyatthA ceva haMdi logaMtaM / // 16 // Jain Education in For Private Personel Use Only Miww.jainelibrary.org Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education In jai paricchidai sammaM ko Nu viroho bhave etthaM ? // 373 // 'evaM' lohopalazaktiriva 'iha' jagati 'haMdIti' parAmantraNe, yadi jJAnarUpA zaktirAtmasthaiva satI samyak lokAntaM paricchinatti tataH ko nu atra virodho bhavet ?, naiva kazciditi bhAvaH // 373 // atra paro dRSTAntaM vighaTayannAha - loholachAyANU ghaDi loheNa to (taM) palaTTeti (pakar3eMti) / kimettha ? annaha tadabhAvo ceva te buddhI // 374 // terrifdhanaH chAyANavI lohadezaM gatvA lohena saha ghaTante - saMyujyante, tato ghaTityA tat-lohaM prakarSantisamAkRSanti, natu lohopalasya zaktirAtmasthaiva satI lohamAkarSatIti dRSTAntAnupapattiH / atrAcArya Aha - ' mANamityAdi' atra - asyAmevaMvidhAyAM kalpanAyAM mAnaM-pramANaM kiM ?, naiva kiMcidityarthaH / na ca pramANamantareNa prameyasiddhi:, mA prApat sarveSAmiSTasiddhiprasaGgaH / atha te tava iyaM buddhiH - anyathA - evamanabhyupagame tadabhAva eva - lohAkarSaNAbhAva eva prApnoti, tasmAllohAkarSaNA'nyathA'nupapattirevAsyAM kalpanAyAM pramANam // 374 // tathAhijattiyamete khette saMti tu te tettiyAu taM eI / kaDDeja u sattIe sabaM bhuvaNoyaragayaMpi // 375 // - Se Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNiH. // 16 // ROCCORREARRANCAMER yAvanmAtre kSetre chAyANavaH santi tAvanmAtrAdeva kSetrAt , turavadhAraNe bhinnakramazva, sa ca yathAsthAnaM yojitaH, tat-loham eti-Agacchati, anyathA yadi lohopala AtmasthayA zaktyA bhinnadezasthasyA'pi lohasyAkarSaka iSyeta tataH sarvamapi bhuvanodarAntargataM lohamAkata, sarvasyApi aprAptatvAvizeSAt // 375 // atrAcArya Aha parimiyavisayA sattI jamhA doso Na esa to hoi| chAyANavovi annaha savaM gaMtUNa kaDDejA // 376 // yasmAt zaktiH parimitaviSayA bhavati tasmAtraiva sakalabhuvanodaravartilohAkarSaNalakSaNo dopo'smAkaM bhavati, itthaM caitadaGgIkartavyamanyathA zakteH parimitaviSayatvAnabhyupagame chAyANavo'pi gatvA sarva bhavanodaravarttinaM lohamAka yuH, zaktivazAddhi gamanAkarSaNAdikriyopapattistasyAzcAparimitaviSayatvamiti / tasmAdavazyaM zakteH parimitaviSayatvamaGgIkartavyaM, tathA ca sati kutaH pUrvoktadoSAvakAza iti ? // 376 // api ca __tasseva esa sattI jaM parimiyadesagAmiNo haMdi / chAyANavovi sA puNa tatthatthA ceva kajakarI // 377 // 'haMdi'tasyaiva lohopalasya epA zaktiyattatsaMvandhinaH chAyANavo'pi parimitadezagAmino bhavanti, sA punarittha // 16 // Jain Education in For Private & Personel Use Only X ww.jainelibrary.org Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int bhUtA zaktistatrasthaiva - lohopalasthaiva satI kAryakarI - khasaMbandhicchAyANuparimitadezagamanakarI, tadvadiyamapi lohA kareMNazaktistatrasthA parimitadezaviSayA lohAkarSaNakarI bhaviSyati, tato na kazciddoSaH // 377 // atra para Aha-- no tassa tannimitto tammi desamma tesi sanbhAvo / kiMtu tadaviNAbhUtA sahAvato ceva te hoMti // 378 // no tasya-lohopalasya tannimittaH - zaktinimittastasmin parimite deze teSAM - chAyANUnAM sadbhAvaH, kiMtu khabhAvata eva te chAyANavastadavinAbhUtA- lohopalA'vinAbhUtAH pravAhato lohopalamamuJcato lohadezagAmino bhavanti, tato nAtmasthA lohopalasya zaktirbhinnadezakArya karIti taddRSTAntAnupapattiH // 378 // atrAcArya Aha tesi khalu jo sahAvo tassa va NaNu seva hoti sattitti / aviNAbhAvammiya se itarammi vi atthi sAmatthaM // 379 // teSAM - chAyAnAM yaH svabhAvo lohopalA'vinAbhAvanibandhanaM nanu sa ' tassaveti' tasyaiva lohopalasyaiva svabhAvatastasya | tathAsvabhAvAbhAve teSAmapi tathAsvabhAvatvAyogAt, 'seva hoi sattitti' saiva ca bhavati zaktiH, zaktisvabhAvazabdayoH paryAyatvAt, avinAbhAve ca teSAM chAyANUnAmavinAbhAvaviSaye ca 'se' tasya lohopalasya zaktAviSyamANAyAmitara Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | saMgrahaNi dharma- // 162 // CARDCORRC- sminnapi lohAkarSaNe sAmarthya-zaktirastItyabhyupagamyatAM, vizeSAbhAvAt // 379 // api ca abbhuvagammANUNaM tahabhAvaM bhaNitametamo etth| taddesammi ya tesiM niyamA sattaMpi hu asiddhaM // 380 // abhyupagamya aNUnAM tathAbhAvaM-tathA lohena saMghaTya te lohamAkarSantItyevaMbhAvam etat-pUrvoktaM 'parimiyavisayA sattI' ityAdikamatra-vicAraprakrame bhaNitam , yAvatA taddeze teSAM-lohopalacchAyANUnAM niyamAtsattvamapyasiddhaM, tadrAhakapramANAbhAvAt / nanvasti tadvAhakamanumAnam / tathAhi-yadAkarSaNaM tatsaMsargapUrvakaM, yathA'yogolakasya saMdaMzena, bhavati cAkarSaNaM lohasya lohopalena, tatra sAkSAtsaMsargo lohopalayoH pratyakSavAdhita ityarthAtsaMsargaH chAyANubhiriti chAyANUnAM sattvam / tadayuktam , hetoranaikAntikatvAt , mantreNa vyabhicArAt / tathAhi-matreNa smaryamANenApi bhavati hai vivakSitavastvAkarSaNaM, na ca tatra kazcidapi saMsargastato nedamanumAnamiti na siddhaM chAyANUnAM sattvam / tasmAt yathA lohopalasya zaktirAtmasthaiva satI bhinnadezamapi lohamAkarpati tathedamapi jJAnamAtmasthaM sat acintyazaktiyuktatayA lokAntaM paricchinattIti sthitam // 38 // syAdetat , paricchinattu jJAnamAtmasthameva sat jJeyaM, tat purnajJeyaM lokAtasthamapi yAvat paricchinattIti kathaM zraddhIyate ? zakteH parimitaviSayatayA darzanAdityata Aha MASSACROCOCONCE // 162 // RACK Jain Education in For Private & Personel Use Only w Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LACKALORORESCALCREARS sattINa ya ukkariso dIsai jaM kajao iha vicitto| logaMtAvagamovi huna virujjhai teNa tassatti // 381 // iha yat-yasmAt bhAveSu yathAnurUpaM tathA tathA kAryadarzanAt zaktInAmutkarSo vicitro dRzyate, tena kAraNena tasya jJAnasya tathAvidhasAmagrIvizeSabhAvata utkarSe sati lokAntAvagamo'pi na virudhyate // 381 // iha "sarvagatAvabhAsaM bhagavanta mityAdi" vacanazravaNataH kecit kevalajJAnaM sarvataH sarvagatamabhimanyante, tanmataM sarvajJasiddhAvagre nirAkariSyamANamapi prakaraNAnurodhAdihApi lezato nirAkartumupakramate keI kevalanANaM gaMtUNamalogamavagacchatI tnno| jamhA Na ta(yas)ttha kassa(ttha)i diTuM addavaguNaggamaNaM // 382 // kecidAcAryA idamAhuH-gatvA kevljnyaanmlokmvgcchtiiti| tadetat na yuktam / kuta ityAha-yasmAnnaivAtra-jagati hai kutrApi pradeze dRSTamadravyaguNagamanaM-dravyamantareNa kevalAnAM guNAnAM gamanaM, kiMtu dravyAzritAnAmeva, yathA kiraNadravyAzritaprakAzasya, na cAnyathA dRzyamAnamanyathA kalpayituM zakyate, mA bhUdatiprasaGgaH // 382 // anyaca, davagamaNaMpi jajjaDa na kahacivi tattha dhmmvirhaao| MACROCOLOROSCARBORRORSCIENCE dharma.28 Jain Education in For Private & Personel Use Only Riww.jainelibrary.org Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SEKAS-X-R saMgrahaNiH , // 16 // COMROSAROLORRRRRRC tamhA AtatthaM ciya savaM parichidai tayaMpi // 383 // dravyagamanamapi AstAmadravyaguNagamanamityapizabdArthaH,na kathaMcidapi tatra-aloke yujyate / kuta ityAha-dharmavirahAt-gatyupaSTambhakadharmAstikAyAbhAvAt / tasmAttadapi kevalajJAnamAtmasthameva sat sarva-lokAlokAtmakaM jJeyaM pari-1 chintti| yadapi ca 'sarvagatAvabhAsamityAdi vacanaM tadapyaviruddhameva, paricchedazaktarevAvabhAsazabdavAcyatvAt / uktaMca-"sarvagatAvabhAsamityAdi virudhyata iticet / na / paricchedazakterevAvabhAsatvAt , avabhAsaH paricchittiH saMviditi banAntaramiti" // 383 // upasaMhAramAha evaM sarIrametto AyA siddho Na yANumittAdI / __ jugavaM savasarIre cetaNNAsaMbhavAo ya // 384 // evam-uktena prakAreNa zarIramAtraH-zarIrapramANa AtmA siddhH| syAdetat ,mA bhUduktavadayam AtmA sarvavyApI,aNumAtrAdirUpo bhaviSyati,yathA anyaiH parikalpyate, "zyAmAkatandulamAtro'yamAtmA,aGguSThaparvamAtro'yamAtmA" ityAdi, tatkathaM zarIramAtraHsiddha ityata Aha-'na yetyAdi' na cAsAvAtmA annumaatraadiH,aadishbdaadnggusstthprvmaatraadiprigrhH| kuta ? ityAha-yugapatsarvazarIracaitanyAsaMbhavAt-caitanyAsaMbhavaprasaGgAt ,anubhUyate ca sAmAnyAkAreNa sarvasminnapi zarIre RESENSUSCAR // 163 // Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte svasaMbandhini caitanyamiti // 384 // tadevamAtmanaH zarIramAtratvaM prasAdhya saMprati sapradezatvaM sisAdhayipurAha - karacaraNAdisu jogA na ya apadesotti hoi vinneo / apadesamma ya pAvai karacaraNAdINamegattaM // 385 // karacaraNAdiyogAt -- karacaraNazirohRdayAdisaMbandhAnna cAsAvAtmA apradeza iti bhavati jJAtavyaH / kuta ityAhaapadesetyAdi co' hetau yasmAttasminnAtmanyapradeze sati karacaraNAdInAmekatvaM prApnoti // 385 // etadeva ," bhAvayannAha jo caiva ukaradese sa eva jaM hoti caraNadesevi / to egattaM bhede sapadeso niyamato hoi // 386 // yat - yasmAt ya evAtmA karadeze vyavasthitaH sa eva caraNadeze'pi 'to' tasmAttadabhinnadezatvAdAtmana iva tayorapi karacaraNayorekatvam - ekadezatvaM prApnoti / atha mA bhUt dRSTahAniriti tayoH karacaraNayorbheda iSyate / tata Ahabhede - bhinnatve karacaraNayoH sati tadabhinnatvAdAtmApi niyamataH sapradezo bhavati, anyathA yugapatkaracaraNAdibhiH saha saMbandhAyogAt // 386 // pradezaparimANamAha Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 164 // Jain Education Inter soya asaMkhapaeso logAgAsappadesatullotti / jai evaM saMkuDio thevapae se kaha ciTTha (ThA ) ti ? // 387 // sa ca - AtmA asaMkhyapradezaH / kuta ityAha- 'logAgAsapadesa tulatti' yasmAdasau lokAkAzapradeza tulyo- lokAkAzapra| dezatulyapradezaH, kevalisamudghAtAvasthAyAM caturthasamaye tatpradezaiH sakalalokAkAzapUraNAditi, tasmAtso'saMkhya pradezaH / para Aha- 'jai ityAdi' yadi evaM sakalalokAkAzapramANapradezo'yamAtmA, tataH kathaM saMkuTitaH san stokapradezeSustokAkAzapradezeSu tiSThati, saMkuTane'pi tatsattAyA apacayAbhAvAt, tadavasthasya ca tadalpataradeze'vasthAnAyogAditi, tadetadabAdhakaM tathASTatvAt // 387 // tathA cAha jaha khalu mahApamANo NettapaDo koDito Nahaggammi / tamiva tAvati te ci phusai paese Na iya jIvo // 388 // yathA khalu mahApramANo'pi hastazatAdimAnatayA netrapaTaH koTitaH - saMkocitaH san nakhAgre tiSThati, na ca tatsaMkocane tatsattAyA apacayaH, tadvadayamadhyAtmA lokAkAzapradezapramANo'pi saMkuTitaH san tatsattAyA anapacaye'pi | stokapradezeSu sthAsyatIti / paro dRSTAntadAntikayorvaiSamyamApAdayannAha - tasminnapi nakhAgre tiSThan netrapaTastAvata saMgrahaNiH // 164 // w.jainelibrary.org Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education evAkAzapradezAn spRzati yAvato vistAritaH san saMkocavikAzayostatsattApacayopacayAbhAvAt, kevalaM tatra prataraghanamAtrakRta eva vizeSaH, 'na iya jIvotti' na itiH - evaM netrapaTavat saMkoce vikAze ca tAvanmAtrapradezasparzako jIvaH, samudghAtAvasthAyAM sakalamapi lokamabhivyApya tata UrdhvaM tadasaMkhyeyabhAgamAtre'vasthAnAditi // 388 // atrAhadese saMpunnANaM abhAvato tassa suhumapariNAmA / Thagamavi bahave bAdarato va paDave // 389 // tasya - AtmanaH sUkSmapariNAmAdekasminnapyAkAzadeze bahavaH pradezAstiSThanti, dRSTaM ca sUkSmaparamANUnAM mUrttAnAmapi yAvat ekasminnapyAkAzapradeze bahUnAmavasthAnaM, yathaikApavarakasthita pradIpazataprabhAparamANUnAm, 'nevaM paDadave iti 'na evaM | paTadravye paTadravyaviSayAH pradezA bahavo'pyekasminnAkAzadeze'vatiSThante / kuta ityAha-vAdaratvAt / nanu yadyAtmapradezAnAM bahUnAmapyekasminnAkAzadeze'vasthAnaM tataH kathaM kadAcitsarveSAmapi na bhavati ?, saMkocavipayasAmarthyasya kundhyAdiSu prakRSTatarasyApi darzanAt / ata Aha- 'dese saMpuNNANaM abhAvautti' deze - ekasminnA kAzapradeze saMpUrNAnAM sarveSAmapyAtmapradezAnAmavasthAnAbhAvAt / kathamidaM jJAyata iti cet / ucyate - sarvasya hi saMsAriNo'vazyaM kArmaNena vapuSA bhavitavyaM tacca tathAvidhAnantAnantaparamANuskandhapracitatvAjjaghanyato'pyasaMkhyapradezAvagAhi, tataH kathaMcidabhedena Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 165 // Jain Education In *** tadupazleSAdAtmano'pyasaMkhyeyapradezAvagAhitvameva yujyate, natu kadAcidekapradezAvagAhitvam, siddhAnAM punaH kAyAdikaraNAbhAvena tathAvidhaprayatnAbhAvAt na saMkocavikAzadharmatA, kiMtu yoganirodhAvasare yAvatpramANAvagAhitA AsIt | tAvatpramANaiveti / tadevamayamAtmA lokAkAMzapramANapradezasta ttaccharIraparigrahAcca tAvatpramANAkAzadezAvagAhI, zarI| rAcca kathaMcidabhedAttasyAvasthAbhede sati tasyApyavasthAbhedAtpariNAmItyupapAditam // 389 // sAMpratametadeva pariNAmitvamanusaMdhitsuraprakRtamupasaMharannAha pagatamidANiM bhaNimo kayaM pasaMgeNa taM puNa imaM tu / pariNAmI khalu jIvo dehAvatthANa bhedAo // 390 // kRtaM - paryAptaM prasaGgena, prakRtamidAnIM bhaNAmaH / tacca prakRtamidaM, yaduta pariNAmI khalvayaM jIvo dehAvasthAnAM - bAla - tvAdInAM bhedAt // 390 // evaM suhAdijogo na annahA jujjae satI ceva / saMsAro kammaphalaM mokkho ya pasAhiyamidaM ca // 391 // 2 tAvattAvatpramANeti ka. kha. pustaka - pAThaH / 1 lokAkAzapradezapramANapradeza iti ka - pustakapAThaH / saMgrahaNiH, // 165 // Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter paccakkhapasiddhAto sayalavvavahAramUlabhUtAto / basaMtarabhedAo aNNayavaireyabhAvAto // 392 // evaM pariNAmitve sati sukhAdiyogo yujyate nAnyathA, tathA smRtizcaiva, saMsAraH, karmaphalaM, mokSazca / idaM ca pariNAmitvaM prAgeva prasAdhitam / kuta ityAha- pratyakSaprasiddhAt anvayavyatirekabhAvAt - anuvRttivyAvRttibhAvAt kathaMbhUtAdityAha - bAhyAntarabhedAt, tathA (tra) vAhyo dehaghaTAdigata Antara AtmagataH, punarapyenameva vizeSayati-sakalavyavahAramUlabhUtAt, na hyanvayavyatirekabhAvamantareNa kazcitkAryakAraNabhAvAdiko vyavahAro ghaTata ityupapAditaM prAk prapaJceneti // 391 - 392 // sAMpratametadeva prAk prasAdhitaM pariNAmitvaM vineyajanAnugrahAya dRSTAntena bhAvayannAha - jaha kaMcaNassa kaMcaNa-bhAveNa avaTThiyassa kaDagAdI | uppanaMti viNassaMti ceva bhAvA aNegavihA // 393 // yathA kAJcanasya suvarNasya kAJcanabhAvena - sarvabhAvAnuyAyinyA suvarNasattamA avasthitasya kaTakAdayaH - kaTakakeyUra - karNAlaGkArAdayo bhAvAH - paryAyA anekavidhA utpadyante vinazyanti ca // 393 // Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 166 // evaM jIvaddavassa dvpjjvvisesbhitss| niccattamaNiccattaM ca hoti nAovalabbhaMtaM // 394 // evaM jIvadravyasya dravyaparyAyavizeSabhaktasya-anubhavapramANasiddhayobhayarUpatayA viziSTasya nyAyenopalabhyamAnaM nityatatvamanityatvaM ca bhavati / nyAyaH punarayaM-iha bAlAdyavasthAsu mitho vibhinnAkhapi jIvatvAdyanvaya upalabhyate tatraiva | ca bAlAdyavasthAbhedazceti // 394 // amumeva nyAyaM samarthayitukAma Aha kAraNadhammANaM jai No kajje saMkamo kahaMcidavi / to kaha Nu tassa kajaM taM tassa ca kAraNaM itaraM ? // 395 // yadi kAraNadharmANAM kArye kathaMcidapi na saMkramaH syAttataH kathaM tattasya kAryamitaraca tasya kAraNaM ?, naiva kathaMcidapIti bhAvaH // 395 // tathAhi puDhavIdhammANa paDe Na saMkamo jaha taheva ya ghaDevi / tulle asaMkame kiM ghaDo tu kajaM natu paDAdI ? // 396 // 1 yassa iti khpustke| ACCOACCUSAROSCOct // 166 // Jan Education For Private Personel Use Only Syoww.jainelibrary.org Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRthvIdharmANAM-mRtpiNDadharmANAM mRttvAdInAM yathA paTe na saMkramastathA ghaTe'pi,tatazcaivamasaMkrame tulye sati kiM mRtpi-12 NDasya ghaTa eva kArya bhavati natu paTAdiH,niyAmakAbhAvAt ,tadapi tasya kArya bhavediti bhaavH| tasmAt kAryakAraNabhAvavyavasthAmicchatA kAraNadharmANAM kArye saMkramo'vazyamabhyupagantavyastathA ca satyanvayasiddhiH // 396 // atraivA-18 bhyuccayenAha annaM ca dalavihINaM kaha jAyati kiM dalaMti se bccN?