Book Title: Bhagavana Mahavira aur unka Tattvadarshan
Author(s): Deshbhushan Aacharya
Publisher: ZZZ Unknown
Catalog link: https://jainqq.org/explore/090094/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra ke paccIsasauveM nirvANa mahotsava ke upalakSya meM bhagavAna mahAvIra aura unakA tattva darzana bhAratagaurava AcAryaratna zrI 108 dezabhUSaNa jI mahArAja vidyAlaMkAra
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA saMskRta bhASA meM sUkti hai "saMtAH parArthatatparA:" satpuruSa sadA prANiyoM kA kalyANa kiyA karate haiN| marAThI meM saMta tukArAma kI yaha sUkti hai "jagAtra kalyANa saMtA ca vibhUti'' vizva meM prema, tatvajJAna aura saMyama kI tripathagA meM snAna kara jIvana ko parama vizuddha banAne vAle vartamAna paramahaMsa, vizvagaurava, digambara, tatvajJAnI, brahmayogI, bAlabrahmacArI AcAryaratna pUjya zrI dezabhUSaNajI mahArAja ko adhyAtmika sAdhanA, sarasvatI kI samArAdhanA aura sAhitya sevA apanA anupama sthAna rakhatI haiN| taruNa vaya meM mAra (kAma) ko mAra lagAkara nirdoSa zIlapUrNa jIvana vyatIta karate hue ina sAdharAja ne hiMdI, marAThI, baMgAlI, tAmila, kannar3a Adi aneka bhASAmoM kA acchA jJAna prApta karake zreSTha racanAmoM kA talasparzI parizIlana aura ciMtana kiyA hai / ina lokopakArI mahAtmA ne bhArata kI rAjadhAnI dillI ke bhavya jIvoM ke puNyodaya se kaI varSa yahA~ vyatIta kiye / inake adbhat pavitra aura AkarSaka vyaktitva ke kAraNa videzI vyakti bhI inake samparka ko pAkara apane jIvana ko ahiMsApUrNa madhura pratijJAoM dvArA sahaja hI samalaMkRta kiyA karate haiN| prAcAryazrI ne deza ke vividha darzanoM kA ahiMsAtmaka dRSTi ke sAtha anekAnta ke prakAza meM parizIlana kiyA hai| phalataH inake puNya prabhAva se sabhI dharmoM ke loga lAbhAnvita hote haiN| hindU dharma ke saMtapremI dhanakubera yI yugala kizora jI bir3alA prAcAryazrI ke prati jIvana bhara apratima bhakta rhe| bhArata ke sAdhu cetaska tathA puNya puruSa pradhAnamantrI zrI lAlabahAdura zAstrI prAcAryazrI ke jIvana se prAkarSita ho unake prati pragAha zraddhA dhAraNa kara unase pAzIrvAda cAha rahe the ki pradhAna mantrI se bar3A pada prApa jaisA niSkalaMka zAMtidAyo sAdhu kA jIvana vyatIta karane kA kyA mujhe saubhAgya prApta hogA? sAdhurAja zrI dezabhUSaNajI kI vANI meM madhuratA hai / unakA jIvana bar3A sarala aura divya hai| ve apane jIvana kA ekaeka kSaNa prAtmacitana, sadvicAra athavA paramArtha meM lagAte haiN| sAdhurAja kI dRSTi kavi navalazAha ko racanA varddhamAna purANa bhagavAna mahAvIra ke jIvana para prakAza DAlane vAlI prApa ko priya tathA upayogI lgii| yaha racanA pracAryathI ko digambara jaina khaMDelavAla mandira, vaMdavAr3A, dillI meM milI / mahAkavi navalazAha mahArAja chatrasAla ke pautra tathA putra sabhAsiMha ke samakAlIna the / kabivara ne saMvat 1825 arthAt 1768 I0 meM vividha chandoM meM isa mahAkAvya kA nirmANa kiyaa| sAdharAja ke pavitra hRdaya meM yaha vicAra pAyA ki bhagavAna mahAvIra ke parinirvANa ke mahotsava' se sambandhita 2500 veM varSa ke pAvana prasaMga kI smRti meM una devAdhideva, prema kI gaMgA pravAhita karane vAle bhagavAn mahAvIra kI pIyUSaSiNo jIvinI prakAza meM Ane para bhavyAtmAnoM kA kalyANa hogA tathA yaha sAhitya ke rUpa meM cirasmaraNIya smAraka rhegaa| hiMdI sAhitya kI dRSTi se racanA kA apanA eka vizeSa AkarSaNa hai ki isameM mahAvIra prabhu ke jIvana sambandhI ghaTanAmoM Adi para prakAza DAlane vAle lagabhaga 400 aneka raMgayukta citra haiN| mahApuruSa kI racanA kI samAlocanA athavA prAcAryoM ke zreSTha zrama kA sAdhAraNa manuSya kyA mUlyAMkana karegA? yathArtha meM yaha grantha zirasA vandanIya aura zirodhArya hote haiN| parama saMyamI jIvana meM saMlagna rahane vAle, sadA vrata upavAsa karane vAle prAcArya ratna zrI dezabhUSaNajI mahArAja ne apAra thama uThAkara isa kalyANakArI racanA ko sAnuvAda prakAza meM lAne kI jo kRpA kI hai usake prati pratyeka vyakti aura sAhityakAra thaddhA se unake caraNoM meM sadA praNAmAMjali arpita kregaa| mAtRbhASA kannar3a hote hue bhI sAdhurAja ne rASTrabhASA meM vividha grantharatnoM kA nirmANa saMpAdana anuvAda Adi kiyA hai|
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ hameM vizvAsa hai ki pratyeka sahRdaya sAdhaka aura satpuruSa isa racanA ko par3hakara jIvana kA zodhana kara paMdhakAra se prakAza kI ora pragati karegA apabhraMza ke mahAkavi puSpadaMta ke zabdoM meM "dayAvaDhamANaM jinaM vaDaDhamANaM'-dayA ke dvArA varddhamAna mahAvIra ke jIvana ko dRSTi meM rakhakara AzA hai sudhI jana saMtoSa samatA aura zAMti kA rasAsvAdana kreNge| bhagavaM zaraNo mhaabiiro| (vidvat ratna, dharmadivAkara) sumeracanda vivAkara, bI0 e0 ela0 ela0 vI zAstrI, tyAyatIrtha, divAkara sadana, sivanI, madhya pradeza 1sitambara 1973 paryuSaNa mahAparva, dillI
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAmukha isa grantha kI bhUmikA likhane kA prastAva jaba mere sAmane pAyA to svabhAvata: mujhe saMkoca huA / kintu jaba maiMne isa grantha kA sukSma avalokana kiyA to mujhe bar3A santoSa evaM harSa humA / harSa kA kAraNa yaha thA ki eka aprakAzita jaina racanA prakAzita kI jA rahI hai aura santoSa isalie ki vAstava meM yaha racanA prakAzita karane yogya thI aura jaina hindI kAvya meM prapanA samucita sthAna banAne meM bhASA, bhAva, chanda aura alaMkAra sabhI dRSTiyoM se samartha hai| isakA sampUrNa zreya prAcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ko hai, jinheM aprakAzita racanAoM ko prakAzita karAne kI atyadhika ruci hai| prAcArya zrI jaina muniyoM ke kaThora prAcAra aura maryAdAoM kA nirvAha karate hue apane samaya kA sadupayoga saMskRta, prAkRta, hindI, kAnar3I, tamila Adi bhASAoM ke anupalabdha aura aprakAzita granthoM ke anusandhAna aura unake anuvAda ke liye karate rahate haiN| unakI prAntarika icchA aura prayatna aise sabhI granthoM ko prakAzita karane kA rahatA hai| unakI isI aAtura icchA aura samartha prayatnoM ke kAraNa abataka aneka grantha prakAza meM A cuke haiM / bharateza vaibhava, ratnAkara zataka, aparAjitezvara zataka, dharmAmRta yAdi kannar3a bhASA ke amUlya granthoM kA rasAsvAdana hindI bhASAbhASI janatA bhI kara sakI, yaha prAcAryazrI kI usI icchA saugA / mariNAmasI prakAra tamila, baMgalA, gujarAtI bhASA ke kaI grantha-ratnoM kA hindI meM aura saMskRtaprAkRta ke granthoM kA ina bhASAoM meM anuvAda karake prAcAryazrI ne ina bhASAmoM para bar3A upakAra kiyA hai| merI mAnyatA hai ki vibhinna bhASAoM ke granthoM kA hindI meM aura hindI racanAoM kA kannar3a yA anya bhASAoM meM rUpAntara karake prAcAryazrI ne bhASA gata dUrI ko kama karane aura vibhinna bhASAbhASI logoM meM bhAvAtmaka ekatA sthApita karane meM mahatvapUrNa bhUmikA adA kI hai| unake isa yogadAna se rASTrIya ekatA ke pakSa ko bar3A bala milA hai| isake liye samagna rASTra prAcAryazrI kA sadA RNI rahegA / prAcAryazrI ke isa prayAsa kA eka aura ujjvala pakSa hai| unake isa adhyavasAya se bhAratIya vAGmaya samRddha hotA hai samagra bhAratIya vADmaya kA mUlyAMkana karate samaya jaina sAhitya ke mahatva aura gaurava ko vismRta nahIM kiyA jA skegaa| itanA hI nahIM; jaina sAhitya ko usake upayukta ucca sthAna prApta hogaa| prastuta grantha 'vardhamAna purANa' unakI isI icchA aura prayatna kA pariNAma hai aura yaha jaina sAhitya ko samRddha banAne kI dizA meM eka mahatvapUrNa kar3I hai| - - - grantha-prApti prastuta grantha meM 'vardhamAna purANa' bhI hai / isake racayitA kavivara navalazAha haiN| yaha grantha abhI taka aprakAzita thA aura grantha-bhaNDAroM kI zobhA bar3hA rahA thA / AcAryazrI java kisI jinAlaya meM jAte haiM to ve vahA~ kA zAstra-bhaNDAra avazya dekhate haiM unakI dRSTi aura ruci aprakAzita granthoM kA patA lagAne kI rahatI hai aura yadi koI aprakAzita upayogI grantha upalabdha ho jAtA hai to ve usake saMpAdana aura prakAzana meM dattacitta hokara juTa jAte haiN| eka bAra pApa digambara jaina khaNDelavAla mandira vaidavAr3A dillI meM Ayojita eka dhArmika sabhA meM pravacana ke liye pdhaare| pravacana samApta hone para Apane vahA~ ke zAstra-bhaNDAra kA avalokana kiyaa| usameM prApako prastuta grantha kI eka aprakAzita bahamUlya prati upalabdha huii| yaha prati sacitra thii| AcAryazrI ko isa prati ko prApti se atyanta harSa humaa| unhoMne isa grantha ko pratiligi kraaii| usakA saMzodhana aura saMpAdana kiyA tathA usakA anuvAda kiyaa| citra atyanta bhAvapUrNa,
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAvaka aura prAcInakalA dyotaka the / unakI saMkhyA 350 ke lagabhaga thii| inake citra kaimare dvArA lenA, unake vlAka taiyAra karAnA aura raMgIna chapAI karAnA atyanta zramasAdhya, vyayasAdhya aura upayogasAdhya kAma thaa| kintu prAcIna kalA kA usake maulika rUpa meM saMrakSaNa karane meM hI kalA kI upayogitA hai aura isIse usakA sahI mUlyAMkana kiyA jA sakatA hai / Adhunika kalA ke bahAva meM prAcIna kalA kI jo upekSA aura viDambanA ho rahI hai, usase prAcIna kalA ko pracAra pAne meM kAphI bAdhA par3I hai| isaliye bhArata kI prAcIna kalA kA samucita mUlyAMkana nahIM ho pAyA hai| jaina kalAkAroM ne kalA ke pratyeka kSetra meM apanA pUrA sahayoga diyA hai| vAstu, zilpa citra, bhitti citra, kASTha citra kalA sabhI kSetroM meM jaina kalAkAroM kA yogadAna parimANa aura saundarya, saMkhyA aura abhinavatA sabhI dRSTiyoM se prazaMsanIya rahA hai kintu usakA apekSaNIya pracAra bhI nahIM hupA aura pracArita kA sahI mUlyAMkana bhI nahIM huA hai| prAcAryazrI ne prastuta grantha ke citroM ko maulika rUpa meM prakAzita karake jainakalA kI bahuta bar3I sevA kI hai aura be apanI kevala isa sevA ke kAraNa hI kalAvidoM kI zraddhA ke bhAjana bana gaye haiN| ina citroM ko unake maulika rUpa meM prakAzita karane meM usakI maulika sUjha-bUjha aura kalA ke prati unakI hAdika lagana ke hI darzana hote haiN| andha-paricara prastuta grantha kA nAma 'vardhamAna purANa' hai| isake pratipAdya viSaya kA paricaya isake nAma se hI ho jAtA hai| isameM bhagavAna mahAvIra ke pUrva bhaboM aura vartamAna jIvana kA paricaya diyA gayA hai| yaha khar3I bolo kA eka sarala kAbya-grantha hai| isake racayitA kavi kA nAma kabibara navalazAha hai / isa prantha meM kula 16 adhikAra diye gaye haiN| purANa-paramparA ke anusAra isameM maMgalAcaraNa ke anantara vaktA aura zrotA ke lakSaNa prathama adhikAra meM diye gaye haiN| dvitIya adhikAra meM bhagavAna mahAvIra ke pUrva bhavoM meM se eka bhava ke pururavA bhIla dvArA madya mAMsAdika ke parityAga, phira saudharma svarga meM deva pada kI prApti, tIsare bhava meM cakravartI bharata ke putra ke rUpa meM marotri ko utpatti aura usake dvArA mithyAmata kI pravRtti, phira brahma svarga meM deva paryAya kI prApti, vahA~ se cayakara jaTila tapasvI kA bhava, tatpazcAt saudharma svarga kI prApti phira agnisaha nAmaka parivAjaka kA janma, vahA~ se cayaMkara tRtIya svarga meM deva-pada, vahA~ se bhAradvAja brAhmaNa, pAcaveM svarga meM deva paryAya, phira asaMkhya varSoM taka nimna yoniyoM meM bhramaNa yAdi kA varNana kiyA hai| tRtIya adhikAra meM sthAvara brAhmaNa, mAhendra svarga meM deva, rAjakumAra vizvanandI aura usake dvArA nidAna bandha, dasaveM svarga meM deva', tripRSTha nArAyaNa, sAtaveM naraka meM nArakI ina bhavoM kA varNana hai| caturtha adhikAra meM siha paryAya aura cAraNa maniyoM dvArA saMbodhana karane para samyaktva kI prApti' phira saudharma svarga meM deva paryAya, rAjakumAraM kanakojjvala, sAtaveM svarga meM deva janma, rAjakUmAra hariNa, dasaveM svarga meM deva paryAya kA varNana miltaa| pAMcaveM adhikAra meM priyamitra cakravartI ke bhava kA tathA bArahaveM svarga meM deva pada kI prApti kA varNana hai| chaThaveM adhikAra meM rAjA nanda ke bhava meM tIrthakara prakRti kA bandha tathA solahaveM svarga meM acyutendra pada kI prApti kA varNana hai| saptama adhikAra meM mahArAja siddhArtha ke mahaloM meM kubera dvArA tIrthakara jA noM kI varSA, mAtA dvArA solaha svapnoM kA darzana, mahAbIra tIrthakara kA garbhAvataraNa mahotsava kA varNana hai| pAThaveM aura nauveM adhikAra meM bhagavAna ke janmakalyANaka mahotsava kA bhAvapUrNa sarasa varNana kiyA gayA hai| dasaveM adhikAra meM prabhu ke bAlya-jIvana, yauvana meM Akara vairAgya aura dIkSA, kala rAjA dvArA bhagavAna ko prathama AhAra, candanA ke hAthoM se mAhAra lene para candanA kA kaSTa dUra holA, ghora tapa karate vividha prakAra ke upasagoko sahate hue kevalajJAna kI prApti kA varNana hai|
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyArahaveM adhikAra meM devoM dvArA bhagavAna kA kevalajJAna kalyANaka mahotsava manAne aura kubera dvArA racita samavasaraNa kA varNana hai| bArahaveM adhikAra meM samavasaraNa meM gautama indrabhUti kA AnA aura sandeha kI nivRtti hone para bhaktivigalita hRdaya se bhagavAna kI stuti kA varNana hai| terahaveM se pandrahaveM adhikAra taka gautama gaNadhara dvArA prazna karane para bhagavAna dvArA tattva nirUpaNa batalAyA gayA hai / solahaveM adhikAra meM indra dvArA prArthanA karane para bhagavAna kA vibhinna dezoM meM vihAra, gautama gaNadhara dvArA zreNika ke pUchane para unake tIna pUrva bhavoM kA varNana, anta meM vihAra karate hue bhagavAna kA pAvA meM nirvANa, gautama svAmI ko kevalajJAna kI prApti aura unakA dharma-tihAra, dharma upadeza prAdi kA varNana karane ke bAda kavi ne anta meM apanA vistRta paricaya diyA hai| ___ isa prakAra mahAvIra-carita kA varNana kavi ne paramparAnusAra kiyA hai| jisa prakAra jaina purANakAra caritra-varNana ke mAdhyama se jaina dharma ke vibhinna siddhAntoM kA pratipAdana karane ke avasaroM kA pUrA upayoga karate rahe haiM, usI prakAra kavi ne prastuta grantha meM uuyoga kiyA hai| prantha meM prayukta vibhinna chanda-alaMkAra kavi navalazAha ne varNya viSaya ke anukUla vibhinna chandoM aura alaMkAroM kA prayoga karake chanda aura alaMkArazAstroM para apane adhikAra aura unake prayoga kI pratibhA kA saphala pradarzana kiyA hai| kavi ne kahIM bhI anAvazyaka zabdADambara nahIM dikhAyA, balki unakI kavitA kA pratyeka zabda sArthaka, upayogI aura bhAvargAbhata hai| kavi ne apane isa kAvya grantha meM jina chandoM kA prayoga kiyA hai, unake nAma isa prakAra haidohA, chappaya, caupAI, savaiyA,aDilla, gItikA, soraThA, karakhA, paddhari, cAla, jogIrAsA, kavitta, tribhaMgI, carcarI chandoM kI kula saMkhyA 3806 haiN| grantha-racayitA kavi kA paricaya isa grantha ke racayitA kavi kA nAma navalazAha hai| ye golApUrva jAti meM utpanna hue the| inakA veMka canderiyA aura gotra bar3ha thaa| inake pUrvaja bhISama sAha bhelasI grAma meM rahate the| unake cAra putra the-bahorana, sahodara prahamana aura ratanazAha / eka dina pitA ne putroM ke sAtha parAmarza kiyA ki aba kucha dhArmika kRtya karanA cAhiye / hameM jo rAja-sammAna aura dhana prApta hai usakA kucha upayoga karanA caahiye| taba dIpAvalI ke zubha maharta meM unhoMne paMcakalyANaka pratiSThA kA Ayojana kiyA, jisameM dUra-dUra deza se loga pAkara sammilita he| unhoMne jina bimba virAjamAna kI; toraNa-dhvajA-chatra Adi se suzobhita kiyA; prAgata sAdharmI janoM kA satkAra kiyA aura cAra saMgha ko dAna diyaa| phira ratha-yAtrA kA utsaba kiyaa| cAra saMgha ne milakara inakA TIkA kiyA aura sabane ekamata hokara inheM 'siMghaI' pada se vibhUSita kiyaa| yaha pratiSThA vi0saM0 1651 ke pragahana mAsa meM huI thii| usa samaya bundelakhaNDa meM mahArAja jujhAra kA rAjya thaa| inake pUrvajoM ne bhelasI ko chor3akara khaTolA gAMva meM apanA nibAsa bnaayaa| inake pitA kA nAma siMghaI devArAya aura mAtA kA nAma bhAnamatA thaa| siMghaI devArAya ke cAra putra the-navalazAha, tulArAma, ghAsIrAma aura khamAnasiMha / zrI navalazAha ne isa grantha kI racanA mahArAja chatrasAla ke pautra aura sabhAsiMha ke pUtra himdupati ke rAjya meM kI / unhoMne aura unake putra ne milakara prAcArya sakalakIti ke 'vardhamAna purANa' ke AdhAra para isa grantha kI racanA kI hai| grantha meM 16 adhikAra rakhane kA kAraNa batAte hae kavi ne baddhI sarasa kalpanAmoM kA prAdhAra liyA hai| tIrthakara mAtA ne solaha svapna dekhe the, mahAbIra ne pUrvabhava meM solaha.kAraNa bhAvanAoM kA cintana karake tIrthakara prakRti kA bandha kiyA thA; Upara 16 svarga hai| candramAkI 16 kalAnoM ke pUrNa hone para hI pUrNamAsI hotI hai| striyoM ke 16 hI aMgAra batAye gaye hai' pATha
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ karmoM kA nAza kara zrAvI pRthvI (mokSa) milatI hai / yaha grantha bhI solaha mAha meM hI likhA gayA / ina saba kAraNoM se grantha meM 16 adhikAra diye haiM / vAstava meM kavi kI yaha kalpanA sundara hai / isa grantha kI samApti vi0 saM0 1825 meM phAlguna zuklA pUrNamAsI budhavAra ko huI / grantha kA saMkalita bhAga kavivara navalazAha kRta 'vardhamAna purANa' ke atirikta isa grantha meM jo sAmagrI dI gaI hai, vaha vibhinna sthAnoM se lekara saMkalita kI gaI hai| isa sAmagrI meM nimnalikhita jAnakArI sammilita hai jaina dharma aura usake mukhya siddhAnta, jaina bhUgola, khagola aura adholoka kA vistRta paricaya, kulakaroM aura tIrthaMkaroM kA jIvana itihAsa, bhagavAna mahAvIra kA kAla nirNaya ( paM0 jugalakizora mukhtAra, DA0 jaMkovo, DA0 muni nagarAja), bhagavAna mahAvIra kI nirvANa-bhUmi pAvApurI, dainika teja ke prakhyAta saMvAdadAtA zrI dharmapAla dvArA likhita bhagavAna mahAvIra kA jIvana iMgaliza meM, gautama caritra, digambaratva aura digambara muni, mahAvIra-zAsana ko vizeSatAyeM, bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha, siddha bhUmiyA~ / grantha kA nAma aura usake prakAzana kA udda ezya vardhamAna purANa aura uparyukta saMkalita sAmagrI ko dekhate hue grantha kA nAma zrI 'bhagavAna mahAbIra zraura unakA tattva darzana' pratyanta upayukta pratIta hotA hai / yaha grantha bhagavAna mahAvIra ke 2500veM nirvANa mahotsava ke upalakSya meM prakAzita kiyA gayA hai / itanI vipula sAmagrI aura vizAlakAya grantha ke prakAzana kA ekamAtra uddezya yahI rahA hai ki bhagavAna mahAvIra aura unake sambandha meM sabhI jJAtavya bAteM jijJAsu jaina aura narakako eka sthAna para hI upalabdha ho jA~ya 1 maiM yaha kahane kI sthiti meM hUM ki yaha grantha apane uddezya meM saphala siddha humrA hai / citroM ke sambandha meM prastuta grantha meM diye gaye citroM ke sambandha meM bhI do zabda kahanA ucita pratIta hotA hai 'vardhamAna purANa' kI hastalikhita prati meM lagabhaga 350 citra bhI diye gaye haiN| una sabakI phoTo lekara aura unake blAka banAkara ve apane mUla rUpa meM hI diye gaye haiM / ye sabhI citra viSaya se sambandhita haiN| ina citroM kA mahattva isa dRSTi se adhika bar3ha jAtA hai ki ye molika rUpa meM diye gaye haiM / isa prakAra kA prayatna aba taka kabhI nahIM kiyA gyaa| isaliye yaha prayatna sarvathA apUrva aura maulika kahA jA sakatA hai| unakI kalA kA mUlyAMkana karate samaya isa bAta ko nahIM bhulAyA jAyagA, aisI apekSA aura AzA hai / ina citroM ke atirikta bhI aneka citra diye haiM, jinakI sUcI kAphI vistRta hai| ina citroM meM jaMna bhUgola, khagola aura adholoka se sambandhita citra atyanta kalApUrNa haiM aura ve navIna DhaMga se taiyAra karAye gaye haiN| inake taiyAra karane meM jina mahAnubhAvoM ne sahayoga diyA aura prayatna kiyA hai, ve prazaMsA aura dhanyavAda ke pAtra hai / unameM mukhya nAma haiM-- zrIpannAlAla jaina prAcina kumArI indu kumArI santoSa aura zrI aruNakumAra / isa sampUrNa Ayojana kA sampUrNa zreya pUjya zrAcArya zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ko hai aura yaha saba unake AzIrvAda kA zubha pariNAma haiN| AbhAra pradarzana yahA~ maiM una sabhI dAnadAtAoM kA hRdaya se AbhArI hU~ jinhoMne isa grantha ke prakAzana meM dhana yA kAgaja dekara apanA sahayoga pradAna kiyA hai| (ina dAnadAtAoM kI sUcI pRthaka se dI jA rahI hai|) maiM una sajjanoM kA bhI AbhAra svIkAra karatA hU~, jinhoMne apanA prabhUlya samaya aura sujhAva dekara apanA sakriya sahayoga pradAna kiyA / vaidya premacandra jI jaina ne isa graMtha ke prUpha saMzodhana aura prakAzana kI vyavasthA Adi meM bar3A zramasAdhya yogadAna kiyA hai| zrI bhagavAnadAsa jI jaina ne isakI presa kApI taiyAra karane meM bar3A sahayoga kiyA hai| meM unake prati apanI kRtajJatA vyakta karatA hU~ / santa meM maiM AcAryazrI ke caraNoM meM apanI zraddhA ke kusuma car3hatA huA unake dIrgha jIvana kI kAmanA karatA huuN| - balabhanna jaina zrAvaNa kRSNA pratipadA vIra ni0 saM0 2498 10
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahA~ kyA hai av maMgalAcaraNa prathama adhyAya jainadharma kA sAmAnya svarUpa-jainadharma-dravya-padravya-jIvadravya-jIva' kA lakSaNa aura usake bheda-karma aura usake bheda-mukta jIva-ajIvadravya-pudgala-dharma dravya-adharma dravya-prAkAza dravya - lokAkAza-alokAkAza-kAladravya-sapla tattva-aSTa karma-pAkSika zrAvaka-praSTamUla guNa -sapta dhyasanadarzana pratimA-vrata pratimA-sAmAyika pratimA-sAmAyika karane kI vidhi-proSadha pratimA-sacitta tyAga pratimA-rAtri bhojana tyAga-brahmacarya pratimA-caubAda-prArambha tyAga-parigraha tyAga-anumati tyAga -uddiSTa tyAga-bAraha bhAvanA--solaha kAraNa bhAvanA-22 pariSaha-bAraha prakAra kA tapa-guNasthAna vitIya adhyAya 36-182 jainAbhimata bhUgola paricaya-vaidika dharmAbhimata bhUgola-bauddhAbhimata bhUgola-Adhunika vizva paricayauparokta mAnyatAoM kI tulanA-jaina bhUgola kA kucha samanvaya-cAturdAyika bhUgola paricaya-loka kA lakSaNa---gAkA hAgAra-zora kA nistAra--loka kA varNana harivaMza purANa ke prAdhAra para bAtavalayoM kA paricaya-vAtavalaya sAmAnya paricaya-tIna vAlavalayoM kA avasthAna krama---pRthviyoM ke sAtha vAtavalayoM kA sparza-vAsabalayoM kA vistAra-loka vibhAga nirdeza-- asa va sthAvaraloka nirdeza-adholoka sAmAnya paricaya-bhAvana loka nirdeza-vyantara loka nideza-madhyaloka nirdeza-dvIpa sAgara grAdi nirdeza -tiryagloka manuSya loka prAdi vibhAga-jyotiSa loka sAmAnya nirdeza-Ubaloka sAmAnya paricayajambadvIpa nirdeza-jambUdvIpa sAmAnya nirdeza- jambadvIpa meM kSetra parvata nadI Adi kA pramANa-parvatoM kA pramANa-nadiyoM kA pramANa-draha kuNDa prAdi-kSetra nirdeza-sumeru parvata nirdeza sAmAnya nirdeza-merukA AkAra-meru kI paridhiyA~-banakhaNDa nirdeza-pANDaka zilA nirdeza- anya parvatoM kA nirdeza-draha nirdezakuNDa nirdeza-jamba ba zAlmalI vRkSasthala-videha ke 32 kSetra-lavaNa sAgara nirdeza-dhAtako khaNDa nirdeza -kAloda samudra nirdeza-puSkara dvIpa-nandIzvara dvIpa-kuNDalavara dvIpa-rucakavara dvIpa-svayaMbhUramaNa samudra -kSetra sambandhI pramANa-jamba dvIpa ke parvatoM ke nAma-nAbhigiri tathA unake rakSaka deva-videha vakSAroM ke nAma-gajadantoM ke nAma-yamaka parvatoM ke nAma-diggajendroM ke nAma-bharata vijayAI-airAvata vijayA -videha ke 32 vijayAcaM-himavAn-mahA himavAn-niSadha parvata-nIla parvata-rukmi parvata-zikharI parvata-videha ke 16 vakSAra-saumanasa gajadanta-vidhutprabha gajadanta-gandhamAdana--mAlyavAn gajadantasumeru parvata ke vanoM meM kaToM ke nAma va deva-jambU dvIpa ke drahoM va vApiyoM ke nAma-mahAhRdoM ke kaToM ke nAma -jambU dvIpa kI nadiyoM ke nAma-videha kSetra kI 12 vibhAga nadiyoM ke nAma- lavaNa sAgara ke parvata pAtAla va tannivAsI devoM ke nAma-mAnuSottara parvata ke kUToM va devoM ke nAma-nandIzvara dvIpa kI vApiyo va unake deva-kuNDalavara parvata ke kUToM va devoM ke nAma- rUcakavara parvata ke kUToM va dezoM ke nAma-dRSTi saMkhyA 2 kI apekSA-parvatoM prAdi ke varNa-dvIpa kSetra parvata prAdi kA vistAra-sAgara-pAtAla-parvata va dvIpa-jambUdvIpa ke kSetra-dhAtakI khaNDa ke kSetra-puSkAra ke kSetra-jambUdvIpa ke parvatoM va kaToM kA vistAra -gola parvata-parvatIya va anya kuTa-nadI kuNDa dvIpa va pANDakazilA mAdi-ar3hAI dvIpa kI sarva vediyA~ -zeSa dvIpoM ke parvatoM va kaToM kA vistAra-dhAtakI khaNDa ke parvata-puSkara dvIpa ke parvata va kaTa-nandIzvara
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke parvata-kuNDalavara ke parvata va usake kUTa-rucakavara parvata va usake kUTa-svayaMbhUramaNa parvata-jambU dvIpa ke vanakhaNDa-dhAtako khaNDa ke vanakhaNDa-puSkarAdha dvIpa ke vana khaNDa-nandIzvara dvIpa ke vana-jambU dvIpa kI nadiyA~-dhAtakI khaNDa kI nadiyA~-puSkara dvIpa kI nadiyA~-madhyaloka kI vApiyoM va kuNDoM kA vistAra-jambUdvIpa sambandhI anya dvIpa sambandhI-ar3hAI dvIpa ke kamaloM kA vistAra tRtIya adhyAya 153-186 kAla kA varNana kulakara-pratidhati-sanmati-kSemakara-kSemaMdhara-sImakara-sImaMdhara-vimalabAhana-cakSuSmAna- 186-190 yazasvI-yabhicandra--candrAbha-marudeva-prasenajita-nAbhirAya-SoDaSa bhAvanAzrI AdinAtha-bhagavAna ajitanAtha-zrImadbhAgavata meM zrI AdinAtha kA varNana-bhagavAna saMbhavanAtha 190-287 bhagavAna abhinandananAtha-bhagavAna sumatinAtha-bhagavAna padmaprabhu-bhagavAna supArzvanAtha bhagavAna candraprabha-bhagavAna puSpadanta-bhagavAna zItalanAtha bhagavAna zreyAnsanAtha-bhagavAna vAsupUjya-bhagavAna vimalanAtha-bhagavAna anantanAtha bhagavAna dharmanAtha bhagavAna zAntinAtha-bhagavAna kunthu nAtha bhagavAna paranAtha-bhagavAna mallinAtha--bhagavAna munisuvratanAtha-bhagavAna naminAtha-bhagavAna neminAtha-bhagavAna pArzvanAtha caturtha adhyAya 261-573 575-584 584-562 562-564 564-566 567-568 566-618 vardhamAna purANa (kavi navalazAha kRta)bhagavAna mahAvIra-paricaya aura nirvANakAla (paM0 jugalakizora mukhtAra) mahAvIra kA samaya kAla-nirNaya (DaoN0 jaikobI) mahAvIra svAmI kA kAla-nirNaya (DaoN0 muni nagarAja jI) pAvApurI The Herbinger of world Peace-Lord Mahavir gautama caritra digambaratva aura digambara muni mahAbIra zAsana ko vizeSatAyeM (zrI agaracanda nAhaTA) bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha siddha bhUmiyA~ . yajurveda meM bhagavAna mahAvIra kI upAsanA bhagavata gItA meM tIrthakara upAsanA upaniSada; viSNupurANa meM upAsanA bauddha granyoM meM vIra prazaMsA mahApuruSoM ke dvArA vIra prazaMsA jaina dharma aura vijJAna (urdU meM) mahApuruSoM ke dvArA bIra guNagAna aMgrejI meM aitihAsika kAla ke kucha jaina senApati prajana dRSTi se praSTa mUla guNa jaina dharma kA prabhAva pahisA dharma aura dhArmika nirdayatA 646-750 751-753 754-805 806-814 515 815 515 816 817 838.840 845-856 857-688 989 860 566.611
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama citra-sUcI pRSTha saMkhyA prathama adhyAya jala meM jIva dvitIya adhyAya bhUloka-sAmAnya loka-bhUmaMDala-bhUgola sAmAnga (2)-bhUgola sAmAnya (kha)-jambu dIpa-tIna loka tIna loka-adholoka-madhya loka-DhAI dvIpa-bharata kSetra vijayAcaM parvata--sumeru parvata-pANDukabana nandana vana va saumanasa vana-isa vana kI puSkariNI meM indra sabhA kI racanA-pANDuka zilA-nAbhi giri gaja danta-yamaka va kAMcana giri-padmadraha-padmadraha kA kamala-deva kurU va uttara kurU-bharata kSetrajambU va zAlmalI vRkSa sthala-vRkSa kI mUlabhUta prathamabhUmi--videha kA kacchA kSetra-sAgara tala va pAtAlajambUdvIpa va lavaNa samudra-lavaNa sAgara-utkRSTa pAtAla--nandIzvara dvIpa-mAnuSottara parvata kuNDalavara parvata va dvIpa-rucakavara parvata va dvIpa (ka)-rucakavara parvata va dvIpa (kha)-pANDukavana tRtIya adhyAya zrI bhagavAna RSabhanAtha aura zrI mahAvIra svAmI? kalpa vRkSa-gRhAMga kalpa vRkSa-bhAjanAMga kalpa vRkSa-bhojanAMga kalpa vRkSa-pAnAMga kalpa vRkSa-vastrAMga kalpa vRkSa-bhUSaNAMga kalpa vRkSa-mAlAMga kalpa vRkSa.-dopAMga kalpa vRkSa-jyotirAMga kalpa vRkSa-vAdyAMgakalpavRkSa kulakara pratizruti-kulakara sammati-kulakara kSemaMkara-kulakara kSemandhara-kulakara samikara-kulakarasImaMdhara-kulakara vimalavAhana-kulakara cakSuSmAna-kulakara yazazvI-kulakara abhicandra-kulakara candrAbhakulakara marUdeva-kulakara prasenajita--kulakara nAbhirAya-kulakara RSabhanAtha-kulakara bharata cakravartI caturtha adhyAya zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmo-paMca parameSThI-zrotA ke lakSaNa-caubIsa tIrthakara-zruta kevalIpUrva videha prAkAra-bhagavat bhakti, zrAvaka ke lie upadeza-zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI kA pUrvabhava purUravA bhIla-purUravA bhaula hiraNa kA zikAra karate hue-munirAja ke dvArA purUravA ko upadezamArIci kI paritrAjaka dIkSA-samavazaraNa racanA-mArIci kumAra apane mAtA-pitA ke sAtha bhagavAna RSabhadeva jI kA eka hajAra varSa taka vihAra-kSuSA tRSA se pIr3ita sAghu jana mArIci Adi kI parivrAjaka dIkSA-agnisiMdhukI parivrAjaka dIkSA-rAjA kanakAjvalako vairAgya-rAjA kanakojvala aura rAnI kanakavatI rAjA, kanakojvala vaMdanA karate hue-rAjA kanakojvala ko munirAja kA upadeza-kapila apanI strI ke sAtha pariyAjaka dIkSA-agnimitra kA varAgya-bhAradvAja ne parivrAjaka dIkSA grahaNa kara lI-jaraka nigoda kI paryAyeM-nigoda jIva kA sthAna-gautama brAhmaNa apanI strI ke sAtha vezyA, zikArI, hAthI, gadhA, napuMsaka ke bhava - sAMDilya apanI strI ke sAtha--putra ke sAtha parivrAjaka dIkSA - vizvabhUti rAjA jainI rAnI ke sAtha vizvananda, vizAkha bhUti yuddha meM jAte hue-vizvanaMdivizAkhanaMdi meM yuddha vizAkhanadi ne vizvanaMdi kA bAgocA mAMgA, vizvanaMdi yuddha jItakara vApisa pAte hue 'SaDalezyA-vizva bhUti rAnI, aura putra vizvanaMdi ke sAtha-vizvabhUti ne zrIdhara munirAja se dIkSA dhAraNa kara lI-vizvanaMdi ne vizAkhanaMdi ko rAjya kA bhAra pradAna kiyA-mAhendra svarga meM thAvarakSa jova-vizvabhUti rAnI aura putra ke sAtha, vizvanandi apanI rAnI ke sAtha krIDA karate hue -priya mitra kumAra cakravartI ko vibhUti-vizvanandi munirAja ko gAya ne sIMga mArAvizvanaMdi munirAja ne vizAkhanaMdi ko zApa diyA-vizAkhabhUti ke mahala meM vizAkhanaMdi kA janmotsava munirAja tapa meM lIna-vizAkha bhUti ko bairAgya-vizAkha bhUti munirAja-vizAkhabhUti munirAja tapazcaraNa karate hue-vizvanandi kA jIva mahAzukra svarga meM vizAkhanaMdi patthara kI zilA ke nIce chupa gayA vizvanaMdi ne muSTi prahAra se zilA ko tor3a diyA-vizvanaMdi ne dIkSA dhAraNa kara lI-prazvagrIva kA janma-prakIrti kA janma-jvalanajaTI, strI aura putrI ke sAtha-balabhadra kA vairAgya balabhadra kA rani madrasi 27
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghAsa, nArAyaNa kA ranivAsa- balabhadra kA varAgya tathA ca naraka kA varNana munirAja kA tapa aura siMha ko upadeza-jaMgala meM siMha hiraNa ko pakaDate hue munirAja kA siMha ko upadeza-samAdhimaraNa meM siMha- cAraNa dvidhArI munirAja ke dvArA siMha ke pUrva bhaya kA varNana siMha kA jIva sodharma svarga meM utpanna huA kanaka rAjA kA vivAha kanakovvala kA samAdhimaraNa- kanakoyala ne dIkSA dhAraNa kI kanakocala munirAja tapazcaraNa meM tIna- rAjA kanakojvala rAnI ke sAtha-rAnI ke sAtha vaMdanA para kanakoyala upadeza sunate hue kanakoyala svayaM meM deva huA jina mAtA kA abhiSeka rAjA kamakojvala hariSeNa rAjA pUjA karate hue - rAjA vajra saina- rAjA hariSeNa jina mandira meM- hariSeNa kA jIva mahAzukra svarga meM- rAjA sumitra rAnI suvrata ke sAtha priya mitrakumAra ke caudaha ratna-nanda rAjA ne dIkSA dhAraNa kI-- cakravartI kI senA kA varNana prabhu kA samavazaraNa priyamitrakumAra ko navavidhi- priyamitrakumAra kA janma pati kI navanidhi tripRSTha kI senA manitya bhAvanA dhAraNa bhAvanA-saMsAra bhAvanA - eva bhAvanA anya sva bhAvanAmayudhi bhAvanA mAtra bhAvanA-saMvara bhAvanA - bodhivataMtra bhAvanA-dharma bhAvanA nirjarA bhAvanA - loka bhAvanA - rAjA nanda ke sukha kA varNana - rAjAnaMda kI senA kA varNana - bhagavAna kI sevA karate hue deva deviyAM zvartI kA vaibhava rAjA naMda kA varNana - rAjA siddhArtha kA mahala deviyoM dvArA jina mAtA kI sevA - jina mAtA ke rUpa kA varNana kubera dvArA kuMDalapura kI racanA solaha svapna jina mAtA kI sevA karatI huI deviyAM rAjA ke dvArA devoM kA svAgata- kuMDalapura meM khuziyAM manAI jA rahIM haiM- indra zrI 1000 ko jAke lie hAthI para le jAte hue rAnI sutA ke svapnoM kA phala - zrI bhagavAna mahAvIra svAmI ke janmAbhiSeka para devoM kA grAgamana - bhagavAna mahAvIra ne chaha mAsa kA tapa dhAraNa kiyA- indrANI bhagavAna mahAvIra ko janmAbhiSeka ke lie le jAtI huI payodhyA ke rAjA vacasena pANDaka zilA para indroM dvArA bhagavAna mahAvIra kA janmAbhiSeka bhaga vAna mahAvIra svAmI bAla krIr3A karate hue bhagavAna mahAvIra svAmI dIkSA hetu devoM dvArA le jAye jA rahe haiM- bhagavAna mahAvIra ne bAlyakAla meM madonmatta hAthI ko vaza meM kiyA-lokAntika devoM dvArA bhagavAna mahAvIra svAmI kI stuti nava jyotirloka kA varNana devoM dvArA bhagavAna mahAvIra kI stuti - zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI kA dIkSA kalyANaka devoM dvArA bhagavAna mahAvIra ke vairAgya kI puSTidevI devatAoM dvArA bhagavAna kI stuti-darapura ke rAjA kUla ke dvArA stuti vIra prabhu kA pratApazrI bhagavAna mahAvIra kA bAlyakAla -- bhagavAna ke samavazaraNa kI dhvajAyeM- janma ke daza pratizaya - jJAna ke ATha maMgala - bharata kA samavazaraNa - samavazaraNa meM indra indrANI dvArA stuti, gautama kA mAnaM staMbha dekhate hI mAna galita honA gautama ziSyoM ke sAtha samavazaraNa kI ora jAte hue saptabhaMgI varNana - jina bAlaka kA meru parvata para abhiSeka - jyotiSiyoM kI saMkhyA - zrI 1008 bhagavAna ke cinha-aMtarAtmA bahirAtmA ghAtiyA karmoM kA mahAvIra svAmI dvArA nAza-padastha dhyAna kA varNana-padasya dhyAna kA nirUpaNa - padastha dhyAna kA nirUpaNa-prapTa karma kA varNana jJAnAvaraNa --- darzanAvaraNa- vedanIya mohanIya bAyu -nAmagotra - antarAya -- RddhidhArI muni kA prabhAva - buddhi, kevala, zravadhidhArI muni muni ke darzana se kuSTha ThIka ho gyaa| siddha bhUmiyoM ke citra / - -- - -- -- 25 - - -- -
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ || maMgalAcaraNa || yaH sarvANi gharA gharANi vidhivavyANi teSAM guNAn, paryAyAnapi bhUta bhAvi bhavataH sarvAn sadA sarvadA / jAnIte yugapat pratikSaNamataH sarvajJa ityucyate, sarvajJAya jinezvarAya mahate bIrAya tasmai nmH| jaina dharma kA sAmAnya svarUpa anta rahita isa saMsAra ke bhramara rUpI jAla meM phaMsakara bhramaNa karanevAle jIva koTi ko karmapAza se mukta kara nitya pada jo ki sukhamaya hai unameM jo pahu~canevAlA haiM vahI dharma hai / isI dharma ko bhagavAna mahAvIra svAmI ne prANI mAtra ke hita ke lie pratipAdana kiyA hai :samantabhadra prAcArya kA vacana : dezayAmi samIcIna dharma karmanivarhaNam / saMsAravuHsvataH satvAn yo gharatyuttameM sukhe / / maiM usa samIcIna dharma kA nirdeza karatA hU~ jo karmoM kA vinAzaka hai aura jIvoM ko saMsAra ke duHkha se nikAlakara uttama-sukha dhAraNa karAtA hai| vyAkhyA-isa bAkya meM jisa dharma ke svarUpa-kathana kI dezayAmi pada ke dvArA pratijJA kI gaI hai usake tIna khAsa vizeSaNa haiM-sabase pahalA tathA mukhya vizeSaNa hai samIcIna, dusarA karmanivarhaNa aura tIsarA dukha se uttama-sukha kA dhAraNa / pahalA vizeSaNa nirdeza dharma kI prakRti kA dyotaka hai aura zeSa do usake anuSThAna-phala kA sAmAnyata: (saMkSepa meM) nirUpana karane vAle haiN| karma zabda vizeSaNa-zUnya prayukta hone se usameM dravyakarma aura bhAvakarma rUpa se saba prakAra ke azubhAdi karmA kA samAdeza hai, jinameM rAgAdika bhAvakarma aura jJAnAbaraNAdika dravyakarma kahalAte haiM / dharma ko karmoM kA nivarhaNa-vinAzaka batalAkara isa vizeSaNa ke dvArA yaha sUcita kiyA gayA hai ki vaha vastutaH karmabandha kA kAraNa nahIM, pratyuta isake bandha se chur3Ane vAlA hotA hai aura jo bandhana se chur3Ane vAlA hotA hai| vahI duHkha se nikAlakara sukha ko dhAraNa karAtA hai, kyoMki bandhana meM parAdhInatA meM-sukha nahIM kintu duHkha hI duHkha hai| isI vizeSaNa kI pratiSThA para tIsarA vizeSaNa caritArtha hotA hai| aura isIlie vaha kanivarhaNa vizeSaNa ke anantara rakkhA gayA jAna par3atA hai| sUkha jIvoM kA sarvopari dhyeya hai aura usakI prApti dharma se hotI hai| dharma sukha kA sAdhana (kAraNa) hai aura sAdhana kabhI sAdhya (kAya) kA virodhI nahIM hotA, isalie dharma se vAstava meM kabhI duHkha kI prApti nahIM hotI, vaha to sadA duHkhoM se chaDAnevAlA hI hai| isI bAta ko lekara dhI guNabhadrAcArya ne AtmAnuzAsana meM nimna vAkya ke dvArA sukha kA AzvAsana dete hue una logoM ko dharma meM prerita kiyA hai jo apane sukha meM bAdhA pahu~cane ke bhaya ko lekara dharma se bimukha bane
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmaH sukhasya hetuheturna virodhakaH svakAryasya / tasmAtsukhabhagabhiyA mAhUrdharmasya vimukhastvam / / 20 / / dharma karate hue bhI yadi kabhI duHkha upasthita hotA hai to usakA kAraNa pUrvakRta koI pApakarma kA udaya hI samajhanA cAhiye, na ki dharma ! dharma zabda kA vyutpatyaya athavA nirukatyartha bhI isI bAta ko sUcita karatA hai aura usa artha ko lekara hI tIsare vizeSaNa kI ghaTanA (saSTi) kI gaI hai / usameM sukha kA uttama vizeSaNa bhI diyA gayA hai, jisase prakaTa hai ki dharma se uttama sukha kI zivasukha kI athavA yoM kahiye ki abAdhita sukha kI prApti taka hotI hai taba sAdhAraNa sukha to koI cIja nahIM hai ve to dharma se sahaja meM hI prApta ho jAte haiM / sAMsArika dU:khoM ke chUTate se sAMsArika uttama sukhoM kA prApta honA usakA AnuSaMgika phala hai--dharma usameM bAdhaka nahIM aura isa taraha prakArAntara se dharma saMsAra ke uttama sukhoM kA bhI sAdhaka hai, jinheM grantha meM abhyudaya zabda ke dvArA ullikhita kiyA gayA hai| isI se dUsare prAcAryoM ne dharmaH sarvasukhAkaro hitakaro ityAdi vAkyoM ke dvArA dharma kA kIrtana kiyA hai| aura svayaM svAmI samantabhadra ne yaha pratipAdana kiyA hai ki jo apane prAtmA ko isa (ratnatraya) dharmarUpa pariNata karatA hai use tInoM lokoM meM "sarvArthasiddhi" svayaMvarA kI taraha varatI hai arthAt usake saba prayojana anAyAsa siddha hote haiM / aura isaliye dharma karane se sukha meM bAdhA mAtI hai aisA samajhanA bhUla hI hogaa| vAstava meM uttama sukha jo paratantratAdi ke prabhAvarUpa ziva sukha hai aura jise svayaM svAmI samantabhadra ne zuddhasukha batalAyA hai use prApta karanA hI dharma kA mukhya lakSya hai.. indriyasakhoM athavA vipayabhogoM ko prApta karanA dharmAtmA kA dhyeya nahIM hotA / indriyasukha bAdhita, viSama, parAzrita, bhaMgura, bandhahetu aura duHkhamizrita Adi doSoM se dUSita hai| svayaM svAmI samantabhadra ne isI zloka meM karmaparavaze ityAdi kArikA dvArA use karmaparatantra, sAnta (bhaMgura), duHkhoM se antarita-ekarasarUpa na rahanevAlA tathA pApoM kA bIja batalAyA hai / aura likhA hai ki dharmAtmA (samyagdaSTi) aise sukha kI prAkAMkSA nahIM krtaa| aura isalie jo loga indriya-viSayoM meM prAsakta haiM--phase haye haiM-athavA sAMsArika sukha ko hI saba kucha samajhate haiM ve bhrAnta citta haiMunhoMne vastutaH apane ko samajhA hI nahIM aura na unheM nirAkulatAmaya sacce svAdhIna sukha kA kabhI darzana yA AbhAsa hI huA hai| yahA~ para itanA aura bhI jAna lenA cAhie ki ukta tIsare vizeSaNa ke saMghaTaka vAkya "saMsAraduHkhataH satvAna yodharatyuttame sUkhe" meM satvAna pada saba prakAra ke vizeSaNoM se rahita prayukta hayA hai aura isase yaha spaSTa hai ki dharma kiso jAti yA varga-- vizeSa ke jIvoM kA hI uddhAra nahIM karatA balki UMca nIcAdi kA bheda na kara jo bhI jIva-bhale hI vaha mleccha, cAMDAla, pA, nArakI, devAdika koI bhI kyoM na ho usako dhAraNa karatA hai, use hI vaha duHkha se nikAlakara sukha meM sthApita karatA hai aura usa sukha kI mAtrA dhAraNa kiye haye dharma kI mAtrA para avalambita rahatI hai jo apanI yogyatAnusAra jitanI mAtrA meM dharmAcaraNa karegA vaha utanI hI mAtrA meM sUkhI banegA aura isalie jo jitanA adhika duHkhita evaM patita hai use utanI hI adhika dharma kI AvazyakatA hai aura vaha utanA hI adhika dharma kA prAzraya lekara uddhAra pAne kA adhikArI hai| vastutaH patita use kahate haiM jo svarUpa se cyuta-svabhAva meM sthira na rahakara idhara-udhara bhaTakatA aura vibhAva-pariNatirUpa pariNamatA hai aura isalie jo jitane aMzoM meM svarUpa se cyuta hai vaha utane aMzoM meM hI patita hai| isa taraha sabhI saMsArI jIva eka prakAra se patitoM kI koTi meM sthita aura usako zreNiyoM meM vibhAjita haiN| dharma jIvoM ko unake svarUpa meM sthira karane vAlA hai, unakI patitAvasthA ko miTAtA hunA unheM U~ce uThAtA hai aura isalie patitoddhAraka kahA jAtA hai| kapa meM par3e huye prANI jisa prakAra rasse kA sahArA pAkara U~ce uTha pAte haiM aura apanA uddhAra kara lete haiM usI prakAra saMsAra ke duHkhoM meM DUbe hue patita jIva bhI dharma kA prAzraya evaM sahArA pAkara UMce uTha pAte haiM aura duHkhoM se chUTa jAte haiN| svAmI samantabhadra 'to pratihIna (nIghAtinIca) ko bhI loka meM atiguru (atyucca) taka honA batalAte haiM aisI sthiti meM svarUpa se hI saba jIvoM kA dharma ke Upara samAna adhikAra hai aura dharsa kA bhI kisI ke sAtha koI pakSapAta nahIM haipranthakAra ke zabdoM meM dharma jIvamAtra kA bandhu hai tathA svAzraya meM prApta sabhI jIvoM ke prati samabhAva se vartatA hai| isI daSTi
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko lakSya meM rakhate huye granthakAra mahodaya ne svayaM hI grantha meM Age yaha pratipAdana kiyA hai ki dharma ke prabhAva se kuttA bhI UMcA uThakara (agale janma meM) devatA bana jAtA hai aura UMcA uThA huaA devatA bhI pApa ko apanAkara dharmabhraSTa ho jAne se (janmAntara meM) kuttA bana jAtA hai| sAtha hI yaha bhI batalAyA hai ki dharma sampanna eka cANDAla kA putra bhI deva hai-ArAdhya hai aura svabhAva se apavitra zarIra bhI dharma (ratnatraya) ke saMyoga se pavitra ho jAtA hai| ataH apavitra zarIra evaM hona jAti dhamatmiA tiraskAra kA pAtra nahIM-nijU gupsA aMga kA dhAraka dharmAtmA aise dharmAtmA se ghRNA na rakhakara usake guNoM meM prIti rakhatA hai| aura jo jAti prAdi kisI mada ke pazavI hokara aisA nahIM karatA, pratyuta isake aise dharmAtmA kA tiraskAra karatA hai vaha vastuta: prAtmIya dharma kA tiraskAra karatA hai-phalataH Atma dharma se vimukha hai, kyoMki dhArmika ke binA dharma kA kahIM avasthAna nahIM aura isaliye dhArmika kA tiraskAra hI dharma kA tiraskAra hai-jo dharma kA tiraskAra karatA hai vaha kisI taraha bhI dharmAtmA nahIM kahA jA sktaa| ye saba rAteM samantabhadra svAmI kI dharma-marmajJatA ke sAtha unakI dharmAdhikAra-viSayaka udAra bhAvanAmoM kI dyotaka haiM aura ina sabako daSTi-patha meM rakhakara hI satvAn pada saba prakAra ke vizeSaNoM se sahita prayukta huyA hai| aba rahI samIcIna vizeSaNa kA vAta, dharma ko prAcIna yA arvAcIna mAdi na batalAkara jo samIcIna vizeSaNa se vibhaSita kiyA hai vaha bar3A hI rahasyapUrNa hai, kyoMki prathama to jo prAcIna hai vaha samIcIna bhI ho aisA koI niyama nahIM hai| isI taraha jo arvAcIna (navIna) hai vaha asamIcIna hI ho aisA bhI koI niyama nahIM hai| udAharaNa ke liye anAdi-mithyAtva tathA prathamopazama-samyaktva ko lIjiye, anAdi kAlIna mithyAtva prAcIna se prAcIna hote huye bhI samIcIna (yathAvasthita vastutatva ke zraddhAnAdirUpa meM) nahIM hai aura isaliye mAtra prAcIna hone se usa mithyAdharma kA samIcIna dharma ke rUpa meM grahaNa nahIM kiyA jA sakatA / pratyuta isake, samyaktva guNa jaba utpanna hotA hai taba mithyAtva ke sthAna para navIna hI utpanna hotA hai, parantu navIna hote huye bhI baha samIcIna hai aura isaliye saddharma ke rUpa meM usakA grahaNa hai-usakI navInatA usameM bAdhaka nahIM hotii| natIjA yaha nivAlA ki koI bhI dharma cAhe vaha prAcIna ho yA arvAcIna, yadi samIcIna hai to vaha grAhya hai anyathA grAhya nahIM hai| aura isaliye prAcIna arvAcIna se samIcIna kA mahatva adhika hai, vaha pratipAdya dharma kA asAdhAraNa vizeSaNa hai, usakI maujUdagI meM hI anya do vizeSaNa apanA kArya bhalI prakAra karane meM samartha ho sakate haiM, arthAta dharma ke samIcIna (yathArtha) hone para hI usake dvArA karmoM kA nAza aura jIvAtmA ko saMsAra ke duHkhoM se nikAla kara uttama mukha meM dhAraNa karanA bana sakatA hai -anyathA nhiiN| isI se samIcInatA kA grAhaka prAcIna aura arvAcIna donoM prakAra ke dharmoM ko apanA viSaya banAtA hai arthAt prAcInatA tathA arvAcInatA kA moha chor3akara unameM jo bhI yathArtha hotA hai use ho apanAtA hai| dUsare, dharma ke nAma para loka meM bahuta so mithyA bAteM bhI pracalita ho rahI haiM una sabakA viveka kara yathArtha dharmadezanA kI sUcanA ko liye huye bho yaha vizeSaNa pada hai| isake sivAya, pratyeka vastu ko samIcInatA (yathArthatA) usake apane dravya-kSetra-kAla-bhAva para avalambita rahatI hai dUsare ke dravya kSetra kAla bhAva para nahIM / dravya-kSetra-kAla-bhAva meM se kisI ke bhI badala jAne para vaha apane nasa rUpa meM sthira bhI nahIM rahatI aura yadi dravya-kSetra kAla-bhAva kI prakriyA viparIta ho jAtI hai to bastu bhI avastu ho jAtI hai arthAt jo grAhya vastu hai vaha tyAjya aura jo tyAjya hai vaha grAhya bana jAtI hai| aisI sthiti meM dharma kA jo rUpa samocIna hai vaha sabake liye samIcIna hI hai aura saba avasthAnoM meM samIcIna hai aisA nahIM kahA jA sakatA-vaha kisI ke liye aura kiso avasthA meM asamIcIna bhI ho sakatA hai| udAharaNa ke rUpa meM eka gRhastha tathA muni ko lojiye, gRhastha ke liye svadArasantoSa, parigrahaparimANa athavA sthalarUpa se hiMsAdi ke tyAgarUpa prata samIcIna dharma ke rUpa meM grAhya haiM-jaba ki ve muni ke liye usa rUpa meM grAhya nahIM haiM-eka muni mahAvrata dhAraNa kara yadi svadAra gamana karatA hai, dhana-dhanyAdi bAhya parigrahoM ko parimANa ke sAtha rakhatA hai aura mAtra saMkalpI hisA ke tyAga kA dhyAna rakhakara zeSa prArambhI tathA virodhI hiMsAnoM ke karane meM pravRta hotA hai to vaha aparAdhI hai, kyoMki gahasthocita samIcIna dharma usake liye samIcIna nahIM hai| eka gRhastha ke liye bhI svadAra-santoSa vrata vahIM taka samI - 1
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ cIna hai jahA~ taka ki vaha brahmacaryatrata nahIM letA athavA dhAvaka ko sAtadoM zreNI para nahIM car3hatA, brahmacarya vrata le lene yA sAtavIM zreNI car3ha jAne para svadAragamana usake liye bhI vajita tathA asamIcIna ho jAtA hai| aisA hI hAla dusare dharmoM, niyamoM tathA upaniyamoM kA hai| upaniyama prAya: niyamoM kI mUladRSTi para se dravya-kSetra-kAla-bhAva kI samyaka yojanA ke sAtha phalita kiye jAte haiM, jaise ki bhojya padArthoM ke sevana ko kAla viSayaka maryAdA jisa taraha saba padArthoM ke liye eka nahIM hotI usI taraha eka prakAra yA eka jAti ke padArthoM ke liye bhI saba samayoM saba kSetroM aura saba avasthAoM kI dRSTi se eka nahIM hotI aura na ho sakatI hai / grISma yA varSA Rtu meM uSNa pradezasthita eka padArtha yadi tIna dina meM vikAragrasta hotA hai to vahI padArtha zItapradhAna pradeza meM sthita hone para usase kaI gune adhika samaya taka bhI vikAra ko prApta nahIM hotA / uSNa pradhAna pradezoM meM bhI asAvadhAnI se rakhA huprA padArtha jitanA jaldI vikRta hotA hai utanI jaldI sAvadhAnI se zItAdi ko bacAkara rakhA hamA nahIM hotA / jo padArtha vAyupratibaMdhaka pAtroM meM tathA barpha ke samparka se rakkhA jAtA hai athavA jisake sAtha meM pAre Adi kA saMyoga hotA hai usake vikRta na hone kI kAla maryAdA to aura bhI bar3ha jAtI hai| aisI sthiti meM maryAdA kI samIcInatA-asamIcInatA bahuta kucha vicAraNIya ho jAtI hai aura usake liye sarvathA koI eka niyama nirdhArita nahIM kiyA jA sakatA / adhikAMza meM to vaha sAvadhAna puruSa ke viveka para nirbhara rahatI hai, jo saba paristhitiyoM ko dhyAna meM rakhatA aura vastubikAra sambandhI apane anubhava se kAma letA huyA usakA nirdhAraNa karatA hai| inhIM tathA inhIM jaisI dusarI bAtoM ko dhyAna meM rakhakara isa grantha meM dharma ke aMgoM tathA upAMgoM Adi lakSaNoM kA nirdeza kiyA gayA hai aura vizeSaNoM Adi ke dvArA, jaise bhI sUtra rUpa meM bana par3A athavA Avazyaka samajhA gayA, isa bAta ko sujhAne kA yatna kiyA hai ki kauna' dharma, kisake liye, kisa dRSTi se kaisI paristhiti meM aura kisa rUpa meM grAhya hai, yahI saba usakI samIcInatA kA dyotaka hai jise mAlUma karane tathA vyavahAra meM lAne ke liye bar3I hI satarka dRSTi rakhane kI jarUrata haiM / sadRSTi-vihIna tathA viveka vikala kUcha triyAkANDoM ke kara lene mAtra se hI dharma kI samIcInatA nahIM sdhtii| eka mAtra dharma dezanA athavA dharma zAsana ko liye haye hone se yaha graMtha dharma zAstra pada ke yogya hai / aura cuki isameM varNita dharma kA antima lakSya saMsArI jIvoM ko akSaya-sUkha kI prApti karAnA hai, isaliye prakArAntara se ise sukha-zAstra bhI kaha sakate haiM / zAyada isIliye vikrama kI 11 vIM zatAbdI ke vidvAna prAcArya vAdirAjasUri ne apane pArzvanAtha carita meM svAmI samantabhadra yogIndra kA stavana karate huye unake isa dharmazAstra ko akSayasukhAvahaH vizeSaNa dekara akSaya-sukha kA bhaNDAra batalAyA hai| kArikA meM diye haye dezayAmi samIcInaM dharma isa pratijJA vAkya para se grantha kA asalI athavA mUla nAma samIcIna dharmazAstra jAna par3atA hai, jisakA Azaya hai samIcIna dharma kI dezanA (zAstra) ko liye huye grantha aura isaliye yahI mukhya nAma isa sabhASya mandha ko denA yahAM ucita samajhA gayA hai, jo ki grantha kI prakRti ke bhI sarvathA anukUla hai| dusarA ratnakaraNDa (ratnoM kA piTArA) nAma grantha meM nirdiSTa dharma kA rUpa ratnatraya hone se una ratnoM ke rakSaNopAyabhUta ke rUpa meM hai aura grantha ke anta kI eka kArikA meM yena svayaM bItakalaMkavidyAdRSTikriyA ratnakaraNDa bhAvaM nItaH" isa vAkya ke dvArA usa ratnatraya dharma ke sAtha apane prAtmA ko ratnakaraNDa ke bhAva meM pariNata karane kA vastu-nirdezAtmaka upadeza diyA gayA hai usa para se bhI phalita hotA hai / donoM meM samIcIna dharma zAstra yaha nAma pratijJA ke adhika anurUpa spaSTa aura gauravapUrNa pratIta hotA hai| samantabhadra ke aura bhI kaI granthoM ke do-do nAma haiM, jaise devAgama kA dUsarA nAma prApta mImAMsA, stuti-vidyA kA dUsarA nAma jinastutizataka (jinazataka) aura svayambhU stotra kA dUsarA nAma samantabhadra stotra hai aura ye saba prAya: apane apane prAdi-anta ke padyoM kI dRSTi ko liye huye haiN| ye hI dharma dasa prakAra ke haiM, ye vastu svarUpa bhI haiM, samyagdarzana, zAna, cAritra bhI hai tathA ye hI dharma ahiMsA rUpa haiN| handI kI prApti karane ke liye apanI prAtmA se rAgadveSa kI pariNati chur3Akara vItarAga pariNati meM jAnA hogaa| bhagavAna kI
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratibhA arthAt mUrti tIrtha japa tapa Adi kriyA usake dharma rUpa hokara prAtma rUpa kI prApti ke liye sAdhana bana jAyeMge / jaba taka AtmA ko vItarAga bhAva utpanna nahIM hotA hai taba taka prAtmA meM lage hue rAga dveSa kA nAza nahIM hogaa| jaba taka rAga dveSa pariNati prAdi meM lage raheMge taba taka saddharma kI prApti bhI nahIM ho sakatI / jaba prAtmA meM sukha utpanna hotA hai taba AtmA ko puNya bandha hotA hai| jaba azubha utpanna hotA hai to prAtmA meM rAgadveSa paidA karane vAle azubha Adi rAga utpanna hote haiN| vo hI koI azubha rAga pApa bandha kA kAraNa hotA hai jahA~ saccA jJAna aura cAritra hotA hai vahIM dharma hotA hai| jaba taka mUla karma kA bandhana hai taba taka AtmA meM parAjaya avasthA mAnI jAtI hai| jaba parAjaya avasthA karma bandha se mukta hotI hai taba vaha AtmA svatantra kahalAtA hai| isalie prAtmA kA prabandha honA hI Thoka hai| vahI saccA sukha hai / aise uttama sukha ke lie kAraNa rUpa prAtma svabhAva rUpa aisA dharma hI kAraNa hai| jaina dharmajaina dharma kA artha jinhoMne paMcendriya viSaya ko jIta liyA hai unheM jina kahate haiM usa dharma ko pAlana karane vAloM ko jana kahate haiN| jinhoMne ariraja rahasya yAnI karma zatru ko jIta liyA hai unako jina kahata hai| unhAne prApta kiyA jA yAtma svarUpa usako pAtma dharma yA jaina dharma kahate haiM / unhIM ke kahe hue mArga ke anusAra calane vAle mAnava ko jaina kahate haiM / jaina dharma kA artha jJAnAvaraNIya Adi karma rUpo jAla ko nAza kiye huA cetana prAtmA ko jina kahate haiN| sampUrNa karma rUpI zatru ko jinhoMne nAza kiyA unako paramAtmA kahate haiN| sarvajJa kahate haiM, aise paripUrNa avasthA meM raha kara sacce dharma kA nirUpaNa karane vAlA dharma nizcaya se prAmANika pahalAtA hai / yaha jina dharma anekAntamayI hai arthAt jaina dharma syAdvAdamayI hai jagata ke aneka prakAra ke vikalpoM ko pRthaka karake tadanantara jisa-jisa meM jitanI-jitanI zakti hai isa bAta ko nirNaya karake samanvaya rUpa ko dekhate huye sacce sAra ko nicor3anA jaina dharma eka dRSTi hone se dUsare mukhya syAvAda kI nIMva aura ahiMsA rUpI stambha ke Upara jaina dharma sthApita hai| kiso ke vicAra ke sAtha anyAya na hove aura kisI jIva ko duHkha na hove yahI jaina dharma kA sAra hai| ___ isa dharma ke do bheda haiM--eka vastu svabhAva dharma hai jaise agni kA svabhAva jalanA, vAyu kA svabhAva ur3anA usI prakAra jIba kA svabhAva cetana rUpa hai| dUsarA AcAra cAritra usako bhI dharma kahate haiM / svabhAva rUpI dharma jar3a aura cetana ina donoM meM apane apane svabhAva meM hamezA rahate haiN| svabhAva se rahita isa jagata meM koI dharma nahIM hai| arthAt ye donoM anAdi kAla se paraspara saMbaMdhita hote pA rahe haiN| bhagavAna jinendra deva donoM dharmo kA pratipAdana karate A rahe hai| vastu svabhAva ke bhinna bhinna dharma ko darzana kahate haiM / isa lakSaNa se siddhi utpanna hotI hai / tathA usakI prApti hotI hai usa siddhi ko prApta karane ke lie AcaraNa kA rUpa dhAraNa karanA hotA hai / isase pratyeka dharma meM apanA hI darzana rahatA hai| darzana meM prAtmA kyA hai ? paraloka kyA hai ? viSama kyA hai ? paramAtmA svarUpa kyA hai ? Adi Adi praznoM kA vicAra rahatA hai| prAcaraNa rUpI dharma ke pratipAdana meM AtmA paramAtmA hone ke mArga ko dikhAtA haiM / hamezA vicAra karanA AcaraNa ke Upara hotA hai| isase darzana dharma ko rUpita karatA hai isalie dharma ke vivecana meM darzana ko cAritra kA samAlocana karanA hotA hai / jaina darzana vastu svabhAva nirUpaNa ke antargata hotA hai / isase usako hama dharma samajhate haiN| kyoMki usa paramAtmA meM rahane vAle antara ko jJAna utpanna hote hI cAritra kA avilambana kara mAnoM mokSa kA sAdhaka bana jAtA hai| usase jaina dharma ke mAne jinendra deva ke dvArA upadeza kiyA hamA aisA vicAra tathA upacAra jaina dharma hai, pUrvApara virodha rahita hai, pratyakSa pramANa se dekhane se isameM kisI prakAra kA doSa nahIM milatA hai| bastu svarUpa ko kevala yathArtha se nirUpaNa karatA hai| zaMkara rUpa jinendra ke dvArA upadeza diyA hamA sampUrNa jIva ko yaha hitakArI hotA hai / sampUrNa mithyA mArga ko jaina dharma nirAkAra karatA hai| jaina dharma ke anusAra jagata meM pratyeka prANI avyakta paramAtmA hai hara eka mAtmA apane sahaja svarUpa ko jAnane ke 5
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ / bAda paramAtmA bana sakatA hai| parantu karma ke prAvaraNa meM bhUlakara banda hokara ye jIva apane prananta vaibhava ke sAtha saMsAra sAgara meM bhramaNa karate A rahe haiM / saMsAra svarUpa ko karma kA Dhakkana aisA jaina siddhAnta ne nirUpaNa kiyA hai| itanA kaha karake cupacApa nahIM baiThA hai parantu saMsAra baMdhana se mukta hone kI apekSA karane vAle samasta jIvoM ko bhagavAna jinendra kI padavI prApta karane ke liye anukaraNa karane yogya prAdhyAtma mArga ko bhI pratipAdana kiyA hai athavA batA diyA hai| jaina dharma sRSTi kartA ko kabhI nahIM mAnatA hai pratyeka jIva kA giranA uThanA apane-apane kAraNa se hotA hai| aisA jana siddhAnta pratipAdana karatA hai| uThane kI apekSA karane vAlA apane bala ke dvArA uTha sakatA hai / isI prakAra unake janma aura maraNa kI sthiti aura bhaya ke dvArA bAdhya rahate haiM apane karma ke anusAra janma lenA jInA maranA hotA hai| jisa samaya karma ke sAtha prAtmA kA mitratva sambandha ho jAtA hai| usase jagata prArambha ho jAtA hai| karma ke sahavAsa ko prAtmA sAkSI pUrvaka tyAga kara detA hai usI samaya vaha jagata vilaya hotA hai arthAt saMsAra kA nAza ho jAtA hai| eka bAra sampUrNa karmoM ko jItane se yA nAza karane se yahI jIva jinendra hokara usake bAda siddha pada ko prApta hotA hai| punaH saMsAra meM lauTa kara nahIM paataa| jaina dharma kI dRSTi se dekhane se pratyeka jIva apane bhava bhramaNa ke kArya meM sRSTi kA hokara bartatA hai / vahI jIva kartavya kA kartA bana kara rma se rahita hokara prakhaNDa siddhAtmA kI prApti karane vAlA hotA hai| janma jarA aura maraNa arthAt sRSTikartA sthiti kartavya ye tIna pada rUpI padavI ko arthAt ina tIna karmI se jaba yaha pAra ho jAtA hai taba yaha jIva niraMjana pada ko prApta hotA hai| jIva aura ajIda ina donoM kI mitratA se yaha jagata aura jagata kA vyApAra calatA hai| ye donoM mitra dravya haiN| ina donoM kA sambandha alaga alaga karanA devoM ke hAtha meM bhI nahIM hai aura isako koI bhI eka dUsare se alaga nahIM kara sakatA ye donoM dravya AkAza meM prAthaya ko pAkara ananta kAla se dharma dradhya kI sahAyatA se dharma karate hue adharma dravya ke prAzraya se vizrAma karate haiM yaha vyApAra hamezA paramparA se calA A rahA hai / jIva aura ajIva payAya rUpa meM pariramaNa karane vAloM meM se haiM aisA dekhane para bhI tad rUpa jagata sthAyI hai| kalpa kAla meM bhI tIrthaMkara ajIva ke kArAgAra se pAka hokara jagata ke vyApAra ke rahasya ko karma ke sAtha apane dvArA calAyA hayA aneka prakAra ke mAyAmayI bhavya jIvoM ko samabhAte A rahe haiN| vizva jaba se hai taba se jaina dharma bhI hai| jaba taka yaha vizva rahegA taba taka jaina dharma bhI rhegaa| pahale bhI tIrthakara isI marma ko samajhAte pA rahe haiM aura vartamAna kAla meM bhI rahane vAle haiM athavA videha kSatra meM prabhI bhI maujUda haiM bhaviSya kAla meM tIrthakara Ane vAle haiN| bhagavAna ke avatAra ko Avantara natA hai| saMsAra meM bhramaNa karane vAle cetana hI hamAre samAna karma rUpI jAla se pAra hokara tIrthakara hoMge aise apane andara smaraNa rakhanA cAhiye arthAt mana meM aisI bhAvanA rakhanI cAhiye / eka-eka cetana devatva hone ke rahasya kA jina dharma ne sampUrNa jagata ko upadeza diyA hai| jinako saMsAra se mukta honA hai use isa dharma kI parIkSA karake dekhanA cAhiye sampUrNa jIva saMsAra se mukta ho karake jinendra hone kI hI kAmanA karate haiM / gaNoM ke samaha ko dravya kahate haiM / draSya ke svabhAva meM hI sarva avasthA meM bhI jo rahatA hai usako guNa kahate haiN| guNoM meM jo dravya meM hI hamezA rahate haiM usako sAmAnya guNa kahate haiN| vizeSa guNoM ko viziSTa kahate haiM / astitva, vastutva, dravyatva, prameyatva, agUru laghutva aura pradesatva ye cha: dravya sAmAnya rUpa hokara sarva dravya meM rahate haiM / arthAt cetana jIva ke viziSTa guNa haiN| viziSTa guNa hone ke kAraNa usake vizeSa guNa kahate hai| padavya jIva, ajIva donoM milakara jagata kI utpatti karate haiM prAtmA karma ke sAtha milakara jIvita rahatA hai kyA ? ajIva dravya pUdagala, dharma, adharma, aAkAza aura kAla aise ye pA~ca hai| ye donoM ko jIva ke sAtha sambandha karane se chaha dravya hote
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ haiN| usa dravya kI utpatti vinAza paryAya rUpa meM dekhane Ane para bhI mUla rUpa meM pavitra tatva aura aparivartana rUpa hai| jIva vrakhya janadharma meM pratipAdana kiyA hayA jIva aura bebAka meM kahejA gareM eka nahIM hai| brahma eka aura advitiiyte| paramata jaina siddhAntakAroM ne apane siddhAnta ke anusAra asaMkhyAta mAnA hai| jIva aura sAMkhya mata ke puruSa eka nahIM haiN| kyoMki jIva nitya zuddha aura mukta nahIM hai / jIva ke bandhana satya haiM / jaina anuyAyiyoM ke jIva aura nyAya vaizeSika ke pAtmA ye donoM eka nahIM haiN| kyoMki jana mata ke jIva jar3a nahIM haiM, balki sAkSAt katRtva hai| jainiyoM ke jIva aura bauddha mata kA kSaNika vijJAna ye donoM eka nahIM haiN| kyoMki jIva sad pa satya aura nitya padArtha hai| isa jIva ko jainAcAryoM ne vyavahAra aura nizcaya aise do bhedoM se abalokana kiyA hai| zuddha nizcaya naya se dekhane meM jIva avinAzI, nirUpAdhi zuddha caitanya lakSaNa (bhAva prANoM se) jItA hai aura kalaMka rahita kevalajJAnadarzanopayoga maya, amatika pratIndriya aura zuddha badaka svabhAva bAlA, niSkriya loka aura sampUrNa lokAkAza ko vyApane ko zakti ko rakhanevAlA nayA asaMkhyAta pradezavAlA hai| arthAt sarvavyApaka, nivikalpa aura brahmAnanda meM sarvadA tairanevAlA hai| saMsAra rahita nityAnaka rUpa, ananta jJAnavaibhava se yUkta siddha tathA svabhAva se Udhrvagamana karane vAlA hai| isa prakAra karmarahita jIva ke svarUpa kA vivecana huaa| jIvo uvayogamayo pramutti kattA sadeha parimANo / bhottA saMsArattho siddho so visssoddddhgii| yaha jIva yadyapi zuddha nizcaya naya se Adi, madhya aura anta se rahita, nija tathA anya kA prakAzaka, avinAzo, upAdhi rahita aura zuddha caitanya lakSaNavAlA nizcaya prANa se jItA hai, tathApi azuddha nizcaya naya ko apekSA anAdi karmabandhana ke baza azaddha dravya prANa aura bhAva prANa se jItA hai / isaliye jIva hai |"uvyogmtro" yadyapi zuddha dravyArthika naya se pUrNa nirmala, kevalajJAna va darzana do upayogamaya jIva hai, to bhI azuddha naya se kSayopazamika jJAna aura darzana se banA hayA hai| isa kAraNa jJAnadarzanopayogamaya hai| "mamUtti" yadyapi jIva vyavahAra se mUrtika karmoM ke adhIna hone se sparza, rasa, gaMdha aura varNavAlI mati ke sahita hone ke kAraNa mUrtika hai, to bhI nizcaya naya se pramUrtika, iMdriyoM ke agocara, zuddha buddha rUpa eka svabhAva kA dhAraka hone se amUrtika hai| ___ "kattA' yadyapi yaha jIva nizcaya naya se kriyA rahita TaMkotkIrNa avicala jJAyaka eka svabhAva kA dhAraka hai, tathApi vyavahAra naya se mana, vacana, kAya ke vyApAra ko utpanna karane vAle karmoM se sahita hone ke kAraNa zubha aura azubha donoM karmo kA karane vAlA hone se kartA hai| "sadeha parimANo" yadyapi yaha jIva nizcaya naya se lokAkAza ke pramANa asaMkhyAta svAbhAvika zuddha pradezoM kA dhAraka hai, to bhI vyavahAra naya se anAdi karmabaMdhavazAt zarora karma ke udaya se utpanna, saMkoca tathA vistAra ke prAdhIna hone se, ghaTa Adi meM sthita dIpaka kI taraha apane deha ke barAbara hai| "bhottA" yadyapi jIva zuddha 1. dravya ke liye astitva prApti :1-astitva :-praha dravya kA abinAzI svabhAva hai / ina zakti se hI isa dravya ko nityatva prApta ho gayA hai| 2-vastutva :--yaha zakti hI dravya ke artha kriyA kAritva kA kAraNa huA hai| ghaTa kA artha kriyA jala dhAraNa hotA hai| isa jala dhAraNa kriyA ko dastutva kahate haiN| 3-Tradhyatva:-jisa zakti ke nimitta se dravya sarvadA eka hI samAna nahIM rahatA aura koI bhI eka paryAya dUsarI paryAya meM badalatI hI rahatI hai / isa zakti ko dravyattva kahate haiN| 4-prameyatva :-dravya kisI eka jJAna kA viSaya hotA hai prameyatva guNa se / 5-aguru laghutva :-dRzya meM rahane vAlA vyatva sthita hokara raha jAya to aisI dekhane vAlI zakti ko aguru laghu kahate haiN| isa prakAra zakti rahane ke kAraNa se hI eka dravya dUsare Trampa rUpa hone nahIM detaa|