| jai kAraNaM aNugamo aha No adalA hu uppattI // 397 // anyacca tatkArya dalavihInaM kathaM jAyate !, nahi viyati kusumAdidravyalakSaNadalavyatirekeNa kecinmukulitArdhamukulitAdirUpA bhAvA upajAyante / tasmAt 'se'tasya kAryasya kiMdalamiti vAcyaM ?, tatra yadi kAraNaM dalamiSyate tarhi niyamAdanugamAnupaGgaH, kAryakAle'pi taddalatayA tasya bhAvAt / atha na kAraNaM dalamiSyate tarhi kAryasyotpattiradalA syAt , sA ca viruddhA, tathAdarzanAbhAvAt // 397 // taditthamanvayaM prasAdhya vyatirekaM sisAdhayiSuridamAha aNiyatte ya kahaMcI aviNAbhUyammi tassa prinnaame| jAtamiNaMti na jujjai adarisaNaM taha ya itarassa // 398 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only H ow.jainelibrary.org Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 167 // Jain Education anivRtte ca kathaMcit tasya - kAraNasya mRtpiNDAdeH pariNAme - mRtpiNDatvAdirUpe kathaMcidavinAbhUte jAtamidaM ghaTAdilakSaNaM kAryamiti na yujyate, tathA itarasya -- kAraNasya mRtpiNDAdirUpasyAdarzanam, tasmAdyatireko'pyavazyamaGgIkartavyaH tathA ca satyanvayavyatirekatvAt ghaTAdInAM pariNAmitvaM siddham, evamAtmanyapi draSTavyam // 398 // tathA cAhaabhitavika evaM ciya bhAvaNeha kAyavA / tabbhAvammiya siddho pariNAmI haMta jIvovi // 399 // Abhyantare'pi kArye - surAdiparyAyalakSaNe manuSyAdiparyAyAdutpadyamAne evaM ghaTAdivat bhAvanA 'iha' vicAraprakrame karttavyA / tatazca tadbhAve - anvayavyatirekabhAve sati, hantetyavadhAraNe, jIvo'pi pariNAmI siddha eveti // 399 // punarapi paraH prakArAntareNa pariNAmitvaM dUSayitumupakramate - ritugo viNAso Nu bhAvANaM tao ya khaNigattaM / jujjai ya avatthANaM sahetuge iha viNAsammi // 400 // nanu bhAvAnAM vinAzo nirhetukaH, tasmAcca - nirhetukavinAzAt kSaNikatvam, yasmAdiha sahetuke vinAze sati bhAvAnAmavasthAnaM yujyate nAnyathA // 400 // tathAhi saMgrahaNiH. // 167 // Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GAOCALCOCOCCASIOCOCONDO jAva Na viNAsaheU tA ciTThati sati ya tammi u viNasse / na ya te ghaDatti (ghaDaMti) samma ciMtijaMtA kahaMcidavi // 401 // yAvanna vinAzaheturupaDhaukate tAvadasau bhAvastiSThatyeva, sati ca tasmin vinAzahetAvupaDhaukite vinazyet / yadyevaM tata etadevAstu kiM nirhetukavinAzAbhyupagamenetyata Aha-na yetyAdi' na ca te vinAzahetavaH samyakvintyamAnAH kathaMcidapi ghaTante / atha cAvazyaMbhAvI bhAvAnAM vinAzo dRzyate,tasmAdasau nirhetuka eva // 401 // kathaM vinAzahetavo na ghaTanta ityaghaTanopapattimAha kiM kuNai nAsaheU? jao viNassaM tu kiM tao annaM ? / kiM tadabhAvaM kiM vA na kiMci? naNu ettigA bhedA // 402 // yato-yasmAdeSa vinAzahetuH-mudrAdiH kiM vinAzyameva-ghaTAdikaM karoti, kiMvA tadanyat-kapAlAdikaM, kiMvA tadabhAvaM-ghaTAdyabhAvaM,kiMvA na kiMcidapi karotIti,nanvetAvanta eva bhedA-vikalpAH,na caiteSAM bhedAnAmanyatamo'pi bhedo ghaTate // 402 // tathAhi na viNassameva jamhA saheuto ceva so pasUtotti / ROSHARRASRAAG JainEducational Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 168 // Jain Education In jAtassavi puNa karaNe jAyai aNavatthadoso u // 403 // na vinAzyameva ghaTAdikaM tAvadvinAzahetuH - mudgarAdiH karoti yasmAtsa vinAzyo -- ghaTAdiH khahetuta eva - mRtpiNDAdeH samutpannastasmAnna tameva vinAzyaM karoti / atha yadyapi svahetubhyaH samutpannastathApi taM kariSyatItyAzaGkApohAyAha - 'jAyassetyAdi' jAtasyApi punaH karaNe'bhyupagamyamAne jAyate - Apadyate anavasthAdoSaH, jAtatvAvizeSeNa punaHkaraNaprasakteH // 403 // dvitIyaM pakSaM dUSayitumAzaGkamAna Aha aha u tadannaM kiM tassa AgayaM ? teNa tAdavatthAto / dIseja tao kujA kajjaMtaramo ya jahaputriM // 404 // atha tadanyat ---- kapAlAdikaM vinAzahetuH karotItyabhyupagamaH, tarhi kiM tasya -- vinAzyasya ghaTAderAgataM ?,naiva kiMcit, vinAzahetostadanyakaraNe vyApRtatvAt tena kAraNena 'tautti' sako vinAzyo ghaTAdiH prAgiva dRzyeta, yacca svapratibaddhaM kAryAntaraM tadapi kuryAt yathA svavinAzahetUpanipAtAtpUrvam / kuta ityAha- tAdavasthyAt -- svarUpAbhraMzAt / // 404 // atha tena kapAlAdinA AvRtatvAnna prAgvadasya darzanAdiprasaGga iti manyethAstatrAha - AvaraNaMpi na jujjai tappabhavaM tassa tAdavatthAto saMgrahaNiH0 // 168 // Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ annaha tao u NAso ettha ya puvodio doso // 405 // AvaraNamapi-AbriyamANatvamapi tasya-ghaTAdevinAzyasya tatprabhavaM-mudrAdijanyamAnatadanyakapAlAdiprabhavaM na | yujyate-na ghttte| kuta ityAha-tAdavasthyAt , anyathA-tAdavasthyAnabhyupagame tata eva tadanyasmAtkapAlAdena zo'bhyupagataH syAt / syAdevaM ko doSa iti cet / atrAha-atra ca kapAlAdena zAbhyupagame pUrvodito doSo draSTavyaH / tathAhi-tenApi kapAlAdinA kiM tadeva ghaTAdikaM kriyate kiMvA tadanyadbhAvAntaramityAdi tadevAvarcata iti // 405 // tRtIyaM pakSamadhikRtyAha tatiyammi pajjudAse haMta viyappammi avigalA dosaa| etacciya vinneyA bhAvaMtarao u tassAvi // 406 // iha tadabhAvaM vinAzahetuH karotIti kiM paryudAsavidhinA vivakSitAdbhAvAdU bhAvAntarameva karotItyucyate, kiMvA tatpradhvaMsamiti vikalpadvayam / tatra paryudAsarUpe tRtIye vikalpe AzrIyamANe ye doSAHprAk dvitIye vikalpe'bhihitA eta evehApyavikalA jnyeyaaH| kuta? ityAha-'bhAvantaraoya tassAvitti' tasyApi-payudAsavidhinA'bhimatasya tadabhAvasya bhAvAntaratvAt , tathA ca sati vinAzahetostatraiva vyApArAdvinAzyasya tAdavasthyamityAdi prasajyate iti // 406 // CAREOCALORECASEARC Jain dharma.29 For Private & Personel Use Only R ww.jainelibrary.org Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH , // 169 // atha mA bhUdeSa doSa iti tadabhAvaH prasajyapratiSedhAtmA vinAzahetunA kriyata ityabhyupagamyate, ityetadeva dUSayitumAza-1 kamAna Aha tabhAvamaha karetI tadabhA (tabbhA) vaM haMta eva Na karei / bhAvaM ca akuvaMto kahaM sa hetutti ? cintamidaM // 407 // atha tadabhAvaM-prasajyapratiSedharUpaM vinAzahetuH karotItyabhyupagamastarhi hanta evaM sati tadbhAvaM na karotItyAyAtaM prasajyapratiSedhe hi naJ kriyApadasaMbandhI, tatastadabhAvaM karotIti, kimuktaM bhavati ?-tadbhAvaM na karotIti / tathApi ko doSa iti cet / atrAha-bhAvaM ca-ghaTAdibhAvaM cAkurvan kathaM sa mudgarAdistasya vinAzaheturucyate ?, iti cintyamidam, na yuktamityarthaH / paTAdayo'pi hi na ghaTAdibhAvakaraNe vyApriyante na ca te tasya vinAzahetavastadvadayamapi mudrAdina | tasya vinAzaheturiti // 407 // caramapakSamadhikRtyAha ___ caramammi vi kaha heU ? na kiMci kuvaMti je viNAsassa / bhAve ya sadAbhAvA esiM khaNabhaMgasiddhitti // 408 // carame'pi pakSe kathaM te mudrAdayo vinAzahetavo bhaveyurye vinAzyasya-ghaTAdena kimapi kurvanti ?, mA prApatpaTAdI K-RAMANGACANCCC RA // 16 // Jain Education Inte l For Private & Personel Use Only Khww.jainelibrary.org Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dinAmapi ghaTAdIn prati vinaashhetutvprsnggH| abhyupagamyApyetat doSamAha-bhAve ca-prakaraNAdvinAzaM prati hetubhAve cAkiMcitkarANAmiSyamANe kSaNabhaGgasiddhiH / kuta ? ityAha-eSAmakiMcitkarANAM sarvatra sarvadA ca bhAvAditi // 408 // taditthaM vinAzahetUnAmasAmarthyamaghaTamAnatAnivandhanamudbhAvya sAMprataM vaiyarthaM tannibandhanamupapAdayannAha annaM ca nassaro vA sahAvato hoja aNassaro vAvi ? / bhAvo Nassarapakkhe nAse kiM hetuNA tassa ? // 409 // anyaca sa nAzyo bhAvaH svabhAvataH-svarUpeNa nazvaro vA syAdanazvaro veti vikalpadvayaM, gatyantarAbhAvAt / tatra nizvarapakSe'GgIkriyamANe tasya-nAzyasya ghaTAde ze-nAzaviSaye kiM hetunA mudrAdirUpeNa karttavyaM ?, naiva kiMcit , tasya tatkhabhAvatayA khayameva nAzAt // 409 // etadeva bhAvayati no annamiha sa bhAvo bhAve bhAvassa'vekkhae heuM / kAThinnAdI puDhavAdiNaM ca taddhetuo ceva // 410 // &| na iha sa nazvaro bhAvo bhAvye-utpAdye'bhAve nAze khotpAdahetvatirekeNAnyaM hetumapekSate, kiMtu taddhetuta eva-tasya khotpAdahetuta evAsau-abhAvo bhavati, yathA pRthivyAdInAM kaatthinyaadi| nahi pRthivyAdayaH kAThinyAdibhAve khotpA REC55555555555 JainEducation in For Private Personel Use Only law.jainelibrary.org Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma- // 17 // dahetvatirekeNAnyaM hetumapekSante, kiMtu tatvabhAvatayA teSAM khotpAdahetuta eva kAThinyAdi bhavati, tathA vinAzo- saMgrahaNi, pIti // 410 // atraiva vipakSe bAdhAmAha __ atadubbhavattaNammi ya pAvai tassa NaNu nissahAvattaM / aha Nassarotti evaMpi nAsaheU vidhA tassa // 411 // kAThinyAderabhAvasya vA atadudbhavatve-tasmAtkhotpAdahatorudbhavAbhAve tasya-bhAvasya kAThinyAdikhabhAvasya pRthivyAdenazvarakhabhAvasya vA ghaTAdenanu niHkhabhAvatvaM prApnoti, teSAM kAThinyAdikhabhAvAtmakatvAt , tasya ca hetvantarApekSaNenAdyApyabhAvAt / tasmAt yo yatsvabhAvaH sa khahetoreva tAdRza utpanno na tadbhAve hetvantaramapekSate, yathA kAThinyAdau pRthivyaadyH| nazvarakhabhAvAzcAmI bhAvAstato na tadbhAve hetvantaramapekSante iti / dvitIyaM pakSaM dUSayitumupanyasyannAha 'ahetyAdi' athAnazvara iti pakSaH, evamapi tasya nAzyasya nAzaheturvRthaiva // 411 // tathAhinahi bhAvAu sahAvo tIrai anneNa annahA kaauN| // 17 // gayaNassava muttattaM naya dusahAvo virodhAto // 412 // nahi yasmAt bhAvAt khabhAvo'nyenAnyathA kartuM zakyate, yathA gaganasyAmUrttatvaM, tadyadi bhAvo'nazcarakhabhAvastataH GROCEROSCARSACRESEARGICAL Jain Education Inter For Private & Personel Use Only &nw.jainelibrary.org Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| kathaM tasya nAzahetunA nAzaH kriyate ?, svabhAvasthAnyathAkartumazakyatvAt / apica, khahetoranazvarasvabhAvasyotpannasya pazcAt |nAzahetunA nazvarakhabhAvatA ApAdyamAnA hetubhedAt kharUpabhedAca pUrvasabhAvAdarthAntaraM syAt , taccAyuktam , yata Aha 'nayetyAdi' na ca dvikhabhAvo-nazvaratvAnazvaratvalakSaNakhabhAvadvayopeto bhAvo bhavati / kuta ityAha-virodhAt, aviharuddhA hi khabhAvA bahavo'pyekasmin tAdAtmyena bhaveyurapi, yathA jJeyatvasattvAdayaH, natu viruddhAH, zItoSNatvAdivat, viruddhau ca parasparaM nazvaratvAnazvaratvasvabhAvau, tatkathametAvakatra bhavetAmiti ? // 412 // atraivAbhyuccayena dUSaNamAha kiMca saheugapakkhe kajassa va tassa pAvatI naaso| taNNAsammi ya bhAvo puraviNaTussa bhAvassa // 413 // kiMca sahetupakSe-sahetukavinAzAbhyupagame kAryasyeva tasya-nAzasya nAzaH prApnoti, tannAze ca-nAzanAze ca sati pUrvavinaSTasya bhAvasthAbhAvaH-sattA prApnoti, bhAvAbhAvayorekatarapratiSedhasyAparavidhinAntarIyakatvAt // 413 // api ca, naya so haveja niyamA kayagANavi kaarnnNtraavekkho| vatthassa jahA rAgo kayagovi tato na nAsejjA // 14 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only H ow.jainelibrary.org Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 17 // kovi kadAI bhAvo kAraNavirahAto tassa bhAvevi / nahi kAraNAI niyameNa hoti jaM kajavaMtAI // 415 // na ca saH-vinAzaH kAraNAntarApekSaH san kRtakAnAmapyante'vazyamabhyupagatavinAzAnAM niyamAdbhavet , yathA vastrasya rAgaH, rAgo hi vastre tadatiriktakAraNAntarApekSatvAnnAvazyaMbhAvI, kAraNAntarANAM khakhahetupratibaddhatvAt, teSAM ca | vacitkadAcidbhAvAt , tadvadeSo'pi vinAzaH kAraNAntarApekSatvAnnAvazyaM bhavet , tatazca kazcidbhAvaH kRtako'pi san | kadAcitkAraNavirahAnna vinazyedapi, 'tassa bhAvevitti' tasya-kAraNasya bhAve'pi kazcidbhAvaH kadAcinna vinazyat / kuta ityAha-'nahItyAdi' hi yasmAnna kAraNAni niyamena kAryavanti bhavanti, prativandhavaikalyasaMbhavAt // 414 // // 415 // upasaMhAramAha tA bhAvahetavo cciya kuNaMti payaIeN nassare bhAve / uppattaNaMtaraM ciya tevi viNassaMti to khaNigA // 416 // yasmAditthaM kAraNAntarApekSavinAzAbhyupagame anekadoSopanipAtasaMbhavastasmAdbhAvahetava eva bhAvAn prakRtyA ALSANSALKARNAMASALAMA // 17 // For Private & Personel Use Only Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SSCROSC khabhAvena nazvarAn kurvanti, prakRtyA nazvaratvAca te'pi bhAvA utpattyanantarameva vinazyanti / 'to' tasmAtte kSaNikA iti sthitam // 416 // atrAcAryaH pratividhitsurAha niraheugo viNAso ahava saheU nirasthigA cittA (ciNtaa)| nahi ettha'NavatthANaM pariNAme savahA atthi // 417 // nanvayaM vinAzaH kiM nirhetuko'thavA sahetuka iti yA cintA kriyate sA sarvathA nirartha (rthi) kaiva / kuta ityAha-13 hi yasmAt na atra-pariNAme pariNAmapakSAbhyupagame bhAvAnAmanavasthAnaM-vinAzaH sarvathA-ekAntenAsti, kiMtu kathaMcidavasthAnamapi, tathA ca sati sarvathA vinAzAbhAvAtkathaM tadviSayA sahetukacintopayujyate // 417 // kathaM sarvathA'navasthAnaM nAstIti cedata Aha jaM taM ciya pariNamae patisamayaM cittakAraNaM pappa / dalavirahAto annaha jujjai na phalaM tu bhaNiyamiNaM // 418 // yat-yasmAttadeva-mRtpiNDAdirUpaM vastu cakracIvarAdikaM citraM-nAnArUpaM kAraNaM prApya pratisamayaM tathA tathA pariNamate, tataH kutaH sarvathA'vasthAnaM vinAzo veti / itthaM caitadaGgIkartavyamanyathA pariNAmapakSAnabhyupagame pUrvakAraNasya ORRESS Jain Education in For Private & Personel Use Only Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AR dharma | saMgrahaNi // 172 // CAREOSCAKCSCAMERIOR niranvayavinAze sati dalavirahAt-dalAbhAvAt uttaraM phalaM na yujyeta / idaM ca 'dalavihUNaM kaha jAyai' ityAdinA prAgeva bhaNitamiti na punaH prapazyate // 418 // atra paramatamAzaGkamAna Aha aha taM putvaM rUvaM caiUNa tahA haveja niyameNa / tabhAve tadabhAvo atAdavatthaM ca'niccattaM // 419 // atha tat-mRtpiNDAdirUpaM vastu niyamena pUrva rUpaM-mRtpiNDatvAdilakSaNaM tyaktvA tathA ghaTAdirUpatayA bhavet , anyathA tadabhAve-mRtpiNDatvAdilakSaNapUrvarUpaparityAgAbhAve tadabhAvo-ghaTAdirUpatayA bhavanAbhAvo bhavet, na hi mRtpiNDAkArAparityAge ghaTAkAro bhavan dRzyate, tasmAdavazyaM pUrvarUpasyAtAdavasthyameSTavyam / idameva ca bhAvAnAmanityatvam , "atAdavasthyamanityatAM brUma" iti vacanAt / ataH pariNAmapakSe'pyekAntakSaNikatvaM samApatitamiti // 419 // atrAcArya Aha niyameNa tassa cAto kahaMci nanu (tu) sabajhe (he) va bhaNitamiNaM / evaM ca tAvadatthe niccattaM kassa va viruddhaM ? // 420 // niyamena tasya-pUrvarUpasya tyAgo bhavatyeva, paraM kathaMcit, na sarvathA, tatsaMvandhino mRdAdirUpasyAnvayato darzanAt , C OALSAROSAROSCORCE // 17 // Jain Education i n For Private & Personel Use Only MMww.jainelibrary.org Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte idaM ca saprapaJcaM prAk bhaNitameva / tataH kimityAha - evaM ca sati kathaMcit pUrvarUpanivRttyA bhAvAnAmatAdavasthye |sati anityatvaM kasya vA viruddhaM ?, naiva kasyacidityarthaH // 420 // iha pariNAma siddhau vastunaH kathaMcitpUrvarUpatyAgasi - dvirnAnyatheti tAM prAk sukhAdiyogAnyathAnupapattivalenopapAditAmapi sAMpratamadhyakSata upapAdayannAha - paccakkheNeva tahA aNugamavairegagahaNato siddhaM / vatthu pariNAmi (ma)rUvaM mimmayaghaDavedaNAutti // 421 // tatheti samuccaye / pratyakSeNaivAnugamavyatirekayorgrahaNAt vastu pariNAmirUpaM siddhaM, pariNAmasyAnugamavyatirekAtmakatvAt / kathaM punaH pratyakSeNAnugamavyatirekayorgrahaNamiti cet ? / ata Aha-'mimmayaghaDaveyaNAutti' mRnnmyghttvednaat| etaduktaM bhavati yato mRtpiNDAdupajAyamAne ghaTe mRt anvayinI mRtpiNDatvaparyAyavyAvRttizca pratyakSata eva vedyate, tasmAttadAtmaka pariNAmarUpaM vastu pratyakSata eva siddham // 421 // atra parAbhiprAyaM dUSayitumArabhatesidaM paJcakkhaM viyappato tamavigappagaM hou / tevi taheva so Nu gheppai jamhA sarUveNa // 422 // syAdetat-nedamanugamavyatirekagrahaNAtmakaM jJAnaM pratyakSam / kuta ityAha - vikalpAd - vikalparUpatvAt, pratyakSaM hi Xxx w.jainelibrary.org Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 173 // kalpanApoDham / taduktam - " pratyakSaM kalpanApoDhamabhrAntamabhilApinI / pratItiH kalpanetyAdi" / idaM tu anugamavyatirekagrahaNAtmakaM jJAnaM kalpanAtmakamato na pratyakSam, tatkathamuktaM pariNAmarUpaM vastu pratyakSataH siddhamiti / AcArya Aha-'tamavikappagaM hou' tatpratyakSamavikalpakaM bhavatu, nAtra kazciddoSaH yasmAttenApyavikalpakapratyakSeNa sa bhAvaH | kharUpeNa tathaiva-pariNAmirUpatayA gRhyate, nAnyathA, tasya yathAvasthitArthagrahaNasvabhAvatvAt, arthasya ca pariNAmarUpatayaiva | sthitatvAditi // 422 // atraivAzaGkAzepamapAkurvannAha - naya tassa taM Na rUvaM kAraNaniyamAdibhAvato NeyaM / pacapibhAvI haMta viha (ya) ppo viNA heU // 423 // na ca tasya-bhAvasya tat-- anugamavyatirekAtmakatvarUpaM na jJeyaM, kiMtu tadeva jJeyam / kuta ityAha-kAraNaniyamAdibhAvataH, AdizabdAtkAryaniyamabhAvaparigrahaH, kAryakAraNabhAvaniyamAdityarthaH / anyathA sa eva nopapadyeta, yathA ca nopapadyate tathA prAgeva saprapaJcamabhihitamiti na punarihocyate / api cAyaM vikalpaH pratyakSapRSThabhAvI san nAhetuko yuktaH, sadAbhAvAdiprasaGgAt // 423 // kiMtu tassAmatthappabhavo na ya sa sajAtIya bhedagaharUvo / saMgrahaNiH. 1120311 ww Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASSESSORIAS*** tA taMpi tahArUvaM geNhai kiMvA tamannati ? // 424 // tatsAmarthyaprabhavo, na ca sa-vikalpastatsAmarthyAdudbhUto'pi sajAtIyabhedagraharUpaH-sajAtIyAdapi vyaktyantarAt mR|tpiNDAdighaTAntarAdeH bhedasya grAhakaH sakalasajAtIyavyAvRttavastugrahaNarUpa itiyAvat , kiMtu sajAtIyena sahAbhedasya grAhakaH,tathAnubhavAt / 'tA' tasmAttadapi-avikalpakaM pratyakSaM bhAvaM tathArUpa-sajAtIyAvyAvRttakharUpaM gRhNAti, anyathA tasya vikalpasya tadrUpAnukArAbhAvena tatsAmarthyaprabhavatvAnupapatteH / parameva dUSayituM pRcchati-'kiM vA tamannaMti' kiM vA tat-avikalpakaM tathArUpAdbhAvAt anyaM bhAvaM gRhNAti ? // 424 // para Aha taM ciya ubhayavibhinnaM kinna viyappovi tAriso hoi ? / sArikkhavippalaMbhA taha bhede kimiha sArikkhaM ? // 425 // yameva bhAvaM vikalpo gRhNAti tameva nirvikalpakamapi paraM kiMtu ubhayavibhinnaM-sajAtIyavijAtIyavibhinnaM,vikalpastu vijAtIyAdeva vyAvRttaM na sajAtIyAdapi / AcArya Aha-kinna vikalpo'pi tatsAmarthyaprabhavastAdRzaH sajA-2 tIyavijAtIyavibhinnabhAvakharUpagrAhako bhavati ?, tatsAmarthyaprabhavatvAddhi so'pi vikalpastAdRza eva yukto nAnyA-18 |dRza iti bhaavH| para Aha-'sArikkhavippalaMbhAt' sadRzAparAparadarzanAt vipralambhAt nAsau vikalpastAdRzo vijA SOSAROSAGARCANCCC Jain Education Intern For Private & Personel Use Only 14.56 m jainelibrary.org Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 174 // Jain Education Inte |tIyabhedasyeva sajAtIya bhedasyApi grAhako bhavatItyatrAha - 'taha bhee kimiha sArikkha' tathA -- sarvebhyaH sarvAtmanA | bhede - vailakSaNye sati kimiha bhAvAnAM parasparaM sAdRzyaM yadvazAdvipralambhaH syAt ?, naiva kiMcidityabhiprAyaH / athocyetaatatkAraNAtkAryavyAvRttinibandhanaM parikalpitaM sAdRzyamastyeva, tatkathamucyate ' taha bhee kimiha sAriccha miti atatkAraNAdibhya iva tatkAraNAdibhyo'pi vyAvRtteH paTAdavizeSeNa vyAvRttayorapi goghaTayoriva parasparaM vyAvRttatayA vyAvRttinibandhanasyApi sAdRzyasya parikalpayitumazakyatvAt, parikalpitasya ca paramArthataH kharaviSANakalpatvena yathAvasthita vastubhedagrahaNavibandhakatvAyogAt // 425 // parAbhiprAyaM dUSayitumArekate - aha taM apaDuM vA tammi sajAtIya bhedagahaNammi / itarami tu No evaM ubhayasabhAvAdidosAo // 426 // atha tadapi nirvikalpakaM pratyakSaM sajAtIyabhedagrahaNe bhrAntamitarasmiMzca vijAtIyabhedagrahaNe na bhrAntamatastatpRSThabhAvI vikalpo'pi na vijAtIyabhedasyeva sajAtIyabhedasyApi grAhako bhavati, yadvA tadapi nirvikalpakaM sajAtIyabhedagrahaNe na paTu itarasmiMzca paTu, tataH (a) pavanubhavAhitasaMskAraprakopasAmarthyAdayamapyupajAyamAno vikalpo vijAtIya| bhedasyaiva grAhako bhavati natu sajAtIya bhedasyApi / atrAha - 'evamubhayasahAvAdidosAo' evaM sati ubhayasvabhAvAdi saMgrahaNi" // 174 // Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACCOCIECCALCOHOLESA doSAH prApnuvanti / tuH pUraNe / tathAhi-tanirvikalpakaM yenaiva svabhAvena viziSTaM sat sajAtIyabhedagrahaNe bhrAntamapaTu davA kiM tenaiva khabhAvena vijAtIyabhedagrahaNe abhrAntaM paTu vA, Ahozcit anyena ? / yadi tenaiva tarhi sajAtIyabheda-15 syeva tatkhabhAvasAmarthyAdvijAtIyabhedasyApi grahaNaM na syAt, yadvA vijAtIyabhedagrahaNavat khabhAvAbhedAt sajAtIyabhedagrahaNamavikalpaM syAt , tathA ca tadanubhavAhitasaMskAraprakopasAmarthyAdupajAyamAno vikalpo'pi sajAtIyavijA|tIyabhedayoravizeSeNa grAhakaH syAt na vA kasyacidapi / athAnyeneti pakSastarhi hanta tasyobhayasvabhAvatA''pattiH, sA ca khatantranItivirodhinI, sarvavastUnAM niraMzaikakhabhAvatayA abhyupagamAt / api ca, tau svabhAvau tato nirvikalpakAt bhinnau vA syAtAmabhinnI vA bhinnAbhinnau vA ? / yadi bhinnau tatastasya tAviti sNvndhaanuppttiH| athAbhinnau tarhi tayoH svabhAvayorakatvam , ekasmAt dharmiNo'nanyatvAttatsvarUpavat, tathA ca sati kathamekamubhayakhabhAvamiti ? atha bhinnAbhinnau tarhi khatajanItityAgo jAtyantarAtmakabhedAbhedAbhyupagamalakSaNaparasiddhAntAzrayaNAditi / anyaca, 'taM ciya ubhayavibhinna miti' yaduktaM tatvAbhyupagamaviruddhaM, yato vikalpasya gRhItagrAhitvamiSyate tat 'taM ciya | ubhayavibhinna'mityabhyupagame sati virudhyate // 426 // tathAhi nicchayanANeNa tahA jArisato so'vagammatI bhaavo| MACOCALONELORCAMSKSACARENCE R OO For Private & Personel Use Only Ril Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 175 // jar3a teci tArisao to tassa gihItagAhittaM // 427 // tatheti dUSaNAntarasamuccaye / yAdRzo bhAvo nizcayajJAnena - savikalpakenAvagamyate yadi tena- avikalpakena tAdRzaevAvagamyate tatastasya - vikalpajJAnasya gRhItagrAhitvaM syAnnAnyatheti // 427 // itazca 'taM ciya ubhayavibhinna' | mityuktaM,' yasmAt - ajjhavasiyata bhAvA dissavigappANa egakaraNeNa / tammi pattI pattI jujjati natu annahA kiMci // 428 // adhyavasito - nizcitastasya - dRzyasya yo bhAvaH - svarUpaM tasmAt dRzyabhAvavinizcayAdityartho dRzyavikalpayorekI karama dRzyadhikalpyAvarthAvekIkRtyetyarthaH tasmin - dRzye vastuni pravRttiH, pravRttasya ca satastasyArthasya prAptiryujyate, na tvamyathA adhyavasitatadbhAvamantareNaM kiMcidapi dRzyavikalpaikIkaraNapravRttyAdi yujyate // 428 // kuta ityAhaactaM bhedAo atippasaMgAtoM kiMca taM motuM / tule avabohatte uggahamesamma ko rAgo ? // 429 // saMgrahaNiH, // 175 // fi Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int atyantaM bhedAt, dRzyaM hi skhalakSaNamarthakriyAsamartha sakalasajAtIyavijAtIyavyAvRttaM, vikalpyaM tu sAmAnyalakSaNaM kriyAvikalamiSyate, tato'tyantaM bhedAt kathamanayorakIkaraNam ?; ekIkaraNanimittasya sAdharmyasyaikAntenAbhAvAt / athetthamatyantaM bhede'pyekIkaraNamiSyate, tatrAha -- atiprasaGgAt nIlavikalpAkArasyApi pItakhalakSaNena saha ekIkaraNaprasaGgApatteH bhedAvizeSAt, tathA ca pratiniyatasakalavyavahArocchedaprasaGgaH / tasmAdavyavasitatadbhAvatvA devai kIkaraNAdi yujyate nAnyathA / dRzyaM cAvigAnenAdhyavasIyate sajAtIyAvyAvRttamatasta tathAbhUtamevAGgIkarttavyam / tathA ca |sati nirvikalpamapi yathAvasthitArthagrahaNasvabhAvatvAt tathArUpameva tat gRhNAti na tUbhayavibhinnamiti sthitam // nirvikalpaka samAnatAmeva vikalpasya prakArAntareNa samarthayamAno'bhyuccayannAha - 'kiMcetyAdi' kiMca taM- vikalpaM muktatvA tulye - samAne avabodhatve - paricchedarUpatve sati avagrahamAtre - avagrahakalpanirvikalpakamAtre ko rAgaH 1 AsaktatA bhavato yena tadevamiSyate na vikalpaH naivAsau yukto, dvayorapi vizeSAbhAvenAsya nirnibandhanatvAditi bhAvaH // 429 // parAbhimataM vizeSamAzaGkA dUSayati aha so'vAhitavisao itarassavi haMta keNa vAdhA tu ? | atthe sadAbhAvA tadgatattA ya tassati // 430 // Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 176 // Jain Education In atha saH - avagraho nirvikalpakAparaparyAyo'bAdhitaviSaya iti hetostasminnavagrahe rAgaH / atrAha -- itarasyApi - vikalpasya hanta kena bAdhA ?, naiva kenApItyarthaH / para Aha- arthe zabdAbhAvAt tadanugatatvAcca - zabdAnugatatvAcca tasyavikalpasya bAdhyamAnaviSayatA bhavatIti zeSaH / etaduktaM bhavati yasmAdarthAdidamindriyajJAnamudayapadavIM samAsAdayati tasyaivArthasya rUpamanukartumutsahate, janakatvAt, nAnyasya / taduktam -- " taddhi arthasAmarthyanodIyamAnaM tadrUpamevAnukuryA | diti" / na cArthe zabdAH santi, nApyarthAtmAnaH zabdAH, yena tasminnarthe svakAryabhUtavijJAnAdarzake pratibhAsamAne arthavadanukAritAnvayavyatirekAH santaste'pi kAraNabhUtAH zabdAH pratibhAseran / na cAnyAdRzo'rthaH svakAryabhUte vijJAne anyAdRzaM pratibhAsaM puraskartumalaM yataH kAraNasya janakatvaM kAryAntarAt svakAryasya bhedakatve sati bhavati, anyathA sarvasyApi svakAraNAtirekeNa kAraNAntarAdapyutpattyA kutracidapyanvayavyatirekAnuvidhAnAbhAvAdahetukatA syAt / tasmAnnAyamarthaH svavijJAnaM janayat arthAntarasaMbandhinaM pratibhAsaM tatrAdhatte / taduktam -- " tasmAdayamupanipatya vijJAnaM janayannAnAtmanAntarIyakaM pratibhAsaM puraskartuM yukto rUpAdaya iva parasparamiti" / arthAntarabhUtazabdasaMvandhipratibhAsAtmakaM cedaM vikalpajJAnamato na bAhyarUpAdikhalakSaNaviSayaM tajjanyatvAbhAvAt, akAraNasya ca viSayatvAyogAt / yadAha - " nAkAraNaM viSaya " iti, atha ca tadadhyavasAyi tato vAdhyamAnaviSayateti // 430 // atrottaramAha - atthagayasaddagahaNA No tadaNugato tatotti avi evaM / saMgrahaNiH, // 176 // Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tabbohasahajamaNavaijogAo kammaheUto // 431 // 'taotti'sako vikalpo na arthagatazabdagrahaNAttadanugataH-zabdapratibhAsAnugataH, apitvevaM-kiMtu evameva zabdapratibhAsAnugataH, evamevApi kutaH samupajAyata iti cedata Aha-karmahetukAttadbodhasahajamanovacanayogAt-karmajanitavivakSitArthAvabodhasahabhUtamanovacanayogAt / idamuktaM bhavati-arthAtmAnaH zabdAH santIyevamarthagatazabdagrahaNAnnAsauvikalpaH zabdAkArAnugata iSyate, tathApratibhAsAbhAvAt , kiMtu tathAvidhakarmavipAkodayasAmarthya hetu kavivakSitArthAvabodhasahasamudbhUtamanoyogavacanayogaprabhAvAt , tatra manoyogasAmarthyAdantarjalpAkArasya prabhavo, vacanayogasAma-17 rthyAca bAhyazabdasya,tato na kazcidiha puurvoktdossaavkaashH| nahi ghaTaM vikalpayataH puMsa itthaM pratibhAsa udayate yathA| ayaM ghaTaH zabdaH zabdayukto veti, tathAnubhavAbhAvAt , kiMtu ayaM ghaTo ghaTazabdavAcya iti / tato yaducyate-'nahyarthe zabdAH santi tadAtmAno vA, yena tasmin pratibhAsamAne te'pi pratibhAseranniti, tadvahiH plavate, arthagatazabdagrahaNAtmakazabdAkArasya tathApratibhAsatvenAnabhyupagamAt , tadanyarUpasya ca zabdAkArasya vodharUpatAdivat khahetorupajAyamAnasya jJAnasyArthasAmarthyajanyatvAbAdhakatvAt / yadapi coktaM-'na cAnyArazo'rthaH khakAryabhUte vijJAne' ityAdi, tadapyandhakArananaprakhyaM, vAhyArthajanyatayA zabdAkArasthAnabhyupagamAt, vAhyArthagatarUpagrahaNAtmakatayA rUpAkArasyeva 18 vAdyArthagatazabdagrahaNAtmakatayA tasyAnubhavAbhAvAt // 431 // ASAARCCCCCCCCCCX REGARCASSENGER-RHGAOSALSARS - Jnin Education in Doww.jainelibrary.org Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 177 // ROCKROSASSAMS aha asthamaMtareNavi bhASA isarammi kiM na so atthi ? / ajjhAroveNa tao etthavi tItAdavekkhAe // 432 // __ athocyeta-na vikalpasya zabdAkArAnuviddhatayA bAdhyamAnaviSayatA, kiMtu kadAcidarthamantareNApi bhAvAt , yadi hyarthanibandhano'yaM vikalpaH syAt tato na kadAcanApyarthamantareNa bhavet, bhavati cArthamantareNApi, yathA-marIcikAsu jlviklpstsmaannaivaasaavrthnibndhnH| atrAha-'iyarammi kinna so atthi' itarasmin-nirvikalpake kinna so'rthamantareNApi bhAvo'sti ?, astyevetibhAvaH, kozAMdukAdau tathAdarzanAt / itara Aha-'ajjhAropeNa tao' sako'rthamantareNApi nirvikalpakabhAvo'dhyAropeNa-yaH pUrvamupalabdho'rthastatsamAropeNa, na barthamantareNApi upajAyamAnamavikalpakamasantAnupalabdhaSaSThaskandhavipayamupajAyate, tasmAttadapyarthanibandhanamiti na kAcitkSitiH / atrAha-etthavi tIyAdavekkhAe' atrApi-vikalpe atItAdharthApekSayA adhyAropeNa bhAvaH samAna eva, nahi vikalpo'pi purovarttinamarthamantareNopajAyamAnaH pUrvAnubhUtArthAdhyAropamantareNopajAyate iti // 432 // para Aha taM annattavisiTuM samANameyaM ti evamAIyaM / jaM jaM nimittamihaiM taM taM itarammi bi samANaM // 433 // // 177 // Jain Education For Private & Personel Use Only Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education tat-nirvikalpakamanyataH zeSavijJAnebhyo viziSTamato'vAdhitaviSayamiti cet / atrAha - samAnametat etat - | viziSTatvaM vikalpe'pi samAnaM, tasyApyanyato viziSTatvAt / kiyaccehAtiprabalamahAmohanidrAvazavihvalIbhUtabuddhInAmusvapnAyamAnaM pratyekaM pratividhAtuM zakyamato'tidezeno bhayorapyavAdhitaviSayatvaM nimittasamAnatAmAcikhyAsurAha - 'iti evamAIyamityAdi' itiH - amunA prakAreNa evamAdikaM yat yat avAdhitaviSayatayA nimittamiha - nirvikalpake'bhidhIyate tattat nimittamitarasminnapi - savikalpa ke samAnaM draSTavyam // 433 // nimittAsamAnatAviSayaM parAbhiprAyaM dudUSayipurAzaGkate - accaMtA'sAhAraNagAhagamaha taM Na evamiyaraM ti / tassevAbhAvAto evaM pi na juttipaDibaddhaM // 434 // atha nirvikalpaka pratyakSamatyantA'sAdhAraNagrAhaka mato'vAdhitavipayaM, bAhyArthasya tathArUpatvAt na evamatyantASsAdhAraNagrAhaka mitarat - vikalpajJAnaM, sAmAnyaviSayatvAt tena vAdhitaviSayaM, bahirarthasya sAmAnyarUpatayA abhAvAt / atrAha - ' tassevetyAdi' etadapi anantaroktaM na yuktipratibaddham / kuta ityAha- tasyaivAtyantA'sAdhAraNasyAbhAvAt // 434 // sa eva kathamiticet ata Aha Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SCNCR hai| saMgrahaNi XALLOCALAM // 17 // sattAdINaM sAdhAraNattato annubhvppsiddhiito| hoja va bhAvAbhAvo tesiM aJcaMtabhedammi // 435 // sattvAdInAmAdizabdAt jJeyatvaprameyatvAdInAM sAdhAraNatvAt / etadapi kathaM siddhamityata Aha-anubhavaprasiddhitaH, avigAnena hyanubhavaprasiddhAH sattvAdayo dharmA vastUnAM sAdhAraNAH / atraiva vipakSe vAdhAmAha-'hoja vetyAdi' vAzabdo'vadhAraNe bhinnakramazca, sa ca yathAsthAnaM yokSyate / anyathA teSAM vastUnAmatyantaM bhede sati sAdhAraNasattvAdidharmAbhAve sati bhAvAbhAva eva-svarUpAbhAva eva bhavet / tathAhi-yadi sattvasyApi vyAvRttistato'sattvamevApadyata iti // 435 // atra paramatamAzaGkamAna Aha jaM egammI sattaM annammivi aha tu tassa bhAvammi / pAvai egattaM ciya tesiM tamhA Thio bhedo // 436 // ___ atha manyethAstuH pUraNe, yatsattvamekasmin bhAve varttate tasya-sattvasyAnyatrApi bhAve sati tayorekatvameva prApnoti, na caitadasti, tayorbhedenopalabhyamAnatvAt / tasmAttayoH sattvasya parasparaM bhedaH sthita iti // 436 // atrAha sAdhAraNaM Na egaM avi samANataNaM ti Na ya etaM / OSAROLOGROCROCOCCC OROSCAMOST // 178 // Jain Education For Private & Personel Use Only | Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte etA'bhedammi vijujjai paccakkhasaMsiddhaM // 437 // nanu sattvAdi sAdhAraNamasmAbhiruktaM, na ca sAdhAraNamityekamucyate, api tu parasparaM samAnatvam, nacaitatsamAnatvaM pratyakSapramANasiddhamekAntAbhede'pi yujyate, AstAmekAnta bhede'pItyapizabdArthaH, tasmAnna bhAvAnAM parasparamekatvaM prApnotIti / tadevaM yasmAtsAdhAraNasattvAdyanabhyupagame bhAvAbhAvaH prApnoti tasmAttadavazyamaGgIkarttavyam, tathA ca sati vastuno'tyantA'sAdhAraNarUpasyAbhAvAttadvAhakaM bhavatparikalpitaM nirvikalpakapratyakSameva vAdhitaviSayaM natu pramANasaM - siddhasamAnAsamAnarUpavastugrahaNapravaNaM savikalpakamatastadeva pramANaM natvitaraditi // 437 // etadevopasaMharannAha - tamhA taggahaNAo tato pavittIoM logasiddhIo / saviyappaM paccakkhaM siddhaM ti kayaM pasaMgeNa // 438 // tasmAttadgrahaNAt-samAnAsamAnarUpavastugrahaNAttasmAcca tadbrahaNAtpravRtteravigAnena sakalalokasiddheH / cazabdasyAnuktasamuccayArthasya gamyamAnatvAdetadapi draSTavyaM-pravRttasya satastathAbhUtArthaprAptezca saMvikalpakaM jJAnaM pratyakSaM pramANaM siddhamakSAzritatvAdavisaMvAdakatvAcca / tataH