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravyAthika naya se rAgAdi vikalpa rUpa upAdhiyoM se rahita tathA apanI AtmA se utpanna sukha rUpI amRta kA bhogane vAlA hai, to bhI azuddha naya kI apekSA usa prakAra ke sukha aura azubha karma se utpanna dukha kA bhogane vAlA hone ke kAraNa bhoktA hai| "saMsArattho" yadyapi jIva zuddha nizcaya naya se saMsAra rahita aura nitya prAnanda eka svabhAva kA dhAraka hai, phira bhI azuddha naya kI apekSA dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ina pAMca prakAra ke saMsAra meM rahatA hai, isa kAraNa saMsArattho hai| "siddho" yadyapi yaha jIva vyavahAra naya se nija prAtmA kI prApti svarUpa jo siddhatva hai usake pratipakSI karmo ke udaya se prasiddha hai, to bhI nizcaya naya se ananta jJAna aura ananta guNa svabhAva se siddha hai| "so" vaha isa prakAra ke guNoM se yukta jIva hai|" vissoDaLagaI yadyapi vyavahAra se cAra gatiyoM ko utpanna karane vAle karmoM ke udaya vaza U~cA, nIcA tathA tirachA gamana karane vAlA hai| phira bhI nizcaya naya se kevala jJAnAdi ananta guNoM kI prApti svarUpa jo mokSa hai, usameM pahu~cane ke samaya svabhAva se Udhrvagamana karane vAlA hai| yahA~ para khaMDAnvaya kI apekSA zabdoM kA artha kahA gayA hai tathA zuddha prazuddha nayoM ke vibhAga se naya kA artha bhI kahA hai| 6-pradezatva :-isa zakti se ekeka dravya meM sarvadA eka AkAra hokara rahatA hai| upayoga kA artha-padArtha kA jJAna kara lene vAle AtmA kI krimA hai| sukha (brahmAnanda) sattA, jAna upayoga Adi ye bhAva prANa hai, indriya, vala, AyuSya svAsocchavAsa se dravya prANa hai| samasta padArthoM ke astitva ko grahaNa karane vAlI sattA ko mahA sattA kahate haiM / 2-udaya, upazama, kSaya, kSayopazama :-ye kama kI cAra avasthAyeM haiM kama phala dene meM siddha hone ko udaya kahate haiN| phala dene vAlI jo karma sattAyeM haiM, una kAraNoM meM kucha kama binA phala diye huye hI upazama hone vAle bhAva ko upazama kahate haiN| sampUrNa karma nAza hone ko kSaya kahate haiM / kucha nIce dabakara kucha bhAga karmoM ke upazama hone ko kSayopazAma kahate haiN| audavikabhAva ---udaya meM Ane vAle cAra gati, cAra kaSAya, tIna viga, mithyAdarzana, ajAna, asaMyama, asiddhatva, chaH lezyA ye 21 bhAkhoM ko audapika kahate haiN| aupazamika bhAva-karma ke kSaya hokara utpanna hone vAle bhAva ko kSAyika bhAva, kahate haiN| kSAyika dAna kSAyika lAbha, bhogopabhoga vIrya, samyakatva cArikha aise bhAvoM ko kSAyika bhAva kahate haiN| kSAyikIparAmika-mayopazama se utpanna hone vAle mati jJAna, zrutajJAna, avadhijJAna manaH payajJAna kumati, kuzruti, vibhaMga ye tIna zAna ko amAna kahate haiM / vama avakSa avadhi darzana gre tIna ayopazAmika dAna lAbha bhogogabhoga aura vIrya ye pAMca labyi haiN| kSAyopazamika samyaktva marAma cAritra saMyamAsaMyama aise 18 prakAra ke kSayopazamika bhAva hai| pArigAmika bhAva-karma ke udayAdi nimitta pAne para bhI AtmA ke sAtha anAdi kAla se rahane vAle jIvatva, bhavyatva, abhanyatva aise pariNAmI bhAva haiN| . sthAvara jIva-parivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika, banaspatikAyika, aise pAMca prakAra ke haiN| masUra kI dAla ke samAna pazciIkAyika jIva haiN| jana bindu ke AkAra ke samAna jala kAyika jIva hai / sUI ko milAkara gaThaDI meM baMdhe huye ke samAna agnikAyika jIva hai| dhvajA ke AkAra ke samAna vAyukAyika jIva haiM / vRkSa, bhAi, bela, bA~sa, ghAsa Adi aneka AkAra ko dhAraNa kara jIne vAle vanaspatikApika jIva hote haiN| ekendriya jIva aura bhI aneka prakAra ke hai| 2-kevala sparza aura rasanA indriya ko prApta huye zaMkha ati zIpa motI Adi aneka prakAra ke do indriya jIva haiM / 3-sparzana, rasanA aura prANendriya mAtra ko dhAraNa kiye huye cIMTI Adi tIna indriya jIva haiN| 4--sparzana, rasanA, dhAraNa aura cakSa ye cAra indriyoM ko dhAraNa karane vAle bhramarAdi cAra indriya jIva haiN| -sparzana, rasanA, dhAraNa, vana aura zrota ina pA~ca indriyoM ko grahaNa karane vAle manuSya, mRga, pazu, pakSI, deva, nAraka Adi ye pAMca indriyoM ko dhAraNa karane vAle jIva haiN| inako paMcendriya jIva kahate haiN| kucha ina jIvoM ke hRdaya meM aSTa dalakamalAkAra
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva kA lakSaNa aura usake bheda jIba kA artha hai ki--cetanA lakSaNaM jIvaH jJAna darzanAdi asAdhAraNa citta svabhAva aura usake jo pariNAma prAdi haiM jAnopayoga aura darzanopayoga aise bhAva prANa se hamezA jIne vAlA aura paMcendriya mana vacana kAya prAyu aura svAsocchavAsa isa prakAra dravya prANoM se jIne vAle jIva haiN| trikAla viSaya jIvanAnubhAva: jIvaH (jIvIti jIvaSyati jIvitapUrvovA jIva:) jovatIti jIva: trikAla jIvana karane vAle ye jIva haiN| jIva tatva kI siddhiko cetanA caitanyAnuvidhAyI bhAva prANa aura yathAzakti dasa prakAra ke dravyaprANoM se jItA hai / isa prakAra jIva rAzi meM sAmAnya rUpa se do bheda haiM / eka saMsArI aura dUsarA mukta / saMsArI jIva aura usake bheda Atmocitta karmayayAsa prAtmano bhAvAnrAyakti saMsAraH 'pariNAmasamUhaH prArambha anenasahitam sAraMga saMcaya tata saMsAraH / saMzaraNaM sNsaarH| isa prakAra saMsAra zabda kA sAmAnya artha aneka prakAra kA hai| svataH saMcAra karane vAle karma ke kAraNa se janma jarA maraNa ke prAdhIna hokara dravya kSetra kAla bhAvabhava aise paMca parAvartanarUpa saMsAra meM bhramaNa karane vAle jIva ko saMsArI jIva kahate haiN| karma aura usake bheda pudgala dravya anukama ke rUpa se sampUrNa lokAkAza meM paripUrNa bharA huA hai| kucha skanda pAhAra bhASA-isa prakAra 23 taraha ke varNa rUpa haiN| kArmANa skanda rUpa meM rahane vAle ina vargaNAoM ko dravya karma se hI bAdhA aura usake nimitta se -- - -- kamala ke samAna eka mAMsa kA piNDa yA Tukar3A hotA hai urAko drabhya mana kahate haiM / isa bhAva mana ko prApta kiye huye jIva ke andara grahaNa aura manana karane kI bAkti hotI hai| ve zikSaNa Adi ko grahaNa kara sakate haiN| ina jIvoM ko sainI paMcendriya jIva kahate haiN| dravya mana se rahita jIvoM ko manana karane kI zakti nahIM rahane vAle jIvoM ko asanI paMcendriya jIva kahate haiN| 6-aneka prakAra se parampara TakarAnA TUTa kara giranA Adi vAdhAoM ke adhIna hokara aneka duHkhoM ko sahane vAle sthUla sthAvara ekendriya jIvoM ko vAdara, vAdara sthUla kahate haiN| aura agni pAnI AyuvAdi bAdhAnoM ke prAdhIna na hone vAle ghaTA sUkSma zarIra vAle jIvoM ko sUkSma ekendriya jIva kahate haiN| 7-1. AhAra, 2.gharIra, 3. indriya, 4, ucchavAsa nizvAsa, 5-bhASA aura 6-mana ye chaH ko paryApti kahate haiN| 8-2 ekendriya, 3 vikalendriya, 2 paMcendriya ina saba sAta vimAna ko paryAptaka aura aparyAstakoM se guNA karane se 14 vibhAga hote haiN| sabda-baMdha (ye donoM paraspara cipake huye haiM) sUkSmatva, sthUlatva saMsthAna (AkAra) bheda, andhakAra, chAyA, dhUpa, candramA kI cAMdanI, ye saba pudgala dravya ke paryAya haiN| roga bhI pudgala hai| TWO ETHERS -- Ether, mentioned above, is not matter in the Jaina Viem. Matter has various qualities and relations which these two ether do not possess. It is only the Jain philosopliy that believes in these two substances. They are accompanying causes ('helu') respectively of the motion of moving things that are resting, in the sense of not moving. In each case it is the accompanying cavse without which you can not do, -J.l. by HERBERT WARREN, Page 13 2. TIME:- Time is not a collection of indivisiblein separable parts, as are the other five substances. Time is called a substance only as a matter of convenience. it is really the modification (Paryaya) of a substance. It is that modification of a thing or being by which we koow the anteriority ar posteriority of it, the oldness or newness. And it is a modification which is common to all the other substances. (Dravyas). Time is really the duration of the states of substances. J. I. by HERBERT WARREN Page 14
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAgadveSAdi vikAra rUpa rahane vAle AtmA ke pariNAma ko bhAva karma meM kahate haiN| rAgadveSAdi kaSAya pariNAma ke nimitta se jIvoM ke sAtha baddha hone vAle kArmANAnubhAva ko karma se hI kArmANa pariNAma ko karma rUpa hokara grAtma pradeza meM pAnI aura dUdha ke samAna eka kSetrAvagAha hokara rahane vAle ko karma baMdha kahate haiN| isa karma baMdha ke udaya se rAgadveSa Adi kI utpatti zrIra rAgadveSa zrAdi se utpanna karma baMdha hokara jIva ko saMsAra meM paribhramaNa ke kAraNa hotA hai isI kA nAma saMsAra hai / isa karma baMdha se jyAdA karma rUpI jisa prakAra sUrya ke prakAza ko dhUli yAdi ur3akara AvaraNa karatA hai usI prakAra Atma svarUpa ko AtmA ke svabhAva se zrAcchAdana karatA hai / ye karma sAmAnya rUpa se jJAnAvaraNIya, darzanAvaNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra, antarAya, aise prATha prakAra ke hote haiM / 1 - jo zrAtmA ke jJAnaguNoM ko pracchAdita karatA hai usako jJAnAvaraNIya kahate haiN| matijJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, BafejJAnAvaraNa, kevalajJAnAvaraNa ye cAra prakAra ke haiM / 2- jo jIva ke jJAna darzana guNa ko prakaTa hone nahIM detA hai usako darzanAvaraNIya karma kahate haiM / yaha cakSudarzanAvaraNa, kSudarzanAvaraNa avadhidarzanAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa, nidrA nidrA, pracalApracalA ityAdi rUpa se no prakAra kA hai / 3- jo karma ke udaya se jIva ko zrAkulatA utpanna karatA hai arthAt jo AtmA ke avyAbAdha guNa ko ghAta karatA hai usako vedanIya karma kahate haiM / yaha sAtA aura sAtA rUpa se do prakAra kA hai| 4 - jo AtmA ke samyaktva aura cAritra rUpa ko ghAta karatA hai usako mohanIya karma kahate haiN| ye darzana mohanIya aura cAritra mohanIya nAma se do prakAra kA hai| darzana mohanIya ke mithyAtva, samyakRtva mithyAtva samyaktva prakRti aise tIna bheda haiM / cAritra mohanIya meM anantAnubaMdhi krodha, mAna, mAyA, lobha, ye cAra pratyAkhyAnAvaraNIya krodha, mAna, mAyA, lobha ye cAra / saMjvalana ye cAra 16 kaSAya aura pAMca hAsya, arati, rati, bhaya, jugupsA, strI veda, puruSa veda, napuMsaka veda aise kaSAya milakara - isake 25 bheda haiM / 5. - jo karma AtmA ko naraka gati tiyaMca gati manuSyagati aura deva gati ke zarIra meM kucha samaya taka baMdhana ke rUpa meM rakhatA hai usako karma kahate hai| yaha prAyu, tiryaca Ayu, deva Ayu, manuSya Ayu aise cAra prakAra ke haiN| 6 - nAma karma -- AtmA ko nAnA prakAra jaise zarIra zravayavAdi rUpa ko utpanna karane ko nAma karma kahate haiM isake 63 bheda haiM / gati cAra -naraka, tiyaMtra, manuSya aura deva / jAti pAMca - ekendriya, dviindriya, tIna indriya, cAra iMdriya aura paMcendriya / zarIra pAMca praudArika, vaikriyaka, AhAraka, tejasa aura kArmANa / aMgopAMga tona-pradArika, vaikriyaka aura bAhAraka ( kula 4+5+5+3=17) nirmANa karma - aMgopAMgoM kI racanA karatA hai| baMdhana nAma karma pAMca - zradArika, vaikriyaka, AhAra, taijasa kArmANa ye zarIra pramANa ko karatA hai aura jur3AtA hai / saMghAta karma pAMca - praudArika, kArmANa ye zarIra ko chidra rahita karA detA hai / saMsthAna nAma karma chaH haiM--sama caturastra, nyagrodha parimaMDala, svAti, kubjaka, vAmana, huMDaka ye zarIra ke grAkAra UMcAI prAdi ko karate haiM / saMhanana cha:- brajavRSabhanArAca, vajranArAca nArAca, ardha nArAca kIlaka, asaMprAptapAdikA ye baMdhana kAryoM ko karate haiM (ye kula 17/1+5+5+6+6=40 } sparza pATha-- kaThora, komala, halkA, bhArI, ThaNDA, garama, snigdha rUkSa ye mATha haiN| varNa pAMca - kAlA, nIlA, pIlA, lAla aura harA / rasa pAMca khaTTA mIThA, namakIna, tikta, caraparA ye pAMca haiN| AnupUrvI cAra-naraka tiyaMca, manuSya deva milakara (ye 40+8+ 5 / 6+4=63) aguru, laghu, upaghAta, zrAtapa aura udyota vihAyogati / 10
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ do manojJa, amanojJa, ucchavAsa trasa sthAvara bAdara, sUkSma, paryApta, aparyApta, pratyeka sAdhAraNa sthira, asthira,gubha-azubha, zubhaga azubhaga, susvara, du:svura, pAdeya, yazakIrti prayazakIrti, tIrthakara gaMdha do-sugaMdha aura durgadha (kula ye 63+3063) ___ AnupUrvI nAma karma-maraNa ke bAda, agalI gati meM jAne ke pahale arthAt maraNa ke pahale rahA huA zarIra ke AhAra Atma pradeza ko rakhanevAle karma-vihAyogatinAma karma-isa karma ke udaya se AkAza meM calane kI uThane kI zakti ko utpanna karatA hai| tIrthakara nAma karma-yaha karma jIva ko arahanta padavI ko prApta karA detA hai| 7-jisa karma ke udaya se paramparA se ucca tathA nIca kula meM janma hotA hai usako gotra karma kahate haiM / isa prakAra nIca gotra aura ucca gotra nAma karma ke do bheda haiN| E-jo kama dAna lAbha Adi kAryoM meM vighna karatA hai usako antarAya kahate haiN| yaha dAnAntarAya, lAbhAntarAya, vIryAntarAya, bhogAntarAya, upabhogamanta rAya, isa bheda se pAMca prakAra kA hai| ina AThoM koM meM jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya mohanIya aura antarAya ina karma ko dhAtiyA karma kahate haiN| yaha karma prAtmA ke pradezakoM ko ghAta karate haiN| zeSa karma ko aghAtiyA karma kahate haiN| ina ATha karmoM se badhe hae jIvoM ko saMsArA jIva pAhate haiM / aise saMsArI jIva do prakAra ke haiM eka trasa aura dUsarA sthAvara / prasa jIva ke bhedaasa nAma karma ke udaya se jIva ko prApta hone vAlI paryAya ko trasa kahate haiM / yaha 2, 3, 4 aura 5 indriya jIva haiM inameM 2, 3, 4 indriya jIvoM ko vikalaya kahate haiN| paMcendriya jIvoM meM sanI aganI aise do bheda haiN| mana sahita paMcendriya jIvoM meM manuSya deva nArakIya aura tIyaM ca ye cAra bheda haiM / punaH manuSya meM Arya aura maleccha ye do bheda haiM / mana sahita tiryaMca paMcendriyoM meM jala cara thalacara aura nabha cara aise tIna bheda haiN| mana rahita tiryaca paMcendriyoM meM bhI jalacara, sthalacara, aura namacara ye tIna bheda haiM / tiryaca jIva ekendriya se paMcendriya taka rahate haiN| ali, kRmi, zaMkha ityAdi do indriya jIvoM ko sparzana aura rasana ye do indriya hote haiM aura vacana kAya zvAsocchAvAsa aura Ayu aise pAMca prANa hote haiN| khaTamala, cITI, bincha Adi tIna indriya jIva ko eka ghrANa indriya jyAdA hotA hai| bhramara, paMtagA Adi cAra indriya jIva ko cakSu indriya jyAdA hotA hai| pAnI meM rahane vAle sarpa kaI jAti ke tote aura goma giragiTa Adi manarahita paMcendriya jIvako eka jyAdA dhotIMdriya hotA hai inako 6 prANa hote haiM / deva nArakI manuSya pazu prAdi mana sahita paMcendriya jIva ko eka mana hotA hai isalie usako 10 prANa hote haiN| isa prakAra jIva ko 6 se 10 taka prANa hote haiM aura mati thuti avadhi manaH paryAya kevala kumati, kuzruti, kuavadhi aise pATha jJAnopayoga aura cakSu, acakSa, kaMvala aise darzanopayoga isa prakAra jJAna hote haiN| 1-paMcendriya aura mana kI sahAyatA se hone vAle jJAna ko matijJAna kahate haiM / 2--matizAna ke nimitta se vastu ko vizeSa rIti se jAnane vAle ko bhUta jJAna kahate haiN| ye donoM jJAna sAmAnya rUpa se kama jyAdA parimANa meM pratyeka jIva meM rahate haiN| 3-indriya sahAyatA ke binA prAsmika zakti se murtIka padArtha ko jAnane vAle jJAna ko avadhi jJAna kahate haiN| 4-indriya sahAyatA ke binA prAtmIka zakti se dUsaroM ke mana meM rahane vAle jJAna ko jAnane vAle ko manaparyaya jJAna kahate haiN| ye jJAna RdhidhArI muni ko hI prApta hotA hai| 5-loka aura praloka meM rahane vAle agocara vastu ko aura bhUta bhaviSya aura vartamAna kAla kI vastu ko hara samaya jAnane bAle jJAna ko kevala jJAna kahate haiN| isameM na jAnane vAlI koI vastu hI nhiiN| ye sarva jIva paryApta aura aparyApta haiN| isake do bheda haiM / zakti pUrNa hone ko paryApta kahate haiM aura apUrNa ko aparyApta kahate haiN| yaha paryApti AhAra, zarIra, indriya, zvAsocchavAsa bhASA, mana aise cha: bheda hai| prakRti zarIra paryApti ko anukUla hone vAle pudgala paramANu ko grahaNa karake vaha gAr3ha aura rasa bhAga rUpa se pariNamana karane yogya zakti ko pUrNa hone ko AhAra paryApti kahate haiN| usa pudgala piNDa se haDDI rakta Adi bhinna-bhinna rUpa se pariNamana hone ke pariNAma hoM aise zaktipUrNa karane ko zarIra paryApti kahate haiN| sparzana rasanA Adi indriya
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya ko grahaNa karane kI zakti pUrNa hone ko kahate haiN| pelAvAsa nikAlane kI zakti pUrNa hone ko zvAsocchavAsa paryApta kahate haiM / bhASA varNanoM se zrAnevAle pudgala kA vacana rUpa se pariNamana karane kI zakti ko pUrNa karane vAlI zaktiko bhASA paryApta kahate haiN| manovagaMNA se utpanna honevAle zruta anubhUta viSaya ko smaraNa karanevAlI zakti ko pUrNa hone ko manaH paryApta kahate haiN| ye cha: paryAptiyoM meM ekendri jIvoM ko pahale kI cAra AhAra zarIra indriya aura svAsocchavAsa ye cAra paryApti rahatI haiN| do indriya tIna indriya cAra indriya inako pA~ca paryApta rahatI haiN| aura mana sahita paMcendriya jIva ko chaH paryApta rahatI haiN| paryApta aura aparyApta kI apekSA se samasta jIvoM meM caudaha bheda hote haiM / jIva samAsa sthUla (bAdala) ekendriya sUkSma dvitricaturindriya mana rahita paMcendriya mana sahita paMcendriya paryApta/paryApta 1 + 1 1+1 3+3 1+1 1+1 (2) mAtA pitA ke rakta aura raja vIrya milakara hotA hai / sammUrchana aura garbha ye donoM se utpanna huye aura potaja / (2) (6) (2) (2) 14 ina caudaha bhedoM ko jIva samAsa kahate haiM / janma ke bheda sampUrNa jIva janmAdhIna haiN| navIna zarIra dhAraNa karane ko janma kahate haiN| ye janma saMmUrcchana garbha aura utpAdana aise tIna prakAra ke hote haiM 1 mUrcchana janma- samantato mUrcanam saMmUrcanam / mAtA pitA ke vIrya rakta sambandha rahita apane yogya kSetra kAla aura bhAva kI vizeSatA se cAroM ora se pudgala vargaNA ko grahaNa karake zarIra Adi kI racanA hone ko saMmUrcchana kahate haiN| yaha eka, do tIna aura cAra paMcendriya jIvoM ke janma arthAt deva nArakI aura garbha janma ke manuSya aura tiryaMca ko chor3akara zeSa meM sammUrcana janma hotA haiM / garbha janma - zukra zoNita varNa: garbhaH hone vAle janma ko garbha janma kahate haiN| yaha manuSya aura tiryaMca jIva ke zarIra ko audArika zarIra kahate haiN| ye tIna prakAra ke haiM-jarAyuja, aNDaja jarAyuja - jAlI ke samAna jIva ko gherA huA rahatA hai usako jarAyuja kahate haiN| isase utpanna hone vAle jIva ko jarAyu kahate haiN| udAharaNArtha manuSya aura pazu / aNDaja - nakha ke samAna sapheda aura kaThina rakta vIrya se AcchAdita aura gola rahane vAle usako praNDa kahate haiM, isase utpanna hone vAle jIva ko aNDaja kahate haiN| udAharaNa haMsa kabUtara zrAdi / pota -- isako prAvaraNa nahIM hai| aise yoni se bAhara zrAte hI halana calana calane phirane Adi meM samartha hone bAle jIva ko pota kahate haiM / udAharaNArthaM siMha aura vyAghra / isa prakAra garbha janma tIna prakAra ke hote haiM / utpAda janma-upetyA padyetasmin nityayuktapAda janma ke prakAra ko taiyAra hone vAle sthAna ko utpAda kahate haiM / ye utpAda jamma bhavana vyataMra jyotiSi aura kalpa 'arthAt deva gati meM utpanna hone vAle aura naraka gati meM nArakIya jIvoM ke janma ko utpAda kahate haiN| ye jIva vahA~ jA karake antarmuhUrta meM arthAt 48 minaTa ke andara yauvana avasthA ko prApta hote jaise manuSya sote huye jAgrata hotA hai usI prakAra inakA janma hotA hai usako utpAda janma kahate haiM / 12
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthAvara jIvoM ke lakSaNa-- sthAvara nAma kA nAma karma hai / isa karma ke tIna prakRti haiM sthAvara nAma karma ke udaya se isa jIva ko prApta honevAlI paryAya ko sthAvara kahate haiM / sthAvara jIva pRthvI kAyika, jala kAyika, agni kAyika, vAyu kAyika aura vanaspati kAyika isa prakAra pAMca prakAra ke haiN| ina pAMca prakAra ke sthAvara jIvoM ko niyama se sparzana indriya rahatI hai| inakI ekendriya sthAvara jIva kahate haiN| ina pAMca jIvoM ke zarIra sUkSma aura sthUla rahatA hai / cane kI dAla ke samAna prAkArabAle pRthvI kAyika jIva hai| jala bindu ke samAna AkAra vAle jala kAyika jIva hai| sUI kI noka ke samAna agni kAyika jIva haiN| dhvajA ke prAkAra vAle bAya kAyika jIva haiM / vRkSa latA, ghAsa ityAdi aneka prakAra ke banaspati kAyika jIva' haiN| aikendriya jIva bhI aneka prakAra ke sparzanendriya aura svAsocchavAsa isa prakAra do mati zruta isa prakAra do, jJAnopayoga aura cakSa aura acakSa isa prakAra do darzanopayoga ye cAra bheda haiN| indriya-jIva ke pahacAnane prAdi ke sAdhana ko indriya kahate haiN| jIva viSaya ke jJAna hone ke liye indriya kahate haiM yaha niyama se sparzana rasanA ghrANa cakSu aura zrotra isa prakAra isake pAMca bheda haiN|| 1-sparzana indriya-halkA bhArI rUkSa madu kaThora aise pATha prakAra ke sparza ko sparzana indriya kahate haiN| 2-rasanA-khaTTA, mIThA, kSAra, kaDuvA, caraparA isa prakAra ye pAMca rasa ko jAnatA hai isako rasanA indriya kahate haiN| 3-ghrANa indriya--sugandha aura durgandha ye do ko jAnatA hai| 4-cakSa- zveta. pIta harita, lAla, kRSNa aise pA~ca varNa ko jAmatA hai| 5-zrotra-zabda jJAna ko jAnatA hai| mukta jIva jIva ke sampUrNa karmoM kA nAza karake saMsAra se pUrNatayA mukta honA usako mokSa kahate haiM (sarva karmavipra mokSa mokSaH) prAtmA ke jIva se sambandhita jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya, vedanIya vAyu, nAma gotra, aura antarAya samasta pATha karmoM ke nAza ke kAraNa prAtmA ke pariNAma ko bhAva mokSa kahate haiM / ye hI karma rUpI paramANu kA AtmA se bhinna honA usako dravya mokSa kahate haiN| mokSa kA artha hai chuuttnaa| isa zabda ke arthAt janma jarA maraNa rahita aura pATha karmoM ke nAza se kramazaH svayameva apane nijAtma kA prAdurbhAva hone vAle nija zuddhAtmA kA jo svabhAva hai samasta loka aura aloka meM aura usameM rahane vAle sarva padArtha ko aura unake trikAlavartI anantAnanta paryAyoM ko yugapada eka hI samaya meM dekhane aura jAnane kI ananta jJAna aura ananta sukha aise avyAvAdhatva rAmyakta doSa se rahita avagAhana sUkSmatva lohe ke piNDa ke samAna gurutva aura rUI ke samAna laghutva rahita aura anaMta bIrya ye pATha svAbhAvika guNoM se yukta siddha bhagavAna hote haiN| ye jIva miTTI ke lepa se lipta hA tumbI kA phala agara pAnI meM DAla diyA jAya to baha miTTI haTa jAyegI aura tumbI kA phala Upara A jaayegaa| isI prakAra yaha jIva sampUrNa karmoM se mukta hotA hai| pahale ke zarIra se kucha kama hokara jaise eraNDa kA boja sUkhane ke bAda ghapa meM chilakA haTa jAtA hai aura bIja Upara uchala jAtA hai isI prakAra yaha jova sampUrNa karmoM kA nAza ho jAne se Urdhva gamana karake jahA~ taka dharma dravya hai vahAM taka jAkara siddha zilA para zAsvata virAjamAna hotA hai aura punaH lauTakara saMsAra meM nahIM pAtA hai| yaha muktajIba anupama, asAdhAraNa, akhaNDa, anIzvara aura atIndriya se svAbhAvika Atmottha ananta sukha ko ananta kAla taka anubhava karatA hai| ye hI mokSa kA mArga hai| ye hI mokSa avasthA hai ye hI siddha avasthA kahalAtI hai, inhIM ko siddha, buddha, ziva, paramAtmA Adi aneka prakAra ke nAmoM se pukArA jAtA hai| ajIva dravya jIva dravya meM rahanevAle jJAna darzanAdi cetanA lakSaNa indriya dravya prANa darzana Adi upayoga rUpa bhAva prANa iSTa aniSTa rUpa karma cetanA sukha duHkha rUpa karma phala cetanA yaha koI bhI lakSaNa cetanA rahita ajIva padArtha meM nahIM rahatA hai isI ko ajIva kahate haiN| acetana kahate haiM / isa ajIva dravya ke pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ye pAMca bheda hai| isameM
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma adharma aura prAkAza ye tIna dravya bhinna-bhinna rahate haiM / akhaNDa aura niSkriyA halana calana rahita rahate haiN| sampUrNa lokAkAza meM tila aura tela ke samAna vyApta rahate haiN| ye nitya aura avasthita haiM anAdi kAla se isI taraha rahate haiN| isakA koI kartA dhartA nahIM hai| ye anAdi haiM, loka meM jIva anantAnanta haiM, pudgala jIva kI apekSA se jIva ananta guNe jyAdA rahate haiN| kAla anurUpa se asaMkhyAta hai jIva, dharma, adharma, AkAza aura kAla se amurtika haiN| pudgala eka hI mUrtIka hai arthAta rUpI padArtha hai, dharma, adharma, kAla aura jIva ye asaMkhyAta pradezI haiN| AkAza ananta pradezI hai| lokAkAza asaMkhyAta pradezI hai| aura pudgala prasaMkhyAta aura ananta pradezI hai / pudagala pudagala kA artha puraNa aura galana honA arthAt laMghana honA aura alaga honA isako pudagala kahate haiN| kriyA svabhAva yukta vastu ko pudgala kahate haiN| pu kA artha jIva aura gila kA artha shriir| pAhAra viSaya mAdi grahaNa karane vAle kriyA ke upayoga hone ko pudgala kahate haiN| pudgala paryAya ke do bheda haiM-bhASAtmaka aura prabhASAtmaka aise zabda do taraha kA hai unameM bhASAtmaka zabda akSarAtmaka tathA manakSarAtmaka rUpa se do taraha kA hai| unameM bhI akSarAtmaka bhASA, saMskRta prAkRta aura unake apabhraza rUpa paizAcI grAdi bhASAmoM ke bheda se prAya va mlekSa manuSyoM ke vyavahAra ke kAraNa aneka prakAra kI hai| anakSarAtmaka bhASA dvIndriya Adi tiryaca jIvoM meM tathA sarvajJa kI didhya dhvani meM hai| prabhASAtmaka zabda bhI prAyogika aura vaizrasika ke bheda se do taraha kA hai| unameM "vINA" prAdi ke zabda ko tata, Dhola Adi ke zabda ko vitata, maMjIre tathA tAla Adi ke zabda ko dhana paura vaMsI Adi ke zabda ko suSira kahate haiN| isa meM kahe hue krama se prAyogika (prayoga se paidA hone vAlA) zabda cAra taraha kA hai, vidhasA arthAt svabhAva se hone vAlA vaizrasika zabda bAdala Adi se hotA hai baha aneka taraha kA hai| vizeSazabda se rahita nija paramAtmA kI bhAvanA se chUTe hue tathA zabda prAdi manojJa amanojJa paMca indriyoM ke viSayoM meM Asakta jIva ne jo susvara tathA duHsvara nAma karma kA baMdha kiyA usa karma ke udaya ke anusAra yadyapi jIvana meM zabda dikhatA hai to bhI vaha zabda ke saMyoga se utpanna hone ke nimitta se vyavahAra naya kI apekSA jIva kA zabda kahA jAtA hai, kintu nizcaya naya se to vaha zabda pudgalamayI hI hai| praba baMdha ko kahate haiM-miTTI yAdi ke piNDa rUpa jo bahuta prakAra kA baMdha hai vaha to kevala pudgala baMdha haiN| jo karma ? no karma rUpa baMdha hai vaha jIva aura pudgala ke saMyoga se hone bAlA baMdha hai| vizeSa yaha hai-karma baMdha se bhinna jo nija zuddha AtmA kI bhAvanA se rahita jIva ke anupacarita asadbhUta vyavahAra naya se dravya baMdha hai aura usI taraha azuddha nizcaya naya se jo vaha rAgAdika rUpa bhAvabandha kahA jAtA hai, yaha bhI zuddha nizcaya naya se pudagala kA hI bandha hai / vela Adi kI apekSA bera Adi phaloM meM sUkSmatA hai aura paramANu meM sAkSAt sUkSmatA hai (paramANu kI sUkSmatA kisI kI apekSA se nahIM hai)| bera Adi kI apekSA bela Adi meM sthUlatA (bar3Apana) hai tIna loka meM vyApta mahAskandha meM sabase adhika sthalatA hai| samacaturastra, nyagrotha, sAtika, kabjaka, vAmana aura haMDaka ye 6 prakAra ke saMsthAna vyavahAra naya se jIva ke hote haiN| kintu saMsthAna zUnya cetana camatkAra pariNAma se bhinna hone ke kAraNa nizcaya naya kI apekSA saMsthAna pudgala kA hI hotA hai jo jIva se bhinna gola, trikona, caukora prAdi pragaTa apragaTa aneka prakAra ke saMsthAna hai, ve bhI pudgala ke hI haiN| gehaM prAdi ke cUrna rUpa se tathA ghI, khANDa Adi rUpa se aneka prakAra kA "bheda" (khaNDa) jAnanA caahie| dRSTi ko rokane vAlA andhakAra hai usako "tama" kahate haiN| per3a Adi ke Azraya se hone vAlI tathA manuSya prAdi kI parachAI rUpa jo hai use "chAyA" jAnanA caahie| candramA ke vimAna meM tathA juganU prAdi tiryaca jIvoM meM "udyoga" hotA hai| sUrya ke vimAna meM tathA anyatra bhI sUryakAnta vizeSa maNi prAdi pRthvIkAya meM "pAtapa" jAnanA caahie| sArAMza yaha hai ki jisa prakAra zuddha nizcaya naya se jIva ke nija prAtmA kI upalabdhi rUpa siddha svarUpa meM svabhAva vyaMjana paryAya vidyamAna hai phira bhI anAdi karmabaMdha ke kAraNa pudgala ke snigdha tathA rUkSa guNa ke sthAnabhUta rAgadveSa pariNAma hone para svAbhAvika paramAnandarUpa eka svasthya bhAva se bhraSTa hue jIva ke manuSya, nAraka mAdi
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva-vyaMjana-paryAya hote haiM, usI taraha pudgala meM nizcaya naya kI apekSA zuddha paramANu dazArUpa svabhAva-vyaMjana paryAya ke vidyamAna hote hue bhI "snigdha tathA rUkSatA se bandha hotA hai| isa vacana se rAga aura dveSa ke sthAnIya baMdha yogya snigdha tathA rukSa pariNAma ke hone para pahale batalAye gaye zabda prAdi ke sivAya anya bhI zAstrokta sikur3anA, dahI, dUdha, prAdi vibhAva vyaMjana paryAya jAnanA caahie| dharma dravya gamA pariNata gamala aura sInoMlo garala sahakArI dharmadravya hai-jaise machaliyoM ko gamana meM jala sahakArI hai| gamana na karate hue (Thahare hue) pudgala va jIvoM ko dharma dravya gamana nahIM kraataa| calate hae jIva tathA pudagaloM ko calane meM sahakArI dharma dravya hotA hai| isakA dRSTAnta yaha hai ki jaise machaliyoM ke gamana meM sahAyaka jala haiN| parantu svayaM Thahare hue jIva pudagaloM ko dharma dravya gamana nahIM kraataa| tathaMba jaise siddha bhagavAna amUrta haiM, kriyA rahita haiM tathA kisI ko preraNA bho nahIM karate, to bhI maiM siddha ke samAna ananta jJAnAdi gaNarUpa hai, ityAdi vyavahAra se savikalpa siddha bhakti ke dhAraka aura nizcaya se nivikalpaka dhyAna rUpa apane upAdAna kAraNa se pariNata bhavya jIvoM ko be siddha bhagavAna siddha gati meM sahakArI kAraNa hote haiM aise hI kriyA rahita, amUrta preraNArahita dharma dravya bhI apane upAdAna kAraNoM se gamana karate hue jIva tathA pudgala ko gamana meM sahakArI kAraNa hotA hai| jaise matsya prAdi ke gamana meM jala prAli sahAyaka kAraNa hone kA loka prasiddha daSTAMta hai, yaha abhiprAya hai| adharma dravya Thahare hue pudagala tathA jIvoM ko Thaharane meM sahakArI kAraNa adharma dravya hai| usameM dRSTAMta-jaise chAyA pathikoM ko Thaharane meM sahakArI kAraNa hai / parantu svayaM gamana karate hue jIva va pudgaloM ko adharma dravya nahIM ThaharAtA hai| so aise hai-yadyapi nizcaya naya se Atma anubhava se utpanna sukhAmRta rUpa jo parama svAsthya hai vaha nija rUpa meM sthiti kA kAraNa hai, parantu maiM yoni joba ke utpanna hone ke AdhAra bhUta pudagala skandha ko yoni kahate haiN| yU yati iti yoni-yoni AdhAra janma Adheya yoni ke AdhAra se jIva samarthana garbha utpAdana janma ke sambandha se zarIra AhAra indriyoM ke yogya pudgala vargaNA ko grahaNa karate haiN| isameM AkAra yoni aura guNa yoni do bheda haiN| AkAra yoni ke zaMtrA-vRta kUrmokha aura vaMza patra aise tIna upabheda haiM / dAMkhAvRta yoni meM garbha dhAraNa nahIM hotA hai / tIna loka meM sarvazreSTha aise tIthaM kara mahApuruSoM kA saddharma pravartaka cakravartI balabhadra unake sahodara Adi kA janma hotA hai| arthAt dUsaroM kA janma nahIM hotA / vaMzapatra yoni meM jIva garbha janma hote hai| 1-sacitra, 2-zIta, 3-saMbharaNa, 4-acitta, 5-uSNa, 6-nivRtta, 7-mitra arthAt sacitta acitta, 8--zItoSNa, 6-saMbara vivarta isa prakAra ya ra prakAra haiN| utpAda janma sambandha deva nArako jIvoM kI yoni jIva rahita acita hotA hai| kahIM zIta kahIM uSNa isa prakAra do prakAra ke hote hai| garbha janma sambandha rakhane vAle sacitta citta yukta rUpa mizra voni aura sampUrNa janma sambandha rahane vAle sacitta aura acitta aura mizra isa prakAra garbha janma aura sampUrNa se sambandha rakhane vAle isI prakAra tIna prakAra ke hote haiN| ekendriya tejakAyika ke uSNa yoni deva nArakI aura ekendriya jIvoM ko samavRta yoni hotI hai| vikendriya arthAt vi, tri, cAra indriya jIvoM ko khule rahatA hai / garbha janma jIvoM kI yoni samvatta nivRtta aise do rUpa mizra yoni sampUrNa Adi yugapata hotA hai| isa prakAra sAmAnya rUpa se guNa yoni hotI hai / isa prakAra uttarottara bheda ko kahate haiN| nitya nigoda 7 lAkha pRthvI agni teja vAyu 7 lAkha pratyeka pratyeka isa prakAra ye 28 lAkha hote haiM banaspati 10 lAkha dviindriya vihandriya catuindriya 2 lAkha pratyeka lAsa deva nArakI tithaMca pratyeka ke 4 lAkha-12 lAkha
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha haM. zuddha , anantajJAna prAdi guNoM kA ghAraka hUM, zarIra pramANa hUM, nitya hUM, asaMkhyAta pradezI hai tathA amUrtika huuN| siddha bhakti ke rUpa se pahale savikalpa avasthA meM siddha bhI jaise bhadhya jIvoM ke lie bahiraMga sahakArI kAraNa hote haiM usI taraha apaneapane upAdAna kAraNa se apane prApa Thaharate hae jIba pudagaloM ko adharma dravya Thaharane kA sahakArI kAraNa hotA hai| loka vyavahAra se jaise chAyA athavA pRthvI Thaharate hue yAtriyoM Adi ko Thaharane meM sahakArI hotI hai usI taraha svayaM Thaharate hue jIva pudagaloM ke Thaharane meM adharma dravya sahakArI hotA hai| isa prakAra adharma dravya kA lakSaNa batAyA hai| unako vaikriyika zarIra rahatA hai ujvala zarIra alaMkAra bhUSaNa se sahita gale meM puSpa mAlA anavisa hote haiN| isa janma ke jIva ko janmate hI bahu pratyaya avadhi jJAna hotA hai| prAkAza kA varNana prakRtyA prasannatApa magatvA khalamRtAm anutsRjya satAm vratamayatakta svalpayati ttvh| AkAzAnantaH prAkAza anantAnanta pradeza se eka akhaNTa dravya isa AkAza ke atyanta bIca meM 343 ghana yarju pramANa kSatra praveza kA akRtrima nitya nizcala svayaM sraSTa svabhAva se hI nizcita sthiti se yukta anAdi nidhana puruSAkAra lokAkAza hai| jaise eka manuSya donoM pAMva pasAra kara donoM hAtha kamara meM phailA kara kaTi para rakha kara khar3A ho jAtA hai usI prakAra yaha lokAkAza kA prAkAra hai| vetrAsana ke samAna arthAt veMta kI kursI ke nIce ke bhAga ke samAna adho loka hai| cakra ke samAna vartula prAkAra madhya loka prAkAra hai| mRdaMga ke samAna urddha loka kA prAkAra hai| idhara 14 yarju UcA kara dakSiNa rajju pUrva pazcima meM nIce ke bhAga meM 7 rajju vistAra vahAM se kama se kama hote hue madhya bhAga meM eka rajju vistAra hai| vahA~ se krama se kama hote hue lokAnta svarga meM pAMca rajju vistAra punaH vahAM se kama hote hue Upara ke bhAga meM 1 rajju vistAra rahatA hai| yaha dhanodadhi dhanavAta aura tanavAta aise vistAra vAle phira ina tIna bAtoM meM se sthita hokara jase sIkha bA~dhate haiM usI prakAra cAroM ora se ghirA hayA hai| ye tIna vAtavalaya prAkAza ke pAzraya se sthira haiM arthAt ina tIna loka ke ghanodadhi vAtavalaya kA aAdhAra vanodadhi vAtavalaya kA ghanavAtavalaya kA prAdhAra dhanavAtavalaya ko tana vAtavalaya kA AdhAra aura tana. vAtavalaya ke prAkAza prAdhAra, AkAza ko prAkAza hI svayaM prAdhAra arthAt prAdhAra aura prAdheya ye donoM svayaM AkAza hai| isa prakAra yaha anAdi kAla se svatantra haiN| ye kisI ke pAzraya se nahIM hai| isakA koI bhI kartA dhartA nahIM haiM AkAzasya samAgAha avagAhana zakti lenA AkAza hai| yaha sampUrNa padArtha ko sthAna dene ke kAraNa prAkAza kahalAtA hai| isa prakAra yaha paraspara Azrita hai / pratyeka vAtavalaya 20 hajAra yojana vistAra vAle haiN| tInoM vAtavalaya 60 hajAra yojana vistAra vAle haiM / ghanodadhi vAtavalaya ur3ada ke raMga ke samAna hai| ghanavAtavalaya gau mUtra ke samAna hai| aura tanuSAtavalaya ati sukSma varNa vAle abhivyakta hai isakA varNana karanA azakya hai| isa prakAra se anAdi hai isakA koI kartA dhartA nahIM hai isa prakAra kI jinendra bhagavAna kI vANI hai / ye jaina siddhAMta ke anusAra paramparA anAdi kAla se vRddhi aura hrAsa ko prApta huye cale pA rahe haiN| 1 lokAkAza lokayante incante jIvAdayA padArthaH yatrAsau lokAH tadaparo lokA yatra puNyapApa phala lokanam svalokaH lokatIti va lokH| isa prakAra loka kA aneka prakAra se vivecana kiyA gayA hai| jIvAjIvAdi padArtha apane-apane paryAya bheda se yukta jahAM dekhane meM mAtA hai vaha loka hai janma-maraNa jarA puNya pApa duHkha sukha kA jisameM jIya ko anubhava hotA hai usakA nAma loka hai vaha adho madhya aura Urdhva isa prakAra tIna prakAra kA hai| isa tIna loka meM aura usameM rahane vAle jIvAdi padArtha ko jo avakAza dene vAle haiM usako mAkAza kahate haiM / isa prakAra lokAkAza kA varNana kiyA gayA hai| isa lokAkAza ke bIca meM nIce se lekara anta taka 14 rAja UMcA eka rajju caur3A catuSakoNa AkRti ke eka tRSNA hai jina indriya aAdi sampUrNa jIva yahIM janma lene ke kAraNa ise basanA kahate haiN| ekendriya jIva mAtra donoM ThikAne meM utpanna hote haiN| isa prakAra isa trasanA meM sampUrNa jIva utpanna hokara janma-maraNa sukha duHkha Adi kA anubhava karate haiN|
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ isake mukhya bheda-- isameM sAmAnya rUpa se do dravya hai| eka jIva aura dUsarA prajIva | svapara pratyotpAda vigamaparyAvIra yante dravyanti vA sAnAtiyA prayyANi / saddravya lakSaNam utpAda vyaya dhIva usama sat / athavA payasthAnataram dravyatIti dravyam / isameM aneka prakAra ke jIva aura ajIva mukhya rUpa se pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla isa taraha pA~ca prakAra ke haiM / 2. lokAkAza lokAkAza kI apekSA se AkAza vyApta hai| lokAkAza ke Upara rahane vAle AkAza pradeza ko alokAkAza kahate haiN| isameM kevala eka prakAza dravya hI hai aura dUsarA koI bhI nhiiN| aura ye ananta rUpa hai / kAla dravya dravya parivartana rUpa jo hai vaha vyavahAra rUpa kAla hotA hai| yaha kaisA hai ? pariNAma kriyA pararAva aparatva se jAnA jAtA hai, isaliye pariNAma Adi lakSya hai| aba nizcaya kAla ko kahate haiM jo vartanA lakSaNa kAla hai vaha paramArtha ( nizcaya) kAla hai / jo dravyoM ke parivartana meM sahAyaka pariNAmAdi rUpa hai so vyavahAra kAla hai / jIva tathA pudagala kA parivartana jo nUna tathA jIrNa paryAya hai usa paryAya kI jo samaya ghar3I (caubIsa minaTa) pAdi rUpa sthiti hai vaha ghar3I ghaNTA Adi ke rUpa meM dravya paryAya rUpa vyavahAra kAla hai| aisA hI saMskRtaprAbhRta meM bhI kahA hai ki"sthiti jo vaha kAla saMjJaka hai" sArAMza yaha hai ki dravya kI paryAya se sambandha rakhane vAlI jo samaya ghar3I ghaNTA Adi rUpa sthiti hai vaha sthiti hI vyavahAra kAla hai| yaha paryAya vyavahAra kAla nahIM hai kyoMki paryAya sambandhinI sthiti vyavahAra kAla hai| isI kAraNa jIva aura pudgala ke pariNAma rUpa paryAya se dezAntara meM Ane jAne rUpa se gAya duhane rasoI karane zrAdi halana calana rUpa kriyA se dUra yA samIpa deza meM camana rUpa kAla kuta paratva tathA pazya se (choTA bar3Apana) yaha kAla jAnA jAtA hai| isaliye vyavahAra kAla pariNAma, kriyA, paratva tathA aparatva lakSaNa vAlA kahA jAtA hai / dravya rUpa nizcaya kAla kA nirUpaNa karate haiM apane-apane upAdAna rUpa kAraNa se svayaM pariNamana karate huye padArthoM ko jaise kumbhakAra ke cAka ke bhramaNa meM usake nIce kI kIlI sahakAriNI hai athavA zItakAla meM chAtroM ko par3hane ke liye pani sahakArI hai| usI prakAra jo pariNamana meM sahAyaka hai usako vartanA kahate haiN| vaha vartanA hI hai lakSaNa jisakA so aisA kAlANu dravya rUpa nizcaya kAla hai / isa prakAra vyavahAra kAla tathA nizcaya kAla kA svarUpa jAnanA cAhiye / samaya rUpa hI nizcaya kAla hai usa samaya se bhinna kAlANu dravya rUpa aura koI nizcaya kAla nahIM hai| kyoMki vaha dekhane meM nahIM AtA / isakA uttara yaha hai "ki samaya to kAla kA hI paryAya hai| yadi koI yaha pUche ki samaya kAla kI paryAya kaise hai ?" paryAya "mazra uppaNNa paddhaMsI" isa Agama ke vAkya ke anusAra utpanna hotI haiM aura naSTa hotI hai para vaha paryAya dravya ke binA nahIM hotI / yadi samaya ko hI kAla mAna le to usa samaya rUpa paryAya kAla kA upAdAna kAraNa bhuta dravya bhI kAla rUpa hI honA caahiye| kyoMki jaise Idhana agni zrAdi sahakArI kAraNa se utpanna pake cAvala kA upAdAna kAraNa cAvala hI hotA hai athavA kumbhakAra vAka cIvara Adi bahiraMga nimitta kAraNa se utpanna jo miTTI kI ghaTaparyAya hai usakA upAdAna kAraNa miTTI kA piNDa ho hai athavA nara nAraka prAdi jo jIva kI paryAya haiM unakA upAdAna kAraNa jIva hai| isI taraha samaya ghar3I zrAdi kAla kA bhI upAdAna kAraNa kAla hI honA cAhiye yaha niyama bhI isaliye hai ki apane upAdAna kAraNa ke samAna hI kArya hotA hai aisA vacana hai| kadAcit aisA ho ki "samaya" ghar3I Adi kAla paryAyoM kA upAdAna kAraNa kAla dravya nahIM hai, kintu samaya rUpa kAla paryAya kI utpatti ke manda gati meM pariNata pudgala paramANu upAdAna kAraNa hai tathA nimitta rUpa kAla paryAya kI utpatti meM netroM ke palaka kA giranA phIra khulanA arthAta palaka kA giranA aura uThanA upAdAna kAraNa hai aise hI ghar3I rUpa kAla 17
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya kI utpatti meM ghar3I kI sAmagrI rUpa jala kI kaTorI aura puruSa ke hAtha adi kA vyApAra upAdAna kAraNa hai| dina rUpa kAla paryAra.hI utsAtti meM sUrgamA vinAmAra mAraNAre vo aisA mAnanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki jisa taraha cAvala rUpa upAdAna kAraNa se utpanna jo cAvala paryAya hai usake apane upAdAna kAraNa se prApta guNoM ke samAna hI sapheda kAle Adi varNa acchI yA bUrI gandha cikanA athavA rUkhA Adi sparza, mIThA prAdi rasa ityAdi vizeSa guNa dIkha par3ate haiN| vaise hI pUdagala paramANa metra, palaka, banda karanA aura kholanA jala kaTorI puruSa vyApAra Adi tathA sUrya kA vimba rUpa jo upAdAna bhuta pudagala paryAya hai unase utpanna huye samaya nimiSa ghar3I kAla dina Adi jo paryAya haiM unako bhI sapheda kAlA Adi guNa milanA cAhiye / parantu samaya ghar3I Adi meM upAdAna kAraNoM ke koI guNa nahIM dIkha pdd'te| kyoMki upAdAna kAraNa ke samAna kArya hotA hai, aisA vacana hai / ata: yaha kahanA vyartha hai ki jo prAdi tathA anta meM rahita amUrta hai, nitya hai samaya Adi kA upAdAna kAraNa bhUta hai to bhI samaya prAdi bhedoM se rahita hai aura kAlANu dravya rUpa hai vaha nizcaya kAla hai aura jo prAdi tathA anta se rahita hai, samaya, ghar3I, pahara Adi byabahAra ke vikalpoM se yukta hai vaha usI dravya kAla kA paryAya rUpa vyavahAra kAla hai| sArAMza yaha hai ki yadyapi yaha jIva kAla labdhi ke vaza se ananta sukha kA bhoktA hotA hai to bhI vizuddha jJAna darzana svabhAva kA dhAraka jo nija paramAtmA rUpa ke samyaka zraddhAna jJAna pAcaraNa aura sampUrNa bhAva dravyoM kI icchA ko dUra karane rUpa lakSaNa kA dhAraka tapazcaraNa rUpa darzana jJAna cAritra yathA tapa rUpa cAra prakAra kI ArAdhanA hai vaha ArAdhanA hI usa jIva ke ananta sukha kI prApti meM upAdAna kAraNa jAnanA cAhiye / isase kAla upAdAna kAraNa nahIM hai / isaliye vaha kAla dravya tyAjya hai| sapta tatva mukhya tatva do prakAra hai eka jIva dusarA majIva-cetana aura acetana kI paryAya ko vicAra karate samaya 1 prAzrava, 2 baMdha, 3 saMvara. 4 nirjarA 5 mokSa ye pAMca tatva dekhane meM prAte haiN| isase kUla tatva sAta hote hai| pAthava-- pudgala dravya kA aNu ke samUha Atma pradeza ko karma rUpI hokara bahate hue jo karma Ate haiM usako prAstrava kahate haiM / jAnAvaraNAdi pudagala karma prAtma pradeza kI ora khIMcakara Ane ke nimitta kAraNa ? se jIva ke rAgAdika vikalpa pariNAmoM ko bhAvAthava kahate haiN| jIva ke rAgAdi pariNAma ko nimitta pAkara jJAnavaraNAdi karma Atma pradeza meM khIMcakara Ane ko dravyAzrava kahate haiN| karma samaha ke svarUpa ko jAne binA sapta tatva kA artha ThIka prakAra se nahIM AtA hai| isalie una karmoM kI jAnakArI kara lenA atyAvazyaka hai| aSTa karma karma pudagala ke mukhya pATha vibhAga kiye gaye hai| eka-eka vibhAga meM aneka vibhAga haiN| jaise jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, prAyu, nAma, gotra, aura antraay| 1-jJAnAvaraNI karma zrAtmA ke sahaja svarUpa aise jJAna ke Upara bAdala ke samAna bar3hakara usako pAvaraNa karatA hai| isameM matijJAnAvaraNa zratijJAnAvaraNa pravAdhijJAnAvaraNa, mana: paryayajJAnAvaraNa, kebala-zAnAvaraNa isa prakAra se pAMca bheda haiN| inameM jJAnAvaraNIya karma saba se balavAna hone ke kAraNa prAtmA kI jAnane kI zakti ko prAvaraNa kara detA hai| 2-darzanAvaNIya karma (The perception olstruction) yaha prAtmA ke darzana guNa ko prAvaraNa karatA hai / isameM cakSa darzanAvaraNa aura acakSu darzanAvaraNa, abadhi darzanAvaraNa kebaladazanAvaraNa, nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalA-pracalA, styAnagRddhi aise no bheda haiN| arthAt nidrA pAnA puna: puna: nidrA meM uThakara sonA phira uThanA aura phira sonaa| nidrA meM nAka muMha Adi se rAla girnaa| svapna meM uThakara kAma prAdi krnaa| bar3abar3a karanA / jagane ke bAda unako krama se nidrA nidrA, pracalA, pracalApracalA, styAnagRddhi kahate haiN| 3. vedanIya (Which regulates the experiences of pleasure and pains) .. 18
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha karma anyAvAdhaguNa ko ghAta karatA hai| isameM sattA asAtA vedanIya aise do bheda haiN| viSaya ko granukUla karane vAle ko mAtA kahate haiN| viSaya sukha ko athavA duHkha ko utpanna karane ko asAtA kahate haiN| 4- mohanIya karma AtmA ke darzana aura cAriSa guNa ko hanana karane vAle karma ko mohanIya karma kahate haiN| jisase samyagdarzana pragaTa karane meM aTakatA hai / usako darzana mohanIya kahate haiN| samyagvAritra kI bAta karane vAle ko cAritra mohanIya kahate haiM / 5 - darzana mohanIya- isameM mithyAtva isakA udaya jaba hotA hai jIva ko ayogya ke prati zraddhA utpanna kara detA hai / samyakatva mithyAtva jaba usakA udaya hotA hai to jIva ke pariNAma ko utpanna kara detA hai / usa samaya usake pariNAma ko samyake samyadarzana hone vAle karma ko dhanAkarmakahate haiN| 6 mAna mAyA lobha inase 7 - dhAvaka ke 12 vrata ke pAlane meM vidhana DAlanA AtmA ke deza cAritra ko nAza karane vAle kaSAya ko apratyAkhyAna kahate haiN| 8 niyama vrata pAne meM rAya ko pratyAkhyAna kahate haiN| --cAra pUrNa karane meM divAlane vAle kapAko saMyama kahate haiN| 10-Ayuh, the force which determines the duration of the association of the soul with. its Physical body. 11- Namd, or the Group of forces which organize the body and its limbs. sparza varNa 5 - kAlA, nIlA, lAla, pIlA, harA / SaT rasa -- khaThThA, mIThA, namakIna, kar3avA, caraparA, kaSAyalA / | cAra AnupUrva naraka, lIca, manuSya deva ku P. XXXIX. Sri C. R. Jain, H. H. D. L. 2 - gati 4, naraka, tiyaMca, manuSya aura deva / jAti pA~ca audArika, vaidika, AhAraka, vedika, aMgopAMga kArmAraNa kula me (4+4+4+3 = 17) nirmAraNa karma agopAMga kI racanA karatA hai| baMdhana karma pA~ca prakAra ke haiM- audArika vaikiyika aMgopAMga kI racanA karatA hai / AhAraka jara kAraNa ye zarIra kA ko jur3A detA hai| saMghAta codArika kArmANa ve zarIra ko rahita rakhate haiN| saMsthAna karma 6 mayacaturakha gyopropa parimaNDala, svAti, kuka, vAmana, zarIra ke AhAra ko aura UMcAI ko vibhAjita kara detA hai| saMhanana vRSabhAnAca bakhagArAca arddhanArAya, kIsaka, asampATikA ye hI ke bandhana kArya ko ThIka kara detA hai| kula ye (17+1+51-5+6 |- 6=40) kaThora, komala, iskA, bhArI, ThaNDA, garma, snigdhA / milakara (40+4+6+462) P. XXXIX Sri C. R. Jain, H. H. D. I. 16 agurulaghu upaghAta paraghAta Atapa cAra yoga pati hotI hai / = manojJa amanojJa utchavAsa basa sthAvara bAdara sUkSma paryApta aparyApta pratmaya sAdharma sthira asthira zubha azubha zubha azubhaga susbara dusvara prAyasa kIrti avazakIrti TIkara do nandurgandha kula 62-2013) yahA~ hara karma ke mAMge nAma karma aisA samajha lenA caahie| anupUrvI nAma karma kA artha maraNAntara athavA punarbhava me Ane ke pahale arthAt vigraha gati meM maraNa karane ke pahale rahane vAle zarIra AkAra ke Atma praveza ko rakhane vAle karma - yoga vihAyo gati nAma karma - yaha karma AkAza meM saMcAra karane kI zakti utpanna karA detA hai / tIrthaMkara nAmakarma - isa karma se jIva ko arhanta pada prApta hotA hai /
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ ktva pariNAma aisA nahIM kaha sakate aura mithyAtva bhI nahIM kaha sakate / samyakatva prakRti isa karma ke udaya se jIva ke samyakatva mUla samyakatva utpatti ke nAza hone para bhI usameM calane Adi ke doSa utpanna ho jAte haiM / isa prakAra darzana mohanIya karma meM tIna prabheda haiN| cAritra mohanIya - isake 25 bheda haiM / zranantAnubaMdhi krodha, mAna mAyA lobha, apratyAkhyAnAvaraNa krodha mAna mAyA lobha, pratyAkhyAna krodha, mAna, mAyA, lobha, svaMjvalana krodha mAna, mAyA, lobha, ye solaha karmoM ko kaSAya kahate haiN| (4+4 +4+4=16) hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strI beda, puruSa veda aura napuMsaka veda ina no bheda ko 8 kaSAya kahate haiN| ye solaha kaSAya ha kaSAya milakara ke cAritra mohanIya karma kahalAtA hai / 5 - zrAyu karma - zrAtmA ko deha rUpI paMjana ke majabUta baMdhana meM rakhane vAle karma ko grAyu karma kahate haiM / isameM narakAyu, tirya cAyu, manuSyAyu, devAyu aise cAra bheda haiM / 6 - nAma karma - prAtmA ko nAnA prakAra ke zarIra avayava rUpa utpanna karane vAle karma ko nAma karma kahate haiN| isameM 63 bheda haiN| 7 - gotra karma -- isa karma meM anAdi se cale zrAe hue prAcaraNa svarUpI ucca tathA nIca gotra meM janma honA hotA hai isameM do bheda haiM ucca tathA nIca / 8- antarAya karma - ye karma dAnAdi kArya meM vighna karatA hai| isameM dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya vIryAtarAya, aise cAra bheda haiN| jJAnAvaraNAdi sabhI karma milakara 148 uttara prakRti rahate haiM / ghAtiyA karma - jJAnAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, antarAya karma ko ghAtiyA karma Adi guNa ko vAta karate haiN| ina cAra karmoM ko jItane se jIva jina kahalAtA hai rahatA hai| kahate haiM / ye jIva ke samyagcAritra aura unako saMsAra kA bhaya nahIM aghAtiyA karma - vedanIya, Ayu, nAma, gotra, ina cAra karmoM ko aghAtiyA karma kahate haiN| ye karma jIva ke jJAnAdi aNu jIvoM ke karma ko ghAta nahIM karate haiN| jinendra bhagavAna meM yaha cAroM karma rahate haiN| jaba bhagavAna siddha bana jAte haiM to yaha karma naSTa ho jAte haiM / bandha tatva - cAra prakAra ke hote haiN| jJAnAvaraNIya, karma pudgala aura Atma pradeza dUdha aura kAI ke samAna rahane ko dravya bandha kahate haiM dravya baMgha hone ke lie kAraNa mithyAtva rAgAdi rUpa aise azuddha cetanA bhAva ko bhAva baMdha kahate haiM / jJAnAvaraNAdi 8 karmoM ke svabhAva AtmA ke sAtha baMdha hone ko prakRti baMdha kahate haiN| ye jaba baMdha hotA hai taba karma ko Atma ghAta karane kI zakti nirmANa hotI hai| jaba taka karma zrAtmA meM rahatA hai usa avadhi ko sthitibaMdha kahate haiN| udAharaNArtha mohanIya karma jyAdA se jyAdA rahatA hai to 17 kIr3A kor3I sAgara taka rahegA aura eka antamUrhata kAla taka zrAtmA ke sAtha rahatA hai karma ke anudAyaka zakti ko banAne vAle ke liye pranubhAga baMdha kahate haiM / prAtmA ke sAtha pahale karma ke saMcAra ko nirNaya karanA hI pradeza baMdha hai / mana, vacana, kAya, aisA yoga hI prakRti baMdha aura pradeza baMdha kA kAraNa hotA hai / arthAt zrAtma pradeza ke calAyamAna ko yoga kahate haiM kaSAya bhAva meM kamI jyAdA hone para sthiti aura anubhAga meM kabhI jyAdA hotI hai| pAkSika zrAvaka kA varNana jinako jaina dharma ke deva, zAstra; guru ke dvArA Atma-kalyANa kA svarUpa vA mArga bhalI bhAMti jJAta tathA nizcita ho jAne se pavitradharma kI tathA zrAvaka dharma ( zrahiMsAdi) kI prApti ho jAtI, jinake maMtrI, pramoda, kAruNya, mAdhyastha bhAvanAyeM dina 2 vRddhirUpa hotI jAtI haiM jo sthUla sahiMsA ke tyAgI haiM aise caturtha guNasthAnI samyagdRSTi, pAkSika zrAvaka kahalAte haiM / inheM pratAdi pratimAoM ke dhAraNa karane ke abhilASI hone se prArabdha saMjJA bhI hai| inake sapta vyasanoM kA tyAga tathA zraSTa
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUlaguNa dhAraNa, sAticAra hotA hai, ye jAna-bUjhakara pratIcAra nahIM lagAte, kintu bacAne kA prayatna karate haiM, to bhI mapratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya se vivaza atIcAra lagate haiN| pAkSika zrAvaka Apatti Ane para bhI paMca parameSThI ke sivAya cakrazvarI, kSetrapAla, padmAvatI prAdi kisI devI-devatA kI pUjA vaMdanA nahIM krtaa| ratmakaraMDa zrAvakAcAra meM zrI samaMtabhadrasvAmI ne bhI samyagyadRSTi ko inako pUjana-vaMdanA kA spaSTa rUpa se niSedha kiyA hai| (noTa) jina dharma ke bhakta devoM ko sAdhAraNa mahira jAmoM jAna yocita pradara satkAra pUrvaka yajJa (pratiSThA) Adi kAryoM meM unake yogya kArya saMpAdana karane ke liye sauMpane se samyaktva' meM koI hAni-bAdhA nahIM pA sktii| aba yahAM aSTa mUlaguNa aura sapta vyasana kA spaSTa varNana kiyA jAtA hai| aSTa mUlaguNa kaI granthoM meM bar3a, pIpala, gUlara (kamara), kaThUmara pAkara ina pA~ca udambara phaloM ke (jinameM pratyakSa trasa jIva dikhAI, dete haiM) tathA madya, mAMsa, madhu tIna makArI ke (jo asa jIvoM ke kalevara ke piMDa haiM) tyAga karane ko aSTa mUlaguNa kahA hai| dhAraNa tathA tIna makAra ke tyAga ko praSTa mUlaguNa kahA hai| mahApurANa meM madha kI jagaha saptavyasana ke mUla junA khelane kI gaNanA kI hai| sAgAradharmAmRtAdi kaI granthoM meM madya (zarAba) mausa, madha. (zahada) ina tIna makAra ke tyAga ke 3, uparyukta paMca udambara phaloM ke tyAga kA 1, rAtri bhojana ke tyAga kA niyama vaMdanA karane kA 1, jIva dayA pAlane kA 1, jala' chAnakara pIne kA 1, isa prakAra aSTa mUlaguNa kahe haiN| ina saba kahe haye praSTa malagaNoM para jaba sAmAnya rUpa se vicAra kiyA jAtA hai to sabhI kA mata abhakSya, anyAya maura niyamana FIIT karAne aura dhama ma lagAne kA eka sarAkhA jJAta hAtA hai| ataeva sabasa pAcakaha hae trikAla baMdanA jI praSTa malaguNoM meM ina abhiprAyoM kA bhalI bhAMti siddha hone ke kAraNa yahAM unhIM ke anusAra varNana kiyA jAtA hai| 1. madyadoSa-madya banAne ke liye, dAstra, chuhAre Adi padArtha kaI dinoM taka sar3Aye jAte haiM, pIche yantra dvArA unase zarAba utArI jAtI hai, yaha mahAdurgandhita hotI hai, isake banane meM asaMkhyAte-ananta, trasa-sthAvara jIvoM ko hisA hotI hai| yaha madya mana ko mohita karatI hai, jisase dharma-karma kI sudha-budha nahI rahatA tathA paca pApI meM nizzaka prabatti hoto kAraNa madya ko paMca pApa kI jananI (mAtA) kahate haiN| madya pIne se mUrchA, kampana, parizrama, pasInA, viparItapanA, netroM ke lAla ho jAne prAdi doSoM ke sivAya mAnasika evaM zArIrika zakti naSTa ho jAtA hai| zarAbI dhanahAna ghora ani pAtra ho jAtA hai, zarAbI kA zarIra pratidina azakta hotA jAtA hai, aneka rAga A gharate haiM, Aya kSINa hokara ke kaSTa bhogatA haA maratA hai| pratyakSa hI dekho! madyapI unmatta hokara mAtA, putrI, bahina Adi kI sUdhabhalakara dvamA jadavA-sadavA bartAva karatA hai| isa prakAra madyapI sva-para ko du:khadAyA hAtA humA, jitana kucha saMsAra meM sAla hai, usase koI bhI vyasana baca nahIM rhtaa| esI dazA meM dharma kI zuddhi tathA usakA sevana honA sarvathA asambhava hai| isa loka meM nidya tathA da:khI rahatA hai aura marane para naraka ko prApta hokara ati tAtra kaSTa bhAgatA hai| vahAM use saMDasiyoM meM maha phADa-phAr3a kara tAMbA-zIzA pilAyA jAtA hai| isa prakAra madya-pAna ko loka-paraloka bigAr3ane vAlA jAnakara hara bhI tyAga denA yogya hai| pragaTa rahe ki carasa, caMDU, aphIma, gAMjA, tamAkhU, kokena mAdi nazIlI cIja khAnA pInA bhI madirApAna ke samAna dharma-karma naSTa karane vAlI haiM, ataeva madya tyAgiyoM ko inakA tyAganA bhI yogya hai| 2. mAMsa doSa-mAMsa yaha trasa jIvoM ke vadha se utpanna hotA hai / isake sparza, prAkRti, nAma aura durgandha se hI citta meM mahAglAni utpanna hotI hai / yaha jIvoM ke mUtra, viSTA evaM sapta dhAtu-upadhAtu rUpa mahA apavitra padArthoM kA samUha hai| mAMsa kA piDa cAhe sUkhA huA ho, cAhe pakA huA ho, usameM hara hAlata meM trasa jIvoM kI utpatti hotI hI rahatI hai| mAMsa bhakSaNa ke lolapI becAre, niraparAdha, dIna, mUka pazuoM kA vadha karate haiN| mAMsa bhakSiyoM kA svabhAva nirdaya, kaThora sarvathA dharma dhAraNa ke yogya nahIM rahatA hai| mAMsa bhakSaNa ke sAtha-sAtha madirApAnAvi vyasana bhI lagate haiN| mAMsa bhakSI isa loka meM sAmAjika evaM dharmapaddhati meM niMdya ginA jAtA hai, marane para naraka ke mahAna dAsaha daHsva bhogatA hai| vahAM lohe ke garma gole, saMDasiyoM se
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ muMha phAr3a-phAr3a kara khilAye jAte haiM tathA dUsare dUsare nArakIya gRddhAdi mAMsa bhakSI pazu pakSiyoM kA rUpa dhAraNa kara isake zarIra ko nocate aura nAnA prakAra ke duHkha dete haiM / ataeva mAMsabhakSaNa ko pratinidha, durgati evaM duHkhoM kA dAtA jAna sarvathA tyAga denA yogya hai| 3. madhu doSa - madhu arthAt zahada kI makkhiyA~ phUloM kA rasa cUsa cUsa kara lAtIM use ugala kara chate meM ekatra karata aura vahIM rahatI hai, usI meM sanmUrchana aNDe utpanna hote haiN| bhIla, gauMDa Adi nirdayI nIca jAti ke manuSya una chattoM ko tor3a madhumakkhiyoM ko naSTa kara una graNDoM-baccoM ko bacI huI makkhiyoM sahita nicor3a isa madhu ko taiyAra karate haiN| yathArtha yaha sa jIvoM ke kalevara (mAMsa) kA puja athavA sat hai / isameM samaya-samaya zrasaMkhyAte sa jIvoM kI utpatti hotI rahatI hai / anya matoM meM bhI isake bhakSaNa karane kA niSedha kiyA gayA hai| madhu bhakSaNa ke pApa se nIca gati kA baMdha aura nAnA prakAra ke dukhoM kI prApti hotI hai / ataeva use sarvathA tyAga denA yogya hai / jisa prakAra ye tIna makAra abhakSya evaM hiMsAmaya hone se tyAgane yogya haiM usI prakAra makkhana bhI hai| yaha mahAvita mada kA utpanna karane vAlA aura ghRNA rUpa haiN| taiyAra hone para yadyapi isameM antarmuhurta ke pIche trasa jIvoM kI utpatti honA zAstroM meM kahA hai, tathApi vikRta hone ke kAraNa AcAryoM ne tIna makAra ke samAna ise bhI abhakSya aura sarvathA tyAgane yogya kahA hai / 4. paMkha udumbarakala doSa--jo vRkSa ke kATha ko phor3akara phaleM, ve udumbara phala kahalAte haiM / yathA : - ( 1 ) gUlara yA Umara (2) vaTa yA bar3a, (3) plakSa yA pAkara, (4) kaThUmara yA aMjIra, (5) pippala yA pIpala / ina phaloM meM hilate, calate, ur3ate, saikar3oM jIva zraMkhoM se dikhAI dete haiN| inakA bhakSaNa niSiddha, hiMsA kA kAraNa aura zrAtma pariNAma ko malina karane bAlA hai / jisa prakAra mAMsabhakSI ke dayA nahIM, madirApAyI ke pavitratA nahIM, usI prakAra paMca udumbara phala ke khAne vAle ke ahiMsA dharma nahIM hotA, ataeva inakA bhakSaNa tyAga denA yogya haiN| inake sivAya jina vRkSoM meM dUdha nikalatA ho aise kSIravRkSoM ke phaloM kA zrathavA jinameM trasa jIvoM kI utpatti hotI ho, aise sabhI phUloM kA sukhI' golI Adi sabhI dazAoM meM bhakSaNa sarvathA tajanA yogya hai / isI prakAra sar3A-dhunA anAja bhI abhakSya hai, kyoMki isameM bhI sajIva hone se mAMsa bhakSaNa kA doSa AtA hai jIvoM kI hiMsA hotI hai, isI kAraNa zAstroM meM rAtri ko dIpaka ke prakAza meM bhojana kiyA jAya 5. rAtri bhojana doSa - dina ko bhojana karane kI apekSA rAtri ko bhojana karane meM rAga-bhAva kI utkaTatA, hiMsA paura nirdayatA vizeSa hotI hai| jisa prakAra rAtri ko bhojana banAne meM asaMkhyAte rAtri bhojiyoM ko nizAcara kI upamA dI gaI hai| yahA~ koI zaMkA kare, ki to kyA doSa hai? usakA samAdhAna -- dIpaka ke prakAza ke kAraNa bahuta se pataMgAdi sUkSma tathA bar3e-bar3e kIr3e ur3akara pAte aura bhojana meM girate haiN| rAtri bhojana meM tharoka ( anivArita) mahAn hiMsA hotI hai| rAtri meM acchI taraha na dikhane se hiMsA (pApa) ke sivAya zArIrika nIrogatA meM bahuta hAni hotI hai| makkhI khA jAne se vamana ho jAtI hai, kIr3A khA jAne se pezAba meM jalana hotI, keza bhakSaNa se svara kA nAza hotA, jyA khA jAne se jalodara roga hotA, makar3I bhakSaNa se kor3ha ho jAtA yahA~ taka ki viSamarA se bhakSaNa ke AdamI mara taka jAtA hai| dharma saMgraha zrAvakAcAra meM rAtri bhojana prakaraNa meM spaSTa kahA hai ki rAtri meM jaba deva karma, snAna, dAna, homa karma nahIM kiye jAte (varjita) haiM to phira bhojana karanA kaise sambhava ho sakatA hai ? kadApi nahIM vasunandi zrAvakAcAra meM kahA hai ki rAtri bhojI kisI bhI pratimA kA dhAraka nahIM ho sktaa| isI kAraNa yaha rAtri bhojana uttama jAti, uttama dharma, uttama karma ko dUSita karane vAlA, nIca gati ko le jAne vAlA jAna sarvathA tyAgane yogya hai / 6. veva vandanA - bItarAga sarvajJa hitopadezI zrI mahaMta deva ke sAkSAt vA pratibimba rUpa meM, sacce citta se apanA pUrNa puNyodaya samajha pulakita, zrAnandita hote huye darzana karane guNoM ke citavana karane tathA unako zrAdarza mAna apane svabhAva, vibhAvoM kA citavana karane se samyaktva kI nirmalatA, dharma ko zraddhA citta kI zuddhatA dharma meM prIti bar3hatI hai / isa deva vaMdanA kA antima 22
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ phala mokSa hai, ataeva mokSarUpI mahAnidhi ko prApta karane vAlI yaha devavandanA arthAt jinadarzana pUjanAdi pratyeka dharmaccha puruSa ko apane kalyANa ke nimitta yogyatAnusAra nitya karanA caahiye| tathA zakti evaM yogyatA ke anusAra pUjana kI sAmagrI eka dravya athavA praSTa dravya nitya apane ghara se le jAnA caahiye| jo jinendra pUje phUlana sauM, sura nainana pUjA tisa hoya, baMda bhAvasahita jo jinavara, baMjanIka tribhuvana meM soya / kisI kisI grantha meM prAtaH, madhyAnha aura saMdhyA tInoM kAla deva vaMdanA kahI hai so sandhyAbandana se koI rAtri pUjana na samajha leM, kyoMki rAtri pUjana kA niSedha dharma saMgraha bAvakAcAra vasunandidhAvakAcArAdi granthoM meM spaSTa rUpa se kiyA hai tathA pratyakSa hiMsA kA kAraNa bhI hai isaliye sandhyA ke pUrvakAla meM yathAzakti pUjana karanA hI sandhyAvaMdana hai / rAtri ko pUjana kA bArambha karanA ayogya aura ahiMsAmayI jinadharma ke sarvathA viruddha hai ataeva rAtri ko kevala darzana karanA hI yogya hai| 7. jIta dayA-sadA sava prANI apane apane prANoM kI rakSA cAhate haiM / jisa prakAra apanA prANa apane ko priya hai usI prakAra kindrIya se lekara vandrimA pasta sabhI prANiyoM ko apane-apane prANa priya haiN| jisa prakAra apanA jarAsA bhI kaSTa nahIM saha sakate, usI prakAra vRkSa, laTa, kor3I, makor3o, makkhI, pazu, pakSI, manuSyAdi koI bhI prANI duHkha bhogane kI icchA nahIM karate aura na saha sakate haiN| ataeva saba jIvoM ko apane samAna jAnakara unako jarA bhI duHsva kabhI mata do, kaSTa mata pahaMcAyo sadA una para dayA karo / jo puruSa dayAvAna haiM, unake pavitra hRdaya meM dharma kI kSati kadApi nahIM ho sakatI aisA jAna kara hI pavitra dharma Thahara sakatA hai, nirdayI puruSa dharma ke pAsa nahIM unake hRdaya meM dharma sadA sarva jIvoM para dayA na karanA yogya hai| dayA pAlaka ke jhUTha corA, kuzAlAdi paca pApA kA tyAga sahaja hI ho jAtA hai| 8. alagAlana-pragaTa rahe ki anachane jala kI eka bUMda meM asaMkhyAta choTe choTe trasa jIva hote haiM / ataeva jIva' dayA ke pAlana tathA apanI zArorika ArogyatA ke nimitta jala ko dohare channe se chAnakara pInA yageya hai| channe kA kapar3A svaccha sapheda sApha aura gAr3hA ho / khuradarA, chedadAra, patalA purAnA, mailA phaTA tathA pror3hA pahinA kapar3A channe ke yogya nhiiN| pAnI chAnate samaya channe meM gur3I na rahe / channe kA pramANa sAmAnya rIti ye zAstroM meM 36 aMgula lambA aura 24 aMgala caur3A hai, tathA bartana ke muMha se tigunA duharA channA honA caahie| channe meM rahe hue jIva' arthAta jIvANI (bilachAnI) rakSApUrvaka usI jalasthAna meM kSepe, jisakA pAnI bharA ho / tAlAba, bAvaNI, nado yAdi jisameM pAnI bharane vAlA jala taka pahuMca jAtA hai jIvANI DAlanA sahaja hai, kueM meM jIvANI bahudhA Upara se DAla dI jAto hai so yA to vaha kue~ meM dovAloM para gira jAtI hai athavA kadAcita pAnI taka bhI pahuMca jAya to usameM ke jIva itane Upara ne girane ke kAraNa mara jAte haiM, jisame jovANI DAlane kA abhiprAya ahiMsA dharma nahI palatA / ataeva bhaMvara kar3IdAra loTe se kueM ke jala meM jIvANI pahuMcAnA yogya hai| pAnI chAnakara pIne se jIvadayA palane ke zivAya zarIra bhI nirogI rahatA hai / vadya tathA DAkTaroM kA bhI yahI mata hai / anachanA pAnI pIne se bahudhA maleriyA jvara, naharumA prAdi duSTa rogoM kI utpatti hotI hai / ina uparya kta hAni-lAbhoM ko vicAra kara haraeka buddhimAna puruSa kA kartavya hai ki zAstrokta rIti se jala chAnakara pIve / usako maryAdA do ghar3I arthAta 45 minaTa taka hotI hai| isake bAda asa jIva utpanna ho jAne se vaha jala phira anachane ke samAna ho jAtA hai| ina praSTa mUla guNoM meM deva darzana, jalachAnana aura rAtri bhojana tyAga ye 3 guNa to aise haiM jinase hara eka sajjana puruSa jainiyoM ke dayAdharma kI tathA dharmAtmApane kI pahicAna kara sakatA hai / ataeva prAtmahitecchu-dharmAtmAnoM ko cAhie ki jIvamAtra para dayA karate hue pramANikatA pUrvaka bartAva karake pavitra dharma kI sarva jIvoM meM pravRtti kreN| sapta vyasana doSa varNana jahA~ anyAya rUpa kArya ko bAra-bAra sevana kiye binA caina nahIM par3e, aisA zauka par3a jAnA vyasana kahalAtA hai athavA vyasana nAma Apatti (bar3e kaSTa) kA hai isalie jo mahAna duHkha ko utpanna kare, ati vikalatA upajAve to vyasana haiM (malAcAra)
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ punaH jisake hone para ucita anucita ke vicAra se rahita pravRtti ho (svAdvAdamajarI) vaha vyasana kahalAtA hai| spaSTa' rahe ki juA khelanA, mAMsabhakSaNa karanA, madyapAna karanA, vezyA sevana karanA, zikAra khelanA, corI karanA, para strI sevana, ye sAta aise prati anyAya rUpa aura lubhAvane kArya haiM ki eka bAra sevana karane se ina meM prati yAsaktatA ho jAtI hai jisase inake sevana kiye binA caina nahIM par3atI rAta dina inhIM meM citta rahatA hai| inameM ulajhanA to sahaja para sulajhanA mahA kaThina hai, isI kAraNa inakI zAstroM meM vyasana saMjJA hai yadyapi corI para strI ko, paMca pApoM meM bhI kahA hai, tathApi jahA~ ina pApoM ke karane kI aisI Teva' par3a jAya ki rAjadaNDa lokanindA hone para bhI na chor3e jAveM to vyasana hai aura jahA~ koI kAraNa vizeSa se kiMcita lokaniMdya vA gRhastha dharma viruddha se kArya bana jAya so pApa hai| __yadyapi ina vyasanoM kA niyamapUrvaka tyAga samyaktva hone para pAkSika avasthA meM hotA hai, tathApi ye itane sAre kAraka glAni rUpa aura dukhadAI haiM ki inheM uccajAtIya sAmAnya gRhastha bhI kabhI sevana nahIM karate, inameM lavalIna mAsA puruSoM ko samyaktva honA to dUra rahe kintu dharma ruci, dharma kI nikaTatA bhI honA dussAdhya hai / ye sapta vyasana vartamAna meM naSTa bhraSTa karane vAle aura anta meM sapta narakoM meM le jAne vAle dUta haiN| inakA saMkSipta svarUpa isa prakAra hai| 1. junA khelanA-jisameM hAra jIta ho, aise caupar3a gaMjafA mUTha, nakkI Adi khelanA so jumA hai / yaha jumA sapta vyasanoM kA mUla sarva pApoM kA sthAna hai| jinake dhana kI adhika tRSNA hai ve jumA khelate haiN| jumArI nIca jAti ke sAtha bhI rAjya ke bhaya se chipakara malina praura zUnya sthAnoM meM juA khelate haiM apane vizvAsapAtra mitra bhAI Adi se bhI kapaTa karate haiN| hAra jIta donoM dazAoM meM (cAhe dhana sambandhI ho cAhe binA dhana sambandhI) ati vyAkula pariNAma rahate hai| rAta dina isakI marchA rahatI hai| aise logoM se nyAya pUrvaka anya koI rojagAra dhaMdhA ho nahIM sakatA / jItane para madyapAna mAMsabhakSaNa, bezyAna nAdi niMdya karma karate aura hArane para corI chala jhaTha prAdi kA prayoga karate haiN| junA khelane bAloM se koI duSkarma bacA nahIM rhtaa| isI kAraNa jue ko sapta vyasana kA rAjA kahA hai / saTTe (phaTAke) kA dhaMdhA, hor3a lagAkara caupar3a zataraMja prAdi khelanA yaha saba jupA hI kA parivAra hai jubhArI putra putrI, strI hATa mahala, dukAna Adi padAryoM ko jue para lagAkara ghar3I bhara meM daridrI naSTa bhraSTa bana baiThatA hai / isake khelamAtra se pAMDavoM ne jo dukha uThAyA so jagata prasiddha hai| 2. mAMsa 3 madya-inakA varNana 3 makAra meM ho cukA hai / mAMsa bhakSaNa se bakarAjA aura mAdaka jalamAtra pIne se yAdava ati duHkhI aura naSTa bhraSTa hue| 4. vezyA sevana-jisa avivekino ne paise ke prati lAlaca se vezyatti aMgIkAra kara apane zarIra ko apanI ijjata prAbarU ko, apane pativrata dharma ko nIca logoM ke hAtha beca diyA aiso bezyA kA sevana mahAniMdya hai| yaha paise kI strI, isake patiyoM kI gitanI nahIM, rogI ghara, saba durga NoM kI rAnI hai| mAMsa madirA jumA prAdi saba prakAra ke durvyasanoM meM phasA kara apane bhaktoM ko kaSTa ApadA rogoM kA ghara banAkara anta meM nirdhana daridrI avasthA meM maraNa prAya karake chor3atI hai / isake sevana karane vAle mahAnIca, ghinAvane sparza karane yogya nhiiN| jinako dezyA sevAna kI aisI lata par3a jAtI hai ki ve jAti pA~ti dharmakarma kI bAta to dUra hI rahe kintu maraNa bhI svIkAra kara lete, parantu vyasana ko chor3anA svIkAra nahIM kara sakate / jo loga ajJAnatAvaza vezyAvyasana meM phaMsa jAte haiM, unakI gRhasthI, dhana, ijjata, AbarU, dharma karma saba naSTa ho jAte haiM aura ve paraloka meM kugati ko prApta hote haiM / isa vyasana se cArudatta seTha ati vipattigrasta hue the, yaha kathA purANa prasiddha hai| 5. zikAra becAre niraparAdhI, bhayabhIta, jaMgalavAsI pazu pakSiyoM ko apanA zauka pUrA karane ke liye yA kautuka nimitta mAranA mahA anyAya aura nirdayatA hai| garIba, dona, anAtha kI rakSA ko karanA balavAnoM kA kartavya hai / jo prajA kI nissahAya jIvoM kI ghAta se, kaSTa se rakSA kare, so hI saccA rAjA tathA kSatriya hai| yadi rakSaka kI bhakSaka ho jAya to dIna anAtha jIva kisa se phariyAda kreN| aisA jAnakara balavAnoM ko apane bala kA prayoga aise nidha, nirdaya aura dRSTa kAryo meM karanA sarvathA 24
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ anucita hai| isa zikAra duvyasana kI aisI khoTI lata hai ki eka bAra inakA casakA par3a jAne se phira vahI vahIM dikhAI detA hai| hara samaya isa vyasana meM prANa jAne kA saMkaTa upasthita rahatA hai| jo loga isa vyasana ko sevana kara vIra bananA cAhate haiM ve vIra nahIM, kintu dharmahIna avivekI haiN| ve isa loka meM niMdya gine jAte haiM aura paraloka meM kugati ko prApta hote haiM zikAra vyasana ke kAraNa brahmadatta rAjA rAjya bhraSTa hokara naraka gayA / corI-parAI bastu bhUlI-bisarI rakkhI huI usakI AjJA binA le jAnA, corI hai| corI karane meM prAsakta ho jAnA corI vyasana kahalAtA hai, jinako corI kA vyasana par3a jAtA hai, ve dhana pAsa hote hue bhI mahAkaSTa prApadA prAte huye bhI corI karate haiN| aise puruSa rAjadaNDa kA duHkha bhoga nindA evaM kugati ke pAtra banate haiN| corI karane se zivabhUti purohita kaSTa pApadA bhoga kara kugati ko prApta huaa| 7. parastrI sevana-deva, guru, dharma, aura paMcoM ko sAkSI pUrvaka pANigrahaNa kI huI svastrI ke sivAya anya strI se saMyoga (saMbhoga) karane meM Asakta ho jAnA para strI mevana vyasana hai| para strI sevI dharma, dhana-yauvanAdi uttama padArthoM ko gaMvAte haiM. rAjadaNDa, jAtidaNDa, lokanindA ko prApta ho, naraka meM jAkara lohe kI tapta putaliyoM se miTAye jAte haiN| jaise jaMThana khAkara kUkara-kAga prasanna hote haiM vaise hI para strI laMpaTI kI dazA jaano| isa vyasana kI icchA tathA upAya karane mAtra se rAvaNa naraka gayA aura loka meM aba taka usakA apayaza calA pAtA hai| ye sapta vyasana saMsAra paribhramaNa ke kAraNa roga, kleza, badha baMdhanAdi ke karAne vAle, pApa ke bIja, mokSa mArga meM vighna karane vAle haiN| sarva prauguNoM ke mUla, anyAya kI mUrti tathA loka-paraloka bigAr3ane vAle haiN| jo sapta vyasanoM meM rata hotA hai usake vizuddha labdhi arthAt samyakatva dhAraNa hone yogya pavitra pariNAmoM kA honA bhI sambhava nahIM, kyoMki usake pariNAmoM meM anyAya se aruci nahIM hotii| aisI dazA meM zubha kAryoM se tathA dharma se ruci kaise ho sakatI hai ? isaliye pratyeka strI-puruSa ko ina sapta vyasanoM ko sarvathA tajakara zubha kAryoM meM ruci karate hue niyamapUrvaka samyavaddhAnI bananA cAhiye / aura gahastha dharma ke uparyukta aSTa mUlaguNa dhAraNa karanA caahiye| cAritradhAraka gRhastha ke 11 nilaya yAni zreNI (pratimAye) haiN| darzana pratimA saMsAra tathA zarIra, viSaya bhogoM se virakta gRhastha jaba pA~ca udumbara phala (binA phala ke hI jo phala hote haiN| 1 bar3a, pIpala, 3 pAkara, 4 Umara, 5 kaThmara bhakSaNa ke tyAga tathA 3 makAra (madyapAna, mAMsa bhakSaNa, madha bhakSaNa) ke tyAga ke sAtha samyagdarzana (bItarAga deva, jina vANI, nirgrantha sAdhu kI zraddhA) kA dhAraNa karanA darzana pratimA hai| vrata pratimA hiMsA, asatya, corI kuzIla aura parigraha, ina pAMca pApoM ke sthUla tyAga rUpa ahiMsA, satya, pacaurya, brahmacarya pariyaDa parimANa ye pAMca praNabata, dikhata, dezavrata, anarthadaNDa prata, ye tIna guNavrata, sAmAyika prauSadhopavAsa bhogopabhoga parimANa atithi saMvibhAga ye 4 zikSAvrata (5+3+4-12) haiN| ina samasta 12 vratoM kA mAcaraNa karanA vrata pratimA hai| saMkalpa se (jAna bUjhakara) do indriya prAdi sa jIvoM ko na mAranA ahiMsA aNavrata hai| rAja daNDanIya, paMcoM dvArA pahanIya, asatya bhASaNa na karanA satya aNuvrata hai| sarva sAdhAraNa jala miTTI ke sivAya anya vyakti kA koI bhI padArtha binA pona lenA. acaurya praNavata hai| apanI vivAhita strI ke sivAya zeSa saba striyoM se viSaya sevana kA tyAga brahmacarya praNavrata hai| sonA, cAMdI, vastra bartana, gAya Adi pazu dhana, gehU Adi dhAnya, pRthvI, makAna, dAsI (naukarAnI), dAsa (cAkara) tathA aura pariNata padArthoM ko apanI AvazyakatAnusAra parimANa karake zeSa parigraha kA parityAga karanA parigraha parimANavata hai| paMca pApoM kA pAMzika tyAga hone se inako aNuvrata kahate haiN| parva, paricama, uttara, dakSiNa, IzAna, Agneya, naiRtya, vAyavya tathA UdhvaM (pRthvI se Upara AkAza) aura pradhaH (pRthvI se nIce) ina dasa dizAmoM meM Ane jAne kI sImA (hada) janma bhara ke liye karanA "dignata" hai|
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ dignata ke bhItara kucha niyata samaya taka AvazyakatAnusAra choTe kSetra kI maryAdA karanA dezavata hai| jina kriyAnoM se binA prayojana vyartha meM pApa-arjana hotA hai una kAryoM kA tyAga karanA anartha daNDa vrata hai| niyata samaya taka paMca pApoM kA tyAga karake eka mAsana se baiThakara yA khar3e hokara sabase rAgadveSa chor3akara, Atma cintana karanA bAraha bhAvanAoM kA cintabana karanA, jApa karanA, sAmAyika pATha par3hanA, sAmAyika hai| aSTamI aura caturdazI ke dina samasta prArambha parigraha ko chor3akara khAdya, svAdya, leha ya, peya ina cAroM prakAra ke pAhAra kA tyAga karanA tathA pahale aura pIche ke dina (saptamI, navamI trayodazI, pUrNimA) proSadha (ekAzana eka bAra bhojana) karanA proSadhopavAsa hai| bhogya (eka bAra bhogane yogya bhojana, lela prAdi padArtha) tathA upabhogya (aneka bAra bhogane yogya padArtha vastra, AbhUpaNa, makAna, savArI Adi) padArthoM kA apanI AvazyakatA anusAra parimANa karake zeSa anya sabakA tyAga karanA bhogopabhoga parimANa vrata hai| apane yahA~ Ane kI tithi (pratipadA dvitIyA Adi) jinakI koI niyata nahIM hotI, aise muni, ailaka, alluka Adi atithi vratI purupoM ko bhakti bhAva se tathA dIna-duHkhI daridroM ko karuNA bhAva se sAdharmo gRhasthoM ko vAtsalya bhAva se, bhojana karAnA, jJAna, dAna, pauSadha dAna tathA abhaya dAna karanA atithi saMvibhAga vrata hai / vratoM kA pAlana karanA vrata pratimA hai| sAmAyika pratimA nirdoSa (aticAra sahita) prAta:, dopahara aura sAyaMkAla kama se kama do-do ghar3I (24 minaTa ko eka ghar3I) taka niyama se sAmAyika karanA, sAmAyika pratimA hai| sAmAyika kA madhyama samaya 4 ghar3I aura uttama samaya 6 ghar3I hai| rAgadveSa Adi vikAra bhAva na Ane dekara sabameM samatA (samAna) bhAva rakhanA sAmAyika hai / viSaya bheda se use 1 nAma, 2 sthApanA, 3 dravya, 4 kSetra, 5 kAla, praura 6 bhAva, cha: bheda rUpa mAnA gayA hai| sAmAyika karate samaya kisI bhI acche nAma se rAga na karanA, bure nAma se dvaSana karanA, donoM meM samabhAva rahanA nAma sAmAyika hai| sAmAyika ke samaya kisI sundara citra mUrti ? strI puruSa ke citra, mUrti, pratimA Adi para rAga bhAva cintavana na karanA asundara citra mAdi ke lie dvaSa bhAva hRdaya meM na mAne denA, samatA bhAva rakhanA sthApanA sAmAyika hai| iSTa aniSTa cetana acetana padArthoM meM dveSa bhAvanA tathA harSa bhAvanA na lAkara sAmAyika ke samaya samatAbhAva rakhanA dravya sAmAyika hai| sAmAyika kAla meM zubha, manohara, ramaNIka kSetroM (sthAnoM) meM rAga bhAva hRdaya meM na mAne denA aura azubha sthAnoM se dveSa bhAva na Ane denA, sAmyabhAva rakhanA kSetra sAmAyika hai| zubha azubha kAloM ke viSaya meM sAmAyika ke samaya rAga dveSa bhAva utpanna na hone denA kAla sAmAyika hai| sAmAyika ke samaya krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, dveSa kAma, bhaya, zoka, Adi durbhAva utpanna na hone denA bhAva sAmAyika hai| sAmAyika karane ke lie prakAra kI zuddhi kA dhyAna rakhanA bhI Avazyaka hai| ve haiM kSetra, kAla, Asana, mana, vacana, kAya aura vinaya / mandira, dharmazAlA, bAga, parvata, nadItaTa, bana Adi kolAhala rahita tathA jIva-jantu Adi rahita sthAna honA kSetra zuddhi hai| tIna ghar3I rAtri kA antima samaya aura tIna dhar3I sUryodaya samaya prAtaHkAla, bAraha baje dina se tIna bar3I pahale aura poche 6 ghaDI taka evaM tIna ghar3I dina kA anta samaya meM sAmAyika ke lie upayukta hai yaha kAla zuddhi hai| padyAsana, khaDgAsana, mAdi dRr3ha grAsAna meM sthira hokara caTAI, takhta zilA para nizcala rUpa se sAmAyika karanA mAsana mana ko durbhAvanA se zuddha rakhanA mana zuddhi hai| 26
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika pATha, maMtra Adi ke uccAraNa ke sivAya anya vacana na bolanA mauna rahanA bacana zuddhi hai| hAtha paira dhokara yA snAna karake zuddha vastra pahananA Adi kAya zuddhi hai| deva, zAstra, guru, caitya, caityAlaya prAdi ke liye vinaya bhAvanA rakhanA vinaya zuddhi hai| sAmAyika karane kI vidhi sabase pahale pUrva dizA yA uttara dizA kI ora mukha karake khar3A ho phira nau bAra NamokAra mantra par3hakara Dhoka de (daMDavata namaskAra kreN)| tadanantara usI taraha khar3e hokara bAra NamokAra mantra par3hakara tIna pAvarta (donoM jur3e haye hAthoM ko bAMyI ora se dAhinI pora tIna bAra ghumAnA) aura eka zironati (namaskAra) kre| tatpazcAt dAhine hAtha ko pora khar3e ghama jAve aura vAra NamokAra mantra par3he phira tIna pAvarta, eka zironati kre| isake bAda dAhine hAtha kI ora ghama jAve, usa ora bhI bAra NamokAra mantra par3hakara 3 pAvarta, 1 zironati kare, tatpazcAt dAhinI ora ghamakara bhI bAra NamokAra mantra par3ha kara 3Avarta, eka zironati kre| yaha saba kara lene ke bAda usI pUrva yA uttara dizA kI ora khar3e hokara yA baiThakara sAmAyika kre| sAmAyika karate samaya apane mana ko ekAgra kare, prAtma cintavana kare ki maiM niraMjana, nirvikAra, saccidAnanda rUpa haM. arhata siddha bhagavAna kA rUpa mere bhItara bhI hai, karma kA pardA haTAte hI merA vaha zuddha rUpa pragaTa ho jAyegA, saMsAra meM merA koI bhI padArtha nahIM, maiM sabase alaga haiM, saba padArtha mujhase jude haiM, saMsAra meM merA na koI mitra hai, na zatru samasta jIvoM ke sAtha merA samatA bhAva hai| ityaadi| jaba taka citta aise mAtmacintavana meM Thahare taba taka aisA cintavana karatA rhe| phira zrI amiti gati prAcArya-racita "satveSu maMtrI" Adi 32 zlokoM vAlA saMskRta bhASA kA sAmAyika pATha pddh'e| prathavA "kAla ananta bhramyo isa jaga meM' Adi bhASA sAmAyika pATha pddh'e| usake bAda NamokAra mAdi kisI mantra kI jApa deve / jApa ke liye-35 akSaroM kA NamokAra mantra, 17 akSaroM kA "arhatsiddhAcAryopAdhyAya sarva sAdhubhyo namaH, 6 akSaroM kA parahantasiddha, 5 akSaroM kA asigrAusA, 4 akSaroM kA marahanta, do akSaroM kA mantra siddha tathA eka akSara kA mantra OM hai| isake sivAya aura bhI aneka mantra mAlA pherane ke liye haiN| jApa dekara samaya aura suvidhA ho to bhaktAmara Adi pAMca strotra, svayambhUstrotra, kA yA eka strotra kA pATha kara le| anta meM usI sthAna meM kAyotsarga (hAtha nIce lambe karake nizcala' khar3A honA) ke rUpa meM khar3e hokara bAra NamokAra mantra par3he aura Dhoka dekara namaskAra (daNDavata) kre| proSadha pratimA pratyeka aSTamI tathA caturdazI ko saba prArambha parigraha chor3akara mandira yA dharmazAlAdi ekAnta zAnta sthAna meM AhAra pAna chor3akara dharmadhyAna kare, koI aticAra na lagane de| aSTamI ko proSadhopavAsa karanA ho to saptamI ko ekAsana kare, aSTamI ko upavAsa kare aura navamI ko dopahara pIche bhojana kre| isa taraha saptamI ke prAdhe dina ke 2 pahara rAta ke 4 pahara, praSTamI dina rAta ke 8 pahara aura navamI ko dopahara saba 16 pahara (48 ghaMTe) taka khAna pAna kA tyAga karanA cAhiye / 16. pahara kA proSadhApavAsa utkRSTa hai| 12 pahara kA madhyama, (saptamI kI rAtrI ke 4 pahara aSTamI ke dina rAta ATha pahara dharmadhyAna se bitAnA) hai aura na pahara kA (praSTamI dina rAta ke pATha pahara dharmadhyAna meM vyatIta honA) jaghanya hai| isameM koI aticAra na lagAnA caahiye| dUsarI pratimA kA proSadhopavAsa zikSAkta ke rUpa meM hotA hai usameM praticAroM kA tyAga nahIM hotaa| cauthI pratimA meM praticAroM kA tyAga hotA hai| sacitta tyAga pratimA jIva sahita padArtha ko sacitta kahate haiN| jaghanya dhAvaka ke bhI do indriya Adi jIvoM kI hiMsA tathA unake mAMsa bhakSaNa kA tyAga hotA hai| sthAvara jIvoM kI hiMsA kA tyAga cauthI pratimAdhArI taka ke strI puruSoM ke nahIM hotaa| isI kAraNa ve chane huye sacitta jala (kaccA pAnI) tathA sacitta vanaspati (zAka phala Adi) khAte haiN| parantu pA~cavI pratimA ' 27
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ jala meM jIva vartamAna vaijJAnikoM ko sammati jala chAna kara pInA parama dharma hai| ahiMsA paramo dharmaH pAThakavRnda jo Upara citra dekha rahe haiM, vaha jala meM rahane vAle sukSmatara aise bArIka jIvoM kA hai jinako koI bhI manuSya sAdhAraNa A~khoM se nahIM dekha sktaa| vartamAna samaya ke suprasiddha vijJAnavettA kaipTana svavosaMbI" ne inako dUrabIna (sUkSma darzaka yantra) se dekhakara inakA phoTo liyA hai usI kI yayArtha nakala Upara dI gaI hai| Apane ina sUkSma jantuoM kI saMkhyA 36450 batalAI hai| yaha saMkhyA pAnI ke eka sabase choTe bindu meM hone vAle jIvoM kI hai 1 ilAhAbAda gavarmeTa presa se eka pustaka 'siddha padArtha vijJAna" nAma kI prakAzita huI hai usameM kaMpTana sAhaba kA pUrA mata diyA hai / tathA upayukta phoTo bhI vahAM diyA hai ! aneka vaijJAnikoM kA aba yaha kahanA hai ki pAnI hamezA chAnakara hI pInA caahiye| kyoMki binA chAne pAnI pIne se kabhI-kabhI sUkSma jantu peTa meM jAkara aneka bhayAnaka bImAriyA~ utpanna kara dete haiN| ataH ina viSele rogotpAdaka jantuoM ke viSa se bacane ke liye chAnakara pAnI pInA paramamAvazyaka hai| mahArAja manujI ne pAnI chAnakara pone kA ho -upadeza diyA hai| yathA-- dRSTi pUtaM nyasetpAda, vastra pUtaM jalaM pivet / manusmRti 06 / 46 arthAt-jamIna ko dekhakara calo aura vastra se chAnakara pAnI piyo| anyathA sUkSma jIvoM ko mArane ke aparAdhI bnoge| zrI svAmI dayAnandajI ne bhI satyArtha prakAza ke tIsare samullAsa meM pAnI chAnakara pIne kA upadeza diyA hai| prataH dhAbhika aura vaijJAnika sabhI vidvAnoM ko sammati meM pAnI chAnakara pInA parama kartavya hai| 28
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ grahaNa karane para usa kacce jala kA pAnI aura savitta (sajAva' harI) banaspati khAne kA tyAga kara dete haiN| jo jala sacita hai vaha garma kara lene para 4 pahara taka acitta rahatA hai aura prauTA humA (kholA humA) jala 8 pahara (24 ghaMTe) taka acitta rahatA hai / chane huye jala meM bArIka rAkha yA pisI huI lauMga, ilAyaco, mirca Adi cAjeM milAkara jala kA rasa, rUpa, gandha badala lene para do pahara (chaha ghaMTe taka jala acitta (jala kAyika jIva rahita) rahatA hai, tadanantara sacitta ho jAtA hai| zAka phala Adi sacitta (harita) vanaspati sUkha jAne para yA agni se paka jAne prAdi ke bAda pracita (prAsuka-vanaspati kAya rahita) ho jAtI hai| isa prakAra pA~cavIM pratimAdhArI ko acitta jala pInA cAhiye tathA citta banaspati khAnI cAhiye / jobha kI lolapatA haTAne tathA jIva-rakSA kI dRSTi se pAMcavIM pratimA kA AcaraNa hai| rAtri bhojana tyAga khAdya (roTI, dAla Adi bhojana), svAdya (miThAI zrAdi svAdiSTa vastu) lehya (rabar3I, caTanI Adi cATane yogya cIjeM) peya (dUdha, pAnI, zarbata prAdi pIne kI cIja), ina cAroM prakAra ke padArthoM kA rAtri ke samaya kRta, kArita, anumodanA se tyAga karanA rAni bhojana tyAga pratimA hai| saryAsta se sUryodaya taka rAta meM bhojana pAna na svayaM karanA, na kisI dUsare ko bhojana karAnA pIra na rAta meM bhojana karane vAle ko utsAhita karanA, sarAhanA karanA, acchA samajhanA isa pratimAdhArI kA prAcaraNa hai| yadi apanA choTA putra bhUkha se rotA rahe to bhI yaha pratimAdhAro vyakti na usako svayaM bhojana karAvegA, na kiso ko use khilAne ko preraNA karegA yA na khegaa| brahmacarya pratimA kAma sevana ko tIna rAga kA, mana kI azuddhatA kA tathA mahAn hiMsA kA kAraNa samajhakara apanI patnI se bhI maithuna sevana kA tyAga kara denA brahmacarya nAmaka sAtavIM pratimA hai| isa pratimA kA dhAraka naiSThika brahmacArI kahalAtA hai| nau bAr3a jaise kheta meM uge huye dhAnya Adi pazutroM se khAne-bigAr3ane se bacAne ke liye kheta ke cAroM ora kA~ToM kI bAr3a lagA dI jAtI hai usI prakAra brahmacArI ko brahmacarya surakSita rakhane ke liye nimnalikhita 6 niyamoM kA pAcaraNa karanA Avazyaka hai, inako brahmacarya ko surakSA karane ke kAraNa bAr3a kahate haiN| 1. striyoM ke sthAna meM rahane kA tyAga / 2. rAga bhAva se striyoM ke dekhane kA tyaag| 3. striyoM ke sAtha pAkarSaka mIThI bAtacIta karane kA tyAga / 4. pahale bhoge huye viSaya bhogoM ke smaraNa karane kA tyAga / 5. kAma-uddIpaka gariSTha bhojana na krnaa| 6. apane zarIra kA zRgAra karake AkarSaka banAne kA tyaag| 7. striyoM ke bistara, cArapAI, prAsana Adi kA tyAga / 8. kAma kathA karane kA tyAga / 1. bhojana thor3A sAdA karanA jisase kAma jAgata na ho| isa pratimA ke dhArI ko sAdA vastra pahanane cAhie / vaha ghara meM rahatA humA vyApAra Adi kara sakatA hai| prArambha tyAga saba prakAra ke prArambha kA tyAga kara denA prArambha tyAma nAmaka pAThavI pratimA hai| Arambha ke do bheda haiM-1-ghara sambandhI, (cakkI, cUlhA, aokhalI, buhArI aura parIr3A yAnI pAnI kA kArya) 2-vyApAra sambandhI / jaise dukAna, kArakhAnA, khetI Adika kaary| 26
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrArambha karane meM jIva hiMsA hotI hai tathA citta vyAkula rahatA hai, kaSAya bhAva jAgRta rahate haiM, zrataH zrAtma-zuddhi aura adhika dayA bhAva AcaraNa karane kI dRSTi se isa pratimA kA dhArI apane hAtha rasoI banAnA banda kara detA hai| dUsaroM ke dvArA. banAye hue bhojana ko grahaNa karatA I parigraha tyAga rupaye, paise, sonA cAMdI, makAna, kheta, zrAdi parigraha ko lobha tathA AkulatA kA kAraNa samajhakara apane zarIra ke sAde vastroM ke sivAya samasta parigraha ke padArthoM kA tyAga kara denA parigraha tyAga pratimA hai / isa pratimA ko dhAraNa karane se pahale vaha apane parigraha kA dharmArthaM tathA putra Adi uttarAdhikAriyoM meM vitaraNa karake nizcita ho jAtA hai / virakta hokara dharmazAlA, maTha Adi meM rahatA hai| zuddha prAsuka bhojana karane ke lie jo bhI kahe usake ghara bhojana kara AtA hai, kintu svayaM kisI prakAra ke bhojana banAne ke lie nahIM kahatA / putra Adi yadi kisI kArya ke viSaya meM pUchate haiM to unako anumati ( salAha ) de detA hai / anumati tyAga ghara gRhasthAzrama ke kisI bhI kArya meM pI hanumati (jAjata) tathA sammati dene kA tyAga kara denA anumati tyAga pratimA hai / isa pratimA kA dhAraka apane putra Adi ko kisI vyApArika tathA ghara sambandhI kArya karane kI na karane ko kisI bhI taraha kI sammati nahIM detA / udAsIna hokara caityAlaya prAdi meM svAdhyAya, sAmAyika Adi AdhyAtmika kArya karatA rahatA hai| bhojana kA nimantraNa svIkAra karake ghara para bhojana kara thAtA hai / 'uddiSTa tyAga ke samAna gocarI ke rUpa meM jahA~ para ThIka vidhi apane uddezya se banAye gaye bhojana grahaNa karane kA tyAga karanA uddiSTa tyAga pratimA hai| dhAvaka ko yaha sarvocca prAcaraNa hai| isa pratimA kA dhAraka ghara chor3akara muniyoM ke sAtha rahane lagatA hai| muniyoM bhojana mila jAve vahA~ bhojana letA hai| nimantraNa se bhojana nahIM karatA / isa pratimA ke dhAraka ke do bheda haiM- 1. kSullaka, ailaka / jo kaupIna ( laMgoTI) aura eka khaNDa vastra (choTI cAdara jo ki sote samaya sira se paira taka sArA zarIra na Dhaka sake) pahanane ke lie rakhatA hai, anya koI vastra usake pAsa nahIM hotA tathA eka kamaMDalu aura mora ke paMkhoM kI pIchI rakhatA hai / ailaka - kevala mAtra eka laMgoTI pahanatA hai anya koI vastra usake pAsa nahIM hotA / yahA~ yaha bAta dhyAna rakhanI cAhiye ki Age kI pratimA dhAraNa karane vAle ko usase pahale kI pratimAoM ke yama, niyama grAcaraNa karanA Avazyaka hai| bAraha bhAvanA zarIra Adi samasta saMsAra ke prapaMca zrAtmA se bAhya pudgala kA usI prakAra usake svarUpa kI AlocanA karake isase virakta hokara AtmA ke sAdhaka ke liye saddharma hI eka kalyANa kA mArga hai| aise samyaktva pUrvaka vairAgya bhAvanA rakhane ke lie anuprekSA kA vicAra karanA hI anuprekSA hai / ye anuprekSA 12 prakAra kI hai| 1 - pranitya anuprekSA - zarIra indriya viSaya bhoga ye saba bijalI ke samAna kSaNika haiN| aisA vicAra karanA / 2 - janma maraNa vyAdhi-- vyasana se bharA huA aise bhava saMsAra se apane ko uddhAra karake koI rakSA karane vAle nahIM haiN| eka dharma hI svayaM rakSA karane vAlA hai| aisA vicAra karanA azaraNAnuprekSA hai / 3 - saMsAra meM karmAdhIna huA jIva aneka prakAra ke saMsAra rUpI bhava meM bhramaNa karatA hai isI bhava bhramaNa se isa jIva ko tArane vAlI apanI zrAtmA hI haiM dUsarA koI nahIM hai| yaha saMsAra anuprekSA hai / 4 - apane dvArA kiye huye karma ko Apa akelA hI bhoganA par3atA hai dUsarA usameM koI bhAgIdAra nahIM hotA hai / 30
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa karma ko dUra karane ke lie dharma hI samartha hai dUsarA koI nahIM hai| aisA vicAra karanA ekatva' anuprekSA hai| 5.-zarIra kA prAtmA se koI sambandha nahIM hai merA hokara kabhI bhI nahIM rahatA hai| ye jIva anAdi kAla moha ke kAraNa hai| yaha zarIra hI saMsAra ke moha meM par3A hai| yaha merA nahIM hai bhinna rUpa se cintavana karanA ye anyatva anuprakSA hai| 6- yaha zarIra zukra aura rakta vIrya se yukta hai isakA nirmANa isase hI humA hai| isase bar3hakara ke aura koI ghRNA ko cIja nahIM hai| aise zarIra sambandhI AlocanA karanA azuci anuprekSA hai| 7.--jisa prakAra garma lohe kA golA yadi jala meM rakha diyA jAya to vaha apane cAroM ora ke jala ko khIca kara sokha letA hai isI prakAra krodha, mAna, hAsya, zoka prAdi durbhAvoM se saMtapta saMsAro jova' sarvAGga se apane nikaTavartI kArmANa vargaNAoM ko prAkaSita karake apane pradezoM meM milA letA hai, vibhAga pariNati ke kAraNa jIva ko yaha karmAstrava huA karatA hai aisA vicAra karanA Asrava anuprekSA hai| 8-karma ko burA kara jaise kIcar3a ke Upara miTTI pheMkane ke samAna kaSAya ko bulAkara jo karma prAja taka pAzrava ke dvArA pAye the aura prAthava kA daravAjA khulA thA, karma pAzrava na pA jAye / isa prakAra pAne vAle prabhAva ko banda karanA aura banda karane kA vicAra karanA ye saMvara anupraMkSA hai| 6.-pranAdikAla se lekara abhI taka mere prAtmA meM mitra ke nAte jo karma pA karake karma pudagala eka ho gaye haiN| usako paraspara bheda karane ke upAya ko vicAra karanA nirjarA anuprekSA kahate haiN| 10.-loka svarUpa kA cintavana karanA lokAnuprekSA hai| 11.-jIvoM meM mAnava paryAya durlabha hai| manuSya paryAya meM saddharma kI prApti atyanta durlabha hai| usase ratnatraya svarUpa ho bhI to prApta karanA ye atyanta durlabha hai / aise vicAra karane ko bodhidurlabha anuprekSA kahate haiN| 12.-samAna rUpa se sadjAti meM janma lekara sadagadastha ko prApta honA jama meM jaina dharma prApta karanA / punaH cakravartI hokara janma lenA usake bAda ahaMnta hokara nirvANa ko prApta karanA ye uttarottara durlabha hai / isa prakAra ye sabhI bhAgya mujhe kaba prApta hoMge isI prakAra vicAra karanA dharma anuprekSA hai| jina vANI se prApta huA jina dharma dasa prakAra kA hai| 1.-uttama kSamA, 2-mArdava, 3-Arjava, 4-satya, 5-zauca 6-saMyama, 7-tapa, tyAga, 6-AkiMcana, 10-brahmacarya / isa dasa prakAra ke dharma ko pAlana karane se nizcita sukha kI prApti hotI hai| ye hI mAtmA kA dharma hai| isake alAvA kisI prakAra se zAnti nahIM mila sakatI / isakA pAlana karanA dharma anuprekSA hai / solaha kAraNa bhAvanAyeM ye solaha bhAvanA tIrthakara pada prApti hone ke kAraNa inako kAraNa bhAvanA kahate haiN| ina bhAvanAoM ko punaH punaH cintavana karane se hI dheNika rAjA bhaviSya kAla prathama mahApadama tIrthakara hogaa| isa prakAra zAstra meM ullekha kiyA gayA 1-darzana vizuddhi, 2-vinaya sampannatA, 3-zIlavatazvara-aticAra, arthAta ahiMsA vrata Adi meM kisI prakAra doSa na pAnA aisI bhAvanA krnaa| 4-abhIkSaNa jJAnopayoga arthAta pratijJA meM samyakdarzana ke mahatva kI bhAvanA karanA / 5-saMbega-dharmAnurAga meM hamezA vicAra krnaa| 6-zakti kA tyAga-zakti ke anusAra tyAga karanA / zakti ke bAhara tyAga na karanA zakti tyAga kahate haiN| 7-zakti kA tapa-apanI zakti ke anusAra tapazcaraNa karanA / 8-sAdhu samAdhi-sAdhu ke tapazcaraNa karane upasarga prAdi yA unakI zakti ke anusAra Aye huye upasarga ko dUra karane kA vicAra karanA ye sAdhu samAdhi hai| 6-vaiyyAvRti karanA- sajjana tathA sAdhu para Ane vAle kaSTa ko dUra karane kA prayatna karanA / 10-arhanta bhakti--punaH punaH jinendra bhagavAna ke guNagAna karanA athavA bhagavAna kI bhakti krnaa|
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11--prAcArya bhakti-prAcArya kI bhakti karanA prAcArya bhakti kahalAtA hai| 12- upAdhyAya bhakti-upAdhyAya parameSThI kI bhakti karanA bahuzrata bhakti hai| 13-jina vANI bhakti-jinendradeva kI vANI kA satkAra krnaa| 14-Avazyaka kA parihAriNi chaH mAvazyaka karmoM ko sAvadhAnI se pAlana karanA Avazyaka bhakti hai| 15-prabhAvanA bhakti-jaina dharma kA prabhAva phailAnA mArga prabhAbanA hai| 16-pravacana bhakti-sAdharmIjana se agAdha prema karanA pravacana vAtsalya hai| 22 pariSaha isI prakAra zrAvaka ke yogya muni kA 22 pariSaha kA varNana kiyA hai| jo nimna hai| :-kSaNa, pipAsA, 3-zIta, 4-uSNa, 5-daMzamazaka, 6-nagnatA, 7 arati, 8-strI, ha-niSadyA, 10-caryA, 11-zayyA 12-yAkroSa, 13-badha, 14-yAcanA, 15-alAbha, 16-roga, 17-tRNasparza, 18-mala, 16-satkAra, puraskAra, 20-prazA, 21-prajJAna praura 22-prdrshn| ye 22 pariSaha pUrvopArjita karmoM ke udaya se hote haiN| kisa karma ke udaya se kauna sI pariSaha hotI hai, isakA varNana cAritra-zuddhAtmabhAvanA meM tanmaya honA nizcaya cAritra hai / yaha cAritra vyavahAra aura nizcaya bheda se do prakAra kA hai| zuddha nizcaya cAritra jaba taka prApta na ho taba taka vyavahAra cAritra sAdhanAbhUta hai| 1-sAmAyika-vrata dhAraNa samiti kA pAlana, kaSAya kA nigraha, indrI nigraha yA sampUrNa paravastu se bhinna prAtmasvarUpa kA dhyAna karanA yA moha mamatA kA tyAga krnaa| 2-chedopasthApanA-pramAda na ho isa prakAra jAgRta hokara vrata kA niraticAra pAlana karanA aura pramAda se harA doSoM kA prAyazcita karanA yA dIkSA kA kama karanA khedopasthApanA kahate haiN| 3-parihAra viddhi-pA~ca samiti aura tIna gupti ko pAlana karake doSamukta honA parihAra vizuddhi kahalAtI hai| 4-saMjvalana-sUkSma lobhakaSAya se yukta saMyamI ke cAritra ko sUkSmasApaMrAya cAritra kahate haiN| 5-yathAkhyAta cAritra 11 aura 12veM gUNasthAna meM rahane vAle saMyamI arthAta muniyoM meM aura sayogakevalI prayoga kevaliyoM meM utpanna hone vAle yathAsthita prAtmopalabdhirUpa cAritra ko yathAkhyAta cAritra kahate haiN| bAraha prakAra kA tapa chaha prakAra ke bAdya tapa aura chaha prakAra ke antaraMga tapa haiN| 1-bAhya tapa-amazana upavAsa karanA, 2-aumodartha-kucha kama khAnA, 3-vrataparisaMkhyAna-pAkaDI niyama ke anasAra yadi vidhi mile to AhAra lenA anyathA upavAsa karanA, 4-rasa parityAga-koI na koI rasa kA tyAga karanA. 5: kAya-kleza-zItoSNAdi pariSaha sahana karanA, 6-vivikta zavyAsana-ekAnta sthAna meM baiThanA aura sonA, ye chaha prakAra ke bAhya tapa kahalAte haiN| antaraMga tapa-1-prAyazcita kiye hue doSoM kI nivRtti ke liye guru ke pAsa jAkara prAyazcita mAMganA. _ binaya-apane se bar3e guru athavA sajjana puruSoM kA vinaya karanA, 3-vayyAvRtya-azakta rogI Adi sAdhu puruSoM kI sevA karanA, 4--svAdhyAya-vinaya ke sAtha zAstra ko par3hanA, 5- utsarga-zarIra ke Upara moha kA parityAga karanA, 6-dhyAnamAtmasvarUpa kA cintavana karanA ye chaha prakAra ke antaraMga taya kahalAte haiN| nirjarA tatva-saMbara ke anusAra Atmapradeza meM pAne vAle karmoM kA rokanA, arthAta punaH karma pAtma pradeza meM namA jaayeN| isa prakAra ina karma samUhoM ko pUrNatayA nirjarA karane kA prayatna karanA-puruSArtha karanA nirjarA tatva kahalAtA hai| apanI sthiti pUrNa ho jAne ke pazcAta karma apane Apa nikala jAne ko savipAka nirjarA kahate haiN| sAdhaka apanI tapazcaryA ke dvArA karmoM kI nirjarA ke liye jo prayatna karatA hai use avipAka nirjarA kahate haiN| ina do
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAdhaka apanI tapazcaryA ke dvArA karmoM kI nirjarA ke liye jo prayatna karatA hai use avipAka nirjarA kahate haiN| ina donoM nirjarAoM se hone vAle AtmA ke pariNAma ko bhAva nirjarA kahate haiN| karma pudgala kA Atma pradeza se alaga hone kA prayatna karanA dravya nirjarA hai|| mokSa tatva-apane prAtmA meM lage haye saMpUrNa karmoM ke nAza karane vAle prAtma pariNAma ko bhAva mokSa kahate haiN| prAtmA se saMpUrNa karma kA alaga honA dravya mokSa kahalAtA hai| ___ Azrava se Ane bAne karma ke prAvAgamana ko rokanA tatpazcAt nirjarA ke dvArA pahale sattA meM rahane vAle karmoM kA nirgamana hone ke bAda AtmA sampUrNapane karma ke saMsarga se alaga hokara apane svarUpa meM sthita hone kA nAma mokSa hai| nau padArtha-sAta tatva ke sAtha pApa aura puNya ko milAne se padArtha hote haiN| zubha kaSAyI Atma pariNAma ko zubhayoga kahate haiM / azubha yAtma pariNAma ko azubha yoga kahate haiN| zubha yoga se puNya aura azubha yoga se pApa AtmA meM prAkara praveza karatA hai / eka hI AtmA bhinna-bhinna samayoM meM zubhopayogI aura azubhopayogI hotA hai / aura zubhopayoga se yukta AtmA puNyajovI kahalAtA hai tathA azubhayoga se yukta prAtmA pApajIvI kahalAtA hai| zubhopayoga se svarga aura prazubhopayoga se naraka gati milatI hai / isaliye zubhAzubha donoM saMsAra ke liye kAraNa hote haiN| arthAt pApa aura puNya saMsAra bRkSa ko bar3hAne vAle jar3arUpa yAnI vRkSa ke mula ke samAna ye donoM hai / Atma sAdhana arthAt zuddhopayoga sAdhana hone paryanta zubhopayoga kucha aMza meM ThIka hai, kintu azubhopayoga pApa kA kAraNa hone se sarvadA tyAjya hai| guNa sthAna guNa sthAnoM kI saMkhyA caudaha hai| micchosAsaNa misso aviravasammo ya desavirado / viratA pamatta idaro apuSva prANiya suhamo y|| uvasaMtakhoNamoho sajoga kevalijiNo prajogI ya / cauvasa jIvasamANa kameNa siddhA ya NAvaruvA / / artha-mithyAtva, sAsAdana, mizra, aviratasamyaktatva, dezavirata, pramatta, apramatta, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, sUkSmasAmpa rAya, upazAntamoha, kSINamoha, sayogakebalI, ayogakevalI ye 14 guNasthAna hai| mohanIya karma ke udaya, upazama, kSaya, kSayopazama se tathA yogoM ke kAraNa jo jIba' ke bhAva hote haiM unako guNa sthAna kahate haiN| zuddha buddha akhaNDa amUrtika, ananta guNa-sampanna prAtmA kA tathA vItarAga sarvajJa grahanta bhagavAn prarUpita tatva, dravya, padArtha, ahaMtadeva, nigrantha guru tathA jinavANI kI zraddhA na honA, mithyAtva guNasthAna hai| yaha mithyAtva karma ke udaya se hotA hai| ekAnta, viparIta, vinaya, saMzaya ajJAna rUpa bhAva isa guNa-sthAnavoM ke hote haiN| manantAnubandhI-sambandhI krodha patthara para par3I haI lakIra ke samAna dIrghakAla taka rahane vAlA, mAna patthara ke stambha ke samAna na jhukane vAlA, eka dUsare meM guthI huI bAMsa kI jar3oM ke samAna kuTila mAyA aura majITha ke raMga ke samAna amiTa lobha hotA hai| prathamopazama samyaktva-vAle vyakti ke jaba inameM se kisI bhI kaSAya kA udaya ho jAve taba usakA samyaktva naSTa ho jAtA hai kintu (kama se kama) eka samaya aura adhika se adhika mAvalI kAla pramANa jaba taka mithyAtva kA udaya nahIM ho pAtA usa bIca kI dazA meM jo prAtmA ke pariNAma hote haiM, vaha sAsAdana guNasthAna hai| jaise koI manuSya parvata se gira par3A ho kintu jaba taka pRthvI para na pahu~ca pAyA ho / rAmyagmithayAtva ke udaya se jo samyaktva aura mithyAtva' ke mile hae mizrita pariNAma hote haiM jaise dahI aura khAMDa milA dene para eka vilakSaNa svAda hotA hai jisameM na dahI kA svAda prAtA hai,na kevala khAMr3a kA aise hI mithaguNa sthAna bAle ke na to mithyArava rUpa hI pariNAma hote haiM, na kevala samyaktva rUpa pariNAma hote haiM kintu donoM bhAvoM ke mile huye vilakSaNa pariNAma huA karate haiM / isa guNa sthAna meM na to koI Ayu bandhatI hai aura na maraNa hotA hai, jo Ayu pahale bAMdha lI ho usI ke panusAra samyaktva yA mithyAtva bhAva prApta karake maraNa hotA hai| anantAnubandhI, krodha, mAna, mAyA, lobha tathA mithyAtva aura samyaka prakRti ina sAta prakRtiyoM ke upazama hone se kSaya -Nagale IMAR
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ hone se yA kSayopazama hone se jo upazama, kSAyika yA kSAyopazamika samyaktva hotA hai| kintu apratyAkhyAnAvaraNa ke udaya se jisako aNavrata bhI nahIM hotA vaha avirata sabhyagdiSTi guNasthAna hai| yAni-vrata rahita samyagdRSTi cauthe guNasthAna vAlA hotA hai| isa guNasthAna vAlA sAMsArika bhogoM ko virakti ke sAtha bhogatA hai| samyagdRSTi jIva kI jaba sapratyAkhyAnAbaraNa kaSAya, jisakA krodha pRthvI kI rekhA ke samAna hotA hai ke kSayopazama se aNunata dhAraNa karane ke pariNAma hote haiM taba usake dezavirata nAmaka pAMcavAM gaNasthAna hotA hai / yaha pA~ca pApoM kA eka deza tyAga karake 11 pratimAnoM meM se kisI eka pratimA kA cAritra pAlana karatA haiN| dasaNavaya sAmAiya posaha sacitsarAimate y| bambhArambhaparigaha praNamaNa muddiDha desavirado y|| yAni-darzana, vrata, sAmAyika, proSadha, sacittavirakta, rAtri bhojana tyAga, brahmacarya, prArambha tyAga, parigraha tyAga, anumati tyAga aura uddiSTa tyAga ye pA~caveM guNasthAna bAle kI 11 pratimAyeM (zreNiyA~) hai| dhuli kI rekhA ke samAna pratyAkhyAnAvaraNa krodhAdi kA kSayopazama ho jAne para jaba mahAnata kA AcaraNa hotA hai, kintu jala rekhA ke samAna krodhAdi vAlI saMjvalana kaSAya tathA no kapAya ke udaya se cAritra meM maila rUpa pramAda bhI hotA rahatA hai, taba chaThA pramatta guNasthAna hotA hai| 4 vikathA (strI kathA, bhojana kathA, rASTra kathA, avanapAla kathA), cAra kaSAya (krodha, mAna, mAyA, lobha,) 5 indriyA~ tathA nIMda aura sneha ye 15 pramAda hai| mahAvratI muni jaba saMjvalana kaSAya tathA nokapAya ke maMda udaya se pramAda rahita hokara prAramanimagna dhyAnastha hotA hai, taba apramatta nAmaka sAtavA~ guNasthAna hotA hai| isake do bheda haiN| 1-svarathAna apramatta (jo sAsaveM guNasthAna meM hI rahatA hai, Upara ke guNasthAnoM meM nahIM jAtA) 2-sAtizaya jo Upara ke guNasthAnoM meM car3hatA hai| manantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha ke sivAya cAritra mohanIya karma kI 21 prakRtiyoM ke upazama karane ke lie athavA kSaya karane ke lie zreNI car3hate samaya jo prathama zukladhyAna ke kAraNa prati samaya apUrva pariNAma hote haiM vaha apUrvavaraNa nAmaka aAThavA~ guNasthAna hai| apUrvakaraNa guNasthAna meM kucha dera (antamuhata) Thahara kara adhika vizuddha pariNAmoM vAlA noMvA anivRttikaraNa guNasthAna hotA hai| isameM samAna samayavartI muniyoM ke eka samAna hI pariNAma hote haiN| isa guNasthAna meM hanokaSAyoM kA tathA apratyAkhyAna, pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya sambandhI Rodha mAna mAyA lobha aura saMjvalana krodha, mAna, mAyA, ina 20 cAritra mohanIya karma prakRtiyoM kA upazaya yA kSaya hokara kevala sthala saMjvalana lobha raha jAtA hai / isa guNasthAna kA samaya bhI antamuhUrta hai| tadanantara usase adhika vizuddha pariNAmoM vAlA sUkSma-sAmparAya nAmaka 10 vAM guNasthAna hotA hai, isameM sthUla saMjvalana lobha sUkSma ho jAtA hai| upazama zreNI car3hane vAle muni 10 veM guNasthAna meM antamuharta rahakara tadanantara saMjvalana sUkSma lobha ko bhI upazama karake 11veM guNasthAna upazAnta moha meM pahuMca jAte haiN| yahA~ para unake vizuddha yathAkhyAta cAritra ho jAtA hai. rAga, dveSa, krodha prAdi vikAra nahIM rahata, vItarAga ho jAte haiN| parantu antamuharta pIche hI upazama huA sakSma lobha phira udaya ho jAtA hai taba upazAMta moha vAle muni usa 11 veM guNasthAna se bhraSTa hokara zrama se 10 beM, va, pAda guNasthAnoM meM prA jAte haiN| jo muni kSapaka zreNI para car3hate hai ve 10 veM guNasthAna se sukSma lobha kA bhI bhaya karake kSINamoha nAmaka 12 4 guNasthAna meM pahuMca jAte haiN| vahAM unheM vItarAga pada, vizuddha yathAkhyAta bAritra sadA ke lie prApta ho jAtA hai / unheM usa guNasthAna se bhraSTa nahIM honA pdd'taa| 8 se 10 veM guNasthAna taka upazama-theNI tathA 8 veM guNasthAna se 12 veM guNasthAna taka (11vaM guNasthAna ke sivAya) kSapaka zreNI kA kAla antamuharta hai aura unake pratyeka gUNasthAna kA kAla bhI antama hata hai antamahata ke choTe-bar3e 34
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ aneka bheda hote haiN|. dUsare zukladhyAna ekatvavitarka pravicAra ke bala se 12 ve guNasthAna vAlA vItarAgI muni jaba jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa antarAya karma kA bhI samUla kSaya kara detA hai taba anantajJAna (kevala jJAna), anantadarzana, anantavIrya pragaTa hotA hai, yaha yogakevalI nAmaka terahavAM guNasthAna hai| mohanIya karma ke naSTa hone se ananta sukha hotA hai isa taraha kevalI mahaMta bhagavAna antuSTa ke dhAraka sarvaja bItarAga hote haiN| unake bhAva mana yoga nahIM rhtaa| kAyayoga ke kAraNa unakA vihAra hotA hai aura vacana yoga ke kAraNa unakA divya upadeza hotA hai| donoM kArya icchA binA svayaM hote haiN| Ayu karma samApta hone se kucha samaya pahale jaba yoga kA nirodha bhI ho jAtA hai taba 14 vA~ prayoga kevalI guNasthAna hotA hai / a i u R lR ina pA~ca hrasva akSaroM ke uccAraNa meM jitanA samaya lagatA hai utanA samaya isa guNasthAna kA kAla haiM / kevalI isa guNasthAna meM se samasta pravAti kamoM kA nAza karake mukta ho jAte haiM / mukta ho jAne para dravyakarma, bhAvakarma, nokarma se rahita hokara siddha antima zarIra se kucha kama grAkAra (mUrti) meM ho jAte haiM aura yAtmA ke samasta guNa vikasita ho jAte haiN| tadanantara eka hI samaya meM Urdhvagamana karake loka ke bhagra bhAga meM pahuMcakara Thahara jAte haiN| phira unako janma-maraNa Adi nahIM hotaa| ananta kAla taka apane parama vizuddha svAdhIna sukhAnubhava meM nimagna rahate haiM / isa prakAra jaina dharma kA saMkSepa meM varNana kiyA gayA hai| Age jaina kiyA jAyagA aura viSayAnusAra jIvasamAsa kA varNana kiyA jAyagA bhagavAna mahAvIra svAmI ke caritra kA varNana kareMge / 35. dharma kI paramparA kA paricaya tathA loka kA varNana tatpazcAta saMkSepa meM 23 tIrthakaroM kA evaM anta meM
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( bhagavAna mahAvIra aura unakA tatva darzana dvitIya adhyAya
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ janAbhimata bhUgola paricaya jaisA ki agale adhikAroM para se jAnA jAtA hai isa pratanta prakAza ke madhya vaha anAdi va akRtrima bhAga jisameM jIva pudagal prAdi SaT dravyoM kA samudAya dikhAI detA hai, vaha loka kahalAtA hai jo isa samasta AkAza kI tulanA meM na ke barAbara haiM / loka nAma se prasiddha prakAza kA yaha khaNDa manuSyAkAra hai tathA cAroM mora tIna prakAra ko vAyunoM se veSTita hai| loka ke Upara se lekara bIcoM-bIca eka rAja pramANa vistAra yukta asamAlI hai, asa jIva isake bAhara nahIM rahate para sthAvara jIva sarvatra rahate haiN| yaha tIna bhAgoM meM vibhakta haiN| adholoka, madhyaloka va urvaloka / adholoka meM nArako jovoM ke rahane ke prati duHkhamaya raurava prAdi sAta naraka haiN| jahA~ pApI jIva mara kara janma lete hai, aura urdhvaloka meM karor3oM yojanoM ke antarAla se eka ke Upara eka karake 16 svargoM meM kalpavAsI vimAna haiM / jahAM puNyAtmA jIva mara kara janmate haiN| unase bhI Upara eka bhavAvatArI laukAntikoM ke rahane kA sthAna hai tathA loka ke zIrSa para siddha loka hai| jahAM ki mukta jIva jJAna mAtra zarIra ke sAtha avasthita haiN| madhyaloka meM valayAkAra rUpa avasthita prasaMkhyAtoM dvIpa va samudra eka ke pIche eka ko veSTita karate haiN| jambU, dhAtakI puSkara Adi to dvIpa haiM aura lavaNoda, kAloda, bAruNovara, kSIravara, ikSavara, Adi samudra haiM / pratyeka dvIpa va samudra pUrva kI apekSA dune vistAra yukta haiN| sabake bIca meM jambU dvIpa hai| jisake bocoM bIca sumerU parvata hai| puSkara dvIpa ke bIcoMbIca valayAkAra mAnuSottara parvata haiN| jisameM usake do bhAga ho jAte haiN| jambU dvIpa, dhAtakI va puSkara kA abhyantara ardhabhAga, ye ar3hAI dvIpa hai| loka kA varNana ( tiloya paNNa tti) sAmAnya jagat kA svarUpa, usameM sthita nArakiyoM kA loka bhavanavAsI, manuSya, tiryaMca, vyantara, jyotiSI, kalpavAsI aura siddhoM kA loka, isa prakAra prakRta meM upalabdha bhedarUpa nau adhikAroM, tathA usa loka meM nibaddha jIvoM ko, nayavizeSoM kA Azraya lekara utkRSTa varNana se yukta, bhabdhajanoM ko Ananda ke prasAra kA utpAdaka aura jina bhagavAn ke mukharUpI kamala se nikale hune isa triloka kA varNana kreNge| anantAnanta alokAkAza ke bahumadhya bhAga meM sthita, jIvAdi pAMca dravyoM meM vyApta aura jaga zreNI ke ghana pramANa yaha lokAkAza hai // 6 // = 16khakha kha / jIva, pudgala, dharma, adharma, aura kAla ye pAMcoM draba sampUrNa lokAkAza ko vyApta kara sthita haiM / / 62 / / aba yahA~ se Age zreNI ke ghana pramANa loka kA nirNaya karane ke liye paribhASAe~ arthAt palyopamAdi kA svarUpa kahate haiMpallopama, sAgaropama, sUryagula, pratarIgula, dhanAMgula, jagaNi , lokapra tara, aura loka 4 me ATha upamApramANa ke bheda hai // 13 // pU. / sa 2 sU. 3 pra. 4 gha. 5 ja. 6 loka pra. 7 lo. // 8 // vyavahArapalya, uddhArapalA, aura addhApalya ye palya ke tIna bheda hai ? inameM prathama palpa meM saMsthA dvitIya se dvIpa-samudrAdika aura tRtIya se karmo kI sthiti kA pramANa lagAyA jAtA hai / / 64 / / saba prakAra se samartha arthAt sarvAM'zapUrNa skaMdha kahalAtA hai? usake ardhabhAga ko deza aura Adhe ke Adhe bhAga ko pradeza pahate haiN| skaMdha
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ inase Age manuSyoM kA nivAsa nahIM hai / zeSa dvopoM meM tithaMca va bhUtapreta Adi vyantara deva nivAsa karate haiN| jambU dvIpa meM sumerU parvata ke dakSiNa meM himavAna mahAhimavAna va niSadha tathA uttara meM nIla rukmi va zikharoM ke ye 6 kulaparvata haiM jo isa dvIpa ko bharata, haimavata, hAra, videha, ramyaka, hairaNya parvata va airAvata nAma, vAle sAta kSetroM meM vibhakta karate haiN| pratyeka parvata para ekaeka mahAhRda haiM jinameM se do-do nadiyA~ nikala kara pratyeka kSetra meM pUrva va pazcima dizA mukha se bahatI huI lavaNa sAgara meM mila jAtI haiM usa kSetra se ve nadiyAM anya sadasyoM parivAra nadiyoM ko apane meM samA letI haiN| bharata va airAvata kSetroM ke bIcoM bIca eka-eka vijayA parvata haiN| isa kSetroM ko do-do nadiyA~ va isa parvata ke kAraNa ye kSetra cha: chaH khaNDoM meM vibhAjita ho jAte haiM / jinameM madhyavartI eka khaNDa meM Arya jana rahate haiM, aura zeSa pAMca meM mleccha / ina donoM kSetroM meM hI dharma karma va sukha duHkha prAdi kI hAni vaddhi hotI haiM, zeSa kSetra sadA abasthita haiM videha kSetra meM sumerU parvata sparzI somanasa vidyataprabha tathA gandhAmAdana va mAlyavAna nAma ke do gajadantAkAra parvata haiN| jinake madhya devakurU uttarakurU nAmaka do utkRSTa bhoga bhUmiyA~ haiM yahAM ke manuSya va niyaMca binA kacha kArya kiye prati sUkha pUrvaka jIvana vyatIta karate haiM unakI Ayu bhI asaMkhyAta varSo kI hotI hai-ina donoM kSetroM meM jamba va zAlmalI nAma ke do vRkSa haiN| jambu vRkSa ke kAraNa hI isakA nAma jambU dvIpa haiN| isake pUrva va pazcima bhAga meM se pratyeka ke avibhAgoM arthAt jisake aura vibhAga na ho sake, aima aMza ko paramANa, kahate haiM / / 65 / / jo atyanta tIkSaNa zastra se bhI chedA yA bhedA nahIM jA sakatA, tathA jala aura agni Adi ke dvArA nAza ko bhI prApta nahIM hotA, vaha paramANa hai // 66 // jisameM pAMca rasoM meM ge eka rasa, pAMca varSoM meM se eka varNa, do gandhoM meM se eka gandha, aura snigdha-rakSa meM se eka tathA zIna uSNa meM sa ekasa prakAra va guNa ho. aura jo stA nAma na ho kara bhI zabda kA kAraNa ho ecaM skaMdha ke antargata ho. me dayA vo papiuna jana paramANu kahate haiM / / 67 / / jo dravdha anta, Adi evaM madhya se vihIna ho, pradezoM se rahita arthAt eka pradezI ho, indriya dvArA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA ho aura tribhAga rahita ho, use jina bhagavAna paramANu kahate haiM / / 68 // koki skandhoM ke samAna paramANa bhI pUrateM haiM, aura galate haiM, isalie pUraNanAlana kriyAoM ke rahane se ve bhI pUdagala ke antargata haiM. aisA dRSTivAda maMga meM nirdiSTa hai / / 16 // paramANu skandha kI taraha saba kAla meM varNa, rasa, gandha, aura sparza, ina guNoM meM pUraNa-galana kI kriyA karate haiM, isIlie ve padagala hI haiM / / 100 // jo napavizeSa kI apekSA kathaMcita mUrta va kathaMcit amUrta haiM, cAra dhAturUpa skandha kA kAraNa hai, aura pariNamanasvabhASI haiM, use paramANu jAnanA cAhiye / / 101 / / nAnA prakAra ke anantAnanta paramANu-dravyoM se uvasannAsanna nAma se prasiddha eka skandha utpanna hotA hai / / 102 // ubasannAsannoM ko bhI Aya se guNita karane para mannAsanna nAma kA skandha hotA hai, arthAt ATha uvajannAsannoM kA eka sannArAnna nAma kA skandha hotA hai? A3 me mUNita sanmAsannoM arthAt ATha sannAsannoM se emA truTireNa , aura itane hI (ATha) truTi reNuoM se trasareNa hotA hai| ima prabAra pUrva-pUrva skandhoM se ATha-ATha guraNe kramazaH rathareNu, uttama bhogabhUmikA bAlAna, madhyama bhoga bhUmikA bAlAya, japanya bhogabhUmikA bAlApa, karma bhUmikA bAlAgra, lona, ja, jau aura agula, ye uttarottara skandha kahe gaye haiN|| 103-106 / / / aMgala tIna prakAra kA hai-utsedhAguna, pramANAnula aura AtmAMgula? inameM se jo aMgula upayukta paribhASA se siddha kiyA gayA hai, vaha sUccaMgula hai / / 107 // pA~ca sau utsAgula pramANa avasarpiNI kAla ke prathama bharana cakravartIkA eka aMgula hotA hai, aura isI kA nAma pramANAMgula hai // 108 / / jisa-jisa kAla meM bharata aura airAvata kSetra meM jo-jo manuSpa hubA karate haiM, usa-usa kAla meM unhIM manuSyoM ke aMgula
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM 16, 16 kSetra haiN| jo 32 videha kahalAte haiN| inakA vibhAjana vahAM sthita parvata va nadiyoM ke kAraNa se hI huaa| pratyeka kSetra meM bharata kSetravat chaha khaNDoM kI racanA hai| ina kSetroM meM kabhI dharma viccheda nahIM hotA hai / dUsare tathA tIsare prAdhe dvIpa meM pUrva ba pazcima vistAra ke madhya eka sumerU parvata hai| pratyeka sumerU parvata sambandhI cha: parvata va sAta kSetra haiN| jinakI racanA uparoktavat hai| lavaNoda ke kAraNa tala bhAga meM anekoM pAtAla haiN| jinameM vAyu kI hAni vRddhi ke kAraNa sAgara ke jala meM bhI hAni hotI hai| pRthvI tamoja gara gAzAlA meM kama se sitAre, sUrya, candra, nakSatra budha, zukra, bahaspati maMgala, zani ina tInoM jyotiSa grahoM ke saMcAra se kSetra avasthita haiN| jinakA ullaMghana na karate haye ve sadA sumerU parvata kI pradakSiNA dete huye ghUmA karate haiN| isI ke kAraNa dina rAta varSA Rtu Adi kI utpatti hotI hai| janAmnAya meM candramA kI apekSA sUrya choTA mAnA gayA hai| kA nAma AtmAMgula hai / / 106 / / utsevAMgUla se deva, manuSya, tiryaMca evaM nArakIyoM ke zarIra kI UMcAI kA pramANa, aura cAroM prakAra ke devoM ke nivAsa sthAna va nagarAdi kA pramANa jAnA jAtA hai / / 110 // dvIpa, samudra, kulAcala, vedI, nadI, kuNTa, yA sarobara jagatI aura bharatAdika kSetra ina sabakA pramANa pramANaugula se hI hamA karatA hai / / 111 / / jhArI, kalaza, darpaNa, veNu, bherI, yuga, zayyA, zakaTa (gAr3I), hasa, mUsala, zakti, tomara, siMhAsana, bANa, nAli, akSa, cAmara, daMdubhi, pITha, chatra, manuSyoM ke nivAsa sthAna va nagara aura udyAnAdikoM kI saMkhyA AtmAMgula se samabhatA pAhiye // 112-113 // chaha aMguloM kA pAda, do gAdoM kA bilasti, do vitastiyoM kA hAtha, do hAthoM kA ribakU do risakuoM kA daNDa, daNDa ke barAbara arthAt cAra hAca pramANa hI dhanuSa, mUsala, tathA nAlI, aura do hajAra daNDa yA dhanuSakA eka kopA hotA hai| / / 114-115 / / cAra koza kA eka yojana hotA hai| utane hI arthAt eka vojana vistAra vAle gola gahu~ vA gaNita zAstra meM nipuNa puruSoM ko dhanaphala le AnA cAhiye / / 116 // samAna bhIla kSetra ke vyAsa ke varga ko dasa se guNA karake ko raNanapala prApta ho isakA hara gala nikAlane para paridhi vA pramANa nikalatA hai| tathA vistAra arthAt vyAsa ke cauthe bhAga se paridhi ko guNA karane para usakA triphala nikalatA hai tathA unnIsa yojanoM ko caubIsa se vibhakta karane para tIna prakAra ke palpoM meM se pratyeka ghana kSetraphala hotA hai| udAharaNa 1-yojana vyAsa vAle gola kSaya kA ghanaphala141410=10, 10=16 paridhi +1=1. kSetraphala, 1x1-16 kA ghanaphala, uttama bhoga bhUmi meM eka dina se lekara sAta dina taka ke utpanna hue mainheM ke karor3oM romoM ke avibhAgI khaNDa karake uga khaNDita romAnoM se usa eka yojana vistAra vAle prathama palya ko (gaDDhe ko) pRthvI ke barAbara atyanta saghana bharanA cAhiye / Upara jo pramANa banaphala AyA hai usake daNDa karake pramANA~gula kara lenA cAhiye / punaH pramANAMguloM ke utsedhAMgula karanA cAhiye / punaH jau, jU, lIkha, karmabhUmi ke bAlAna, jaghanya bhoga bhUmi ke bAlAya, madhya bhoga bhUmi ke bAlAsA, uttama bhoga bhumi ke dAlAna unakI apekSA pratyeka ko ATha ke dhana se guNA karane para vyavahArapalya ke romoM kI saMkhyA nikala AtI hai| 1444444. 2000-200042000x44444 X 24 42442445004 5004 100 Xxx XXX.XXX-XX.x.x.xxcxcxcxcxcxcxc= 413452630308203177746 112162000000000000000000
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' bhUloka citr| sapta dIpa va saptasAgara pUrva pUrta kI apekSA uttarItara dUnA virUpAhai jambUdvIpa smA dvIpa ra rasa. 204 malaTrIpa pritIya anyattara pukarAdha dIpa jambU dvIpa citra-2 mAnanira parvata vAyAdha puSkarA dIpa SAWANWAMANAGMARAnI parvata bhUloka ke nIce pAtAlaloka bhUloka ke nIce lasa pAtAla hai tathA unaka nIca roSa zAdI bhAvAna paNa citra 3 hiraNyamaya bitAna harivarva KKARANASARAMOROSmakUTa parvata FSa sAyI viSNu bhagavAna bhArata 42
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaidika dharmAbhimata bhUgola paricaya viSNu purANa 22/7 ke prAdhAra para kathita bhAvArtha) isa paccI para jambU plakSa, zAlmala, kuza, krauMca, zAka aura puSkara ye sAta dvIpa tathA lavaNoda, ikSurasa, suroda, sapissalila, dadhitoya, kSIroda, aura svAdusalila ye sAta samudra haiN| (2/2-4) jo car3I ke prAkAra rUpa se eka dUsare ko vaiSTita karate haiN| ye dvIpa pUrva pUrva dvIpa kI apekSA dUne vistAra vAle haiN| (2/4,880) ina sabake bIca meM jambU dvIpa aura usake bIca meM 84000 yojana UMcA sumerU parvata hai| jo 16000 yojana pRthvI meM dhaMsA huA hai| sumerU parvata se dakSiNa meM himavAna hemakUTa aura niSedha tathA uttara meM nIla zveta aura zrRgoM meM ye cha: parvata haiM / jo isako bhAratavarSa, vism harijarSa, hamAla, ramyak, hiraNmaya aura uttara kurU ina kSetroM meM vibhakta kara dete haiN| noTa :--jambUdvIpa kI cAturdIpaka bhUgola ke sAtha tulanA (de0 prAge zIrSaka naM. 8) merU parvata ke pUrva va pazcima meM ilAyata kI maryAdAbhUta mAlyavAna va gandhavAna nAma ke ye do parvata haiM jo niSadha vanIla taka phaile huye haiN| merU ke cAroM mora pUrvAdi dizAoM meM mandara, gandhadAna, vapula, aura supArzva ye cAra parvata haiN| inake Upara kramazaH kadamba, jambU, pIpala va vaTa ye cAra vRkSa haiN| jambU vRkSa ke nAma se hI yaha dvIpa jambUdvIpa nAma se prasiddha hai| varSoM meM bhAratavarSa karma bhUmi hai| aura zeSa bhoga bhUmiyA~ haiN| kyoMki bhArata meM hara yuga tretA dvIpa aura viyuga ye cAra kAla vartate haiN| aura svarga mokSa ke puruSArtha kI siddhI hai| anya kSetroM meM sadA tretA yuga rahatA hai| aura vahA~ ke nivAsI puNyavAna va prAdhi byAdhi se rahita hote haiN| bharata kSetra meM mahendra prAdi cha: kula parvata haiN| jinase candramA Adi aneka nadiyA~ nikalatI haiN| nadiyoM ke kinAroM para kUrU pAMcAla Adi aura pINDa kaliMga Adi loga rahate haiN| isI prakAra plakSa dvIpa meM bhI parvata va unase vibhAjita kSetra hai| vahA~ plakSa nAma kA vRkSa hai aura sadA pretA kAla rahatA hai ? zAlmala Adi zeSa sarva dvIpoM kI racanA plakSa dvIpavat haiN| puSkara dvIpa ke bIcoMbIca valayAkara mAnuSottara parvata haiN| jisase usake do khaNDa ho gaye haiN| grAbhyaMtara khaNDa kA nAma dhAtakI hai| yahA~ bhoga bhUmi hai isa dvIpa meM parvata va nadiyAM nahIM haiN| isa dvIpa ko svAdUdaka samudra veSTita karatA hai| ise grAge prANiyoM kA nivAsa nahIM hai| isa bhukhaMDa ke nIce dasa-dasa hajAra yojana ke sAta pAtAla haiN| atala, vitala, nitala, gabhastimat, mahAtala, sutala, praura pAtAla / pAtAloM ke nIce viSNu bhagavAn hajAroM phanoM se yukta zeSa nAga ke rUpa meM sthita hote haye isa bhUkhaMDa ko apane sira para dhAraNa karate haiN| anta meM 18 zUnya, do, maura, eka, do, eka, pAMca, no, cAra, sAta, sAta, sAla, eka, tIna, zUnya, do, ATha, zanya, tIna zUnya, tIna, chaH, do, pAMca, cAra, tIna, eka aura cAra, ye kama se palya ke aMka hai| sau sau varSoM meM eka eka roma khaNDa se nikAlane para jitane samaya meM vaha gaDDhA khAlI ho, utane kAla ko vyavahArapalyopama kahate haiM / yaha vyavahArasalya uddhArapalya kA nimitta hai| vyavahArapalya samApta huA vyavahArapalya ko romarAzi meM se pratyeka roma khaNDa ko, asaMspAta karor3oM varSoM ke jitane samaya ho utane khaNDa karake, unase dUsare palya ko bharakara punaH eka-eka samaya meM eka-eka roma khaNDa ko nikAle / isa prakAra jitane samaya vaha dUsarA palpa khAlI ho jAye, utane kAla ko udArapallopama samajhanA caahiye| uddhArapalya samApta huA isa uddhArapalya se dIpa aura samudroM kA pramANa jAtAjAtA hai| udArapalya ko roma rAzi meM se pratyeka roma khaNDa ke asaMkhyAta varSoM ke samaya pramANa khaNDa karake tIsare gaDDhe ke bharane para aura pahale ke samAna ekaeka samaya meM eka eka roma khaNDa ko nikAlane para jitane samaya meM vaha gar3A rikta ho jAye utane kAla ko addhApalyopama kahate haiM ? isa aDDApalya se nArakI, tiryaca, manuSya aura devoM kI Ayu tathA kramoM kI sthiti kA pramANa jAnanA caahiye|