pratyakSapramANena anvayavyatirekAtmakatayA gRhyamANatvAdvastu pariNAmarUpaM siddhaM, tatsiddhau ca sarvathA vinAzAbhAvAt kimayaM nAzaH sahetukaH kiMvA nirhetuka iti cintA'pyatra nopapadyate iti kRtaM Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 179 // | prasaGgena // 438 // tadevaM paroktadUSaNAnAmiha lezato'pyanavakAzastathApi parasyAtIva jaDabuddhitAM pracikaTa viSurdUpaNA bhAsatAmudbhAvayannAha- taha bhAvaaat far kuNaMti payaIeN Nassare bhAve / jaM bhaNiyaM tadattaM agadosappasaMgAo // 439 // tathA yadbhaNitaM khapakSamupasaMharatA bhAvahetava eva prakRtyA nazvarAn bhAvAn kurvantIti, kuta ityAha- anekadoSaprasaGgAt // 439 // tameva darzayati iya bhAvahetavo cciya tannAsassAvi hetavo niyamA / evaM ca ubhayabhAvo pAvai egammi samayammi // 440 // itiH - evamabhyupagame na bhAvahetava eva ghaTAdibhAvahettava eva mRtpiNDAdayo niyamAt tannAzasyApi ghaTAdinAzasyApi hetava Apadyante / astvevaM kA no hAniriti cet ?, ata Aha-- evaM sati ekasminneva samaye-kSaNe ubhayabhAvaHutpAdavinAzabhAvaH prApnoti // 440 // bhAvammiya bhAvo itarassa na jujjatI u bhAve ya / tadayuktamavagantavyam / saMgrahaNiH. // 179 // Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka teNAvirodhato puNa pAvai nicaMpi tabbhAvo // 441 // tadbhAve ca-ubhayabhAve caikasminsamaye prApnuvati sati itarakha utpAdasya bhAvaH-sadbhAvo na yujyate, svavinAzena tasya kroDIkRtatvAt , dvitIyakSaNavat / atha mA bhUt dRSTavirodha iti khavinAzabhAve'pi tasya bhAva issyte| tata Aha-bhAve cotpAdasyeSyamANe tena-khavinAzena sahAvirodhAt nityamapi-AkAlamapi tadbhAvo-vastubhAvaH prApnoti // 441 // __ aha u khaNahitidhammA bhAvo nAso na juttmeyNpi| niraheugo sa iTTo eso ya jao saheu tti // 442 // atha kSaNasthitidharmA bhAya eca nAzastaduktaM-"na vinAzo nAmAnya eva bhAvAt kazcit , bhAva eva vinAza iti," tato na kazcitpUrvoktadoSAvakAzaH / atrAha-na yuktametadapi-pUrvoktaM, yasmAtsa vinAzo nirhetuka iSTaH, 'ahetutvAdvi| nAzasya, khabhAvAdanubandhite"tivacanAt, eSa ca bhAvaH sahetuka iti, tasmAt sa eva bhAvaH kSaNasthitidharmA vinAza ityayuktamiti // 442 // aha mottUNa saheDaM annaM nAvekkhai ti NiraheU / Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 18 // 6 tullamiNaM itarammi vi atthavisese vidhaNimettaM // 443 // atha khahetuM khotpAdahetuM-muktvA sa bhAvo na khavinAze'nyaM hetumapekSate iti tasya nAzo nihatuka ityucyate / atrAcArya Aha-tulyamidamitarasminnapi-utpAde, na hetumatiricyAnyaM hetumapekSate iti, tata itthamarthAvizeSe'pi yadidamucyate sahetuka utpAdo nirhetuko vinAza iti, tat bhAvArthazUnyaM dhvanimAtrameveti // 443 // aha taM pai heussA aheugattaM pasAhiyaM putviM / Neyehi viyappehiM jAtiviyappA hu te NeyA // 444 // athocyeta-kimanena vAgjAlena ?, ghaTAdivinAzaM prati yo heturmudgarAdirabhyupagamyate tsyaahetutvmnekairviklpaiH| pUrva-prAk prasAdhitaM, tadapekSayA cAsau nirhetuka ityucyata ityadoSaH / atrAha-'jAivigappA hu te neyA' ye mudgarAderahetutvaprasAdhanAya aneke vikalpAH prAgabhihitAste sarve'pi huravadhAraNe pratyakSabAdhitaviSayatayA jAtivikalpA eva jnyeyaaH||444|| jAtivikalpatvameva draDhayati jamhA aNuhavasiddhe tassuppAe vi evjaatiiyaa| saMti viyappA tesiM bhAve viya tassa NAbhAvo // 445 // // 18 // Jain Education For Private & Personel Use Only Vi Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yasmAttasya-bhAvasyotpAde'pi pratiprANyanubhavapramANasiddhe evaMjAtIyA vikalpAH santi, na ca teSAM vikalpAnAM bhAve'pi tasya-utpAdasyAbhAvo bhavati, tadvannAzapakSe'pi bhaviSyatIti // 445 // tAnevotpAdaviSayAn vikalpAn darzayannAha uppattisahAvaM vA-NuppattisahAvagaM va taddheU / kujjA bhAvaM ubhayA-NubhayasahAvaM va iti bhedA ? // 446 // taddhetu:-bhAvaheturbhAvamutpattikhabhAvaM vA kuryAt , anutpattikhabhAvaM vA, ubhayakhabhAvam-utpattyanutpattikhabhAvamanubhayasvabhAvaM veti, bhedA-vikalpAH , na caiteSAmanyatamo'pi bhedo ghaTate // 446 // tathA cAha jai uppattisahAvaM aphalo tasseva tassabhAvattA / tU tadavekkhammi ya tammi viNAsevi kimajuttaM ? // 447 // yadi bhAvaheturutpattikhabhAvaM bhAvaM karotIti pakSastataH sa heturaphalaH / kuta ityAha-tasyaiva tatsvabhAvatvAttadutpAdasiddheH / athocyeta-tasyetthaMbhUta eva svabhAvo yena vivakSitaM hetumapekSyotpadyate nAnyathetyata Aha-'tadavekkhammItyA DMCAMOSAROKAR For Private & Personel Use Only O ww.jainelibrary.org Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi. % // 18 // % di' tasminnatpAde tadapekSe-vivakSitahetvapekSe abhyupagamyamAne hanta vinAze'pi kimayuktaM syAd ?, naiva kiMcit // 447 // tathAhi tassevesa sahAvo patiNiyayaM ceva aNuvagAripi / heuM pappa viNassai bhAvotti saheugo to so|| 448 // tasyaiva-ghaTAdeH khahetorutpannasya eSa khabhAvo yena pratiniyatamevAnupakAriNamapi sahakAriNaM hetumapekSya sa ghaTAdirbhAvo vinazyatIti tasmAdutpAdavatso'pi vinAzaH sahetuka eva // 448 // etadeva bhAvayati Naya bhAvahetavo vi hu kuNaMti bhAvassa kiMci tuha pakkhe / jaM tassattAmettaM paDucca bhaNito taduppAto // 449 // na hi tava pakSe bhAvahetavo'pi bhAvasya kiMcit kurvanti, yat-yasmAttatsattAmAtraM-khahetusattAmAtraM pratItya tadutpAdo bhaNitaH, kAraNasya niranvayavinAze sati tat pratItya kAryasyotpAdAbhyupagamAt // 449 // dvitIyapakSamadhikRtyAha aha'NuppattisahAvaM kunjA evaM nu kharavisANaMpi / % A5 // 18 // % Jain Education Interna For Private Personel Use Only Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CONCREASEA5545405 aha so na tassa heU itarassa u keNa heutti ? // 450 // atha bhAvaheturanutpattisvabhAvaM santaM bhAvaM krotiitipkssH| nanvevaM tarhi sa hetuH kharaviSANamapi kuryAt , ubhayosarapyanutpattikhabhAvatvAvizeSAt / athocyata-na sa vivakSito bhAvahetuH kharaviSANasyApi hetuH, kiMtu bhAvasyaiva, tato na kazciddoSa iti / atrAha-itarasyApi-vivakSitabhAvasya kena kAraNena sa vivakSito heturbhavati?,na kenApi kAraNena heturbhavitumarhatIti bhaavH||450|| kuta ityAha jamaNuppattisahAvA kharasiMgaghaDAdao'viseseNa / __tA egassA'heU sesANavi, bheyasiddhI vA // 451 // yat-yasmAdavizeSeNAnutpattikhabhAvAH kharazRGgaghaTAdayaH'tA' tasmAt yadyekasya kharaviSANasyAhetustarhi zeSANAmapi -ghaTAdInAmahetureva / bhedasiddhirveti-utpattyanutpattilakSaNakhabhAvabhedasiddhiA parasparaM kharazRGgaghaTAdInAM sA prasajyate // 451 // tathAhi tassatthi ihaM heU tattho uppajate ya tA kaha Nu ? / eso'NuppattisahAvago tti pannA vavaisaMti // 452 // Jain Education inte For Private & Personel Use Only Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 182 // iha-jagati tasya-utpAdyasya ghaTAderutpattI hetustatsthaH-utpAdyaghaTAdisthaH tathAbhavanakhabhAvatAlakSaNo'sti / co saMgraNita yasmAdarthe / yasmAt ghaTAdikamutpadyate, viSayeNa viSayiNo lakSaNAt utpadyamAnaM dRzyate, na tu kharaviSANasya tatstho heturasti, vivakSitakAraNAnantaraM tadutpAdAdarzanAditi, astvevaM bhedasiddhiH, suyuktiyuktatvAditi cet / ata Aha-'tA kaha Nu ityAdi' yadyevaM bhedasiddhiriSyate tataH kathaM nu eSaH-utpAdyo ghaTAdiko bhAvo'nutpattikhabhAva iti prAjJA bhavAdazA vyapadizantIti // 452 // tRtIyaM pakSamadhikRtyAha ubhayasahAvattammi u virohdoso'nnivaariyppsro| itarammivi uppAto abhAvato ceva no jutto // 453 // ubhayakhabhAvatve tu aGgIkriyamANe virodhadoSo'nivAritaprasaraH prApnoti, tathAhi-yadi utpattikhabhAvaM kArya kathama-18 natpattikhabhAvaM?, athAnutpattikhabhAvaM kathamatpattikhabhAvamiti?, ekasya viruddhadharmAdhyAsAyogAta / kathaMcita yoge'pi men hai svakRtAntaprakopAt / caramapakSaM dUpayitumAha-itarasminnapi-anubhayakhabhAvatve tathAbhUtasya vastuno'bhAvAnnotpAdo yukta iti // 453 // atra para Aha SORRORSCORRECOLOGIENCE For Private Personal use only Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SALMERRORAKC kiM tiNhaM kiM saNha kiM kasiNaM sukillaM ca khrsiNg| jaha nivisayA bheyA ee emeva etevi // 454 // | yathA kharazRGgaM ki tIkSNaM kiM zlakSNaM kiM kRSNaM kiM vA zuklamityete bhedAH-vikalpAH kriyamANA nirviSayA eva, viSayasya kharazRGgasya kharUpato'bhAvAt / evamete'pi utpattikhabhAvamityAdayo vikalpA nirviSayA drssttvyaaH||454 // jamhA'Nuppanno so bhAvo kharasiMgatulla eveh| uppannammi ya tammivi viyappaNA nipphalA ceva // 455 // yasmAdasau bhAvo'nutpannaH san iha-jagati kharazRGgatulya eva, kharUpasattvAbhAvAvizeSAt / athocyata-nAnutpanne | bhAve ete vikalpAH kriyante, kiMtUtpanne, tato nAdhikRtavikalpAnAM kharaviSANataNyAdiviSayavikalpAnAmiva nirvi payateti, atrAha-'uppannammItyAdi' utpanne ca tasmin bhAve yA pUrvoktA vikalpanA sA niSphalaiva, dRSTasya bAdhihai tumazakyatvAt // 455 // tathAhi jo uppanno Niyahetu-bhAvato dissatI tahAbhAvo / 1 lanheM iti ka-pustake / SNOODLOCALLUCKNORORSCONG Jain Education in For Private & Personel Use Only alww.jainelibrary.org Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 18 // tassa viyappAbhAvo jalaNassuNhattaNaM kiha Nu ? // 456 // yo bhAvo ghaTAdiko nijahetubhAvataH-khotpAdahetukhabhAvataH utpannastathaiva cotpannatayA dRzyate tasya bhAvasya vikalpAbhAvaH-kalpanA'saMbhavaH / atraiva dRSTAntamAha-yathA jvalanasya-dahanasyoSNatvaM kathaM nviti ? // 456 // atrAcArya Aha uppattIeN'vigANaM kaha esA jujjai ti cintamidaM ? / bhaNiyavigappehi ya sabaheva esA ajuttA tu // 457 // utpanno bhAvastathaiva dRzyata ityevamutpattAvavigAnaM, na hi bhAvAnAmutpattau dRzyamAnAyAM kazcidvipratipadyate, kevalamihedaM cintyaM kathamepotpattidRzyamAnA yujyata iti ?, bhaNitavikalpaizca utpattikhabhAvaM vA taddhetuH kuryAdityAdirUpazcintyamAnA sarvathaivaiSA-bhAvAnAmutpattirayuktA / tuH pUraNe / tanna kharazRGgataiyAdivikalpA iva ete vikalpA |nirviSayA nApi niSphalA iti // 457 // anyaca, yathA bhAvAnAmutpattidRzyate tathA dIsai ya NAsaheU-vaNivAyAo ya tassa nAsovi / tamhA jAiviyappA jaha ete eva tevi tti // 458 // // 18 // in Eduentan In For Private & Personel Use Only Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAzahetapanipAtAttasya-bhAvasya nAzo'pi dRzyate / cazabdo'bhyuccaye, sa ca prathamameva pAtanikAyAM bhAvitaH, tasmAdyathA ete utpattiviSayA vikalpAH pratyakSabAdhitaviSayatvAjAtivikalpAH, evamete'pi 'kiM kuNai naashetuu'| ityAdayo vikalpA jAtivikalpA drssttvyaaH| pratyakSasiddhasya sahetukasya nAzo (zasya utpAdasyeva vikalpazatairapyanyathA kartumazakyatvAt // 458 // api ca, yaduktaM "jamhANu'ppanno" ityAdi jAtivikalpadvikaM tat nAzapakSe'pi samAnamityAvedayannAha aviNahassa viNAse viyappaNA'saMgatA viNahassa / kiM tIeN phalaM ? etthavi tullamidaM jAtibhedadugaM // 459 // avinaSTasya sato ghaTAdevinAze-vinAzaviSayA vikalpanA asaGgataiva, viSayasyAbhAvAt / atha mA bhUdeSa doSa iti vinaSTasya sataH kriyata ityAha-vinaSTasya sato ghaTAdevinAze kiM tayA-vinAzaviSayayA kalpanayA karttavyaM ?, dRSTasyApahnotumazakyatvAdityevamatrApi-nAzapakSe'pi jAtibhedadvikaM-jAtivikalpadvikaM tulyaM-samAnamiti // 459 // atra parAbhiprAyamAha aha uppattI dIsai Natu NAso tassabhAvato Na to| Jain Education For Private & Personel Use Only ( ww.jainelibrary.org Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 184 // SASSAD egaMteNAbhAvo ghaDA kavAlAdibhAvAo // 460 // athocyeta-bhAvAnAmutpattiradhyakSato dRzyate, tato yaduktaM-'jo uppanno niyahetu-bhAvao dIsaha ya taha ceva / tassa vikappAbhAvo' iti tatsUktameva, natu nAzo dRzyate, tasya tuccharUpatvAt , tatkathamucyate 'dIsai ya nAsaheUvaNivAyAo ya tassa nAsovi ti, tasmAdutpAdaviSayA eva vikalpA jAtivikalyA na tu nAzavipayA iti / AcArya Aha-na 'tautti'sako vinAza ekAntenAbhAvastuccharUpaH / kuta ityAha-tassabhAvao' bhAvapradhAno'yaM nirdezaH, tatvabhAvatvAt tasya-utpAdyamAnasya kapAlAdevastunaH khabhAvatvAt / etadapi kutaH siddhamiti cet ? ata Aha'ghaDA kavAlAibhAvAo' ghaTAt sakAzAdavyavadhAnena kapAlAderbhAvAt / etaduktaM bhavati-mudrAdisaMparkato ghaTAderanantaramutpadyamAnaM kapAlAdyeva tannivRttiviziSTaM dRzyate na tu kevalA tannivRttireva, tata utpAdyamAnakapAlAdikhabhAvo ghaTAdyabhAvo na tu tuccharUpaH, tathA ca sati kathamasthAdarzanamahetujanyatA veti? // 460 // tuccharUpatAmeva vinAzasya doSAntarapradarzanena nirAkurvannAha Naya egaMteNa tao anno niruvekkha eva so ttto| bhAvA, sahAvabhede bhedAbhedAdiyA dosA // 461 // 1esil OSASSA Jain Education in For Private 3. Personal Use Only 4 w .jainelibrary.org Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte na ca tato- mudgarAdinA janyamAnAtkapAlAderekAntenAnyo - bhinnakharUpo nirupAkhyaH sa - ghaTAdivinAzaH / kuta ? ityAha- ' tatto bhAvA' ityAdi yasmAttato bhAvAtkapAlAdervinAzasya khabhAvabhede - tucchAtuccharUpatayA kharUpabhede sati bhedAbhedAdayo doSAH prApnuvanti, tathAhi--yadi bhedaH tataH saMbandhAbhAvAt ghaTAdinivRttiviziSTamidaM kapAlAdIti vizeSaNavizeSyabhAvAnupapattiH, athAbhedastarhi tadabhinnatvAtkapAlAderapi tuccharUpatApattirnivRttervA kapAlAdirUpatA, tathA ca sati ghaTAdinivRtterabhAvAt ghaTAdibhAvaprasaGgaH / bhedAbhedapakSastu virodhAtrAtatvAnna yuktaH, kathaMcit yuktatAyAM ca ekAntatuccharUpatA hAnyA parasiddhAntApattiriti / api ca, nirupAkhyasya sakalazaktivikalatayA jJeyatvotpattyAdikhabhAvAnutpatteH tajjJAnotpattyAdyabhAvaprasaGgaH kena nivArayituM pAryate ? / tasmAnnaikAntenotpAdyAtkapAlAderanyo nirupAkhyo vinAzaH, kintu taddharma iti // 461 // atra para Aha damako bhAvo sukke va sarammi AtavAdisu ya / tamadavAdipariNatI chAyAI caiva vinneyA // 462 // yadyutpAdyamAnabhAvAntaradharmarUpa eva pUrvabhAvasyAbhAvaH tato dIpe zuSke vA sarasi AtapAdiSu ca AdizabdAt buddhyAdiparigrahaH, ko nu bhAvaH ? - kiMtu utpAdyamAnaM bhAvAntaraM / yaddharmarUpatvaM teSAmabhAvasya parikalpyeta, naiva kiMci - Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhrm||185|| Jain Education In diti bhAvaH / atrAha - 'tametyAdi' tamodravyAdipariNatiH chAyAdayazca bhAvAntararUpA vijJeyAH, tatra dIpasya bhAvAntaraM tamaH, zuSkasarasaH zItapavanaH, Atapasya chAyA, buddhezca sAmAnyaM caitanyamAtraM viziSTaM vA jJAnamityAdi / tena yaducyate bhaTTAMceTena -"yadi pUrvabhAvavinirmuktaM bhAvAntaraM pradhvaMsAbhAvaH tato ya ete anupajAtavikArA dIpabuddhyAdayo dhvaMsante teSAM katarat bhAvAntaraM vyavasthApyeteti" tatpratikSiptamavaseyam, pradIpAnAmanupajAtavikAratvAsiddheH, tamaAdervikArasya darzitatvAt / yat punaH " te'pyavyaktatAmAtmabhAvaM ca vikArameva dhvaMsalakSaNamAlambata iti cet, " ityAzaya "na, dIpAderbhAvarUpAvyaktatAbhAve pramANAbhAvAt, yadi hi zaktirUpatApattiravyaktistadA zakteH kAryadarzanonnIyamAnarUpatvAt tadabhAve kathaM pradIpAdayaH zaktyAtmanA vyavasthitAH kalpyeran ?, athopalabdhiyogyatAvikalAtmatApattiravyaktiratrApi tadAtmanA vyavasthitau naiva pramANamasti na cApramANakamAdriyante vaco vipazcitaH, AtmanazvAsattvAtkathaM tadabhAvo vRddhyAdInAM vikAraH ?" ityucyate tadanabhyupagamAdeva na naH kSitimAvahati, nahi pradIpAdInAmavyaktarUpaM vikAramabhimanyante jainAH yena prAcInaM vikalpayugalamavatetIryeta, kiMtu tamaHprabhRtikaM, tasyAdhyakSato darzanAt, tatra coktadoSAnavakAza iti / yadapi cAtmano'sattvamuktaM tadapyanupapannaM, pUrvottarajJAnakSaNayorevAnugamasyAtmazabdavAcyatvAt tasya ca svasaMvedanapratyakSapramANasiddhatayA apAkartumazakyatvAt, anyathA pUrvajJAnakSaNasya vinAze 1 bhaTTacaneti kha- pustake | saMgrahaNi: // 185 // Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ***Y** sati taduttarasya jJAnakSaNasyAtyantAsataH kharaviSANasyevotpattyayogAditi // 462 // atra para Aha kiM teNa tato kIrai ? imidaM siddhasAhaNaM evaM / No ita (itara )NivittiaMtareNa jaM teNa etthaM pi // 463 // sAvi hu tadubbhavacciya tabbhAve bhAvato jahuppattI / Naya egaMtAbhAvo sA neyA