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ khi 25 janaloka 28 . . haspati sAmAnya loka pathvI tala aura jala ke nIce raurava, sUkara rodha, satya loka sAla, vizasana, mahAjvAla, loyAntika devA taptakumbha, lavaNa, vilo1200.00.000 yo. 19mara hita rudhirarammA, vaitaraNI, kramIza, kRmi bhojana, asi patra, bana, kRSNa lIlA, bhakSa 100.00.000 mo. LAsAdi] dAruNa, pUyavaha, pApa, vahiNa jvAla, aghaHzirA, saMdeza, kAlasUtra, tamasa, avoci, zvabhojana, apratiSTha, ora, 200,00.000 mo. aruci, Adi mahA bhayaMkara e ... . . . | mahalAka naraka haiN| jahAM pApI jIva 100.00,000 yo. madirA marakara janma lete haiN| bhUmi meM eka lAdA yojana Upara jAkara eka-eka lAkha yojana santa Ei ke antarAla se sUrya, candramA 200.000 vanakSatra, maMDala sthita haiN| 9. 0:0 0 zani tathA inake Upara do-do lAkha | 200.000yo. yojana ke antarAla' se budha, zukra, maMgala, bRhaspati, zani, | 200.000 mo0 tathA isake Upara eka-eka mala lAkha yojana ke antarAla se saptaRSa va dhruva tAre sthita 200.000 yo. haiN| isase eka karor3a yojana Upara mahaloka haiM jahA~ kalpoM | 200.000yo taka jIvita rahane vAle 200.000mora kalpavAsI bhRga prAdi siddha gaNa rahate haiN| isase do karor3a yojana Upara analI candra hai jahA~ brahmAyoM ke putra sana OTHmin kAdi rahate haiM 1 pATha karor3a yojana Upara satya loka hai| purvaH loka bhUloka jahAM vairAja deva nivAsa karate haiN| 12 karor3a yojana Upara savaloka haiN| jahAM phira se marane vAle jIva rahate haiM, ise brahma loka bhI / / | 1| 2mahA javAba kahate haiM / bhUloka svargaloka ke madhya meM munijanoM se 1I.LLIT sevita bhuvaloka hai aura surca I / / / 3lavaNa tathA prava ke bIcoM bIca meM haiN| 14 lAkha yojana svarga IIIIIIIIIIIIIIIITTETITITIATTTTTTTTTTTTTTTHIMIMMIS4taraNI loka kahalAtA hai| ye tInoM loka kRtaka haiN| janaloka, TAI TATLILI MIMICTIOTTITAUTIE || UTI CHIMIT kRtaloka, tapaloka va satyaloka ye yojana taka haiN| ina INDIELUMUJURNIRITJJIHO NLUNDE HAR donoM kRtaka va akRtake madhya meM mahaloka haiM / isaliye yaha vi ci / kRtAkRtaka hai| ma sartha 100.000 jaraloka masi pAvana 44
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUmaMDala KALAAM RIV G INNNARA NNARAY HERARAM LEVETA MKVAL AARMA / S YYYAV sa00 TODAY * * SOLAPER bhUta
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. bauddhAbhimata bhUgola paricaya 5vIM zatAbdI ke vasubandhakRta abhidharmakoza ke AdhAra para ti. pa0 / pr7| (H. L. Jain dvArA kathita kA bhAvArtha) loka ke adhobhAga meM 1600,000 yojana U~cA aparimita vAyu maNDala hai| isake Upara 1120,000 yojana UMcA jala maNDala hai| isa jalamaNDala meM 320,000 yo0 bhumaNDala hai| isa bhUmaNDala ke bIca meM merU parvata hai| Age 50,000 yojana vistRta sItA (samudra) hai jo merU ko cAroM ora se veSTita karake sthita hai| isake Age 40,000 yojana vistRta yugandhara parvata valayAkAra se sthita hai / isake prAge bhI isI prakAra eka eka sItA (samudra) ke antarAla meM se uttarottara prAdhe-Adhe vistAra se yukta kramaza: ISAghara, khadiraka, sudarzana, azvakarNa, vinataka aura nirmidhara parvata haiN| anta meM lohamaya cakravAla parvata hai| uddhAra palma samApta huaa| isa prakAra palya samApta huaa| ina dazakoDAkoDI palyoM kA jitanA pramANa ho utanA pRthaka-pRthaka eka sAgaropama kA pramANa hotA hai| arthAt dazakoDAkoDI vyavahAra palyoM kA eka vyavahArasAgaropama, dazakoDAkoDI udAra palloM kA eka uddhArasAgaropama aura dazakoDAkoDI adApalyoM kA addhAsAgaropama hotA hai| sAgaropama samApta huA / adApalla ke jitane ardhaccheda hoM, utanI jagaha galma ko rakhakara paraspara meM guNA karane para jo rAzi utpanna ho use sUrNagula aura praharapalA ko ardhaccheda rAzi ke asaMrupAta meM bhAgapramANa dhanAgula ko rakhakara unake paraspara gussA karane para jo rAzi utpanna hotI hai use jagatreNI kahate haiN| jagaNI -- sU' aM. 2 upayukta sUryagula kA varga karane para pratarAMgula aura jaganneNI kA varga karane para jagapratara hotA hai| isI prakAra sUya'gula kA dhana karane para dhanAMgala aura jagazreNI ko ghana karane para loka kA pramANa hotA hai| jagazreNI ke sAtaveM bhAga pramANa rAjU pramANa kahA jAtA hai| pra. 4. 4., ja.pra.-gha., a. 6. gha. losa.x ___ isa prakAra paribhASA samApta huii| sarvajJa bhagavAn se avalokita yaha loka Adi dravyoM aura anta se rahita arthAt anAdinanta hai, svabhAva se hI utpanna huA hai, aura jIva evaM ajIva dravyoM meM vyApta hai| jitane Akaza meM dharma adharma dravya ke nimitta hone vAlI jIva aura pudagaloM kI gati evaM sthiti ho use lokAkAza samajhanA cAhiye / chahaH dravyoM ke sahita yaha lokAkAza sthAna nizcaya hI svayaMpradhAna haiM / isakI saba dizAoM meM niyama se saba lokAkAza sthita hai| zreNI vRnda ke mAna arthAta jagabheNI ke dhanapramANa se niSpanna huA yaha loka adholoka, madhyaloka aura adhyaloka ke bheda se tIna prakAra kA hai| inameM se adholoka kA AkAra svabhAva se vevAsana ke sadza aura madhyaloka kA AkAra khar3e kiye huye Adhe mRdaMga ke urvabhAga ke samAna hai| urdhva loka kA AkAra khar3e kiye huye mRdaMga ke sadaza hai / aba ina tInoM lokoM ke AkAra ko kahate haiN| usa sampUrNa loka ke bIca meM se jisa prakAra mukha eka rAju aura bhUmi sAta rAju ho isa prakAra madhya meM chedane para adholoka kA AkAra hotA hai| donoM ara phaile hue kSetra ko uThAkara alaga rakha de, phira viparIta krama se milAne para vistAra aura utmeSa sAta rAju hotA hai| jisa prakAra madhya meM pAMca rAju nIce aura Upara krama se eka rAju aura U~cAI sAta rAju ho, isa prakAra khaNDita karane para nIce aura Upara mile huye kSetra kA AkAra antima loka arthAta uz2aloka kA AkAra hotA hai| isako pUrvokta kSetra arthAt adholoka ke Upara rakhane para 46
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ nimidhara aura cakravAla parvatoM ke madhya meM jo samudra sthita hai usameM merU kI pUrvAdi dizAoM meM krama se arddha candrAkAra pUrva videha, zakchAkAra jambUdvIpa, maNDalAkAra avaragodAnIya aura samacatuSkoNa uttara kuru ye cAra dvIpa sthita haiN| ina cAroM ke pAva bhAgoM meM do-do antardvIpa haiN| unameM se jambudvIpa ke pAsa vAle camara dvIpa meM rAkSasoM kA aura zeSa dvIpoM meM manuSyoM kA nivAsa hai / jambU dvIpa meM uttara kI ora 6 kITAdri (choTe parvata) tathA unake prAge himavAna parvata avasthita hai| usake Age manavatRpta nAmaka agAdha sarovara hai, jisameM se gaMgA sindhu bakSa aura sItA ye nadiyA~ nikalatI haiN| ukta sarovara ke samIpa meM jambU vRkSa hai| jisake kAraNa dara DIe kA "ja" aiyA bhAgA dvIpa ke nIce 20,000 yojana pramANa avIci nAmaka naraka haiN| usake Upara kramaza: pratApana prAdi sAta naraka aura haiN| ina narakoM ke cAroM pAzvaM bhAgoM meM kukUla, kuNapa, kSuramArgAdika aura khArIdaka (asi patravana, zyAmazavalazva-sthAna, ayaH zAlmalI bana aura vaitaraNI nadI) ye cAra utsada haiN| ina narakoM ke dharAtala meM pATha zIta naraka haiM / bhUmi se 40,000 yojana Upara jAkara candra sUrya paribhramaNa karate haiN| jisa samaya jambUdvIpa meM madhyAhna hotA hai usa samaya uttara kuru meM arddharAtri, pUrva videha meM astagamana aura avaramodAnIya meM sUryodaya hotA hai / merU parvata kI pUrvAdi dizAoM meM usake cAra parikhaNDa (vibhAga) haiM, jina para kama se yakSa, mAlAdhAra, sadAmada aura cAtumahArAjika deva rahate haiN| isI prakAra zeSa sAta parvatoM para bhI devoM ke nivAsa haiM / merU zikhara para trayastriMza (svarma) hai| isase Upara vimAnoM meM yAma tuSita grAdi deva rahate haiN| uparokta devoM meM cAturmahAjika aura trayastriMza deva rahate aura manuSyavat kAmabhoga bhogate haiN| yAma tuSita Adi kramazaH prAliMgana, pApisaMyoga hasita aura avalokana se tuSita ko prApta hote haiM / uparokta kAma dhAtu devoM ke Upara rUpadhAtu devoM ke brahmakAyika mAdi 17 sthAna haiN| ye saba kramaza: Upara-Upara avasthita hai / jambUdvIpavAsI manuSyoM kI U~cAI kevala 3 hAtha hai| mAge krama se bar3hatI huI manana devoM ke zarIra kI U~cAI 125 yojana pramANa hai| 5. prAdhanika vizva paricaya ti. paM. pra. 60 / eca0 ela0 jana kA bhAvArtha-jisa pRthvI para hama rahate haiM vaha nAraMgIbat capaTA gola svaNDa hai / jo sabhI agni kA gola thA / parantu pIche se jisakA UparI tala ThaMDA ho gyaa| isake bhItara aba bhI jvAlA dhadhaka rahI hai| prakRta meM khar3e kiye hue dhvajayukta Der3ha bhRdaMga ke sadRza usa sampUrNa loka kA AkAra hotA hai isako ekatra karane para usa loka kA vahalya sAta rAju aura U~cAI caudaha rAju hotI hai / isa loka kI bhUmi aura mukha kA byAsa pUrva pazcima kI apekSA eka ora kramazaH sAta, eka pAMca aura eka rAju mAtra hotI haiN| tathA madhya meM hAni hotI hai| AkAza meM sthita cAroM sadRza AkAra vAle khaMDoM ko grahaNa karake unheM vicAra pUrvaka ubhaya pakSa meM viparIta Rma se milanA caahiye| isI prakAra avazeSa kSetroM ko grahaNa karake aura pUrva ke samAna hI pratara pramANa karake vAilya meM milA deN| isa krama se jaba taka avaziSTa kSetra samApta na ho jAye taba taka eka-eka pradeza vAhalyaracanA eka-eka pratara pramANa ko grahaNa karanA cAhiye / / isa prakAra siddha huye triloka svarUpa kSetra kI moTAI caur3AI aura UMcAI kA hama vaisA hI varNana karate haiN| jaisA ki dRSTivAra aGga se nikalatA hai| dakSiNa aura uttara bhAga meM loka kA AyAma jagazreNI pramANa arthAt sAta rAju hai| pUrva aura pazcima bhAga meM bhUmi tathA mukha kA dhyAsa karate kama se sAta, eka pAMca aura eka rAju haiM / tAtparya hai ki loka kI moTAI sarvatra sAta rAju hai aura vistAra kramazaH agholoka ke nIce sAta rAju madhyaloka meM eka rAju, brahma svarga para pAMca rAju aura loka ke anta meM eka rAju hai / sampUrNa moka kI U~cAI caudaha rAju pramANa hai| madha mRdaMga kI UMcAI sampUrNa mRdaMga kI UMcAI ke saza hai arthAt artha mRdaMga saraza adholoka jaise sAta rAju UMcA hai usI prakAra pUraNaM mRdaMga ke sAtha kambaloka bhI sAta hI rAju UMcA hai| krama se ugholoka kI UMcAI sAta rAju, madhyaloka kI UMcAI eka lAkha yojana aura karvaloka kI UMcAI eka lAkha pojana kama sAta
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambU vRdha mA sindhupAdi diyA kA uma sthAna pranavatapta sazevara / himavana parvata 6 kI hAni kuTa .... ..... jammUdIpa bharIroya31hApa ! "padhAta pracI cAra bAlsipa 125 sAla , 14 15 samima mAdi kI 2006-10--06: rupayAta pravacAra va loka vara meM apara kI rajA brahma kA rika spadhAta pravIcAra avanI kama umara rasita vIcAra paNiyoga prabIcAra mAliMgana kI cAra kAya pravIcAra 3 tumihadeva 2 yAmadeva 1jAya siza ne me jyotipaka 10.000 yo. 320.000 yo. bhUmAla bhUgola sAmAnya (citra ka)
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUmaMDalarakI racanA liye sarA Rvi the 1320.000 bhUmana . . .: A. samudra mana : - --- ( zrI suvivinamra pa.. VE:maba.. RA ... tara : tA jemsudIpa SKONOWN vitra IILM GAMEERSE nA ra pratApana nAma avaya naraka prAu gati // 1 // merU parvata (bhama ela. sIye kI .. . - - -- ----- --------- - - - - - - -- - - - - - - - - - --- - - - - - - - - -- - - - -- - - Rai-Lasna.-.-.-autan - - - - - - - n- IALA 120,00r3hayo. jalA - - - - - - - - -------- ... 160.000 yo. - .:- meM Dala. ----- bhUgola sAmAnya (citra kha)
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ ThaNDA ho gyaa| isake bhItara aba bhI jyAlA dhadhaka rahI hai| vAyu maNDala dharAtala se Upara uttarottara virala hote huye 500 mIla taka phailA huA hai| pahale isa para jIvoM kA nivAsa nahIM thaa| pIche phapa se sajIva pApApAdi vanaspati jala ke bhItara rahane vAle matsyAdi pRthvI para phirane vAle meDhaka yadi sarIsRpa pakSI, stanadhArI pazu, bandara aura manuSya utpanna hue| tAtkAlika paristhiti ke anusAra aura bhI pasaMkhya jIva jAtiyAM utpanna huI bhUmi se jala kA vistAra tigunA hai bhUbhAga meM eziyA Adi mahAdvIpa tathA anya anekoM kSudra dvIpa haiN| ve sudUra pUrva meM sambhavataH parasAra meM mile huye the| tahA~ "bhArata" eziyA kA dakSiNa pUrvI bhAga hai| jisake uttara meM himAlaya aura madhya meM vindhyAcala, satapur3A Adi parvata hai| pUrva va pazcima kI ora sAgara meM girane vAlI gaMgA sindhu Adi nadiyAM haiN| deza ke uttara meM prAyaH cArya jAti tathA anya dizAoM meM drAvir3a bhIla kola tathA dhaneka parvatIya jAtiyAM (maleccha) rahatI haiN| isa bhUkhaNDa ke cAroM ora ananta mAkAza hai jisameM sUrya, candra, tAre Adi dikhAI dete haiN| candramA adhika samIpavartI hai| tatpazcAt kramazaH zukra, budha, maMgala, bRhaspati, zani yadi graha hai| inase sAr3he nau karor3a mIla pare sUrya tathA prasaMkhyAta mIla dUra asaMkhyoM tAre haiM / candramA va graha sva prakAzita nahIM haiM, balki sUrya ke prakAza se prakAzita haiM / tAre yadyapi dUra hone ke kAraNa bahuta choTe dikhAI dete haiM / parantu inameM sUrya ke barAbara yA usase choTe bahuta hI kama hai| prAyaH ve saba sUrya kI apekSA lAkhoM karor3oM vRNA bar3e haiM tathA svayaM jAgavalyamAna bar3e sUrya haiN| isa prakAra soka kA pramANa asaMkhya hai tathA isa pRthvI ke atirikta anyatra kahIM jIva rAzi kA avasthAna nahIM hai| pahale maMgala graha nai jIvadhAriyoM kI sambhAvanA kA anumAna kiyA jAtA thA, para aba kisI bhI graha meM unako svIkAra nahIM kiyA jAtA hai / meM a. lo. 7 rA. ma. lo. 100000 yo / U. lo. rA. 7 RraNa 100000 yo / ina tInoM lokoM meM se pRthviyAM eka-eka rAju ke antarAla se haiM / / 152 || thApA vAlaprabhA paMkaprabhA dhUmaprabhA tamaH prabhA aura mahAtamA sAta vizeSArtha - Upara pratyeka pRthvI ke madhya kA antara jo eka rAju kahA hai vaha sAmAnya kathana haiM vizeSa rUpa se vicAra karane para pahalI aura dUsarI pRthvI kI eka zatru meM zAmila hai aba ina donoM pRviyoM kA antara do sAtha bAraha hAra yojana kama eka rAju hogaa| isI prakAra Age bhI puSiyoM kI muTAI pratyeka rAju meM zAmila haiM ataeva muTAI kA jahA~ jitanA pramANa haiM utanA kama eka rAju vahA~ antara jAnanA cAhiye / dharmA, vaMzA, meghA, aMjanA, ariSTA, maghavI aura mAghavI ye uparyukta pRthviyoM ke gotra nAma haiM / / 153 / / madhyaloka ke adhobhAga se prArambha hokara pahilA rAju zarkarAprabhA pRthvI ke adhobhAga meM samApta hotA hai / / 154 / / rA. / isake Age dUsarA rAju prArambha hokara vAlukAprabhA ke adhobhAga meM samApta hotA hai, tathA tIsarA rAju paMkaprabhA ke adhobhAga meM samApta hotA hai / / 155|| rA. 2 / 3 / isake anantara caughA rAju dhUmaprabhA ke adhobhAga meM aura pAMcavAM rAju tamaHprabhA ke adhobhAga meM samApta hotA hai / / 156 // rA. 4 15 / pUrvokta krama seTha rAju mahAtamaH prabhA ke anta meM samApta hotA hai aura isake Age sAtavAM rAju loka ke talabhAga meM samApta hotA hai / / 157 rA, 6 / 7 / madhyaloka ke UparI bhAga se saudharma vimAna ke dhvajadaNDa taka eka lAkha yojana kama Der3ha rAju pramANa UMcAI hai // 158 // rA 13 RNa 100000 yo. isake Age TeDa rAju mAhendra aura sAmarakumAra svarga ke UparI bhAga meM samApta hotA hai| anantara mAthA rAju bahmottara svayaM ke UparI bhAva meM hotA hai||15|| $1 isake pazcAt AdhA rAju kAviSTa ke UparI bhAga meM AdhA rAju mahAzuka ke UparI bhAga meM aura bAdhA rAju sahavAra ke UparI bhAga meM samApta hotA hai // 160 // rAI / i i / 50
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 uparokta mAnyatAoM kI tulanA I 1. jaina va vaidika mAnyatA bahuta azoM meM milatI hai jaise 1. cUr3I ke sAkAra rUpa se anekoM dvIpoM va samudroM kA eka dUsare kI veSTita kiye huye avasthAna 2 jambUdvIpa, sumerU, himavAna, niSedha, nIla, zveta ( rukmi ), ( zrRMgI zikharI) ye parvata bhAratavarSa (bharata kSetra) harivarSa, ramyaka, hiraNAya ( hai raNvat) uttara kuru ye kSetra, mAlyavAna va gandhamAdana parvata, jamnuvRkSa ina nAmoM kA donoM mAnyatAyoM meM samAna honaa| 3. bhAratavarSa meM karmabhUmi tathA anya kSetra meM pretAyuga (bhogabhUmi) kA avsthaan| meru kI cAroM dizAoM meM mandara yadi cAra parvata jainamAnya cAra gajadanta haiN| 4. kula parvatoM se nadiyoM kA nikalanA tathA Arya va mleccha jAtiyoM kA avasthAna 5. plakSadvIpa meM plakSavRkSa jambU dvIpa va usameM parvatoM va nadiyoM Adi kA savasthAna vaisA hI hai jaisA ki bhAvakI khaNDa meM dhAtakI vRkSa va jambUdvIpa ke samAna dugunI racanA 6. puSkara dvIpa ke madhya valayAkAra mAnuSottara parvata tathA usake abhyantara bhAga meM ghAtakI nAmaka khaNDa hai| 7. puSkara dvIpa se pare prANiyoM kA abhAva lagabhaga vaisA hI hai jaisA ki puSkarArdha se Age manuSyoM kA prabhAva 8. bhUkhaNDa ke nIce pAtAloM kA nirdeza lavaNa sAgara ke pAtAloM se milatA hai| 6. pRthvI ke nIce narakoM kA avasthAna / 10 grAkAza meM sUrya, candra yAdi kA avasthAna krama / 11. kalpavAsI tathA phira se na marane vAle (laukArika) devoM ke loka 2 isI prakAra jaina va bauddha mAnyatAyeM bhI bahuta yAMzoM meM milatI hai| jaise 1. pRthvI ke cAroM tarapha vAyu va jala maNDala kA avasthAna jaina mAnya vAtavalayoM ke samAna hai| 2. neru Adi parvatoM kA eka-eka samudra antarAla se uttarotara veSTita valayAkArarUpeNa avasthAna 3. jambUdvIpa, pUrvavideha, uttarakura, jambUvRkSa, himavAna, gaMgA, sindhu yadi nAmoM kI samAnatA / 4. jambUdvIpa ke uttara meM nau kSudra parvata, himavAn mahA sarovara va unase gaMgA sindhu Adi nadiyoM kA nikAsa aisA hI hai jaisA ki bharata kSetra ke uttara meM 11 kUToM yukta himavAna parvata para sthita padma graha se gaMgA sindhu va rohitAyA nadiyoM kA nikAsa 5. jambUdvIpa ke nIce eka ke bAda eka karake anekoM narakoM kA svasthAna 6 pRthvI se Upara candra-sUrya kA paribhramaNa / 7. meru zikhara para svargo kA avasthAna lagabhaga aisA hI hai, jaisA ki meru zikhara se Upara kevala eka bAla pramANa ke isake anantara ardha rAju Anata svarga ke UparI bhAga meM aura ardha rAju Arae svarga ke UparI bhAga meM pUrNa hotA hai| bAda eka rAju kI U~cAI meM jo nau madiya aura pAMca anuttara vimAna hai| isa prakAra aloka meM rAjU kA vibhAga kahA gayA hai / / 161-162 // rA. 3 / 3 / 1 / apane-apane antima indraka vimAna sambandhI dhvajadaNDa ke agrabhAga taka una una svargoM kA anta samajhanA cAhiye aura kalpAtIta bhUmi kA jo anta hai vahI loka kA bhI anta hai / / 163 / / aboloka ke mukha kA vistAra jaga zreNI kA sAtavA~ bhAga, bhUmi kA vistAra jagazreNI pramANa aura adholoka ke anta taka U~cAI bhI jagaNI pramANa hI haiM / / 164 / / rA. 1737 1 mukha aura bhUmi ke yoga ko jAyA karake punaH UMcAI se guNA karane para zAsana saya toka (adholoka ) kA kSetraphala jAnakA cAhiye / / 165 / / 1/7/27 28 rA. kSe.pha. loka ko cAra se guNA karake usameM rAhata kA bhAga dene para adholoka ke ghanaphala kA pramANa nikalatA hai aura sampUrNa loka ko do se guNAkara prApta guNanaphala meM sAta kA bhAga dene para adholoka sambandhI Adhe kSetra kA ghanaphala hotA hai // 166 // 34344/7=166 rA. a. lo. kA gha. pha. 343X2 - 768 rA. arddha a. lo. kA gha. pha. adholoka meM se sAlI ko chedakara aura use anyatra rakha kara usakA dhanaphala nikAlanA caahiye| isa ghanaphala kA pramANa loka ke pramANa meM unacAsa kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA hotA hai / / 167 / / rA, 7 X 1x1 =7 a. lo. va. nA. kA. pha. 343:46 =7 / loka ko sattAisa se guNA kara usameM unacAsa kA bhAga dene para are labdha ave utanA sAlI ko chor3a zeSa adholoka kA dhanaphala 51
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhrantara se jana mAnya svo ke prathama "Rtu' mAbhaka paTala kA abasthAna 8. devoM meM kucha kA maithuna se aura kucha kA sparza yA avalokana mAdi se kAma bhoga kA sevana tathA Upara ke svargoM meM kAmabhoga kA abhAva jainamAnyatAvat ho hai| (de0 deva / / 1 / 10) 6. devoM kA Upara-Upara avasthAna / 10. manuSyoM kI U~cAI se lekara devoM ke zarIroM kI U~cAI taka Rmika vRddhi lagabhaga jaina mAnyatA ke anusAra hai| (de0 avagAhanA) / 3-Adhunika bhUgola ke sAtha yadyapi jaina bhUgola sthUla dRSTi se dekhane para mela nahIM khAtA para prAcAryoM kI sudUravartI sUkSmadRSTi va unakI sUtrAtmaka kathana paddhati ko dhyAna meM rakhakara vicArA jAye to vaha bhI bahuta prazoM meM milatA pratIta hotA hai| yahA~ yaha bAta avazya dhyAna meM rakhane yogya hai ki vaijJAnika janoM ke anumAna kA AdhAra pRthvI kA kUcha karoDa varSa mAtra pUrva kA itihAsa hai| jabaki prAcAryoM kI dRSTi kalpoM pUrva ke itihAsa ko sparza karatI hai| jaise ki1. pRthvI ke liye pahale agni kA golA hone kI kalpanA usakA dhIre-dhIre ThaNDA honA aura naye sire se usa para jIvoM va manuSyoM kI utpatti kA vikAsa lagabhaga janamAnya pralaya ke svarUpa se mela khAtA hai (de0 pralaya) / 2. pRthvI ke cAroM ora ke vAyumaNDala meM 500 mIla taka uttarottara taralatA jaina mAnya tIna vAtAvalayoMbata hI hai| 3. eziyA Adi mahAdvIpa jaina mAnya bharatAdi kSetroM ke sAtha kAphI yajJa meM milate haiM (de0 pragalA zIrSaka) 4. Arya ba mleccha jAtiyoM kA yathAyogya avasthAna bhI jaina mAnyatA ko sarvathA ullaMghana karane ko samartha nhiiN| 5. sarya-candra Adi ke pravasthAna meM tathA una para jIva rAzi sambandhI vicAra meM avazya donoM mAnyatAoM meM bheda haiN| tahA~ bhI sUrya-candra mAdi meM jIvoM kA sarvathA abhAva mAnanA vaijJAnikoM kI alpajJatA kA bhI dyotaka hai, kyoMki vahA~ rahane vAle jaina mAnya vaikriyika zarIradhArI jIva vizeSoM ko unakI sthUla dRSTi yantroM dvArA bhI sparza karane ko samartha nahIM hai| samajhanA cAhiye / aura loka pramANa ko cAra se guNA kara usameM sAta kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA asa nAlI se yukta pUrNa adholoka kA vanaphala samajhanA cAhiye / / 16 // 343427-46=186 sanAlI chor3a zeSa a. lo. kApa. ka. 34344 =196 pUrNa ba.lo. kA ghanaphala / mRdaMga ke AkAra kA jo sampUrNa Urdhvaloka hai use dedakara milA dene para pUrva pazcima se vetrAsana ke sadRza apoloka kA AkAra bana AtA hai / / 166 // Urdhva noka ke mukha kA vyAsa jagaNI kA sAtavA bhAga hai aura irAse pA~caguNA (5 rAju) usakI bhUmi kA dhyAsa tathA UMcAI epha jamaznaraNI hai / / 170 // rA.1 / 5 / 7 / loka ko tIna se guNA karake usameM sAta kA bhAga dene para jo labdha Atre utanA Udhrvaloka kA banaphala hai aura loka ko tIna se gaNA karake usameM caudaha kA bhAga dene para labdharAzi pramANa Urva loka sambandhI Adhe kSetra kA phala (ghanaphala) hotA hai / / 171 // 34343:7=147 U. lo. gha. pha. 34343:14=733 aI U. lo. gha. pha. acaloka se asa nAlI ko chedakara aura use alaga rakhakara usakA ghanapAla nikAle / isa banaphala kA pramAga unapAsa se vibhakta loka ke barAbara hogA / / 172 // 343:467 a. lo. tra. nA. gha. pha. loka ko bIsa se gUNA karake usameM unacAsa kA bhAga dene para basanAlI ko chor3a bAphI avaloka kA ghanaphala nikala yAtA hai| loka ko tigRNA kara usameM sAta kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA vasanAlI yukta pUraNaM Urdhvaloka kA ghanaphala hai|| 173 // 343420-49=140 asanAlI se rahita ka. lo. kA dha, pha. 34343:7=147 asanAlI yukta U. lo. kA ghanaphala avaloka maura adholoka ke ghanaphala ko milA dene para vaha dhezI ke banapramANa (loka) hotA hai / aba vistAra meM anurAga 52
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7. jaina bhUgola kA kucha samanvaya yadyapi nizcita rUpa se isa viSaya meM kucha bhI nahIM kahA jA sakatA, parantu vartamAna ke bhUgola kI, jisakA AdhAra ki indriya pratyakSa hai, bhI avahelanA karanA thA use vizvAsa yogya na mAnanA yukta nhiiN| ataH samanvayAtmaka dRSTi se vicAra kara AcArya praNIta sUtroM kA artha karanA yogya hai| aisA karane se isa viSaya samvandhI anekoM ulajhaneM sulajha sakatI haiM aura vartamAna bhUgola ke sAtha unakA mela spaSTa ho sakatA hai yathA 1. naraka, svayoM ke paTaloM ko pRthvImayI na samajhakara kevala AkAza ke bhItara kalpanA kiye gaye ve kSetra samajhane cAhiye jinameM ki prAcArya praNIta indrakoM Adi kI vaha racanA vizeSa avasthita hai |2| naraka va svagoM ke indraka zreNI baddha va prakIrNaka bila va vimAna isa pRthvI kI bhA~ti hA svatantra bhUkhaNDa haiM / tathA aisA mAnA bhI gayA hai / (de0 vimAna ) 3. yadyapi ina pRthviyoM ke ghUmane kA koI nirdeza nahIM hai para sAtha hI nizcita rUpa se unake ghUmane kA kahIM niSedha bhI nahIM hai / isaliye una sabhI pRthviyoM kA prakRti ke niyamAnusAra eka-dUsare ke girda ghUmanA svIkAra karane meM koI hAni nahIM par3atI / tathA unakA cakrAkAra se avasthAna bhI kucha isa bAta kA anumAna karAtA hai ki ve pRthviyA~ avazya nitya ghUma rahI haiM / de0 mAge loka 7 meM indroM va zreNIbaddhoM kI racanA vizeSa kA AkAra ) 4. inake ghUmane kA krama bhI usI prakAra kA honA cAhiye jaisA ki pratyeka bhautika padArtha meM eka proTIna ke girda anekoM ilekTrAnoM kA ghUmanA athavA saura maNDala meM eka sUrya ke girda candra pRthvI graha Adi anekoM pRthviyoM kA ghUmanA 5. eka sauramaNDala meM anekoM pRthviyAM eka sUrya ke girda ghUmatI hai aura vaha eka pUrA kA pUrA saura maNDala kisI dUsare saura maNDala ke girda ghUmatA hai aura ye donoM samudita rUpa se kisI tIsare bar3e saura maNDala ke girda ghUmate haiM ityaadi| isI prakAra yahA~ indraka sarve pradhAna hai| isake girda patra ke aroM ke AkAra se sthita zreNIbaddha ko madhya meM karake dhaneva prakIrNaka maNDala ghUmate haiM eka-eka prakIrNaka maNDala meM bhI isI prakAra kI kSudra racanA anu mAna kI jAtI hai / 6. nitya ghUmate rahate bhI re AkAza meM nizcita uparokta apanI-apanI sImA ko ullaMghana nahIM karate, vahI rakhane vAle ziSyoM ko samajhane ke liye aneka vikalpoM dvArA bhI isakA kathana karatA hU~ || 174 // ka. gha. 147 - a. gha. 166 = 343 (777 343, gha) adholoka ke mukha kA vyAsa zreNI kA sAtavAM bhAga arthAt eka rAju aura bhUmi kA vistAra zreNI pramANa (7 rA ) hai, tathA usakI nAI bhI khImA hI hai / / 175 / / bhUmi ke pramANoM meM se mukha kA pratyeka pRthvI kSetra kI mukha kI apekSA vRddhi rA, 1/7/7/ pramANa ghaTAkara zeSa meM U~cAI ke pramANa kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA saba bhUmiyoM meM se aura bhUmi kI apekSA hAni kA pramANa kitA hai // 176 // 7- 1 / 7 = vRddhi aura hAni kA pramANa / vivakSita sthAna meM apanI apanI U~cAI se usa vRddhi aura kSaya ke pramANa meM se ghaTAne para athavA mukha ke pramANa meM jor3a dene para ukta sthAna meM vyAsa kA pramANa nikalatA hai || 177 || pramANa ko (3) guNA karake jo guNanaphala prApta ho, usako bhUmi ke vizeSArtha - kalpanA kIjiye ki yadi hameM bhUmi kI apekSA caturtha sthAna ke vyAsa kA pramANa nikAlanA hai, to hAti kA prabhAga jo chaha baTe khAta (5) hai, use ukta sthAna kI U~cAI se (3) prApta huye guNanaphala ko bhUmi ke pramANa meM se ghaTA denA caahiye| isa rIti se caturtha sthAna kA vyAsa nikala aayegaa| isI prakAra mukha kI apekSA caturtha sthAna ke vyAsa ko nikAlane ke liye vRddhi ke pramANa (5) ko ukta sthAna kI U~cAI (4 rAju) se guNA karake prApta huye guNanaphala ko mukha meM jor3a dene para vivakSita sthAna ke vyAsa kA pramANa nikala AvegA / bhUmi kI apekSA caturtha sthAna kA vyAsa / udAharaNa-- 33= bhU. 5 x 4 : 33+ mu0 De mukha kI apekSA caturtha sthAna kA vyAsa / 5.3
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ una paTaloM kA rUpa va avasthAna hai| ye paTala eka ke pazcAt eka karake gaNanAtIti yojanoM ke antarAla se Upara-Upara avasthita haiM / 7. naraka meM una indraka Adi bhUkhaNDoM kI bila saMjJA aura svarga meM unhIM ko vimAna saMjJA dene kA kAraNa yahI hai ki pahale ke nivAsI vahA~ atyanta grandhakAra pUrNa atyanta zIta yA atyanta uSNa anekoM prakAra ke viSaile va tIkSkSa dA~ta vAle kSudra jIvoM se pUrNa daladala vAlI guphAoM meM rahate haiM aura dUsare ke nivAsI yahAM atyanta sukhamaya bhavanoM meM rahate haiM ma uparokta paTaloM kI bhA~ti madhya loka bhI eka paTala hai| mantara itanA hI hai ki uparokta paTaloM meM sArakI devoM kI nivAsabhUta pRthviyAM haiM aura yahA~ manuSya va ticoM kI nivAsabhUta haiN| vahA~ ve pRthviyAM zreNIbaddha va prakozakoM ke rUpa meM avasthita rahatI huI ghUmatI haiM aura yahAM sabhI pRthviyAM eka zreNI meM avasthita rahatI huI ghUmatI haiN| eka ke pazcAt eka karake uttarottara dUne pramANa ko liye unakA avasthAna tathA unake prasaMkhyAta virodha ko prApta nahIM hotii| 1. vivAda par3atA hai unake zAkAra ke viSaya meM bhAratIya darzanakAra unheM valayAkAra mAnate haiN| jabaki vaijJAnika nAraMgIvata gola / so isakA bhI samanvaya isa prakAra kiyA jAtA hai ki dvIpa rUpa se nirdiSTa unheM bhUkhaNDa na mAnakara bhUkhaNDoM kA saMcAra kSetra mAna liyA jaaye| jambU dvIpa sumeru ke girda, pAtakI khaNDa jambUdvIpa ke girda aura isI prakAra Age-Age ke dvIpa pUrva-pUrva ke dvIpa ke girda ghUma rahe haiN| sumeru ke girda laTTU kI bhAMti ghUmane se jambUdvIpa kA saMcAra kSetra jambudvIpa pramANa hI hai, parantu agale dvIpoM kA saMcArakSetra pUrva-pUrva dvIpa ke girda valayAkAra rUpa banatA haiM / ina saMcAra kSetroM kA viSkambha yA vistRta apanI-apanI pRthvI ke barAbara honA svAbhAvika hai| sumeru parvata va usa usa pRthvI ke bIca jo antarAla hai vahI ina basoM kI sUcI kA pramANa hai| yadyapi yaha anumAna pramANa bhUla nahIM kahA jA sakatA hai, para pratyakSadRSTa yAdhunika bhUgola ke sAtha jaina bhUgola kI saMgati baiThAne ke liye isameM kucha virodha bhI nahIM hai / 10. dvIpoM ke madhyavartI sAgaroM kA nirdezA vAstava meM jalapUrNa sAgara rUpa pratIta nahIM hotA, balki una dvIpoM ke madhyavartI antarAloM meM sthita pana vanodadhi vAtarala rUpa pratIta hotA hai| balavAkAra saMcAra kSetroM ke madhya rahane vAle usa antarAla kA bhI valayAkAra honA zreNI meM unaMcAsa kA bhAga dene para jo labdha Ave use kama se bhAU jagaha rakhakara vyAsa ke nimitta guNA karane ke liye Adi meM guNakAra sAta hai| punaH isake Age kama se yaha yaha guNAkAra kI vRddhi hotI gaI hai SIC STRIJ KT, vi ve xong xe va xe n X Phi Phi va XEU V X Y%Xxe: sAta ke ghana arthAt tIna sau tetAlIsa se bhAjita loka ko krama se sAta jagaha rakha kara agholoka ke sAta kSetroM meM se pratyeka kSetra ke ghanaphala ko nikAlane ke liye Adi meM guNakAra daza aura phira isake Age kama se chaha-chaha kI vRddhi hotI gaI hai | // 176 // lo. pra. 343, 343711, 110, 116, 1822 1426 134, 1x40, 1546 / vizeSArtha mukha aura bhUmi ko jor3akara use AdhA karane para prApta huye pramANa ko vivakSita kSetra kI U~cAI aura moTAI se guNA karane para viSama kSetra kA dhanaphala nikalatA hai / isa niyama ke anusAra uparyukta sAta pRthviyoM kA ghana phala nimna prakAra hai / mu. +bhU, 32176 10 rA, pra. pRthvI kSetra kA gha. pha. dvitIya pRthvI kSetrakA tRtIya pRthvI kSetra kA gha.pha. pRthvI kSetrakA paM. pRthvI kA pa. pha. pRthvI kSetrakA sa. pRthvI kSetrakA 16 T 6 - 22414722 rA 117-20 2124 rA 11x4 rA. 110 46, 644 pUrva aura pazcima se loka ke anta ke donoM pArzva bhAgoM meM tIna, do mora eka rAju vedA karane para U~cAI krama se eka jaga zreNI, zreNI ke tIna bhAgoM meM se do bhAga, aura zreNI ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga mAtra haiM / / 180|| XV
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ yakti saMgata hai|11. madhyaloka kI uparokta sarva pathiciyoM ko pathaka-pathaka rUpa se nAraMgIvata gola mAna lene para bhI madhyaloka kA samudita capaTA thAlI ke AkAra vAlA rUpa virodha ko prApta nahIM hotaa| kyoMki ukta saMcAra kSetroM ko samudita rUpa kA vahI AkAra hai| (12) isa pRthvo ko hI jambUdvIpa mAnakara isameM bhArata Adi kSetroM kA himavAna parvatoM kA avasthAna bhI yathAyogya rUpa meM phira baiThAyA jA sakatA haiN| bhale hI zabdazaH vyAkhyA kA mela baiTha jAtA hai| parantu aisA karane ke liye hameM bhaugolika itihAsa para dRSTi DAlanI hogI ki kisa-kisa samaya meM inake nAma kyA-kyA rahe haiM, kisa prakAra se usa mAnyatA ne badalakara yaha rUpa dhAraNa kara liye / prakRti ke parivartana kI aTUTa dhArA meM kaba-kaba va kisa-kisa prakAra pahale-pahale parvata Adi bhUgarbha meM samA gaye aura naye utpanna ho gaye ityAdi / isa viSaya kA kucha spaSTIkaraNa cAturdIpika bhUgola nAma ke agale zIrSaka ke antargata diyA gayA hai| cAturdIpika bhUgola paricaya (ja. pa. / pra.1.8 / eca. eka jana kA bhAvAya) 1. phAzI nAgarI prAcAriNI sabhA dvArA prakAzita sampUrNAnanda anya meM diye gaye, zrI rAmakRSNa dAsa jI ke eka lekha ke anusAra, vaidika dharma mAnya saptadvIpaka bhUgola (de0 zIrSaka na03) kI apekSA cAtupika bhUgola adhika prAcIna hai| isakA astitva aba bhI vAyu purANa meM kucha-kucha milatA hai| cInI yAtrI megasthanIja ke samaya meM bhI yahI bhUgola pracalita thA, kyoMki vaha likhatA hai ki bhArata ke sImAnta para tIna aura deza mAne jAte haiM-sIdiyA, baikTriyA tathA eriyaanaa| sodiyA se usake bhadrAzva va uttarakuru tathA baiMkTriyA va eriyAnA se ketumAladvIpa abhipreta haiN| prazoka ke samaya meM bhI yahI bhUgola pracalita thA, kyoMki usake zilA lekhoM meM jambU dvIpa bhAratavarSa kI saMjJA hai| mahAbhASya meM Akara sarva prathama saptadvIpika bhUgola kI carcA hai| ataeva vaha azoka tathA mahAbhASya kAla ke bIca kI kalpanA jAna par3atI hai| 2. saptadvIpika bhUgola kI bhAMti yaha cAturtI pika bhUgola kalpanA mAtra nahIM hai, balki isakA prAdhAra vAstavika hai| usakA sAmaMjasya Adhunika bhUgola se ho jAtA hai| 3. cAtudIMpika bhUgola meM jambUdvIpa pRthvI ke cAra mahAdvIpoM meM se eka hai aura bhAratavarSa jambUdvIpa kA hI dUsarA nAma hai| vahIM saptadvIpaka bhUgola meM jAkara itanA bar3A ho jAtA hai ki usakI barAbarI vAle anya tIna dvIpa (bhadrAzva, ketumAla va uttarakuru) usake varSa banakara raha jAte haiN| aura bhAratavarSa nAma vAlA eka anya varSa (kSetra) bhI usI ke bhItara kaligata kara liyA jAtA hai| 4. cAturtIpI bhUgola kA bhArata (jambUdvIpa) jo me taka pahaMcatA hai. saptadvIpika bhUgola meM jambUdvIpa ke tIna varSoM yA kSetroM meM vibhakta ho gayA hai-bhArata varSa, kiMpuruSa va haribarSa / bhArata kA varSa parvata himAlaya hai| kiMpuruSa himAlaya ke parabhAga meM maMgoloM kI bastI hai, jahA~ se sarasvatI nadI kA udgama hotA hai tathA jisakA nAma Aja bhI kannaura meM pravaziSTa hai| yaha varSa pahale tibbata taka pahuMcatA thA, kyoMki vahAM taka maMgoloM kI bastI pAyI jAtI hai / tathA isakA varSa parvata hemakUTa hai, jo katipaya sthAnoM meM himAlayAntargata hI vaNita huyA hai| (jaina mAnyatA meM kiMpuruSa ke sthAna para haimavata aura himakUTa ke sthAna para mahA himadhAna kA ullekha hai| harivarSa se hirAta kA tAtparya hai jisakA parvata niSadha hai, jo meru taka pahucatA hai / isI harivarSa kA nAma avestA meM harivara jI milatA hai| 5. isa prakAra ramyaka, hiraNyamaya aura uttara kuru nAmaka varSoM meM vibhakta hokara cAturdIpika bhUgola vAle uttarakuru mahAdvIpa ke tIna varSa bana gaye haiN| 6. kintu pUrva aura pazcima ke bhadrAzva va ketumAla dvIpa yathApUrva do ke do hI raha gye| antara kevala itanA hI hai ki ve yahAM do mahAdvIpa (1) bhUjA aura pratibhUjA ko milAkara AdhA karane para jo vyAsa ho, use UMcAI aura moTAI se guNA karanA caahie| aisA karane se trikoNa kSetra kA ghanaphala AtA hai| (2) eka lambe bAha ko vyAsa ke Adhe se guNA karake punaH moTAI se guNA karane para eka lambe bAhayukta kSetra ke dhanaphala kA pramANa AtA hai / / 181|| loka meM cyAlIsa kA bhAga dene se, caudaha kA bhAga dene se, aura loka ko pAMca se guNA karake usameM vyAlIsa kA bhAga dene se kramazaH una tInoM abhyAntara kSetro kA dhanaphala nikalatA hai| // 18 // 342 :-42= pra. a. kSetraphala kA pana pa, 343:14=24 di, akSetra kA dhanaphala 34345: 42=40 tR prakSetra kA ghnphl| isa samasta ghanaphala ko milAkara aura use dugunA karake isameM mamama kSetra ke ghanaphala ko jor3a dene para cAra se guNita aura sAta se mANita loka ke barAbara saMpUrNa adholoka ke ghanaphala kA pramANa nikala AtA hai / // 13 // ... +2 +4. 73% 7342=147, 147+ 46=196 pUrNa a. lo kA ghanaphala barAbara 343447 rA.
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ na hokara eka dvIpa ke antargata do varSa yA kSetra haiN| sAtha hI meru ko mekhalita karane vAlA, saptadvIpika bhUgola kA ilAvRta bhii| eka svatantra varSa bana gayA hai| 7. yoM ukta cAra dvIpoM se pallavita bhAravarSa prAdi tIna dakSiNI, harivarSa Adi tIna uttarI, bhadrAzva va ketumAla ye do pUrva va pazcimI tathA ilAvata nAmaka kendrIya varSa jambUdvIpa ke nau varSoM kI racanA kara rahA hai| . (jainAbhimata bhugola meM hai kI bajAya 10 varSoM kA ullekha hai| bhAratavarSa kiMpuruSa va harivarSa ke sthAna para bharata hemabata va hari ye tIna merU ke dakSiNa meM haiN| ramyaka, hiraNyamaya tathA uttara kuru ke sthAna para ramyaka haraNyavata va airAvata ye tIna meru ke uttara meM haiN| bhadrAzva va ketumAla ke sthAna para pUrva videha va pazcima videha ye do meru ke pUrva va pazcima meM haiN| tathA ilAvata ke sthAna para devakUru va uttarakuru ye do meru ke nikaTavartI haiN| yahAM vaidika mAnyatA meM to meru ke caugirda eka hI varSa mAna liyA gayA dhika dhIma ra zaiviyA) MARA Joissert HAM nIma para parima ma.44) OM sona) IMGE (manomA) vartamAna kamIra BreysaA pita pi yimam INDERIAnd HAMANEval fa noTa:- *mAra jIpa bhArI mAtra hai -meramanIle bhArata sImA para siTikA aura ripAgadIpa pahicata hai aura jaina mAnyatA meM use dakSiNa va uttara dizA vAle do bhAgoM meM vibhakta kara diyA hai| pUrva va pazcimI bhadrAzva va ketumAla dvIpoM meM vaidikajanoM ne dotroM kA vibhAga na darzAkara akhaNDa rakkhA, para jaina mAnyatA meM usake sthAnIya pUrva va pazcima videhoM ko bhI (16, 16 kSetroM meM vibhakta kara diyA gayA) 6. meru parvata vartamAna bhUgola kA pAmIra pradeza hai / uttarakuru pazcimI turkistAna hai| sItA nadI yArakanda nadI hai| niSadha parvata hindukuza parvatoM kI zrRMkhalA hai| haimavata bhAratavarSa kA hI dUsarA nAma rahA hai| (de0 vaha-baha naam)| loka sAmAnya nirdeza 1. loka kA lakSaNa de0kAza 23 (1.pAkAza ke jitane bhAga meM jIva pudagala Adi SaTa dravya dekhe jAMya so loka hai aura usake cAroM tarapha zepa ananta mAkAza aloka hai, aisA loka kA nirukti artha hai| 2. athavA SaT dravyoM kA samavAya loka hai)| de0 lokAntika / / (2. janma-jarAmaraNa rUpa yaha saMsAra bhI loka kahalAtA hai|) rA, bA. 112110-131455 / 20 yatra puNyapApaphalalokanaM sa lokaH / 10 / kaH puunrsau| pAtmA / lokati pazyatyupa labhate praniti lokaH 1111 sarvajJenAnantApratihadakavaladarzane lokyate yaH sa lokaH / tena dharmAdInAmapi lokatvaM siddham |13jhaaN pUNya va pApa kA phala jo sukha-duHkha vaha dekhA jAtA hai so loka hai isa vyutpatti ke anusAra loka kA artha prAtmA hotA hai| jo padArthoM ko dekhe va jAne so loka isa vyutpatti se bhI loka kA artha prAtmA hai| prAtmA svayaM apane svarUpa kA lokana kara
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ tA hai ataH loka hai| sarvajJa ke dvArA ananta va aprati:ta kebaladarzana se jo dekhA jAye so loka hai| isa prakAra dharma grAdi dravyoM kA bhI lokapanA siddha hai| parAkta) tInoM meM se adho 2. loka kA prAkAra tita 1117-138 deTiThamaloyAyAro bettAsaNasaNihI sahAveNa / majjhimaloyAyAro ubbhiyamara addhasAriccho uvarima loyArI ubbhiya mara vaiNihoi sristto| saMThANo edANaM loyANa ehi sAhemi / 138 / ina (uparokta) tInoM meM se adholoka kA AkAra svabhAva se vetrAsana ke sadaza hai, aura madhya loka kA prAkAra khar3e kiye haye Adhe mRdaMga ke UrdhvabhAga ke samAna hai / 13 / UdhvaM loka kA AkAra le kiye huye mRdaMga ke sadRza hai / 138 / (dha 411.3.2 / gaa06|11) (vi. sA. 6) : (ja.pa. 18): (dra. saM 1 ttii.rii.|3|112111) / gha. 4|1.3.2|gaa. 711 talasvakha saMThANo / 7 / - yaha loka tAla vRkSa ke yAkAra vAlA hai| jaga pra / 24 pro0 lakSmIcanda-misra deza ke giraje meM bane haye mahAstupa se yaha lokA kAza kA prAkAra kiMcita samAnatA rakhatA pratIta hotA hai| kA prAkAra khar3e kiye kA AkAra sar3e kiye huye pradeza -- - - -. . 3. loka kA vistAra ti 1 1 / 146-163 meDhipamANAyAmaM bhAgesu dakkhiNuttareSu pUDhe / puvAvaresu vAsaM bhUmimuhe satta yevakapacekkA / 146 / coisa rajjupamANo uccheho hodi sayalalogassa ! addhamurajjassudabo samaggamukhodayasariccho / 150 heTThima majjhimaubarimalo uccheho kameNa rajjUvo / sataya joyaNalakkhaM joyaNalakkhUNasagarajjU / 151 // iha rynnskraatraalupNkssmtmmhaatmaadiphaa| murabaddhimmi mahIno satta cciya rajju antariyA / 152 / dhammAvaMsAmeghAjaNariTThANa ubbhamaghavIyo mAghaviyA iya tANaM pUtavINa gottaNAmANi / 153 / 1 majjhima jagassahediThamabhAgAdo Niggado paDhamarajja / sakkarapahaputavIe heThimabhAgammi NiThThAdi / 154! tatto doIda rajjU vAluvapahaheTThi samappedi / taha ya taijjA rajjU paMkapahahevasya bhAgammi / 155 / dhUmapahAe hedimabhAgammi samapade turiya rajjU / taha paMcamiyA rajjU tamappahAheTThimapaese 11561 mahatamahemiyaMte chaTThI hi samappade rajja tatto sattamarajz2a lAyassa talammi giTThAdi / 157 / mabhimajagasya uvarimabhAgAda divaDharajjaparimANaM / igijoyaNa lakSaNaM sohammavimANa dhayadaMDe 1158 / vaccadi divaivarajjU mAhiMdasaNakumAra ubArammi / giTThAdi praddharajjU babhuttara uDaDhabhAgammi 1156 // avasAdi praddharaja kaavitthtthssobrittubhaagmmi| sa cci sahasukkovari sahasArovari a sa rucaya / 160 / tattoya pravarajja ANadakappassa urima-paese / sa ya pAraNasya kappassa urima bhAgammi gebijja / 161 / tatto uvarimabhAge gavANataro hoti ekkarajjUyo / evaM urimaloe rajjuvibhAgo samuddida / 16 / NiyaNiya carimidayadhayadaMDagga kampa minavasANaM kappAdIdamahIe vicchedo loyavicchedo / 16 / . dakSiNa aura uttara bhAga meM loka kA pAyAma jaga zreNI pramANa arthAt sAta rAjU hai| pUrva aura pazcima bhAga meM bhUmi praura mukha kA vyAsa krama se sAta eka, pAMca aura eka rAja hai| tAtparya yaha hai ki loka kI moTAI sarvatra sAta rAjU hai aura vistAra Rma se loka ke nIce sAta rAja, madhyaloka meM eka rAj brahma svarga para pA~ca rAja aura loka ke anta meM eka rAjU hai| 12) sampUrNa loka kI UMcAI 14 rAjU pramANa hai| arddha mRdaMga kI UMcAI sampUrNa mRdaMga kI U~cAI ke sadRza hai| arthAt arddhamRdaMga sadaza adholoka jaime sAta rAja UMcA hai| usI prakAra hI pUrNa mRdaMga sadRza Urdhvaloka bhI sAta hI rAjU UMcA hai|150| krama se pragholoka kI UMcAI sAta rAja, madhyaloka kI UMcAI 100,000 yojana aura Urdhvaloka kI UMcAI eka lAkha yojana kama sAta rAja hai| 1151 (dha, 411, 3, 2 / gA. 8 / 11), (tri. sA. 133)(ja. p.|4|11, 16.17) / 3. tahA~ bhI tInoM lokoM meM se arddhamRdaMgAkAra adholoka meM ratnaprabhA, zakrApramA, bAlukApramA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura mahAtamaprabhA ye sAta pRthvIyAM eka rAja ke antarAla se haiM 11521 gharmA, vaMzA, meghA, ajanA, ariSTA madhavI aura mAdhavI ye ina uparyukta pRthviyoM ke aparanAma hai||15| madhyalo ke adhobhAga se prArambha hokara pahalA rAjU zarkarAprabhA pRthvI ke adhobhAga meM samApta hotA hai / 154 // isake prAge dUsarA rAjU prArambha hokara bAlukAprabhA ke adhobhAga meM samApta hotA hai| tathA tIsarA rAjU paMkaprabhA ke adhobhAga meM 115 // cauthA dhUmaprabhA ke adhobhAga meM, pAMcavAM tamaH prabhA ke adhobhAga meM / 156 / aura chaThA rAjU mahAtamaHprabhA ke anta meM
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ samApta hotA hai| isame Age sAtavA~ rAjU loka ke talabhAga meM samApta hotA hai|157| (isa prakAra adholoka kI 7 rAjU UMcAI kA vibhAga hai|) 4. ratnaprabhA pRthvI ke tIna bhAgoM meM se kharabhAga 16,000 yo paMka bhAga 84,000 yojana aura abRhala bhAga 80,000 yojana moTe haiM / de. rtnprbhaa/2| 5. loka meM meru ke talabhAga se usako coTI paryanta 100,000 yojana U~cA va rAjU pramANa vistAra yukta madhyaloka hai| itanA hI tiryakloka hai| (de tiryc!3/1)| manuSyaloka citrA pRthvI ke Upara se meru kI coTI taka 16000 yojana vistAra tathA prahAI dIpa pramANa 85.00.000 yojana vistAra yukta hai| (de manaSya/4) 6 (citrA pathvI ke nIce khara va paMka bhAga meM 100,000 yo0 tathA citrA pRthvI ke Upara meru kI coTI taka 66000 yojana UMcA aura eka rAjapramANa vistAra yukta bhAvanaloka hai| -de. loka/2/9 / isI prakAra vyanta ra loka bhI jAnanA / de. loka/2/10 / citrA pRthvI se 760 yojana Upara jAkara 110 yojana bAhulya va 1 rAjU vistAra yukta jyotiSa loka hai / de.jyotiSa /2/1) / 7. madhyaloka ke UparI bhAga se saudharma bimAna kA dhvajadaNDa 100,000 yojana kama 13 rAjU pramANa U~cA hai| 158 / isake prAge hai 11 rAja mAhendra va sanatkumAra svarga ke UparI bhAga meM, 1/2 rAjU brahmottara svarga ke UparI bhAga meM prAdhA rAja kApiSTha ke UparI bhAga meM, prAdhA rAjU mahAzukra ke UparI bhAga meM, 12 rAjU sahasrAra ke UparI bhAga meM / 161 / 12 rAjU Anata ke UparI bhAga meM aura 1/2 rAja AraNa-acyUta ke UparI bhAga meM samApta ho jAtA hai / 161 / usake Upara eka rAjU kI U~cAI meM navayaka, nava anudiza, aura 5 anattarazmiAna haiN| isa prakAra avaloka meM 7 rAjU kA vibhAga kahA gayA / 16 / apane-apane antima indraka-vimAna sambandhI dhvajadaNDa ke agrabhAga taka una-una svargoM kA anta samajhanA cAhiye / aura kalpAtIta bhUmikA jo anta hai| vahI loka kA bhI anta hai / 1638. (lokazikhara ke nIce 425 dhanuSa aura 21 yojana mAtra jAkara antima sarvArthasiddhi indraka sthita hai (de. svarga 5/1) sarvArthasiddhi indraka ke vajadaNDa se 12 yojana mAtra Upara jAkara aSTama pRthvI hai| vaha 8 yojana moTI va eka rAja pramANa vistata hai| usake madhya Ipata prArambhAra kSetra hai| vaha 4500,000 yojana vistAra yuvata hai| madhya meM 8 yojana aura siroM para kevala aMgula pramANa moTA hai| isa praSTama pRthvI ke Upara 7050 dhanuSa jAkara siddhi loka hai de. mokSa/17) / rAja ke sAtaveM bhAga ko tIna, vaH do, pA~ca, eka, cAra aura sAta se guNA karane para vaMzA Adika meM stambhoM ke bAhara choTI bhujAoM ke vistAra kA pramANa nikalatA hai| 333 rA0 loka ke anta taka aba bhAga sahita pAMca dhanarAju aura sAtavIM pRthvI laka DhAI dhanarAju pramAraNa ghanaphala honA hai| +4:24147=13 ghanarAju; Ex-24147:: gha0 rA0 aracI panI taka vAhya aura Abhyantara donoM kSetroM kA mina ghana phala do se vibhakta teraha ghagarAja pramANa hai| : 2147...13 gharA0 chuTavauM pRthvI taka jo bAhya kSetra kA dhanaphala eka beTe chaha (2) dhanarAju hotA hai, use upayukta donoM kSetroM ke jor3a rUpa ghanaphala (13) 0 rA meM se ghaTA dene para zeSa eka vibhAga (1) sahita chaha dhanarAju pramANa abhyantara kSetra kA dhanaphala samajhanA caahiye| 24x7:. gha. rA0 bAhya kSetra kA ghanaphala; 4. gha. 'rA0 abhyantara kSetra kA ghanaphala / dhUmaprabhA paryanta dhanavaphala kA jor3a sADe tIna ghanarAju batalAyA gayA hai| aura paMkaprabhA ke antima bhAga taka eka tribhAga (3) kama eka dhanarAja pramANa ghanaphala hai / +3:24147.30 rA0+242-47- pa0 rA. bAhya kSetra kA ghana phala / caturtha pRthvI paryanta abhyantara bhAga meM dhanaphala kA pramANa eka baTe chaha (2) kama sAta dhanarAja hai| +5:24147-3=40 rA. abhyantara kSetra kA banaphala | artha (6) dhanarAju ko nau se guNA karane para jo guNaphala
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka kA varNana ( harivaMza purANa ke AdhAra para ) saba ora se jisakA ananta vistAra hai, jisake apane pradeza bhI ananta haiM tathA jo anya dravyoM se rahita hai vaha lokA kAza kahalAtA hai / yataJca usameM jIvAjIvAtmaka anya padArtha nahIM dikhAI dete haiM isalie vaha alokAkAza isa nAma me prasiddha hai| gAMta aura sthiti meM nimittabhUta dharmAstikAya praparmAstikAya kA prabhAva hone se alokAkAza meM jIva aura puddata kI na gati hI hai aura na sthiti hI hai / usa alokAkAza ke madhya meM asaMkhyAta pradezI tathA lokAkAza se mizrita zranAdi loka sthita hai | kAla dravya tathA apane avAntara vistAra se sahita anya samasta paMcAstikAya yatazca isameM dikhAI dete haiM isalie yaha loka kahalAtA hai / yaha loka nIce Upara ke madhya meM vetrAsana mRdaMga aura bahuta bar3I jhAlara ke samAna hai arthAt adholoka vaitrAmanaThA ke samAna hai, Urdhva loka mRdaMga ke tulya hai aura madhyaloka jise tiryak loka bhI kahate haiM jhAlara ke samAna hai| nIne zrAdhA jAya to gA AkAra hotA hai jaisA hI loka kA sAkAra hai kintu vizeSatA yaha ki usa para yadi pUrA yaha loka caturastra prarthAt caukora hai| athavA kamara para hAtha rakha tathA paira phailAkara acala sthira khar3e hue manuSya kA jo grAkAra hai usI bAkAra ko yaha loka dhAraNa karatA hai| apane vistAra kI apekSA madholoka mIce sAta ra pramANa hai, phira phama-kama se pradezoM meM hAni hote-hote madhyama loka ke yahA~ eka rajju vistRta raha jAtA hai / tadanantara usake Age pradeza hAni hote-hote brahmabrahmottarasvarga ke samIpa pA~ca rajju pramANa hai / tadanantara usake Age pradeza hAni hote-hote loka ke anta meM eka rajju pramANa vistRta raha jAtA hai| tInoM lokoM kI lambAI covaha rajju pramANa hai| sAta rajju sumerU parvata ke nIce aura sAta rajju usake Upara hai| citrA pRthivI ke adhobhAga se lekara dvitIya pRthivI ke granta taka eka rajju samApta hotI hai, isake Age tRtIya pRthivoM kera taka dvitIya rajju caturtha pRthivo kendra taka paMcama rajju saptama pRthivI ke anta taka paSTha rajju dhaura joka ke yanta taka saptama rajju samApta hotI hai arthAt citrA pRthvI ke nIce chaha rajju kI lambAI taka sAta pRthviyAM aura usake nIce eka rajju ke vistAra meM nigoda tathA bAtavalaya haiN| yaha to citrA pRthvI ke nIce kA vistAra batalAyA aba isake Upara aizAna svarga taka Der3ha rajju usake Age mAhendra svarga ke anta taka phira Der3ha rajju, phira kApiSTa svarga taka eka rajju tadanantara sahastrAra svarga taka eka rajju, usake Age zrAraNa acyuta svarga taka eka rajju aura usake Upara Urdhva loka ke anta taka eka rajju isa prakAra kula sapta rajju samApta hotI hai / citrA pRthivo ke nIce prathama rajju ke anta meM jahAM dUsarI pRthivI samApta hotI hai vahAM loka ke jAnane vAle yAtrAyeM are kA vistAra eka rajju tathA dvitIya rajju ke sAta bhAgoM meM se chaha bhAga pramANa batalAyA hai dvitIya rajju ke anta meM jahAM tIsarI pRthivI samApta hotI hai vahAM adholoka kA vistAra do rajju pUrNa aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se pAMca bhAga pramANa batalAyA hai| tRtIya rajju ke anta meM jahAM cauthI pRthvI samApta hotI hai vahAM adholoka kA vistAra tIna ranju dhaura eka raju ke sAta bhAgoM meM se cAra bhAga pramANa batalAyA hai| caturtha rajjU ke anta meM jahAM pAMcavIM pRthivI samApta hotI hai, vahAM gholoka kA vistAra cAra rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM se tIna bhAga pramANa kahA gayA hai, paMcama rajju ke anta meM jahAM pRthvI samApta hotI hai, vahA~ adholoka kA vistAra pA~ca rajju zrIra eka rajju ke sAta bhAgoM meM se do bhAga pramANa bata lAyA hai, paSTha rajju ke anta meM jahAM sAtavIM pRthvI samApta hotI hai vahAM adholoka kA vistAra chaha rajju dhIra eka rak ke prApta ho, utanA tItarI pRthvI paryanta kSetra ke ghanaphala kA pramANa hai, aura dUsarI pRthvIparvata kSetra kA ghanakala Der3ha ghanarAju pramANa lAne ke liye use dugunA karanA cAhiye / 56
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka kA varNana loka loka prAkAza mAhiM thira nirAdhAra jAnoM / puruSa rUpa kara kaTI bhaye SaT dravyanasoM mAno / isakA koI na karatA haratA amita dhanAdi hai| jIvapudgala nAve yA meM, karma upAdhI hai| pApa puNya sau jIva jagata meM, nita sukha dukha bharatA / apanI karanI Apa bhare, sira thaoNrana ke dharatA / moha karma ko nAza meTakara, saba jaga kI zrAsA / nijapada meM ghira hoya, loka ke sIsa karo bAsA || 5x / 1x10 rA0 : 3:2x1x0 = 0rA0 yoga - 13+3+3+5+2+3+4+I+3 = 45, 4 x 2 = 376 = 63 ghanarAju | uparyukta ghanaphala ko duguNA karane para donoM (pUrva-pazcima ) tarapha kA kula ghanaphala tresaTha ghanarAju pramANa hotA hai| isameM saba arthAt pUrNa taka rAju pramANa vistAra vAle samasta ( 11 ) kSetroM kA ghanaphala jo eka sau tetIsa ghanarAju hai, use jor3a dene para cAra kama do sau arthAt eka sau chiyAnave dhanarAju pramANa kula adholoka kA ghanaphala hotA haiN| 66/133 = 166 dhanarAju / loka ke nIce va Upara mukha kA vistAra eka eka rAju, bhUmi kA vistAra pAMca rAju aura UMcAI ( mukha se bhUmi taka ) jaga zreNI ke arddha bhAga arthAt sAr3he tIna rAju mAtra hai / Upara nIce 1, bhUmibhUmi se nIce 33 pa 13 rAju bhUmi meM se mukha ke pramANa ko ghaTAkara zeSa meM UMcAI kA bhAga dene para jo labdha Aye, utanA pratyeka rAju para mukha kI apekSA vRddhi aura bhUmi kI apekSA hAni kA prayAsa hotA hai| vaha pramANa sAta se vibhakta yATha aMkamAtra arthAt ATha baTe sAta hotA hai / 1.5-1-44 pratyeka rAjapura kSaya aura vRddhi kA pramANa bhUmi 1. usa aura vRddhi ke prabhAsa ko icchAnusAra apanI-apanI UMcAI se guNA karane para jo kucha prApta ho use bhUmi meM se kama karane athavA mukha meM jor3a dene para vivakSita sthAna meM vyAsa kA pramANa nikalatA hai| udAharaNa - sanatkumAra mAhendra kalpa kA vistAra U~cAI rAju 3, (3) 114 rAju / agavA bhUmi kI sIcAI rA 6 2 (1x3) 1143 rA zreNI ko ATha se guNA karake usameM unnacAsa kA bhAga dene para jo labdha zrAve, utanA UrdhvaM loka ke vyAsa kI vRddhi aura hAni pramANa hai / 7X8-56, 56946: 5 kSa0 vR0 kA pramANa / ke sAtaveM bhAga ko krama se daza sthAnoM meM rakhakara usako yAta unnIsa ekatIsa tI daktIsa sattAIsa IsI phaDa aura sAla se guNA karane para Upara ke kSetroM kA vyAsa nikalatA hai / daza uparima kSetroM ke adhobhAga meM vistAra kA krama 60
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ --285SS NRN ME ... zrI suvihi gara jI mahArAma ve Romwwwantar
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ Upara tIna loka 120.0000. 50.000 . 21000 gA. ko - koza saMketa: yo mAjI yojana nI sita maka-32162241 dhanuSa lA- jayA jananI sApha sAsAra bahAzubha sva uja 5 rAja ... X rayosara A jaann| - jAsaharamana sa rezAna bokake bahumadhya bhAgameM lamvAyamAna rAja -- - jarA nAlI -13 rAjU 321622413dhanuSa loka sAmAnya rAja matabharakama 110THENEVI UCHWNICH kamA ma KHIMPUR *mAsabalarA nias 20.000 yo 20000 - moka ke jAyA lAjilaya- - 4 mota ke nIce vAle eka rAma pramANa kalakala nAmaka syAvara loka ko cAroM ora se gherakara agAsthita 60000 gho- moTA vaatvly|
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAta bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai tathA saptama rajju ke anta meM jahA~ loka samApta hotA hai vahA~ adholoka kA vistAra sAta rajju pramANa kahA gayA hai| citrA pRthivI ke Upara Der3ha rajju kI UMcAI para jahAM dUsarA aizAna svarga samApta hotA hai vahAM loka kA vistAra do rajju pUrNa aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se pAMca bhAga pramANa kahA gayA hai| usake Upara Der3ha rajju aura calakara jahAM mAhendra svargaM samApta hotA hai, vahA~ loka kA vistAra cAra rajju zrora eka rajju ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga pramANa batAyA gayA hai / usake Age AdhI rajju aura calakara jahA~ brahmottara svarga samApta hotA hai| vahAM loka kA vistAra pA~ca rajju pramANa kahA gayA hai| usake Upara sAdhI rajju aura calakara jahA~ kApiSTa svarga samApta hotA hai vahAM loka kA vistAra cAra rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM ke tIna bhAga pramANa batalAyA gayA hai| usake bhAge prAdhI rajju calakara jahAM mahAzuka svarga samApta hotA hai vahA~ loka kA vistAra tIna rajju zrIra eka rajju ke sAta bhAgoM meM se chaha bhAga pramANa kahA gayA hai| isake Upara zrAdhI rajju calakara jahAM sahasrAra svayaM kA aMta AtA hai vahAM loka kA vistAra tIna rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se do bhAga pramANa batalAyA gayA hai| isake prAge sAdhI rajju aura calakara prANata svarga kA mantra AyA hai vahAM loka kA vistAra do rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se pAMca bhAga pramANa batalAyA haiM isake Upara thAdhI rajju aura calakara jahAM acyuta svarga samApta hotA hai vahAM loka kA vistAra do rajju aura eka rajju ke sAta bhAgoM meM se eka bhAga pramANa batalAyA hai zrIra isake zrAge sAtavIM rajju ke anta meM jahAM loka ko sImA samApta hotI hai vahAM loka kA vistAra eka rajju pramANa kahA gayA hai| tInoM lokoM meM pradholoka to puruSa kI jaMghA tathA nitamba ke samAna hai, tiryagloka kamara ke sadRza hai, mAhendra svarga kA anta madhya prarthAt nAbhi ke samAna hai, brahma brahmAMtara svarga chAtI ke samAna hai, terayAM, caudahavAM svarga bhujA ke samAna hai, zAraNa acyuta svarga skandha ke samAna hai, mana vedhaka grIvA ke samAna hai, anudi unnata dAdI ke samAna hai. paMcAnuttara vimAna mukha ke samAna hai, siddha kSetra lalATa ke samAna hai aura jahAM siddha jIvoM kA nivAsa hai aisA zrAkAza pradeza mastaka ke samAna hai| jisake madhya meM jIvAdi samasta padArtha sthita haiM aisA yaha loka rupI puruSa asya hI hai-akRtrima hI hai| ghanodadhi, ghanavAta zrIra dAnavalaya tanuvAta tInoM bAla isa loka ko saba ora se gherakara sthita hai Adi kA panodadhi gomUtra ke varga ke samAna haiM, bIca kA panavAta valaya ke samAna varNa vAlA hai aura anta kA tanuvAyavalaya paraspara mile hue aneka varNoMvAlA hai| ye vAtavalaya daNDa ke AkAra lambe hai, canobhUta hai, Upara nIce tathA cAroM ora sthita hai, paMcalAkRti hai tathA loka ke anta taka veSTita haiM adholoka ke nIce tInoM balayoM meM se pratyeka kA vistAra bIsa-baoNsa hajAra yojana hai, aura loka ke Upara tInoM vAtatralaya kucha kama eka yojana vistAra vAle haiM adholoka ke nIce tInoM vAtavalaya daNDAkAra haiM aura Upara calakara jaba ye daNDAkAra kA parityAga karate haiM arthAt loka ke AjUbAjU meM khar3e hote haiM taba kramazaH sAta pAMca aura cAra yojana vistAra vAle raha jAte haiN| tadanantara pradezoM meM hAni hote-hote madhyama loka ke yahAM isakA vistAra krama se pAMca, cAra aura tIna yojana raha jAtA hai tadanantara pradezoM pradeza meM vRddhi hone se brahma brahmottara nAmaka pAMcave svarga ke anta meM kramaza: sAta, pAMca aura cAra yojana vistRta ho jAte haiN| punaH meM hAni hone se mokSa sthAna ke samIpa krama se pAMca, cAra aura tIna yojana vistRta raha jAte haiM / tadanantara loka ke Upara pahu~ca kara novadhi dAtavalaya bAdhA yojana arthAt do hosa, dhanadAta valaya usase sAdhA arthAt eka koMsa aura tanuvAsavalaya usase kucha kama arthAt pandraha se pacahattara catuSa pramANa vistRta hai| tInoM vAtavalayoM se ghirA huA yaha loka aisA jAna par3atA hai mAnI mahAloka jItane kI icchA se kavacoM se hI prAveSTita huA ho| ye isa loka meM pahalI ratnaprabhA dUsarI zarkarAbhA, tIsarI bAjukA prabhA pAMdhI kA pAMcavI dhUmaprabhA chaTavIM tamaH prabhA aura sAtavIM mahatamaH prabhA ye sAta bhUmiyAM haiN| ye sAtoM bhUmiyAM tInoM vAtavalayoM para adhiSTita tathA krama se nIce nIce sthita haiM / anta meM calakara ye sabhI adholoka ke nIce sthita, dhanodadhivAtavalaya para adhiSThita haiN| ina pRthviyoM ke 62
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ hadi nAma krama se dharmA, vaMzA, madhA, aMjanA, ariSTA, maghavI aura mAdhavI bhI haiM pahilI ratnaprabhA pRthvI eka lAkha assI hajAra yojana moTI hai tathA khara bhAga paMkabhAga aura abbula bahala bhAga ina tIna bhAgoM meM vibhakta hai| pahalA khara bhAga solaha hajAra yojana moTA hai, dUsarA paMka bhAga caurAsI hajAra yojana moTA hai aura tIsarA abbala bhAga assI hajAra yojana moTA haiN| paMka bhAga ko rAkSasoM tathA asurakumAroM ke ratnamayI dedIpyamAna bhavana' yathA krama se suzobhita kara rahe haiN| tathA khara bhAga ko nau bhavanavAsiyoM ke mahAkAnti se yukta, svayaM jagamagAte hue nAnA prakAra ke bhabana alaMkRta kara rahe haiN| khara bhAga ke 1 citrA, 2 bajrA, 3vaDrya, 4 lohitAMka, 5 bhasAragalba, 6, gomeda, 7 pravAla, 8 jyoti, rasa, 10 aMjana, 11 ajanamUla, 12 praga, 13 sphaTika, 14 candrAbha, 15 varcaska aura 1: bahuzilAmaya ye solaha paTala haiN| inameM se pratyeka paTala kI moTAI eka hajAra yojana hai tathA dedIpyamAna khara bhAga ina solaha paTala svarUpa hI hai| paMka bhAga se zeSa chaha bhUmiyoM kA apanA apanA antara apanI-apanI moTAI se kama se kama eka eka rajju pramANa hai| samasta tatvoM ko pratyakSa dekhane vAle zrI jitendra deva ne dvitIyAdi pRthviyoM kI moTAI krama se battIsa hajAra, maTThAIsa hajAra, caubIsa hajAra, vIsa hajAra aura solaha hajAra aura pATha hajAra, yojana batalAI hai| prathama pRthvI meM asurakumAra Adi dasabhavana bAsI devoM ke bhavanoM kI saMkhyA nimna prakAra jAnanA cAhie-asurakumAroM ke causaTha lAkha, nAga kUmAroM ke caurAsI lAkha garuDakumAroM ke bahattara lAkha, dIpakumAra udadhikumAra, meghakumAra, dikkumAra, agnikumAra aura vidyuta kumAra ina chaha kumAroM ke chihattara lAkha tathA vAyukumAroM ke chiyAnaveM lAkha bhavana haiN| ye saba-bhabana zreNi rUpa se sthita haiM tathA pratyeka meM eka eka caityAlaya hai / pRthvI ke nIce bhUloM ke caudaha hajAra aura rAkSasoM ke solaha hajAra bhavana yathAkrama se sthita haiN| jahAM maNirUpI sUrya kI nirantara prAbhA phailI rahatI hai aise pAtAla loka meM amurakumAra, suparNakumAra udadhikumAra, stanitakumAra, vidyutkumAra, dikkumAra agnikumAra, aura vAyukumAra ye dasa prakAra ke bhavanavAsI deva yathAyogya apane-apane bhavanoM meM nivAsa karate haiN| unameM asura kumAroM kI utkRSTayAyu kucha adhika eka sAgara, nAgAmAroM kI tIna palya suvarNakumAroM kI par3hAI palya hIpakumAroM ko do palya aura zeSa chaha kumAroM kI Der3ha palya pramANa haiN.| asurakumAroM ko UMcAI paccIsa dhanuSa, zeSa nau prakAra ke bhavanavAsiyoM tathA vyantaroM kI dasa dhanuSa aura jyotiSI devoM kI sAta dhanuSa haiN| saudharma aura aizAna svarga ke devoM kI UMcAI sAta hAtha hai| usake prAge eka tathA prAdhA hAtha kama hote hote sarvArthasiddhi meM eka hAtha kI UMcAI raha jAtI hai| bhAvArtha pahale dUsare svarga meM sAta hAya, tIsare coye svarga meM chaha hAtha, pAMcaveM, chaThaveM sAtave AThaveM svarga meM pAMca hAtha, nauveM, dasaveM, gyArahavaM, bArahaveM svarga meM cAra hAtha terahavaM, caudahaveM meM sAr3he tIna hAtha, pandrahaveM solA svarga meM tIna hAtha, adhoveyakoM meM ar3hAI hAtha, madhyama aveyakoM meM do hAtha, upari veyakoM meM tathA anudiza vimAnoM meM Der3ha hAya aura anuttara vimAnoM meM eka hAtha UMcAI hai| gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! aba isake Age saMkSepa se ratnaprabhA Adi sAtoM bhUmiyoM ke viloM kA yathAkrama se varNana kreNge| gharmA nAmaka pahilI pRthvI ke abbahala bhAga meM Upara nIce eka eka hajAra yojana chor3akara nArakiyoM ke vila haiM / yahI krama zeSa pRthbiyoM meM bhI samajhanA caahiye| kintu sAtavIM pRthvI meM paitIsa koza ke vistAra vAle madhya deza meM vila haiN| pahilI pRthivI meM tIsa lAkha, dUsarI meM paccIsa lAkha, tIsarI meM pandraha lAkha, cauthI meM dasa lAkha, pAMcavIM meM tIna lAkha, chaThavIM udAharaNa-1. sau I017-1 rAju 2 sA0 mA 16= =24rA0; 3. brahma brahmo,33143 rA0; 4 lA0 kA0335 3 rA0 5. zu0 ma031 = = rA0 6. 20 sa027-2 =24 rA0; 7. a0 prA023-24 =3, rA0; 6. A0 a016= =24 rA0 6. bavayakAdi 115 - 1-2 rA0; 10. lokAnta meM 7=1 rA.
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM pAMca kama eka lAkha, sAtavoM meM pAca aura sAtoM meM taba milAkara caurAsI lAkha bila haiN| una paviyoM meM krama se teraha, gyAraha, nau sAta, pAMca, tIna aura eka prastAra arthAt paTala haiN| gharmA pRthivI ke teraha prastAroM meM krama se nimnalikhita teraha indraka vila haiN|-1. sImantaka 2. nAraka 6. roruka 4. bhrAnta 5. udbhrAnta, 6. sabhrAnta, 7: asaMbhrAMta 8. vibhrAMta 6 trasta, 10H asita,11. vakrAnta, 12. avakrAnta aura 13: vikraant| zrI jinendra deva ne baMzA nAmaka dUsarI pRthvI ke prastAroM meM nimnAkita gyAraha indraka bila batAe haiN| -1. taraka 2. stanaka, 3. manaka, 4. vanaka, 5. ghATa, 6. saMghATa, 7. jihva. 8. jihvaka, 6. lola, 10. lolupa aura 11. stana lolupa / tIsarI meghA pRthvI ke nau prastAroM meM nimna prakAra nau indraka bila batalAye haiM-1. tapta, 2. tapita, 3. tapana 4. . tApana, 5. nidAgha, 6. prajvalita 7. ujvalita, 8. saMjvalita 6. saMprajvalita / cauthI pRthivI ke sA nimnalikhiti sAta inake dila haiM- 1. prAra, .. tAra 3. mAra 4 baraka 5 6maka 6 khaMDa 7 khaDakhaDa / pAMcavI pRthvI ke pAMca prastAroM meM nimnalikhita pAMca indraka vila haiN|- 1. tama 2 bhrama 3 jhaSa 4 anta 5 tAmistra ye indraka vila nagaroM ke prakAra ke haiN| chaThI pathvI meM 1. hima 2 bardala 3 lallaka ye tIna indraka vila haiN| sAtoM pRzciyoM ke saba indraka milakara unacAsa haiN| Upara se nIce kI ora prare ka pRthvI meM do do kama ho jAte haiM / aura nIce se Upara kI ora pratyeka pRthvI meM do-do adhika ho jAte haiN| prathama pathvI ke prathama prastAra sambandhI sImantaka indraka vila kI cAroM dizAoM meM pratyeka meM unacAsa zreNibaddha vila haiM aura ye paraspara bahuta bhArI antara ko liye hue haiN| isI sImantaka vila kI cAra vidizAoM meM pratyeka meM ar3atAlIsa zreNIbaddha vila haiN| ina zreNiyoM tathA zreNIbaddha biloM ke sivAya bahuta se prakIrNaka vila bhI haiN| ina sImantaka Adi narakoM meM nIce nIce krama-krama se eka eka vila kama hotA jAtA hai| isa prakAra sAtavIM pRthvI ke apratiSThAna nAmaka indraka kI cAra dizAoM meM eka ke kevala cAra vila haiM vahAM na zreNI hai aura na prakIrNaka vila haiN| isa prakAra prathama pRthivI ke prathama sImantaka indraka kI cAra dizAyoM meM eka sau chiyAnave cAra vidizAoM meM eka sau bAnave aura saba milakara tIna sau aThAsI zreNIbaddha vila hai| dUsare prastAra ke nAraka indraka ko cAra dizAmoM meM eka sau bAnave cAra vidizAoM meM eka sau aThAsI aura saba milakara tIna sau assI zreNIbaddha vila haiN| tIsare prastAra ke roruka indraka kI cAra dizAoM meM eka sau aThAsI, cAra vidizAmoM meM eka sau caurAsI aura saba milAkara tIna sau bahattara zreNIbaddha vila haiN| cauthe prastAra ke bhrAnta nAmaka indraka kI cAra dizAoM meM eka sau caurAsI aura vidizAoM meM eka so assI unatAlIsa, pacahattara, tetIsa, phira tetIsa, unatIsa, paccIsa, ikkIsa, sattaraha aura bAIsa, inameM se pratyeka ko camarAja ke prabhAra guNA karane para meru-tala se Upara Upara kama se ghanaphala kA pramANa AtA hai| udAharaNa-'muhabhUmi joga dale' ityAdi ke niyama ke anusAra maudharmAdika kA ghanaphala isa prakAra hai-- (1) +9:24347= =1630 (2)-31-32x1x7=1 :376 rA. (3)-11-42x647=14 -16 rA0 (4) +4:24x7 -33- 163 rA0 (5) 39-24-24347.36 - 143 rA. (6) 27+2-24347=15. : 126 rA. (7) 12-24347-21-10: rA (8) 15+14:24x7=1 = rA. (8) +3-2414-7-11 rA yoga 3 ++-- +3+2 -3+2+3=147 rA. kula /
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura saba milakara tIna sau causaTha zreNIbaddha vila haiN| pAMcave prastAra ke udbhrAnta nAmaka indraka vila ko cAra dizAoM meM eka sau assI vidizAtroM meM eka sau chiyattara aura saba milAkara tIna sau chappana zreNI baddha dila haiN| chaThaveM prastAra ke saMbhrAnta nAmaka indraka vila kI cAra dizAoM meM eka sau chiyattara vidizAmoM meM eka sau bahattara aura saba milAkara tIna sau ar3atAlIsa theNI baddha bila haiM / sAtaveM prastAra ke asaMbhrAnta nAmaka vila kI cAroM dizAoM meM eka sau bahattara vidizAmoM meM eka sau ausaTha aura saba milAkara tIna sau cAlIsa zreNI baddha bila haiN| pAThaveM prastAra ke vibhrAnta nAmaka indraka vila kI cAra dizAoM meM eka sau aDasaTha vidizAoM meM eka sau causaTha aura saba milAkara tIna sau battIsa zreNI vaddha vila hai| nauve prastAra ke trasta nAmaka indraka bila kI cAra dizAoM meM eka sau causaTha, bidizAoM meM eka sau sATha aura saba milAkara tIna sau caubIsa zreNI vaddha bila haiN| dasaveM prastAra ke trasita nAmaka indraka vila kI cAra dizAoM meM eka sau sATha, vidizAoM meM eka sau chappana aura saba milAkara tIna sau solaha zreNI baddha vila haiN| gyArahaveM prastAra ke vakrAnta nAmaka indraka vila kI cAra dizAoM meM eka sau chappana, vidizAoM meM eka sau bAvana, aura saba milAkara tIna sau pATha zreNIbaddha bila haiN| bArahaveM prastAra ke avakrAnta nAmaka indraka vila kI cAra dizAoM meM eka sau bAvana, vidizAoM meM eka sau ar3atAlIsa saura saba milAkara tIna sau zreNI baddha bila haiN| aura terahaveM prastAra ke bikrAnta nAmaka indraka vila ko cAroM dizAoM meM eka sau aDatAlIsa vidizAoM meM eka sau cauvAlIsa aura saba milAkara do sau bAnaveM zreNIbaddha vila haiN| isa prakAra terahoM prastAroM ke samasta zreNI baddha bila cAra hajAra cAra sau bIsa indraka bila teraha aura zreNIbaddha tathA indraka donoM milAkara cAra hajAra cAra sau tetIsa vila haiM / inake sivAya unatIsa lAkha pacAnave hajAra pAMca sau sar3asaTha prakIrNaka dila haiM / isa prakAra saba milAkara prathamapRthvI meM tIsa lAkha vila haiN| dvitIya pRthvI ke prathama prastAra ke staraka nAmaka indraka vila kI cAroM dizAoM meM eka sau cauvAlIsa, vidizAmoM meM eka sau cAlIsa aura saba milAkara do sau caurAsI zreNI baddha bila haiN| dvitIya prastAra ke stanaka nAmaka indraka vila kI cAroM dizAoM meM eka sau cAlIsa vidizAoM meM eka sau chattIsa aura saba milAkara do sau chiyattara theNI baddha bila haiN| tRtIya prastAra ke manaka nAmaka indraka vila kI cAroM dizAmoM meM eka sau chattIsa vidizAoM meM eka sau battIsa aura saba milAkara do sau paDasaTha zreNI baddha vila haiN| caturtha prastAra ke vanaka nAmaka indraka vila kI cAroM dizAoM meM eka sau battIsa, vidizAoM meM eka sau adrAIsa aura saba milAkara do sau sATha zreNI baddha bila haiN| paMcama prastAra ke ghATa nAkaka indraka bila kI cAroM dizAyoM meM eka sau aThAIsa, vidizAmoM meM eka sau cauvIsa aura saba milAkara do sau bAbana vila zreNI baddha haiM / SaSTa prastAra ke saMghATa nAmaka indraka bila kI cAroM dizAoM meM eka sI cauvIsa, bidizAoM meM eka sau vIsa aura saba milAkara do sau cauvAlIsa zreNI baddha vila hai| saptama prastAra ke jitanAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM eka sau bIsa, vidizAmoM meM eka sau solaha aura saba milAkara do sau chattIsa zreNI vaddha vila haiM / aSTama prastAra ke jihva nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM eka sau solaha vidizAmoM meM eka sau bAraha aura saba milAkara do sau aTThAIsa zreNI baddha vila haiN| navama prastAra ke lola brahma svarga ke samIpa pUrva-pazcima bhAga meM eka aura do rAju praveza karane para krama se nIce Upara cAra aura do se bhAjita jagaNI pramANa staMbhA kI UMcAI hai| stambhotrodha-1rA. ke pradeza meM rA. 2 rA. ke pradeza meM rA. chappana se bhAjita loka ko do jagaha rakhakara use krama se eka aura tIna se guNA karane para upayukta abhyantara kSatroM kA ghanaphala nikalatA hai| 343:5641:23; 3435643=156 5. pha. isa ghanaphala ko milAkara aura usako cAra se muNAkara usameM madhya kSetra ke ghanaphala ko milA dene para pUrNa Urdha loka kA panaphala hotA hai / vaha ghanaphala tIna se guriNata aura sAta se bhAjita loka ke pramANa hai| 65
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM eka sau bAraha, vidizAoM meM eka sau pATha aura saba milAkara do sau bIsa zreNI baddha vila haiM / dazama prastAra ke lolapa nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM eka sau pATha, vidizAoM meM eka sau cAra aura saba milAkara do sauM bAraha zreNIvara vika haiN| aura ekAdaza prastAra ke stana lolupa nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM eka sau cAra vidizAstroM meM sau aura saba milAkara do sau cAra theNI vaddha vila haiN| isa prakAra ina gyAraha prastAroM ke zreNI baddha vila do hajAra cha: sau caurAsI indraka aura bila gyAraha haiM / tathA donoM milAkara do hajAra chaha sau pacAnaveM haiM / tathA prakIrNaka vila caubIsa lAkha saMtAnaveM hajAra tIna sau pAMca hai / isa taraha saba milakara paccIsa lAkha vila haiN| tIsarI pRthvI ke pahale prastAra sambandhI tapta nAmaka indraka vila kI cAroM dizAoM meM sau, vidizAoM meM chiyAnaveM aura aura saba milAkara eka sau chiyAnaveM zreNIbaddha vila haiN| dUsare prastAra ke tapita nAmaka indraka kI cAroM dizAyoM meM chiyAnaveM vidizAoM meM vAnaveM, aura donoM ko milAkara eka sau aThAsI zreNIbaddha vila haiN| tIsare prastAra ke tapana nAmaka indraka kI cAroM dizAmoM meM bAnaveM, vidizAmoM meM aThAsI aura donoM ke milAkara eka sI assI zreNI baddha vila haiN| cauthe prastAra ke tApana nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAmoM meM aThAsI,vidizAmoM meM caurAsI aura saba milAkara eka sau bahattara zreNI baddha dila hai| pAcaveM prastAra ke nidAgha nAmaka indraka vila kI cAroM dizAmI meM assI aura donoM ke milAkara eka sau causaTha zreNIbaddha bila haiN| chaThave prastAra ke prajvalita nAmaka indraka kI cAroM dizAmoM meM assI, vidizAoM meM chihattara aura donoM ke milAkara eka sI chappana zreNIbaddha vila hai| sAtaveM prastAra ke ujyAlita nAmaka indraka kI cAroM dizAmoM meM chihattara vidizAnoM meM vahattara aura donoM milAkara eka sau ar3atAlIsa zreNIbaddha vila hai| pAThaveM saMjvalita nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM bahattara vidizAoM meM ar3asaTha aura donoM ke milakara eka sau cAlIsa zreNI baddha vila haiN| pIra nauveM prastAra ke saMprajvalita nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM ar3asaTha vidizAmoM meM causaTha aura donoM ke saba milAkara eka sau battIsa zreNI baddha bila haiN| isa prakAra nau prastAroM ke samasta zreNIbaddha vila eka hajAra cAra sau chihattara haiN| inameM nau indraka viloM kI saMkhyA milAne para eka hajAra cAra sau pacAsI vila hote haiN| pahalI pRthvI meM caudaha lAkha aThAnaveM hajAra pAMca sau pandraha prakIrNaka haiM aura saba milAkara pandraha lAkha bila haiN| cauthI pathvI ke pahale prastAra sambandhI prAra nAmaka indraka kI cAroM dizAmoM meM causaTha, vidizAoM meM sATha aura donoM ke milAkara eka sau caubIsa zreNIbaddha vila hai| dUsare prastAra ke tAra nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM sATha, vidizApoM meM chappana aura donoM ke milAkara eka sau solaha zreNIbaddha vila hai| tIsare prastAra ke mAra nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAmoM maiM chappana, vidizAmoM meM bAvana aura donoM milAkara eka sau ATha zreNIbaddha vila haiN| cauthe prastAra ke vacaka nAmaka indraka kI cAroM mahAdizAtroM meM bAvana, vidizAmoM meM ar3atAlIsa aura donoM ke milAkara eka mI zreNIbaddha vila haiN| pAMcaveM prastAra ke tamaka nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAoM meM ar3atAlIsa vidizAyoM meM cavAlIsa aura donoM ko milAkara saba bAnave zreNi baddha vila hai| chaThaveM prastAra ke khaNDa nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM cavAlIsa vidizAoM meM cAlIsa aura donoM ke milA kara caurAsI zreNI baddha vila haiM / aura sAtaveM prastAra ke khaDa khaDa nAmaka indraka kI cAroM mahAdizAoM meM cAlIsa vidizAoM meM chattIsa aura donoM ko milAkara chiyattara ANi baddha vila hai| isa prakAra cauthIbhUmi meM sAta indraka biloM kI saMkhyA milAkara saba inTaka aura zreNIbaddha biloM kI saMkhyA sAta sau sAta hai| inake sivAya nI lAkha ninyAve hajAra do sau tirAnaveM prakIrNaka - - - - - --- 6+183 =246; 24344=18; 18+46-- 140 raa.| barAbara 24343:7 raa.|| sodharma aura IzAna svarga ke Upara loka ke eka pAva bhAga meM choTI bhujA kA vistAra sAta se vibhakta chaha rAjupramANa hai| mAhendra svarga ke Upara anta meM sAta se bhAjita pAMca rAju aura bahmasvarga ke pAsa unacAsa se bhAjita aura sAta se guNita jaga zreNI
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ vila haiM / tathA saba milAkara dasa lAkha vila haiN| pAMcavIM pRthvI sambandhI prastAra ke tama nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAmoM meM chattIsa, bidizAmoM meM battosa aura donoM ke milAkara aDasaTha zreNIbaddha vila haiN| dUsare prastAra meM bhrama nAmaka indraka kI cAroM mahAdizAnoM meM battIsa vidizAmro meM aTThAIsa, aura donoM ke milAkara sATha zreNIbaddha bila hai| tIsare prastAra ke RSabhanAmaka indraka kI cAroM mahA dizAoM meM aTThAIsa vidizAnoM meM caubIsa aura donoM milAkara bAvana zreNIbaddha vila hai| cauthe prastAra ke anghranAmaka indraka kI cAroM -dizAoM meM caubIrA, vidizAmoM meM bIsa aura donoM ke milAkara cavAlisa zreNI baddha vila hai| aura pAMcaveM prastAra ke tamistra nAmaka indraka kI cAroM dizAoM meM bIsa, vidizAoM meM solaha aura donoM ke milAkara chattIsa zreNi baddha vila haiN| isa prakAra pAMcavIM pRthvI meM pAMca indra ka bila milAkara samasta indraka aura zreNivaddha biloM kI saMkhyA do sau paMsaTha hai| tathA do lAkha ninyAnaveM hajAra sAta sau paiMtIsa prakIrNaka vila haiN| aura saba mila kara tIna lAkha vila hai|| chaThavI pRthvI sambandhi prathama prastAra ke hima nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAoM meM solaha vidizAoM meM bAraha aura donoM ke milakara aTThAIsa zreNI baddha vila hai| dUsare prastAra ke baIla nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAoM meM bAraha vidizAoM meM prATa aura donoM ke milakara bIsa zreNIbaddha vila haiN| aura tIsare prastAra ke lallaka nAmaka indraka kI cAroM mahA dizAoM meM ATha vidizAoM meM cAra aura donoM ke milakara bAraha zreNI baddha vila haiM / isa prakAra chaThI pRthvI ke tIna prastAroM meM tona indraka kI saMkhyA milakara vesaTha indraka aura zreNIbaddha vila haiN| tathA ninyAnave hajAra nau sau bIsa mINaMka haiN| pro samApanAsa lAkha vila haiN| ye sabhI vila prANiyoM ke liye duHkha se sahana karane ke yogya haiN| sAtavIM pRthvI meM eka hI prastAra hai aura usake bIca meM apratiSThAna nAmaka indraka hai usakI cAroM dizAoM meM cAra zreNo baddha vila haiN| isakI vidazAnoM meM bila nahIM hai / tathA prakIrNaka bila bhI isa pRthboM meM nahIM haiN| eka indraka aura cAra zreNI baddha donoM milakara pAMca vila haiN| prathama pRthivI ke prathama prastAra meM jo sImantaka nAma kA indraka bila hai usakI pUrva dizA meM kAikSa, pazcima dizA meM mahAkAkSa, dakSiNa dizA meM pipAsa aura uttara dizA meM atipipAsa nAma ke cAra prasiddha mahAnaraka hai| ye mahAnaraka indraka vila ke nikaTa meM sthita haiM tathA durvarNa nAkiyoM se vyApta haiN| dusarI pRthivI ke prathama prastAra meM jo tarakA nAma kA indraka vila hai| usakI pUrva dizA meM aniccha, pazcima dizA meM mahAniccha, dakSiNa dizA meM vindhya aura uttara dizA meM mahAvindhya nAma ke prasiddha mahAnaraka sthita haiM / tosarI pRthivI ke prathama prastAra meM jo tapta nAma kA indraka vila hai usako pUrva dizA meM duHkha, pazcima dizA meM mahAduHkha, dakSiNa dizA meM vedanA aura uttara dizA meM mahAbedanA nAma ke cAra prasiddha mahAnaraka haiN| cauthI pRthivI ke prathama prastAra meM jo prAra nAma kA indraka vila hai, usakI pUrva dizA meM niHsRSTa, pazcima dizA meM atiniH sRSTa, dakSiNa dizA meM nirodha aura uttara dizA meM mahAnirodha nAma ke cAra prasiddha mahAnaraka haiN| pAMcavoM pRthivI ke prathama prastAra meM jo tama nAma kA indraka hai usakI pUrva dizA meM niruddha pazcima dizA meM atiniruddha dakSiNa meM vimardana aura uttara meM mahAvimadana nAma ke cAra prasiddha mahAnaraka sthita haiN| chaThavI pAthavI ke prathama prastAra meM jo hima nAma kA indra kavila hai usakI pUrva dizA meM nIla pramANa choTI bhujA kA pramANa hai| mA. kalpa rA. bra. kalpa. zre. 47.74. rA. / kAri svarga ke Upara, jala meM sAta ro bhAjita pAMca rAja, aura zubha ke Upara anta meM sAta se bhAjita aura tIna sa guNita ga. amApa choTI bhujA kA vistAra hai| kA. rA. zu. ga..1 sahasrAra ke Upara anta meM sAta meM bhAjita eka rAju pramANa aura prANata ke Upara anta meM sAta se bhAjita chaha rAjupramANa choTI bhujA kA vistAra hai| ma. rA. prA. raa.hai| AraNa aura acyuta svayaM ke pAsa antima indhaka vimAna ke dhvaja-danDaka ke samIpa choTI bhujA kA vistAra gAta se bhAjita cAra rAju 67
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcima dizA meM mahAnIla dakSiNa meM paMka baura uttara meM mahApaMka nAma ke cAra prasiddha mahAnaraka sthita hai aura sAtavIM pRthivI meM jo pratiSThAna nAma kA indraka hai usakI pUrva dizA meM kAla, pazcima dizA me mahAkAla, dakSiNa dizA meM raurava ra uttara dizA meM mahArIrava nAma ke cAra prasiddha mahAnaraka haiN| isa prakAra sAtoM pRthiviyoM meM terAsI lAkha navye hajAra tIna sau senAlosa prakIrNaka, nau hajAra chaha sau nivaddha dila unaMcAsa indraka aura saba milAkara caurAsI lAkha bila haiN| prathama pRthivI ke biloM meM chaha lAkha dila saMkhyAta yojana vistAra bAje haiN| aura caurAsI lAkha bila saMkhyAta yojana vistAra vAle haiN| usake nIce dUsarI pRthivI meM pAMca lAkha saMsthAta yojana vistAra vAle aura bAraha vAkha asaMkhyAta yojana vistAra vAle bila haiN| pothI pRthivo meM do lAkha visa saMkhyAta yojana vistAra vAle hai aura sATha lAkha khyAta yojana vistAra vAle haiN| pAMcavIM pRthivI meM sATha hajAra vila saMkhyAta yojana vistAra vAle haiM aura do lAkha cAlIsa hajAra bila asaMkhyAta yojana vistAra vAle haiN| chaThavIM pRthivI meM unnIsa hajAra nau sau nimyAna vila saMkhyAta yojana vistAra bAte haiM aura utpAsI hajAra nau sau chiyAnave bila asaMkhyAta yojana vistAra vAle haiN| sAtavIM pRthivoM meM eka bIkA indraka bila saMkhyAta yojana vistAra vAlA hai aura cAroM dizAoM ke cAra vila saMkhyA yojana vistAra vAle haiN| khAtoM pRthiviyoM meM jo indraka dila hai ye saba saMkhyAta yojana vistAra vAle haiM tathA jiva vitta asaMkhyAta yojana vistAra vAle haiM aura prakIrNaka jiloM meM kitane hI yojana vistAra vAle tathA kitane hI asaMkhyAta yojana vistAra vAle haiM isa taraha ubhaya vistAra vAle haiN| aba sAtoM pRthiviyoM ke unaMcAsa ika diloM kA vistAra kahate haiM unameM se prathama pRthivI ke somantaka indraka kA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojana hai| dUsare nAraka indraka kA vistAra cavAlIsa lAkha yATha hajAra tIna sau tetIsa yojana tathA eka yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai tIsare raurava indraka kA vistAra taiMtAlIsa lAkha solaha hajAra chaha sau sar3asaTha yojana aura eka bhojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| cothe bhrAnta nAmaka indraka kA vistAra saba ora se bayAlIsa lAkha paccIsa hajAra yojana hai| pAMcaveM uddghAnta nAmaka indraka kA vistAra ikatAlIsa lAkha tIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana mIra eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa haiN| chaThaveM sambhrAnta nAmaka indraka kA vistAra cAlIsa lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa haiN| sAtaveM asambhrAnta indraka kA vistAra saba ora se unatAlIsa lAkha pacAsa hajAra yojana hai| AThaveM vibhrAnta nAmaka indraka kA vistAra par3atAlIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau taiMtIsa yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai| nauveM trasta nAmaka indraka kA vistAra saMtIsa lAkha chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| dazavaM trasita nAmaka indraka kA vistAra chattIsa lAkha pacahattara hajAra yojana hai| gyArahaveM vakrAnta nAmaka izka kA vistAra paiMtIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau taMtIsa pojana mora eka yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai| bArahave ekAnave hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna indraka kA vistAra cautIsa lAkha yojana hai / dvitIya pRthivI ke pahale staraka nAmaka indraka kA vistAra taiMtIsa lAkha ATha hajAra tIna sau taitIsa yojana aura eka pramANa hai / bhavAnya nAmaka indraka kA vistAra sara se tIsa lAkha bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| aura terahaveM vikrAnta nAmaka A. a. rA. saudharma yugala taka trikoNa kSetra kA ghanaphala artha rAju se kama pAMca ghanarAju pramANa hai ( sanatkumArayugalataka bAhya aura Abhyantara donoM kSetroM kA mitha ghanaphala sAr3he teraha ghanarAjupramANa hai / ) isa mizra dhanaphala meM se bAhya trikoNa kSetrakA ghanaphala (2) kama kara dene para ATha se bhAjita terAsI dhanarAjupramANa abhyantara kSetra kA ghanaphala hotA hai| : 2437 = = gha. pha. ( zodhamaM) 24 X 7 = sanaka taka bA0 kSe0 0 kA0 gha0 pha0 1 +5 / 243x7= 37 bA0 aura A0 kSetra kA mizra ghanaphala 37 24 A0 kSetra kA ghanaphala / 68
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ na ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai dUsare stanaka nAmaka indraka kA vistAra battIsa lAkha tolaha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga hai| tIsare manaka indraka kA vistAra ikatosa lAkha pacavosa hajAra yojana hai| cauthe banaka indraka kA vistAra tIsa lAkha taitIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| pAMcave ghATa nAmaka indraka kA vistAra unatIsa lAkha ikatAlIsa hajAra cha: sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai / chaThaveM saMghATa nAmaka indraka kA vistAra aTThAIsa lAkha pacAsa hajAra yojana hai| sAlave jihva nAmaka indraka kA vistAra sattAIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| pATaveM jihaka indraka kA vistAra chabbIsa lAkha chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| nauve lola indraka kA vistAra paccIsa lAkha pacahattara hajAra yojana hai| dasaveM lolupa nAmaka indraka kA vistAra caubIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau tatosa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| aura myAraveM stanalolupa indraka kA bistAra teIsa lAkha ekAna hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana mIra yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| tIsarI pathivI ke pahale tapta nAmaka indraka kA vistAra teIsa lAkha yojana hai / dUsare vasita indraka kA vistAra bAIsa lAkha pATha hajAra tIna sau taMtosa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM ke eka bhAga pramANa hai| tIsare tapana indraka kA vistAra ikkIsa lAkha solaha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| cauthe tApana nAmaka indraka kA vistAra muniyoM ne bIsa lAkha paccIsa hajAra yojana kahA hai| pAMcaveM nidAgha nAmaka indraka kA vistAra unnIsa lAkha taitIsa hajAra tIna sau taitIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| chaThaveM prajvalita indraka kA vistAra aThAraha lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana hai aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| sAtaveM ujdalita indraka kA vistAra tatvadarzI AcAryoM ne satraha lAkha cAlIsa hajAra yojana batalAyA hai| pAThaveM saMjvalita indraka kA vistAra solaha lAkha aThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| aura nauveM saMprajvalita indraka kA vistAra pandraha lAkha chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| cauthI pathivI ke pAra nAmaka pahale indraka kA vistAra saba pora caudaha lAkha pacattara hajAra yojana kahA hai| dUsare tAra indraka kA vistAra teraha lAkha terAso hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tona bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| tIsare tAra nAmaka indraka kA vistAra bAraha lAkha ekAnaveM hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tona bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| cauthe tatva indraka kA vistAra bAraha lAkha yojana hai| pAMcaveM tamaka indraka kA vistAra gyAraha lAkha sATha hajAra tIna sau tetIsa yojana eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka pramANa hai| chaThaveM vAda indraka kA vistAra daza lAkha solaha bajAra cha so chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga hai / aura sAtaveM khaDakhaDa nAmaka indraka kA vistAra -- - - ----- bagolara svarga ke nIce aura Upara pratyeka kSetra kA ghanaphala tIna ghanarAju pramANa hai| lAMtava svarga taka do ghanarA aura zukra kalpa taka eka dhanarAju pramANa ghanaphala hai| vayotara kalpa ke nIce va Upara bA0 kSe0 kA gha. pha.-4 247=3 gha, rAjU mAM kA dA. kSe. kA gha, pha...1-3-2xix 27. rA.gu. ke.bA.kSe. kA gha. pha.8+5:2x2x7=1 pa. raa.|| tAra stra taka ubhaya' arthAta yAbhyantara aura bAhya kSetra kA dhanakala aTTAnave se bhAjita loka ke pramANa hai / tathA isake bAhya kSetra kA cayaphala dhanarAju kA aSTamAMza hai| / 24:47.--"343+10I gha. rA. kalpa ke ubhaya kSetra kA dhanaphala :24x7 - brAhya kSetra kA dhanaphala / u pake ghanakala meM se bAhya kSetra ke panaphana ko ghaTA dene para jo zeSa rahe utanA Amyantara kSetra kA ghanaphala hotA hai|
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAnakAra prAcAryoM ne nau lAkha paccIsa hajAra yojana kahA hai| pAMcavI pRthivI ke pahale tama nAmaka indraka kA vistAra pATha lAkha taitItta hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga hai| dUsare bhrama indraka kA vistAra sAta lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM do bhAga hai| tIsare jhaSa indraka kA vistAra cha: lAkha pacAsa hajAra yojana cauye andha indra ka kA pAMca lAkha aMThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa vaNita hai| aura pAMcave timisra nAmaka indra kA vistAra cAra lAkha chiyAsaTha hajAra cha: sau chiyAsaTha yojana pAra eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhApa pramANa hai| chaThavI pRthvI ke pahale hima nAmaka indraka kA vistAra nirmala kevala jJAna ke dhArI parahanta bhagavAna ne tIna lAkha pacahattara hajAra yojana batalAyA hai| dUsare vardala indraka kA vistAra do lAkha terAsI hajAra tIna sau taitIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai| aura tIsare lallaka indraka kA vistAra eka lAkha ekAna hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa haiN| sAtavIM pRthvI meM kebala apratiSThAna nAma kA eka hI indraka hai tathA vastu ke vistAra ko jAnane vAle sarvajJa deva ne usakA vistAra eka lAkha yojana batalAyA hai| dharmA nAma pahalI pRthvI ke indraka biloM kI muTAI eka koza zreNI baddha biloM kI eka koza ke tIna bhAgoM meM eka bhAga aura prakIrNaka viloM kI do koza eka koza ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa haiN| dUsarI baMzA pRthvI ke indraka biloM kI maTAI Der3ha koza, zreNI baddhoM kI do koza aura prakIrNakoM kI sAr3he tIna koza hai| tIsarI medhA pRthvI ke indraka ko muTAI do koza, zreNI baddhoM kI do koza aura eka koza ke tIna bhAgoM meM do bhAga haiN| cauthI aMjanA pRthvI ke indrakoM ko muTAI ar3AI koza, zreNI baddhoM ko tIna koza aura eka koza ke tIna bhAgoM meM eka bhAga tathA prakIrNakoM kI pAMca koza aura eka koza ke chaha bhAgoM meM pAMca bhAga pAMcavIM ariSThA pRthvI ke indrakoM ko muTAI tona koza, zreNI baddhoM ko cAra aura prakIrNako kI sAta koza hai| chaThavI maghavA pRthvI ke indrakoM kI muTAI sAr3he tIsa koza, dheNI baddhoM kI cAra koza aura eka koza ke tIna bhAgoM meM do bhAga tathA prakoNakoM kI pATha aura eka koza ke pATha bhAgoM meM chaha bhAga pramANa hai| evaM mAghavI nAmaka sAtavIM pRthvI ke apratiSThAna indraka kI muTAI cAra koza zreNI baddhoM kI pAMca koza aura eka koza ke tIna bhAgoM meM eka bhAga hai| sAtavIM pRthvI meM prakIrNaka bila nahIM hai| aba biloM kA paraspara antara kahate haiM prathama pRthvI ke indraka viloM kA antara buddhimAna puruSoM ko causaTha sau ninyAnave yojana (chaH hajAra cAra sau ninyAveM yojana) do koza aura eka koza ke bAraha bhAgoM meM se gyAraha bhAga jAnanA cAhiye / zreNI baddha viloM kA causaTha sau ninyAnaveM yojana do koza aura eka koza ke nau bhAgoM meM pAMca bhAga haiN| tathA prakIrNaka viloM kA antara causaTha sau ninyAnaveM yojana mo koza aura eka koza ke chattIsa bhAgoM meM satraha bhAga pramANa haiN| dvitIya pRthvI ke indraka viloM kA antara bahuzruta vidvAnoM ne do hajAra nau sau ninyAnaveM yojana aura cAra hajAra sAta sau dhanuSa kahA hai| zreNI baddha viloM kA antara do hajAra nau sau ninyAnaveM yojana aura tIna hajAra chaha sau dhanuSa hai| evaM prakIrNaka viloM kA bhI pArasparika antara utanA hI arthAta do hajAra nau sau ninyAnaveM yojana aura tIna sau dhanuSa haiN| tIsarI pRthvI meM indraka viloM kA vistAra vaha sattAIsa se guNita aura aura ATha se bhAjita dhanarAjU ke pramANa haiN|-1-23 =33 pa. rAza kalpa ke abhyAntara kSetra kA ghanaphala / dhanarAju ko kramazaH dAI aura do se guNA karane para jo guNanaphala prApta ho, utanA zeSa do sthAnoM ke ghanaphala kA pramANa hai| isa saba ghanaphala ko jor3akara aura use duguNA kara saMyukta rUpa se rakhanA paahie| 16:24/7 :-- gha rA Anana kalpa ke Upara kA gha0 pha0 |
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ battIsa sau yojana aura paitIsa sau dhanuSa pramANa hai| zreNI gata viloM kA antara vidvAnoM ne battIsa sau yojana aura do hajAra dhanuSa batalAyA hai / tathA prakIrNakoM kA antara battIsa sau paDatAlIsa yojana aura pacapana sau dhanuSa kahA hai| cauthI pRthvI meM indraka viloM kA vistAra chattIsa sau paisaTha yojana aura pacahattara sau dhanuSa pramANa hai| theNI baddha viloM kA antara chattIsa sau dhanuSa aura eka dhanuSa ke nau bhAgoM meM se pAMca bhAga pramANa hai / tathA prakIrNaka viloM kA bistAra chattIsa sau causaTha yojana, satahattara sau bAIsa dhanuSa aura eka dhanuSa ke nau sAloM meM do bhASA hai yo gRthvI ke ina viloM kA antara bheda tathA antaroM kA vistAra jAnane vAle prAcAryoM ne cAra hajAra cAra sau ninyAnaveM yojana aura pAMca sau dhanuSa batalAyA hai| zreNI baddha biloM kA antara cAra hajAra cAra sau graThAnave yojana aura chaha hajAra dhanuSa hai| tathA prakIrNaka biloM kA antara cAra hajAra cAra sau sattAnave yojana aura chaha hajAra pA~ca sau dhanaSa hai| chaTavIM pathivI ke indraka biloM kA antara chaha hajAra nAmA yojana aura pacapana sau dhanuSa pramANa hai ghaNI baddha biloM kA antara cha: hajAra nau sau aTTAnaveM yojana aura do hajAra dhanuSa hai / tathA prakIrNaka viloM kA antara chaHhajAra nau sau chiyAnaveM yojana aura sAta hajAra pA~ca sau dhanuSa / sAtavIM pRthvI meM indraka vila kA antara Upara-nIce tIna hajAra nau sau ninyAnaveM yojana aura eka gavyUti arthAta do kodA pramANa hai / tathA isI sAtavIM pRthvI meM zreNibaddha viloM kA antara tIna hajAra nau sau ninyAnaveM yojana aura eka koza ke tIna bhAgoM meM eka pramANa hai aisA nizcaya hai| __ aba sAtoM pRthvIyoM meM jaghanya tathA utkRSTa prAyu kA varNana karate haiM-pahalI pRthvI ke prathama sImantaka nAmaka prastAra maiM nArakiyoM kI jaghanya sthiti daza hajAra varSa kI aura utkRSTa nabbe hajAra varSa kI kahI gaI hai| dUsare nAraka nAmaka indraka meM kucha adhika nabbe hajAra varSa kI jaghanya sthiti aura nabbe lAkha varSa kI utkRSTa sthiti hai / raurava nAmaka tIsare prastAra meM eka samaya adhika nabbe lAkha kI jaghanya sthiti hai / aura asaMkhyAta karor3a varSa kI utkRSTa sthiti hai| bhrAnta nAmaka cauthe prastAra meM eka samaya adhika asaMkhyAta karor3a varSa kI jaghanya sthiti aura sAgara ke dasaveM bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai / udabhrAnta nAmaka pAcaveM prastAra meM eka samaya adhika sAgara ke dasavAM bhAga sthiti hai aura eka sAgara ke daza bhAgoM meM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti tatvajJa puruSoM ne mAnI hai| saMbhrAnta nAmaka chaThaveM prastAra meM eka sAgara ke daza bhAgoM meM do bhAga tathA eka samaya jaghanya sthiti hai aura utkRSTa sthiti sAgara ke daza bhAgoM meM tIna bhAga pramANa hai| asambhrAnta nAmaka sAtaveM prastAra meM jaghanya sthiti sAgara ke dasa bhAgoM meM samayAdhika tIna bhAga hai| aura utkRSTa sthiti sAgara ke dasa bhAgoM meM cAra bhAga pramANa hai| vibhrAMta nAmaka pAThaveM prasAra meM jaghanya sthiti eka samaya adhika sAgara ke dasa bhAgoM meM cAra bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgara ke dasa bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa hai| trasta nAmaka nauveM prastArameM eka samaya adhika sAgara ke daza bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa jaghanya sthiti hai aura sAgara ke dasa bhAgoM meM chaha bhAga pramANa hai aura utkRSTa hai| trasita nAmaka dasaveM prastAra meM jaghanya 4:-24147=hai| gha. rA. AraNa kalpa ke uparima kSetra kA gha ka / saba ghanaphala kA yoga-- +35-1-53++++++ +11 ,4242-- --70 gha. raa.| isake atirikta dala (ardha) rAjuoM kA ghanaphala-aThThAIsa ghanarAju aura madhyama kSetra (basanAlI) kA ghanaphala unacAsa se guNita eka dhanarAju pramANa arthAta unacAsa dhanarAju pramANa hai| dala rAjuoM kA gha. pha.-dalarAju 8-3 47.:. 28 gha. rA. madhya kSetra kA gha. pha.---14747.46 pa. rA. pUrva meM varNita ina pRthiviyoM kA ghanaphala sasara panarAju pramANa hotA hai| isa prakAra ina tInoM rAziyoM kA yoga eka sau saitAlIsa dhanarAja hai, jo sampUrNa adhvaMloka kA dhanaphala samajhanA cAhiye / dala rA. gha. pha. 28+ma.ze. gha. pha. 46+pUSita kSetroM kA gha. pha. 50=147 va. rAju kula ja. lo. kA gha. ph| sampUrNa loka sAmAnya, do caturasra arthAta kavayita aura tiyaMgAyata caturastra, yavamuraja, yavamadhya, mandara, dUSya maura giragakaTaka, isa
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthiti eka samaya adhika sAgara ke dasa bhAgoM meM chaha bhAga utkRSTa sthiti sAgara ke daza bhAgoM meM sAta bhAga pramANa hai| vakrAnta nAmaka gyArahaveM prastAra meM jaghanya sthiti eka samaya adhika sAgara ke daza bhAgoM meM sAta bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgara ke daza bhAgoM meM dasa bhAgoM meM ATha bhAga pramANa hai / abakrAnta nAmaka bArahaveM prastAra meM eka samaya adhika sAgara ke daza bhAgoM meM pATha bhAga pramANa jaghanya sthiti hai aura eka sAgara ke daza bhAgoM meM nau bhAga pramANa utkRSTa sthiti vidvAnoM ne kahI hai| vikrAnta nAmaka terahaveM prastAra meM jaghanya sthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM samayAdhika no bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgara ke daza bhAgoM meM dazoM bhAga arthAta eka sAgara pramANa hai| isa prakAra dharmA nAmaka pahalI pRthvI ke teraha prastAroM meM jaghanya tathA utkRSTa sthiti kA kathana kiyA aba dUsarI pRthvI ke gyAraha prastAroM meM sthiti kA varNana karate haiN| dUsarI pRthvI ke staraka nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoM kI jaghanya prAyu eka samaya adhika eka sAgara pau sthiti eka sAgara tayA eka tAra ra mAzoM meM do aMza pramANa hai| stanaka nAmaka dUsare prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai tathA eka sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM cAra bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| manaka nAmaka tIsare prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura eka sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke myAraha bhAgoM meM chaha bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| vanaka nAmaka cauthe prastAra meM vidvAnoM ne yahI jaghanya sthiti eka sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM pATha bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI hai / vighATa nAmaka pAMcaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti tathA eka sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM daza bhAga pramANa utkRSTa sthiti vijJa puruSoM ne prakaTa kI hai--batalAI hai| saMghATa nAmaka chaThaveM indraka athavA prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai ora do sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM eka bhAgapramANa utkRSTa sthiti hai| jilla nAmaka sAtaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura do sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM tIna bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| jihvaka nAmaka pAThaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura do sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM pA~ca bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai / lola nAmaka nauveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti tathA do sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM sAta sAgara pramANa utkRSTa sthiti jAnanA cAhiye / lolupa nAmaka dasaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti aura do sAgara parNa tathA eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM nau bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| evaM stanalolupa nAmaka gyArahaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti aura tIna sAgara pramANa utkRSTa sthiti hai| isa taraha vaMzA nAmaka dUsarI pRthvI meM sAmAnya rUpa se tIna sAgara pramANa sthiti prasiddha hai| tIsarI pRthvI ke tapta nAmaka prathama indraka meM tIna sAgara jaghanya pIra tIna sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke nau bhAgoM meM cAra bhAga pramANa jaghanya sthiti hai| tapita nAmaka dUsare indraka meM yahI jaghanya tathA tIna sAgara pUrNa aura eka sAgara ke nau bhAgoM meM pATha bhAga pramANa utkRpTa sthiti varNana karane yogya hai / tapana nAmaka tIsare indraka meM yahI jaghanya aura cAra sAgara parNa tathA eka sAgara ke nau bhAgoM meM tIna bhAga pUrNa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| tApana nAmaka cauthe indraka meM yahI jaghanya prabAra pATha bheda rUpa hai| sAmAnya loka jaga dhezI ke banamAtra hai| AyAta caturasa kSetra ke vedha, koTi aura bhujA, ye tInoM kama se jagaNI, jagadheraNI kA aI bhAga arthAt sAr3he tIna rAju aura jaganeNI se duguNA arthAta caudaha rAjupramANa hai| sAmAnya loka-74747 Ayata ca kA veSa 7 rA. koTi = 310 bhujA 742-14 g0| loka ko sattara se bhAjita kara nabdha rAzi ko paccIsa se guNita karane para yathamuraja kSetra meM yavakA pramANa AtA hai| nau se gaNita loka meM caudaha kA bhAga dene para raja kSetra kA panaphala AtA hai| ina donoM ke ghana phala ko jor3ane se jama zreNI ghana rUpa sampUrNa yavamuraja kSetra kA dhanaphala hotA hai| tIna-343 : 704 25 - 1223 pada kA pa. pha. 34346 - 14:2203 muraja kSetra kA pa. phaH 1223+2203-343 ghamarAju sampUrNa ya.mu.kSetra kA gha. pha=74747 panarAju / 72
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthiti aura cAra sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke nau bhAgoM meM sAta bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAI gaI hai| nidAgha nAmaka pA~caveM indraka meM yahI jaghanya aura pA~ca sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke nau bhAgoM meM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti varNana kI gaI hai / prajvalita nAmaka chaThava indraka meM yahI jaghanya sthiti tathA pA~ca sAgara ke nau bhAgoM meM chaha bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| prajvalita indraka kI jo utkRSTa sthiti hai| vahI ujvalita nAmaka sAtaveM indraka kI jaghanya sthiti hai| tathA cha: sAgara pUrNa aura eka sAgara ke nau bhAgoM meM eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| ujvalita indraka meM jo utkRSTa sthiti hai vahI saMjvalita nAmaka pAThaveM indraka ko jaghanya sthiti hai tathA chaha sAgara pUrNa aura eka sAgara ke nau bhAgoM meM pA~ca bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai| saMprajvalita nAmaka nAva indraka meM yaha jaghanya sthiti aura sAta sAgara pramANa utkRSTa sthiti hai| isa taraha tIsare naraka meM sAmAnya rUpa se sAta sAgara kI sthiti prasiddha hai| Upara saMprajvalita nAmaka indraka meM jo sAta sAgara kI utkRSTa sthiti batalAI hai vaha cauthI pRthvI ke pAra nAmaka prathama indraka meM jaghanya sthiti kahI gaI hai tathA sAta sAgara pUrNa aura eka sAgara ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAI gaI hai| aura indraka meM jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai vahI tAra nAmaka dUsare indraka meM jaghanya sthiti batalAI gaI hai , tathA sAta sAgara pUrNa aura eka sAgara ke sAta bhAgoM meM se cha: bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| tAra indraka meM jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai vahI mAra nAmaka tIsare indraka meM jaghanya sthiti batalAI gaI hai aura pATha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke sAta bhAgoM meM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| mAra indraka meM jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai vahI bacaMska nAmaka cauthe indraka meM jaghanya sthiti batalAI hai aura pATha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke sAta bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| varcaska indraka meM jo utkRSTa sthiti kahI gaI vahI tamaka nAmaka pAMcaveM indraka meM jaghanya sthiti batalAI gaI hai aura nA sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke sAta bhAgoM meM eka sAgara pramANa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| tamaka indraka meM jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai bahI khaDa nAmaka chaThaveM indraka meM jaghanya sthiti batalAI gaI hai aura nau sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke sAta bhAgoM meM cAra bhAga pramANa utkRSTa sthiti pradarzita kI gaI hai / khaDa indraka meM jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai vahI khaDakhaDa nAmaka sAtaveM indraka meM jaghanya sthiti batalAI gaI hai aura daza sAgara pramANa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| isa prakAra cauthI pRthvI meM sAmAnya rUpa se daza sAgara sthiti prasiddha hai| Upara jo sthiti kahI gaI hai vahI pAMcavIM pRthvI ke tama nAmaka prathama indraka meM jaghanya sthiti batalAI gaI hai / aura gyAraha sAgara pUrNa eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gaI hai| bhrama nAmaka dUsare indraka meM yahI jaghanya sthiti kahI gaI hai aura bAraha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM cAra bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAI gaI hai| jhaSa nAmaka tIsare indraka meM yahI jaghanya sthiti kahI gaI hai aura caudaha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke pAMca bhAgoM gava madhya kSetra meM eka yavakA dhanaphala gaitIsa ke Adhe sAr3he sattaraha se bhAjita loka pramANa hai isako paitIsa ke Adhe sAr3he sattaraha se guNA karane para jaga zreNI ke dhana pramANa sampUrNa yavamadhya kSetra kA dhanaphala nikalatA hai| 342:35 16 eka yatha kA ghanaphala : 163435=343 ghanarAju sampUrNa / ya. ma. kSetra kA gha. pha. xaxca. rA. cAra, do, mIna, phattIsa, tIna aura teIsa se guNita, tathA kama se tIna, tIna, do, chaha, do aura chaha se bhAjita rAjupramANa mandara kSetra kI UMcAI hai| mandarAkAra loka kI UMcAI kAma rAjuoM meM pandraha se gaNita aura chappana meM bhAjita rAjupramANa cUlikA ke pratyeka taToM kA vistAra hai| usa pratyeka antarvartI karapakAra arthAta trikoNa khaNDita kSetra se cUlikA siddha hotI hai /
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAI gaI hai| aMdha nAmaka cauthe indraka meM satyavAdI jinendra bhagavAna ne yahI jaghanya sthiti kahI hai aura pandraha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM tIna bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAI hai| tamisra nAmaka pAMcaveM indraka meM yahI jaghanya sthiti mAnI jAtI hai aura satraha sAgara pramANa utkRSTa sthiti batalAI jAtI hai| isa prakAra pAMcavIM pRthivI meM sAmAnya rUpa se satraha sAgara kI mAyu prasiddha hai| chaThavIM pathivI ke hima nAmaka prathama indraka meM satraha sAgara pramANa jaghanya sthiti kahI gaI hai aura aThAraha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke tIna bhAgoM meM do bhAga utkRSTa sthiti batalAI gaI hai| badala nAmaka dUsare indraka vila meM yahI jaghanya sthiti kahI gaI hai aura bIsa sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAI gaI hai| muniyoM meM zreSTha gaNadharAdi devoM ne lallaka nAmaka tIsare indraka meM yahI jaghanya sthiti kahI hai tathA bAIsa sAgara pramANa utkRSTa sthiti batalAI hai isa prakAra chaThavIM pRthivI meM sAmAnya rUpa se bAIsa sAgara pramANa pAyu kahI gaI hai| . sAtavIM pathivI meM kevala eka apratiSThAna nAma kA indraka hai so usameM yahI jaghanya sthiti vattalAI gaI hai aura jo utkaSTa sthiti hai vaha taitIsa sAgara pramANa hai isa prakAra sAtavIM pRthivI meM sAmAnya rUpa se taitIsa sAgara pramANa prAya prasiddha hai aba nArakiyoM ke zarIra kI UcAI kA varNana kiyA jAtA hai-- pahalI pathivI ke sImantaka nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI tIna hAtha hai| taraka nAraka dUsare prastAra meM eka dhanUSa eka hAtha tathA sAr3he ATha aMgula hai| roruka nAmaka tIsare prastAra meM eka dhanuSa tIna hAya tathA satraha maMgula hai| bhrAnta nAmaka cauthe prastAra meM do dhanuSa do hAtha aura Der3ha aMgula hai / udbhrAnta nAmaka pAMcaveM prastAra meM tIna dhanuSa aura daza aMgala hai| saMbhrAta nAmaka chaThaveM prastAra meM tIna dhanuSa do hAtha aura sAr3he aThAraha aMgula hai| asaMbhrAnta nAmaka sAtaveM prastAra meM vizada jJAna ke dhArI prAcAryoM ne nArakiyoM ke zArIra kI UMcAI cAra dhanuSa, eka hAtha aura tIna aMgula balalAI hai| bhrAnti rahita prAcAryoM ne vibhrAnta nAmaka pAThaveM prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kA utseSa cAra dhanuSa tIna hAtha aura sAr3he gyAraha aMgala pramANa kahA hai| trasta nAmaka nauveM prastAra meM pAMca dhanuSa eka hAtha aura bIsa aMgula UMcAI kahI gaI hai| jahAM prANI bhayabhIta ho rahe haiM aise trasita nAmaka dasaveM prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI catura AcAryoM ne chaha dhanuSa aura sAr3he cAra aMgUla pramANa batalAI hai| vakrAnta nAmaka gyArahaveM prastAra meM zreSTha vaktAoM ne nArakiyoM kA zarIra chaH dhanuSa do hAtha aura teraha aMgula pramANa kahA hai / pravakrAnta nAmaka bArahaveM prastAra meM vidvAna prAcAryoM ne nArakiyoM kI UMcAI sAta dhanuSa aura mAdevakIsa aMgUla kahI hai| aura vikrAnta nAmaka terahaveM prastAra meM sAta dhanuSa tIna hAtha tathA cha: aMgula pramANa UMcAI hai| isa prakAra buddhimAna AcAryoM ne prathama pRthivI meM UcAI kA varNana kiyA hai| dasarI pathivI ke staraka nAmaka pahale prastAra meM nArakiyoM kI UMcAI pATha dhanuSa, do hAtha, do aMgula aura eka aMgala ke calikA kI bhUmi kA vistAra paMtAlIsa se guriNata aura chappana se bhAjita eka rAjU pramANa ( rAju) hai| usI cUlikA kI pAI hetu rAju (13) aura muskhavistAra bhUmi ke vistAra kA tIsarA bhAga arthAta tRtIyAMsa (4) hai| bhami meM se mukha ko ghaTAkara zeSa meM UMcAI kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA bhUmi kI hAni aura mukha kI apekSA ati kA pramANa chaha rAju mukha, kA pramANa eka rAju aura ke cAI kA pramANa duguriNata gheNI arthAta caudaha rAjU hai| udAharaNa -6-1:14= hA. vR. kA pramANa pratyeka rAju pr| hAni aura bRddhi kA vaha pramANa caudaha se bhAjita pAMca arthAta eka rAju ke codaha bhAgoM meM pAMca bhAga mAtra hai| isa bhaya vaddhi ke pramANa ko apanI apanI UMcAI se guNA karake vivikSita pRthivI ke (kSetra ke) vistAra ko le AnA cAhiye /
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyAraha bhAgoM meM do bhAga pramANa mAnI jAtI hai| stanaka nAmaka dUsare prastAra meM nArakiyoM kA utsedha jo dhanuSa bAIsa aMgala aura eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM cAra bhAga pramANa kahA gayA hai| manaka nAmaka tIsare prastAra meM nI dhanuSa tIna hAtha aThAraha aMgula tathA eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM chaha bhAga pramANa UMcAI batanAI hai| vanaka nAmaka cauthe prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI daza dhanuSa do hAtha caudaha aMgula aura eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM pATha bhAga, pramANa mAnI jAtI hai / ghATa nAmaka pAMcaveM prastAra meM gyAraha dhanuSa, eka hAtha, dasa aMgula aura eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM daza bhAga zarIra ko UMcAI kahI gaI hai| saMghATa nAmaka chaThaveM prastAra meM nArakiyoM kI UMcAI bAraha dhanuSa sAta aMgula aura eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM eka bhAgapramANa kahI gaI hai| jihva nAmaka sAtaveM prastAra meM bAraha dhanuSa, tIna hAtha, tIna aMgula aura eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM tIna bhAga pramANa UcAI hai| jihvaka nAmaka pAThaveM prastAra meM teraha dhanuSa, eka hAtha, teIsa aMgula aura eka aMgula ke pAMca bhAgoM meM eka bhAga pramANa UMcAI iSTa hai| lola nAmaka nauba prastAra meM caudaha ghanupa, unnIsa aMgula prora eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM sAta bhAga pramANa UMcAI hai / lolupa nAmaka dazaveM prastAra meM caudaha dhanuSa tIna hAtha pandraha aMgula aura eka aMgula ke gyAraha bhAgoM meM nau bhAga pramANa UMcAI hai / aura stanalolupa nAmaka gyArahaveM prastAra meM pandraha dhanuSa, do hAtha aura bAraha aMgula UMcAI iSTa hai / isa prakAra dUsarI pRthvI meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI kA varNana kiyA hai| tIsarI pathvI ke tapta nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI satraha dhanuSa, eka hAtha daza aMgula aura eka aMgula ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa kahI gaI hai| spaSTa jJAna rUpI iSTa dRSTi ko dhAraNa karane vAle prAcAryoM ne tapita nAmaka dUsare prastAra meM nArakiyoM ko UcAI unnIsa dhanuSa nau aMgula aura eka aMgula ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa batalAI hai| siroM ne sanama tIno paratAra meM nAriyoM ke zarIra kA utsedha bIsa dhanuSa tIna hAtha aura ATha aMgula pramANa batalAyA hai| tApana nAmaka cauthe prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI bAIsa dhanuSa do hAtha cha: aMgula aura eka aMgala ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa khiiN| nidAgha nAmaka pAMcaveM prastAra meM caubIsa dhanuSa, eka hAtha, pAMca aMgula ke tIna bhAgoM meM eka . bhAga pramANa UcAI vidvAnoM ne batalAI hai| jinakI prAtmA jJAna ke dvArA dedIpyamAma hai aise prAcAryoM ne projjavalina nAmaka chaThaveM prastAra meM nArakiyoM kI UMcAI chabbIsa dhanuSa aura cAra aMgula pramANa batalAI hai| Agama jJAna se suzobhita vidvajjanoM ne ujvalita nAmaka veM prastAra meM nArakiyoM kA zarIra sattAIsa dhanuSa, tIna hAtha, do aMgula aura eka aMgula ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa UMcA kahA hai / vidvAnoM ko saMjvalita nAmaka AThaveM prastAra meM nArakiyoM kI UMcAI untIsa dhanuSa, do hAtha eka aMgula ke tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa jAnanA caahie| aura saMprajvalita nAmaka nauveM prastAra meM UMcAI kA pramANa ikatIsa dhanuSa tathA eka hAtha pramANa kahA jAtA hai / isa prakAra tIsarI pRthvI meM nArakiyoM kI UMcAI kA varNana kiyaa| meza ke sadaza loka meM, Upara-Upara sAta sthAnoM meM rAju ko rakhakara vistAra ko lAne ke lie guNakAra aura bhAgahAroM ko kahatA huuN| nIce se tIna sthAnoM meM ikkIsa sa vibhakta eka sau chabbIrA, eka sau solaha aura eka sau gyAraha guNakAra hai / / 74126 126 , 74116 1167X111 111 147 21 isake Age cAra sthAnoM meM kama se caurAsI se vibhakta eka kama cAra sau (366), do sau cavAlIsa, eka kama do sau (166) aura caurAsI, ye cAra guNakAra haiM / 7436636674244244.74166 1967X8484 588 84 588845888455584 mandara ke sadaza loka meM ghanaphala sAne ke liye nIce se sAta sthAnoM meM dhanarAju ko rakhakara guNakAra aura bhAgahAroM ko kahate haiN| .. -- -. -1
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ cauthI pRthvI ke pAra nAmaka prathama prastAra meM paitIsa dhanuSa, do hAtha, bIsa aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM cAra bhAga pramANa UMcAI kahI gaI hai| tAra nAmaka dUsare prastAra meM cAlosa dhanuSa, satraha aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM eka bhAga pramANa nArakIyoM kI UcAI hai| mAra nAmaka tIsare prastAra ma cavAlosa dhanuSa, do hAtha, teraha amula pAra eka aMgula ke sAta bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa U~cAI mAnI gaI hai| varcaska nAmaka cauthe prastAra meM vidvAnoM ne zarIra ko UcAI unnacAsa dhanuSa, daza aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM do bhAga pramANa batalAI hai| tamaka nAmaka pA~cavaM prastAra meM trepana dhanuSa, do hAtha, cha: aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM cha: bhAga pramANa UcAI kahI gaI hai| SaDa nAmaka chaThaveM prastAra meM aThAvana dhanuSa, tIna, aMgula aura eka aMgula ke sAta bhAgoM meM tIna pramANa UMcAI prakaTa kI gaI hai| aura SaDapaDa nAmaka sAtaveM prastAra meM bAsaTha dhanuSa, do hAtha UMcAI prasiddha hai| isa prakAra cauthI pRthvI meM vidyamAna nArakiyoM kI UcAI kA varNana kiyA hai| pA~cavIM pRthvI ke tapa nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI pacahattara dhanupa batalAI hai| bhrama nAmaka dUsare prastAra meM sattAsI dhanuSa aura do hAtha hai| jhaSa nAma hai tIsare prastAra meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI sau dhanuSa kahI gaI hai| anna nAmaka cauthe prastAra meM eka sau bAraha dhanuSa tathA do hAtha hai| aura tamisra nAmaka pAMcaveM prastAra meM eka sau paccIsa dhanuSa hai isa prakAra pAMcavIM pathvI meM vidvAnoM ne UMcAI kA varNana kiyA hai| chaThavIM pRthvI ke hima nAmaka prathama prastAra meM nArakIyoM ke zarIra kI UMcAI eka sau chayAsaTha dhanuSa, do hAtha tathA solaha aMgula batalAI hai| ghardala nAmaka dUsare prastAra meM zAstrarUpI netroM ke dhAraka vidvAnoM ne bhAkiyoM kI UMcAI do sau pATha dhanuSa, eka hAtha aura cha: aMgula pramANa dekhI hai aura lallaka nAmaka tIsare prastAra meM nArakiyoM kI UMcAI do sau pacAsa dhanuSa batalAI hai| isa prakAra kRtakRtya sarvajJa deva ne chaThavIM pRthvI meM UMcAI kA varNana kiyA hai| sAtavI pRthvI meM eka hI prapratiSThAna nAma kA prastAra hai so usameM sandeharahita jJAna ke dhAraka prAcAryoM ne nArakiyoM kI UcAI pAMca sau dhanuSa pramANa nizcita kI hai| prathama pRthvI ko Adi lekara una sAtoM pRthvIyoM meM yathAkrama se avadhijJAna kA viSaya isa prakAra jAnanA cAhiye / pahalI pRthvI meM pravadhi jJAna kA viSaya eka yojana arthAt cAra koza, dusarI meM sAr3he tIna koza, tIsarI tIna koza meM cauthI meM ar3AI koza, pAMcavIM meM do koza, chaThavIM meM ba~r3ha koza aura sAtabI meM eka koza pramANa hai| prathama pRthvI sambandhI pahale paTala kI miTTI ko durgandha prAdha koza taka jAtI hai aura usake nIce pratyeka paTala ke prati prAdhA-rAdhA koza adhika bar3hatI jAtI hai| pahalo aura dUsarI cAra sau caurAsI, do sau sattAIsa, eka kama cAra sau arthAt tIna sau ninyAnave, sar3asaTha kama bIsa hajAra, eka kama do sau, nau adhika paisaTha sau aura paitAlIsa, ve krama se sAta sthAnoM meM sAta guNakAra haiN| nau, nau, ATha, bAraha kA varga, ATha, eka sau cavAlIsa aura ATa, ye ma se sAta sthAnoM meM sAta bhAgahAra haiN| 3434484.448 . 343 4 227...227 . 3434- 243 343 4 366.396343 4 19633_19633 ; 34348 3434144 3434169. 6. 34346506.6506. 3434144 // 45...46362 -343 ghanarAjU / kA pataphAna pAca ye jAminAvara donoM yuvAoM kA unakA sA dRSya kSetra ko bAharI donoM bhujAoM kA vanaphala sAta se bhAjita aura do se guNita loka pramANa hotA hai| tathA bhItarI donoM bhujAoM kA ghanaphala pAMca se bhAjita aura do se guNita toka pramANa hai| udAharaNa-yA ubhaya dAhuoM kA gha. pha. 343-742468 rA. abhya, u. bAhuoM kA gha. pha. 343 :-24137, raa.|
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRthivI meM rahane vAle nArakI kApota lezyA se yukta haiN| tIsarI pRthvI ke Udhrva bhAga meM rahane vAle kApota lezyA se aura AdhAbhAga meM rahane vAle nIla lezyA se sahita haiN| cauthI ke Upara nIce donoM sthAnoM para tathA pAMcavoM pRthvI ke UparI bhAga meM nIla leNyA se yukta haiM aura adhobhAga meM kRSNa lezyA se sahita haiN| chaThavoM pRthvI ke Uva bhAga meM kRSNa lezyA se, adhobhAga meM paramakRSNa lezyA se aura sAtavIM pRthvI ke Upara nIce donoM hI jagaha rahane vAle paramakRSNa lezyA se saMkliSTa haiN| arthAta sakleza ko prApta hote rahate haiN| prArambha kI cAra bhUmiyoM meM rahane vAle nArakI uSNa sparza se, pAMcavIM bhUmi meM rahane bAle uSNa aura zIta donoM spazoM se tathA anta kI do bhUmiyoM meM rahane vAle kevala zota sparza se hI por3ita rahate haiN| prArambha kA tIna paviyoM meM nArakiyoM ke utpatti sthAna kucha to UTa ke prAkAra haiN| kucha ke bhI kucha kusthalI mudgara aura nAr3o ke AkAra haiN| cauthI aura pAMcavIM pRthvI meM nArakiyoM ke janma sthAna aneka to goke AkAra haiM. pra.ka hAthI ghor3e Adi jantuoM tathA dhoMkanI, nAva aura kamalapUTa ke samAna haiN| antima do bhUmiyoM meM kitane hI kheta me samAna, bitane hI jhAlara aura kaToroM ke samAna aura kitane hI mayaroM ke AkAra vAle haiN| va janmasthAna eka koza, do koza, tIna kovIra eka yojana vistAra se sahita haiN| unameM jo utkRSTa sthAna hai ve sau yojana taka caur3e kahe gaye haiN| una samasta utpatti sthAnoM kI UMcAI apane vistAra se paMcaganI ke aisA vastu svarUpa ko jAnane vAle prAcArya jAnate haiN| samasta indraka vila tIna dvAroM se yukta tathA tona koNoM vAle haiN| isake sivAya jo zreNI vaddha aura prakoNaka nigoda haiM unameM kitane hI do dvAra vAle dukone kitane hI tIna dvAra vAle tikone, kita sopAnadvAra vAle paMcakone aura kitane hI sAta dvAra vAle satakone haiN| inameM saMkhyAta yojana vistAra vAle biloM kA apanA jaghanya antara cha: koza aura utkRSTa antara bAraha koza hai| evaM asaMkhyAta yojana vistAra vAle biloM kA utkRSTa antara asaMkhyAta yojana tathA jaghanya antara sAta hajAra yojana hai| ghamA nAmaka pahalI pRthvI ke utpatti sthAnoM meM utpanna hone vAle nArako jIva janma kAla meM jaba nIce girate haiM. taba sAta yojana savA tIna koza Upara AkAza meM uchala kara pUna: nIce girate haiN| dUsarI vaMzA pRthvI ke nigodoM meM janma lene vAle nArakI pandraha yojana ar3hAI koza prakAza meM uchala kara nIce girate haiM tIsarI medhA pRthvI meM janma lene vAle jIva ikattIsa yojana eka koza prakAza meM uchala kara nIce girate haiN| cauthI aMjanA pRthvI ke nigodoM meM janma lene vAle jIva bAsaTha yojana do koza uchalakara nIce girate haiM aura tIvra dukha se du:khI hote haiN| pA~caboM pRthvI ke nigodoM meM janma lene vAle nArakI pratyanta duHkhI ho eka sau paccIsa yojana AkAza meM uchalakara nIce girate haiN| chaThavIM pRthvI meM sthita nigodoM meM janma lene vAle jIva --- ---- asI kSetra meM usake laghu bAhu kA dhanaphala chaha se guNita aura paMtIsa se bhAjita lokapramANa, tathA yavakSatra kA ghanaphala sAta se vibhakta loka pramANa hai| laghu bAhu kA dha0 pha0 34346-35 =50rA0 yatra kSetra kA pa0 pha0-343.7...46 rA0 dUSya meSa kA samasta gha0 pha. 68-|-1371-1-1 -46 -343 rA0 / isako paitIsa se guNA karane para zreNI ke ghana pramANa kula girikaTa kSetra kA mizra ghanaphala hotA hai / isa upayukta loka kSetra me sAta kA bhAga dekara labdha rAzi ko cAra se guNA karane para sAmAnya adholoka kA ghanaphala hotA hai / Ayata caturanakSetra meM bhujA zreNI pramANa sAta rAju, koTI cAra rAju aura itanA hI (sAta rAju) vedha bhI hai| bahuta se yavoM yasta muraja kSetra meM avakSetra aura murajakSetra donoM hI niyama se hote haiN| usa yayamuraja kSetra kA ghanaphala caudaha se bhAvita aura tIna se guriNata loka pramANa tathA muraja kSetra kA dhanaphala caudaha se bhAjita aura pAMca se guriNata loka pramANa hai| udAharaNa --(1) eka girakaTa kA 10 pha0 rA ( hotA hai / ) -35-.343 rA0 samasta girikaTa kA ghanaphAla / (2) sAmAnya adholoka kA dhanaphala 343744-166 rA AyAta caturasra adholoka meM bhujA 7 rA0 koTi 4 rA0 aura veSa rAja 7 -196 rAja. pa. pha0 / (4) bamurajAkAra aghola ki meM pravakSetra vA ghApha0343:1443--.733 rA0 maraja kSetra bha 77
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ do sau yojana prAkAza meM uchalakara nIce girate haiN| aura saptamI pathvI meM sthita nigodoM meM utpanna hae jIva pAMca sau dhanuSa UMce uchalakara pRthvI tala para nIce girate haiN| tIsarI pRthvI taka asurakumAra deva nArakiyoM ko paraspara lar3Ate haiN| isake sivAya ve nArakI purAne baira bhAva' ko jAnakara svayaM bhI lar3ate rahate haiN| vikriyA zakti ke dvArA apane zarIra se hI utpanna hone vAle bhAle, tathA zUla yAdi nAnA zastroM se una nArakiyoM ke khaNDa-khaNDa kara diye jAte haiM aura paraspara eka dUsare ko pIr3A pahuMcAte haiM / khaNDa-khaNDa hone para bhI pAre ke samAna unake zarIra ke Tukar3oM kA puna: samUha bana jAtA hai aura jaba taka unakI Ayu kI sthiti rahatI hai taba taka unakA maraNa nahIM hotaa| ye nArakI pUrvakRta pApa karma ke udaya se nirantara eka dUsare ke dvArA diye hue zArIrika evaM mAnasika duHkha ko sahate rahate haiN| ye khArA garama tathA atyanya tIkSNa vaitaraNI nadI kA jala pIte haiM aura durgandhi yukta miTTI kA aAhAra karate haiM isalie nirantara asahya duHkha bhogate rahate haiN| rAta-dina naraka meM pacane vAle nArakiyoM ko nimeSa mAtra bhI kabhI sukha nahIM hotaa| una nArakiyoM ke nirantara pratyanta azubha pariNAma rahate haiN| tathA napuMsaka liMga aura huNDaka saMsthAna hotA hai| jo AgAmI kAla meM tIrthakara hone vAle haiM tathA jinake pApa karmoM kA upazama ho cukA hai| deva loga bhaktivaza cha: mAha pahale se upasarga dUra kara dete haiN| antara ke jAnane vAle prAcAryoM ne prathama pRthvI meM nArakiyoM kI utpatti kA mantara ar3atAlIsa ghar3I batalAyA hai| aura nIce kI chaha bhUmiyoM meM kama se eka saptAha, eka pakSa, eka mAsa, do mAsa, cAra mAsa aura chaha mAha kA viraha-antarakAla kahA hai| jo tIna mithyAtva se yukta haiM tathA bahuta prArambha aura bahuta parigraha ke dhAraka haiM aise tiryana aura manuSya una pRthviyoM ko prApta hote haiM arthAta unameM utpanna hote haiM / asaMjJI paMcendriya pahalI pRthvI sarakane vAle dasarI pathvI, taka pakSI tIsarI taka, sarpa cauthI taka, siMha pAMcavIM taka, striyAM chaThavIM taka aura tIvra pApa karane vAle matsya tathA manuSya sAtavIM pRthvI taka jAte haiN| sAtavIM pRthvI se nikalA huA jIva yadi punaH avyavahita rUpa se sAtavoM meM jAve to eka bAra, chaThavIM se nikalA huA chaThavIM meM do bAra, pAMcavIM se nikalA huA cautho meM cAra bAra, tosarI se nikalA hA tIsarI meM pA~ca bAra, dusarI se nikalA huA dUsarI meM chaha bAra aura pahalI se nikalA huA pahalI meM sAta bAra taka utpanna ho sakatA hai| sAtavoM pRthvI se nikAlA huA prANI niyama se saMjJI tiryaJca hotA hai tathA saMkhyAta varSa kI pAya kA dhAraka ho phira se naraka jAtA hai| chaThavIM pazvI se nikalA huA jIva saMyama ko prApta to ho sakatA hai para mokSa prApta nahIM kara sktaa| cauthI pRthvI se nikalA humA mokSa prApta kara sakatA hai parantu nizcaya se tIrthakara nahIM ho sktaa| tIsarI - - - - -- --- --------- kA gha0 phA0 343:1445-1222 rA0; 122 / 736. .196 rA0 samasta yavaguraja kSetra kA gha. pha0 / cAkAra kSetra meM eka yaba kA ghanaphala byAlIsa se bhAjita loka pramANa hai| usako caubIsa se guNA karane para sAta se bhAjita aura cAra se gaNita loka prayANa samarata yabamadhya kSetra kA ghanaphala nikalatA hai| 343 - 420 . 823 rAju eka paba kA gha0 pha0 83 424 = 343-744=166 rA. ya0 ma0 kA gh00| mandara ke sadRdA AgAma vAle kSetra meM Upara Upara-UMcAI kama se eka rAju ke cAra bhAgoM meM se tIna bhAga, bAraha bhAgoM meM se sAta bhAga, bAraha se bhAjita tetAlIsa rAju, rAju ke bAraha bhAgoM meM se sAta bhAga aura DeDa rAjumAra hai| 3(1+ +12-1- +3= 7 rA0 / mandara sadaza kSetra meM taTabhAga ke vistAra meM se aTThAIsa se vibhavata jaga zreNI pramANa cAra taTavartI karaNAkAra khaNDita kSetra se cUlikA hotI hai| rAju pratyeka khaNDita kSetra pramANa / isa cUlikA ke mukha kA vistAra aTThAIsa se vibhakta jaga zreNI pramANa, bhUmikA vistAra isase tigRNA aura UMcAI bAraha se bhAjita jaga zreNI mAtra hai| cUlikA kA mukha bhUmi (26) UMcAI rA0 ahAnaba se vibhakta jaga zreNI ko Upara-Upara sAta sthAnoM meM rakhakara vistAra ko lAne ke hetu guNakAra kahatA hai|
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikalA huA jIva samyagdarzana kI zuddhatA se tIrthakara pada prApta kara sakatA hai| narakoM se nikale hue jIva balabhadra, nArAyaNa aura cakravatI pada chor3akara hI manuSya paryAya prApta kara sakate haiM arthAt manuSya to hote haiM para balabhadra nArAyaNa ora cakravartI nahIM ho sakate / gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika isa prakAra maiMne saMkSepa se tere lie adholoka ke vibhAga kA varNana kiyA / aba tU tiryagloka-madhyama loka ke vibhAga kA varNana suna / buddhimAna manuSya saba samaya, sarvatra vyApta rahane vAle, jinendra bhagavAna ke bacana rUpI uttama dIpakoM kI sAmarthya ro sUrya aura candramA ke agocara adholoka ke andhakAra ko naSTa kara vastu ke yathArtha svarUpa ko dekhate hue prabhutva ko prApta hote haiM isameM kyA pAzcarya hai ? kyoMki tIna loka meM jinendra rUpI sUrya ke dvArA prakAza ke utpanna hone para andhakAra kA sadbhAva kahA~ raha sakatA hai? 4. vAtavalayoM kA paricaya 1. vAtavalaya sAmAnya paricaya ti. pa./1/268 gomuttamuggavaNA ghaNodadhI taha dhaNANilo vaauu| taNuvAdo bahuvaNNorukkhasya tayaM ba balayatiyaM 1268=gomutra ke samAna varNavAlA ghanodadhi, mUga ke samAna varNavAlA banavAta tathA aneka varNavAlA nanuvAta / isa prakAra va tInoM vAtavalaya vRkSa kI tvacA ke samAna (loka ko ghere haye) haiN|268| (rA. vA. /3/1/8/160/16) : (ci. sA./123) : 2. tIna vAtavalayoM kA sabasthAna krama ti. pa./1/266 paDhamo loyAdhAro ghaNobahI iha ghaNANilo ttto| tatparado taNuvAdo aMtammi NahaM NivAdhAraM / 266 / =inameM se prathama ghanovadhi vAtavalaya loka kA AdhAra bhUta hai, isake pazcAt dhanavAtavalaya, usake pazcAt tanubAtavalaya aura phira anta meM nijAdhAra AkAza hai / 269 / (sa. si./3/1/2043) : (rA. vA./3/1/8/160/14) : (tatvArtha vRtti/3/1/ zlo. 1-2/112) / tatvArtha vatti /3/1/111/16 sarvAH saptApi bhUmayo ghanavAtapratiSThA vartante / sa ca dhanavAta: ambuvAtaH pratiSTho'sti / sa cAmbuvAtastanuvAtastanapratiSTho vartate / sa ca tanuvAtaH prAkAza pratiSTho bhavati / AkAzasyAlambanaM kimapi nAsti / =STi naM. 2. ye sabhI sAtoM bhUmiyAM dhanavAta ke pAzraya sthita haiN| vaha ghanavAta bhI ambU (dhanodadhi) vAta ke Azraya sthita hai aura vaha ambuvAta tanuvAta ke pAzraya sthita hai| vaha tanuvAta AkAza ke prAzraya sthita hai, tathA prakAza kA koI bhI Alambana nahIM hai| 3. pRthviyoM ke sAtha vAtavalayoM kA sparza ti.pa./2/24 sattacciya bhUmIgro NavadisabhAeNa ghaNovahivilagmA / aTThamabhUmIvasadisa bhAge ghaNovahiM chivdi|24| ti.pa.8/206-207 sohammadugabimANA ghaNassasvassa ubari salilassa cetepavaNovari mAhinda saNakUmArANi / 206 / bamhAI cattAro kappA cedvati salilavAdULa pANadapANadapahudo sesA suddhambhi gayaNayale / 2074 - sAtoM (naraka) pRthviyA~ aTThAgabe, bAnaba, navAsI, nvAsI, unatAlIsa, battIsa aura caudaha, ye kama se ukta sAta sthAnoM meM sAta guNakAra haiN| pUrvokta UMcAI krama se vistAra kA pramANa-468; 14621489; TEX821843684321414 / nIce se Upara sAta sthAnoM meM dhanarAju ko rakhakara ghanaphala jAnane ke liye guNakAra ko kahatA huuN| ukta sAta sthAnoM meM paMcAna, eka sau ikyAsI, do sau satAsI, pAMca hajAra do sau tIna, aTThAIsa, unahattara aura unacAsa, ye sAta guNakAra, tathA cAra, cAra kA varga (16), bAraha, ar3atAlIsa, tIna, cAra aura cauvIsa, ye sAta bhAgahAra hai| pUrvokta UMcAI ke krama se ghanaphala kA pramANa Sx+4+8+5113-2+ + 166 rA0 druSva kSetra meM caudaha se bhAjita aura tIna se guNita loka pramANa bAhya ubhaya vAhaoM kA aura pA~ca se vibhakta loka pramANa Abhyantara donoM bAhuoM kA dhanakala hai|
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ Urdhva dizA ko chor3akara zeSa nau dizAoM meM ghanodadhi vAtavalaya se lagI huI haiM, parantu pAThavoM pRthvA dazoM dizAoM meM hI bAtavalaya ko chUtI hai / 24 / saudharma yugala ke vimAna ghanasvarUpa jala' ke Upara tathA mAhendra va sanatkumAra kalpa ke vimAna pavana ke Upara sthita haiN|206| brahmAdi cAra kalpa jala va vAyu donoM ke Upara, tathA mAnata prANata Adi zepa vimAna suddha AkAza tala meM sthita haiM / 207 // 4. vAtavAlayoM kA vistAra ti. pa./1270.281 joyaNabosasahassA vaha tammArudANa pattekakaM / akhidINaM heThelopatale uvari jAva igirajjU / 270 / sagapaNa caujoyaNayaM sattamaNArayammi puhvissnndhiie| paMcaca utiyAmANaM tirIyasettassa paNidhIe / 271 / sagapaMcacausamANA paNidhIe hoti bamhakappassa 1 paNaca utiya joyaNayA urimaloyasa tammi / 272 / kosadgamekkakosa kiMcaNavaka ca loyasiharammi / UNapamANaM daMDA ca ussayA paMcavasa judA / 273 / tIsaM igidAladale kosA tiyabhAjidA ya uNavaNaNA / sattamakhidipaNidhoe bamhajude bAubalataM |250|do channArasa bhAgabhahiyo komo kameNa bAugharNa / loyauvarimmi evaM loya vibhAyammi pnnnnttN|2811dsstti naM0 1-ATha pazciyoM ke nIce loka ke tala bhAga se eka rAja kI U~cAI taka ina vAyu maNDaloM meM se pratyeka ko moTAI 20,000 yojana pramANa hai| / 2701 sAtaveM naraka meM pakSiyoM ke pArzva bhAga meM kama se ina tonoM vAtabalayoM ko moTAI 7, 5 aura 4 tathA isake Upara tiryagloka (madhyaloka) ke pAzvabhAga meM 5, 4 aura 3 yojana pramANa hai 1271 / isake Age tonoM vAyatroM kI moTAI brahma svarga ke pArva bhAga meM krama se 7,5aura 4 yojana pramANa, tathA UdhvaM loka ke anta meM (pAva bhAga meM) 5, 4 aura 3 yojana pramANa hai|7| loka ke zikhara para (gArva bhAga meM) ukta tInoM vAtavalayoM kA bAhalya kramazaH 2 kosa, 1 kosa aura kucha kama 1 kosa hai| yahAM kucha kama kA pramANa 2425 dhanuSa samajhanA cAhiye / 273 / (zikhara para pratyeka kI moTAI 20,000 yojana hai de. mokSa ) (tri. sA./124-126) 1. dRSTi naM. 2.-sAta pRthvI aura brahma yugala ke pAvabhAga meM tInoM bAyoM kI moTAI krama se 30, 41/2 aura 46/3 kosa haiM / / 280 / loka zikhara para tInoM bAtabalayoM ko moTAI krama se 13, 11 aura 11 kosa pramANa hai| aisA loka vibhAga meM kahA gayA hai|281|1-vishess de. citra saM 1 / 5. loka ke ATha rucaka pradeza rA. vA./1/20/12/76/13 merupratiSThAvacavaDUryapaTalAntarucakasasthitA aSTAvAkAzapradezalokamadhyam / --meru / isI kSetra meM napa bAhao kA ghanaphala tIna meM guriNata aura patIrA se bhAjina loka pramANa tathA yavakSetra kA ghanaphala caudaha se bhAjita loka pramANa hai| duSya kSetra meM-343-:-144736 bAhya bAhuo kA ghanaphala 34.5 683 10 bA0 kA pa. pha. 343-3:35-261la. bA0 kA dha0 pha0 343 4 14 = 24, yava kSetra kA pa. pha. 733.68+ 26 243 =166 / rA, adholoka sambandhI kula dUdha kSetra kA ghanaphala / eka girikaTa kSetra kA dhanakala caurAsI se bhAjita loka pramANa hai| isako ar3atAlIsa se guNA karane para kula girikaTa kSetra kA dhanaphala hotA hai / 343.84= 425 eka girikaTa kA gha. pha. 413446. 166 sampUrNa girikaTa kA pa.pha. isa prakAra ATha bheda rUpa isa adholoka kA varNana kiyA jA cukA hai / atra vahAM se Age jAu prakAra ke Urdhva loka kA nirUpaNa karate haiN| sAmAnya uvaloka kA ghanaphala sAta se bhAjita aura tIna se guNita loka ke pramANa arthAt eka sau saitAlIsa rAju mAtra hai| 341 : 743:14.7 rA. sAmAnya arva loka kA ghanaphala / dvitIya UrvAyata caturasra kSetra meM vedha aura bhujA jaga zreNI pramANa, tathA koTi tIna rAjumAtra hai| 74743-147 ku. Ayata kSetra kA ghanaphala / tIsare tiryagAyata caturanna kSetra meM bhujA aura koTi zreNI pramANa, tathA veSa tIna rAju mAtra hai| bahuta meM yabo yukta muraja kSetra meM baha aura maraja rUpa hotA hai| isameM se yava kSetra kA ghanaphala sAta se bhAjita loka pramANa aura muraja kSetrakA ghanaphala sAta ro bhAjita aura 80
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ parvata ke nIce vaja va vaiDyaM paTaloM ke bIca meM caukora saMsthAna rUpa se avasthita prAkAza ke pATha pradeza loka kA madhya hai| 6. loka vibhAga nirdeza ti.pa./1/136 sayalo esa ya loo NipaNo sediviMdamANeNa / tiviyappo NAdabbo heTiThamamajhillauDaDha bhenn| / 136 / zreNI vRnda ke mAna se arthAt jaga zreNI ke dhana pramANa se niSpanna huA yaha sampUrNa loka, adholoka, madhyaloka aura kalaloka ke bheda se tIna prakAra kA hai / 136 / (bA. a./36) : (gha. 13/5, 5, 50/288/4) / 17. trasa va sthAvara loka nirdeza (pUrvokta vetrAsana va mRdaMgAkAra loka ke vaha madhya bhAga meM, loka zikhara se lekara usake anta paryanta 14 rAjU lambI va madhya loka samAna eka rAjU pramANa vistAra yukta nAr3I hai / trasa jIva isa nAr3I se bAhara nahIM rahate isaliye yaha asa nAlI nAma se prasiddha hai| parantu sthAbara jova isa loka meM sarvatra pAye jAte haiN| tahAM bhI sUkSma jIva to loka meM sarvatra ThasAThasa bhare haiM, para bAdara jIva kevala asanAlI meM hote haiM unameM bhI tejaskAyika jIva kevala karmabhUmiyoM meM hI pAye jAte haiM athavA adholoka va bhavanavAsiyoM ke vimAnoM meM pAMcoM kAyoM ke jIva pAye jAte haiM, para svrglokmhiiN| 8. adholoka sAmAnya paricaya (sarva loka tIna bhAgoM meM vibhakta hai-atho, madhya va Urdhva-de. loka/2/2 meru tala ke nIce kA kSetra adholoka hai, jo vetrAsana ke AkAra vAlA hai| rAja UMcA va 7 rAja moTA hai| nIce 7 rAja va Upara rAja pramANa cauDA se lekara nIce taka krama se ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmapra bhA, tamaprabhA va mahAtamaprabhA nAma kI 7 pRthviyAM lagabhaga eka rAjU antarAla se sthita haiN| pratyeka pRthvI meM yathA yogya 13, 11 prAdi paTala 1000 yojana antarAla se avasthita haiN| kala paTala 46 haiN| pratyeka paTala meM anekoM bila yA guphAyeM haiM / paTala kA madhyavartI bila indraka kahalAtA hai| isakI cAroM dizAmoM va vidizAmoM meM eka ghaNo meM avasthita bila dheNIbaddha kahalAte haiM aura inake bIca meM ratnarAzivat vikhare haye bila prakIrNaka kahalAte haiM / ina biloM meM nArako jIva rahate haiN| (de. naraka/5] / sAtoM pRthviyoM ke nIce anta meM eka rAjU pramANa kSetra khAlI haiM / (usameM kevala nigoda jIva rahate haiM) -de, loka/3/14 / (vizeSa dekho, naraka/5) 6. bhAvanaloka nirdeza uparokta sAta pRthviyoM meM jo ratnaprabhA nAma ko prathama pRthvI hai, vaha tIna bhAgoM meM vibhakta hai-kharabhAga, paMkabhAga va do se guriNata loka ke pramANa hai / 7474 3 =147 ti. AyAta kSe. kA gha. pha. yava muraja meM 343 : 7446 pa.kSe. gha. pha. 343-74 2 -68 .kSe. kA . pha. 46+6=147 samasta ya, mu. kSe. kA gha. pha. / pavamadhya kSetra meM eka yava kA dhanaphana aThAIsa se bhAjita loka pramANa hai| isako bAraha se guraSA karane para sampUrNa yava madhya kSetra kA pataphala nikalatA hai| 343-28=123 eka yava kA gha. pha. 121x12-147 rA. sampUrNa ya. ma. kSe. kA gha. pha, / mandarasadaza AkAra vAle Urdhva kSetra meM jAra-Upara UMcAI kama se tIna se bhAjita do rAju, tIna se bhAjita eka rAju, cAra se bhAjita tIna rAju aura, bAraha se bhAjita ikatIsa rAju, cAra se bhAjina tIna rAju aura bAraha se bhAjita teIsa rAju mAtra hai| 1111113+ 7 rAju / aTThA nave se vibhakta aura tIna se guriNata jagaNI pramANa taToM kA vistAra hai / aise vAra taTavartI karaNAkAra khaNDita kSetra se cUlikA hotI hai| pratyeka taTa kA vistAra- 43-11--rAju / usa cUlikA kI bhUmi kA vistAra tIla taToM ke pramANa, mukha kA vistAra isakA tIsarA bhAga, tathA UMcAI cAra se bhAjita aura tIna se guNita rAju mAtra hai|
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - thAlA gora : pratmaka vidhI so aura jatibalamoM mita . amotokA viyo5 pariSaya -8paraka dudhiva-pAmA antara -2014/20 .. - -.- Antondom . " - - - - - - . .. kara 4m ilavavr - R --. - - - - - - " 1 7 -STATind i n Pan- M RSHEELpratyeka parata kA antarala-1000o / / RA-10 -laya) Arandit--- ba adhi+LAna antazala pRthvI kI apekSA saranyAta guNA .. . batavalaya sarvara CRO Ura bdi-zulAne janama TTTTTTITU nava -. 1nara rAdara.phira. 21000 Meta manga la bAlakalama lukA rameza kula bila-ramana tana ni - phula lokasan ... -poarat.- CLIA pani antarAla bAta bAtam ..padabhAmaMjaya - ma+ .. DOHDAE Bana antazala banalaba 2bhamaka tabalaya antarAla rAjU - antarala madhismAna [mahAsabhA HAR1 pratyeka paTala meM indraka va zreNI baddha mantima naraka kA antima paTala prathama naraka kA prathama paTala sAta pa4 0436 Mas aa.6800 6909005000 VED000 (mahA 0 ra 3 G)000000000 24000tha000 asa nAlI meM Upara kI ora se dekhane para FA mahA0kAna. pro yahI pratyeka dizA meM kevala eka-eka zreNIbaddha hai vidisAnoM meM nahIM hai| na hI prakIrNaka hai| .00P...