vatthudhammattA // 464 // yadi bhAvAntararUpa eva bhAvasya pradhvaMsastataH kiM tena mudrAdinA kriyate ?, nanu kapAlAyeva tena kriyate ityApatitam / astu ko doSa iti cedatrAha-'iTThamiyamiti' idaM-mudgarAdinA kapAlAdyutpAdanamasmAkamiSTameva, tathAdarzanAt, tata evaM sati siddhasAdhanameveti / atrAcArya Aha-'no'ityAdi yat-yasmAnna itarasya-ghaTAdernivRttimantareNa kapAlAdi utpadyate tena kAraNena atrApi-mudrAdijanyakapAlAdyutpattipakSe'pi // 463 // sApi-ghaTAdinivRttirAstAM kapAlAdyutpattira(ritya)pizabdArthaH, tadudbhavaiva-mudrAyudbhavaiva / kuta? ityAha-tadbhAve-mudrAdibhAve bhAvAt , dRSTAntamAhayathotpattiriti, yathA kapAlAdhutpattistadbhAve bhAvAt tadudbhavA, tadvadiyamapi ghaTAdinivRttiH, taduktamanyairapi"san bodhagocaraHprAptastadbhAvenopalabhyate / nazyan bhAvaH kathaM tasya, na nAzaH kAryatAmiyAt ? // 1 // prAga-| ACCACANCARRICA ASSISESEISS Jain Education Inted For Private & Personel Use Only view.jainelibrary.org Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhama saMgrahaNi // 18 // bhUtvA bhavan bhAvo, hetubhyo jAyate ythaa| bhUtvApi na bhavasta dvat , hetubhyo na bhavatyayam // 2 // " iti // syAdetat, ghaTAdinivRttistuccharUpA tatkathaM tatra kArakavyApArasaMbhavaH ?, bhavanadharmiNyeva tatsaMbhavopapatteH, na ca tasya bhavanadharmatA'sti, tuccharUpatayA sakalazaktivikalatvAdata Aha-'nayetyAdi' na ca sA-ghaTAdinivRttirekAntenAbhAvastuccharUpaH / kuta? ityAha-vastudharmatvAt / etaca prAgevAbhihitam , 'no tassabhAvao bheo egaMteNAbhAvoM' ityanena granthena // 464 // atraiva vipakSe vAdhAmAha aha sA Na vatthudhammo Na taI tA tassa ghaDaNivittIe / jaha vattamANasamae sagaDassa nivittisunnaM vA // 465 // atha sA-ghaTAdinivRttina vastudharmo'bhyupagamyate kiMtvekAntatuccharUpA, tatrAha-'na taI tA tassatti' na 'tA'tataH 'taI tti' sakA ghaTAdinivRttistasya-ghaTAdeH saMbandhinI prApnoti, vastvavastunoH saMbandhAbhAvAt , tAdAtmyasya tadutpattervA vastudvayAdhiSThAnatvAt / atraiva dRSTAntamAha-'ghaDetyAdi' yathA ghaTanivRttI satyAM vartamAnasamaye-vivakSitasamaye zakaTasya nivRttina ghaTasaMbandhinI bhavati, tAdAtmyAdeH saMvandhasyAbhAvAt , tadvadiyamapi na tatsaMbandhinI syAt / mA bhUtko doSa iti cet tadayuktam , evaM sati ghaTasya nAzo vinaSTo ghaTa iti pratiprANiprasiddhatAdAtmyasaMbandhanibandhana RRC-RECECONOMOCRACK // 186 // Jain Education For Private & Personel Use Only Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASANSORRECORR-- vyavahAravilopaprasaGgAt / nanvayaM doSo bhavatpakSe'pyaparihArya eva, tthaahi-ghttaadinivRttirutpaadykpaalaadivstukhbhaavruupaa| taduktam 'tassabhAvao na tao egaMteNAbhAvo' iti, na ca tadAnIM ghaTo vidyate, nivRttatvAt , anyathA kapAlAdyanutpatteH, tatkathaM ghaTAditanivRttyostAdAtmyalakSaNaH saMvandho ? yena 'ghaTasya nAza ityAdiko vyavahAra uppdyeteti| ucyate, iha ghaTavastveva kapAlarUpatayA pariNamati, sataH sarvathAvinAzasyAtyantAsata utpAdasya cAyogAt, tataH kathaMcidavasthitasya ghaTavastunaH samutpadyamAnakapAlaparyAyeNa saha tAdAtmyopapattau tatvabhAvarUpayA ghaTanivRttyA'pi saha tasya tAdAtmyamupapadyata eva / syAdetat , mRdravyameva na nivarttate ghaTaparyAyavastu sarvAtmanA nivartata eva, tatkathaM / tasya tannivRttyA saha tAdAtmyaM ghaTata iti ? / naiSa dossH| mRdravyavat tasyApi kathaMcidanivartanAt , tathA pratyakSatoDa-| nubhavAt / tathAhi-ghaTakapAlAni kevalAnyapi dRSTvA lokastadgatoAMdyAkArAnuvRttidarzanAt 'ghaTasyAmUni kapAlAni na zarAvAdInAmiti' vivecayan dRzyata iti / uktaM ca-tammi ya aNiyattaMte na niyattai savahA so vitti' / ghaTAdinivRttervastudharmatvAnabhyupagama eva doSAntaramAha-'sunnaM vA' iti, yadi hi ghaTAdinivRttirekAntena tuccharUpA syAt tato na ghaTAt anantarameva kapAlotpattirbhavet , kiMtu zUnyaM, na caitadupalabhyate, nirvyavadhAnaM ghaTAt kapAlotpatterdarza-16 manAt / tasmAdiyaM ghaTAdinivRttinaikAntena tuccharUpA kiMtUtpAdyamAnakapAlAdivastusvabhAvA, tathA ca sati bhavanadharma katvAvirodhAnna tatra kArakavyApArAsaMbhavaH / etena "tasyApi nAzasyAbhUtvA bhAvopagamAtkAryatA na virudhyata iti CROCARRANA nivRttervastudharmatvAnabhyupagama e - kiMta zUnyaM, na caitadupalabhyata, tathA ca sati bhavana ----- dharma.33 For Private & Personel Use Only O ww.jainelibrary.org Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi. // 187 // cedi'tyAzaGkaya 'na, tasya bhavanadharmiNo bhAvarUpatAprApterabhAvatvahAneH / yato bhavatIti bhAvo bhaNyate tato nAparakuJjarAderapi bhAvazabdaHpravRttinimittamiti" yaducyate tat pratikSiptaM draSTavyam , bhAvAnuviddhatayA kathaMcittasyA api bhAvarU-18 |patvAbhyupagamAt / anyathA jJeyatvAdyanupapatteH / yadyevaM tarhi bhAvAdabhAvasya vizeSAbhAvaprasaGga iti cet ? / na / pUrvApararUpavyApattyApattilakSaNasvabhAvabhedato vizeSAbhAvaprasaGgAbhAvAt / pUrvarUpavyApattikhabhAvo hi ghaTAghabhAvaH, apararU-| pApattikhabhAvA ca kapAlAdyutpattiriti // 465 // athocyeta-naiva kAcidanyA ghaTAdinivRttiH kiMtu kapAlAdyutpattireva, tadanantaraM tassA evopalabhyamAnatvAdata Aha Naya sA uppatti cciya bhinnanimittattato virodhaato| parikappiya tti niccaM annatte putvadosA u // 466 // na ca sA-ghaTAdinivRttiH utpattireva-kapAlAdyutpattireva kevalA / kuta ityAha-bhinnanimittatvato virodhAt-bhinnanimittatvena aikyasya virodhAt / tathAhi-ghaTAdinivRttenimittaM ghaTAdikharUpavyApattirUpatayA bhavanasvabhAvatA, kapAlAdyutpattezca tadrUpabhavanakhabhAvateti, kathamanayoraikyaM ?, mA prApadatiprasaGga iti, na ghaTAdhanantaraM kapAlAdyutpattireva kevalA upalabhyate, kiMtu tannivRttiviziSTA, avigAnena sarveSAM tathAnubhavabhAvAt / atraivAzaGkAzeSa parihartumAha-'pari // 187 // Jain Education Intera For Private & Personel Use Only Aurjainelibrary.org Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tuccharUpA abhyupamANe pUrvoktA eva khabhAvA evaM kappiya tti' sA ghaTAdinivRttiH parikalpitA tenAdoSa iti cet ? / atrAha-nicamiti' yadi parikalpitA tato nityaM bhAvakAle'pi tadbhAvaprasaGgaH, kalpanAyA icchAmAtrAnurodhitvAt / atha kapAlotpatteriyaM ghaTanivRttibhinnakharUpaiva tuccharUpA abhyupagamyate natu tadanuviddhetyatrAha-'annatte putvadosA u' anyatve-bhinnakharUpatve kapAlotpatteH sakAzAtasyA ghaTanivRttariSyamANe pUrvoktA eva bhedAbhedAdayo doSAH prApnuvanti / tasmAnnAnyA kiMtu tadanuviddheti sthitam / / tadevaM yato ghaTAdayaH khahetubhyaH sakAzAditthaMkhabhAvA eva samutpannavanto yenAnupakAriNamapi pratiniyataM mudrAdikaM / sahakAriNamAsAdya vinivartante, tathaivopalabhyamAnatvAt , tataH kapAlAdInAmutpattiriva ghaTAdInAmapi nivRttirvivakSitahetvanvayavyatirekAnuvidhAnAtsahetuketyupapAditam // 466 // sAMpratamatraiva parAkUtazeSaM dudUSayiSuridamAha aha u saheuu cciya uvavanno appaNo viNAsammi / novekkhaI tadannaM heDaM niraheugo teNa // 467 // athocyeta-khahetubhya eva itthaMbhUtasvabhAvo ghaTAdirutpanno yenAtmano vinAze na tadanyaM-khopAdAnahetvatiriktaM hetumapekSate, tena kAraNenAsau nirhetuka eva na punarbhavatkalpanayA sahetuka iti // 467 // atrAcArya Aha kiM evaM ti ? aha matI tatto cciya tassa tassa bhAvo u| MA-CRACC -%80-40 - Jain Education in For Private & Personel Use Only M w w.jainelibrary.org Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 188 // SASAKAKARANACADACHAR eso ceva sahAvo imassa Naya kiMci vi pamANaM // 468 // kimevaM kalpanAyAM bhavataH phalaM ? naiva kiMciditibhAvaH / parAbhiprAyamAzaGkamAna Aha 'aha maI' ityAdi, atha| matiH-tata eva-khahetoreva tasya-ghaTAdestasya nAzasya bhAva iti / tuH pUraNe / AcArya Aha-eSa eva khabhAvo'sya-17 ghaTAdeyaMduta Atmano vinAze nAnyo heturapekSaNIya ityatra ca na ca-naiva kiMcitpramANaM, na cApramANakamAdriyante vaco |vipazcita iti yatkiMcidetat // 468 // atra paraH pramANamAha atthakiriyAe~ bhAvo Nahi sA uppattimantareNa'nnA / sA ya Nirannayapakkhe asaMgatA'tippasaMgAo // 469 // arthakriyAyA bhAvaH pUrvoktakhabhAvakalpanAyAM pramANam / tathAhi-arthakriyAsAmarthya sattvalakSaNam , "arthakriyAsamartha yat tadeva paramArthasaditi vacanAt", sA cArthakriyA kSaNikavastunyeva ghaTate nAkSaNike, krameNa yaugapadyena vA tatra tasyA virodhAt / tathAhi-krameNArthakriyAM kurvan akSaNiko bhAvaH kiM yena khabhAvena prathame kSaNe kArya karoti dvitIye'pi kSaNe kiM tenaiva kiMvA svabhAvAntareNa ? / tatra yadi tenaiveti pakSastato dvitIyakSaNabhAvino'pi kAryasya prathasamakSaNa eva karaNaprasaGgaH, tajananakhabhAvatvAt , prathamakSaNabhAvikAryavat, yadvA dvitIye'pi kSaNe tatkArya mA kAti, // 18 // Jain Education For Private Personel Use Only A w w.jainelibrary.org Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasya svarUpAvizeSAt , prthmkssnnvt| tasmAnAsya krameNArthakriyAsaMbhavaH, nApi yaugapadyena, prathamakSaNa eva sakalArthakriyAniSpAdane sati dvitIye kSaNe karaNasyAbhAvato'kArakatvaprasaGgena khabhAvabhedApatteH, tannAkSaNike arthakriyAsAmaya 2 sattvalakSaNaM ghaTate / taduktam-"asanto'kSaNikAstasyAM, kramAkramavirodhata" iti / kSaNikaM ca vastu utpattyanantaraM nirhetukavinAze sati ghaTate nAnyathA, tato'rthakriyAbhAvAnyathAnupapattiH pUrvoktakhabhAvakalpanAnibandhanamityadoSaH / atra cArthakriyAbhAvaH pramANanibandhanatvAt pramANamityuktaH, kAraNe kAryopacArAt / atrAcArya Aha-'nahItyAdi' nahi sA arthakriyA bhavatpakSe utpattimantareNAnyA kAcit, kiMtUtpattireva / yaduktam "bhUtiryeSAM kriyA saiva, kAraka |saiva cocyata" iti / sA cotpattiniranvayapakSe-kAraNasya niranvayavinAzAbhyupagame uttarasyAtyantAsataHasaMgatA, kuta ? ityAha-atiprasaMgAt , kharaviSANasyApyutpattyApatteriti // 469 // nirhetukavinAzAbhyupagame parasya khAgamavirodhaM darzayati pANAivAyaviraI-sikkhAvatadesaNAmuhA evaM / nivisayattA jaNago hiMsAgAritti paMDiccaM ! // 470 // prANAtipAtaviratilakSaNazikSApratadezanA evaM-khahetuta eva nAzAbhyupagame sudhA-vRthA prApnoti, nirviSayatvAt , Jain Education Intel For Private & Personel Use Only Tal Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma - // 189 // yadi hi ko'pi vinazyet tataH sA upapadyeta nAnyatheti / api ca, yadi khotpAdahetuta eva nAzastarhi khotpAdahetureva tasya vinAzakaH prAptaH tathA ca sati putrasya janakaH-pitA hiMsAkArI - hiMsaka ityApatitamityapUrvamaho pANDityaM tava, lokAgamavyavasthottIrNatvAt // 470 // tadeva bhAvayati hi suyajamme piuNo siddhaM logammi hiMsago esa / samaeva NAvi sikkhA - vayabhaMgo tassa jammammi // 471 // nahi pituH sakAzAt sutasya janmani sati idaM loke siddham 'eSa' pitA sutasya hiMsaka iti / nApi tasya -sutasya janmani samaye'pi - Agame'pi pituH zikSAnatabhaGgo dezita iti // 471 // para AhapariNAmAo hiMsA so'vi kahaM khaNigapakkhavAyammi ? | pariNamaNaM pariNAmo jamhAvatthaMtarAvatI // 472 // syAdetat, na janakatvamAtreNa hiMsA, kiMtu hanmyenamiti cetasi saMklezapariNAmAt, na cAsau pituH sutajanmani vidyate, tato na kazciddoSa iti / tatrAha - 'so'vItyAdi' so'pi pariNAmaH kathamekAntakSaNikapakSavAde ghaTate 1, naiva ghaTate ityarthaH, yasmAtkathaMcidavasthitasya kathaMcit pUrvarUpatyAgena avasthAntarApattiH pariNAma ucyate, pariNamanaM pariNAma iti saMgrahaNiH // 189 // Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabdAnvarthAta, taduktam-"tadbhAvaH pariNAmo yattena tathA bhUyata iti"| tasmAtsa kathamekAntakSaNikapakSe syAditi ? / athocyeta-kiM tena kathaMcidavasthAntarApattirUpeNa pariNAmena ?, pUrvakSaNasAmarthyAdeva hi tathArUpasaMklezapariNAmopetaHsa uttarakSaNa upajAyate, tatastasya hiMsakatvamiti / tadapyayuktam , pUrvakSaNAdasaMkliSTAt kevalAt tathAsaMklezaviziSTottarakSaNAnupapatteH, anyathA yoginAmapi tatprAptiprasaGgAt / mA bhUt kevalAt pUrvakSaNAt, hiMsyAdisahakArisacivAttu bhaviSyatIti cet / na / hiMsyAdisahakAriNaH sakAzAt pUrvakSaNasya samakAlabhAvitayA atizayalAbhAyogAt / anatizayAca tasmAt hiMsyAdisahakArivikalAdiva tathArUpasaMklezaviziSTasyottarakSaNasyotpAdAsaMbhavAt // 472 // atha mA smotpAdi pUrvakSaNasAmarthyAdeSa tathArUpasaMklezapariNAmaH kiMtu nirhetuka evAsAvutpadyata iti, etahapayitumAzaGkate niraheugo tao aha niccaM bhAvo Na vA kadAcidavi / tassevaMpi hu sikkhAvatadesaNamaNuvavannaM tu // 473 // atha 'tautti'sakastathArUpasaMklezapariNAmo nirhetuka ityatrAha-'nicaM bhAvo na vA kadAcidavi' yadi sa pariNAmo nirhetukastatastasya nityaM bhAvaH prApnoti na vA kadAcidapi / "nityaM sattvamasattvaM vA hetoranyAnapekSaNAditi nyAyAt" / tatastasyaivamapi prANAtipAtaviramaNalakSaNazikSAvratadezanamanupapannameva / tuzabda evakArArthaH / tanna khahetuta Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 saMgrahaNi // 19 // eva bhAvAnAM vinAzaH kiMtu mudrAderiti sthitam // yatpunaruktaM 'vinAzahetuH kiM vinAzyameva kuryAdityAdi tatra vinAzyapakSaH kevalatadanyabhAvAntarapakSazvAnabhyupagamAdeva na naH kSitimAvahati / tadabhAvapakSo'pi kevalaparyudAsarUpaH kevalaprasajyarUpo vA anabhyupagamenaiva tiraskRtaH / ubhayarUpAbhyupagame tu doSAbhAvaH / yadapyatroktam-tadabhAva-18 matha karotIti pakSastarhi bhAvaM hanta na karotItyApatitaM, prasajyapakSe naJaH kriyApadenaiva saMbandhAt , abhAvasya prasajyapratiSedharUpasya ekAntatuccharUpatayA kartumazakyatvAditi / tadapyanalpatamovilasitam , abhAvasya prasajyapratiSedharUpasya vastudharmatayA ekAntatuccharUpatvAbhAvAt , etacca prAgevAbhihitamiti / caramapakSo'pyabAdhaka eva, akiMci-18 karANAmapyutpattAviya nAze'pi hetutvAbhyupagame doSAbhAvAt / yadapyuktam 'nazvaro vA syAdanazcaro veti vikalpadvayam,' tatrAnazvarapakSo'nabhyupagamAdevApAstaH / nazvarapakSe'pi pratiniyatAnupakArisahakArisApekSatvena nazvarakhabhAvAbhyupagame doSAbhAva iti / etena 'na yaso haveja niyamA kayagANavi kAraNaMtarAvekkho' ityAdyapi pratyuktam / yatasteSAmitthaMbhUta eva svabhAvaH svahetubhyaH samutpanno yenAnupakAriNamapi pratiniyatameva sahakAriNamAsAdyAvazyaM vinazyatIti / tathA ca sati na keSAMcit kRtakAnAmapi na vinAzaH prApnoti, tatvabhAvasAmarthena kAraNAnta- rANAmavazyamupanipAtasaMbhavAt / anyathA teSAM tatsvabhAvatvAyogAt / vastrasya tu tathAkhabhAvatvAbhAvAnnAvazya rAgakAraNopanipAtasaMbhavastadasaMbhavAca nAvazyaM rAgasaMbhava iti / yadapyuktam 'kiMca saheupakkhe kajassa va tassa // 19 // Jain Education Inter ? For Private Personel Use Only & w.jainelibrary.org Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para pAvaI nAso / tannAsammi ya bhAvo pucaviNahassa bhAvassa tti' / tadapyasamIcInam , yato ghaTAdinivRttiviziSTAnAmeva kapAlAdInAmuttarottarakAryarUpatayA pariNAmaH, tato ghaTAdinivRtterapi uttarottaraparyAyadharmarUpatayA pariNamamAnatvAt na kRtakatvAnnAzApAdanamasmAkaM doSAya, tathAbhyupagamAt / na ca vAcyaM tannAze ghaTAdibhAvonmajanaprasaGgaH, yataH sA kapAlasaMbandhirUpatayA vinazyati na sarvathA, pariNAmapakSe sarvathA nAzAbhAvAt , uktaM ca-"nArthAntaragamo yasmAtsarvathaiva na cAgamaH / pariNAmaH pramAsiddhaH, iSTazca khalu pnndditaiH||1|| iti" // itthaM caitadaGgIkartavyamanyathA tvatpakSe'pi bhAvakAle tuccharUpasyAbhAvasyAbhAvAt tatkSaNAnantaraM ca tasya bhAvataH kAdAcitkatayA bhAvasyevaM nAze sati 8 dApunarbhAvonmajanaprasaGgo durnivAraH / api ca, ghaTAbhAvasya nAzaheturmutpiNDaparyAyaH sakalasAmagrIko'ntyAvasthAprApto. yato ya eva ghaTabhAvaH sa eva tadabhAvanAzastato ya eva ghaTasya hetuH sa eva tadabhAvanAzasthApi, ghaTasya ca heturyathoktarUpo mRtpiNDaparyAyaH, saca ghaTaparyAyAdRdraM prAyo na bhavati, tatastadabhAvAt ghaTAbhAvanAzasyApyabhAva iti kRtaM prasa nena / tadevaM na nirhetuko bhAvAnAM vinAzaH kiMtu sahetukastathA ca kutaH kSaNikatvamiti ? // 473 // evamanye'pi ye takSaNikatvaprasAdhanAya pariNAmAdayo hetavaH parairupanyasyante te