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ abbuhala bhAga / kharabhAga bhI citrA, vaiDUrya, lohitAMka prAdi 16 prastAroM meM vibhakta hai| pratyeka prastAra 1000 yojana moTA hai| unameM citrAnAma kA prathama prastara anekoM ratnoM va dhAtumoM ko khAna hai| (de. rtnprbhaa)| tahAM khara va paMka bhAga meM bhAva navAsI devoM ke bhavana haiM aura abyuhala bhAga meM naraka paTala hai, (de. bhavana 4/1) isake atirikta tiyaka loka meM bhI yatra tatra sarvatra unake pUre, bhavana va prAvAsa haiN| ... (de. vyaMtara 441, 5) / (vizeSa de. bhvn!4)| 10. dhyantaraloka nirdeza citrA pRthvI ke tala bhAga se lekara sumeru ko coTI taka tiryagaloka pramANa vistRta sarva kSetra vyantaroM ke rahane kA sthAna hai| isake atirikta khara pakabhAga meM bhI usake. bhavana haiN| madhya loka ke sarva dvIpa samudroM ko bedikAmoM para, parvatoM ke kaToM para, nadiyI ke taToM para ityAdi aneka sthaloM para yathA yogya rUpa meM unake pura, bhavana va AvAsa haiN| (vizeSa de0 vyantara/4) / 11. madhya loka nirdeza 1.dvIpa sAgara grAdi nirdeza ti. pa./5/--10, 27, sanane dIvasa muddA saMkhAdIdA bhavaMti samabaTTA / paDhamo dIo uvahI carimo majjhambhi dIuvahI / cittovari bahumajjha rjjuuprimaanndohvikkhne| ceTTati dovauvaho eskekka bediUNaM hu parido / 6 / sabve vivAhiNIsA cittakhidi khaMDidUNa ceTaThati / vajanakhidoe uvari dovA vi hu uri cittaae|10| jambUdove lavaNo uvahI kAlo tti ghAdaIsaMDe pavasesA vArizihI vatanvA dIvasa paNAmA / 28-1. saba dvIpa samudra asaMkhyAta evaM samavRtta hai| inameM se pahalA dvIpa, antima samudra aura madhya meM dvIpa samudra haiM / / citrA pRthvI ke Upara bahumadhya bhAga meM eka rAju lambe-caur3e kSetra ke bhItara eka eka ko cAroM ora se ghere huye dvIpa va samudra sthita hai| sabhI samudra citrA pRthvI khaNDita kara vajA pRthvo ke Upara, aura saba dvIpa citrA. pRthvI ke Upara sthita hai / 10 / (m grA/1076), 2, jambUdvIpa meM lavaNodadhi mora dhAtako khaNDa meM kAloda nAmaka samudra hai| zeSa saMmandroM ke nAma dvIpoM ke nAma ke samAna hI kahanA caahiye| ni, sA/6 vajjabhaya mUlabhAgA veluriyakayA irammA sihrjdaa| dIko vahoNamate pAyArA hoMti samvastha |16|sbhii dvopaba samudroM ke anta meM paridhi rUpa se baDUpamayo vedikA hotA hai, jinakA mUla brajamayo hotA hai tathA jo ramaNIka. zikharoM se saMyukta haiN| [vizeSa de, loka/3-4] moTa-(dvIpa samudroM ke nAma va samudroM ke jala kA svAda-de. loka/5) bhUmivistAra-443= mukhavistAra:-=3UMcAI rAju0 / sAta sthAnoM meM Upara ikkIsa se vibhakta rAju ko rakha kara vistAra ke nimitta bhUta guNakAra ko kahatA huuN| eka sI pAMca satAnaveM, tirAnaveM, caurAsI, terepana, vanAlIsa aura ikkIsa, ye upayukta sAta sthAnoM meM sAta guNAkAra hai| 12 6 ,36, raa.| . . . sAta sthAnoM meM nIce se Upara dhanarAju ko rakhakara panaphala jAnane ke lie guNakAra aura bhAga hAroM ko kahatA huuN| ina sAta sthAno meM kama se do sau do, paMcAna, ikkIsa, bavAnIsa sau saitAlIsa, gyAraha, caudaha sau paMcAnaveM aura nau ye sAta guNakAra haiN| tathA bhAgahAra grahAM nau, nau, eka, bahattara eka, bahattara aura cAra haiM / 212-124738+ +13+8=147 rAju mandara kSetra kA ghanaphala / dUSya kSetra kI bAhirI ubhaya bhujAoM kA panaphala caudaha se bhAjita aura tIna se guNita loka pramANa; tathA abhyantara dono bhujAoM kA dhanaphala caudaha se bhAjita aura do ro guNita loka pramANa hai| dRSya kSetra meM-343-1443731 bA, u, bhu, dha, pha, 343, 144246 a, kSe, pa, ph,| / isa duSya kSetra ke saba kSetroM kA ghanaphala caudaha se bhAjita loka pramANa hai| aba yahAM se Age anukama se girikaTa khaNDa ko
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. tiloka manuSyaloka Adi vibhAga 1 dha. 4 / 1, 3, 1 / 2 / 3 desa bheeNa tiviho, bhaMdara triliyAdo, urimuha logo, maMdaramUlAdo heTThA adhologo, maMdarapari ciraNoM majjalogoti / deza ke bheda se kSetra tIna prakAra kA hai| mandarAcala (sumeru parvata) kI cUlikA se Upara kA kSetra Urdhvaloka hai / mandarAcala ke mUla se nIce kA kSetra adholoka hai / mandarAcala se paricchinna arthAt tatpramANa madhya loka hai / 3/5/1 paryantastiloko vyavasthita lakSitAvadhi meojanalA 11 anuyAyalaya ke antabhAga taka tiryagloka arthAta madhya loka sthira hai / meru parvata eka lAkha yojana vistAra vAlA hai / uso meru parvata dvArA Upara tathA nIce isa tiryagloka ko avadhi nizcita hai | 1| isameM asaMkhyAta dvIpa, samudra eka-dUsare ko veSTita karake sthita haiM, yaha sArA kA sArA tiryagloka kahalAtA hai, kyoMki tiyeca jIva isa kSetra meM sarvatra pAye jAte haiM / 2, uparokta tiryagloka ke madhyavartI jambUdvIpa se lekara mAnuSottara parvata taka baDhAI dvIpa va do sAgara se ruddha 45,00,000 yojana pramANa kSetra manuSya loka kSetra manuSya loka hai| devoM Adi ke dvArA bhI unakA mAnuSottara parvata ke para bhAga meM jAnA sambhava nahIM hai / 3. manuSya loka ke ina lar3AI dvopoM meM se jambU dvIpa meM ? aura ghAtakoM va puSkarA meM do-do meru haiN| pratyeka meru sambandhI 6 kulavara parvata hote haiM. jinase 'vaha dvIpa 7 kSetroM meM vibhakta ho jAtA hai / meru ke praNidhi bhAga meM do kuru tathA madhyavartI videha kSetra ke pUrva va pazcimavartI do vibhAga hote haiM / pratyeka meM vakSAraM parvata, 6 vibhaMgA nadiyA~ tathA 16 kSetra haiN| uparokta 7ba ina 32 kSetroM meM se pratyeka meM do-do pradhAna nadiyAM haiM 7 kSetroM meM se dakSiNI va uttarIya do kSetra tathA 32 videha ina saba ke madhya meM eka eka vijayArdha parvata hai, jina para vidyAdharoM kI bastiyA~ haiM / 4. isa ar3hAI dvIpa tathA antima dvIpa sAgara meM hI karma bhUmi hai, anya sarva dvIpa va sAgara meM sarvadA bhogabhUmi kI vyavasthA rahatI hai| kRSyAdi SaTkarma tathA dharma karma sambandhI anuSThAna jahAM pAye jAte haiM vaha karmabhUmi hai, aura jahA~ jIva binA kucha kiye prAkRtika padArthoM ke zAzraya para uttama bhoga bhogate huye sukhapUrvaka jIvana vyatIta kareM vaha bhogabhUmi hai| par3hAI dvIpa ke sarva kSetroM meM bhI sarva videha kSetroM meM trikAla uttama prakAra kI karmabhUmi rahatI hai| dakSiNa va uttarI do-do kSetroM meM kAla parivartana hotA hai / tIna kAloM meM uttama, madhyama, va jaghanya bhogabhUmi aura tona kAloM meM uttama madhyama va jaghanya karmabhUmi rahatI hai| donoM kurUpoM meM sadA uttama bhogabhUmi rahatA hai, inake dhAge dakSiNa va uttara kSetroM meM sadA madhyama bhoga bhUmi aura unase bhI Age ke zeSa do kSetroM meM sadA jaghanya bhogabhUmi rahatI hai| mogabhUmi meM jIva kI Aya zarIrotsedha dala va sukha kama se vRddhigata hotI hai aura karmabhUmi meM kramazaH hAnigata hotA hai| 5. manuSya lokava antima svayaM doSa va sAgara ko chor3akara zeSa sabhI dvIpa sAgaroM meM vikalendriya va jalacara nahIM hote haiN| isa prakAra sarva ho bhoga bhUmiyoM meM bhI ve nahIM hote haiM / vaira vaza devoM ke dvArA le jAye gaye ve sarvatra sambhava hai / kahatA huuN| 343 :- 14- 243 drUSya kSetra ke ya, kSe, kAgha, pha, 7331-49 + 24 = 247 sampUrNa hAtha kSetra kA dha, pha, eka giri kaTa kA ghanaphala chappana se bhAjita loka pramANa haiN| isako caubIsa se guNA karane para sAta se bhAjita aura tIna se guNita loka pramANa sampUrNa girikaTa kSetra kA ghanaphala AtA hai / 344 - 56= 66 eka bhi. kA gha. pha. 63X24 = 147 rA. (343 / 743) sampUrNa gi kSe. gha. pha. sAmAnya, adhaH aura Urdhva ke bheda se jo tIna prakAra kA jaga arthAta loka hai, usako ATha prakAra se kaha kara aba vAtavalayoM ke pRthak pRthaka AkAra ko kahatA hUM / gomUtra ke samAna varNa vAlA ghanodadhi, mUMga ke samAna varNavAlA ghanavAsa tathA aneka varNavAlA tanuvAta, isa prakAra ke ye tInoM vAtavalaya vRkSa kI tvacA ke samAna (loka ko ghere hue) haiM inameM se prathama ghanodadhivAtavalaya loka kA AdhAra bhUta hai| isake pazcAt ghanavAtavalaya, usake pazcAt tanuvAta valaya aura phira anta meM nijadhAra AkAza hai / 84
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ madhyaloka sAmAnya dvIpa sAgaroM ke nAma saMkeka yo0 yojana uttara pazcima svaMyabhU ra dakSiNa kAphira mahindra vara ghIpa tIsara jambU dvIpa sa eka dvIpa sAgara 9 sarakatI samaya vara vara hI kuNItara -M daravara 41. pra takhta Apa sa sarakAra [24] sama ka 6 22 363 po OMlA. ATT 24 24. D. (A) TYCKER fer VEXLY off 236 710 Passe bar tod so e +4 155 kucha kama ejU gana 85 mo. loka Top svatantrajJa saMtA thI. - pUrva masala gantima dete taka vAtavalaya sparzo svayaMbhUramaNa sama
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12. jyotiSa loka sAmAnya diveza pUrvokta citrA pRthvI se 760 yojana Upara jAkara 110 yojana paryanta AkAza meM eka rAjU pramANa vistRta jyotiSa loka hai| nIce se Upara kI ora krama se tArAgaNa, sUrya, candra, nakSatra, zukra, bRhaspati, maMgala, zani va zeSa aneka graha avasthita rahate hae apane-apane yogya saMcAra kSetra meM meru kI pradakSiNA dete rahate haiN| inameM se candra indra hai aura sUrya prtiindr| 1 sUrya, EE graha, 28 nakSatra va 66975 tAre, ye eka candramA kA parivAra hai| jambU dvIpa meM do, lavaNa sAgara meM 4, dhAtakI khaNDa meM 12, kAloda meM 42 aura pUSkarAdha meM 72 candra haiN| ye saba to cara arthAta calane vAle jyotiSa vimAna haiN| isase grAge puSkara ke parArdha meM 7 puSkaroda meM 32, vAruNIvara dvIpa meM 64 aura isase Age sarva dvIpa samudroM meM uttarottara dugune candra apane parivAra sahita sthita haiN| ye acara jyotiSa vimAna hai| [de. jyotiSa/2] 13. kalaloka sAmAnya paricaya samerU parvata kI coTI se eka vAla mAtra antara se Urca-loka prArambha hokara loka zikhara paryanta 100400 yojana kama 7 rAju pramANa Urdhvaloka hai| usameM bhI loka zikhara se 21 yojana 425 dhanuSa nIce taka to svarga hai aura usase Upara loka zikhara para siddha loka hai| svarga loka meM Ara-Upara svarga paTala sthita haiN| ina paTaloM meM do vibhAga_kallata kalpAtIta / indra sAmAnika prAdi 10 kalpanAoM yukta deva kalAvAsI haiM aura ina kalpanAmoM se rahita ahamindra kalpAtIta vimAnavAmI / pATha yugaloM rUpa se avasthita kalpa paTala 16 haiM-saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahma, brahmottara, lAntava, kApiSTha, zukra, mahAzukra, zatAra, sahasrAra, pAnata, prANata, pAraNa, aura acyuta / inase Upara greveyeka, anudiza va anuttara ye tIna paTala kalpAtIta haiN| pratyeka paTala lAkhoM yojanoM ke antarAla se Upara-Upara avasthita hai| pratyeka paTala meM prasaMkhyAta yojanoM ke antarAla se anya kSudra paTala haiN| sarva paTala milakara 63 hai| pratyeka paTala meM vimAna haiN| naraka ke biloMvat ye vimAna bhI indraka zreNIbaddha Sa prakIrNaka ke bheda se tIna prakAroM meM vibhakta haiN| pratyeka kSuda paTala meM eka-eka indraka hai aura anekoM zreNIbaddha va prakIrNaka / prathama mahApaTala meM 33 aura antima meM kevala eka savArthasiddhi nAma kA indraka hai, isakI cAroM dizAoM meM kevala eka-eka zreNIbaddha hai| itanA yaha saba svargaloka kahalAtA hai [noTa:-citra sahita vistAra ke liye de. svarga sAtha siddhi vimAna ke dhvaja daNDa se 26 yojana 425 dhanuSa Upara jAkara siddha loka hai| jahAM muktajIva' avasthita haiM / tayA isake Ame loka kA anta ho jAtA hai| de. mokSa/1/7] ATha pRviyoM ke nIce loka ke tala bhAga meM eka rAju kI UMcAI taka ina vAyu maNDaloM meM bhe pratyeka kI muTAI bIsa hajAra yojana pramANa hai| gha. u. 20000+gha. 20000-ta. 20000 = 60000 yo. loka ke tala bhAga meM eka rAju kAra taka vAtavalayoM kI muttaaii| sAtaveM naraka meM pRthvI ke gArzvabhAga meM kama se ina tInoM vAtabalaboM ko muTAI sAta, pAMca aura cAra tathA isake Upara tirthagloka (madhya loka) ke pArzvabhAga meM pAMca, sAra aura tIna yojana pramANa hai| sAtatI pRthviI ke pAsa tInoM vAtavalayoM kI muTAI-ba.u. 7+gha+ta 4 -16 yojana madhya loka ke pAsa pa. u.5+54+ ta 3=12 yojn| isake Age tInoM vAyuoM kI muTAIbahA svarga ke pAva bhAga meM krama se sAta, pAMca aura cAra yojana pramANa, tathA Urdhva loka ke anta meM (pAca bhAga meM) pAMca, cAra aura tIna yojana pramANa hai| brahma svarga ke pAsa yo', 5,4; loka ke anta meM yo0 5,4, 3 / loka ke zikhara para ukta tInoM vAtavanayoM kA bAhaya kramazaH do kosa aura kucha kama eka kosa hai| yahAM tanuvAtavalaya kI muTAI jo eka kosa se kucha kama batalAI hai, usa kamI kA pramANa cAra sau paccIsa dhanupa hai ! loka zikhara para ghanodadhivAta kI muTAI ko 2 dhana vA0 kota. va0 dhanuSa kama 1. (dhanuSa 1575)
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ / 3. jambUdvIpa nirdeza . 1. jambUdvIpa sAmAnya nirdeza ta. sU./3/9-23 tanmadhye merunAbhivRtto yojanazatazahastraviSkambho jambUdvIpaH / / / bharatahamavatarivideharamyakaharaNyavattai rAvatavarSAH kSetrANi / 10 / tadvibhAjinaH pUrvAparAyatA himavanmahAhimabanniSadhanIlarUkmizikhariNo varSadharaparvatAH / / 11 // hemAnatapanIyabaiDUryarajatahemamayAH / 10 maNivicitramA upari mUle ca tulyavistArAH / 13 / padmamahApadmatigichakesarimahApuNDarIkapuNDarIkA hRdaastessaabhuupri|14| tanamadhye yojanaM pusskrm|17| tadvigaNadviguNAhadA: puSkarANi c|18| tannibAsinyo devyaH zrIhIdhutikotibuddhilakSmyaH palyopamasthitayaH sasAmAnikapariSatkAH / 19 / gaMgAsindharohidrohitAsyAharidaharikAntAsItAsIto dAnArInarakAntAsuvarNapakUlAraktAraktodAH saritastanmadhyagAH / 20 / dvayodvayoH pUrvAH pUrvagAH / 21 / zeSAsvaparagAH / 22 / catudarzanadIsahastraparivRtA gaMgAsindhvAdayo nadyaH / 23 / / / 1. una saba [pUrvokta asaMkhyAta dvIpa samudroM-de loka/2/11] ke bIca meM gola aura 100,00 yojana viSkambhavAlA jambudvIpa hai| jisake madhya meM meka parvata hai [ti. pa./4/11 va 5/-]; hi. pa./5/2]; (j.p./1/20)| 2. usameM bharatavarSa, hemavatavarSa, harivarSa, videhavarSa, ramyakavarSa, hairaNyavatavarSa aura airAvatavarSa ye sAta kSetra haiM una kSetroM ko vibhAjita karane vAle aura pUrva-pazcima lambe aise himavAna. mahAhimavAna, niSadha nIla, rukmI aura zikharI ye chaha varSadhara yA kunAlaka parvata haiM / 113 (ti.pa./4/80-64); (ha. pu./5/13-15); (ja. pa. 22 va 32); (tri, sA. 564) / 3. ye chahoM parvata Rma se sonA, cA~dI, tapAyA huA sonA, baMDUryamaNi, cA~dI aura sonA inake samAna raMgavAle haiN|12| inake pAzvabhAga maNiyoM se citra vicitra haiM tathA ye Upara, madhya aura mUla meM samAna vistAra vAle haiM / 13 / (ti. pa. 464-65); (tri sA. 566) / 4. ina kulAcala parvatoM ke Upara krama se padma, mahApadam, tigicha, kesarI mahApUNDarIka aura puNDarIka, ye tAlAba haiM / 14 / ha. pu./2/120-121); (ja. pa./3/66) 15. pahilA jo padma nAma kA tAlAba hai usake madhya eka yojana kA kamala hai (isake cAroM tarapha anya bhI anekoM kamala haiM-de mAge loka /31) isase Age ke hRdayoM meM kamala haiN| ve tAlAba va kamala uttarottara dUne vistAra vAle haiN| 17-18 / (ha.pu./5/126); (ja. p./3/66)| 6. padma hudako Adi lekara ina kamaloM para krama se zrI, ho dhRti, kIti, buddhi aura lakSmo ye deviyA~, apane-apane sAmAnika, pariSad Adi parivAra devoM ke sAtha rahatI haiM-(de vyaMtara /-3) / 19 / (ha. pu. 15/130) / 7. (uparokta padma prAdi drahoM meM se nikalakara bharata prAdi kSetroM meM se pratyeka meM do-do karake krama se) gaMgA-sindhu, rohita-rohitAsyA, harita-harikAntA, sItA sItodA, nArI-narakAntA, . .tiryakakSetra ke pAzvaM bhAga meM sthita tInoM bAyuoM ke bAhatya ko milAkara jo yogaphala prApta ho, usako sAlavI pRthvI ke pAvaM bhAga meM sthita vAyoM ke vAhalya meM se ghaTA kara zeSa meM chaha pramANa rAjuoM kA bhAga dene para jo labdha Ave utanI sAtavIM pRthvI se lekara madhya loka taka pratyeka pradeza-krama se eka rAz2a para vAyu kI hAni aura vRddhi hotI hai| 7vIM pa0 ke pAsa vAtavalayoM kA bAhalya 7-:.-5 :- 4 16, 5:43-12, 16-12:-6 . prati pradeza kama se eka rAju para hone vAlI hAni vRddhi kA pramANa / aratAlIsa, chayAlIsa, cAlIsa, aDatIsa aura chattIsa meM tIna kA bhAga dene para jo labdha Ave, utanA kama se nIce se lekara saba pArva -bhAgoM meM (sAta pRthvipoM ke pA0 bhA0 meM) vAtaghalayoM kA bAhulya hai| sAna pRdhviyoM ke pArzva bhAga meM sthita vAtavalayoM kA bAhalyasaptama pR0 4 SaTha pR0 sa paM0 pR014 ca0 pR0 13. tR0 pR dvi0 pR. pra0 pR0. yo. Urva loka meM nizcaya se eka jaga zreNI se bhAjita ATha yojana-pramANa bRddhi-pramANa ko icchA se guNA karane para jo rAzi utpanna ho, usako bhUmi meM se kama kara denA cAhiye aura mukha meM milA denA cAhiye / (aisA karane se acaM loka meM abhISTa sthAna ke vAyu maNDaloM kI 87
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ suvarNakalA-rUpyakUlA raktA raktodA nadiyA~ bahuto haiM / 20 / (ha. pu./5/122-125) / (tinameM bhI gaMgA sindhu va rohitAsyA ye tIna padyadraha se rohita va harikAntA mahApadya draha se harita va sItodA tigicha draha se, sItA vanarakAntA kezarI draha se nArI va rUpyakUlA mahApuNDarIka se tathA suvarNakalA, raktA va raktodA puNDarIka sarovara se nikalI haiM-(ha. pu./5/132-135)1 8. uparokta yugalarUpa do-do nadiyoM meM se pahalI pahalI nadI pUrva samudra meM giratI haiM aura pichalI-pichalI nadI pazcima samudra meM giratI haiN|21-22|(h. pu. 5/160); (ja. pa./3/192-193) / gaMgA sindhu prAdi nadiyoM kI caudaha caudaha hajAra parivAra ndiyaa| (yahAM yaha vizeSatA hai ki prathama gaMgA sindhu' yugala meM se pratyeka kI 14000, dvi yugala meM pratyeka ko 25000 isa prakAra sItodA nadI taka uttottara dUnI nadiyAM haiM / tadanantara zeSa tIna yugaloM meM puna: uttarottara AdhI-pAdhI haiM / (sa. si./3/2 /220/10): (rA vA 3/23/3/16/13) (ha pu/5/275-276) / ti. pa /4gA kA bhAvArtha-10 yaha dvIpa eka jagatI karake veSTita hai / 15 / (ha pu/5/3) (ja p/126)| 11 isa jagatI kI puvAdi cAroM dizAoM meM vijaya baijayanta, jayanta aura aparAjita nAma ke cAra dvAra haiM / 41-42 / (rA. vaa./3/6/1| 170/29); (ha. pu. 5/360); (tri. sA./862); (138, 42) / 13 inake atirikta yaha dvIpa anekoM vaka upavanoM, kuNDoM gopura dvAroM, deva nagariyoM va parvata, nado sarovara, kuNDa prAdi sabakI vediyoM karake zobhita haiM 182-13 / 14 (pratyeka parvata para anekoM kUTa hote haiM (de0 prAge una parvatoM kA nirdeza) pratyeka parvata va kUTa nadI, kuNDa, draha, grAdi vediyoM karake saMyukta hote haiM(de0 agalA zASaka) pratyeka uta, kuNDa, draI kUToM para bhavanavAso va vyantara devoM ke pura, bhavana va prAvAsa haiM-(de0 vyantara/4 pratyeka parvata Adi ke Upara tathA una devoM ke bhavanoM meM jina caityAlA hote haiM / (de0 caityAlaya 3/2) / muTAI kA, pramANa nikala AtA hai)| udAharaNa-bhUmi kI apekSA sAna* mAhendra kalpa ke pAsa bAtathalayoM kI muTAI.-16 (6x2): 15 yo0 athavA 12+15x =153 yo mukha kI apekssaa| merutala se kAra ko nayA siddha kSetra ke pArzva bhAga meM caurAlI, chayAnaveM, eka sau ATha, eka sau bAraha aura phira isake prAge sAta sthAnoM meM ukta eka sau bAraha meM se (112) uttarotara cAra cAra kama saMsthA ko rakhakara pratyeka meM sAta kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA dAtavalayoM kI muTAI kA pramANa hai| ___arva loka meM vAtavalayoM kA bAhalya-(1)merutala se Upara sau0 I0 ke adhobhAga meM ; (2) sau0 I. ke upari bhAga meM / (3) sA0 mA0 436 (4) agramho014 (5) lA0 kA 18 (6) zu0 mahA zu018 (7) zA0 sa0 (4) A. pra. (E) A0 a0 13 (10) zre. (11) siddha kSetra sAtavoM pRthvI aura brahmayugala ke pAva bhAga meM tInoM dasyuoM kI mudAI krama se tIsa, ikatAlIsa ke Adhe aura tIna se bhAjita unnacAsa kosa hai / va. Da0 30, gha 4 tanu koza / loka ke Upara zikhara para tInoM vAtavalayoM kI muTAI kama se dUsare bhAga se adhika eka kosa, chaThaveM bhAga se adhika eka kosa aura bArahaveM bhAga se adhika eka kosa haiM aisA loka vibhAga meM kahA gayA haiN| pAThAntara / 50 i0 1356 15. tanu 15 kosa / yahA~ vAyu se roke gaye kSetra, AThoM pRthbiyoM aura zuddha AkAza pradeza ke dhanakala ko lavamAtra arthAt saMkSepa meM kahate haiN| aba lokagaryanta meM sthita bAtavalayoM se roke gaye kSetroM ke nikAlane ke vidhAna ko kahate haiM- loka ke nIce tInoM vAyuoM meM se pratyeka vAyu kA bAhama bIsa hajAra yojana pramANa hai / ina tIno vAyuoM ko ikaTThA karane para sATha hajAra yojana bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| yahAM vizeSatA sirpha itanI hai ki loka ke donoM hI antoM arthAta pUrva-pazcima ke antima bhAgoM meM sATha hajAra yojana kI UMcAI taka kSetra padyapi hAni rUpa hai, phira bhI use na jor3akara sATha hajAra yojana vAhalya vAlA jagapratara hai isa prakAra saMkalpa pUrvaka usako cheda kara puthaka sthApita karanA cAhie / yo 60000x46 |
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ naM0 1. 3. 4. 5. 7. I 2. jambUdvIpa meM kSetra parvata nadI Adi kA pramANa 1 kSetra nagara prAdi kA pramANa nAma mahAkSetra kurukSetra karmabhUmi bhogabhUmi zrAryakhaNDa mlecchakhaNDa rAjadhAnI vidyAdharoM ke nagara gaNanA 2 34 34 170 ** 2740 (3750) 120000 X 46 fy bharata haimavatyAdi / deva va uttara kuru / bharata, airAvata va 32 viSe vivaraNa haimavat, hari, ramyaka tha hairaNyavata tathA donoM kurukSetra / pratikarmabhUmi eka antara eka rAju utsedha, sAta rAju AyAma aura sATha hajAra yojana bAhulya vAle vAtavalaya kI apekSA donoM pAra bhAgoM meM sthita bAta kSetra ko vRddhi se alaga karake jagapratara pramANa se sambaddha karane para sAta se bhAjita eka lAkha bIsa hajAra yojana bAhalma pramANa jagabhara hotA hai / prati karmabhUmi pAMca prati karmabhUmi eka bharata airAvata ke vijayAthoM meM se pratyeka para 115 tathA 32 videhoM ke vijayAtroM meM se pratyeka para 110 (de0 vidyAdhara isako pUrvokta kSetra ke Upara sthApita karane para pAMca lAkha cAlIsa hajAra yojana ke sAtaveM bhAga bAhalya pramANa jagAvara hotA hai| (60000 x 7) + 120000-540000-46 1 no mukha isake Age itara do dizAoM arthAt dakSiNa aura uttara kI apekSA eka rAju utsedha rUpa tala bhAga meM sAta rAjju zrAyAmarUpa, meM sAtaveM bhAga se adhika chaha rAju vistAra rUpa aura sATha hajAra yojana bAhulyarUpa vAyumaNDala kI apekSA sthita bAta kSetra ke jagatara pramANa se karane para pacapana lAkha bIsa hajAra yojana ke tIna sau tetAlIsaveM bhAga bAhulya pramANa jagapratara hotA hai / 5520000 X 49 _ 5520000 X 46 +9 3xx6000. 7446 343 isa uparyukta ghanaphala ke pramANa ko pUrvokta kSetra ke Upara rakhane para tIna karor3a unnIsa lAkha assI hajAra yojana ke tIna sau netAlIsaveM bhAga bAhRtya pramANa jagapratara hotA hai / 540000 5520000 343 + 316800 X 46 343 7 isake anambara sAta rAju viSkaMbha, teraha rAju zrAyAma tathA sAMsaha bAraha ( solaha evaM bAraha) pojana bAhUlya rUpa arthAt sAna 86
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 parvatoM kA pramANa nAma gaNanA vivaraNa meru jambUdvIpa ke bIcoM-bIca / himavAn Adi / kulAcala vijayA pratyeka karmabhUmi meM eka / vRSabhagiri nAbhigirI vakSAra gajadanta pratyeka karmabhUmi ke uttara madhya mleccha khaNDa meM eka / haimavata, hari, ramyaka va hairaNyavata kSetroM ke bIcoM-bIca / pUrva va apara bideha ke uttara va dakSiNa meM cAra-cAra / meru kI cAroM vidizAoM meN| videha kSetra ke bhadrazAlavana meM va donoM karuSoM meM sIsA va sItodA nadI ke donoM taToM para / do kuruSoM meM sItA va sItodA ke donoM taToM pr| donoM kuruSoM meM pAMca-pAMca drahoM ke donoM pArzva bhAgoM meM ds-ds| diggajendra yamaka kAMcanagiri 11 pRthvI ke pAzrva bhAga meM solahU. madhya loka ke pAzca bhAga meM bAraha, brahmAstra ke pArzva bhAga meM solaha, aura siddha loka ke, pArzva bhAga meM bAraha yojanA ke vAhalya rUpa vAtavalaya kI apekSA donoM hI pAca bhAgoM meM sthita vAta kSetra ko jagapratara pramAe se karane para eka sau cauMsaTha yojana kama ajharaha yojanA ke tIna sau tetAlIsaveM bhAga bAhalya pramANa hotA hai| 134741442-254.17636446 gunaH sAtave bhAga se adhika chaha rAju mUla meM vistAra rUpa, chaha rAju utsedha rUpa, mugma meM eka rAju vistAra rUpa aura solaha, prAraha yojana bAhalya rUpa (sAtavIM pRthvI aura madhya loka ke pAzvaM bhAga meM) vAtavalaya kI apekSA donoM hI pAva bhAgoM meM sthita vAta kSetra ko jagAtara pramANa ge karane para bayAlisa sau pojana ke tIna sau tetAnImaveM bhAga bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| 3+:3xx1446:4200X46 42000x46 7X46 343 aAntara eka, pA~ca va eka rAju tiSkama rUpa (kama se madhya' loka, brahma svarga aura siddha kSetra ke pAvabhAga meM sAta rAjU utsedha rUpa, aura kramamAmadhya loka, brahma svarga evaM siddha loka ke pAra bhAgoM meM sthita vAta kSetra ko jagapratara pramANa se karane para pAMca sau aThAsI bhojana ke eka kama pacAsaveM arthAta unacAsaveM bhAe bAhaya pramANa jagaprasara hotA hai| 5-194742414 :588 / 46x46 Upara eka rAju vistAra rUpa, sAta rAju prAyamarUpa aura kucha eka yojana bAhalya rUpa pAtabalaya kI apekSA sthita yAta kSetra ko
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 nadiyoM kA pramANa ---- -... -- pratyeka nAma gaNanA ala pramANa vivaraNa kA parivAra gaMgA-sindhu 14000 bharata kSetra meM 28002 56002 28000 rohita-rohitAsyA harita-harikAntA haimavata kSetra meM hari kSetra meM 56000 112002 nArI-bharakAntA 56000 112006 ramyaka kSetra meM 28000 56002 hai raNya vana kSetra meM - suvarNakUlA va rUpyakUlA raktA-raktodA 14000 airAvata kSetra meM - . -..- - - chaha kSetroM kI kula nadiyA~ __ 312012 sItA-sItodA 84000 168002 donoM kurutroM meM 32 videhoM meM kSetra nadiyoM 0 rA 566064 vibhaMgA 12 / 1064078 ha.yu.va.ja. pa kI apekSA videha kI kula nadiyA~ jambUdvIpa kI kula nadI 1456060 vibhaMgA 28000 jambUdvIpa kI kula nadI 1762010 ti. pa. kI apekSA para pramAyA se karane para tIna sau tI thojana ke do hajAra do sau cAlIsaveM bhAga bAhalpa pramANa jagaprasara hotA hai| hAta hA 1474 -2446 isa sabako ikaTThA karake milA dene para eka hajAra caubIsa karor3a, unnIsa lAkha, terAsI hajAra, cAra sau satAsI yojanoM meM eka . lAkha nau hajAra mAta sau ATha kA bhAga dene para labdha eka bhAga bAhalya pramANa jagapranara hotA hai| 31180000 / 17836 / 420058 / 303_10241083487 xx 243 3 43 / 343 46 2240 106760
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma gaNanA vivaraNa va pramANa draha kulAcaloM para 6 tathA donoM kuru meM 10-(pa. pa. 1167) / 1762010 nadiyoM ke barAbara (ti.pa. 4 // 2386) / vRkSa jambU va zAlmalI (ha. pu. 5) / guphAe~ 4. 34 vijayA! kI (ha. pu. 15110) / vana aneka mera ke 4 vana bhadrazAla nandana, saumanasa, ba pANDaka / pUrvApara videha ke choroM para devAraNyaka va bhUtAraNyaka / sarva parvatoM ke zikharoM para, unake mUla meM nadiyoM ke donoM pAva bhAgoM meM ityaadi| kUTa caityAlaya aneka bediyAM aneka (ti. pa. 4 / 2 / 2396) / kuNDa, vanasamUha, nadiyAM, deva, nagariyAM, parvata, toraNa dvAra, draha donoM vRkSa prAyaM khaNDa ke tathA vidyAdharoM ke nagara pAdi saba para caityAlaya haiM-(de0 caityaaly)| uparokta prakAra jitane bhI kuNDa Adi tathA caityAlaya Adi haiM utanI hI unakI vediyAM haiN| (ti. pa. // 4 // 2388-1360) / jambU dvIpa ke kSetroM kI sarva parvatoM kI drahoM kI padmAdi drahoM kI (ja. pa. zA60-67) | kuNDoM kI gaMgAdi mahAnadiyoM kI 5200 kuNDaja mahAnadiyoM kI kamala 2241856 / kula draha = 16 aura pratyeka draha meM kamala-140116= (de0 Age dranideza) aba AThoM pRthviyoM ke aghastana bhAga meM vAyu se avarudha kSetra kA ghanaphala kahate haiMina AThoM pRdhviyoM meM se prathama pRthvI ke apastana bhAga meM avaruddha vAyu ke kSetra kA dhanaphala kahate haiM--eka rAju vi.kama sAta rAju
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. kSetra nirdeza 1 jambUdvIpa ke dakSiNa meM prathama bharatakSetra jisake uttara meM himavAna parvata aura tIna dizAoM meM lavaNa sAgara hai / isake bIcoM-bIca pUrvApara lambAyamana eka vijayArtha parvata hai| isa ke pUrva meM gaMgA aura padinama meM siMdhu nadI bahatI haiN| ye donoM nadiyA~ himavAna ke mUla bhAga meM sthita gaMgA va siMdhu nAma ke do kuDoM se nikalakara pRthak-pRthak pUrva va pazcima dizA meM uttara se dakSiNa dizA kI ora bahatI huI vijayA ko do guphA meM se nikala kara dakSiNa kSetra ke ardhabhAga taka pahuMcakara aura pazcima kI mora mur3a jAtI haiM / aura apane-apane samudra meM gira jAtI haiN| isa prakAra ina do nadiyoM va vijayA se vibhakta isa kSetra ke cha: khaNDa ho jAte haiN| vijayA ko dakSiNa ke tIna khaNDoM meM madhya kA khaNDa AryakhaNDa hai aura zeSa pAMca vaNDa maleccha khaNDa haiM / AryakhaNDa ke madhya (12x6) yojana vistRta vinItA yA ayodhyA nAma kI pradhAna nagarI hai| jo cakravartI kI rAjadhAnI hotI hai| vijayA ke uttara vAle tIna khaNDoM meM madhya vAle maleccha khaNDa ke bIcoM bIca vRSabhagiri nAma kA eka gola parvata hai jisa para digvijaya karane para cakravartI apanA nAma aMkita karatA hai| isake pazcAta himakAna ke utara japA mahAdimAzana ke hasima meM dUsarA hemavata kSetra hai| isake bahumadhya bhAga meM eka gola zabda nAma kA nAbhigiri parvata hai| isa kSetra ke pUrva meM rohita aura pazcima meM rohitAsyA nadiyAM bahatI haiN| ye donoM hI nadiyAM nAbhigiri ke uttara va dakSiNa meM usase do koza pare rahakara hI usako pradakSiNA deto huI apanI-apanI dizAmoM meM mar3a jAtI haiM aura anta meM apanI-apano dizA vAle sAgara meM gira jAtI haiN| isake pazcAt mahAhimavAna ke uttara tathA niSadha parvata ke dakSiNa meM tIsarA harikSetra hai / nola' ke uttara meM ora rukmi parvata ke dakSiNa meM chaThA hairaNyavat pAMcavAM ramyak kSetra hai punaH rukmi ke uttara va zikharI parvata ke dakSiNa meM kSetra hai tahAM videha kSetra ko chor3akara ina cAroM kA kathana hemavat ke samAna hai / kebala nadiyoM va nAbhigiri parvata ke nAma bhinna haiN| niSadha parvata ke uttara va nIla parvata ke dakSiNa meM videha kSetra sthita hai| isa kSetra ko dizAoM kA yaha vibhAga bharata kSetra kI apekSA hai sUryodaya kI apekSA nahIM kyoMki vahA~ ina donoM dizAnoM meM sUrya kA udaya va asta dikhAI detA hai| isake bahamadhya bhAga meM sumerU parvata hai| ye kSetra do bhAgoM meM vibhakta haiN| kurukSetra va videha / merU parvata ko dakSiNa va niSadha ke uttara meM deva kurU hai| merU ke uttara va nIla ke dakSiNa meM uttara kurU hai| merU ke pUrva va pazcima bhAga meM pUrva va apara videha haiN| jinameM pRthaka-pRthak solaha-solaha kSetra hai| jinheM 32 videha kahate haiN| sabase anta meM zikharI parvata ke uttara meM tIna tarapha lambAI aura mA hajAra yojana vAhatva vAlA prathama pRthvI kA bAtarudra kSetra hai| isakA ghanakAla apane bAlya arthAta sATha hajAra yojana ke sAtaveM bhAga hilya pramANa jagapratara hotA hai / 147460000x4646x6000 dusarI pRthvI ke adhastana bhAga meM vAtaruddha kSetra ke ghanaphana ko kahate haiM sAtaveM bhAga kama do rAju viSkambhavAlA, sAta rAju Adata aura sATha hajAra yojana bAlpa vAlA dvitIya pRthvI kA vAtaruddha kSetra hai| usakA ghanaphala mAta lAkha assI hajAra yojana ke unnacAsarva bhAga dAhalyapramANa jagapratara hotA hai| 1.13.60000 _7478000047780000x4 5501747 tIsarI pRthvI ke aghastana bhAga meM vAtaruddha kSetra ke anaphala ko kahate haiM-do baTe sAta bhAga (3) kama tIna rAju viSkambhayukta, sAta rAju lambA aura sATha hajAra yojana bAla vAnA tRtIya pRthvI kA vAtaruddha kSetra hai| isakA ghanaphala gyAraha lAkha cAlIsa hajAra yojana ke unnacAsaveM bhAga vAhatya pramANa jagatatara hotA hai| { 1960000_.7X114000047_1140000 X 46 46 cauthI pRthvI ke aghastana bhAga meM yAlaruddha kSetra ke ghanaphala ko kahate haiM-caturtha pRthvI kA vAtAvaddha kSetra tIna vaTe sAta bhAga (3)
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ se lavaNa sAgara ke sAtha sparzita sAtavAM airAvata kSetra hai| isakA sampUrNa kathana bharatakSetra vata hai| kevala isakI donoM nadiyoM ke nAma bhinna hai| 4. kulAcala parvata nirdeza bharata va hemavata ina donoM kSetroM ko sImA para pUrva pazcima lambAyamAna prathama himavAna parvata hai| isa para 11 kaTa haiN| pUrva dizA ke kUTa para jinAyatana aura zeSa kUToM para yathAyogya nAmadhArI vyantara deva va deviyoM ke bhavana haiN| isa parvata ke zIrSa para bIcoM-bIca padma nAma kA hRda haiN| tadantara hamavat kSetra ke uttara va harikSetra ke dakSiNa meM dUsarA mahAhimavAn parvata hai| isa para pUrvavat ATha kUTa hai / isake zIrSa para pUrvavat mahApadma nAma kA draha hai| tadantara harivarSa ke uttara va videha ke dakSiNa meM tIsarA niSadha parvata haiN| isa parvata para parvavat / kUTa haiN| isake zIrSa para pUrvavat tigicha nAma kA draha haiN| tadanantara videha ke uttara tathA ramyaka kSetra ke dakSiNa dizA meM donoM kSetroM ko vibhakta karane vAlA niSadha parvata ke sadRza cauthA nIla parvata hai| isa para pUrvavat 6 kuTa haiM / bharata kSetra - Liri -pA VAVRA Ve/eM vAhamAmi nimbAna parvata 141412 mAnth.. pada * labATa LAI ... .. .. T.... ....... .. .. (u ) sagAra me .. 11. emaIyA . meka ragaDa AgnAtya sAladarabAra yo ema /--- pa HE -- - meccha, saNDa ___ Arya khaNDa / 1 maccha khaNDa -. zASa in 296 / T-1/2ya BE * lavaNa / lavaNa sAgara - -- ---- -..-- - - -- -- -- kama cAra rAju vistAra vAlA sAta rAju lambA aura sATha hajAra yojana moTA hai| isabA ghanaphala pandraha lAkha yojana ke unnacAsaveM bhAga bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| 1447.60000-7X15000004 (1)... 1500000 X46 pAMcavIM pRthvI ke adhastana bhAga meM avaruddha vAtakSetra ke dhanaphala ko kahate haiM-pAMcayI pRthvI ke prAdhe bhAga meM bAtAvaddha kSetra cAra baThemAta bhAga (3) kama pAMca vistAra rUpa, sAta rAju lambA aura sATha hajAra yojana mota hai / isakA ghanaphala aThAraha lAkha sATha hajAra yojana ke unacAsaveM bhAga bAlya pramANa jagapatara hotA hai| 147460000-74186000047.106000.XYE X paThI pathvI ke adhastana bhAga meM vAtAvaruddha kSetra ke vaphala ko kahate haiM--pAMca baTe sAta bhAga (1) kama chaha rAja vistAra dAna sAta rAja laMbA aura sATha hajAra yojana trAhalya vAlA chaThI pRthvI ke nIce vAtaruddha kSetra haiN| isakA ghanaphala bAIsa lAkha bIsa hajAra yojana ke
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ vijayA parvata nirdeza bharatakSetra ke madhya meM pUrva pazcima lambAyamAna vijayA parvata hai bhUmi tala te 10 yojana Upara jAkara isakI uttara va hai. dakSiNa dizA meM vidyAdhara nagaroM kI do zreNiyAM haiN| tahAM dakSiNa zreNI meM 55 aura uttara zreNI meM 60 nagara haiN| ina zreNiyoM se bhI 10 yojana Upara jAkara usI prakAra dakSiNa va uttara dizA meM abhiyoga devoM ko zreNiyAM haiN| isake Upara hai Ta haiN| pUrvadizA ke kUTa para siddhAyatana hai aura zeSa para yathAyogya vyantara va bhavanavAsI deva rahate haiN| isake mUla bhAga meM pUrva va pazcima dizAnoM meM tamistra va khaNDaprapAta nAma kI do guphAeM haiM, jinameM krama se gaMgA va sindhu nadI praveza karatI haiM / rA. vA pa, tri. sA. ke mata se pUrva dizA meM gaMgA praveza ke lie khaNDa prapAta aura pazcima dizA meM sindhu nadI ke praveza ke lie tamistra guphA hai| ina guphAnoM ke bhItara bahamadhya bhAga meM donoM taToM se unmagnA va nimagnA nAma vo do nadiyAM nikalatI haiM jo gaMgA aura sindhu meM mila jAtI haiN| isI prakAra airAvata kSetra ke madhya meM bhI eka vijayA hai, jisakA sampUrNa kathana bharata vijayArdhavat hai / kaToM va tannivAsI devoM ke nAma bhinna haiM / videha ke 32 kSetroM meM se pratyeka ke madhya pUrvApara lambAyamAna vijayA parvata hai| jinakA sampUrNa varNana bharata vijayAvat haiN| vizeSatA yaha ki yahAM uttara va dakSiNa donoM zreNiyoM meM 25.55 nagara haiN| inake Upara bhI 6.6 kUTa haiN| parantu unake va una para rahane vAle devoM ke nAma bhinna haiN| XTRA . HHATHRIRLCHALE . - - RAINRITHIUNTIHD ARCHIROIDHHHRRARRIAN - 4000m THILITHAIR TI . E ur V A JI -A2%E1k IELDHITALUTATES . . unnacAsaveM bhAga bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| ..._74222000047-2220000 / 3.xx60000= --X49 74746 sAtavI pRthvI ke adho bhAga meM vAtaruma kSetra ke banaphala ko kahate haiM sAtavIM pRthvI ke nIce vAtAvaruddha kSetra chaha baTe sAta bhAga (3) kama sAta rAju vistAra vAlA, sAta rAju laMbA aura sAra hajAra yojana ke unacAsaveM bhAga bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| ...74258000047.2580000x46 3.XX60000=- 74. 46 aSTama patrI ke aghastana bhAga meM vAtAvaruddha kSetra ke ghanaphala ko kahate haiM aSTama pRthvI ke aghastana bhAga meM vAtAvaruddha kSetra sAta rAja laMbA, eka rAja vistAra mukta aura sAtha hajAra yojana bAhalya' vAlA hai| isakA ghanaphala apane bAhalya ke sAtaveM bhAga bAhalya pramAgA agapratara honA hai| vav0000 70 60000 65
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 - sumeru parvata nirdeza 1. sAmAnya niveza videhakSetra ke bahU madhya bhAga meM sumeru parvata hai| yaha parvata tIrthakaroM ke janmAbhiSeka kA vyAnarUpa mAnA jAtA hai| kyoMki isake zikhara para pANDuka vana meM sthita pANDuka prAdi cAra zilAoM para bharata, airAvata tathA pUrva va pazcima videhoM ke sarva tIrthakaroM kA deva loga janmAbhiSeka karate haiN| yaha tIna lokoM kA mAnadaNDa hai, tathA isake meru, sudarzana, mandara prAdi anekoM nAma haiN| 2. meru kA AkAra yaha parvata golAkAra vAlA hai| pRthvI tala para 10,000 paMojana vistAra tathA 62,000 yojana utsedha vAlA hai| krama se hAni rUpa hotA huA isakA vistAra zikhara para jAkara 1000 yojana raha jAtA hai| isakI hAni kA krama isa prakAra hai-- krama se hAni kA rUpa hotA huA pRthvItala se 500 yojana Upara jAne para nandana vana ke sthAna para yaha cAroM zora se yugapata 500 yojana saMkucita hotA hai / tatpacAt 11000 yojana samAna vistAra se jAtA hai| punaH 15500 yojana kramika hAni rUpa se jAne para, sImanasa bana ke sthAna para cAroM ora se 500 yo0 saMkucita hotA hai| yahAM se 11000 yojana taka punaH vistAra se jAtA hai usapara 2000 yo0 kramika hAnirUpa se jAne para pANDuka bana ke sthAna para cAroM pora se yugapat 494 yojana saMkucita hotA hai| isakA vAhA vistAra bhadrapAla yAdi vanoM ke sthAna para kama se 100,00.954,42726 tathA 100 yojana pramANa hai| isa parvata ke zIza para pANDuka vana ke bIcoMbIca 40 yojana UMcI tathA 12 yojana mUla vistArayukta bhUmikA hai| suparvata 660000 +229 kA 40. +1. AM 1404 *se -- 500 da 11000 e 96 cUlikA
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ -meSa kI paridhiyAM-- nIce se Upara kI ora isa parvata kI paridhi sAta mukhya bhAgoM meM vibhAjita hai-haritAlamayI, vaiDyamayI, sarvaratnamayI, vacamayI, madyamayI aura padmamayI paura padmarAgamayI arthAt lohitaakssmyo| ina chahoM meM se pratyeka 16500 yojana UMcI hai| bhUmitala avagAhI sapta paridhi (pRthvI upala' bAlukA grAdi rUpa hone ke kAraNa) nAnA prakAra hai| dUsarI mAnyatA ke anusAra ye sAtoM parithiyAM krama se lohitAkSa, padma, tapanIya, baMdarya, vajra, haritAla aura jAmba nada-suvarNamayI haiN| pratyeka paridhi kI UMcAI 16500 yojana hai| pRthvI tala ke nIce 1000 yojana pRthvI, upala bAlukA aura zarkarA aise cAra bhAga rUpa haiN| tathA Upara cUlikA ke pAsa jAkara toma kANDakoM rUpa hai| prathama kANDaka sarvaratnamayI, dvitIya jAmbUnadamayI aura tIsarA kANDaka cUlikA kA hai jo baMDUryamayI hai| 4-vanakhaNDa nirdeza 1-sumeru parvata ke tala bhAga meM bhadrazAla nAma kA prathama vana hai jo pAMca bhAgoM meM vibhakta hai-bhadrazAla, mAnuSottara, devaramaNa, nAgaramaNa aura bhutrmnn| isa vana ko cAroM dizAoM meM cAra jina bhavana haiN| inameM se eka meru se pUrva tathA sItA nadI ke dakSiNa meM hai| dUsarA mesa kI dakSiNa va sItAdA ke pUrva meM hai| tosarA meru se pazcima tathA sItodA ke uttara meM hai aura cauthA meruM ke uttara va sItA ke pazcima meM hai| ina caityAlayoM kA vistAra pANDaka vana ke caityAlayoM se caugunA hai| isa vana meM mera ko cAroM tarapha sItA va gItonA nadI ke donoM taToM para eka-eka karake pATha diggajendra parvata haiN| 2-bhadrazAla bana se 500 yojana Upara jAkara meru parvata kI kaTanI para dvitIya vana sthita hai| isake do vibhAga haiMnandana va upanandana / isakI pUrvAdi cAroM dizAoM meM parvata ke pAsa krama se mAna, dhAraNa, gandharva da citra nAma ke cAra bhavana haiM jina meM kama se saudharma indra ke cAra lokapAla soma, yama, varuNa va kubera krIr3A karate haiN| kahIM-kahIM ina bhavanoM ko muphAnoM ke rUpa meM batAyA jAtA hai| yahAM bhI meru ke pAsa cAroM dizAoM meM cAra jina bhavana haiN| pratyeka jina bhavana ke prAge do-do kUTa haiMjina para dikkumArI deviyoM rahatI haiN| ti. pa. kI apekSA se pATha kaTa isa vana meM na hokara saumanasa vana meM hai| cAroM dizAoM meM saumanasa vana kI bhAMti cAra-cAra karake kUla 16 puSkariNiyAM haiN| ina bana kI IzAna dizA meM eka balabhadra nAma kA kUTa hai jisakA kathana saumanasa vana ke balabhadra kUTa ke samAna hai| isa para balabhadra deva rahatA hai| 3-nandana vana se 62500 yojana Upara jAkara sumeru parvata para tIsarA saumanasa vana sthita hai / isake do vibhAga isa sanako kaTTA milAne para nimna prakAra kuna ghanaphala hotA hai| 420000 / 78000 . 1140000.15 2580000420 46 109200000:46 46 isa prakAra bAnAvaruddha kSetra ke ghAphata kA varNana samApta huaa| ATha parikSayoM meM se pratyeka pRthvI ke paraphala ko saMkSepa meM kahate haiM inameM se prathama pRthvo eka rAju vistRta, sAta rAja laMbI, aura bIsa hajAra kama do lAsa, arthAt eka lAkha assI hajAra yojana moTo hai / isakA ghanaphala apane vAhatya (10000 yo0) ke sAtave bhAga bAla pramANa jaganatara hotA hai| 7418000047,180000x46 147180000/ duparI pRthvI sAtoM bhAga kama do rAja vistAra bAlI sAta rAju Ayata aura battIsa hajAra yojana moTI hai| isakA dhanaphala cAra lAkha sauraha hajAra yojana va umaMcAsaveM bhAga bAhatya pramANa jagAtara hai| 7.32000 7X41600047416000x46
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ savilAya.JA zIyaMkA~kA jamyAni AkAzalA haiM-saumanasa va upasaumanasa / isakI pUrvAdi cAroM dizAoM meM meru ke nikaTa vana, vanamaya, suvarNa va suvarNaprabha nAma ke cAra pura haiM, inameM bhI nandana vana ke bhavanoMvata soma prAdi lokapAla krIr3A karate haiN| cAroM vidizAoM meM cAra-cAra puSkariNI haiN| pUrvAdi cAroM dizAoM meM cAra jina bhavana haiM pratyeka jina maMdira sambandhI bAhya kuToM ke bAhara usake donoM konoM para eka-eka karake kula ATha kUTa haiM jina para dikkumArI deviyAM rahatI hai| isakI IzAna dizA meM balabhadra nAma kA kuTa hai jo 500 yojana to vana ke bhItara hai pora 500 yojana usake bAhara grAkAza meM nikalA huA hai| isa para balabhadra deva rahatA hai| matAntara kI apekSA isa vana meM pATha kUTa ba balabhadra kUTa nahIM haiN| tuunrs pANDaka vana: 4-saumanasa dhana se 36000 yojana Upara jAkara meru ke zIrSa para cauthA pANDaka vana hai| jo cUlikA ko veSTita karake zIrSa para sthita hai| isake do vibhAga haiM.-pANDaka va upapANDuka / isake cAroM dizAoM meM sTribhAva lohita bhavata lohita aMjana haridra aura pANDuka nAma ke cAra bhavana haiM jinameM soma Adi lokapAla krIr3A karate haiN| cAroM vidizAmoM meM cAra-cAra karake 16 puSkariNiyAM haiM / vana ke madhya calikA kI cAroM dizAoM meM cAra jina bhavana haiM / vana kI IzAna prAdi dizAoM meM ardha candrAkAra cAra zilAeM haiMpANDaka zilA, pANDakAbalA zilA, raktakabalA zilA aura rktshilaa| rA. vA. ke anusAra ye cAroM pUrvAdi dizAoM meM sthita haiN| ina zilAmoM sAdena para krama se bharata, aparavideha, airAvata aura videha ke tIrthaMkaroM kA janmA bhiSeka hotA hai| NHAailer vivaha maiM tIrthakara FVEI0. 30/ vATeta 035 nAzika keta kAryakara apara vihAna aMjana bhavana tIsarI pRthvI do vaTe tIna rAju vistAra vAlI sAta rAju Ayata aura aTThAIsa hajAra yojana moTI hai| isakA ghanaphala pAMca lAkha battIsahajAra vojana ke unacAsarva bhAga bAhalpa pramANa jagapratara hotA hai| 194728000.7X 53200047_5320004 46 7411 7xs 46 caturtha pRthvI tIna baTe sAta kama cAra rAju vistAra vAlI sAta rAju lambI aura caubIsa hajAra yojana moTI hai| isakA ghanaphala chaH lAkha yojana ke unacAsaveM bhAga bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| 25 - 24000 7460000047 600000X46 X-X X - X- -- - ---- pAMcavIM pRthvI cAra vaTe sAta bhAga (4) kama pAMca rAju vistAra yukta, sAta rAju lambI aura bIsa hajAra yojana moTI hai| isakA panaphala chaha lAkha bIsa hajAra yojana ke unacAsaveM bhAga bAhalya pramANa jagapratara hotA hai| X62007047_6200004 46 74744 chaThI pRthvI (8) kama chaha rAju vistAra vAlI, sAta rAju bAyata, aura solaha hajAra yojana bAhalya vAlI hai| isakA ghanaphala pAMca lAla bAna hajAra yojana ke unacAsaveM bhAga bAhalya pramANa jagapralara hotA hai| 7456200047.562000x46 747----1000X46 sAtavIM pRthviI chaha baTe sAta bhAga (6) kama sAta rAju vistAra vAlI, sAtarAju Ayata, aura ATha hajAra yojana bAhalyavAlI hai|
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ nandana va saumanasa vana - (dhi sa01) THI dikkumArI devikA IKARAai..! :/maNibhadayA balarA malina bola CHAdhera / it Ke zrI mahinAmIki ... MEANING kAntA yI mahilA kI TEPTE Nosoloidden AVAN AR . dikkumArI deviyA . varuNa' sumeru parvata sAma. ... dimAmArI draviyA . 1-hi.zinebalamaTU kUTa nandana unameM hI hai, nayA usakA vistAra UMcAI 100,100 yojana hai| 2-hi-daidhile kuvera Adi lokapAloM ke bhavanoM ko 4 guphAeM kahA gayA hai| 3-prathama hApase caityAlayAke konoMvAle kuTa saumasa barameM haiM aura di pise gandA vnme| -pUrva rizako Adi lekara soma Adi lokapAlAMka 4 kaToke nAma prathama hapise yaza mAna,dhAraNa.. mAnadharva va citra haiM, tathA dipise baz2a, baz2amaya, svarNa va svIprabha hai| hd nandana vana ke bIba 324, yo isaumanasa vana ke bIca e - kAlapramA. IMAL pratyevA pukAreNI meM indra ke grIvAbhavana hai| .. 4.. nalinA //PER am. s pukAriNiya nanRICS rAma" ME.KU/S... puSasiNiya ANTARVT. balA utpAlAntAlA nika VA TEE dikkumArI deviyAM - isa vana kI puSkariNI meM indrasabhA kI racanA (h-gu|1330-280) Atma kuvera mp up to ___p d AtmarakSa varuNa15ndra soma AtmarakSaun www Ying Kong Zhong Ying Zhong Ying Shen comthapto y ou.ttp paTazanI AtmarakSa kA trAyastriMza pa anIka mahattara kanIka trAyastrizamahatara Dika HnIkaom mahattara trAyastriza, 66
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6- pANDuruzilA nirdeza 8 pANDuka khilA 100 yojana lambI 50 yojana caur3I hai, madhya meM yojana U~cI hai aura donoM ora phamazaH hIna hotI gayI hai| isa prakAra yaha ardhacandrAkAra hai| isake bahumadhya beTa meM tIna pITha yukta eka siMhAsana hai aura siMhAsana ke donoM pAva bhAgoM meM tIna pITha yukta hI eka bhadrAsana hai| bhagavAna ke janmAbhiSeka ke avasara para sodhane va aikSAnendra donoM indra bhadrAsanoM para sthita hote haiM mIra bhagavAn ko madhya siMhAsana para virAjamAna karate haiN| 7- mranya parvatoM kA nirdeza 1- bharata, airAvata va videha ina tIna ko chor3akara zeSa haimavata Adi cAra kSetroM ke bahumadhya bhAga meM eka-eka nAbhigiri haiN| ye cAroM parvata Upara nIce samAna gola prAkAra vAle hai| pANDuka zilA 'siMhAmana (bhadrAsana bhI isake tulya hai| bhadAsana + 100 yau0 8 yo0 25060 siMhArAta AThavIM pRthvI sAta rAju bAhaya pramANa jagaprattara hotA hai / nAbhi giri svAti devakA vihAra sthAna 20 8000 songate 7XX6 8 7 X 1X5 17 isa sabako milAne para nimna prakAra pramANa hotA hai1260000 416000 532000 + * 46 620000 55.2000 144000 + 46 + 4 + YE 46 IVELUL 5000 60 2 - meru parvata kI vidizAoM meM hAthI ke dAMta ke AkAra vAle cAra gajadanta parvata haiN| jo eka ora to niSedha va nIta cAlakoM ko zrIra dUsarI tarapha megha ko sparza karate haiN| vahAM bhI merA parvata ke madhya pradeza meM kevala eka-eka pradeza usase saMlagna hai ti0 pa0 ke anusAra ina parvatoM ke parabhAga mazAla vana kI vedI ko sparza karate haiM, kyoMki vahAM unake madhya kA yojana ke unaMcAsaveM bhAga bAhulya pramANa jagapratara hotA hai / | 43 9 X X 7 1 73444000 449 -46 100 344000 X 46 *E 77 Ayata, eka rAju vistAra vAlI aura ATha yojana moTI hai| isakA ghanaphala sAtaveM bhAgasahita eka na --- dRSTi naM.1 + 10000 600000 4 5 dRSTi naM. Aty + 4364056 X 46 49
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ antarAla 53000 yojana batAyA gayA hai / tathA sagmAyaNI ke anusAra una bediyoM se 500 yojana haTakara sthita haiM, kyoMki vahAM unake madhya kA antarAla 52000 yojana batAyA hai| (de0 loka 6 meM devakurU va uttarakurU kA vistaar)| apanI-apanI mAnyatA ke anusAra una vAyavya Adi dizAoM meM jo jo bhI nAma vAle parvata haiM, una para krama se 7, 6, 7, 6 kara haiN| matAntara se ina para kama se 7, 10,7, 6, bUTa haiN| . IzAna va naiRtya dizA vAle vidyutyaprabha va mAlyavAna gajadantoM ke mUla ma sotA va sotodA nadiyoM ke nikalane ke lie eka guphA hotI hai| 3-devakUha va uttarakUrU meM sItodA va sItA nadI ke donoM taToM para eka yamaka parvata hai| ye gola AkAra vAle haiN| ina para inake nAma vAle vyantara deva saparivAra rahate haiN| unake prasAdoM kA sarva kathana padmadraha ke kamaloMvata hai| 4-unhIM devakarU va uttarakurU meM sthita grahoM ke donoM pArzva bhAgoM meM kAMcana zaila sthita hai| ye parvata gola prAkAra vAle haiN| inake Upara kAMcana nAmaka vyantara deva rahate haiN| gajadanta mora dRSTinApI apanA UMcAI dono tarapha 12 yA hai| nIla parvata yamaka va kAMcana giri yamaka deva jI dANTinaM.2 kAMcana devajaha yo. 1000 yo. 5-devakUrU va uttarakurU ke bhItara va bAhara bhadrazAla bana meM sItodA va sItA nadI ke donoM taToM para pATha diggajendra parvata hai| ye gola AkAra vAle haiN| ina para tama va vaizravaNa nAmaka bAhana devoM ke bhavana haiN| unake nAma parvatoM vAle hI haiN| -pUrva va pazcima videha meM sItA va sItodA nadI ke donoM tarapha uttara dakSiNa lambAyamAna, 4,4 karake kUla 16 vakSAra parvata haiN| eka ora ye niSadha va nIla parvatoM ko sparza karate haiM aura dUsarI ora sItA va sItodA nadiyoM ko| upavata ina donoM kSetroM ke (vAtAvaruddha kSetra aura Aya bhUmiyoM ke) ghanaphala ko milAkara use sampUrNa loka meM se ghaTA dene para apaziSTa zuddha AkAza kA pramANa hotA hai / kevala jJAna rUpI tIsare netra ke dhAraka, cautIsa azivAya rUpI vibhuli se sampanna, aura tInoM lokoM dvArA namaskaraNIya, aise nAbheya jina ati vRSabha jinendra ko maiM namaskAra karatA huuN| nAraka loka kA nirUpaNa hI ghara meM rahane vAla arthAta nArakiyoM kI nivAsa-bhUmiyoM kA varNana, parimANa arthAta nArakiyoM ko saMsthA, Aya kA .mANa, zarIra cAIkA pramANa, avadhijJAna kA pramANa, guNa sthAnAdikoM kA nirNaya, narakoM meM utpadyamAna jIvoM kI avasthA, jamma aura maraNa ke antara eka samaya meM utpanna hone vAle aura marane vAle jIvoM kA pramANa, naraka se nikalane vAle jIvoM kA varNana, naraka gati ke baMdhaka parimAraNoM kA vicAra, janma sthAnoM kA kayana, nAlA duHkhoM kA svarUpa, samyagdarSAna pahaNa ke kAraNa, aura naraka meM utpanna:: mele ke kAraNoM kA kathana, isa prakAra ye pandraha adhikAra tIrthaGkara ke vacana se nikale isa nAraka prajastinAmaka mahAdhikAra meM saMbhora meM gaye haiN| jisa prakAra vRkSa ke ThIka madhya bhAga meM sAra huA karatA hai, usI prakAra loka ke bahu madhya bhAga arthAta bIca meM eka
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyeka vakSAra para cAra-cAra kaTa haiM, nadI kI tarapha siddhAyatana hai aura zeSa taToM para vyantara deva rahate haiN| ina kaToM kA sarva kathana himavAna parvata ke kUToMvata hai| 7-bharata kSetra pA~ca mleccha khaNDoM meM se uttara vAle tIna ke madhyavartI khaNDa meM bIcoM boca eka vRSabha giri hai, jisa para digvijaya ke pazcAt cakravartI apanA nAma aMkita karatA hai| isI prakAra videha ke 32 kSetroM meM se pratyeka kSetra meM bhI jaannaa| 8-draha nirdeza 1-himavAna parvata ke zISa para bIcoM-bIca padma nAma kA draha hai isake taTa para cAroM konoM para tathA uttara dizA meM 5 kaTa haiM aura jala meM AThoM dizAoM meM ATha kUTa hai| hRda ke madhya meM eka bar3A kamana hai, jisake 11000 patte haiM isa kamala para zrI devI rahatI hai| isa pradhAna kamala kI dizA vidizAmoM meM usake parivAra ke anya bhI anekoM kamala haiN| kula kamala 140116 haiM / tahAM vAyavya uttara va IzAna dizAoM meM kula 4000 kamala usake sAmAnika devoM ke haiN| pUrvAdi cAra dizAoM meM se pratyeka ke 4000 (kula 16000) kamala Atma rakSakoM ke haiM / Agneya dizA meM 32000 kamala AbhyantarapAriSadoM ke, dakSiNa dizA meM 40,000 kamala madhyama pariSadoM ke naiRtya dizA meM 48,000 kamala bAhya pAriSadoM ke haiN| pazcima meM 7 kamala sapta anIka mahattaroM ke haiM / tathA dizA va vidizA ke madhya pATha antara dizAmoM meM 10 bAstrizoM ke haiN| isake pUrva pazcima ba usaroM dvAroM se krama se gaMgA, sindha va rohitAsyA nadI nikalatI haiN| 2- mahAhimavAn Adi zepa pAMca kulAcaloM para sthita mahApadma, tigicha, kesarI mahApuNDarIka aura puNDarIka nAma ke ye pAMca draha haiM / ina hRdoM kA sarva kathana kUTa kamala Adi kA uparokta padmadravat hI jAnanA / vizeSatA yaha ki tannivAsinI debiyoM ke nAma krama se hI, pati, kauti buddhi aura lakSmI hai| tathA kamaloM kI saMkhyA tigicha taka uttarottara dUnI hai| kesarI kI tigichavat, mahApuNDaroka ko mahApadmavata aura puNDarIka ko padmavata hai| antima puNDarIka draha se padmadrahavat raktA raktodA suvarNakalA ye tIna nadiyAM nikalatI haiM aura zeSa drahoM se do-do nadiyAM kevala uttara va dakSiNa dvAroM se nikalatI haiN| (ti, pa, meM mahApuNDarIka ke sthAna para rUkmiparvata para puNDarIka ke sthAna para zikharI parvata para mahApuNDarIka draha kahA hai-) rAju lambI-caur3I aura kucha kama teraha rAju UMco pasanAlI (sajIyoM kA nivAsa kSetra) hai| asanAlI ko jo teraha rAju se kucha kama UMcA batalAyA gayA hai, usa kamI kA pramANa yahAM tIna karor3a, ikkIsa lAkha, bAsaTha hajAra do sau ikatAlIsa dhanuSa aura eka dhanuSa ke tIna bhAgoM meM se do bhAga arthAta hai asanAlI kI UMcAI-321622413 dhanuSa kama 13 raaju.| ayavA-upapAda aura mAraNAMtika samudghAta meM pariNata trasa tathA loka pUraNa samudrAta ko kebalI kA Azraya karake sArA loka hI asanAlI hai| vizeSArtha-vivakSita bhava ke prathama samaya meM hone vAlI paryAya kI prApti ko upapAda kahate haiN| vartamAna paryAyasambandhI Ayu ke antima anma hata meM jIva ke pradezoM ke AgAmI paryAya ke utsatti sthAna taka phaila jAne ko mAraNAntika samudghAta kahate haiN| jaba Ayu karma kI sthiti sirpha antama hata hI bAkI ho, parantu nAma gotra aura vedanIya karma kI sthiti adhika ho, taba sayoga kevalI daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa , samadaghAta ko karate haiN| aisA karane se ukta tInoM ko kI sthiti bhI Ayu karma ke barAbara ho jAtI hai| ina tInoM avasthAoM meM vasa jIva sanAlI ke bAhara bhI pAye jAte haiM / adholoka meM sabase pahilI ratnaprabhA pRthvI hai| usake tIna bhAga haiM-kharabhAga, paMkabhAga aura abahula bhAga 1 ina tInoM bhAgoM kA bAhalya kramazaH solaha hajAra, caurAsI hajAra, aura assI hajAra yojana pramANa hai| kharabhAga 16000, paMkabhAga 84000 abbahala bhAga 80000 yojana / - inameM se kharabhAga niyama se solaha bhedoM se sahita hai / ye bheda citrAdika solaha pRthvI rUpI hai inameM se citrA pRthvI aneka prakAra hai|
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3-deva kurU va uttara kurU meM dasa draha haiN| athavA dUsarI mAnyatA se 20 draha haiN| inameM deviyoM ke nivAsabhUta kamaloM pAdi kA sampUrNa kathana panadrahavana jAnanA / ye drava navI ke potA va nikAsa ke tAroM se saMyukta haiN| 4-sumeru parvata ke nandana, saumanasa va pANDaka vana meM 16, 16 puSkariNI haiM jinameM saparivAra saudharma va aizAnendra krIr3A karate haiM / tahAM madhya meM indra kA Asana hai| usakI cAroM dizAoM meM cAra Asana lokapAloM ke haiM, dakSiNa meM eka prAsana pratIndra kA, agrabhAga meM ATha prAsana agrama hiSiyoM ke, vAyavya aura IzAna dizA meM 84,00,000 Asana sAmAnika devoM ke, Agneya dizA meM 12,00,000 pAsana abhyantara pAriSadoM ke 14,00,000 pAsana madhyama pAriSadoM ke, naiRtya dizA meM 16,00,000 Asana bAhya pAriSadoM ke, tathA usI dizA meM 33 prAsana trAstrizoM ke, pazcima meM chaha mAsana mahattaroM ke aura eka prAsana mahatarikA kA hai| mUla madhya siMhAsana ke cAroM dizAoM meM 4000 Asana aMgarakSakoM ke haiN| (isa prakAra kula sana 12684054 hote haiN| malA panna draha pandra ha saMjaya kUTa G YANESH HEALTETbhI masapANET PHATIT manakUTa - 2000 kamAna sAmanA ../ .. kI nikaTa Ge- ' PA. bhayAriyA ' 2. song + RashifaAPURAM.IN 2 sAgarika . masa 4 gaMsa -sunyMOOOS HAYARI POTO : NROOPS bA~RPORA : ... or :.. .-B . zIragaTIkUTa divI devI OEN. nama : / 83Care CARNAMAALAN if B E est AR 8 . ERandred . . P zi rubaka kUTa ..:.. awcARISM .. . kamanaTa MOSAIRARM " - Eenagp yama boriMga AzvayaM vAdikSA % viykH magaravanTa,AMSANKRArto -- MAjhAmasAjana ne PARTHANAMRATIME AMANMAMAKARIA yahAM para aneka prakAra ke varSoM se yukta mahItana, zilAtala, upapAda, vAtu, zakkara, zIzA, cAMdI, suvarNa, inake utpatti sthAna, vajra tathA ayas (lohA) tArA (pu) (rAMgA), sasyaka (mariNazilA, hiMguna (siMgarapha), haritAla, aMjana, pravAla (muMgA), gomedaka (mariNa-vizeSa), rucaka kadaMba (dhAtu vizeSa) tAmra vAlukA (lAla reta), sphaTika maNi, jalakAnta maNi, sUryakAnta maNi, candra prabha (candrakAnta maNi), vayaM maNi, meha candrAzma, lohitAMka (lohitAna), baMbaya (papnaka ?), bagamoca (?), aura sAraMga ityAdi vividha varNa vAlI dhAtueM haiN| isaliye isa pRthyI kA citrA isa nAma se varNana kiyA gayA hai /
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ . .. 6-kuNDa nirdeza 1-himavAn parvata ke mUla bhAga se 25 yojana haTakara gaMgA kuNDa sthita hai / usake bahumaya bhAga meM eka doSa hai, jisake madhya meM eka zaila hai / zela para gaMgA devI kA prAsAda haiN| isI kA nAma gaMgAkuTa hai| usa kaTa ke Upara eka jina pratimA hai, jisake zIza para gaMgA kI dhArA giratI haiN| padmadrahakA madhyavartI kamala - 2-usI prakAra sindha prAdi zeSa nadiyoM ke patata sthAnoM para bhI apane-apane kSetroM meM apane parvatoM ke nIce sindha kuNDa jAnane caahiye| inakA sampUrNa kathana uparokta gaMgA kuNDavat hai vizeSatA yaha ki una kuNDoM ke tathA tannivAsinI deviyoM ke nAma apanIapanI nadiyoM ke samAna haiM / bharata grAdi kSetroM meM apane-apane parvatoM una kuNDoM kA antarAla bhI krama se 25, 50, 100,200,100, 50, 25.yojana hai| videhoM meM gaMgA sindhu raktA raktodA nAmavAlI 64 nadiyoM ke bhI apane-apane nAma vAne kuNDanIla niSadha parvata hai jinakA kathana gaMgA kuNDavata hai| devata: 10 navI nirdeza 1-himavAn parvata para padyadraha ke pUrva dvAra se gaMgA nadI nikalatI hai| draha kI pUrva dizA meM isa nadI ke madhya eka kamalAkAra kUTa hai, jisameM balA nAma ko deva rahatI hai / draha se 500 yojana mAge pUrva dizA meM jAkara parvata para sthita gaMgAkUTa 112 yojana idhara hI idhara rahakara dakSiNa ko prora mur3a jAtI hai, aura parvata ke Upara hI usake ardha vistAra pramANa arthAt 523. yojana pAge jAkara vRSabhAkAra praNAlI ko prApta hotI hai / phira usake mukha meM se nikalatI huI parvata ke Upara se adhomukhI hokara usako dhAga nIce giratI hai| vahAM parvata ke mUla se 25 yojana haTakara vaha gaMgA kuNDa meM sthita gaMgAkuTa ke Upara giratI hai| isa gaMgA kuNDa ke dakSiNa dvAra se nikala kara vaha uttara bhArata meM dakSiNa mukhI bahatI huI vijayA kI tamistra guphA meM praveza karatI hai| usa guphA ke bhItara vaha unmagnA vanimagnA nadI ko apane meM samAtI haI / gaphA ke dakSiNa dvAra se nikala kara vaha dakSiNa bhArata meM usake Adhe vistAra taka arthAta 116 yojana taka dakSiNa ko mora jAtI hai / tatpazcAt pUrva kI ora mur3a jAtI hai aura mAgadha tIrtha ke sthAna para lavaNa sAgara meM mila jAtI hai / isakI parivAra nadiyAM kula 14000 haiN| ye saba parivAra nadiyAM mleccha khaNDa meM hI hotI haiM AryakhaNDa meM nhiiN| 2-sindha nadI kA sampUrNa kayana gaMgA nadIbata hai| vizeSa yaha ki panadraha ke pazcima dvAra se nikalatI hai| isake bhItarI kamalAkArakUTa meM lavaNA devI rahatI hai| sindhu kuNDa meM sthita sindhukUTa para giratI hai / vijayAdha kI khaNDaprapAta muphA ko isa citrA pRthvI kI muTAI eka hajAra yojana hai| isake nIce krama se caudaha anya pRzciyAM sthita haiN| vaDyaM, lohitAMka (lohitAza), asAragalla (masAra-phalpanA), gomedhaka, pravAla, jyotirasa, aMjana aMjanamUla, aMka, sphaTika, bandhana, varcagata (sarvArthakA), bahula (bakula) aura zaila, ve una upayukta caudaha pudhviyoM ke nAma haiN| inameM se pratyeka kI muTAI eka hajAra yojana hai| ina pazcivoM ke nIce eka pASANa nAma kI (solahavIM) pRthvI hai, jo ratnarzala ke samAna hai| isakI muTAI bhI eka hajAra yojana, pramANa hai| ye saba pRthviyAM bAsana ke sadRza sthita haiN| isI prakAra paMka bahula bhAga bhI hai jo paMka se paripUrNa dekhA jAtA hai / tathaiva abahulabhAga jala svarUpa ke Azraya se hai|
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApta hotI hai athavA rA-vA va, ni. sA. kI apekSA tamistra guphA ko prApta hotI hai| pazcima kI ora mur3akara prabhAsa tIrtha ke sthAna para pazcima lavaNa sAgara meM milatI hai / isakI parivAra nadiyA~ 14000 haiN| 3--himavAn parvata ke Upara padmadraha ke uttara se rohitAsyA nadI nikalatI hai jo uttaramukhI hI rahatI huI parvata ke Upara 276 yojana dalakara parvata ke uttarI kinAre ko prApta hotI hai, phira gaMgA nadIvat hI dhAra banakara nIce rohitAsyA kuNDa meM sthita rohitAsyAkUTa para giratI hai| kuNDa ke uttarI dvAra se nikala kara uttaramukhI hI rahatI huI vaha hemabata kSetra ke madhya sthita nAbhigiri taka jAtI hai| parantu usase dI kosa idhara hI rahakara paricama ko prora usakI pradakSiNA detI haI pazcima dizA meM usake pradhaM bhAga ke sammukha hotI hai| vahAM pazcima dizA kI ora mur3a jAtI hai aura kSetra ke ardha pAyAma pramANa kSetra ke bIcoMbIca bahatI huI anta meM pazcima lavaNa sAgara meM mila jAtI hai / isakI parivAra nadiyoM kA pramANa 28000 hai| mahAhimavAna parvata ke Upara mahApadma hRda ke dakSiNa dvAra se rohita nadI nikalatI hai / dakSiNa mukhI hokara 16055. yojana parvata ke Upara jAtI hai| vahAM se parvata ke nIce rohitakaNDa meM giratI hai aura dakSiNa mukhI bahatI huI rohitAsyAvat hI haimavata kSetra meM, nAbhigiri se 2 kosa idhara rahakara pUrva dizA kI ora usakI pradakSiNA detI hai| phira vaha pUrva kI pora muDakara kSetra ke bIca meM bahatI huI anta meM pUrva lavaNa sAgara meM gira jAtI hai| isakI parivAra nadiyA~ 28000 haiN| mahAhimavAna parvata ke Upara mahApadma hada ke uttara dvAra se harikAntA nadI nikalatI hai| vaha uttara mukhI hokara parvata para 16055. yojana calakara harikAntA kuNDa meM giratI hai| yahAM se uttaramukhI bahatI huI harikSetra ke nAbhigirI ko prApta ho usase do kosa idhara hI rahakara usakI pradakSiNA detI haI pazcima kI ora mur3a jAtI aura kSetra ke bIcobIca bahatI huI pazcima lavaNasAgara meM mila jAtI hai| isakI parivAra nadiyA~ 56000 haiN| niSadha parvata ke tigichadraha ke dakSiNa dvAra se nikalakara harita nadI dakSiNamukhI hI 74211 yojana parvata ke Upara jA, nIce harita kuNDa meM giratI hai / vahA~ se dakSiNa mukhI bahatI huI harikSetra ke nAbhigiri ko prApta ho usase do kosa idhara hI rahakara usakI pradakSiNA detI huI pUrva kI ora mur3a jAtI hai aura kSetra ke bIcoMbIca bahatI huI pUrva lavaNa sAgara meM giratI hai| isakI parivAra nadiyAM 56000 haiN| niSadha parvata ke tigichahada ke uttara dvAra se sItodA, nadI nikalatI hai, jo uttaramukhI hI parvata ke Upara 74211 yojana jAkara nIce videha kSetra meM sthita sItodA kuNDa meM giratI hai| vahAM se uttaramukhI bahatI huI vaha sumeru parvata taka pahu~cakara usase do kosa idhara hI pazcima kI ora usakI pradakSiNA detI vidyutaprabha gajadanta kI guphA meM se nikalatI hai| sumeru ke artha bhAga ke sammukha ho vaha pazcima kI ora mur3a jAtI hai| aura pazcima videha ke bIcoMbIca bahatI haI anta meM pazcima lavaNasAgara meM mila jAtI hai| isakI sarva parivAra nadiyAM devakarU meM 84000 pIra pazcima videha meM 448038 (kula 532068) hai| loka 3 / 1 kI apekSA 112000 haiM / sItA nadI kA sarva .. - - isa prakAra kyoMki yaha pRthvI bahuta prakAra ke ratnoM se bharI huI dobhAyamAna hotI hai, isalie nimuNa puruSoM ne isakA 'rasna prabhA' yaha sArthaka nAma kahA hai| ratnaprabhA pRthvI ke nIce zataprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA aura tamastamaH prabhA aura mahAtamaHprabhA, ye zeSa yaha paviyA~ kramazaH zakkara, vAgnu, kIcar3a dhUma, adhavAra aura mahAndhakAra kI prabhA se sahayarina haiM, namIlie inake bhI ugarya bata nAma sArthaka haiN| ina chaha abasnana pRzciyoM kI muTAI kama se battIsa hajAra, maTTAIsa hajAra, caubIsa hajAra, bIsa hajAra, solaha hajAra aura ATha hajAra yojana pramANa hai| za. pra. 32000, vA. pra. 28000, paM0 pta. 24000 pU0 pra. 20000, ta. pra. 16000, ma. pra. 8000 yojana / chayAsaha causaTha, sATha unasaTha, aTTAvana, aura cobbana, inake dugune hajAra arthAt eka lAkha battIsa hajAra, eka lAkha aTTAha hajAra, eka lAkha bIsa hajAra, eka lAkha aThAraha hajAra, eka lAkha solaha hajAra, aura eka lAkha sATha hajAra, yojana pramAsA una adhastana chaha pazviyoM kI muTAI hai| 105