sarve'pyahetava eva draSTavyAH, tathA cAha 1 bhavataH iti kha-pustake / 2 bhAvasyaiva iti kha-pustake / Jain Education inte For Private & Personel Use Only Sww.jainelibrary.org Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi ASKAR // 19 // iya pariNAmaMtakkhaya-darisaNapamuhAvi heyavo save / egaMtakhaNigapakkhe ahetavo ceva daTTavA // 474 // itiH-evamuktanItyA pariNAmAntakSayadarzanapramukhA api ye hetava ekAntakSaNikapakSe parairupanyasyante te sarve'pyahetavo drssttvyaaH| tathAhi-pariNAmo nAma kathaMcidavasthitasya kathaMcitpUrvarUpatyAgenAvasthAntarApattirabhidhIyate / taduktam'pariNamaNaM pariNAmo jamhAvatthaMtarAvattI,' iti| tatkathameSa kSaNikatvaprasAdhanAyAlaM bhavet ? / yadapi cocyate "pariNAmavAdibhiravazyaM bhAvAnAmatAdavasthyamabhyupagantavyamanyathA pariNAmAyogAt, tathA ca satyasmAkamiSTasiddhiH, atAdavasthyamanityatAM brUma' itivacanAdanityatvasiddheriti / tadapi bAlizajalpitam , atAdavasthyasya pariNAmapakSe kathaMcidevAbhyupagamAt , tasya cAnvayAvinAbhUtatvenaikAntakSaNikatvapratipanthitvAditi / antakSayadarzanamapi anta eva kSayasAdhanAyAlaM nAdAvapi / syAdetat , yadyAdau kSayo nAbhyupagamyate tato'nte'pi kSayo na syAt , yuktita AkAlanityatApatteH, tathAhi-ghaTasya varSadazakasthitikhabhAvasya prathamakSaNAtikrame tatvabhAvanivRttirbhavati vA na vA ?, tatra yadyAdyaH pakSastato'tAdavasthyaM, tathA ca kSaNikatvaprasaGgaH / atha dvitIyaH pakSastarhi kSaNAntarAtikrame'pi sa eva khabhAvo yAvacaramakSaNe'pi sa eva svabhAvaH, tato yathA prathamakSaNabhAvivarSadazakasthitikhabhAvatvasAmarthyAttasya varSada BOOCALCCASISAMARNAMA el RERA Jain Education Interational For Private & Personel Use Only Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zakaM yAvadavasthAnamabhUt tathA caramakSaNavartitatvabhAvasAmarthyAdanyadapi varSadazakaM yAvattenAvasthAtavyaM, nyAyasya samAnatvAt , tatrApi caramasamaye sa eva svabhAva ityanyadapi varSadazakaM yAvattenAvasthAtavyaM, tatrApi ceyameva yuktirityAkAlanityatApattiH, atha cAnte kSayo dRzyate, tasmAdantakSayadarzanAnyathA'nupapattyA tasyAdAvapi kSayo'numIyata iti, tadetadayuktam , varSadazakasthitikhabhAvatve'bhihite sati paramArthato vikalpayugalasyApravRtteH, tasya kathaMcidvAdAnuyAyitvAt / tathAhi-ghaTaH khahetubhyo varSadazakasthitikhabhAvaH samutpannastatkathamasya prathamakSaNamAtrAtikrame sati ekAntenAtAdavasthyaM bhavet ?,prathamakSaNasya varSadazakavAyogAt , kathaM vA tAdavasthyameva ?, tathA sati varSadazakasthitikhabhAvatvavirodhAt, yadi hi tasya kathaMcit pratikSaNamapacayabhAvena varSadazakacaramakSaNe varSadazakasthitikhabhAvatvasya sarvAtmanA nivRttirbhavati tadA tasya tatvabhAvatvakalpanA kartuM yujyate nAnyathA, tanna varSadazakasthitikhabhAvatvasya prathamakSaNAtikrame satyekAntena nivRtti pyekAntenAnivRttiH kiMtu kathaMcit / tathAhi-prathamakSaNApekSayA nivRttiH, zeSakSaNApekSayA cAnivRttiriti / etaduktaM bhavati-varSadazakakAlasya niyatamAnatvAt etadvarSadazakasthitisvabhAvatvaM manuvyaparyAyavat pratikSaNamavazyaM nyUnabhAvena pariNAmi / tathAhi-yadeva prathame kSaNe varSadazakasthitikhabhAvatvamAsIt tadeva dvitIye kSaNe prathamakSaNahInavarSadazakasthitikhabhAvatvarUpatayA upajAtam , evamuttarakSaNeSvapi bhAvanIyamiti na kazciddoSa iti kRtaM prasaGgena // 474 // upasaMhAramAha ACCORMATOMACANCCNX Jain Education Intel For Private & Personel Use Only A ww.jainelibrary.org Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi // 192 // C%ACOCOCALCASKAR tamhA pariNAmI khalu jIvo logappamANao siddho| adhuNA jahesa NAtA taha suttAdesato vocchaM // 475 // tasmAtpariNAmI khalu jIvo lokataH pramANatazca siddha iti sthitam // (iti) prinnaamitvsiddhiH|| samarthitaM mUladvAragAtho panyasta pariNAmitvamidAnIM tu jJAyakatvaM samarthayitukAmastadupakSepaM kurvannAha-'ahuNetyAdi' adhunA yathA eSa jIvo jJAtA bhavati tathA sUtrAdezataH vakSye // 475 // pratijJAtamevAha NAtA saMvittIo jIvo nahi nANabhinnarUvANaM / sA atthi ghaDAdINaM takajjA'darisaNAu ti // 476 // jJAtA-jakhabhAvo jJAnAdabhinna iti prtijnyaa| saMvitteH-saMvidAnatvAditi vyatirekI hetuH / vyatirekamevAsya vipakSAsAdhayati 'nahItyAdi' na hi-yasmAt ghaTAdInAM jJAnAdbhinnarUpANAM sA saMvittiH-saMvidAnatA asti / kuta ? ityAha'tatkAryAdarzanAt' tatkAryasya-paryAlocanApUrvakaniyatapravRttinivRttyAdilakSaNasyAdarzanAt iti / tasmAdayaM jIvaH saMvityupalabdherjJAnAdabhinna ityanumIyate / etaduktaM bhavati-iyaM saMvidAnatA tAvajIva evopalabhyate natu ghaTAdau, tadyadi jJAnAdbhinnarUpe'pi jIve syAt tato ghaTAdAvapi prasajyeta, bhedAvizeSAt , tathA ca sati sarvavastvAzrayatayA bhavet For Private Personal Use Only Clow.jainelibrary.org Jain Education Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AALOCCCCCCCCOCOCCURRENCH-MOREA niyatAzrayatayA ca vyApsA, tato vyApakAnupalabdhyA jJAnAdbhinnarUpAdvipakSAd vyAvarttamAnA jJAnAbhinnavastvAzrayatayA vyApyata iti vivakSitahetusAdhyayoH pratibandhasiddhiriti // 476 // yaduktaM bhedAvizeSAt ghaTAdAvapi sA prasajyeteti, tatra paraH samAdhAnamAha tesiM na teNa jogo annaguNattAto teNa sA natthi / avisiTe annatte etaM pi ya kiMkayaM ettha ? // 477 // tepA-ghaTAdInAM na tena-jJAnena saha yogaH-saMbandho'sti, anyaguNatvAt , jJAnaM hyAtmano guNo na ghaTAdInAM, tatastat tenaiva saha saMbadhdhaM na tu ghaTAdibhiH, tena kAraNena yogAbhAvalakSaNena sA-saMvitsaMvidAnatA na teSAM ghaTAdInAmasti, na tu jJAnAdbhinnarUpatvena, tana jJAnAbhinnavastvAzrayatayA saMvitteAptiriti / atrAcArya Aha-'avisiTTe ityAdi' aviziSTe anyatve etadapi-jJAnamAtmano guNo na ghaTAdInAmitIdamapi atra-vicAraprakrame kiMkRtaM-kinibandhanaM 1, naiva sanibandhanamiti, vAGmAtrametaditi bhAvaH // 477 // atra paraspa matamAzaGkamAna Aha aha u sahAvakataM ciya patiNiyatA ceva jaM guNA loe / eso vi hu animitto sahAvapakkho sapaDivakkho // 478 // MANCHCHOCOCCSCSC -. 2 5 Jain Education dharma.33 For Private & Personel Use Only Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 193 // Jain Education Int athocyeta - jJAnamAtmano guNo natvanyeSAmityetat khabhAvakRtameva - khabhAvanibandhanameva, yat - yasmAtsvabhAvata eva | loke pratiniyatA guNA bhavantIti / atrAha - eSo'pi ca khabhAvapakSo'nimitto - nimittamantareNa kalpyamAnaH sapratipakSaH - khabhAvAntarakalpanAprasaGgalakSaNapratipakSayuktaH // 478 // sapratipakSatvameva bhAvayati ete vibhinnaM nANaM AyAu tagguNo tahavi / toci NannaguNa tahAsahAvAtoM kiM mANaM ? // 479 // ekAntenAtmanaH sakAzAt vibhinnaM jJAnaM tathApyetattathAkhabhAvAttadguNa - AtmaguNo na punarata eva bhedAvizeSAt anyaguNo'pItyatra kiM mAnaM pramANaM ?, naiva kiMcit / tato'nyaguNatayA'pi kalpanAprasaGgAt na yathoktakhabhAvapakSaH | zreyAniti // 479 // yaccoktam- 'painiyayA ceva jaM guNA loe' iti tadUSayitumAha 1 patiNiyatatA tu loe guNANa diTThA nimittabhedeNa / etabhedakhe Na ya jujjai tamavisesAo // 480 // pratiniyatatA tu loke guNAnAM dRSTA nimittabhedena - nimittavizeSeNa kathaMcidabhedalakSaNena / tathAhi -- yasya guNasya yena saha kathaMcidabhedo'sti sa tatra pratiniyato bhavati, ekAntabhedapakSe cAGgIkriyamANe, cazabdo bhinnakramaH sa ca saMgrahaNiH // 193 // Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ s yathAsthAnaM yojitaH, na yujyate tat-pratiniyatatAyA nimittaM kiMcit / kuta ityAha-'avizeSAt' AtmaghaTAdInAM jJAnAdbhinnarUpatvena vizeSA'bhAvAt / / 480 // paro bhedAvizeSe'pi nimittamAdarzayati samavAyA saMbaMdho tesiM tasseva tehi NaNa kenn?| jati anneNaNavatthA aha u sayaM kinna tesiM pi? // 481 // / samavAyAtsakAzAt yaH parasparaM tayorjJAnAtmanoH saMbandhaH sa bhedAvizeSe'pi pratiniyatatAyAH-jJAnamAtmana eva guNo nAnyeSAmityevaMrUpAyA nimittamiti cet / atrAha-'tassevetyAdi' tasyaiva samavAyasya tAbhyAM samavAyibhyAM saha kena saMbandhaH syAt ?,kimanyena samavAyena kiMvA varUpeNaiva ? / tatra yadyanyeneti pakSastabanavasthA, tasyApi khasamavAyibhiH saha saMvandhasya tadanyasamavAyabalAdeva bhAvAt, tasyApyanyata iti / atha, tuH pUraNe, svayaM kharUpeNeti pakSastataH kinna tayorapi-jJAnAtmanoH guNaguNinoH khayaM saMbandha ipyate ?, kimetadarddhajaratIyamiti // 481 // atra parAbhiprAyaM dUSayitumAha siya so ubhayasahAvo appANaM te ya saMghaDAveti / saparappakAsadhammo tahAsahAvA padIvova // 482 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only Plaw.jainelibrary.org Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 194 // Jain Education In syAdetat, samavAyaH ubhayakhabhAvaH - khaparasaMbandhanakhabhAvastata AtmAnaM samavAyibhyAM saha tau ca - samavAyinau parasparaM ghaTayati-saMbandhayati / atraiva dRSTAntamAha -- 'saparetyAdi' yathA pradIpastathAsvabhAvatvAt khaparaprakAzakaraNasvabhAvaH tadvadeSo'pi samavAyaH svaparasaMbandhanakhabhAva iti na tadanyasamavAyApekSaNenAnavasthAdoSa iti // 482 // Aha te cetra kinna ? evaM tahAsahAvavirahA Na mANamiha / na ghaDai ciMtitaM tuha pakkhe dIvaNAtaM pi // 483 // tAveva - jJAnAtmalakSaNau guNaguNinau kinna evaM - khabhAvata eva parasparaM saMbaddhau bhavato ?, yena tadanyaH samavAyaH parikalpyate iti / para Aha - 'tahAsahAvavirahA' tathAsvabhAvavirahAt / sUrirAha - 'na mANamiha' iha jJAnAtmanoH khata eva saMbandhe na khabhAvaH samavAyasya tvastItyatra na kimapi mAnaM pramANaM, na ca pramANamantareNa tattvavyavasthA, mA prApadatiprasaGga iti / yadapi ca prAk dIpajJAtamudIritaM tadapi yuktatyA cintyamAnaM sarvathA tava pakSe na ghaTata eva // 483 || aghaTanameva bhAvayati jamabhinno sapagAsA so saparapagAsago NayAbhedo / saMgrahaNiH, // 194 // Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education I siM pitujjha iTTo tA so vi tahAviho kiha Nu ? // 484 // yat-yasmAtkhaprakAzAdabhinnaH san sa pradIpaH khaparaprakAzako bhavati, na ca tayorapi-pradIpakhaprakAzayostavAbheda iSTaH, kiMtu bhedaH, guNaguNinorbhedAbhyupagamAt / 'tA' tasmAtso'pi - pradIpastathAvidhaH - khaparaprakAzakaH kathaM nu syAt ?, naiva kathaMcanetibhAvaH // 484 // etadeva bhAvayati -- dIvo vihaMta davaM tassa pagAso mato ihaM dhammo / etesiM bhedammi tu so saparapagAsago moho // 485 // hanteti vAkyArambhe / taduktam - " hanta harSe'nukampAyAM vAkyArambhaviSAdayoriti" / hanta iha dIpo'pi dravyaM, tasya - dIpasya punaH prakAzaH - prakAzatvazaktirmato dharmo - guNastata eva tayoH - dIpatatprakAzayorbhede'pi / tuzabdo'pi - zabdArthaH / ' sa dIpaH khaparaprakAzaka' iti yaducyate tanmoho - mohavilasitaM, prakAzAdbhedAvizeSeNa ghaTAdInAmapi khaparaprakAzakatvaprasakteriti // 485 // yaduktam - "siya so ubhayasahAvo' iti tatraivAbhyuccayena dUSaNamAha kiMca iha te sahAvA tatto bhinnA va hojja bhinnA vA ? | bhede tassatti kahUM ? ete'bhede kahaM donni ? // 486 // Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 195 // kiMca, iha - vicAraprakrame tau khaparasaMbandhanakhabhAvau tataH - samavAyAtsakAzAdbhinnau vA syAtAmabhinnau vA ? | yadi | bhinnau tato bhede sati tasya - samavAyasyaitau khabhAvAviti saMbandhaH kathaM syAt ?, naiva kathaMcanApi / saMbandhanibandhanasya samavAyAntarasyAnavasthAbhayAdanabhyupagamAt / athAbhinnau tataH samavAyamAtrameva, na tau, tadavyatiriktatvAt, tatkharUpavat / tathAha - 'abhede kaha donni' abhede sati kathaM dvau - samayAyatatsvabhAvadvayalakSaNau kathaM bhavato ?, naiva kathaMcana, khabhAvayoH samavAye antarbhUtatvAt // 486 // anyacca, 'ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhUtAnAmiheti pratyayaheturyaH saMvandhaH sa samayAya' iti vacanAdiheti buddhigamyaH samavAya iSyate, so'pyanaikAntika iti darzayannAha - samavAisu samavAto iha buddhI jaha viNA tayaM iTThA / iya jIve NANamiyaM Na havai NaNu keNa kajjeNaM ? // 487 // yathA tarka - samavAyaM vinA iha - samavAyiSu samavAya itIha buddhiriSTA / itiH- evamiha - jIve jJAnamitIyamapi iha buddhiH samavAyaM vinA kena kAryeNa - kena kAraNena na bhavati ?, bhavatyeveti bhAvaH / tulyayogakSematvAt / tadevamAstAM tAvatkharUpatazcintyamAnaH samavAyo na ghaTate, ihapratyayagamyatayApi na ghaTata ityupapAditam ||487 // sAMpratamupasaMhAramAhaevaM samavAto'vi hu ciMtijjaMto na savahA ghaDai / saMgrahaNiH // 195 // Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inte tA guNaguNiNo siddho saMvedaNao abhedovi // 488 // evam uktena prakAreNa samavAyo'pi 'hu' nizcitaM guNAnAM pratiniyatAdhAratAyA nimittaM paraiH parikalpitazcintyamA - naH sarvathA na ghaTate / tasmAt guNaguNinoH - jJAnAtmalakSaNayoH saMvedanataH - pratiniyatAdhAratAnyathAnupapattilakSaNayuktimUlAnubhavAdabhedo'pi kathaMcitsiddha iti sthitam // 488 // atra parasya matamAzaGkamAna Ahasiya karaNameva nANaM AtA katta tti caiva bhedo tu / hi vasavaNaM ihaM abhedo kahaMcidavi // 489 // syAdetat jJAnaM karaNameva, AtmA tu karttA, itirevaM kartRkaraNabhAvena jJAnAtmanorbheda eva / tuzabda evakArArthaH / bhedameva kartRkaraNayordRSTAntena sAdhayannAha - 'nahItyAdi' nahi vAsivarddhakyoriha - jagati abhedaH kathaMcidapi bhavati, kiMtu bheda eva, sa ca kartRkaraNabhAvanibandhanaH, kartRkaraNabhAvazca jJAnAtmanorapya viziSTa ityatrApi bheda eveti bhAvaH / / 489 / / atrAha - taM khalu bajjhaM karaNaM nANaM puNa aMtaraM ti vedhammaM / na ya apariNao u tahA ageNhiuM tIM ayaM ghaDati // 490 // %% Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi tat-khalu vAsilakSaNaM karaNaM vAhya, jJAnaM punarAntaramato dRSTAntadA ntikayodharmyam / yadi hi kiMcitkaraNamAntaramekAntena bhinnamupadazyeta tataH syAt dRSTAntadAAntikayoH sAdhaye, na ca tattathAvidhamasti / na ca bAhyakaraNagato dharmaH sarvo'pyAntare yojayituM zakyate, anyathA 'dIpena cakSuSA devadattaH pazyatItyatrApi' dIpAdivacakSuSo'pyekAntena devadattasya bhedaH syAt / tathA ca sati lokprtiitivirodhH| api ca, sAdhyavikalo'pi vAsivarddhakiraSTAnta ityAvedayannAha-'naya ityAdi' na ca ayaM varddhakistathA kASThamidamanayA vAsyA ghaTiSye ityevaM vAsigrahaNapariNAmenApariNataH san 'tIti' tAM vAsimagRhItvA ghaTayati, kiMtu tathApariNatastAM gRhItvA // 49 // tataH |kimityAha pariNAme puNa egattha-sAhagattassa'bhedao kiha nnu| jujai imaM jamuttaM Na tesi 'bhedo kahaMcidavi ? // 491 // pariNAme-yathoktakharUpe sati punarekArthasAdhakatvasya-vivakSitakASThaghaTanalakSaNaikArthakArakatvasyAbhedato vAsirapi tasya kASThasya ghaTane vyApriyate puruSo'pItyevaMlakSaNataH kathaM nu idaM yujyate ? yaduktam 'na tesi'bhedo kathaMcidapi iti ?' hai| naiva kathaMcana / abhedasyApyekArthakAritayA tayorbhAvAt // 491 // ACARSALUTAGRAMCLROC // 196 // Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iya nANagahaNapariNAmabhAvato attaNo gaho jeNa / so ceva kinna nANaM tullammi tadanubhavagamammi ? // 492 // itiH-evaM vAsigrahaNavat yena jJAnagrahaNapariNAmabhAvato vivakSitamarthamanena jJAsyAmItyevaM jJAnagrahaNapariNAmabhAvenAtmano graho jJAnasya bhavati sa-evaM pariNAmastulye-bodharUpatayA samAne 'tadabhyupagame tasya pariNAmasyAbhyupagame, bodharUpe tasminnabhyupagamyamAne ityarthaH, kinna jJAnamipyate bodharUpatayA ?, tata eva sakalavivakSitArthasiddheH sa eva jJAnatayA abhyupagantuM yukta iti bhAvaH / tathA ca satyAtmanaH kathaMcidabhinnaM jJAnaM siddhamiti // 492 // api ca, iya kattikaraNabhAve kajaM saMvittilakkhaNaM kattha ? / jati jIve kahamannaM nANaM tadabhinnarUvaM tu ? // 493 // / itiH-evaM vAsivarddhakivat AtmajJAnayoH kartRkaraNabhAve sati kArya saMvittilakSaNaM kutra syAt ?, kiM jIve uta viSaye ? / tatra yadi jIve tataH kathamAtmano jJAnamanyatsyAt ?, nanvevaM tattadabhinnarUpameva syAt , saMvittipariNAmasyaiva jJAnazabdavAcyatvAt , tasya ca jIvAdabhinnatvAt / turevkaaraarthH|| 493 // aha visae NaNu evaM kahamiha jIvassa aNuhavo loe ? / Jain Education Intl For Private & Personel Use Only Minww.jainelibrary.org Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 197 // ********SUSANAAAAAAAA aha tatto cciya bhede kahaM Na annassa tdbhedaa?||494|| saMgrahaNi:atha viSaye kArya saMvittilakSaNamiSyeta nanvevaM tarhi kathamiha jagati pratiprANi prasiddho jIvasyAnubhavaH syAt ?, naiva kathaMcana, tasya viSaye'bhyupagamAt / atha tata eva viSayAjIvasyApyanubhavo bhavatItISyate / tatrAha-bhede ityAdi' bhede sati kathaMcana ( kathaM na ) anyasya-vivakSitasya puMso bhavati?, tasyApi syAdeveti bhaavH| kuta ityAha-'tadabhedAt' tasyAbhedasyAbhedAd-avizeSAt // 494 // abhyupagamyApyetat doSAntaramAha tattovi jai tai tammi haMta evaMpi sA Nahi Na NANaM / tabbhAvammi ya ciMtaM AtA NANAu anno tti // 495 // tato'pi-viSayAdapi yadi 'taI tti' sakA saMvittiranubhavAparaparyAyA tasmin-vivakSite jIve bhavatItIpyate, hanta evamapi, hanteti parasya svapakSavyavasthApane duHsthitasyA'nukampAyAm , "hanta harSe'nukampAyAmiti" vacanAt , nahi sA saMvittina jJAnaM, kiMtu jJAnameva / jJAnaM saMvittiranubhava ityAdizabdAnAM paryAyatvAt / tadbhAve ca-jJAnabhAve ca etat ||197 // cintyaM AtmA jJAnAdanya iti // 495 // atra parasyAbhiprAyamAzaGkate siya kattikaraNabhAvo abhedapakkhammi jujaI kiha Nu ? / Jain Education Internation Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter veDhe ahI attANamattaNA ceva jaha loe // 496 // syAdetat, jJAnAtmanorabhedapakSe sati kathaM nu kartRkaraNabhAvo yujyate ?, naiva kathaMcana, tasya bhedAdhiSThAnatvAditibhAvaH / atrAcArya Aha - ' veDhei' tyAdi yathA loke - 'veSTayatyahirAtmAnamAtmane' tyatrAbhede'pi kartRkaraNabhAvo bhavati, tadvat jJAnAtmanorapi bhaviSyatIti // 496 // para Aha parikapito tu eso aha No takkajadarisaNAto u / sekbhAdo veDhaNamiha kappaNAe vi // 497 // tuzabdo hetau / athocyeta - yasmAdapo'heH kartRkaraNabhAvaH parikalpitastato na kazciddoSaH / parikalpitasya paramArthato'sattvAt / atrAha - 'no iti' yadetaduktaM tanna / kuta ? ityAha- 'tatkAryadarzanAt ' tatkAryasya-kartRkaraNabhAvakAryasya veSTanalakSaNasya darzanAt / yadi punariha kartRkaraNabhAvaH kalpitaH syAt tataH kathaM tasmAtparamArthasat veSTanalakSaNaM kArya bhavet ? / vastusato hi vastusata utpattirnAvastusataH, tathAcAha - 'na yetyAdi' co yasmAdarthe / na yasmAdiha-jagati | zailastambhAdau kartRkaraNabhAvasya kalpanAyAmapi tatkArya veSTanalakSaNamupapadyate / tasmAnnAheH kartRkaraNabhAvaH parikalpitaH / | yathA cehAbhede'pi kartRkaraNabhAvo'parikalpitastathA jJAnAtmanorapi draSTavyaH // 497 // etadevopasaMharati Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 198 // Jain Education tamhA tahAvihANagacitapariNAmabhAvato siddho / aNuhavapAmannA kattikaraNabhAvo abhede vi // 498 // tasmAda - anubhavaprAmANyAt jJAnAtmanorabheda'pi tathAvidhA'nekacittapariNAmabhAvataH kartRkaraNabhAvaH siddha iti sthitam // 498 // sAmprataM jJAnavicAraprakaraNAnurAdhA dajJAnika matamapAcikIrSustanmataM tAvadupanyasyannAha - anna bhaNati nANaM paralogavivAhagaM vigANAto / na ya nicchayassa heU tamhA annANa mo seyaM // 499 // anye bhaNanti - yasmAt jJAnaM vigAnAt vipratipatteH paralokavivAdhakam / tathA, idaM samyagjJAnaM na mithyetyevaM yo nizcayaH na ca tasyApi nizcayasya kazciddheturasti / tasmAdajJAnameva zreyo na jJAnamiti / / 499 / / tatra vigAnataH paralokavivAdhakaM (iti) bhAvayannAha - anne annahAdesiyama bhAvammi nANagaveNa / kuNai vivAdaM kalusiyacitto tatto ya se baMdho // 500 // saMgrahaNiH, | // 198 // Xww.jainelibrary.org Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / anyena puMsA anyathA dezite sati bhAve jJAnI jJAnagarveNa kaluSitacittaH san vivAdaM karoti, tatazca-tasmAca cittikAluSyAt 'se' tasya jJAnino bandho'zubhakarmaNAM bhavati, tathA ca paralokavyAghAta iti jJAnaM paralokavivAdhakam / // 50 // yaccoktam-'naya nicchayassa heutti' tatsamarthayamAna Aha save vi miho bhinnaM nANaM iha nANiNo jao beMti / tIraDa na tao kAuMviNicchao eyameva tti // 501 // sarve'pi-jJAnino mithaH-parasparaM yato-yasmAt jJAnaM bhinnameva bruvanti, tato na vinizcayaH kartuM zakyate, yathAetat jJAnam evaM samyak mithyA ceti // 501 // etadeva bhAvayati tavisayadarisaNAto jujai eso Na taM ca pArokkhe / saMvedaNametteNa tu paDipakkhanisehaNamajattaM // 502 // tadviSayadarzanAt-jJAnaviSayadarzanAt eSa-jJAnasya samyaktvamithyAtvaviSayo nizcayaH kartuM yujyate nAnyathA, na ca tadviSayadarzanaM pArokSe-parokSaviSaye jJAne astIti, tadviSayasya parokSatvAdeveti / syAdetat , mA bhUt tadviSayadarzanaM, 1 veti khpustke| JainE .34 For Private & Personel Use Only PMw.jainelibrary.org Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNiH dharma-pada tathApi yata yuktyA ghaTate tat samyaka jJAnamitaraca mithyAjJAnamiti vyavasthA bhaviSyatIti / ata Aha-saMveyaNe tyAdi' saMvedanamAtreNa yuktimAtrakRtena pratipakSaniSedhanamayuktaM, yuktInAmubhayatrApi prAyaH samAnatvAt , tAsAM puruss||199|| pratibhAmAtrApekSatvAt // 502 // atraiva sUrerabhiprAyamAzaGkamAna Aha jaM savaNNuvadesA jAyai aha taM mayaM suvinnANaM / tabbhAve kiM mANaM bahaesu ya esa eva tti ? // 503 // athocyeta-yat jJAnaM sarvajJopadezAt jAyate tanmataM suvijJAnaM zepaM tu mithyaajnyaanmiti| atrAha-tabbhAvetyAdi' nanu tadbhAve-sarvajJasattAyAM kiM mAna-pramANaM?, bhavatu tadbhAvastathApi bahuSu-kapilabuddhavarddhamAnakhAmyAdiSu madhye epa eva vardhamAnakhAmilakSaNaH sarvajJo natvitara ityatrApi kiM mAna-pramANaM?, naiva kiMcidityabhiprAyaH // 503 // punarapyatrAcAryAbhiprAyamAzaGkate devAgamAdiyaM ceva visesaliMgaM Na ettha vi pamANaM / sAhAraNaM ca taM pi hu bhAvammi vi tadubadesammi // 504 // devAgamAdikamAdizabdAcAmarAdivibhUtyAdiparigrahaH vizeSaliGgaM sarvajJavizeSAvagAnimittamiti cet / atrA -SCACROCOCCASSORRECRUGROCRACK // 199 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ha-'Na ettha vi pamANaM' na tatrApi-devAgamAdau kiMcit pramANaM, nahi devAgamAdikaM tasyAsIdityatra kiMcit pramANamasti, bhavedvA pramANaM tathApi nedaM devAgamAdikaM sarvajJavizeSAvasAyaliGgam / yata Aha-'sAhAraNaM ca taM pi hu iti tadapi-devAgamAdikaM tadanyamAyAvinAmapi sAdhAraNa-samAnam , uktaM ca bhAvatkarapi-"devAgamanabhoyAnacAmarAdivibhUtayaH / mAyAviSvapi dRzyante, nAtastvamasi no mahAn // 1 // " iti // tasmAnna devAgamAdikamapi sarvajJavizeSAvasAyaliGgam / atraivAbhyuccayenAha-'bhAvammi vi taduvaesammi' bhAve'pi devAgamAdInAM sarvajJavizeSAvasAyaliGgatvasya, tadupadeze-vivakSitavarddhamAnakhAmyAdisarvajJavizeSopadeze kiM pramANaM? yathA'yaM varddhamAnakhAmyupadezo natvanyakRta iti / / naivAtra kiMcit pramANamiti bhAvaH // 504 // abhyupagamyApyetat dUSaNAntaramAha NAtevi taduvadese esevattho mau ti se kaha Nu ? / najai cittatthA khallu jaM sadA samaiyANege // 505 // jJAte'pi tadupadeze-vivakSitavarddhamAnakhAmyAdisarvajJavizeSasya saMbandhitvenopadeze tasya-upadezasya eSa evArtho mato lonatyanya iti kathaM nu jJAyate?, naiva kathaMcana, yasmAdaneke zabdAH samayitAH santo loke khalu citrArthA-nAnArthAH zrayante / tasmAnna tadupadezasya vivakSitArthaniyamanizcaya iti // 505 // atra paraH sUramatamAzaGkamAna Aha Jain Education in For Private & Personel Use Only Pww.jainelibrary.org Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmaH saMgrahaNi. // 20 // aha tatto savaNAo AyariyaparaMparA idANi pi / savaNe vi tavivakkhA Nahi cha umatthassa paJcakkhA // 506 // ayocyeta-tadAtve tata eva-sarvajJAt sAkSAt zravaNAdarthaniyamanizcaya idAnIM tvAcAryaparaMparakAt / atra dUpaNamAha-savaNevItyAdi' na hi yasmAttataH sAkSAt zravaNe'pi tadvivakSA-tasya sarvajJasya vivakSA chadmasthasya pratyakSA, tasya ( tasyA ) atIndriyatvAt , chajhasthasya cAtIndriyArthadarzitvAbhAvAt // 506 // yadi na tadvivakSA chadmasthasya / pratyakSA tataH kimityAha tadabhAvammi ya najai kahamidameso imassa'bhippAto ? / tassANuvAdakaraNe milakkhaNAtaM phuDaM ceva // 507 // tadabhAve ca-tadvivakSApratyakSatvAbhAve ca kathamidaM jJAyate epo'sya sarvajJasyAbhiprAya iti ?, naiva kathaMcana / tatazcesthamabhiprAyaparijJAnAbhAve tasya-sarvajJopadezasya AcAryaparaMparakaNAnuvAdakaraNe-anuvAde kriyamANe sphuTameveha mlecchajJAtamupaDhaukate // 507 // etadeva bhAvayati milakkhU amilakkhussa jahA vuttANubhAsae / // 20 // Jain Education in For Private & Personel Use Only ww.jainelibrary.org Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COMCHOCOCCAMECORDS CRescoCOCOC Na heuM se viyANei bhAsiyaM ta'NubhAsai // 508 // yathA mlecchaH-anAryadezodbhavo'mlecchasya-AryadezotpannasyoktA'nubhASakaH san na hetuM-pravRttinimittaM 'se' tasyo-IR 4ktasya vijAnAti bhASitaM tu-uktaM tu kevalamanubhASate // 508 // evamannANiyA NANaM vadaMtA vi sayaM sayaM / nicchayatthaM na yANaMti milakkhuba avodhie // 509 // evamajJAnikA api khakaM vakaM jJAnaM-samyagjJAnaM vadanto nizcayArtha-paramArtha na jAnanti mleccha ivA'bodhitaH-18 zabdArthamanavagamita iti / atra yadyapi kadavalepAdAtmAnaM te jJAninamabhimanyante tathApi te paramArthenA'jJAnina / eveti parAbhiprAyaM darzayitumajJAnikA ityuktam / tadevaM hetvabhAvena samyagjJAnasya nizcayA'saMbhavAt saMbhave vA viprati|pattihetutayA paralokapratipandhitvAt na tat zreya ityupapAditam // 509 // sAMpratamatraivAbhyuccayena dUSaNamAha jaM cA'kajAyaraNe pavattamANassa jAyaI tibo| pariNAmo nANistA tatto baMdho vi tiyo ti // 510 // C CCHOCOLORSCOM Jain Education Inter T anelibrary.org Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma | saMgrahaNiH // 20 // yacca-yasmAca jJAnino'kAryAcaraNe pravarttamAnasya satastIvaH pariNAmo jAyate, nahi jAnato'kArya tIvrAbhiSvaGgamantareNa pravRttirbhavatIti / tasmAca tIvrapariNAmAdvandho'pyazubhakarmaNAM tIbro bhavati // 510 // api ca, nANI vi kuNai pAvaM nRNaM tA eyameva seyaM ti| logassa vipariNAmaM jaNayaMto baMdhaI kammaM // 511 // / yadi jJAnaM bhavat avazyaM pApAnivRttiM kArayet tataH zreyo, yAvatA jJAnyapi-jJAnavAnapi pApaM karoti 'tA'tasmAt | jJAne satyapi vizeSAbhAvAt nUnametadevA'jJAnameva zreya iti / anyaca, yadA jJAnavAnapyakArye pravartate tadA lokasya paralokAstikyAdiviSaye vipariNAmo jAyate,-yadi hi paralokAdikaM kiMcit syAt tataH kathameSa jJAnavAnapItthaM| hapravartate ? iti / vipariNAmaM ca lokasyetthaM janayan prabhUtamazubhaM karma vanAti / tanna jJAnaM prekSAvatAmupAdAtumucitamiti // 511 // etadevopasaMharannAha tamhA paralogasamujayassa bhikkhussa asaDhabhAvassa / caraNovaghAyageNaM nANeNa alamasaMgassa // 512 // -COLOCALCOCALCARRIENCOCOCOG // 20 // Jain Education Inter For Private & Personel Use Only Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ChordRRESS tasmAt paralokasamudyatasya bhikSorazaThabhAvasyAsaMgasya vigAnatazcittakAluSyApAdakatayA caraNopaghAtakena jJAnenAlaM paryAptamiti // 512 // atrAcArya Aha nANanisehaNahetU nANaM itaraM ca(va)hojja ? jai nANaM / abbhuvagamammi tassA kahannu annANa mo seyaM ? // 513 // AstAM tAvadanyat-yena jJAnaM niSidhyate sa jJAnaniSedhanahetuH kiM jJAnaM vA syAt itarat-ajJAnaM vA / tadyadi jJAnamiti pakSastato'vazyaM tadabhyupagantavyaM, tasya cA'bhyupagame sati kathaM nu ucyate 'na jJAnaM zreyaH' ?, jJAnasyaivetthaM 4/shreystaaptteH||513|| aha annANaM Na tayaM NANanisehaNasamatthamevaM pi| appaDisehAto cciya saMsiddhaM nANameva tti // 514 // 8 athAjJAnaM jJAnaniSedhanaheturiti pakSastadapyayuktaM, yasmAnna takat-ajJAnaM jJAnaniSedhanasamartham , ajJAnasya sAdha kabAdhakatvAyogAt / tata evamapi-ajJAnalakSaNadvitIyapakSAbhyupagame'pi apratiSedhAdeva jJAnaM saMsiddhameva / ekkAro SAMACROSCRECANCELMCAESCORRENA Jain Education a l For Private & Personel Use Only Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi // 202 // bhinnakramaH sa ca yathAsthAnaM yojitH||514|| yadapi ca vigAnataH paralokavivAdhakatvaM bhAvayatAbhihitam-'anneNa annahAdesiyammi ityAdi', tatra pratividhAnamAha vAde vi kalusabhAvo baMdhanimittamiha Na puNa NANaM ti / annANAvagameNaM taM puNa kammakkhayanimittaM // 515 // | anyenAnyathAdezite bhAve sati vAde'pi kriyamANe yazcittasya kalupabhAvaH sa eveha bandhanimittaM na punarjJAnaM, kevalaM tatpunanimajJAnApagamakAritayA karmakSayanimittameva / etaduktaM bhavati-yadA vivekapUtAtmatayA jJAnagarvamapahAya pareSAmupakArabudyA vAdaM vidhatte tadA tat jJAnaM tasya vAdinaH pareSAmajJAnApagamakAritayA karmakSayanimittameva bhavati / tato na jJAnaM paralokasya vivAdhakaM kiMtu cittasya kalupabhAva iti na kazciddopaH // 515 // yathA ca vivekAmAtmano vAde cittasya kalupabhAvo na bhavati taM vidhimupadarzayannAha vAdo vi vAdinaravaiparicchagajaNesu niunnbuddhiisu| majjhatthesu ya vihiNA ussaggeNaM aNunnAo // 516 // vAdo'pi tIrthakaragaNadharairutsargeNa vidhinA anujJAto vAdinarapatiparIkSakeSu nipuNabuddhipu-madhyastheSu satsu nA // 202 / / Jain Education in For Private & Personel Use Only W ww.jainelibrary.org Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ O COCOMGAMROGREDIEOCOC nyeSu / tathA ca sati kutastasya kalupatAsamutpAdo? yena tasya bandho bhavediti // 516 // yaduktam-'save ya miho| bhinnaM nANamityAdi' tatrAha sabe vi miho bhinnaM nANaM jai vi iha nANiNo 3ti / tIrai tao vi kAuM viNicchao eyameva ti // 517 // tavisayadarisaNA'saMbhave vi diTTeTTavAdhitA smyaa| saMvedaNeNa ya tao paDivakkhanisehaNaM juttaM // 518 // 4iha yadyapi sarve'pi jJAnino mitho bhinnaM jJAnaM truvanti, yadyapi ca tasya jJAnasya parokSaviSayatvAttadviSayadarzanA' saMbhavastathApi dRSTeSTA'vAdhitAtsamayAt vinizcayaH kartuM zakyate / kenollekhenetyatrAha-'eyamevatti' etat-jJAnam evaM-samyak nAnyatheti / tatazcaivaM saMvedanenA'pi yuktinivandhanAnubhavalakSaNena yat pratipakSaniSedhanaM tadyuktameva, saMvebadanasya samUlatvAt , pratipakSasAdhanayuktInAM tu nirmUlatayA tadAbhAsatvAt // 517 / 518 // yaduktam-'diThe'vAhiyA iti' tadbhAvayannAha diTeNaM iTTeNa ya jammi viroho na jujjai kahaM ci / CAMERICROGRECRUGGRECARE Jain Education Intel For Private & Personel Use Only Hww.jainelibrary.org Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %8 + dharma saMgrahaNi: // 20 // so Agamo tato jaM NANaM taM sammaNANaM ti // 519 // yasminnAgame dRSTena-pratyakSAnumeyarUpeNa iSTena ca-khAbhyupagatena na kathaMcidapi virodho yujyate sa khalu tattvata: AgamaH zeSastu tadAbhAsaH / tasmAca dRSTeSTAbAdhitAdAgamAt yat jJAnamupajAyate tatsamyaka jJAnaM netarat / tataH kathametadevamiti na vinizcayaH kartuM zakyate iti // 519 // kaH punarasAyAgamo dRSTeSTA'vAdhita iti cet | ata Aha so uNa jIvavavatthAvaNAdiNA daMsio tu leseNaM / vavahArajogau cciya vittharayo uvari vocchAmi // 520 // __sa punadRSTeSTA'vAdhita Agamo vyavahArayogata eva yathaiva pratiprANi prasiddho vyavahAro ghaTate tathaiva jIvavyavasthAsapanAdinA lezena darzita eva / turavadhAraNe / uktaM ca-"tuH syAdbhede'vadhAraNe" iti / vistarastu upari sarvajJasiddhau | vakSyAmIti // 520 // yadapi ca 'jaM savaNNuvaesA jAyai aha taM mayaM suviNNANa'mityAzayoktam-'tabbhAve kiMmANadAmityAdi', tatrApi pratividhAnamAha tatto cciya phalabhUo sabannU ciya asaMsayaM siddho| en Education Internacional For Private Personal use only Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaM saggakevalatthI tavAdi kujjA sute bhaNiyaM // 521 // tata evAgamAt phalabhUtaHsarvajJo'pi cAsaMzayaM siddhH| yat-yasmAttasminneva zrute-Agame bhnnitm-'srgkevlthii| vAdi kujatti' svargakevalArthI tapaAdi kuryAt / AdizabdAt dhyAnAdiparigrahaH // 521 // atra para Aha Agamato sabannU tattocciya Agamassa pAmannaM / itaretarAsayo iya doso