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathana sItodAvata jaannaa| vizeSatA yaha ki nIla parvata ke kesarI draha ke dakSiNa dvAra se nikalato hai| sautA kaNDa meM giratI haiN| mAlyavAn gajavanta kI guphA se nikalatI hai| pUrva videha meM se bahatI huI pUrva sAgara meM milatI hai| isakI parivAra nadiyAM bhI sItodAvat jAnanA / narakAntA nadI kA sampUrNa kathana haritavata hai| vizeSatA yaha hai ki nIlaparvata ke kesarI draha ke uttaradvAra ke nikalatI hai| pazcimI ramyak kSetra ke bIca meM se bahatI aura pazcima sAgara meM milatI hai| nArI nadI kA sampUrNa kathana harikAntAvata hai| vizeSatA yaha hai ki rukmi parvata ke mahApuNDaroka draha ke dakSiNa dvAra se nikalatI hai aura pUrva ramyak kSetra meM I pUrNa sAgara meM milatI hai / rUpyakUlA nadI kA kathana rohitanadIvat hai / vizeSatA yaha hai ki rukmi parvata ke mahApuNDarIka huda ke uttara dvAra se nikalatI hai| aura pazcima haraNvata kSetra meM bahatI huI pazcima sAgara meM milatI hai| suvarNakulAnadI kA sampUrNa kathana rohitAsyAvata hai| vizeSatA yaha hai ki zikharI ke puNDarIka huda ke dakSiNa dvAra se nikalatI hai aura pUrvI haraNya vat kSetra meM bahatI huI pUrva sAgara meM mila jAtA hai| raktA vA raktodA nadI kA kathana gaMgA va sindhuvata hai| vizeSatA yaha ki zikharI parvata ke mahApuNDarIka hRda ke pUrva aura pazcima dvAra se nikalatI hai| inake bhItarI kamalAkAra kuToM ke nAma raktA raktodA haiN| airAvat kSetra ke pUrva va pazcima meM bahatI hai videha ke 32 kSetroM meM bhI gaMgAnadI kI bhA~ti gaMgA sindhu vA raktA raktodA nAma kI kSetra nadiyAM hai inakA kathana gaMgA nadIvat jaannaa| ina nadiyoM ko bhI parivAra nadiyAM caudaha caudaha hajAra haiN| pUrva va pazcima videha meM se pratyeka meM sItA vA sItodA ke donoM tarapha tIna tIna karake kula 12 vibhaMgA nadiyA~ haiN| ye saba nadiyAM niSadha vA nIla parvata se nikalakara sItodA vA sItA nadiyoM meM praveza karatI haiN| ye nadiyA~ jina kuNDoM se nikalatI haiM ve niSadha va nIla parvata ke Upara sthita haiN| pratyeka nadI kA parivAra 28000 nado pramANa hai| 11. devakA vanaraka rirTa jambUdvIpa ke madhyavartI cauthe nambara bAle videha kSetra ke bahamadhya pradeza meM sumeru parvata sthita hai| usake dakSiNa va niSadha parvata kI uttara dizA meM devakUra va usakI uttara va naula parvata kI dakSiNa dizA meM uttarakura sthita hai| sumeru parvata para cAra gajadanta parvata haiM jo eka ora to niSadha va nIla kucAcaloM ko sparza karate haiM aura dUsarI ora sumeru ko / apanI pUrva va pazcima dizA meM ye do kurU inameM se hI do do gajadanta parvatoM se ghire huye haiN| tahAM devakurU meM niSadha parvata se 100 yojana uttara meM jAkara sItodA nadI ke donoM taToM para yamaka nAma ke do jala haiM jinakA madhya antarAla 500 yo. hai| arthAt nadI ke taToM se nadI ke ardha vistAra se hIna 225 yo0 haTakara hai| isI prakAra uttarakurU meM nIla parvata ke dakSiNa meM sau yojana jAkara sItA nadI ke donoM taToM para do yamaka haiN| ina yamakoM se pAMca sau yojana uttara meM za.pra. 132000 vA. pra0 128000 50 pra. 120000 pU. pra. 118000 ta. pra. 116000 ma. pra. 10000 yaha pAThAntara arthAta matabheda hai| sAtoM parivayA urdhva dizA ko chor3a doSa nau dizAoM meM ghanodadhi vAtabalaya se lagI huI haiN| parantu AThavauM pRthviI dazoM dizAoM meM hI ghanodadhi vAjavalaya ko chUtI haiN| uparya kta pRthviyoM pUrva aura pazcima dizA ke antarAla meM vetrAsana ke sadRza AkAra vAlI hai| tathA uttara aura dakSiNa meM samAna rUpa se dIrgha evaM anAdinidhana hai| sarva gRthviyoM meM nArakiyoM ke bila kuna caurAsI lAkha haiM / aba isameM se pratyeka pRthviI kA Azraya karake una bilA ke pramANa kA nirUpaNa karate haiM / samasta paviyoM ke bila' 8400000 / ratnaprabhA Adika pudhviyoM meM krama se tIsa lAkha pakvIsa lAkha, pandraha lAkha, daza, tIna lAkha, pAMca eka kama eka lAsa aura kevala pA~ca hI cArakiyoM ko dila haiN| bila sa~khyA-ra.pra. 3000000 / za.pra. 2500000 / vA.pra. 1500000 / paM.pra. 1000.00 | 5. pra. 200000ta. pra. RE695ma. pra. 5-84000000 / sAtavIM pazciI ke to koka madhya bhAga meM hI nArakiyoM ke dila haiM, parantu abahula bhAga paryanta zeSa chaha padhviyoM meM nIce va Upara eka eka hajAra yojana chor3akara paTanoM ke krama se nArakiyoM ke bila haiN| 106
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ devakuruva uttara kuru mora :- 1. vi jarA hRda..... bholAnaMda -23 7988 nIla parvata jambU vRkSa sthala gaMdhamAdana -0 47>-| OR: uttara kuru 4 guhAra praveSa ke banoM pAdarya bhAgoM meM mAnyajJAna vairyadala, saumanasa rajalavat zveta vidyutaprabhatIyavat raktAdana va banaberI ma asthAna kapa antara skUTI pramANAntara- (054) / gAoM5 kula 200 ka 10) hai pratyeva bAjU ke 20 vAcana zaila pratyeka graha - tara sAgara rajata pUrNa sotA raha pratyeka antara 20 vAMge 10000 5520 10 nanda www Pet nan karA deza sphaTika triloka car3AmaNi nAmakA caityAlaya 3020 132 lohita gaMdhatyA uttara gajAmAnigI PRATEE 33684 hai 107 0310) deza malAvatI padmA deza maMgala vibhala 302086 u java kAvana / viziSTa 17452 AAAAA AP nin * O *** pazcima vanavedI 2 *~ 2010 F torAta svastika tapana Reapest banaveda devakuru O yamaka (citrakUTa) (vicitrakUTa) mamaka 0 Ana dakSiNa Agneya "liziyada sItA nadI
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAkara devakurU kI sItodA nadI ke madhya uttara-dakSiNa lambAyamAna pA~ca draha haiM / matAntara se kulAbala se 550 yo- dUrI para pahalA draha hai| ye draha nadiyoM ke praveza va nikAsa dvAroM se saMyukta haiN| antima draha se 2062,2. yo. uttara meM jAkara pUrva va pazcima gajadantoM para vana kI vedI A jAtI hai| isI prakAra uttarakurU meM bhI sItA nadI ke madhya 5 draha haiN| unakA sampUrNa varNana pUrvavata hai| isa prakAra donoM kurUmoM meM kula dasa vraha haiM / parantu matAntara se bIsa haiN| meru parvata ko cAroM dizAoM meM se pratyeka dizA meM pA~ca haiM uparokta bat 500 yo antarAla se sItA va sItodA nadI meM ho sthita haiN| inake nAma Upara vAloM ke samAna haiM / dasa draha vAlI prathama mAnyatA ke anusAra pratyeka draha ke pUrva va pazcima taToM para dasa dasa karake kula 200 kAMcana zaila haiM / para bosa drahoM vAlI dUsarI mAnyatA ke anusAra pratyeka draha ke donoM pArzva bhAgoM meM pAMca pAMca karake kula 200 kAMcana khela hai| devakurU va uttarakura ke bhItara bana meM sItodA va sItA nadI ke pUrva va pazcima taToM para tathA ina kurU kSetroM ke bAhara bhadrazAla vana meM ukta donoM nadiyoM ke uttara va dakSiNa taToM para eka eka karake kula ATha diggajendra parvata haiM, devakurU meM sumeru ke dakSiNa bhAga meM sItodA madI ke pazcima taTa para tathA uttarakurU ko sumeru ke uttara bhAga meM sItA nadI ke pUrva taTa para tathA isI prakAra donoM kuruSoM se bAhara meru ke pazcima meM sItAMdA ke uttara taTa para aura meru kI pUrva dizA meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para eka eka karake cAra tribhuvana cUDAmaNi nAma bAle jina bhavana hai / niSadha va nIla parvatoM se saMlagna sampUrNa videha kSetra ke vistAra samAna lambo dakSiNa uttara lambAyamAna bhadrazAla' bana kI vedI hai / devakurU ke niSadha parvata ke uttara meM vidyutprabha gajadanta ke pUrva meM sItodA ke pazcima meM aura sumeru ke naiRtya dizA meM zAlmalI bakSasthala hai| sumeru kI IzAna dizA meM nIla parvata ke dakSiNa meM mAlyavanta gajadanta ke pazcima meM sItA nadI ke pUrva meM jambU bRkSa sthala hai| 12 jambU va zAlmatnI vRkSasyala 1. devakara va uttarakuru meM prasiddha zAlmalI va jambavRkSa hai| ye vRkSa sAmAnya jJAna pathirva mayI haiN| tahAM zAlmalI yA jambavRkSa kA sAmAnya sthala 500 yojana vistAra yukta hotA hai| tathA madhya meM ATha yojanaura kinAroM para 2 kosa moTA hai| matAntara kI apekSA vaha madhya meM 12 yojana aura kinAroM para 2 kosa moTA hai| 2, yaha sthala cAroM ora se svarNamayI vedikA se veSThita hai| isake bahumadhya bhAga meM eka pITha hai, jo pATha yojana UMcA hai tathA mUla meM 12 aura Upara 4 yojana vistRta hai / pITha ke madhya meM mUlavRkSa hai, jo kula sATha yojana UMcA hai| usakA skandha do yojana UMcA tathA eka kosa moTA hai| yo ovat: pahalI pRthvI se lekara dUsarI, tIsarI, cauyo aura pAMcavIM pRthvI ke cAra mAgoM meM se tIna bhAgoM (C) meM sthita nArakiyoM ke bina atyanta uSNa hone se yahAM rahane vAle jIvoM ko tIna garmI kI pIr3A pahuMcAne vAle haiN| pA~cavIM pRthvI ke avaziSTa caturtha bhAga meM, tathA chaThI aura sAtavIM pRthvI meM sthita nArakiyoM ke vita atyanta zota hone se vahA~ rahane vAle jIvoM ko bhayAnaka zIta kI bedanA karane vAle haiN| bhArakiyoM ke upayukta caurAsI lAkha biloM meM se dhyAsI lAkha paccIsa hajAra bila uSNa, aura eka lAkha pacahattara hajAra bila atyanta kota haiN| uSNa bila 8225000, zIza vila 175000 / yadi uSNa bila meM meru ke barAbara lohe kA zItala piNDa DAla diyA jAya, to vaha tala pradeza taka na pahuMca kara bIca meM hI maina ke Takar3e ke samAna pighala kara naSTa ho jAyagA / tAtparya yaha hai ki ina biloM meM uSNatA kI vedanA atyadhika hai| isI prakAra, yadi meru parvata ke barAbara, lohe kA uSNa piNDa zIta vila meM DAla diyA jAya, to bahanata pradeza taka na pahuMca kara bIca hI meM namaka ke Tukar3e ke samAna vilIna ho jaavegaa| 106
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ LLANEO pITha para sthitamUla vRkSa 3, isa vRkSa kI cAroM dizAoM meM chaha-chaha yojana lambI tathA itane antarAla se sthita cAra mahAzAkhAeM haiN| jdhArI yA zAlmalI vRkSa kI dakSiNa zAkhA para aura jambavRkSa kI uttara zAkhA para jinabhavana haiN| zepa tIna zAkhAmoM para vyantara devoM ke bhavana haiM / tahAM zAlmalI vRkSa para veNu va beNudhArI tathA jamba vRkSa para isa dvIpa ke rakSaka prAdRta va anAdRta nAma ke deva rahate haiN| 4, isa sthala para eka ke pIche eka karake 11 vediyAM haiM, jinake bIca bAraha bhUmiyoM haiN| yahAM para hai. pu. meM vApiyoM Adi vAlI 5 bhUmiyoM ko chor3akara kevala parivAra vRkSoM vAlI 7 bhUmiyAM batAyI haiN| ina sAta bhUmiyoM meM AdRta yugala yA veNu yugala ke parivAra devoM ke vRkSa haiN| 5, tahAM prathama bhUmi madhya meM uparokta mUlavRkSa sthita hai| dvitIya meM vana vApikAeM haiN| tRtIya kI pratyeka dizA meM pIna rajatanI nara, zAlgalI kSama 27 karake kula 108 vRkSa mahAmAnyoM arthAt prAyastriyoM ke haiN| caturtha kI cAroM dizAoM meM cAra dvAra haiM, jina para sthita vRkSoM para usakI deviyAM rahatI haiN| pAMcavIM meM kevala vApiyAM haiM / chaTI meM vanakhaNDa hai| sAtavIM kI cAroM dizAoM meM kula 16000 vRkSa aMgarakSakoM ke haiN| aSTama kI vAyavya IzAna va uttara dizA meM kula 4000 vRkSa sAmAnikoM ke hai| navama ko Agneya dizA meM kula 32000 vRkSa Abhyantara pariSadoM ke haiM / dasavIM kI dakSiNa dizA meM 40000 vRkSa madhyama pAriSadoM ke haiN| gyArahavoM ko naiRtya dizA meM 48000 vRkSa bAhya pAriSadoM ke haiN| bAharavIM kI pazcima dizA meM sAta vRkSa anIka mahattaroM ke haiM / saba vRkSa milakara 140120 hote haiN| 2 yo minamA dakSiNa spata para aura janya vana meM karAyA para 6, sthala ke cAroM ora tIna vana khaNDa haiM / prathama kI cAroM dizAoM meM devoM ke nivAsabhUta cAra prAsAda hai / vidizAnoM meM se pratyeka meM cAra-cAra puSkariNI kI cAroM dizAoM meM pATha-pATha kUTa haiM / pratyeka kUTa para cAra-cAra prAsAda haiN| jina para una bAdata prAdi devoM ke parivAra deva rahate haiN| isa prakAra prAsAdoM ke cAroM tarapha bhI ATha kUTa batA AdRta yugala yA veNu yugala kA parivAra rahatA hai| bakarI, hAbI, bhaMsa, ghor3A, gadhA, aMTa. villI, sarpa aura anuSpAdiva ke mahe hue garIroM ke gandha kI apekSA ve nAhIyoM ke dila anantaguNI durgandha se yukta haiN| __ svabhAvata: adhakAra se paripUrNa ye nArakiyoM ke bila kanaka (kauzeyaka yA kaca), kRpANa, carikA, khadira (khaira) kI Aga, ati tIkSNa suI aura hAthiyoM kI cikkAra se asthanta bhayAnaka hai / benArakiyoM ke bila indraka, araNIbaddha aura prakIrNaka vo bheda se tIna prakAra ke haiM ye saba hI narakabila nArakiyoM ko bhayAnaka dukha karate haiN| vizeSArtha--jo apane paTala ke saba binoM ke bIca meM ho vaha indraka bila kahalAtA hai, cAra dizA aura cAra vidizAo meM jo vi| paMkti se spita hote haiM, unheM zreNIbaddha kaho haiM zreNI-caMdra viroM ke bIca meM idhara-upara rahane vAle viloM ko prakoNaka samajhanA cAhipe / ratnaprabhA bhAdika pRdhviyI meM kama se teraha pAraha, nau, sAta, pAMca, tIna aura eka, isa prakAra kula unlacAsa indraka bila haiM /
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ Junim jambUvazAlmalI vakSasthala mAniko ke 300 olo manyone OM khaNDa - mAnAtikA babala vApi niLa41095 gI vizaNDa 4000 mala vRkSa bhUmisaMga ko sataanI mahata amarAmaka Stimhar SAR pick vAza:07 3 kAyA dakSiA ke para bhUnisa Jaldk yasa Manok 0344PRAD) 1280 vRkSa bhUmisabhara Osanta pavitra usamakApiouch 1. vRkSakI mUlabhUta prathama bhUmi - tatIya dhana khaNDa dvitIya vana khAra aura rikameamese . kaMTavAriyohIko divAlI mahAprapAdoM vA. rAta gugalamA parijana vaha usAsa aNdiNcin POT9ete 110
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - E -- 13. videha ke 32 kSetra 1. pUrva pAkIdamAna tA kI vediyoM se Age jAkara sItA va sItodA nadI ke donoM tarapha cAra-cAra yakSAragiri aura tIna-tIna vibhaMgA nadiyAM eka vakSAra va eka vibhaMgA ke zrama se sthita haiN| ina vakSAra va vibhaMgA ke kAraNa una nadiyoM ke pUrva va pazcima bhAga pATha-pATha bhAgoM meM vibhakta ho jAte haiN| videha ke ye 32 khaNDa usake 32 kSetra kahalAte haiN| 2. uttarIya pUrva videha kA sarvaprathama kSetra kacchA nAma kA hai| inake madhya meM pUrvApara lambAyamAna bharata kSetra ke videhakA kacyA kSetra vijayAvat eka vijayAdha parvata hai| usake uttara meM sthita nIla kara start fryke jyAraghara lAgalA-diyA karate hai| / parvata ko bana vedI ke dakSiNa pArzvabhAga meM pUrva va pazcima dizAoM meM kuNDa hai, jinase raktA va raktodA nAma kI do nadiyAM nikalatI haiM / dakSiNamukhI hokara bahatI haI be vijayAdha --014% -!-unti -|-- kI donoM gUphAnoM meM se nikala kara nIce sItA nadI meM jA milatI haiN| jisake kAraNa bharata kSetra kI bhAMti yaha deza bhI chaha khaNDoM meM vibhakta ho gayA hai| yahAM bhI uttara mleccha khaNDa ke gaccha sAdhu necchAbAda / / lecya khaNDa madhya eka pagiri hai, jisa para digvijaya ke pazcAta cakravartI vAprapAta apanA nAma aMkita karatA hai, isa kSetra ke prAyakhaNDa kI pradhAna nagarI kA nAma kSemA hai| isa prakAra pratyeka kSetra meM do nadiyAM ka khaNDa mAga paDaleccha khaNDa va eka vijayA ke kAraNa chaha-chaha khaNDa utpanna ho gaye haiN| bizeSa yaha hai ki dakSiNa vAle kSetroM meM gaMgA sindha nadiyAM bahatI haiN| matAntara se uttarIya kSetroM meM gaMgA sindha va dakSiNI kSetroM E-PH . .-FFre.. meM raktA raktodA nadiyA~ haiN| 3. pUrva va apara donoM videhoM meM pratyeka kSetra ke sItA sItodA nadI ke donoM kinAroM para AryakhaNDoM meM mAgadha, baratana paura prabhAsa nAma vAle tIna-tIna tIrthasthAna haiN| 4. pazcima videha ke anta meM jambUdvIpa kI jagatI ke pAsa sItodA nadI ke donoM ora, bhUtAraNyaka bana hai| isI prakAra pUrva videha ke anta meM jambU dvIpa ko jagatI ke pAsa nadI ke donoM ora devAraNyaka bana haiN| 4. anya dvIpa sAgara nirdeza1. lavaNa sAgara niza 14. - HER FEE E - - nA -- 4I kacara ME indraka bila-ra.pra.13, pA. pra. 11, bA. pra. paM.pra. 7,dhU.pra. 5,ta.pra. 3, ma. pra.11 pahile indraka bila ke Athita dizAoM meM unnacAsa aura vidizAoM meM ar3atAlIsa zreNabiddha bila haiN| isake Age dvitIyAdika indraka biloM ke Azrita rahane vAle zreNIbaddha biloM se eka-eka bila kama hotA gayA hai / (dekho mUla kI sdRsstti)| ukta sAta bhumiyoM meM raha ko Adi lekara eka paryanta kula milakara unacAsa indraka bila hai| pahilA sImantaka tathA dvitIyAdi niraya roruka, bhrAnta, udabhrAnta, saMbhrAta, asaMbhrAnta tapta, prasita, bakrAnta, abakrAnta, aura vikrAnta, isa prakAra, ye teraha indraka bila prathama pRthvI meM haiN| stanaka, tamaka, manaka, banaka, dhAta saMtrAta jihA, jihvaka, lola, lolaka aura stanaloluka, ye gyAraha indraka bila dvitIya' pRthvI meM hai| tapta, zIta, tapana, tApana, nidAgha, prajvalita, ujjavalita, saMjvalita, saMprajvalita ye nau indraka vila tatIya pRthvI meM haiN| Ara, mAra, tAra, tatva (carcA), tamaka, bAda aura khaDakhaTa, ye sAta indraka dila caturtha pRthvI meM haiN| lamaka, bhramaka, jhaSaka, yAbila (andhra) aura timizra ve pAMca indraka vila dhUma' prabhA pRthvI meM haiM / chaThI pRthvI meM hima, bardala aura lallaka
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAgara talava pAtAla pATana 2 pUrNamA kta jamatala jami ma.----.-8. kAma ' 20.90yo... avammita jala tala -:S ARAN vitrA mazedI sAkhara bhAgakA dUsarA paTala 1. jambUdvIpa ko gherakara 200,000 yojana vistRta balayAkAra yaha prathama sAgara sthita hai, jo eka nAva para dUsarI nAva mudhI rakhane se utpanna hue prAkAra vAle haiN| tathA gola hai| 2. isake madhya tala bhAga cAroM ora 1008 pAtAla yA vivara haiN| 4 utkRSTa, 4 madhyama aura 1000 jaghanya vistAra vAle haiN| taToM se 65000 yojana bhItara praveza karane para cAroM dizAoM meM cAra jyeSTha pAtAla haiM / 66500 yojana praveza karane para unake madhya madhyama vidizA meM cAra pAtAla aura unake madhya pratyeka antaradizA meM 125, 125 karake 1000 jaghanya pAtAla muktAvalI rUpa se sthita haiN| 100,000 gojana. gahare mahA pAtAla naraka sImantaka bila ke Upara maMlagna haiN| 3. tInoM prakAra ke pAtAloM kI UMcAI tIna barAbara bhAgoM meM vibhakta haiN| tahAM nicale bhAga meM vAyu, Upara ke bhAga meM jala aura madhya ke bhAga meM yathAyogya sma se jala va vAyu donoM rahate haiN| 4. madhya bhAga meM jala va vAyu kI hAni vRddhi hotI rahatI hai / zukla pakSa meM pratidina 2221 yojana vAyu bar3hatI hai aura kRSNapakSa meM itanI hI ghaTatI hai| yahAM taka ki isa pUre bhAga meM pUrNimA ke dina kevala vAyu hI tathA amAvasyA ko kevala jala hI rahatA hai / pAtAla meM jala ba vAyu kI isa vRddhi kA kAraNa nIce rahane vAle bhavanavAsI devoM kA ukchavAsa niHzvAsa hai| 5. pAtAla meM hone vAlI uparokta vRddhi hAni se prerita hokara sAgara kA jala zukla pakSa meM pratidina 800 / 3 dhanuSa Upara uThatA hai, aura kRSNa pakSa meM itanA hI ghaTatA hai| yahAM taka ki pUrNimA ko 4000 dhanuSa AkAza meM Upara uTha jAtA hai aura avAmasyA ko pRthvI tala ke samAna ho jAtA hai (arthAta 7000 yojana UMcA avasthita rahatA hai / logAyaNI ke anusAra sAgara 1100 yojana to sadA hI pRthvI tala se Upara avasthita rahatA hai| zukla pakSa meM isake jAra pratidina 700 yojana bar3hatA hai aura kRSNa pakSa meM itanAhI ghaTatA hai| yahAM taka ki pUrNimA ke dina 5000 yojana bar3hakara 16000 yojana ho jAtA hai| 6. samadra ke donoM kinAroM para va zikhara para AkAza meM 700 yojana jAkara sAgara ke cAroM tarapha kUla 142000 . velandhara devoM kI nagariyA~ hai| tahAM bAhya va abhyantara vedI ke Upara krama se 72000 aura 42000 aura madhya meM zikhara para 28000 hai matAntara se itanI hI nagariyAM sAgara ke donoM kinAroM para pRthvo tala para bhI sthita haiM saggAyaNI isa prakAra tIna tathA sAtavIM meM kevala eka avadhisthAna gAma kA indraka bina hai| dharmAdika sAtoM putriyoM sambandhI prazrama indhaka bilI ke samIpavatI prathama zreNIbaddha biloM ke nAmoM kA pUrkhAdika dizAoM meM pradakSiNa Rma se nirUpaNa karate haiN| dharmA pRthvI meM sImanta indraka bila ke samIpa guryAdika cAroM dizAoM meM kama se kAMkSA, pipAsA, mahAkAkSA aura atipipAsA, ye cAra prathama zreNIbaddha bila hai| vaMzA pRthvI meM prathama anitya, dUsarA avidya tathA mahAnidya aura caturtha mahAvidya, ye cAra zreNIbaddha bila pUrvAdikaH dizAoM meM stanaka indraka bila ke samIpa haiN| meghA pRthvI meM duHkhA, vedA, mahAduHSA aura cauthA mahAvedA, ye cAra zreNIbaddha bila pUrvAdika dizAoM meM tapta indaka bila ke samIpa meM haiN| aMjanA pRthvI meM Ara indaka bila ke samIpa prathama nisRSTa, dvitIya nirodha, tRtIya atinisRSTa aura caturtha mahAnirodha, ye cAra zreNIbaddha vila haiN| tamaka indraka bila ke samIpa nirodha, vimardana alinirodha aura cauthA mahAvimardana, aise cAra zreNIbaddha bila pUrvAdika cAroM dizAoM meM vidyamAna haiN| ... 112
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke anusAra sAgara kI bAhya va prAbhyantara vedIvAle uparokta nagara donoM vediyoM se 42000 yojana bhItara praveza karake mAkAza / meM avasthita haiM aura madhya vAle jala ke zikhara para bhii| 7. donoM kinAroM se 42000 yojana bhItara jAne para cAroM dizAnoM meM jyeSTha pAtAla ke bAhya va bhItarI pAva bhAgoM meM eka eka karake kula ATha parvata haiN| jina para veladhara deva rahate haiN| lavaNa sAgara draSTi bheda-sUrya vacandra dIpoMko koI AcArya mAnate hai aura koI nahIM noTa sAgara ke Upara AjArAme-bandara devo konagarapaH / (0 . .. . 7 8. sabhaSakha mArgadarzaka AcAryazrI suvidhA sImahInA mahArAja davAsI yUrakArI - 000.000.00 0125 dhanyatAla * -000000000 000 0000000000 nya kAOOON 000000 Durpoyo 2014 sandha pAtAla 000000000 mArAdha varasamA bhAsIpa . . Roger 00 .. 1000 .. 60ya patana0000 0000000 . 000000 80000005 A--za Aage HELP 10+11degve, FHIEFEREAL HIROthat *0000000000 mahAzaMkhu bahamukha 500 yA . - --. -25 10000-0000 madhyama 00000 "0000000 oriety .000000005 MODORatlam KAR . bhAsa baratana mAga - -08-14pAtAla ...0000000000 tina mAnavadIpa . .0 200000. la : pAtAla000, 0000000kadAba 15.e 625000 ... amAnupAyo kA iPROG TAane udA . mAnuSa dvIpa utkRSTa pAtAla -5211 ___prAsa varatanu bhArapadApa ni 18 . . jAgatinagara thI. 1 10 pUra ' rAma mana go esapamAna yA mana - mukha madhyamagatala * - jadhAyapAtAla candradIpa | sUrya dvIpa kumAnupa dvApAkA avasthAna krama - donoM taTopara taTase jala antarAla chor3akara cAra vAradIpa cAroM dizAomeM, cAra cAra siTizAmoMmeM, ATha ATha antara-dizAomeM, aura a. ATha vijayAoM tathA himavAna ca zikharI parvatoke praNidhi bhAge hita hai| vizeSa de.cinna sa.13 tathA U/4.1 -- - parvata
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. isa prakAra abhyantara vedI se 42000 yo0 bhItara jAne para uparokta bhItarI4 parvatoM ke donoM pArzva bhAgoM meM (vidizAoM meM) pratyeka meM do do karake kula pATha sUrya dvIpa haiM / sAgara ke bhItara, raktodA nadI ke sammukha mAgadha dvIpa, jagatI ke aparAjita nAmaka uttara dvAra ke sanmukha varatanu aura raktA nadI ke sammukha prabhAsa dvIpa hai| isI prakAra ye tInoM dvIpa-jambadvIpa ke dakSiNa bhAga meM bhI gaMgA nadI, ba vaijayanta nAmaka dakSiNa dvAra ke pravidhi bhAga meM sthita hai / abhyantara bedI se 12000 yojana sAgara ke bhItara jAne para sAgara kI vAyavya dizA meM bhAgadha nAma kA dvIpa hai| isI prakAra lavaNa samudra ke bAhya bhAga meM bhI ye dvIpa jAnanA / matAntara kI apekSA donoM taToM se 42000 yojana bhItara jAne para 42000 yojana vistAra vAle 24, 24 dvIpa haiN| jinameM - to cAroM dizAoM ba vidizAmoM ke donoM pArzva bhAgoM meM haiM aura AThoM antara dizAoM ke donoM pAva bhAgoM meN| vidizAvAloM kA nAma surya dvIpa aura antara dizAbAloM kA nAma candra dvIpa hai| 6. inake atirikta 8 kumAnuSa dvApa hai| 24 abhyantara bhAga meM aura 24 bAhya bhAga meM tahAM cAroM dizAoM meM cAra cAroM vidizAoM meM 4, antara dizAoM meM 8 tathA himavAna, zikharI va donoM vijayAI parvatoM ke praNidhi bhAga meM haiN| dizA vidizA va antara dizA tathA parvata ke pAsa bAle, ye cAroM prakAra ke dvIpa krama se jagatI se 500,500,550 va 600 yojana antarAla para avasthita haiM aura 100,55,5025 yojana vistAra yukta haiN| loka vibhAga ke anusAra ve jagatI se 500,550 500,600 yojana antarAla para sthita haiN| ina kumAnuSadvIpoM meM eka jAMghavAlA, zazakarNa, bandaramukha prAdi rUpa AkRtiyoM ke dhAraka manuSya basate haiN| dhAtakI khaNDa dvIpa kI dizAtroM meM bhI isa sAgara meM itane hI arthAta 24 antarvIpa haiM / jinameM rahane vAle kumAnuSa bhI vaise hI haiM / 2. dhAtakI khaNDa nirdeza1. lavaNoda ko veSThita karake 400.000 yojana vistRta ye dvitIya dvIpa haiN| isake cAroM tarapha bhI eka jagatI hai| 2. isakI uttara va dakSiNa dizA meM uttara dakSiNa lambAyamAna do iSvAkAra parvata haiM, jinase yaha dvIpa pUrva va pazcima rUpa do bhAgoM meM vibhakta ho jAtA hai| pratyeka parvata para 4 kUTa haiN| prathama kUTa para jina mandira hai aura zeSa para vyantara deva rahate haiN| hima indraka bila ke samIpa nIlA, paMkA, mahAnIlA aura mahApaMkA ye cAra zreNIbaddha bila kama se pUrvAdika dizAoM meM sthita hai| avadhisthAna indraka bila ke samIpa pUjAdika cAroM dizAoM meM kAla, raurava, mahAkAla aura catRthaM mahAzairava ye cAra zreNIbaddha bila haiN| zepa dvitIyAdika inake biloM ke smii| pUrvAdika dizAoM meM sthita zreNIbaddha biloM ke aura pahile indraka biloM ke samIpa meM sthita dvitIyAdiva thegovaddha biloM ke nAma naSTa ho gaye haiN| dizA aura vidizAoM ke milakara kula tIna sau aThAsI dheraNI badra bila haiN| inameM sImanta indraka bila ke milA dene para saba tIna sau navAsI hote haiN| sImanta inTraka sambandhI the. ba. bila 388 sImanta sahita 386 haiN| isa prakAra prathama pRthvI ke prathama pAthar3e meM indraka sahita zreNI baddha bila tIna ko navAsI haiN| isake Age dvitIyAdika parivayoM meM hIna hote hote mAdhavI pRthvI meM sirpha pAMca hI indraka va preNIbaddha bila raha gaye haiM / dharmA puthvI ke prathama pAthar3e meM sthita I. va zre. na. bila 386 / AThoM hI dizAoM meM yathAkrama se eka eka bila kama hotA gayA hai / isa prakAra eka eka ke kama hone se sampUrNa hAni ke hone para anta meM pAMca hI dila doSa raha jAte haiN| iSTa indraka pramANa meM se eka kama kara avaziSTa ko ATha se guNA karane para jo guraSaphala prApta ho, use tIna sau nabAmI meM meM ghaTA dene para doSa niyama vivakSita pAthar3e ke zreNI baddha sahita indraka kA pramANa hotA hai|
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. isa dvIpa meM do racanAeM haiM- pUrvaghAtakI aura pazcimAko donoM meM parvata kSetra, nadI, kUTa Adi saba jambU dvIpa ke samAna hai / jambU va zAlmalI vRkSa ko chor3akara zeSa saba ke nAma bhI vahI haiN| sabhI kA kathana jambU dvIpavata haiM / 4. dakSiNa iSvAkAra ke donoM tarapha dI bharata hai tathA uttara inkAra ke donoM tarapha do airAvata haiN| 5. vahA~ sarva kula parvata to donoM siroM para samAna vistAra ko pare pahiye ke dharogata sthita haiM aura kSetra unake madhyavartI hai| jinake abhyantara bhAga kA vistAra kama va bAhya bhAga kA vistAra adhika hai| 6. tahAM bhI sarva kathana pUrva va pazcima donoM dhAtakI khaNDoM meM jambUdIpavat hai / videha kSetra ke bahu madhya bhAga meM pRthaka 2 sumeru parvata hai| unakA svarUpa tathA una para sthita jina bhavana Adi kA sarva kathana jambUdvIpavat hai / ina donoM para bhI jambUdvIpa ke sumeru pANDuka yadi cAra vana haiN| vizeSatA yaha hai ki yahA~ bhadrazAla se 500 yojana Upara nandana, usase 55500 yojana somanasa vana aura usase 20000 yojana Upara pANDuka vana hai pRthvI tala para 2400 yojana hai. 500 yojana Upara jAkara nandana vana para 350 yojana rahatA hai| vahAM cAroM tarapha se dugavata 200 yojana mukur3akara 350 yojana Upara taka samAna vistAra se jAtA hai / tadanantara 45500 yojana kramika hAni sahita jAtA huA saumanasa vana para 3000 yojana rahatA hai tahAM cAroM tarapha se yuvagata 500 yojana mukur3akara 2800 yojana rahatA hai, Upara phira 10,000 yojana samAna vistAra se jAtA hai tadantara 1600 yojana kramika hAni sahita jAtA huA zIpa para 100 yojana vistRta rahatA hai / 7. jambUdvIpa ke zAmalI vRkSavata yahAM donoM kuruyoM meM do-do karake kucha cAra ghAtakI (prAMta ke vRkSa sthita haiN| pratyeka vRkSa kA parivAra jambUdvIpavata 140120 hai / vAroM vRkSoM kA kula parivAra 540480 hai / ina vRkSoM para isa dvIpa ke rakSaka prabhAsa va priyadarzana nAmaka deva rahate haiM / 8. isa dvIpa meM parvatoM Adi kA pramANa nimna prakAra hai| meru 2, iSvAkAra 2, kula giri 12, vijayArdha 68, nAbhiviri gajadanta dhamaka pa, kAMcana dola 400 diggajendra parvata 16, vakSAra paryaMta 32. bRSabhari 68 karmabhUmi 6. mahA nadiyAM 26, videha kSetra kI nadiyAM 128 vibhaMgA nadiyAM 24 graha 32 mahAnadiyoM va kSetra nadiyoM ke kuNDa 156, bhiMgA ke kuNDa 24 ghAtakI vRkSa 2, zAmalI vRkSa 2 haiM / 3. kAloda samudra nirdeza 1. bAkI khaNDako gherakara 800,000 yojana vistRta valayAkAra kAloda samudra sthita hai jo sarvatra 1000 yojana gaharA hai| 14 2. isa samudra meM pAtAla nahIM hai / udAharaNa - caturtha pAthar3e ke indraka sahita the . bila, 4 - 18 = 24; 366 - 24 = 365 / avavASTa pratara ke pramANa ko unacAsa meM se kama kara dene para jo avaziSTa rahe usako niyamapUrvaka ATha se guNA kara prApta rAzi meM pA~ca milA de| isa prakAra anta meM jo saMtA prApta ho vahI vivakSita pahala ke indraka sahita zreNIbaddha biloM kA pramANa hotA hai / udAharaNa - caturtha paTala sambabandho I. va . va. bila 46 46 4365 / kisI vivakSita paTala ke zrIbaddha sahita indraka ke pramANa rUpa uddiSTa saMkhyA meM se pAMca kama karake doSa meM ATha kA bhAga dene para jo lava Atre usako unaMcAsa meM se kama kara dene para avaziSTa saMkhyA ke barAbara vahAM ke indraka kA pramANa hotA hai / udAharaNa- jaturtha paTala ke eka aura zreNIbaddhoM kA pramANa jo 365 hai, vaha yahAM uddiSTa hai| 265-5456 46-450 4 ca. paTala ke indraka | apane-apane antima indraka kA pramANa Adi kahA gayA hai, caya saba jagaha ATha haiM, aura apane paTaloM kA pramANa gaccha yA pada hai| vizeSArtha zreNI vyavahAra gaNita meM prathama sthAna meM jo pramANa hotA hai use nAdi, mukha (badana) athavA prabhava kahate haiN| isI prakAra 115.
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ utkRSTa pAtAla 400 jala mAga 3. isake abhyantara va bAhya bhAga meM lavaNodavata dizA, vidizA, antaradizA ba parvatoM ke praNidhi bhAga meM 24, 24 antIpa sthita haiN| ve dizA-vidizA Adi vAle dvIpa krama se taTa se 500,650, 550 ca 650 yojana ke antara se sthita haiM tathA 200, 100, 50, 50 yojana hai| matAntara se inakA antarAla krama se 500, 550, 600 va 650 hai tathA vistAra lavaNoda vAloM kI apekSA dunA arthAta 200, 1000 va 50 yojana hai| 232331 upavana va jala : -...-100000 go. .... pavana bhAga 4. puSkara dvIpa 1. kAloda samudra ko gherakara 1600,000 yo0 ke vistAra yukta puSkara dvIpa sthita hai| isake bIcoMbIca sthita kuNDalAkAra mAnuSottara parvata ke kAraNa isa dvIpa ke do ardha bhAga ho gaye haiM, eka abhyantara aura dUsarA bAhya / abhyantara bhAga meM manuSyoM kI sthiti hai para mAnuSottara parvata ko ullaMghakara bAhya bhAga meM jAne ko unakI sAmarthya nahIM hai / abhyantara dhAtako khaNDavat hI do iSvAkAra parvata haiM jinake kAraNa yaha pUrva va pazcima ke do bhAgoM meM vibhakta ho jAtA hai| donoM bhAgoM meM ghAtakI khaNDavata racanA hai| dhAtakI khaNDa ke samAna yahAM ye saba kulagiri to pahiye ke aroMvata samAna vistAra bAle aura kSetra unake madhya chidroM meM hInAdhika vistAra vAle haiN| dakSiNa ipvAkAra ke donoM tarapha do bharata kSetra aura iSvAkAra ke donoM tarapha do airAvata kSetra haiN| kSetroM ? parvatoM, Adi ke nAma jambada pavana hai| donoM meruyoM kA varNana dhAtakI merupavata haiN| mAnupottara parvata kA abhyantara bhAga dIvAra kI bhAMti sIdhA hai aura bAhya bhAga meM nIce se Upara taka kama se ghaTatA rahatA hai| bharatAdi kSetroM kI 14 nadiyoM ke gujarane ke lie isake mUla meM 14 guphAeM haiN| isa parvata ke Upara 22 kaTa haiN| tahA~ pUrvAdi pratyeka dizA meM tIna tIna kUTa haiN| pUrvI vidizAoM meM do-do aura pazcima vidizAoM meM eka-eka kaTa haiN| ina kaToM ko agrabhUmi meM arthAt manupya loka kI tarapha cAroM dizAoM meM 4 siddhAyatana kUTa haiN| siddhAyatana kUTa para jina bhavana haiM aura zeSa para saparivAra vyantara deva rahate haiN| matAntara kI apekSA naiRtya va vAyavya dizA vAle eka eka kaTa nahIM hai| isa prakAra kula 20 RTa hai| isake 4 kuruoM ke madhya jambU vRkSavat saparivAra 4 puSkara vRkSa haiM jinakA sampUrNa kayana jambUdvIpa ke jambU va zAlmalI vRkSavata hai / puSkarAdha dvIpa meM parvata kSetrAdi kA pramANa bilkula dhAtakI vaNDavata jaannaa| aneka sthAnoM meM samAna rUpa se hone vAlI vRddhi athavA hAni ke pramANa ko cama yA uttara tathA jina sthAnoM meM samAna rUpa se vRddhi yA hAni huA karatI hai, unheM gaccha athavA pada bhI kahate haiN| do sau terAna, do so pA~ca, eka sau tetIsa, satahatara, sainIsa aura teraha, yaha kama se, ratna prabhAdika chaha pRthviyA meM Adi kA pramANa hai| Adi kA pramANa-ra, pra. 262, za.pra. 205, vA. pra. 133, paM0pra077 pa. pra. 37, ta, pra. 13 / rala prabhAdika pRthviyoM meM kama se teraha, smAraha, nau, sAta, pA~ca aura tIna gaccha hai uttara yA caya saba jagaha ATha hai| gaccha kA pramANa-ra. pra. 13, za.pra. 11, ba, pra. 6, paM0 pra. 7. 5. pra. 5, ta. pra. 3 / sarvatra uttara 8 / ikchA se hIna gandra ko caya se guNA karake usame eka kama icchA muNita caya ko jor3akara prApta hue gIga phala meM duguNe mukha ko jor3a dene ke pazcAt usako gaccha ke ardha bhAma ro guNA karane para maMtita dhana kA pramANa AtA hai| udAharaNa (1) (13-1)xx(1-.148)-(26342)45 1248 : .: 596 - 13:-- 6024. 682x 13=4433 prathama pRthvI kA saMkalita dhana / (2) (11-2)xc+(2-148) (20542)xi1=txf-2-|-410453 2655 dvi. pu. kA saM. vana /
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5. nandIzvara dvIpa aSTama dvIpa nandIzvara dvIpa haiN| usakA kala vistAra 163840,000 yojana pramANa hai| isake bahumadhya bhAga meM pUrva dizA kI ora kAle raMga kA eka-eka ajanagiri parvata hai| aMjanagiri ke cAroM tarapha 1000,00 yojana chor3akara 4 vApiyA~ hai| cAroM vApiyoM kA bhItarI antarAla 65045 yojana haiM aura bAhya antara 223661 yojana hai| pratyeka vApI kI cAroM vizAmoM meM azoka, saptacchada, campaka pora grAma nAma ke cAra vana hai| isa prakAra dvIpako eka dizA meM 16 aura cAroM dizAoM nandIzvara dvIpa uttara ni -kApase pratyeka koNa para ekaeka kA cAra rAtakara hai| parantu pAyAlaya vA yo rajikA pazcima -- - parahI hai| pUrva sAthiyoke mAmo me antara naranA -(okA 12 D AII PTEHI vaDA ramavA rAma parAjita nandipASA tairocana tAra 58.0. yo.. jayata jicA D AASHIROpeo mandomaTa A beNu nindAvAcI Sm.sI vaijayantI rugdharaNa Child vApiyo ke atarAla nandaktI 145. . rAzAna 2-22365 yo/ dItagokara agravaNa 84 lAsa yojana-- - uazokA 1 . MPIRATIO arajA karUNa HOma virajA yama 16 vApI 64 vana ENE 16 dadhimukha. 132 rasikara . Kjana giri 6 samudra Ama bana aMjana EV000 yo noTa-do prakAra dhimula banakara jaanne| yaha ki 11pazavena lAna tayaR farana kama 10000o 100.yo0hai| : giri dA bampakavana 100000 yo anycokvn| Choodar Poo yo 100000 sarAparNa vana vana meM devo ke jAvAsa
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM 64 vana haiM ina saba para avataMsa Adi 64 vana haiN| una saba para avataMsa Adi 64 deva rahate haiN| pratyeka vApI meM sapheda raMga kA eka-eka dadhimukha parvata hai| pratyeka vApI ke bAhya donoM konoM para lAla raMga ke do rahitakara parvata haiN| loka vinizcaya kI apekSA pratyeka draha ke cAroM konoM para cAra ratikara haiN| jinamandira kebala bAhara vAle do ratikaroM para hI hote haiM, abhyantara ratikaroM para deva krIr3A karate haiN| isa prakAra eka dizA meM ajanagiri, cAra dadhimukha, pATharatikara ye saba milakara 13 parvata haiN| inake Upara 13 jinamandira sthita haiN| isI prakAra zeSa tIna dizAoM meM bhI parvata draha, vana va jina mandira jaannaa| kala milAkara 52 parvata, 52 jina maMdira aura 16 vApiyAM haiN| aSTAhnika parva meM saudharma grAdi indra va devagaNa bar3o bhakti se ina mandiroM kI pUjA karate haiM / tathA pUrva dizA meM kalpavAsI, dakSiNa meM bhavanavAsI pazcima meM vyantara aura uttara meM deva pUjA karate haiN| mAnuSottara parvata dRSTi bheTa:--22 kI bajAya 20hai| napAdhyaka yA viza lekara nahIM hai| vadhi -Agneza dakSiNa sphATekara jaba meghadava suSamundradeza vedhArI deva velamba deva velAya kUTa ujaTa hanumAnadeva baiMDI kUTa yazasvAnadeva kAlAva rajata kuTa mAnasadeva azmagarbhasTa yazaskAra deva kanakA kUTa vaipradeva saugadhIkaTa yazodhara deva siddhArtha deza anyansara puSkarAna tapanIyakaTa svAti deva sarvaravaTa veNudhArI deva veNu deva rata kUTa / ajana azani lohita ghoSa deva nadIta rucakaTa dina nanda deva bAhyArdha puSkara dvIpa +- 424 yo abhyantara puSkarA kI or| bAhA puSkarA kI ora nAbhigiri HTEN A. 'bAlikA vidvAra samAna +-1022yoSTATES3.yo. ko- EMATONTER 118
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6. kuNDalavara hopa gyArahavA~ dvIpa kuNDalabara nAma kA hai, jisake bahumadhya bhAga meM mAnuSottaravat eka kuNDalAkAra parvata hai| tahAM pUrvAdi pratyeka dizA meM cAra cAra kuTa haiN| unake abhyantara bhAga meM arthAt manuSyaloka kI tarapha eka eka siddhavara kUTa haiN| isa prakAra isa parvata para kula 20 kaTa haiN| jina kUToM ke atirikta pratyeka para apane-apane kUToM ke nAma vAle deva rahate haiN| matAntara kI apekSA AThoM dizAoM meM eka eka jinakaTa haiN| loka vinizcaya kI apekSA isa parvata kI pUrvAdi dizAoM meM se pratyeka meM cAra kUTa haiM / pUrva va pazcima dizA vAle kUToM kI agrabhUmi meM dvIpa ke adhipati devoM ke do kUTa haiN| ina donoM kUToM ke abhyantara bhAgoM meM cAroM dizAoM meM eka-eka jinakaTa haiM / matAntara kI apekSA unake uttara va dakSiNa bhAgoM meM eka eka jinakaTa haiN| 7. rucakavara dvIpa terahavAM dvIpa rucakavara nAma kA hai| usameM bIcoMbIca rucakabara nAma kA kuNDalAkAra parvata hai| isa parvata para phala 44 kuTa hai| pUrvAdi pratyeka dizA meM pATha-pATha kUTa haiM jina para dikkumAriyAM deviyAM rahatI haiM, jo bhagavAna ke janma kalyANaka ke avasara para mAtA kI sevA meM upasthita rahatI haiN| pUrvAdi dizAoM vAlI ATha-pATha deviyAM kama se bhArI kSaNa, chatra. va cavara dhAraNa karatI haiN| ina kaToM ke abhyantara bhAga meM cAroM dizAroM meM cAra mahAkaTa haiM tathA inako bhI abhyantara dizAmA meM cAra anya kUTa haiN| jina para dizAeM svaccha karane vAlI tathA bhagavAna kA 'jAtakarma karane vAlI deviyAM rahatI haiN| inake abhyantara bhAga, meM cAra siddhakUTa haiN| kinhIM prAcAryoM ke anusAra vidizAoM meM bhI cAra siddhakUTa hai| loka vinizcaya ke anusAra pUrvAda cAra dizAoM meM eka-eka karake cAra kaTa haiM jina para diggajendra rahate haiN| ina cAroM ke abhyantara bhAga meM cAra dizAyoM meM pATha kuTa haiM, jina para uparokta mAtA kI sevA karane vAlo 32 dikkumAriyAM rahatI haiN| unake bIca ko vidizAnoM meM do-do karake pATha kaTa haiM, jina para bhagavAn kA jAtakarma karane vAlI pATha mahattariyAM rahatI haiN| inake abhyantara bhAga meM punaH pUrvAdi dizAoM meM cAra kUTa haiM jina para dizAeM nirmala karane bAlI deviyAM rahatI haiN| inake abhyantara bhAga meM cAra siddhakUTa haiN| (3) (8+3)48.1(3-148) / (13342)x -648-13-226x6:-:1485 tR. pR. kA saM. dhana ityaadi| eka kama iSTa pRthvI ke indraka pramANa ko AdhA karake usakA varga karane para jo pramANa ho usameM mUna ko jor3akara ATha se guNA kare aura pAMca jor3a de / pazcAt vivakSita gRthvI ke indraka kA jo pramANa ho usase guNA karane para vivakSita pRthvI kA dhana arthAt indra ke va zreNIvada biloM kA pramANa nikalatA hai| vizepArtha-- -jaise prathama pRthvI ke indraka ke pramANa 13 meM se eka kama karane para avaziSTa 12 ke Adhe 6 kA varga 36 hotA hai| isameM mula 6 ke milane para goga phala 42 huaa| usako ATha se guraNA karane para jo 336 guNanaphala hotA hai, isameM 5 jor3akara yogaphala 341 ko prathama pRthvI ke indraka pramANa 13 ke guNA karane para prApta guNanaphA 4433 pramAraNa prathama pRthvI meM indra ka ba zreNIvaddha biloM kA pramANa samajhanA caahiye| udAhara x+5413:-36.1-6XF54 13:4433 pra. pu. ke indraka va zreNI bddh| prathama pRthvI meM indraka aura zreNIbaddha bila cavAlIsa sau tetIsa hai| aura dvitIya pRthvI meM do hajAra chaha sau paMcAnava indraka va zreNIbada bila haiN| 4333 / 2665 / tRtIya pRthvI meM indraka va zreNIbaddha bila caudahato pacAsI, aura cauthI pRthvI meM sAta sau sAta haiM / 14851 707 //
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 75000 kaNDalavara parvata va TIpa vRSTibheva vividyAoM vAle siddhAyatana phUToM ko koI AcArya mAnate haiM aura koI mahIM / B alluitel BAB 2 ht 2 [2] 30po0 se bAhyArtha kuNDalavara parvava 10.30 WW1000 po. 7 dvIpa kuNDalavara O 10 dvIpa sAgara abhyantara kuNDalavara dIpa vistAra viSayaka dRSTibheda (de0loka / 6-5-4) mahAprabha mahAdeva sukSma kUTa pA~cavI pRthvI meM do sau paMsaTha chaThI meM tiramala aura antima padmottara dena rajaana phUTa deva sAtavI pRthvI shry vAmanya utkRSTa pAtAla k kUTa viziSTa dena vajrama kUTa upacAra deva kinaka kUTa mahAziva kanakaprabha kUTa madAbAdeva meM sirpha pA~ca hI eka va zreNIbaddha bila haiM, aisA jAnanA cAhiye / 265 63 5 / sampUrNa pRthviyoM ke indraka va zreNIbaddha biloM ke pramANa ko nikAlane ke liye Adi pAMca cama ATha aura gaccha kA pramANa unaMcAsa hai, yaha nizcita samajhanA cAhiye / iSTa se adhika pada ko catra se guNA karake usameM se eka adhika iSTa se guNita caya ko ghaTA dene para jo zeSa rahe usasameM dugane mukha ko jor3akara gaccha ke ardha bhAga se guNA karane para saMkalita dhana AtA hai| udAharaNa- (46+ 7xx) - (0-1-1-) + (1x1) x 120 = 440 - 64 / 105 6653 sAtoM puciyoM kA saM
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucakavara parvata va dvIpa dariyA -afrari yA hidAyatama kaToko koI aAmAya mAnate hai roI nhiiN| kaTAspiole nAmoam-na.12) paricaya - pUrva KA yanta kara bhAsI devI HAalabhUSA devI MAA vijaya SE tivArota zAminI devI nAhI nA karanevAlI rela mAko janmalyANampara 2 yA devI vijayAdevI 1. marate janma gANanaha IYANAVIATICAL HPURI ni np cAlI deviyA / baatya mArgadaza (dIpa ..... .... mAramA .TA anitA ravI va .2 sAmara HTRA mala kara AppleyASEA - - amAstarApa yakasa dIpa A mara NALHARATRA-potamaya FILE/HIMkavitA devI PREV ShandienA dekara HII INABLE H2RAS bAhyArI rUpakadara dvIpa TODano banavA dekI THEIRNpanI denI ABPREET AS/phaTakakara AAN candakara aparcA devI kamara kaTa gA lAra samvandhI iSimeTa-de-sarakAra 51 INDI athavA-ar3atAlIsa ke Adhe ko ATha se gRNA kara usameM pAMca milA dene para prApta huI rAzi ko unacAsa se guNA kare / isa rIti se pusbiyoM kA sarvadhana nikalatA hai| udAharaNa- 48.!..5446-1653 sarva pRthviyoM kA saM. dhana | sampUrNa pRthviyoM meM kula nau hajAra chaha sau tirepana indra ka va zreNIbaddha bila haiN|6653| (pratyeka pRthvI ke zreNI dhana ko nikAlane ke liye) eka kama apane apane carama indraka kA pramANa Adi, apane apane paTala kA pramANa gaccha aura caya satra jagaha ATha hI haiN| do sau bAna, do sau cAra, eka sau battIsa, chayattara chanIsa aura bAraha, isa prakAra ratnaprabhAdi chaha pRdhviyoM meM Adi kA pramANa hai| ra, pra. 262, za.pra. 204, pra. 132, paM. pra. 76, ghU.pra. 36 ta.pra. 12 / 121
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucakavara parvata va dvIpa iTiva -20a devi mAme prsaa| - ka.5.1 ...zAna pazcima-*- pUrva punarIkiNI. devI, HIRAAEjana kuTa ** 21 OETS mAlAkA sabA karana silo kokamayAgAra PyrLETE 2* MES pIvI FETV all.IHA A zAmilA devI dIpa mApadAvamA devI dikamvastika ra 12 sA IINI RALLU abhyantarArdha svakapara dIpa, 4.rucakara tajasmRta ktt| CARRIAdamAga devI purAkI /baijayantI rabI AnandAvI jayantI devI zvasta kara jagalAhAkAra 24N makAntA de Ris MARY rucakavara pavata TIAHINITI prabhAkUrarucakAmI deahll, HIA/M MATH bAhyA rUcakavara dvIpa HI N / sapralipUra amakA rea 2+ LORath mati myakonAra vasimarakara dekho mIvatI devI prama devI buTakura * syakanara vistAra sambandhI parvata | iSibheda - kA651) eyes nandyAvate kara potara diggajena asvIkara parapaTa digajendra sIbahakara nIla digajendra IRbarddhamAna ra 14 janagiri gajenTa dizA upakArI devike 4 kara IAnIyakara jAnakAra kAga deviyophe phuTa 122
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. svayaMbhUramaNa samudra antima dvIpa svayaMbhUramaNa hai| isake madhya meM kuNDalAkAra svayaMprama parvata hai| isa parvata ke antantara bhAgataka tiryaMca nahIM hote, para usake parabhAga se lekara antima svayaMbharamaNa sAgara ke antima kinAre taka saba prakAra ke tiryaMca pAye jAte haiN| 5 dvIpa parvatoM prAdi ke nAma rasa mAmi-. 1dvIpa, samutroM ke nAma madhya bhAga se prArambha karane para madhya loka meM krama se 1 jambUdvIpa, 2 lavaNa sAgara, dhAtakI khaNDa kAloda sAgara, 3 puSkaravara dvIpa puSkaravara samudra, 4 vAruNIvara dvIpa, vAruNIvara samudra, 5kSIravara dvIpa-kSIravara samudra, 6 ghatavaradIpa, dhRtavara samudra, kSodravara (ikSuvara) dvIpa-kSodavara (ikSavara) samudra, nandIzvara dvIpa nandIzvara samudra, 6 aruNIvara dvIpa-arUNIvara samudra 10 aruNAbhAsa dvIpa, aruNAbhAsa samudra 11 kuNDalavara dvIpa, kuNDalabarasamudra, 12 zaMkhabara dvIpa-zaMkhabara samudra 13 rucakavara dvIpa-rucakavara samudra, 1 bhujagavara dvIpa-bhujagavara samudra 15 kuzavara dvIpa-kuzavara samudra, 16 krauMcavara dvIpa-kroMcavara samudra ye 16 nAma milate haiN| saMkhyAta dvIpa samudra Age jAkara punaH eka jambUdvIpa hai| madhyaloka ke anta se prArambha karane para--1. svambha ramaNa samudra svayaMbhUramaNa dvIpa, 2. ahIndrabara sAgara ahIndravara dvIpa, 3. devabara samudra-devavara dopa, 4. yakSavara samudra yakSavara dvIpa, 5. bhUtavara samudra-bhUtavara dvIpa, 6. nAgavara samudra-nAgavara dvIpa, 7. baMDrya samudra-vaDya dvIpa, 6. vajavara samudra-vacavara dvIpa, 6. kAMcana samudra-kAMcana dvIpa, 10. rupyavara samudra-rupyavara dvIpa, 11. hiMgula samudra-hiMgula dvIpa, 12. aMjanavara samudra-aMjanavara dvIpa, 13, zyAma samudra-zyAma dvIpa, 14. sindUra samudra-sindUra dvIpa, 15. haritAsa samudra-haritAsa dvIpa, 16. manaH zila samudra-manaHzila dvIpa / 2. sAgaroM ke jala kA svAda-cAra samudra apane nAmoM ke anusAra rasavAle, tona udaka rasa arthAt svAbhAvika jala ke svAda se saMyukta, zeSa samudra Ikha samAna rasa se sahita haiN| tIsare samudra meM madhu jala hai| vAruNIvara, labaNAdhi, ghRtavara aura kSIravara ye cAra samudra pratyeka rasa, tathA kAloda, puSkaravara aura svayaMmbharamaNa, ye tIna samudra udakarasa haiN| 2. jamba dvIpa ke kSetroM ke nAma1. jambU dvIpAdi mahAkSetroM ke nAma-jambUdvIpa meM 7 kSetra hai-bharata, haimavata, hari, videha, ramyaka, hairaNyavata va airA vata / -- . --. . ---- . --.. teraha, gyAraha, nau, sAta, pAMca aura tIna, yaha saba putriyoM ke (pRthak-pRthaka) zreNI dhana ko nikAlane ke liye gandrakA pramANa hai| caya saba jagaha ATha hI hai| pada ke varga ko capa se guNA karake usameM duguraNe pada se murigata mukha ko jor3a dene para jo rAzi utpanna ho usameM se cara se guNita pada pramANa saMkalita dhana ko jAnanA cAhiye / udAharaNa-(13248)-- (134242631)-(8413)-840-4420 prathama pRthvIgata zreNIbaddha biloM kA kula prmaann| pahilI pRthvI meM cAra hajAra borA, aura dUsarI meM do hajAra chaha sau caurAsI theNIbaddha vila haiM 4420, 2684 / tRtIya pRthvI meM caudaha sau chayattara, cauthI meM sAta sau aura pAMcavIM meM do sau rASTha zreNIbaddha bila haiM, aisA jAnanA cAhiye / 1476, 700, 260 / tamaHprabhA pRthvI meM sATha aura atima arthAt mahAtamaH prabhA pRthvI meM cAra gheNIbaddha bila haiN| isa prakAra sAta pazviyoM meM se pratyeka gheNIbaddha biloM kA pramANa samajhanA cAhiye / 604 / (ratnaprabhAdika padhviyoM meM saMpUrNa zreNIbaddha biloM kA pramANa nikAlane ke liye) Adi kA pramANa cAra caya kA pramANa ATha aura gaccha kA pramANa eka kama pacAsa hotA hai| Adi 4 caya hai. gaccha 46 / pada kA varga kara usameM se pada ke pramANa ko kama kara karake avaziSTa rAzi ko caya ke pramANa se guNA karanA cAhiye / pazcata usameM pada se muriNata Adi ko milAkara aura phira usakA mAdhA kara prApta rAzi meM mukha ke addha bhAga se guriNata pada ke milA dene para saMkalita dhana kA
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. viveha kSetra ke 32 kSetra va unake pradhAna nagara1. kSetra sambandhI pramANa : prabasthAna krama kSetra nagarI avasthAna krama kSetra nagarI | uttarI pUrva ! 3 videha meM 4 pazcima se 5 pUrva kI 6 mora kSemA kSemapurI riSTA (ariSTA) dakSiNa / ariSTaparI pazcima / khaDgA videha meM / maMjapA pUrva se yauSadha nagarI pazcima / puNDarIkiNI ko ora kumudA sarita xru or me xury kacchA sUkacchA mahAkacchA kacchAvatI pAvartA lAMgalAvA pujkalA pUSkalAyatI (puSkalAvatI) vatsA suvatsA mahAvatsA batsakAvatI (batsavat) rabhyA surabhyA (ramyaka) ramaNIyA maMgalAvatI prm" xx90 ~prmar9 // susImA kuNDalA aparAjitA uttarI 1 prabhaMkarA pazcima (prabhAkarI) videha meM aMkA (aMkAvalI) pazcima se padmAvatI pUrva kI __ora ratnasaMcayA pamA azvapurI supadmA siMhapurI mahApadmA mahApUrI patrakAbatI vijayapurI (padmavata) zaMkhA parajA nalinI virajA zokA vItazokA vaprA vijaya suvaprA vajayantA mahAvaprA jayantA vaprakAvatI aparAjita (baprAvata) gadhA (balgu) caRpurI sugandhA-suvailgu khaDpurI gandhilA ayodhyA gandhamAlinI avadhyA dakSiNa pUrva videha meM / pUrva se pazcima / kI mora / zubhA pramANa nikalatA hai| (41-46]X5+ (46x4) + (244) 235248+196-98-9604 saM0 dhana ratnaprabhAdika pRdhviyoM meM sampUrNa zreNIbaddha vilI kA pramANa nau hajAra chaha sau cAra 9604 / pada ke ardha bhAga se bhAjita saMkalita ghana meM icchA me guriNata caya ko jor3a kara, aura usameM se caya se guriNata eka kama icchA se adhika pakSa ko kama karake doSa ko jAdhA karane para Adi kA pramANa AtA hai| (9604-+ +(x)-5-1:464) 393+560-4302.4 Adi pada ke asaM bhAga se gupita jo eka kama pada, usase bhAjita saMkalita dhana ke pramANa meM se, eka kama pada ke argha bhAga se bhAjita bhasa ko kama kara dene para zeSa caya vA pramANa hotA hai| 6604 (46-1x6)-(4:41) = 666-4 cama caya ke addhaM bhAga se gaNita maMkalita ghana meM yaya ke artha bhAga se rahita Adi (mukha ke antara rUpa saMkhyA ke varga ko milA dene para jo rAzi utpanna ho usakA vargamUla nikAle / pazcAta usameM meM pUrva ke mUla ko (jisake varga ko saMkalita dhana meM jor3A thA) ghaTAkara abaziSTa rAzi meM caya ke varSabhAga kA bhAga dene para pada kA pramANa nivalatA hai| 124
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. jambU dvIpa ke parvatoM ke nAma: 1. kulAcala Adi ke nAma jambU dvIpa meM chaha kulAcala haiM-himavAna, mahAhimavAna, niSadha, nIla, rukmi aura shikhrii| sumeru parvata ke anekoM nAma haiN| kAMcana parvatoM kA nAma kAMcana parvata hI haiN| vijayAdha parvatoM ke nAma prApta nahIM haiN| hai| zeSa ke nAma nimna prakAra haiM:nAbhigiri tathA unake rakSaka deva parvatoM ke nAma devoM ke nAma | ti.p.14| raa.b.|3|10| 172 / kSetra kA ha.pu. / 5 / 161 / / ja.pa. | ti.pa. pUrvokta rA. vaa.| 1704, 1745.21 101172 / 31-1-16 / tri. sA. 716 nAma | !3 / 206] ha.pu. (51164 2335, 2350 18117 F16 / 181123 tri. sA.716 haimavata zabdavAn hari - vijayavAn vikutavAn thadvAvAn zraddhAvatI vijayavAn nikaTAvatI padmavAn | gandhavatI gandhavAn 'mAlyavAna zAtI (svAti) cAraNa (aruNa) padma prabhAsa gandhavAn ramyaka dy' | hairaNyavat / gandhamAdana malyavAn AVEEx4420) + 262-5) -(292-3)1:6-1768 1 44 := 1968144= 52 -:13 pra. pR. kA pada pramANa / athavA daguraNe caya se gita saMkalita dhana meM vayaM ke aI bhAga aura mukha ke antara rUpa saMkhyA ke varga ko jor3akara usakA vargamala mikAlane para jo saMkhyA prApta ho usameM se pUrva mUla ko (jisake varga ko saMkalita ghana meM jor3A yA) ghaTAkara zeSa meM cava kA bhAga dene para vivakSita pRthvI ke pada kA pramANa nikalatA hai| [/(24844420) 262-3)2(262-6)]:8 =V70720+2944--288.:18 -:13 pra. pR. kA pada pramANa ratnaprabhAdika pratyeka pRthvI ke sampUrNa binoM kI saMsthA ko rakha kara usameM se apane-apane zreNIbaddha aura indraka biloM kI saMkhyA ko ghaTA dene para zeSa usa pRthvI ke prakIrNaka bila kA pramANa hotaa| prathama pRthvI ke samasta bila 3000000; 3000000-(13-1-4420)---2665567 pra. pra. ke prakI. vila / prathama pRthvI meM untIsa lAkha pacAnava hajAra pAMca sau sar3hasaTha prakIrNaka bila haiN| 296557 dvitIya pRthvI meM caubIsa lAkha sattAnaveM hajAra tIna sau pAMca prakIrNaka bila haiN| samasta bila 2502002 - (2684-11)- 2465305 dvi. pR. ke prakI. bima / tRtIya pRthvI meM caudaha lAkha aTyAnabeM hajAra pAMca sau pandraha prakIrNaka bila haiN| samasta bila 150000-(1476-6)=1468515 tu. pR. ke pratrI, bil| caturtha pRthvI meM prakIrNaka bina kA pramANa nau lAkha ninyAnaveM hajAra dau sau terAnave haiN|
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3-biveha vakSAroM ke nAma avasthAna krama ti.pa. zeSa pramANa noTa-maM 6 ja. pa. meM shrddhaavtaa| naM. 10para rA. vA. meM vikRtavAn tri. sA. meM vijayavAn aura ja. pa. meM vijaTAvatI hai| naM0 16 para ha. pu. meM meghamAla hai| -- - - citrakUTa uttara pUrva videha ke | pazcima se pUrva kI ora . nalinakUTa pacakUTa 4-gajadantoM ke nAma pagrakUTa nalinakUTa eka zaila vAyavya prAdi dizAoM meM krama se saumanasa, vidyutprabha, gandhamAdana, va mAlyavAna ye cAra haiM / matAntara se gandhamAdana, mAlyavAna, somanasa va vidyutprabha ye cAra haiN| trikUTa 5--yamaka parvatoM ke nAma dakSiNa pUrva videha meM pUrva se pazcima kI ora baizravaNakUTa bhaMjana zaila avasthAna krama | dizA ti.pa. zi2077/rA. vA. / 3 / 10 / 13 / 2124 ha.pa. 174, 25, 15 161-162 tri. 26 ja. p.6| sA. 654-655, 15, 18, 87 AtmAjana --- -- citrakUTa dhaddhAvAn vijayavAn AzIviSa vicitrakUTa devakuru | 1 | pUrva | 2 | pazcima trkuru| 3 / pUrva pazcima dakSiNa uttara videha meM pUrva se pazcima kI ora uttara apara videha meM yamakUTa meghakUTa citrakUTa vicitrakUTa sukhAvaha candragiri (candramAla) yamakUTa meghakUTa 6-diggajendroM ke nAma sUryagiri (sUryamAla) devakuru meM sItodA nadI ke pUrva va pazcima meM krama se svastika aMjana, bhadrazAla vana meM sotodA ke dakSiNa va uttara taTa para ajana va kumuda, uttarakuru meM sItA nadI ke pazcima va pUrva meM avataMsa va rocana, tathA pUrvI bhadrazAla vana meM sItA nadI ke uttara va dakSiNa taTa para padmottara va nIla nAmaka diggajendra parvata haiN| nAgagiri (nAgamAla) pazcima se pUrva kI ora . 6 devamAla samasta bila 10000000-(700. 5)-REE263 ca. pR. ke prakI. bila / pAMcadI pRthvI meM niyama se do lAkha ninyAnaveM hajAra sAta sau paMtIsa prakIrNaka bila hai| samasta bila 30000-(26055): 266835 paM0 pR. ke prakI. bila / chaThavIM pRthvI meM ar3asaTha kama eka lAkha gravIrNaka bila hai| sAtabI pRthvI meM niyama se prakIrNaka vila nahIM haiN| samasta bila 6665-(60.3)=66632 pa. pR. ke prako. bil| 126
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambU dvIpa ke parvatIya kUTa va tannivAsI deza 1. bharata nijayA - se parivAra kI ora) ti. p.|4|148 | 167); (rA. vaa.|3|10|172|10); (ha. pR. / 5 / 26); (ni. sA. 732-731); (ja.pa. / 2 / 46) deva siddhAyatana jinamandira (dakSiNArdha) bharata khaNDa prapAta nRtyamAla maNibhadra bijayA kumAra pUrNabhadra timistra guhya kRtamAla (uttarArdha) bharata vaizravaNa noTa :-tri. sA. meM maNibhadra ke sthAna para pUrNabhadra aura pUrNabhadra ke sthAna para maNibhadra haiN| 2 airAvata vijayArdha-(pUrva se pazcima kI nora) (ti.pa.412367), (ha. pu.|5|110-122), (tri. saa.| 733-735) vaizravaNa deva siddhAyatana jinamandira (uttarArdha) airAvata khaNDa prapAta kRtamAla maNibhadra vijayA kumAra pUrNabhadra timistra guhya natyamAla (dakSiNArdha) airAvata noTa :-tri.sA. meM na02 va 7 para krama se timistra gRha va khaNDaprapAta nAma kUTa va kutamAla deva batAye haiN| chaha pazciyoM ke saba hI prakIrNaka bila milakara terAsI lAkha gabbe halAra tIna sau saMtAlIsa hote haiM 8360340 saba pR. ke. prakI. bila / indraka biloM kA vistAra saMkhyAta yojana, zreNI baddha biloM kA saMkhyAta yojana aura prakIrNaka bilo vA vistAra ubhaya mizra arthAt kucha kA saMkhyAta aura kucha kA asaMkhyAta, yojana hai| sampUrNa bila saMkhyA ke pAMca bhAgoM meM se eka bhAga pramANa (1) biloM kA vistAra saMkhyAta yojana, aura zeSa cAra bhAga pramANa (1) biloM kA vistAra asamyAta yojana pramANa hai| sarva bila 8400000, saMkhyAta yojana vistAra vAle 1682000, asaM. yo. vistAra cAle 672000 / rala prabhAdika pRcciyoM meM kamazaH chaha lAmya pAMca lAkha, tIna lAkha, do lAkha sATha hajAra, eka va.ma bIsa hajAra aura eka, isane bilo kA vistAra saMsthAta yojana pramANa hai| saMnyAta yojana pramANa bila-rA.pra. 60000 za.pra. 500000 vA.pra. 300000pa.pra. 200000 dhU. pra. 60000 la.pra. 16EER ma.ta.pra.11 ralaprabhAdika saba pazyiyo' meM kama se caubIsa lAkha, bIsa lAkha, bAraha lAkha, ATha lAkha, caubIsa se guNita sau ke varga pramANa arthAt do lAkha cAlIsa hajAra, cAra kama assI hajAra, aura cAra itane bisa asaMkhyAta yojana pramANa vistAra vAle haiN| amasyAna yojana pramANa vistAra vAle bila-ra.pra. 2400000; za. pra. 200000 1200000 paM pra. 800000; dhU. pra. 24000 ta, pra. 76666 ma. ta. pra. 4 / saMkhyAta yojana vistAra vAle nArakiyoM ke biloM meM tirache rUpa meM jaghanya antarAla chaha kosa aura utkRSTa antarAla usase duguNA arthAt bAraha kosa mAtra hai ja. antarAla 6 u. a. kosa.12 / 127
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva vaDaya 3 videha ke 32 vijayArdha 5 mahAhimavAna (pUrva se pazcima kI ora) (ti.p.||4||22602303-2303) tipa. 411724-1726), rA. vA. / 3.1114 // 18314), ha. pu. / 5 / 71-72) (tri. sA. 1724), krama kaTa (ja. pa. 3 / 41) siddhAyatana devoM ke nAma dakSiNArdha bharata vijayA siddhAyatana jina mandira khaNDa prapAta bat jAnane mahAhimavAna haimavata pUrNabhadra rohita vijayArdhakumAra hari (hrIM) maNibhadra devoM ke nAma striguhya harikAnta bharata vijayA harivarSa (uttarArdha) svadeza bata jAnane vaidhavaNa 4 himavAn 6 niSadha parvata (pUrva se pazcima kI prora) (ti. pa. |4|1758-1760), (rA. bA. / 3 / 11 / 6 / 153 / 17), (ti. pa. 14 / 1632+-6151), rA. vA. 3121 // 2 (ha.pU. 188-89) (tri. sA. 1725), (ja. p.13|42) 1172 / 24), (hi. pu. 1153-55), (tri. sA. 1721), . (ja. ma. 13140) kaTa deva siddhAyatana jina mandira siddhAyatana jinamandira niSadha himavAna harivarSa bharata pUrva videha hari (hI) ilAdevI bijaya gaMgA gaMgAdevI sItodA zrI zrI devI apara videha rohitAsyA rohitAsyA devI sindhu sindhu devI noTa:-rA. vA. ba. bi.sA. naM06 para ghRta yAti nAmaka surA surA devI kUTa va deva kahe jAte haiN| tathA ja. pa. meM naM. 4, 5, 6 haimavata para kama se dhRti, pUrva aura harivijaya nAmaka kTadeva vaizravaNa / / / / / / vormxx9.. / / asaMkhyAta yojana vistAra vAle nArakiyoM ke biloM meM jaghanya antarAla sAta hajAra yojana aura utkRSTa antarAla asaMkhyAta yojana mAtra hai / ja. antarAla 7000 yo.| pUrvokta prakIrNaka biloM meM se asamyAta yojana vistAra bali bahuta aura asaMkhyAta yojana biratAra vAle bila thor3e hI haiN| ye saba bila ahorAtra andhakAra meM vyApta hai| 128
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7. nIla parvata - ( pUrva se pazcima kI ora ) ti.pa. 412328 ! 2331), ( rA. vA. 16 / 11 / 6 / 183/34), (h. pu. 566 101), (tri. sa. 1726), (ja. pa. 03 / 43) | krama 2 krama P kUTa siddhAyatana nIla pUrva videha sItA kIrti nArI apara videha ramyaka apadarzana & noTa:- rA. vA. va ci. sA. meM naM 6 para narakAntA nAmaka kUTa va deva kahA hai| 8. rukmi parvata- ( pUrva se pazcima kI dhora (ti. pa. 1412341-1233), (rA. bA. 231111018331) (ha. pU. 51102-104) mi. sA. 1727), (ja. pa. 23044) | deva jinamaMdira - kUTa siddhAyatana rukmi (rUpya ) ramyaka narakAntA buddhi rUpyakUlA hairaNyavat 8 maNikAMcana (kAMcana) noTa:- rA. vA. va tri. sA. meM naM. 4 para nArI nAmaka kUTa va deva rahatA hai| deva jinamaMdira apanI apanI pRthvI ke saMkhyA yojana vistAra vAle biloM ko rAzi meM se indraka biloM ke pramANa ko ghaTA dene para zeSa saMkhyAta yojana vistAra vAle prakIraka biloM kA pramANa hotA hai| isI prakAra apanI apanI pRthvI ke asaMkhyAta yojana vistAra vAle biloM kI saMkhyA zreNIbaddha biloM ke pramANa ko ghaTA dene para zravaziSTa zrasaMsthAta yojana vistAra vAle prakIrzaka biloM kA pramANa rahatA hai / pa. pRthvI meM saM0 yo0 vistA0 bila 600000; asaM0 yo0 vi0 2400000, indraka 13, zre0 ba0 4420, 600000-13= 566667 saM0 yo0 vi0 prakI0 vila, 2400000 - 4420 = 2365580 a0 yo di0 prakI0 bila / saMkhyAta yojana vistAra vAle naraka bila meM niyama se saMkhyAta nArakI jIva, tathA asaMkhyAta yojana vistAra vAle bila meM asaMkhyAta hI Aeko jIva hote haiM / prathama indraka kA vistAra paMtAlIsa lAkha yojana aura meM se antima indraka ke vistAra ko ghaTAkara zeSa meM eka kama indraka ko nikAlane ke liye hAni aura vRddhi kA pramANa samajhanA cAhiye antima indraka kA vistAra eka lAkha yojana hai| inameM prathama indraka ke vistAra pramANa kA bhAga dene para jo labdha Ave utanA ( dvitIyAdi indrakoM ke vistAra 4200000 - 100000+ (41-1)- 2111 hAni-vRddhi isa hAni-vRddhi kA pramANa ikyAnaveM hajAra chaha sI chayAsaTha yojana aura tIna se vibhakta do kalA hai| dvitIyAdika indraka ke vistAra ko nikAlane ke lie eka kama icchita indraka pramANa se ukta kSaya aura vRddhi ke pramANa ko guNA karane para jo gumpanaphala prApta ho usako sImita indraka ke vistAra meM se ghaTA dene para yA avadhisthAna indraka ke vistAra meM milAne para abhISTa indraka kA vistAra nikalatA hai| udAharaNa -sImaMta aura avadhisthAna kI apekSA 25 veM sapta nAmaka idraka kA vistAra kSa. 0 6166 (25 - 1) - 2200000 129
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama 3 pahale kSetra kA nAma kUTa sadRza nAma pichale kSetra kA nAma kuTa sadRza nAma noTa:-ha. pu. meM naM. 4 kUTa para dikkumArI devI kA nivAsa batAyA hai| 11. saumanasa gajavanta-(meru se kulagiri kI bhora) (ti. pa. / 4 / 2031-2043-2044), (rA. vaa.|3| 101131175 // 13) (ha. pu. 15221, 227) (tri. sA761) 6. zikharI parvata--(pUrva se pazcima kI mora) (ti. pa. / 4 / 235-2356+ 1243), (rA. vA. // 3 // 11 // 12 / 184 // 4), (ha. pu. / 5 / 105-108), tri. sA. 1728), (ja. pa. 1645) kUTa siddhAyatana jinamaMdira zikharI hairaNyavata rasa vatrI raktA raktA devI lakSmI lakSmI devI kAMcana (suvarNa) raktavatI raktAvatI devI gandhavatI (gAndhAra) gandhavatI devI ravata (airAvata) gandhavatI devI maNikAMcana noTa:--rA. vA. meM naM. 6,7,8,9.10,11, para krama ro plakSaNakalA, lakSmI, nandhadevI, airAvata, maNi va kAMcana nAmaka kuTha va deva devI kahe haiN| janamadira siddhAyatana saumanasa devakuru maMgala vimala kAMcana batsamitrA devI suvatsA (sumitrA devI) jinamandira 10. videha ke 16 vakSAra viziSTa (rA. vA.) siddhAyatana saumanasa devakaru maMgalAvata pUrvavideha kanaka kAMcana viziSTa maMgala (ti. pa / 4 / 2310), (rA. vA. // 3 // 10 // 13 // 177 / 11) (ha. pu. 151234-235), (tri. sA. 1743) krama siddhAyatana jinamaMdira suvatsA vatsamitrA sva vakSAra kA nAma kUTa sadRza nAma 4500000. -2200.00=1300000 sImanta kI apekSA / 616663 (25-1)=22,00000, 2200000+100000=2300000 avadhi sthAna ko apekssaa| ratna prabhA pRthvI meM sImanta indraka kA vistAra f yama se paiMtAlIsa lAkha yojana pramANa hai 1 (4500000 yo0)| niraya (naraka) nAmaka dvitIya indraka ke vistAra kA pramANa navAlIsa lAkha terAsI sau tetIsa yojana aura eka yojanA ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga hai| sImaMta vi0 450000-616663-4403333 gairaka (raurava) nAmaka tRtIya indraka kA vistAra tetAlIsa lAkha solaha hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM 130
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva devakuru tapana 12. vidhutprabha gajadaMta-(meru se kulagiri kI ora) (ti. pa. 14/204.4-2046+2054), (rA. vA.4101175118) (ha. pu. / / 222,227), tri.sA. 1731-740) (ti. pa.ha. pa. va tri. sA.) (rA. vA.) deva krama siddhAyatana jinamandira siddhAyatana jinamandira vidyutpabha vidyutlabha devakuru pabha pama vAriSeNA devI vijaya vAriSeNAdevI svastika balA devI apara videha balAdelI zataujjavala (zatajvAla) svastika sItodA zatajvAla hari sItodA hari noTa:-ha. pu. meM balAdevI ke sthAna para acalAdevI kahA hai / 13. gandhamAdana-(meru se kulagirI kI pora) (ti.pa. 1412057.2056), (raa.vaa.|3|10|13|17324), (h.pu.|5|216-217). (ji. sA. 1740-741) (gandhamAlinA) siddhAyatana jinamandira bhogavatI gandhamAdana sphaTika bhogahata devakuru (bhogakarA) gundhavyAsa grAnanda noTa : tri. sA, meM naM. 3 para uttarakuru kahA hai aura rA. vA. meM lohita ke sthAna para sphaTika va sphaTika ke sthAna para lohita kahA hai| 14. mAlyavAna gajavanta (meru se kulagiri kI prora) (ti, pa, 1412060.2062), (rA, vA, / 3 / 10 / 13 / 173 / 30), (ha. pR, 15 / 21-220), tri, sA, 1838) (ti, pa,; ha, pu,; tri, sA,) deva siddhAyatana jinamandira mAlyavAna uttarakuru krama deva lohita . . krama kUTa meM se do bhAga mAtra jAnanA cAhiye / sImaMta vi. 4403333-616663:4316666 prathama pRthvI meM bhrAnta nAmaka caturtha indaka kA vistAra vyAlIsa lAkha paccIsa hajAra yojana pramANa vAhA gayA hai| 43166664-6166634225000 udbhrAnta nAmaka pA~caveM indra ka ke vistAra kA pramANa ikAtAlIsa lAkha tetIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana aura yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga hai / 4225000-616663-4133333 sambhrAnta nAmaka chaThe indraka kA vistAra cAlIsa lAkha ikatAlIsa hajAra chaha mA chayAsaTha yojana aura eka yAMjana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai|