aNivAraNijo u // 522 // AgamAtsarvajJo bhavati, 'tatto ciya phalabhUo savaNNa itivacanAt , tata eva ca sarvajJAdeva ca ciyazabdaH prAkRtanipAto'vadhAraNe, Agamasya prAmANyam / "jinapraNItaM sAdhu nimittasiddhernAnyattadabhAvAditi vacanAt" / tataH kimityAha-'iyareyaretyAdi' itiH-evamuktaprakAreNa itaretarAzrayadoSo'nivAraNIyaH praapnoti| tathAhi-yAvannAgamasya prAmANyaM tAvatkutastatra puruSasya pravRttiH?, nizcitaprAmANya eva tatra prekSAvatAM pravRtteranyathA prekSAvattAkSitiprasaGgAt / / pravRttyabhAvAcca kutastatphalabhUtaH sarvajJaH ?, yAvacca ca tatphalabhUtaH sarvajJastAvatkutastasa prAmANyaM ?, sarvajJapraNItatvena tasya prAmANyAbhyupagamAt , tasya ca prAgyukterasaMbhavAt // 522 // atrAcArya Aha 1 zuddheriti ka-pustake / Jain Education For Private & Personel Use Only Wioww.jainelibrary.org Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi // 204 // CHOROSCOURSELCOM Agamao savannU tattocciya Agamassa pAmannaM / kiMtu sa eva navaraM tadatthaNAtA jao tassa // 523 // AgamataH sarvajJastatphalabhUta ityekAntastata eva-sarvajJAdAgamasya prAmANyaM na tatpraNItatvena kiMtu evaM-vakSyamANanItyA / navaraMzabdo nipAto'vadhAraNe / yato-yasmAtsa eva-sarvajJatadarthajJAtA tasya-Agamasya yathAvasthitArthaparijJAtA ntvnyH||523|| etadeva bhAvayati tIrai na annahA Agamassa attho aNiMdio nAuM / emAdi uvari vocchaM satvaM savannusiddhIe // 524 // na anyathA-sarvajJamantareNAgamasthArtho'tIndriyo jJAtuM zakyate, tato niyatArthapradarzakatvena sarvajJAdAgamasya prAmANyamiSyate na sAkSAt tatpraNItatvena, tasya kathaMcinnityatayA abhyupagamAt / "esA duvAlasaMgI na kayAvi nAsI, na kayAvi nathi, na kayAvina bhavissai, dhuvA nIyA" ityAdivacanapramANyAt / 'jinapraNItaM sAdhu' ityAdAvapi arthapradarzakatvApekSayA tatpraNItatvaM draSTavyaM, na sAkSAtkartRtveneti nehetaretarAzrayadopaprasaGgaH / syAdetat , arthapradarzaka1 eSA dvAdazAGgI na kadApi nAsIt , na kadApi nAsti, na kadApi na bhaviSyati dhruvA nityA / -28C-RRANGANAGAR ||204 // Jain Education a l For Private & Personel Use Only W ww.jainelibrary.org Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int tvenApi tataH prAmANyAbhyupagame itaretarAzrayadoSastadavastha eva / tathAhi - tatphalabhUta sarvajJapradarzitArthatvenAgamasya prAmANyaM, nizcitaprAmANye ca tatra pravRttau satyAM tatphalabhUtaH sarvajJa iti, na, sarvajJaparaMparAyA anAditvena doSAbhAvAt, bIjAGkurAdivat / 'emAdItyAdi' evamAdikaM - nAgamasyArtho'tIndriyo'nyathA jJAtuM zakyata ityevamAdikaM sarvamupari - sarvajJasiddhau vakSye / tatrAvazyaM saprapaJcaM bhaNiSyamANatvAdiha punarbhaNane granthagauravaprasaGgAditi // 524 // yaccoktam- 'bhAvammi vi taduvaesammi kiM mANa' miti tatrAha jo diTThe'viruddho dayAvaro savabhAvavAvI ya / so sandesa jas kimao paraM mANaM ? // 525 // upadezo dRSTeSTAviruddhodayAparaH- sarvathA prANihiMsA niSedhaparaH, sarvabhAvavyApI ca- samasta vastukharUpAbhidhAyI ca, sa jJAyate eSa sarvajJopadeza iti / anyasyaivaMvidhopadezadAtRtvAyogAt / tataH kimito dRSTeSTAvirodhadarzanAdito'paraM mAnaM - pramANamu (tadu) padezatvajJaptaye mRgyate ? na yuktaM tadanveSaNaM dRSTeSTAvirodhadarzanAdinaiva niHsaMzayaM tasya tathAjJAtatvAdityabhiprAyaH // 525 // yatpunaruktaM 'NAe vi taduvaese esevattho mato tti se kiha Nu Najjaitti' tatredamAha - te yaduvadese sevattho mautti se evaM / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 205 // SA najai pavattamANaM jaM Na NivArei taha ceva // 526 // saMgrahaNiH jJAte ca pUrvoktaprakAreNa tadupadeze-sarvajJopadeze 'se' tasyopadezasya eSa evArtho mato natvanya ityetat vakSyamANayatayA jJAyate / tAmevAha-yat-yasmAt tathA caiva-yathA vivakSitopadezavAkyoktaprakAro jJAtastenaiva prakAreNa pravarta-1 mAnaM santaM na nivArayati // 526 // annaha ya pavattaMtaM nivAratI na ya tao pavaMcei / jamhA sa vIyarAgo kahaNe puNa kAraNaM kammaM // 527 // ___ anyathA ca-yadi tasyopadezasya vivakSito'rthI nAbhimato bhavet kiMtvanya eva tadA yathAjJAtena prakAreNa pravartamA-3 naM santaM nivArayet , hitArtha hi bhagavAn upadizati, tato yadyanyathA'pi tata upadezAtpravartamAnaM na nivArayet tarhi kathamasau hito bhavet ?, tato yathAjJAtaprakArapravRttyaniSedhena idaM vijJAyate-epa evArthastasyopadezasya sammata iti| hAthocyeta-hita evAsI kathaM jJAyate ityAha-'nayetyAdi'naca 'tautti' sakaH sarvajJaHpravadhayati-tArayati. ta(ya)syAt // 20 // sa vItarAgaH, rAgagrahaNamupalakSaNaM kSINasakalarAgadvepamohaH, pratAraNaM ca rAgAdidopanivandhanamiti / yadi vItarAga1 prapaJcayati iti ka-ga-pustakayoH / -- -like--00-00 Jain Education Intern Aaw.jainelibrary.org Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Intern stataH prayojanAbhAvAdupadezamapi kasmAtprayacchatIti cet / ata Aha-- 'kahaNe puNa kAraNaM kammaM' vItarAgasyApi sataH bhagavataH kathane - upadeze punaH kAraNaM karma - tIrthakaranAma, tato na kazciddoSa iti // 527 // etadeva bhAvayatiarahaMtamAdivacchachyAdijaNitaM aNuttaraM puNNaM / titthagaranAmagotaM tassudayA desaNaM kuNai // 528 // yasmAdarhadAdivatsalatA dijanitam -- arhatsiddhapravacanAdivatsalatA'bhIkSNajJAnopayogAdijanitam anuttaraM puNyaM tIrthakara nAmagotraM - tIrtha karanAmasaMjJaM, tasyodayAt bhagavAn dezanAM karoti / tasmAnna tasya vItarAgatvAdupadezo virudhyata iti / / 528 // nanu yadi bhagavAnapi samma tato'smAdRzasyeva tasyApyupadezo na pramANaM syAdata Aha ra taM vidhAyai kevalassa bhAvevi tassa to bhagavaM / sannU kayakicco pamANamiha desaNAe ya // 529 // na ca tat, zabdo yasmAdarthe, yasmAnna tat - tIrthakara nAmakarma kevalasya sakaladravyaparyAyajJAnasya vighAtakaM, 'to' tasmAttasya tIrthakara nAmakarmaNo bhAve'pi bhagavAn aSTamahAprAtihAryaizvaryAdivAn sarvajJo vItarAgatvAt kRtakRtyaH Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 206 // Jain Education Inte pramANamiha dezanAyAm, natvasmAdRzaH, kevalavighAtakRttadAvaraNIya karmmAvavaddhatvAt // 529 // yadapi coktam- 'cittasthAvi ya saddA' ityAdi tatrApi doSAbhAvamAha - cittatthA viya sadA tatto cciya samaiyA aNege tu / siddhA taha caiva tao na dUsaNaM hoi eyaM pi // 530 // citrArthA api ca aneke zabdAstata eva sarvajJAdeva samayitAH - saMketitAH santo jAtA nAnyathA / 'siddhA taha caiiva tti' yathaiva ca sarvajJena samayitAstathaiva ca loke'pi siddhAstato na dUSaNametadapi - citrArthatvaM bhavati / yadA hi bhagavataiva ete zabdAzcitrArthAH citrArthatA'pi ca prakaraNAdyanurodhenaiva draSTavyA ityupadizyate tadA kaH pUrvoktadoSAvakAza iti 1 // 530 // prakArAntareNa citrArthatve'pi zabdAnAM doSAbhAvamAha - AyariyaparaMparao pamANameyammi hoi atthammi / as ya apamANatte savAgama kiriyalovo u // 531 // etasminnarthe-parokSazabdArthaniyamalakSaNe pramANamAcAryaparaMparakastato na zabdAnAM citrArthatA'pi doSAya / na ca vA saMgrahaNiH, |206 // Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Inter of cyamayamAcArya paraMparako na pramANaM, yasmAdasya paraMparakasyApramANatve sati sarvAgamakriyAlopaH prasajyate, tamantareNAnyasvArthaniyamavyavasthAnibandhanasyAbhAvAt / tasmAdasau pramANameva // 531 // kiMca, annANimataM pi imaM AgamaghaDiyaM va hojja itaraM vA ? | paDhamammi paraMparao mANaM itarammi tu Na juttaM // 532 // ajJAnimatamapi idaM kimAgamaghaTitaM vA bhavet itaradvA - anAgamaghaTitaM vA ? / tatra prathamapakSe paraMparaka eva pramAmAyAto'nyasya tadarthAvagama nibandhanatvAbhAvAt / itarasmiMzcAnAgamaghaTitatvalakSaNe pakSe na yuktamidamajJA nimataM, nirmUlatvAt // 532 // para AhaAgamaghaDitaM tahAvi uvavannameyamevaMti ( vatti) / java NAUNa pavittIo kA uvavattI tu annANe ? // 533 // yadyapyetadajJAnimatamanAgamaghaTitaM tathApyetadupapannameveticet / tadayuktam, kuta ityAha- jJAtvA pravRtteH / na hi prekSAvatAM heyamupAdeyaM vA tattvenAparijJAya hAtumupAdAtuM vA pravRttirupajAyate, prekSAvattAkSitiprasaGgAt, tacca pari| jJAnamajJAnapakSe'tIva durghaTamiti kathamajJAnapakSe bhavatAM pravRttiH prApnoti ?, svAbhyupagamaviruddhattvAt / yadapyuktametadupapa ww.jainelibrary.org Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma saMgrahaNi ||207 // nameveti tadapi nUnamajJAnitvasUcakameva, yato yat upapattyA nizcitaM tadupapannamityucyate, ajJAne cAjJAnapakSe cAbhyupagamyamAne kA upapattiH?, naiva kAcit , tasyA jJAnanibandhanatvAt , jJAnAca bhavatAmatIva durApAstatvAditi // 533 // yaduktaM-'jJAtvA pravRtteriti,' tatra paro vyabhicAramAha annANao vi diTThA ettha pavittI kisAdiesuM ti| saphalA ya tIeN vi phalaM nANAto ceva vinneyaM // 534 // ___ kRSyAdikarmasu atra-jagati ajJAnato'pi kRSIvalAdInAM pravRttidRSTA, saphalA ca, tato nAvazyaM prekSAvatAM / jJAtvaiva pravRttiriti / atrAha-'tIe vi' ityAdi tasyAmapi-kRSyAdiviSayAyAM pravRttI phalaM jJAnAdeva vijJeyam // 534 // atra paraH prAha NaNa saMsayA pavittI phalasaMpattI ya nicchayAo u| dhannAdiNANarahio na hi gahaNAdau kuNai ju(ja)ttaM // 535 // | nanu kRSyAdiSu pravRttiH saMzayAdeva na jJAnAttatkathamuktam-'tIe vi phalaM nANAo ceva tti' / tathAhi-pravRttinida bandhanA phalaprAptiH pravRttizca saMzayAdataH phalaprAptirapi saMzayAdeveti bhAvaH / AcArya Aha-phalasaMpattI ya niccha // 207 // - For Private & Personel Use Only Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Education Int yAo u' asti kRpyAdiSu pravRttiH saMzayAt, phalaprAptiH - phalAdAnaM punaH caH punararthe tatrApi nizcayAdeva, turevakArArthaH / kuta ityAha- hiryasmAnna khalu dhAnyAdijJAnarahitastagrahaNAdau yatvaM karoti, tathA'nupalambhAt, tanna pravRtteH saMzayakRtatvAt phalaprAptirapi saMzayAdeva / evamihApyajJAnapakSe prathamatastadvicArAbhimukhyAdilakSaNAt saMzayAdapi pravRttiH syAt tadA dAnAbhyupagamastu jJAnAdeva yujyate nAnyathA, taba jJAnaM bhavatAM khAbhyupagama viruddhamiti yatkiMcidetat / jJAtvA pravRtterityatrApi ca pravRttirupAdAnalakSaNA vivakSitA netaretyadoSaH / anyathA jJAtvA pravRtterityasyoktaprakAreNa vyabhicAradarzanato'sAdhanAGgatve tadabhidhAturAcAryasya nigrahasthAnamApadyeteti // 535 // yatpunaruktam- 'savaNe vi tatrivakkhA nahi chaumatthassa pacakkhe' tyAdi tatra pratividhAnamAha - najatiya vivakhApaccakkhatte vi tassabhipAo / bhaNiovavattio cciya milakkhuNAtaM tao'juttaM // 536 // jJAyate ca tadvivakSAyAH - sarvajJavivakSAyA apratyakSatve'pi tasya - sarvajJasyAbhiprAyaH / kuta ityAha- bhaNitopapattitaH'pavattamANaM janna nivArei' ityAdirUpAyAH / tatazca yat mlecchajJAtamudIritaM tadayuktameva draSTavyamiti // 536 // yadapi ca 'jaM vA kaje' sAdyabhihitaM tadapyasaMgatam, yata Aha Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma // 208 // Jain Education pariNAmo puNa to pAvapavittIya baMdhaheu tti / natthettha visaMvAdo ya NANaM kAraNaM ettha // 537 // pariNAmaH punastItraH pApapravRttI- pApahetukAryapravRttau bhavan bandhaheturbhavatIti, atra nAsti visaMvAdaH, asmAbhirapi tasyaivamabhyupagamAt / na cAtra - pApahetukAryapravRttyAdau kAraNaM jJAnaM yena pUrvAbhihitadopaprasaGgaH syAt / / 537 // kuta ityAha annANiNovi jamhA dIsati eyaM kiliTTabhAvassa / NANissa pavittIya vi tatto tu Na tAriso bhAvo // 538 // yasmAdajJAnino'pi kliSTabhAvasya sata etat pApahetukAryapravRttyAdi dRzyate, tasmAnna jJAnametasya kAraNaM, tadabhAve'pi bhAvAt, yathA dhUmasya zakramUrddheti / yadapyuktam -- 'jJAnyapi pApaM karoti tasmAdajJAnameva zreyo, jJAne satyapi | vizeSAbhAvAditi' / tadapyayuktam, jJAnanibandhanasya vizeSasya darzanAt / tathA cAha - ' NANissetyAdi ' jJAninaH pApa1 zakramUrddhA - valmIkam / saMgrahaNiH // 208 // X Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArye pravRttAvapi tata eva-jJAnAdeva turevakArArtho, na tAdRzo bhAvaH-pariNAmo bhavati yAdRzo'jJAninaH, tasya disaMvegA'bhAvAt , jJAninazca tadbhAvAditi // 538 // etadeva dRSTAntena bhAvayati jANato visakhANU pavattamANovi vIhaI jaha tu / Na u itaro taha nANI pavattamANovi saMviggo // 539 // yathA viSaM sthANuM vA jAnan kutazcinnimittavizeSAttatra pravarttamAno'pi vibheti, tannibandhanAvazyaMbhAvyapAya-14 parijJAnAt , natvitaraH-ajAnan , bhayahetuviSAdisvarUpaparijJAnAbhAvAt / tathA jJAnI tathAvidhakarmavipAkodayasAma rthyAt pravarttamAno'pyakArye saMvino bhavati, tannivandhanadurantasaMsAramahAgartapAtasaMbhavAt tatrAnabhiSvakto bhavati / saMvidramasya ca tasya pUrvopArjitasyApi pApasya nivRttiraparimitA bhavati / na caitadubhayamapyajJAninaH saMbhavati // 539 // tathA cAha jo saMvegapahANo acaMtasuho u hoi prinnaamo| pAvanivittIya parA neyaM annANiNo ubhayaM // 540 // KOREGARDERGRESCUERICANCCESCANDAL Jain Education Inter For Private & Personel Use Only new.jainelibrary.org Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma yo'tyantazubhaH saMvegapradhAnaH pariNAmo jJAnino bhavati, yA ca parA-prakRSTA pApanivRttinaitadubhayamapyajJAninaHsaMgrahaNiH. // 209 // // 540 // kuta ityAha saMsArAsAratte sAratte ceva muttabhAvassa / vinnAte saMvego pAvanivittIya tatto u|| 541 // yasmAt saMsArAsAratve, sAratve caiva muktabhAvasya-muktatvasya vijJAte sati bhavati saMvegaH, tasmAca saMvegAtpApanivRttizca bhavati, tadapi ca saMsArAsAratvAdi jJAyate samyagjJAnAt , tato nobhayamapIdamajJAninaH saMbhavati / tanna jJAne hA satyapi vizeSAbhAvaH / tathA ca sati yaduktam-'NANeNa alaM asaMgasseti' tadatIvAsamIcInam , jJAnasya saMsArAsAhAratvAdyavagamanibandhanatayA ekAntena caraNopakAritvAt // 541 // etadevopasaMharannAha tamhA paralogasamujjatassa bhikkhussa asaDhabhAvassa / caraNovagAragaM iya NANaM suttevimaM bhaNitaM // 542 // 1.209 // tasmAditiH-evamuktena prakAreNa paralokasamudyatasya bhikSorazaThamAvakha jJAnaM caraNasa-cAritrasyopakAraka, na tUpavAtitakam / etadeva svamanISikAzaGkAvyudAsAya sUtre'pyatidizati-sUtre'pIdaM bhaNitam // 542 // tadeva sUtraM paThati For Private & Personel Use Only Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ XOSALMANGAROORK ROCAREOGRECCAS "paDhamaM nANaM tao dayA evaM ciTThati svsNje| annANI kiM kAhI ? kiM vA NAhI cheyapAvagaM ? // 543 // " prathamam-Adau jJAnaM jIvakharUpasaMrakSaNopAyaphalaviSayaM, tataH-tathAvidhajJAnasamanantaraM dayA-saMyama evam-uktena hA prakAreNa jJAnapUrvakakriyApratipattirUpeNa tiSThati-Aste sarvaH sNytH| yaH sa punarajJAnI sAdhyopAyaphalaparijJAnavikalaH sa kiM kariSyati?, naiva kiMcit , sarvatrAndhatulyatvAt / kiM vA kurvan jJAsyati chekaM-kAlocitaM hitaM pAtakaM vAhitaviparItaM, tatastatkaraNaM bhAvato'karaNameva, ghuNAkSarakaraNavat // 543 // tatazca, iya kaha nANeNa alaM jujjai vayaNaM imaM asaMgassa ? / aNNANaM ciya saMgo kAraNakajjovayArAto // 544 // itiH-evamuktena prakAreNa caraNopakAritve sati jJAnasya kathamidaM vacanaM yujyate yaduta-jJAnenAlamasaGgasyeti / / yasmAdihAjJAnameva kAraNe kAryopacArAt saGgastato'saGgasyAjJAnarUpasaGgaparihArAya jJAnamevopAdAtumucitamiti sthitam // 544 // mUlata upasaMhAramAha Jain Education inte For Private Personel Use Only K w .jainelibrary.org Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgrahaNi, dharma // 210 // tamhA nANI jIvo taM pi ya paralogasAhagaM siddhaM / nANaNNANavivege uvAyamo ceva niravajjo // 545 // tasmAdayaM jIvo jJAnI-jJAnakhabhAvaH siddhH| tadapi ca jJAnaM paralokasAdhakaM siddham / tathA jJAnAjJAnaviveke caidaM samyagjJAnamidaM ca mithyAjJAnamityevaM jJAnAjJAna vibhAge ca karttavye upAyo-heturjJAnaM dRSTeSTAbAdhitasamayamUlatvAniravadyaH siddhaH / iti jnyaayktvsiddhiH|| 545 // samarthitaM 'jJAyaka' iti dvAram / / ROKASGAISROSAARISASI iti pUrvArddhaH / // 210 // iti zreSThi-devacandra lAlabhAI-jainapustakoddhAre-granthAGkaH 39. Jain Education Intematon For Private & Personel Use Only