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama 5 8 5 8 & 10 kUTa sAgara rajata pUrNabhadra sItA harisaha (rA, vA) siddhAyatana mAlyavAna uttarakuru kuccha vijaya sAgara rajata pUrNabhadra sItA hari deva bhogavatI devI (bhora) bhogamAlinI devI sItAdevI jinamaMdira bhogavatI bhogamAlinI krama 1 2 5 6 17 132 5 1 2 5 6 5 sumeru parvata ke vanoM me kUToM ke nAma va deva ( ti. pa.) somanasa vana meM w kaTa nandana mandara niSadha himavAn rajata rucaka sAgaracitra vajra ( zeSa grantha) nandana vana meM nandana mandara nivadha haimavata rajata dacaka sAgaracitra vajra deva meSaMkarA meghavatI sumedhA meghamAlinI topadharA vicitrA 3650000-616663 38583333 / tapta nAgakanaveM indra kA vistAra selIsa lAla chyAsaTha hajAra chaha sau chyAsaTha yojana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga hai / 28583333 - 91666 37666663 / puSpamAlA yaninditA meghavatI meghaMkarI sumedhA meghamAlinI toyandharA vicitrA ( ti pa / 4 / 1666-1677), (rA. vA. 3110113 / ha. pu. 15 / 329), (tri. sA. 1627), (ja. pa. 4 // 105) / noTa:- ha. pU. meM saM0 4 para himavata, saM0 6 para rajata, saM0 para citraka nAma diye haiN| ja0 pa0 meM saM0 4 para himavAna naM 0 5 para vijaya nAmaka kUTa kahe haiN| tathA saM0 para devI kA nAma maNimAlinI kahA hai / 6, jambUdvIpa ke grahoM va nApiyoM ke nAma 1 higavAna yAdi kalAnoM para tuSyamAlA mAnanditA 41333333-216640416 prathama pRthvI meM asambhrAnta nAmaka sAtaveM indraka kA vistAra unatAlIsa lAkha pacAsa hajAra yojana pramANa hai / 40416661-1166650000 vibhrAnta nAmaka AThaveM indraka kA vistAra ar3atIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa hai /
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIcandrA 11 12 / / / / / / / / bhRganibhA krama se padma, mahApadma, kesarI, mahApuNDarIka va puNDarIka draha haiM / ti, pa. meM rukmi parvata para mahApuNDarIka ke sthAna para puNDarIka tathA zikharI parvata para puNDarIka ke sthAna para mahApuNDarIka kahA hai| 2 sameru parvata ke vanoM meM Agneya dizA ko Adi karake (ti. pa. / 4 / 1646, 1962-1963), rA. vA. / 3 / 10 / 13 / 176 / 26), (ha. pu. 5 / 334-346), tri. sA. 6281626), (ja. p.|4|110-113) / saumanasavana nandanavana saumanasavana nandanavana (ti.pa.) (rA. vA.) (ti. pA.) utpalagulmA zrIbhadrA zrIkAntA nalinA zrIkAntA utpalA zrImahitA zrInilayA utpalojjvalA zrInilayA zrImahitA bhagA nalinA (padmA) nalinagulmA (pagulmA) kajjalA kumudA kajjalaprabhA kumudaprabhA noTa: ha. pu., tri.sA. ba. ja. pa. meM nandana vana kI apekSA ti. pa. vAle hI nAma diye haiN| 3 deva va uttarakuru meM (ti.pa. 2011, 2136), rA. vA. 13 / 10 / 13 / 174 / 29+1715, 6, 6, 28), (ha. pu.|5|194-196), (tri.sA. 1656), (ja. p.|6|28, 83) saM0 devakuru meM dakSiNa se uttarakuru meM uttara se uttara kI ora dakSiNa kI mora nIla devakRru uttarakuru sara candra airAvata vidyuta mAlyavAn (tiDitprabha) 7. mahAhRdoM ke kaToM ke nAma 1. padraha ke taTa para IzAna Adi cAra vidizAoM meM vaizravaNa, zrImicaya, kSudrAhimavAn va airAvA ye tathA uttara dizA meM zrI saMcaya ye pAMca kaTa haiN| usake jala meM uttara Adi ATha dizAoM meM jinakUTa, dhonicaya, vaiDUrya, aMkamaya, pAzcarya, rucaka, zikharI va utpala ye pATha kaTa haiN| (ti.p.|4|1660-1665) / 2. mahApadya Adi grahoM ke kaToM ke nAma bhI isI prakAra haiN| vizeSatA yaha hai ki himavAn ke sthAna para apane-apane parvatoM ke nAma vAle kUTa haiM (ti.pa. 14 / 1730-1734, 1765-1769) / 8 jambUdvIpa kI nadiyoM ke nAma 1 bharatAdi mahAkSetroM meM--krama se gaMgA-sindhu, rohita rohitAsyA, harita, harikAntA, sItA-sItodA, nArI, narakAntA, suvarNakUlA-rUpyakUlA, raktA-raktodA ye 14 nadiyA~ haiN| (de0 loka |3|1|b loka / 3.10) 2 videha ke 32 kSetroM meM-gaMgA-sincha nAma ko 16 aura raktA-raktodA nAma kI 16 nadiyAM haiM (de0 loka / 3 / 10) prathama pRthvI meM trasita nAmaka dazaveM indraka kA vistAra chattIsalAkha pacahattara hajAra yojana pramANa jAnanA caahiye| 37666663-616661=2655000 / bakrAnta nAmaka gyAharaveM indraka kA vistAra paitIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAga meM se eka bhAga hai| 3675000-616563 =3583333 / / niSadha sulasa
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1234- 243), 2 videha kSetrako 12 vibhaMgA nAriyoM ke nAma (ti. pa. / 4 / 2215-2216), (rA. bA. 3 / 10 / 13 / 175 / 23.177/7, 17, 25), (ha. pu. (tri. saa|666-666), (ja. pa. 1- adhikaar)| nadiyoM ke nAma avasthAna ti.pa. rA. vA. vi.sA. ja.pa. dravatI gAMdhavatI grAhavatI uttarI pUrva videha meM pazcima se pUrva kI ora grAhavatI paMkavatI grAhavatI hRdayAvatI paMkAvatI drahavatI paMkAvalI taptajalA dakSiNa pUrva videha meM pUrva se pazcima kI ora matajalA unmattajalA dakSiNa apara videha meM pUrva se pazcima kI ora kSorodA sItodA auSadha vAdinI mItAntara vAhinI| sIto-vAhinI sIto-vAhinI gaMbhIramAlinI uttarI apara videha meM pazcima se pUrva kI ora phenamAlinI mimAlinI acakrAnta nAmaka bArahaveM indraka kA vistAra cautIsa lAkha ukvAnace hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgo meM se do bhAga pramANa haiM / 35833333-616663 .3461666 prathama pRthvI meM vikrAnta nAmaka teharakheM indraka kA vistAra cautIsa lAkha yojana pramANa jAnanA cAhiye / 34616662-616663== dvitIya pRthvI meM stana prathama indaka ke vistAra kA pramANa tetIsa lAkha ATha hajAra tIna sau tetIsa yojana aura yojana ke prati bhAgo meM se eka bhAga hai / 3401000-61666333083333 / tanaka nAmaka vitIya indraka kA vistAra battIsa lAkha solaha hajAra chaha sau chyAlaya yojana aura eka yaujana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai 1 33083331616661=3116666 dvitIya pazvI meM mana nAmaka tRtIya indraka kA vistAra ikattIsa lAkha paccIsa hajAra pramANa jAnanA cAhiye / 3216664-6166633125000 / dvitIya pRthvI meM vana nAmaka caturtha indraka ke nistAra kA pramANa tIsa lAkha tetIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana aura yojana kA eka tRtIya bhAga hai| 312500-616662-2033333 / 134
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizA 6 lavaNasAgara ke pavaMta pAtAla va namnivAsI devoM ke nAma ( ti pa / 412410 + 2460 - 2469), ha. pu. 5/443, 443, 460), tri. sA. 1867/905- 607), (ja. pa. 11016-30-32 ) pUrva dakSiNa pazcima uttara sAgara ke abhyantara bhAga kI ora parvata deva kaustubha udaka zaMkha 2575000 / daka viva udakAvAsa lohita (rohita) 2300000 / madhyavartI pAtAla kA nAma pAtAla kadamba bar3avAmukha yUpakezarI sAgara ke bAhya bhAga kI prora parvata deva kaustubhAvAsa udakAvAsa mahAzaMsa bakavAsa zivadeva noTa- tri. sA. meM pUrvAdi dizAoM meM krama se bar3havAmukha, kadaMbaka, pAtAla, va rUpakezarI nAmaka pAtAla batAye haiN| ghAta nAmaka paMcama indra kA vistAra yojanA meM se do nAga sahita unatIsa lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chamAsa yojana pramANa hai| 1030002-11666 = 294166 dvitIya pRthvI meM saMghAta nAmaka isakA vistAra aThAIsa sAkha pacAsa hajAra rojana pramANa hai| 2241666-16 udaka lohitAMka -- 2850000 / jivha nAmaka sAtaveM indraka ke vistAra kA prabhAga sattAIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIsare bhAga pramANa hai / 2850000 - 116663 - 2758133 / jika nAmaka AThaveM indraka kA vistAra chabbIsa lAkha chayAsaTha hajAra chaha sau mAsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se yo bhAga pramANa hai| 20483333-61666326666663| dvitIya pRthvI meM vo ina kA vistAra paccIsa sAla pacahattara hajAra bhojana pramANa hai| 2666-11 lolaka nAmaka dasaveM indraka kA vistAra caubIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIsare bhAga pramANa hai| 2575000-916663 24822223 stana lolaka nAmaka gyArahaveM indraka kA vistAra teIsa lAkha ikyAnaveM hajAra chaha sau chyAMsa yojana aura yojana ke lIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| 2401311-16162391693 tIsarI pRthvI meM tapta nAmaka prathama indraka kA vistAra teIsa lAkha yojana pramANa jAnanA cAhie / 23916663-916663= tRtIya pRthvI meM trasita nAmaka dvitIya indraka kA vistAra bAIsa lAkha ATha hajAra tIna sau tetIsa yojana aura yojana kA tIsarA bhAga hai| 135
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ | 1. mAnuSottara parvata ke kaToM va devoM ke nAma (ti.p.4|2766+2776-2772), (ra. vA. / 3 / 34 / 6 / 167 / 14), (ha. pu. / 5 / 602-610), (tri. sA. 42) 11nanvIzvara dvIpa kI vApiyAM va unake deya pUrvAdi krama se (ti. p.15|63-78), (rA. vA. 3135-1681), (ha. pu. 51656-665), (tri. sA. 166-670) dizA dava dizA saMti . pa. tri. sA. rA. pu. vaMDUrya yazasvAna nandA saudharma azmagarbha yazaskAnta aizAna saugandhI yazodhara nandavatI nandottarA nandighoSa camarendra dakSiNa scaka vairocana lohita nanda (nandana) nandottara prazanighoSa dakSiNa arajA varuNa vijayA vijayantI aMjana virajA yama pazcima aMjanamUla siddhArtha azokA kanaka bItazokA rajata pazcima vijayA vaizravaNa (kramaNa) mAnasa (mAnuSya) sudarzana meSa (amogha) utsara sphaTika vejayantI jayantI soma aparAjitA | vaizadhava azokA suprabuddhA veNutAla kumudA varuNa (gharaNa) puNDarI kiNI | bhUtAnanda prabhaMkara varuNa aMka jayantI prabAla aparAjitA suprabuddha svAti mAgneya | 13 tapanIya uttara ramyA ratna veNu ramaNIya sumanA yama IzAna prabhaMjana beNudhArI suprabhA prAnandA soma baca hanumAna sarvatobhadrA sudarzanA baizravaNa vAyavya velamba belamba naiRtya sarvaratna / veNudhArI (veNunIta) moTa-dakSiNa ke kUToM para saudharma indra ke lokapAla, tathA uttara ke kUToM para aizAna indra ke lokapAla rahate haiM / noTa-rA. dA...ha. pu. meM saM0 15, 17 18 ke sthAna para krama se sarvaratna, prabhajana va velamba nAmaka kaTa 2300.00-616663-22083333 haiN| tathA veNutAli prabhaMjana va belamba ye krama se unake deva haiN|
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 kuNDalavara parvata ke kaToM va devoM ke nAma-- dRSTi saM01-(ti. pa. 152122-125), (tri.sA. 1944-145), dRSTi saM0 2-(tikhapa. / 5 / 133), (rA. vA. / 3 / 35-16417) (ha.pu. / 5 / 660-662) dizA / kUTa dizA kaTa | dRSTi saM. 1, dRSTi saM.2 / __ dRSTi saM.1 dRSTi saM02 purva / vana viziSTa (trizirA) / pazcima aMka sthirahRya aMkaprabha vajraprabha paMcazira maNi mahAhRdaya zrI vRkSa svAstika kanaka mahAzira smbis kanakaprabha / mahAbAhU dakSiNa / rajata sva sva kUTa sadRza nAma papa uttara sva sva kUTa sadRza nAma scaka sundara padmottara rataprabha (rajatAbha) rucakAbha vizAlanetra suprabha mahApadma himavAna pANDuka mahAprabha vAsukI mandara pANDura noTa:-rA. bA. ba.hai. pU. meM uttara dizA ke kUToM kA nAma krama se sphaTika, sphaTikaprabha, himavAn va mahendra batAyA hai| antima do devoM ke nAmoM meM pANDuka ke sthAna para pANDura aura pApaDara ke sthAna para pANDaka batAyA hai| tIsarI pathvI meM tapana nAmaka tRtIya indraka kA vistAra izvIsa lAkha solaha hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| 22053331-11666-2116664 / tIsarI pazviI meM nApana nAmaka caturtha indraka kA vistAra bIsa lAkha paccIsa hajAra yojana pramANa hai| 2116666-116663-2025000 / tRtIya vasudhA meM (nidASa nAmaka paMcama indraka kA) vistAra unnIsa lAkha telIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana aura yojana ke tatIya bhAga pramANa hai| 2025000-616661-19333334 / / tIsarI pRthvI meM prajvalita nAmaka chare indraka kA vistAra aThAraha lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka pojana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| 1633333-116663141666 / tRtIya vamucA meM ujvalita nAmaka sAtave indraka kA vistAra sattaraha lAkha patrAsa hajAra yojana pramANa hai| 18416663-61666-1750000 / tutIya bhumi meM saMjvalita nAmaka AThaveM indraka kA vistAra solaha lAkha aThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka pojana kA tIsarA bhAga hai| 1750000-11666 =1658333 / jIsarI pathiyo meM saMprajvalita nAmaka navave indraka kA vistAra pandraha lAmA chivAsaTha hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka bojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| 16583333- 61666315666663 / caturtha pathvI Ana nAmaka prathama indrakA ke vistAra kA pramANa caudaha lAkha pacattara ramAra yojana hai| 1475000-61666113833333 / caturthaM pRthvI meM mAra nAmaka dvitIya indraka kA vistAra teraha lAja terAsI hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka gojana ke tIsare bhAga pramANa hai| 1475000-116661=13833333 /
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13. rucakavara parvata ke kUToM va dezoM ke nAma | tri.pa. tri.sA. deviyoM rA. vA., ha.pu. deviyoM dizA devI devI kAma kanaka vijayA vaiDUrya vijayA kAMcana vaijayantI kAMcana vaijayantI janma kalyANa para tapana jayantA kanaka vaijayantI svatikadiza aparAjitA janma kalyANaka para bhArI dharaNa karanA ariSTA aparAjitA janma kalyANa para bhArI dhAraNa karanA subhadra nandA dikasvatika nandA nandavatI nandana nandottarA aMjanamUla aMjana eNa karanA nandotta aMjana prAnandA / vana nandaSeNA aMjanamUla nandivardhanA sphaTika icchA amogha susthitA dakSiNa rajata samAhAra suprabuddha supraNidhi kumuda suptakI mandira suprabuddhA yazodharA darpaNa dhAraNa karanA janma kalyANaka para darpaNa dhAraNa karanA nalina darpaNa dhAraNa karanA zodharA vimala padma lakSmI rucaka lakSmIvatI candra zeSavatI rucakottara kIrtimatI vaizravaNa citraguptA sundharA citrA vaiDUrya vasundharA supratiSTha lohitAkSa amogha ilA ilA pazcima svastika surAdevI jagatkusuma surA mandara pRthivI padma janma kalyANaka para chatra dhAraNa pRthivI padhAvattI janma kalyANaka para chatra dhAraNa janma kalyANaka para chatra dhAraNa haimavat padmA nalina (padma) rAjya ekanAsA kAnanA kAMcanA, kumuda saumanasa rAjyottama / navamI navamikA 138
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ candra sItA yaza yazasvI(sItA) karanA karanA sudarzana bhadA uttara vijaya sphaTika alabhUSA mizrakezI alaMbhUSA mithakezI vaijayanta aMka jayanta puNDarI kiNI aMjana puNdharIkaNI vAruNI aparAjita vAruNI kAMcana kuNDalaka prAzA rajata aAzA janma kalyANaka para caMvara dhAraNa karanA ! janma kalyANaka para caMbara dhAraNa karanA / rucaka kuNDala rucira (rucaka) ratnakuTa sarvarala sudarzana ! ti ti. pa.. ti.pa. tri. sA. dizA deviyoM kA kAma deviyoM kA kAma kaTa devI uparokta kI / 1 / kanakA vimala nityAloka abhyantara zatapada dizAeM nirmala karanA dizAoM meM svayaMprabha (zatahRdA) kanaka citrA saudAminI nityodyota uparokta kI 1 / rucaka rucakakIti abhyantara maNi rucakakAntA jAta karma karanA / dizAoM meM rAjyottama rukakaprabhA vaiDUrya rucakA - -. -.-.- -. . caturya pRthvI meM tAra nAmaka tRtIya indraka kA vistAra bAraha lAkha ikyAnave hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se do mAga pramANa hai| 1363333-61666=1261663 / sarvazadeva ne caturtha pRthvI meM tatva (carcA) nAmaka catR indraka kA vistAra vAraha lAkha yojana-pramANa batalAyA hai| 12616663-6166661-12000001
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. vRSTi saM0 2 kI apekSA (ti. p.|5|166-177), (rA. bA. / 3 / 35-166 / 24), (ha. pa. 151702-727) / (ti.pa) / devI | devI rA. vA. rizA saM0 / devI kAma / devI ha. pu. devI kA kA kAma cAroM dizAoM nandyAvarta padmamotara sahastI / svastika subhadra zrIvRkSa nIla vardhamAna / aMjanagiri abhyantara dizA meM 32 de0 pUrvokta dRSTi saM0 1 meM pratyeka dizA ke pATha kuTa diggajendra / baMDUrya rucakA bidizA meM / 1 pradakSiNA / 2 maNiprabha vijayA vijayA - rUpa se rucakAmA ratnaprabha vaijayantI - ratna rucakAntA maNiprabha rucakakAntA zaMkharatna jayantI sarvaratna jayantI - dizAmoM meM udyota karanA jAtakarma karane vAlI mahatta tarikA rucakottamA rucakarabhA rucakottama ratnoccaya dizAoM meM udyota karanA jAtakarma karane vAlI mahattarikA aparAjitA uparokta ke / citrA kanakacitrA abhyantara bhAga | 2 meM cAroM / 3 dizAoM meM / 4 / vimala kanakA nityAloka zatapada (zatahRdA) / svayaMprabha kanakacitrA nityodyota / saudAminI trizirA sUtramaNi caturtha pRthvI meM manaka nAmaka paMcama indraka kA vistAra gyAraha lAkha ATha hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIsare bhAga pramANa hai| 1200000--1.16669-1108333 / caturtha bhUmi meM bAda nAmaka cha indrakA ke vistAra kA pramANa daza lAstra solaha hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke mauna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| cauthI puthvI meM balakhala (khaDakhaDa) nAmaka sAtaveM indraka kA vistAra nau lAkha paccIsa hajAra yojana pramANa hai| 140
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14. parvatoM Adi ke varNa : pramANa nAma ti.pa. (4) ha.pu. |5| tri.sA. ja. p.|| rA. vA. / 3 / suu.| vA. pra.paMkti upamA varNa gA. sa. | zloka.sa. gA.saM0 pradhiAgA. himavAn suvarNa pIta (rA. vA) | 15 ||121-184 / 11 ta. sU. / 3 / 12 mahAhimavAta cAMdI zukla (rA. vA) niSadha tapanIya taruNAditya (rakta) mayUragrIba(rA.vA.) nIla vaiDUrya rukmi rajata zukla zikharI suvarNa vijayA 10 / 4 / 171 / 15 rajata pIta (rA. vA) zukla | pIta X 670 | X suvarNa de0 loka / 3 / 5 vijayAdha ke kUTa | 6 / sumeru :| pANDukazilA : 1820 pANDukambalA | 1830 raktakambalA 0 / 13 / 180 / 18 arjuna suvarNa ] zveta rajata / vidruma (zveta) rudhira lAla atirakta suvarNa tapanIya rakta nAbhigiri dadhi zveta suvarNa pIta matAntara vRSabhagiri gajadanta :saumanasa vidyutprabha gandhamAdana cAMdI sphaTika 2016 / 10 / 13 / 174 / 11 10 / 133175 / 17 tapanIya rakta tIta 0 / 13 / 173 / 16 kanaka 210
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ | mAlyavAn vaiDUrya " / 10 / 13 / 173426211 10 / 13 / 17 / 1 / 202 (nolA) pIta 13 | kAMcana kAMcana matAntara totA vakSAra suvarNa pIta 2260 pIta vaSabhagiri | gaMgAkuMDa meM - vaca zveta - suvarNa pIta 17 papadruha kA kamala: XXXXXXXXXX - mRNAla 1667 / 17-18 rajata zveta phainda ----. nAla 17/-1956 nIla ariSTamaNi brAuna vaiDUrya lohitAmA / rakta arkamaNi pate 22 / 2 / 1883 kaNikA kezara .. kesara tapanIya rakta 18 jambUvRkSasthala / sAmAnya sthala | 2152 | xx xxx xx xxx xx xxx 2152 175 suvarNa pIta isakI vApiyoM ke kUTa 10 / 13 / 174 / 22 arjuna / zveta ---- skandha 2155 pukharAja pIta - xx pITha 2152 rajata zveta 16 | vediya : jambudvIpa kI / | suvarNa pIta jagatI 10 / 13 / 1785 padhavara(rA. vA.) bhadrazAlabana. vedI) 2114 nandanavana vedo 1986 10 / 13 / 1766 10113 / 18002 suvarNa saumanasavana (vedI) 1938 pANDukavana vedI 10 / 13 / 180 / 12 ! 142
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2151 7 / 116620 tathA 10112 / 174117 jambUvRkSa kI 12/ vediyA~ sarva vediyA~ nadiyoM kA jl| gaMgA-sindha 64 suvarNa pIta hima zveta kuMdapuSpa mRNAla rohita rohitAsyA harita harikAntA sItA-sItodA 21 lavaNasAgarakeparvata, 2461 pUrva dizA vAle | harita zveta zaMkha rajata dhavala 10.30 suvarNa pIta dakSiNa dizA vAle. 10 / 31 aMkarala pazcima dizA vAle 10132 rajata zveta uttara dizA vAle 0/33 baiDya nIla iSvAkAra xxxxxx xxxxx suvarNa pota | idranIla maNi kAlA - -- sapheda | mAnuSottara aMnajagiri dadhimukha . ratikara kuNDalagirI rucakavara parvata | 141 / 3 / 35-166 / 22 67 raktatAyukta pIta 1.166662-616663 125000 / pAMcavIM pRthvI meM tama nAmaka prathama indraka kA vistAra AThe lAkha tetIsa hajAra tIna sau tetIsa aura eka yojana ke tIsare bhAga pramANa hai| 625000-616663-6333333 / pAcI pathvI meM bhrama nAmaka dvitIya indraka kA vistAra sAta lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| 8333331---61666 = 741666 / dhUmaprabhA pRthvI meM jhaSa nAmaka tRtIya indraka ke vistAra kA pramANa chaha lAkha pacAsa hajAra yojana hai| 7416663-616663= 650000 / pAMcavIM pRthvImeM aMdha nAmaka caturtha indraka kA vistAra pAMca lAkha aThThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIsare bhAga pramANa hai|
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6. dvIpa kSetra prAdi kA vistAra 1.dvIpa sAgaroM kA sAmAnya vistAra1. jambUdvIpa kA vistAra, 107,300 yojana hai| tatpazcAt sabhI samudra va dvIpa uttarottara dugune dugune vistAra yukta haiN| (ta. sU. / 3 / 8) (ti. pa. / 5 / 32) 2. lavaNasAgara va unake pAtAlAdi 1. sAgara daSTi saM0 1-(ti. pa. / 4 / 2400-2407), (rA. vA. / 3 / 32 // 3 // 1931), (ha. pu. / 4 / 444) (tri. sA. / / 15), (ja. pa. 110 / 12) sthala vizeSa vistArAdi meM kyA pramANa yo. vistAra 200,000 pRthivI tala para kinAroM se 65000 yojana bhItara jAne para tala meM 10,000 " " , AkAza meM gaharAI " " " , AkAza meM dRSTi saM0 2loggAyaNI ke anusAra uparokta prakAra AkAza meM avasthita (tti. pa. / 4 / 2445), (ha. pu. 151434) dRSTi sa03saggAyaNI ke anusAra uparokta prakAra prAkAza meM abasthita, (ti. pa. / 4 / 2448) tInoM dRSTiyoM se uparokta prakAra prakAza meM pUrNimA ke dina UMcAI de. loka / 4 / 1 65000 / -116662... 5563321 // pAMcayI pRthvI meM timitha nAmaka pAMcaveM indraka kA vistAra cAra lAkha chayAsaTha hajAra chaha sau chayAsa yojana ora eka yojana ke tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai| 5583333-61666.4666663 / chaThI puthvI meM hima nAmaka prathama indraka ke vistAra kA pramANa tIna lAkha pacatara hajAra yojana hai| 4666662-616663=375000 /
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. pAtAla pAtAla vistAra yo. dIvAroM kI ti.pa. | gaharAI 32 / 4 / ha. pu.| tri. sA. / ja. pa. / 5|gaa. sA. 10|gaa. vizeSa | mUla meM madhya meM | Upara / moTAI ||4gaa. | 133 pa. -- - - jyeSTha 100,000 10,000 madhyama | 1,000 w w wS w ? | 0,000 10,000 1,000 500 / 2412 / 14 50 2414 | 26 / 451 5 2433 31 / 456 jaghanya 100 3. parvata va dvIpa | nAma vizeSa vistAra UMcAI t.p.|4| gA. naM0 tri.saa.| ja. pa. 10 gA. naM0 gA.naM. / 28 parvata sAgara ke vistAra kI dizA meM 116000 ! 1000 gautama dvIpa / golAI kA vyAsa | 12000 12000 608 610 x vistAra dRSTi saM0 2 . dRSTi maM0 2 100 dizAoM vAle vidizA vAle kumAnuSa dvIpa de loka / 4 / 1 antara dizA vAle parvata ke pAsa vAle chaThI pRthvI meM badala nAmaka vittIya indraka kA vistAra do lAkha lerAsI hajAra tIna sau tetIsa pojana aura eka yojana ke tIsare bhAga pramANa hai| 375000-616663=2833333 / chaThI pRthvI meM lallaka nAmaka, tRtIya indraka kA vistAra eka lAkha ikyAnaveM hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM se do bhAga pramANa hai| 2833333-116663-161666 / sAtavIM pRthvI meM avadhisthAna nAmaka indraka kA vistAra eka lAkha yojana pramANa hai| isa prakAra jinendra deva ke vacanoM se upadiSTa 145
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma 3. ar3hAI dvIpa ke kSetroM kA vistAra - 1 jambUdvIpa ke kSetra bharata sAmAnya dakSiNa bharata uttara bharata haimavat harivarSa videha ramyaka hairaNyavata airAvata devakuru va uttara kuru dRSTi saM0 1 dRSTi saM0 2 dRSTi saM0 3 vistAra (yojana) 526 2385 JP 2105/ 84211 336841 X X 11562 PP 11842 he dakSiNa | uttara ( yojana) apane-apane jIvA 'parvatoM ko uttara jIvA 14471 pa 27481 14471 pahu~ 3767456 7360114 madhya meM 100,000 uttara va dakSiNa meM parvatoM kI jIvA harivarSavata haimavatavat bharatavat 53000 58000 53000 pArzva bhujA ( yojana) dhanuSapuSTha 14528 hai dhanuSa pRSTha 67665 ha 1812Y=Y= 6755 1336112 337671 X 146 X X 6041863 (dhanuSapRSTha ) 60418 ye hai (dhanuSapRSTha ) ti pa / 4 / gA. naM0 105+ 262 16+40 184 161 1668 1736 1775 2335 2350 2365 ha. pu. 15 / gA. 2140 2126 57 74 61 G "} 168 pramANa tri. sA. gA' 604+ 771 773 775 605+ 777 778 J7 " X ja. pa. pra. grA. 2110 3 / 228 7/3 2 / 208 12 27 62
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ (rA. vA. 3 / 10 / 13 / 174 / 3) 32 videha dakSiNa uttara pUrvA para 22126 | 2217+ | 253 / 605 / 711 16562 (rA. vA. / 3.10 / 13 / 176 / 18) 2231 __ +20 Hottenticindia 2. dhAtakI khaNDa ke kSetra vistAra pramANa lambAI abhyantara (yojana) madhyama (yojana) / bAhya (yojana) bharata 18547355 harivarSa videha 264686 105833356 3334363 dvIpa ke vistAravat idunia ABARHARELMMA .'"-CTRintarava 125813 503243 2012268313 805164661 harivarSavat 26676333 . 1187054363 (ti. pa. 4125642472), (rA. bA. / 3 / 33 / 2-71192 / 2), (ha. pu.|5| / 502-504), (tri.sA. 1929), (ja. pa. 1116-17) ramya hairaNyavat haimavatavat airAvata bharatavat nAma bANa jIvA dhanuSapRSTha ti. pa. 4 gA. ha. pu. 15|shlo donoM kuru / 366680 223158 / 625486 / 2563 / 535 / / triloka-prajJapti meM indraka biloM kA vistAra kahA gayA hai| 161661--6116661-100000 / eka adhika pRthvI saMkhyA ko tIna, cAra aura sAta se guNA karake chaha kA bhAga dene para jo labdha Ave itane kosa pramANa kamapAH indraka, zreNIbaddha aura prakIrNaka biloM kA bAhulya hotA hai| rA. pra. pRthvI ke I. biloM kA Ahalpa 1+13-:-6=1 kosa za.pra pR. ke I. kA bAhulma 2-1-143-68.kosa vA. 5. pR. 147
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ dakSiNa uttara lambAI (yojana) ti.pa. nAma pazcima / vistAra Adi madhyama / mantima / / 4 / gA. donoM bAhya videhoM ke kSetra-(ti. pa. / 4 / gA. saM0), (ha. pu. 15 / 548-546), (tri.sA. 1931-633) kacchA-gandhamAlinI 2622 sukacchA-gandhilA 2634 2638 mahAkacchA sugadhA kacchAkAvatI-gandhA pAvartA-vaprakAvatI 2642 pratyeka kSetra-6736 yojana (ti. pa. / 4 / 2607) 509570313 | 514154333 / 518738366 516663366 524277116 . 528861666 526100 | 533684 538268 53622233 / 543806333 548360363. | 548626.13 558751313 56335913 567616333 | 572742312 / 577326316 | 578280613 / 582864114587448144 lAMgalAvatI-mahAvatrA 2650 12 2656 puSkalA-suvA vatA-puSkalAbatI 2658 donoM abhyantara videhoM ke kSetra--(ti.pa.4 gA.saM.), (ha. pu. 1555), (tri. sA. 131-633) padmA-magalAvatI supadmA-ramaNIyA mahApadyA-suramyA pacakAvatI-ramyA pratyeka kSetra 663 ti. pa. 14/2607 | 26462316 / 2600 36366 28545531 28450 1316 276617316 275333316 2674 275064163 | 270510113 265626624 2678 264672561 230388333 255804361 2682 | 255565316 25098133 246367363 2686 236275316 / 2660 | 226868166 2664 561413 | 221330332 | 216746 / 2698 zaMkhA-vatsakAvatI nalinA-mahAvatsa kumRdA-suvatsA saritA-vatsA ke I. kA vAhana 3+143-: 6-2 kosa isI prakAra paMka prabhAdi pRthvIoM ke indraka kA bAhalya kramazaH 3, 3 aura 4 kosa hotA hai| ra. pra. pRthvI ke I. biloM kA bAhalya-11361 kos| za.pra. pR. ke I. kA bAhulya-21363 koma / bA. pra. pR. I. kA vAhatya-31362 kosa / isI prakAra paMkaprabhAdi pRdhviyoM ke indrakoM kA bAhalya kramazaH aura 4 kosa hotA hai| 148
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3, puSkarA ke kSetra vistAra nAma lambAI pramANa abhyantara (yo0) madhyama (yo0) bAhya (yo0) bharata 53512166 21405163 haimavata videha dvIpa ke vistAravat 665277. 26611086 6652776133 65446253 261784.13 / 1047136313 4188547366 / 65446215 - 261784.53 | 1047 136316 8562071 | 3424828.11 53512366 21405116 8562075 ti.pa.14/2805-6817) (rA. vA. 13634 / 2-52163116) (ha. pu. 151580-584), tri. sa. 629) (ja. p.|16|67-72) ramyaka hairaNyavat ai rAvata 41576353 nAma bANa jIvA dhanuSapRSTha pramANa donoM kuru 1486631 3668335 uparokta rA. pra. pR.zre. biloM kA bAhalya-11464 ko| za. pra. pR. zre. biloMkA bAhalya-2146 2 ko. / vA. pra. pR. zre. biloM kA vAhalya-3 1 46 5 ko isI prakAra paMkaprabhAdi pRthviyoM ke zreNIbaddha biloM kA bAhalya kramazaH .. 4-4 aura -- kosa hotA hai| ra.pra. pR. prakI. biloM kA bAhalya-11761 ko.1 za.pra. pR. prako. biloM kA Ahalya-21763 ko. rA. pra. pR. prakI. biloM kA bAhalya-3 176 ko| isI prakAra paMkaprabhAdi pRviyoM ke prakIrNaka biloM kA bAhalya kramazaH 31, aura aura kosa hotA hai| athavA-yahAM Adi kA pramANa krama se chaha, ATha aura caudaha hai / isameM dUsarI pRthvI se lekara sAtavIM pRthvI paryanta uttarottara isI Adi ke ardha bhAga ko jor3akara prApta saMkhyA meM yaha kA bhAga dene para kramazaH vivakSita pRthvI ke indraka, zreNIbaddha aura prakIrNaka biloMkA bAhalpa nikala AtA hai| ra.pra. pR. indrakoM kA bAharUpa-66=1 kosa / za. pra. pR. indrakoM kA bAhulpa---6663 ko. / vA. pra. pR. indrakoM kA bAhalpa966 2 ko| isI prakAra paMkaprabhAdi pRthviyoM ke indrakoM kA bAlya kramazaH 1, 3, 5 aura 4 kosa hotA hai| ra. pra. pR. . biloM kA bAlpa-86 ko. za. pra. pR. zre. biloM kA bAhulya-862 kosa / bA. pra. pR.re. biloM kA bAhalya1236 ko. / isI prakAra paMkaprabhAdi pRritrayoM ke theNIbaddhoM kA bAhulya kramazaH , 4 . aura kosa hotA hai| 146
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva / dakSiNa uttara lambAI pazcima vistAra / prAdi / madhyama / antima ti.pa.4gA. donoM bAhya videhoM ke kSetra 2637 kacchA-gandhamAlinI sukacchA-gandhilA 2048 2852 mahAkacchA-suvalgu kacchakAvatI-gandhA (ti.p.|4|gaa. naM0), (ti.sA.1631-633) 1621844653 / 1631322513 / 1940770351 1642676366 1652128 196205333 1971502 1980650366 1982856 1992307313 20017553 200223631 2011681366 2021126116 202303833 2032487212 2041625:13 2062412344 / 2051560363 20613061 2063218.13 / 20726663 2056 2860 AvartA-vaprakAvatI lAgalAvatI-mahAvaprA 2864 puSkalA va suvaprA 2868 vaprA va puSkalAvatI 2872 / 2680 2884 288 donoM abhyantara videhoM ke kSetra| ti. pa. 14 / gA.) (tri.saa.|631-633) padamA va maMgalAvatI 150065.3313 461505366 / 184205761 supadmA va ramaNIyA 1480148 1470700 ra 1461251366 mahApadmA-suramyA 1460774113 145132663 14418773 rAmyA-padamakAvato 143666833 143052011 1421072 zaMkhA-vaprakAvatI 14205651 1411146611 1401668363 mahAvaprA-nalina 136679 136034133 1380862316 kumudA-suvaprA 1380415316 137066736 136151963 saritA-vaprA 1356306336 | 1350 161333 / 1340713:13 2862 2866 2600 2604 2608 ra. pra. pR. prI. viloM kA bAhalya-1437 ko. / za. pra.pR. prakrI, biloM kA bAhalya--14+146 ko. | vA. pra.pR. prakI. biloM kA bAhalya-214.64 ko.| isI prakAra paMkaprabhAdi pRdhviyoM ke prakIrNaka biloM kA bAlya-21, 7 aura aura kosa hotA hai| apane-apane paTaloM kI pUrvavariNata saMkhyA se gRriNata apanI apanI pRthvI ke indraka, ghaNIvana aura prakIgAMka biloM ke bAlya ko pUrvokta rAzi meM se arthAt do hajAra yojana bama vivakSita pRthvI ke vAhalya ke liye gaye kosoM meM se kama karake pratyeka meM eka kama apane apane indraka
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. jambU dvIpa ke parvatoM va kUToM kA vistAra-- 1. lambe parvatanoTa :--parvatoM kI nIMva sarvatra UMcAI se cauthAI hotI hai| (ha. pu. 156506); (tri. sA. 636); (ja. pa. / 3137) / / pramANa nAma nIMva yo. UMcAI yo0 vistAra yojana - dakSiNa jIvA yo0 tara jIvA yo pArzva bhujA yo0 - | ti. pa. 4aagaa.| / 31-1-1 rA. dA. 15 / gA. ti. sA. |gaa| | ja.pa. |a-maa. |ja.pa. a.gA. / / kulAcala 1052 | 1614 | 11 102 / 182 / 11 773 | 34 himavAn ! 100 mahA hima 774 |3 / 17 776 '3 / 24 niSadha nIla UMcAI se caur3AI 53631 627616, 1717 11 // 4 / 182132 141561 2016536/ 1750 1116.143 / 12 | niSedhavat / | 2327 | 11 / 8 / 153 / 24 mahAhimavAnavat 2340 | 11 / 10 / 183 / 31 | , himavAnavat / 2355 rukmi apane-apane kSetra kI uttara jIvA /31 , x / 3 / 4 zikharI bharata kSetravijayAcaM 25 1072013 | 48833 | 108+ 10 / 4 / 171 / 16 / 12+ / 770 2133 8 yo0 10 / 4 / 17112 562 !za guphA videha vijayArgha 25 | 22126 50 | 2257, 10 / 13 / 276 / 20 | 225 ooo pramANa se guNita cAra kA bhAga dene para jo labdha Ave utane yojana pramANa apanI-apanI pRthvI ke indrakAdi biloM meM adhvarga antarAla jAnanA caahie| isake atirikta parasthAna arthAt eka pRthvI ke antima aura agalI pRthvI ke Adi bhUta indrakAdi biloM meM kucha kama eka rAju pramANa antarAla samajhanA caahiye| 151
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1ma / sthala vizeSa UMcAI | gaharAI caur3AI| lambAI yo yo yo / yo / ti. pa. . // 3 // ha. pU. tri. sAja.pa. |gaaH || | 10 / 13 / |5|gaa. gA. a. gA. bakSAra | sAmAnya 6562 / 2231 , 176 / 3 | x 605, ! 78 743 nadI ke pAsa 2307 | 17601 | 233 / 745 7.18 parvata ke pAsa / gajadanta | sAmAnya UMcAI se cauthAI 302063 / 20 2017 daSTi saM01 | kulAcaloM ke pAsa 400 meru ke pAsa / 500 dRSTi saM02 'kucAlakoM ke pAsa 400 2027 | 173 / 16 | meru ke pAsa / 500 / pra. pR. ke indrakoM kA antarAla... (50000-2000)x4-1x13) _78000x4-13, 46 - =6439- -yo --- (13-144 (32000-2000)44--(3-11) 30000x4-3 0 dvi, pR. ke_(320 (11-1)44 35 sAtavIM pRthvI ke bAhaya meM se indra ka aura raMgIbada biloM ke bAhatya' pramANa ko ghaTAkara avaziSTa rAzi ko AdhA karane para kama se indraka aura zreNIbaddha biloM ke kAra-nIce kI pRthvI kI muTAI kA pramANa nikalatA hai / 500-1 -3669 po. sAtavIM pRthviI ke indraka bila ke nIce aura Upara kI pRthvI kA bAlpa sA. pR, ke zreNI baddha biloM ke Upara-nIce kI pRthviI kA baahly| eka rAja meM meM pahalI aura dUsarI pRthitrI ke bAhulya pramANa ko kama karake avaziSTa rAzi meM tIna hajAra yojanoM ke milAne para prathama pRthviI ke antima aura dvitIya pRthviI ke prathama bila ke madhya meM parasthAna antarAla kA pramANa nikalatA hai| vizeSArtha--prathama pRtrio kI muTAI 150000 yojama aura dvitIya pRthivI kI muTAI 22000 yojana pramANa hai| isa mRTAI se rahita noM pRthviyoM ke madhya meM eka rAju pramANa antarAla hai| cUMki eka hajAra yojana pramANa citrA-pRSidhI kI muTAI prathama pRthivI kI mUTAI meM sammilita hai parantu usakI gaNanA uz2a loka kI muTAI meM kI gaI hai, ataeva isameM se ina eka hajAra yojanoM ko kama kara denA caahiye| isake atirikta prathama pRthviI ke nIce aura dvitIya pRthviI ke Upara praka-eka hajAra yojana pramANa kSetra meM nArakiyoM ke biloM ke na hone se ina do hajAra pojanoM ko bhI kama kara dene para zeSa 206700 (180000-32000-2000) yojanoM se rahita eka rAju pramANa prathama pRthviI ke antima aura dvitIya pRthivI ke prathama indraka ke bIca parasthAna antarAla rahatA hai|
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. gola parvata -- - - - - - - vistAra ti. p.| / raa.vaa.|3|10 h.pu.| | ti.saa.| madhyama meM | Upara | 4gA. | vaa.|pR.p. | 5|gaa.| mA. UMcAI gaharAI j.p.| pra.gA.' yo... yo. / yo vRSabhagiri nAbhigiri dRSTi saM0 1 dRSTi saM0 2' 1000 . 718 | 3210 0 1000 / 1704 / 7 / 152 / 12. 750 | 500 1706 sumeru : - parvata 10,000 / de. loka / | 1000 1781 3 / 11 1765 7 / 177 / 32 | 283 / 606 7 / 180 / 14 | 302 | 627 4 / 22 4 / 132 cUlikA pamaka :dRSTi saM0 dRSTi saM02 1000 UMcAI se gaharAI 1000 . / 7 / 174 / 26 / 163 6 / 16 kAMcanagiri 100 2064 7 / 17511 6.45 diggajendra 100 130 50 '2104, 476 do hajAra yojana adhika eka rAju meM se tIsarI aAdika gRgviI ke bAhalya pramANa ko ghaTA dene para jo zeSa rahe, utanA chaThI pRthviI paryanta prasthAna antarAta kA pramANa kahA gayA hai / / mau ke varga meM se eka kama karake doSa ko AdhA kare aura use eka rAju meM jor3akara lana meM se antima bhUmi ke bAhalya ko ghaTA dene para macI pUcI ke antima indraka aura aghi-sthAna indraka ke bIca prasthAna antarAla kA pramANa nikalatA hai| dharmA pRthvI ke indraka biloM kA antarAla chaha hajAra cAra sau nindhAna gojana, do kosa aura eka kosa ke bAraha bhAgoM meM se gyAraha bhAga pramANa hai / 6461 yo. 211 ko / / ratnaprabhA prathivI ke antima indraka aura zakarA prabhA ke Adi ke indraka viloM kA antarAla do lAkha nau hajAra yojana kama eka rAju pramANa hai| 201000 yo. kama 1 raa.| bNdaa| pRthvI ke gyAraha indrakoM kA antarAla eka tIna hajAra yojana aura cAra hajAra sAta sau dhanuSa pramANa hai| 2699 yo. 4700 dhtu.| vaMzA pathivI ke antima indraka stanaloluka se medhA pRthviI ke prathama indraka taptamA aMtarAla chabbIsa hajAra yojana kama eka rAja pramANa rink - .- - - - -
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. parvatIya va anya kUTa : kUToM ke vistAra sambandhI sAmAnya niyama :- sabhI kUToM kA mUla vistAra apanI UMcAI kA artha pramANa hai| UparI vistAra ko gaharAI ke samAna hai| Apa pravasthAna vijayArtha bharata vijayArtha 6 airAvata himavAn mahAhimavAn niSedha nIla rukmi zirI himavAn kA siddhAyatana zeSa parvata UMcAI cAroM gajadanta yo0 25 500 mUla meM po0 6. bharata vija vistAra yArtha vat 25 himavAn se dugunA himavAn se caugunA niSadhavat mahAhimavAnavat himavAnavat 500 himavAn ke samAna (rA. vA. 33 / 11 / 411035 6 / 183310 8163259 10 / 183 / 12: 12 / 16415) parvata se uparokta niyamA'niyamA caupAI nusAra jAnatA madhya meM Upara yo 0 o 183 | yo0 33 375 250 154 tri. pa. rA. vA. 3 . pU.gA. ja.pa. 4 / gA. zrI. pU. pa. rAgA. gA. a./gA. 146 1633 1725 1753 2327 2340 2355 |11 / 2 / 162 / 16 ! k// 112 55. | 72 Es |.. 2032, 10 / 13 / 1731- 224 2048 23 1 I | 101 | | 104 | | 105 | 723 SIVE 723 " " 21 " 276 3 / 46 " JJ
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 2040 2060 - padmadraha himavAn parvatavat apane-apane atyadraha -- - parvatIbat (de. diggajendra bhadrazAlavana / parvata) | nandanavana 1667 331 | 626 saumanasavana ' 250 / 250 1871 | 125 saumanasa vana vAle ke samAna nandanavana kA bhalabhadrakUTa 1967 saumanasavana kA balabhadra kUTadRSTi saM0 1 / 100 / dRSTi saM0 2 / 1000 1668 100 1000 / 75 / 50 / 750 500 1680 1680 (10 / 13 / 176 ---- - ---- hai // 26000 yo. kama 1 rA.1 nItarI pRthivI ke pratyeka indraka vila kA antarAla tIna hajAra do sau unakAsa yojana aura peMtIsa sau dhanuSa pramANa hai| 3246 yo. 3500 daNDa 1 toya pRcI kA antima indraka saMprajvalita aura caturtha pRthvI kA prathama indraka aura, ina donoM biloM kA antarAla bAIsa hajAra yojana kama eva rAjupramANa hai| 22000 yo, kama 1 raa.| paMka prabhA pRthvI ke indraka biloM kA antarAla tIna hajAra chaha sau paiMsaTha yojana aura pacahattara sau daNDa pramANa hai / 3665 / mo. caturtha pRthvI kA antima indaka khala-khala ghora pAMcavoM gRzvI kA prathama indrakA nama, ina donoM jiloM ke antarAla kA pramANa aThAra. hajAra yojana krama eka sanu hai / 10000 pI. maga 1 rA. / dhama prabhA ke indra ka biloM kA antarAla cAra hajAra cAra sI ninyAnave yojana aura pAMca sau daNDapramANa hai / Net yo. 500 daNDa 1 gA~vavIM pRthvI kA atima indraka tibhitra aura chaThI pRthvI kA prathama indraka hima, ina donoM biloM kA antarAla baudaha hajAra yojana kama eka rAju pramANa hai| 14000 yo. kama 1 rAju / madhavI pRthvI meM pratyeka indraka kA antarAla chaha hajAra nau sau aT chAnave yojana aura pacapana sau dhanuSa hai| 6EE yo. 5500 daNDa / chaThI pRthvI ke antima indraka lallaka aura sAtavIM pRthvI ke avadhisthAna indraka kA antarAla tIna hajAra yojana aura do ko
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. nadI kuNDa dvIpa va pANDuka zilA prAdi tri.pa. rA.bA / 3 / 22 | hai.p.| tri.saa| ja. p.| avasthAna UMcAI | gaharAI : vistAra 4AgA. vaa.|pR.p. / 5|gaa. | gA. | a.gA. 2 kosa 221 1 / 187 / 26 143 | nadI kuNDoM ke dvIpagaMgA kuNDa sindhu kaNDa zeSa kuNDa yugala 10 yoH | 8 yo. gaMgAvat 21187 / 31 2koma , uttarottara dunA 3 / 14 / 188 / 186 vistAra | mUla | madhya / Upara gaMgA kuNDa 10 yo. 222 3 / 165 4yo. yo. | zyo. | lambAI caur3AI pANDu kAzilAdRSTi saM0 1 dRSTi saM02 / 8 yo. 100 yo. / 50 yo.. 1816 4 yo. / 500 yo. 250 yo., 1821 180120 | 41142 bistAra mala' madhya Upara pANDuka zilA ke mihAsana va prAsana 500 dha. 5 5gha eka rAju pramANa hai / yo. 3000, ko 2 kama 1 raa.| avadhisthAna indraka kI marca aura adhastana bhUmi ke bAhalya kA pramANa tIna hajAra nau so ninyAnaveM yojana aura do kosa hai| 36EE yo. 2 ko| dharmA pRthvI meM zreNIbaddha biloM kA asarAla chaha hajAra cAra sau ninyAnave yojana do kosa aura eka kosa ke nau bhAgoM meM se pAMca bhAga pramANa hai| 6466 yo. 21 ko| ___ vaMzA pRthvI meM zresI baddha vitoM kA antarAla do hajAra nIso ninyAnave yojana aura tIna hajAra chaha sI daNDa pramANa hai| 266 yo. 3600 daNDa / 156
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5. aDhAI dvIpoM kI sarva vediyAM baMdiyoM ke vistAra sambandhI sAmAnya niyama-devAraNyaka va bhatAraNyaka danoM ke atirikta sabhI kuNDoM, nadiyoM, vanoM, nagaroM, caityAlayoM Adi kI bediyAM samAna hotI huI nimna vistAra-sAmAnyavAlo haiN| (ti. pa. / 4 / 2385-2361) ja. pa. za60-66) ja. p.| avasthAna ! UMcAI / gaharAI vistAra ti. pa. |4aagaa. . rA. vA. / 3 / sU.! ha.pu. bA. |pR.p. gA. meM a.gA. - - - sAyAnya 1 // 66 1. yo. | UMcAI se cauthAI 500 dhanuSa / 2360 | 1 yo. | , 1000 , 2361 bhUtAraNyaka devAraNyaka sAmAnya vedIvata himavAn padmadraha zAlmalI vRkSasthala 15-185-1 2168 2100,2128 gajadanta bhUtAraNyaka vat bhadrazAlavAna ghAta kI khaNDakI sarva uparokta vat puSkarAdha kI sarva sAmAnya vat 2535 ipvAkAra mAnupottara kI taTavaTI zikharavedI sAmAnya vat 1 2754 vistAra gaharAI jambUdvIpa kI jgtii| 8yo. mUla madhya | Upara ; 15-27 / 6 / 1 / 370 / 26 / 37885 // 26 12yo | 12yo. pyo. ' jagato ke dvAra praveza Ayama dRSTi saM0 1 dRSTi maM02 lavaNasAgara ! 8yo / 750 yo. 4 yo. 4 yo. 500 yo. jambUdvIpa kI jagatI vat 2516
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7. zeSa dvIpoM ke parvatoM va kaToM kA vistAra 1. ghAta ko khaNDa ke parvata nAma UMcAI --- - - - -. -. raa.baa3|33|' ha. pu. / 'tri. sA. ja. p.| lamvAI / vistAra : ti. pa. // 4 // gA.' / bA. !pR.| pN.| 51 gA. . |gaa. agA. parvatoM ke vistAra va UMcAI sambandhI sAmAnya niyama : kulAcala jambUdvIpavat | svadIpavat | jambUdvIpa se 2544-2546 | 51195120 467.509 | vijayA vakSAra gajadanta dRSTi saM0 1 / dRSTi saM0 2 uparokta sarva | jambUdvIpavat parvata vRSabhagiri yamaka kAMcana diggajendra vistAra | dakSiNa uttara pUrva pazcima iSvAkAra 465 125 | 11 / 4 vijayArtha | 400 yo. | svadvIpabat , 1000 yo. 2533 / 6 / 165 / 26 jambUdvIpavat | jambUdvIpa se svakSetravat / 2607 - uparo kta sAmAnya niyama
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ bakSAra / jambUdvIpavat nimnokta / jambudvIpa se | 478+ uparokta' sAmAnya niyama dUnA gajadantaabhyantara bAhya * ., 2561 533 jambUdvIpavat 256227 / jambUdvIpavat | 566957 sumeru parvata vistAra la | madhya Upara 0000 de. loka pRthvIpara 84000 / 2577 6 / 195028 513 11118 pAtAla meM dRSTi saM01 kI apekSA vistAra-10,000 dRSTi saM. 2 kI apekSA vistAra. 1500 jambUdvIpa ke mesvat nalikA 2583 meghA pRthvI meM theNI baddha vinoM kA antarAla tIna hajAra do sau unacAsa pojana aura do hajAra dhanuSa hai / 3246 yojana 2000 daNDa / caturtha payvI meM zreNI baddha biloM kA antarAla, bAIsa hajAra meM cau kA bhASa dene para jo labdha pAve, utane dhanuSa kama chattIsa sau chayAsaTha yojana pramANa hai / 3665 yo, 55555. daNDa / dhUma prabhA pRthvI meM zreNI baddha biloM kA antarAla cavAlIsa sau aTThAnave yojana aura chaha hajAra ghanuSa hai| 4498 yojana 6000 dnndd| mazravI pRthvI meM zreNI baddha biloM kA antarAla chaha hajAra nau sau aTThAna- yojana aura do hajAra dhanuSa hai / 6668 pojana 2000 daNDa / maghayo pRthvI meM dherapI' baddha viloM kA antarAla yaha hajAra nau sau ninyAnave yojana aura eka yojana ke tIsare bhAya pramANa hai| 6666) yo.| yaha jo zreNI baddha biloM kA antarAla hai use svasthAna meM mamajhanA cAhie / tathA para sthAna meM jo indraka biloM kA antarAla kahA jA cukA hai, usI ko yahA~ bhI kahanA caahie| kintu vidoSatA yaha hai ki lallaMka aura anadhi sthAna indraka ke madhya meM jo antarAla kahA gayA hai usameM se adhaM yojana ke chaha bhAgoM meM se ekA bhAga kama yahA~ dheraNI baddha vinoM kA antarAla jAnanA caahie| isa prakAra zreNI baddha vilo kA antarAla samApta huaa| dharmA pazcI meM prakIrNaka biloM kA antag2ala, ikyAnaveM meM chaha ke varga kA bhAga dene para jo labdha Aye, utane kosa kama chaha hajAra pAMca sau yo. pramANa hai / yo. 6510- 4) yo. 6466 ko. 191 / vaMzA pRthvI meM prakIrNaka biloM kA UdhvanaM antarAla do hajAra no sau ninvAnaba mojana aura tIna sau dhanuSa pramANa hai / 296 yo. 3000 daNDa |
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ UMcAI va | ti. pA. pAdima 'caur3AI dakSiNa uttara vistAra madhyama antima / 4/gA. donoM bAhya videzoM ke vakSAra- ' citra va devamAla kaTa 515738353 5192166 nalina va nAgakaTa 538268 535745... 53622221 padma va sUryakUTa 557797.13 55827423 558751333 ekazaila va candranAga 575603212 18828013 dekheM pUrvokta sAmAnya niyama tri.sA. 1931-633 donoM abhyantara videhoM ke vakSAra zraddhAvAna va prAtmAMjana | 285455316 284678133 284501016 aMjana va vijayavAn 265926363 265446313 264672316 pAzIviSa barvazravaNa 245443313 | 2463971 226868163 | 245620333 / 22636164 sukhAvaha va trikUTa 22561443 medhA pRthvI meM prakIrNaka biloM kA Udhvarga antarAla tIna hajAra do so ar3atAlIsa yojana aura pacAnasau dhanuSa hai / 3248 bo. 5500 daNDa / caturtha pRthvI meM zreNI baddha biloM kA antarAla nIna hajAra chaha mau cauMsaTha yojana aura no se bhAjita janahattara hajAra pA~ca sau anupa pramANa hai| 3664 yo. 6.95...- daNDa / pAMcavIM pRthvI meM prakIrNaka biloM kA antarAla cavAlIsa sau mattAna yojana aura chaha hajAra pA~ca sau dhanuSa pramANa hai / 4497 yo, 65001 (chaThI pRthvI meM pravINaka biloM kA antarAla daha hajAra no sau chayAnave yojana aura pacahattaraso ghanupa hai / 6666 yo. 7500 daNDa 1) isa prakAra yaha prakIrNaka vinoM kA annarAna svasthAna meM samajhanA caahie| para sthAna meM jo indraka trilI kA antarAla kahA jA cakA hai, umI ko yahA~ para bhI kahanA cAhie / isa prakAra prakIrNaka biloM kA antarAla samApta huaa| isa prakAra nivAsa kSetra samApta huaa| dharmA pRthvI meM mArakI jIva saMrUpAta Ayu ke dhAraka haiN| inakI saMkhyA nikAlane ke liye muNAkAra ghanAMnula ke dvitIya varma mUla se kucha kama hai / arthAt isa guNakAra se jama zreNI ko guraNA karane para jo rAzi utpanna ho utane nArakI jIva dharmA pRthvI meM vidyamAna haiN| zreNI ghAMgula ke 2 mare varga mUla se kucha kama-dharmA pR0 ke naarkii|
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. puSkara dvIpa ke paryata va kUTa vistAra raa.baa.|3|34|| nAma 'UMcAI | yo. lambAI yo. | ti.pa.4gA. tri. sA. gA. yo. |ja. pa. ma. gA. bA. pU0 paM0 parvatoM ke vistAra va UMcAI sambandhI sAmAnya niyama kulAcala | jambUdvIpavat | stradvIpa pramANa jambUdvIpase caugunA 2786-2760 vijayA nimnokta 5 / 1972 588-5 : - vakSAra gajadanta : - nAbhigirI : uparokta sarvaparvata vRSTi saM02 vRSabhagirI xx xxx xxx - . jambUdvIpavat 2761 --. xxx X yamakarI XXX | kAMcana vazA pRthvI meM nArakI jIva yadyapi jaga dharaNI ke asaMkhyAta bhAma mAtra haiM, tathApi unakI rAzi kA pramANa jaga zreNI ke bArahaveM varga mUla se bhAjita jaga thegI mAtra hai| veNI : yogI kA 12 vA varga mUla-- vaMzA pU. ke naarkii| mevA padhvI meM nArakI jIva jaga zreNI ke asaMkhyAta bhAya pramANa hote hue bhI jaga theNI ke dasaveM varga mUla meM bhAjita jaga thegI pramANa hai| zreNI zreNI kA 10vA varga mUla-- meghA ga. ke naarkii| cauthI pRthdI meM nArakI jIya yadyapi jaga zreNI ke asaMkhyAta bhAga mAtra haiM, tathApi unakA pramANa jama dheNI meM jaga gheNI ke ATho varga mUla kA bhAga dene para jo labdha Abe, utanA hai| zreNI- dhaNI kA svAM agaM mUsa paudhI pR. ke naarkii| pAMcavIM pRthvI meM nArakI jIva jaMga zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hokara bhI jaga theNI ke chaThe varga mUla me bhAjita jaga thegI mAtra haiN| zreNIdhaNI kA 6vAM varga mUla-pAMcavIM pR. ke naarkii| madhaSI pRthvI meM bhI nArakI jIva jaga zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra haiM, tathApi unakA pramANa jaga asI meM usake tIsare varga mala kA bhAga dene para jo labdha Ave, utanA hai| zreNI: theraNI kA 3sarA varga bhUla =chaThI pR. ke naarkii| sAtavIM puthvI meM yadyapi nArakI jIva jaga zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI haiM / tathApi unakI rAzi kA pramANa naga zreggI ke dvitIya varga mUla se bhAjita jaga zreNI hai /
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma UMcAI lambAI vistAra ti. pa. 4 raa.vaa.3|34 hpR.|| | gA. | vA.pa. pa. | gA. tri. sA. / / gA.. | yo. / yo. yA diggajendra jambUDhIpavata dhAtakIvata meha va issvaakaar| | 2812 | 5 / 1974 / 589 vistAra dakSiNa uttara / pUrva pazcima __ yo. / yo. vijayAdhaM | uparokta' uparokta niyama | svakSetravat 2826 / +uparokta sAmAnya niyama jambUdvIpavata nimnokta jaMbUdvIpa se caugUnA 2827 | +uparokta sAmAnya niyama vakSAra gajadanta abhyantara 2013 1626116 2042216 bAhya 2014 vistAra gaharAI mUla | madhya | Upara ! 8. 6340+ 1156 mAnuSottara parvata mAnuSottara ke 1721 | cauthAI 1022/ 723 / 424 / 2746 / 6/197/8 | loka 6|4|3meN kathita niyamAnusAra 642 4301 dRSTi saM0 1 dRSTi saM0 2 430 43012153 | 500 375 | 250 | | 6/197/16 600 zreNI zreNI kA rA varga mUla-sAtavI pR. ke naarkii| isa prakAra saMkhyA samApta huii| naraka paTaloM meM se sImanta bAdika do paTaloM meM saMsthAna varSa kI bAyu hai, tIsare meM saMsthAta va asmAta varSa kI Ayu hai, aura mAge ke
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma UMcAI va cor3AI donoM bAhya videzoM ke bAra citrakUTa va devamAla padma va vaiDUrya kUTa nalina va nAgakUTa eka dala va candranAga pUrvokta sAmAnya niyama ja donoM abhyantara videhoM ke vakSAra zraddhAvAn va Atmajana aMjana va vijaya vAna yazoviSa va vaibhavaNa sakhAvaha va trikUTa da pUrvokta sAmAnya niyama Adima TI 1640770363 1980950 20211233 20613095 145205733 1441877316 14016101 13615123. vistAra madhyama 19417251 198220427 2022064, 2062263114 148110233Y= 144062321 1400 743116 136056463 Tha panti ti. pa. 4 gA. 1642679333 2846 1682059533 2854 2023038366 2062 206321813 2870 daza paTaloM meM tathA zeSa paTaloM meM bhI asaMkhyAta varSa pramANa hI nArakiyoM kI Ayu hotI hai| una ratna prabhAdika sAtoM pRthiviyoM ke antima indraka biloM meM krama se eka, tIna, sAta, daza, sattaraha, bAIsa aura tetIsa sAgaropama pramANa utkRSTa Ayu hai / 148014 2682 1439965116 2060 1311781556 2068 1366602363 2606 sA. 1 / 327 / 10 / 17 / 22 / 33 / sImantaka indraka meM jaghanya vAyu daza hajAra varSa aura utkRSTa Ayu naye hajAra varSa pramANa hai| niraya indraka meM utkRSTa Ayu kA pramANa na lAkha varSa hai | 163 sImaMta I. meM ja. Ayu 10000 5. A. 60000; naraka I. meM u. Apu 2000000 varSa roka indraka meM utkRSTa Ayu asaMkhyAta pUrvakoTI, aura bhAta meM indraka meM sAgaromana ke dasaveM bhAva prakAca utkRSTa hai| ro. I. meM asaMkhyAta pU. ko. bhrA. I. meM paisA / tri. sA. 131-633 prathama pRthvI ke caturtha paTala meM jo eka sAgara ke dasaveM mAna pramANa usa Ayu hai, usame prathama pRthvIya nArakiyoM kI utkRSTa bAyu meM se kama karake zeSa meM nau kA bhAga dene para jo labdha bhAve utanA prathama pRthvI ke aSTi se kaTanoM meM yAda ke pramANa ko lAne ke liye hAni vRddhi kA pramANa jAnatA cAhiye / ( isa hAni-vRddhi ke pramANa ko caturyAdi paTaloM kI Ayu meM uttarottara kone para paTanoM meM Ayu kA pramANa nikalA hai)| ra. pra. pU. meM u. Ayu eka sAgaropama hai, ata: 11:20 hA. . 1 ratnaprabhA pRthvI ke caturtha paMcamAdindrakoM meM kramazaH deza se bhaH jita eka, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau aura dA sAgaropama pramANa utkRSTa Ayu hai / utaI.saM. asaM vizrA ptasita va vikA. 13 mA ar
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. nandIzvara ke parvata vistAra rA.vA.13135 nAma UMcAI | gaharAI ti. pa. 151gA. pR0Apa. ha.pu. ||5gaa. : tri. sA. |gaa / mUla madhya Upara yo / yo. yo. yo. 84000 54000 84000 84000 1688 aMjanagiri dadhimukha ratikara 10,000 1000 10,000 | 168 / 8 / 652 / 968 65 | 168 / 25 / 670 . , 191131 674 , 1000 1000 1000 68 !: : uparima pRthvI kI utkRSTa Ayu ko nIce kI pRthvI kI utkRSTa Ayu meM se kama karake zeSa apane-apane indrakoM kI saMkhyA kA bhAga dene para jo labdha Ave, ulanA vidhakSita pRthvI meM Ayu kI hAni-vRddhi kA pramANa jAnanA caahiye| udAharaNa--vi. u. Ayu sA. 3-1-11== dvi. pR. meM Ayu kI hA. bR. / dvitIya pRthvI ke gyAraha indrakoM meM se prAraha se bhAjita teraha (11) sAgarogma pramANa utkRSTa Aya hai| isameM tetIsa (18) prApta hone taka gyAraha se bhAjita do do (31) ko milAne para kramazaH dvitIya pRthvI ke zeSa dvitIpAdi indrakoM kI utkRSTa Ayu kA pramANa hotA hai| stanaka-i.13, ta. 1. ma.17, va. pA. 21, saM.23, jihvA 36, jihvaka 21, lola lolaka 31. sta. lo. sA. tRtIya pRthvI meM nau se bhAjita ikatIsa (11) sAgaropama prabhagha yA Adi hai| isake Age pratyeka paTala meM nau se bhAjita cAra kI (8) kI tiresaTha (12) taka vRddhi karane para utkRSTa Ayu kA pramANa hotA hai| tapta-hai , zI. 35, tapana , tApana , ni, 47, prajva 12, ujva 55 saMjva. 16, saMprajva. sA. caturSa puthvI meM sAta se bhAjita bAvana sAgaropama prabhAva hai| isake Age pratyeka paTala meM sattaraparyanta sAta meM bhAjita tIna (3) ko vRddhi karane para utkRSTa Ayu kA pramANa nikalatA hai| Ara--42, mAra 55, tAra 58, carcA 3, tamaka , vAda 37, rava sva . sA. / pAMcavIM pRthvI meM pAMca se bhAjita sattAdhana sAgaropama Adi hai| anantara pratyeka paTala meM pacAsI taka pAMca meM bhAjita sAta sAta (7) ke jor3ane para utkRSTa Ayu kA pramANa jAnA jAtA hai| tamaka -11, bhra4, jha , aNgh,ti..taa.| maghavI pRthvI ke tIna paTaloM meM nArakiyoM kI utkRSTa prAsu krama se tIna se bhAjita chappana, ikasaTha aura chayAsaTha sAgaropama hai| hima. 17, bardala , lallaka saa.| sAtavIM pRthvI ke jIvoM kI Ayu tetIsa sAgaropama pramANa hai| Upara apara ke paTaloM meM jo utkRSTa Ayu hai, usameM eka samaya milAne para vahI nIce ke paTaloM meM jaghanya prAyu ho jAtI hai| __ avadhisthAna 33 sA. isa prakAra sAtoM pacciyoM ke pratyeka indraka maiM jo utkRSTa mAyu kahI gaI hai, vahI yahAM ke zreNIbaddha aura vizraNIgata prakIrNaka biloM kI bhI Ayu samajhanA caahiye| isa prakAra Ayu kA varNana samArata huaa| 164
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. kuNDasavara parvata va usake Ta nAma parvata - dRSTi [saM0 1 dRSTi saM0 2 isake phUTa dvIpa ke svAmI devoM ke kUTa UMcAI yo. 75000 42000 gaharAI yo. 1000 mUla ...' yo. vistAra madhya 10220 | 7230 / 4240 mAnuSottaravata mAnuSottara ke dRSTi se02 mata sarvatra uparokta se dUne uttara yo. 1 yo. vi.pa. rA.bA.35 35 pR. paM gA. i 118 130 1124, 131 | 116 / 12 137 166/0 165 ! sA. prathama pRthvI ke niraya nAmaka dvitIya paTala meM eka dhanuSa eka hAtha aura sattaraha aMgula ke yA 687 667 tri. sA. gA. 643 pRthvI ke antima indraka meM nArasiyoM ke zarIra kI bAI sAta dhanuSa to hAtha aura chala hai| isake Aye SayoM ke antima indrakoM meM rahane vAle nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI kA pramANa uttarottara isase duguNA duguNA hotA gayA hai| 660 varmA pu. meM zarIra kI UMcAI daM. 7 . 3, aM. 6 baMdhA daM, 15, ha. 2. a. 12 meghA 31, ha. 1, aMjanA, 62, i. 2: ariSTA daM, 125 madhvI daM, 250 mAghavI daM, 500 / ratnaprabhA pRthvI ke sImanta paTala meM jIvoM ke zarIra ko UMcAI tIna hAtha hai| isake Age zeSa paTaloM meM zarIra kI UMcAI hAni-buddhi ko liye hue hai| sImanta UMcAI - 2 ke anta meM se Adi ko ghaTAkara zeSa meM eka kama apane indraka ke pramANa kA bhAga dene para jo labdha Aye utanA prathama pRthvI meM hAnivRddhi kA pramANa hai | ise uttarottara mukha meM milAne athavA bhUmi meM se kama karane para apane paTaloM meM UMcAI kA pramANa jJAta hotA hai / udAharaNa---anta 7 yanu. 3 hA. 6 a a dihA ise hAthoM meM parivartita karake 211 - 3 / ( 13 - 1) - 2 hA. aM. hAni-vRddhi / gharmA pRthvI meM isa hAni-vRddhi kA pramANa do hAtha, ATha aMgula aura eka aMgula kA dUsarA bhAga (3) hai / hA. 2, aM. 83 // arthAt sAr3he ATha aMguna pramANa tathA zeruka paTala meM eka dhanuSa, tIna hAtha aura sattaraha aMgula pramANa dazarIra kI UMcAI hai / naraka. pa. meM daM. 1, hA. 1. maM. rocaka paTala meM daM, 1 . 3, a, 17 / prAMta paTala meM do dhanuSa, do hAtha aura Der3ha aMgula tathA udbhrAnta paTala meM tIna dhanuSa aura daza aMgula pramANa zarIra kA utsedha hai / bhrAnta pa. meM daM. 2, 6, 2, 33 udbhrAMta pa. daM. 3, aM. 10 // prathama pRthvI ke saMbhrAnta nAmaka indraka meM zarIra ko UMcAI tIna dhanuSa, do hAtha aura sAr3ha aThAraha aMguna hai| saMbhrAnta pa meM deM. 3, 6. 2. aM. 151 /
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5. rucakara parvata va usake kUTa vistAra tri.p.|5|| | raa.vaa.|3| h.p.|| | tri.sA. nAma UMcAI | gaharAI mala madhya | Upara | gA. 35-pR.paM. gA. | gA.. --.-.- .--- parvata 196 / 23 dRSTi saM0184000 | 1000 84000 8400084000 dRSTi saM02 84000 1000 42000 isake kUTadaSTi saM0 1 | mAnuSottara kI dRSTi saM0 2 vat dRSTi saM0 2 500 | 750 | 500 32 kUTa 1000 | 1000 / 1000 X X 166,171 200 / 20 / 701 166 / 25 | x X X prayama pathvI ke asaMbhrAta indraka meM nArakiyoM ke zarIra kI U~cAI kA pramANa cAra anuSa aura sattAIsa aMgula hai| asaMbhrAla pa. meM 4. 27 vibhrAMta nAmaka paTala meM cAra dhanupa, tIna hAtha aura teIsa aMgula ke Adhe arthAt sAr3he gyAraha aMgula pramANa utsedha hai| vibhrAnta, pa. vibhrAtanAma meM da. 4. ha. 3 graM 113 / prathama pRthvI ke nana indraka meM zarIra kA utsedha pAMca dhanu, eka hAtha aura bIsa aMgula pramANa kahA gayA hai| tapta pa. meM daM.5, ha. 1 .20 atita nAmaka paTala meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI chaha dhanuSa aura ardha aMgula sahita aMgula pramANa jAnanA cAhiye / asita pa. meM prathama pRthvI ke vakAnta nAmaka paTala meM zarIra kA utsedha chaha dhanuSa, do hAtha teraha aMgula hai| bakAnta pa. meM daM. 6, ha. 2, aM ka avakrAnna nAmaka paTala meM sAta dhanuSa, aura sAr3he ikkIsa aMgula pramANa zarIra kA utsedha hai / avakrAMta pa. meM daM 7, aN21| prathama rAbI ke vikrAnta nAmaka antima indraka meM zarIra kA utsedha sAta dhanuSa, tIna hAtha aura chaha aMgula hai| vikAta pa. meM daM.7.ha. 3. a. 6.. baMzA pAnI meM do hAtha, bIsa agula aura 11 se bhAjita do bhAga pramANa pratyeka paTala meM baDe hotI hai / isa vRddhi ko mukhya aryAta prathama pathvI ke utkRSTa ussedha pramANa meM uttarottara milAte jAne se kramazaH kitIya pRthvI ke prathamAdi paTaloM kA utsedha kA pramANa nikalatA hai| hai. 2,je, 2011 dvitIya pRthvI ke (mtanaka nAmaka prathama inTraka meM) nArakiyoM ke zarIra kA urasepa, ATha dhanuSa, do hAya aura gyAraha se bhAjita caubIsa aMgula pramANa hai| stanaka pa. meM daM. 8, ha. 2, aN.13|| dusarI pRthvI ke (tanaka nAmaka dvitIya paTala meM) nI amuSa, bAIsa aMgula aura gyAraha se bhAjisa cAra bhAga pramANa zarIra kA uraseSa hai| tanaka pa. meM daM. 6. aM. 22 / manaka indraka meM jIvoM ke zarIra kA utseghanI dhanuSa, tIna hAtha aura myAraha se bhAjita do sau bAra aMgusa pramANa hai| manakapa meM hai. hai. 3 a, 26 (1865) / vanaka pa, meM I.10. ha. 2, aM.14
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6. svayaMbhUramaNa parvata vistAra U~cAI | gaharAI ti. pa. 153 rA vaa.|3| | h.pu|55 / vi.sA. | mUla | madhya | Upara / " --1._- __ - _gA. 35 pR.10 gA. _ / gA. 1000 x x x | 236 | | EX parvata dvitIya pRthvI ke ghAta indraka meM gyAraha dhanuSa, eka hAtha, daza graMthula aura gyAraha se bhAjita daza bhAga pramANa zarIra kA utsedha haiN| ghAta pa. meM daM.11, aM 101 / saMghAta indraka meM nArakiyoM ke zarIra kA utsedha bAraha dhanuSa, aura gyAraha se bhAjita aThasattara aMmUla pramAsa hai / maMghAta pa. meM daM. 12 aM. (44) dvitIya pRthvI ke jina indraka meM zarIra kA utsedha bAraha dhanuSa, tIna hAtha, tIna aMgula aura gyAraha se bhAjita tIna bhAga pramANa hai| jiha pa. me daM. 12, hai. 3, aM. 3 / jihvaka paTala meM zarIra kA utse gha tirepana hAtha, teIsa aMgula aura eka graMgala ke gyAraha bhAgoM meM se pAMca bhAga mAtra hai| jir3aka pa. meM hai. 53, aM 233 / lola nAmaka paTala meM zarIra kA utsedha caudaha vanuSa aura gyAraha se bhAjita do sau solaha aMgula mAtra hai| lola pa. meM da. 14, aM. 311(1969) / lolaka nAmaka paTala meM nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI unasaTha hAtha, pandraha aMgula aura gyAraha se bhAjita aMgula ke nau bhAga pramANa hai| lolaka pa. bhe ha. 56, aM. 156 / dvitIya puthvI ke stana lolaka antima paTala meM pandraha dhanuSa do hAtha aura bAraha aMgula pramANa zarIra kA utseSa hai| stana pa. meM daM. 15, i. 2, aM 12 / meghA pRthvI meM eka amuSa, do hAtha, bAIsa aMgula aura tIna se bhAjita eka aMgula ke do bhAga pramANa hAni-vRddhi jAnanA cAhiye / meSA pRthvI ke tapta indraka meM jIvoM ke zarIra kA utsetra sattaraha dhanuSa, cauMtIsa aMgula aura tIna se bhAjita aMgula ke do bhAga pramANa hai| tapta pa. meM daM. 17, bha, 343 / tIsarI pRthvI ke zIta indraka meM nArakimoM kA utsedha unnIsa dhanuSa aura tIna se bhAjita aTThAIsa aMgula mAtra hai / zota pa. meM daM. 16, aM. (63) / tIsarI pRthvI ke tapana indraka bila meM zarIra kA utsegha dIsa dhanuSa sahita assI aMgula-pramANa hai| tapana pa. meM daM. 20, aM. 80 (ha. 3, aM. 8) / - meghA pRthvI ke tArana indraka meM sthita jIvoM ke zarIra kA utsedha nabba hAtha aura tIna se bhAjita bIsa aMgula mAtra hai| tApana pa. se ha. 10 aM.20 (daM 22 ha. 2, aN.63)| nidAgha nAmaka paTala meM nArako jIvoM ke zarIra kI UMcAI sattAnabai hAtha aura tIna se bhAjita solaha aMgula mAtra hai| nidAgha ga. meM hai. 17, aM. (da. 24, ha. 1, aM. 53) / meghA pRthvI meM prajjalita nAmaka paTala meM sthita jIvoM ke zarIra kA utsedha imbIsa dhanuSa aura cAra aMgula pramANa hai / prajvalita pa. meM ujvalita indraka meM nArakiyoM ke zarIra kA utsedha sattAIsa dhanuSa, tIna hAtha aura tIna se bhAjita ATha aMgula mAtra hai| ujvalita pa, meM pa.27,ha. 3, 9.51 tIsarI pRthvI ke saMjvalita indraka meM zarIra kA utsedha unatIsa dhanuSa, do hAya aura mIna se bhAjita cAra aMgula mAtra hai / sajva. ga. meM / pa. 26, hU.2, 3 (11) / saMtra. jva. pa. meM gha. 31 h.1| caturtha pRthvI meM cAranu, eka hAtha bosa aMgula aura sAta se bhAjita cAra bhAga pramANa hAni-vRddhi hai / gha. 4, ha. 1, aM. 207 /
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6. praDhAI dvIpa ke vana khaNDoM kA vistAra- 1. jambUdvIpa ke vanakhaNDa nAma vistAra ti. pa. | rA. vaa.|3|18 | ha. pu. 15 // | tri. saa.| | ja. pa. 14/gA. / / 13 pR0., gA. | gA. a. gA. jambUdvIpa jagatI ke abhyantara bhAga meM vijayAdhaM ke donoM pAtroM meM himavAna ke donoM pAvoM meM vistAra nAma pUrvApara uttara dakSiNa devAraNyaka / 2622 yo. 1656214 yo. | 2220 - 17712 | 282 x | 715 bhUtAraNyaka devAraNyakavat Ara paTala meM sthita jIvoM ke zarIra kA utsedha paitIsa dhanuSa, do hAtha, bIsa aMgula aura sAta se bhAjita cAra bhAga pramANa hai| Ara pa. meM dha.35, 1.2, aM. 204 / caturya pRthvI ke mAra nAmaka paTana meM rahane vAle jIvoM ke zarIra kI UMcAI cAlIsa dhanuSa aura sAta se bhAjita eka sau bIsa aMgula pramANa hai| mAra pa. meM cha. 40, aM 0 (171) / caturtha pRthvI ke tAra indraka meM sthiti jIvoM ke zarIra kA utsedha cavAlIsa dhanuSa, do hAtha aura sAta se bhAjita chayAnaveM aMgula mAtra hai| tAra pa. meM gha. 44, ha. 2, aM. (131) / caturtha gRthvI meM tasya (carcA) indaka meM nArakiyoM ke zarIra kA utsedha unacAsa dhanuSa aura sAta se bhAjita bahattara aMgula mAtra hai| carcA pa. meM dha. 46, aM. (10) / tamakA indraka meM sthita jIvoM ke zArIra kA utsedha tirepana dhanuSa, do hAtha aura sAta meM bhAjita ar3atAlIsa aMgula pramANa hai / tamaka pa. meM dha. 53, ha. 2 aN.1(6)| caturtha pRthvI ke bAda indraka meM nArakiyoM ke zarIra kA usedha aThThAvana dhanuya aura sAta se bhAjita baubIsa aMgula hai| bAda pa. meM dha. caturtha pRthvI ke khalakhala nAmaka antima indraka meM nArakiyoM ke zarIra kA utseSa bAsaTha dhanuSa aura do hAtha pramANa hai / khalakhala pa. meM bonarAgadeva ne pAMcadI pRthvI meM kSaya gha vRddhi kA pramANa bAraha dhanuSa aura do hAtha batAlAyA hai| dha. 12, ha. 2, hA. vR. 168
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ vistAra rA. bA. 13 / nAma ti.pa. |4|gA. ha. pu. | tri. sA. |gaa. gA. a. pa. a.gA meru ke pUrva yA meru ke uttara | uttara dakSiNa pazcima meM . yA dakSiNa meM| | kula vistAra yo. yo. yo. bhadrazAla | 22000 | 250 | videha kSetravat 2002 1783 : 3610+ | 4143 612 pavala vyAsa bAhya vyAsa abhyantara vyAsa | ---- yo. yo. 19546 . 865466 1186 1767 427262 / 327266 1638+ 1686 | 180 / 1 / 266 ! 1810+1814 | 180 / 12 | 300 | nandanavana 260 saumanasavana | 482 " | 41127 , / 4 / 131 pANDaka vana 000 pAMcavIM pRthvI ke tama nAmaka prathama indraka meM sthita jIvoM ke zarIra kI UMcAI pacahattara dhanuSa pramANa hai| tama pa. meM dha. 75 / pAMcavIM pRthvI ke bhrama nAmaka paTala meM nArakI jIvoM ke zarIra kA utsedha satAsI dhanuSa aura do hAtha pramANa hai| bhrama pa, meM gha. maSa nAmaka paTala meM eka sau dhanuSa, tathA aMdhaka paTala meM eka sau bAraha dhanuSa aura do hAca pramANa nArakiyoM ke zarIra kI UMcAI hai| jhaSa pa. meM dha. 100 / aMdhaka pa. meM gha. 112, ha. 2 / dhUmaprabhA pRthvI ke timitha nAmaka antima indraka meM nArakiyoM ke zarIra kA jatnedha paccIsa adhika eka sau arthAt eka mau paccIsa dhanuSamAtra hai / timizna pa. meM gha. 125 / chaThI pRthvI meM hAni-vRddhi kA pramANa ikatAlISa dhanuSa, do hAtha aura solaha saMgula hai| dha. 41, i. 2, aM.16 hA.. / hima paTalagata jIvoM ke zarIra kI UMcAI eka sau chayAsaTha dhanuSa, do hAya aura solaha aMguna pramANa hai / hima pa. meM daM. 166, ha. 2, aM. 16 / chI pRthvI ke bardala paTala meM sthita jIvoM ke zarIra kA utsedha do sau ATha dhanuya aura vattIsa aMgula pramANa hai / bardana pa. meM daM. 208, baM. 32 (1 ha. aN.)| lallaka mAmaka indraka meM sthita jIvoM ke dArIra kA utsedha do sau pacAsa dhanuSamAtra hai| lallaka pa, meM da. 250 / sAtavI pRthvI ke avadhisthAna indraka meM pAMca sau dhanuSa pramANa nArakiyoM ke zarIra kA utseya hai| isa prakAra jina bhagavAn ne nArakiyoM ke zarIra kA utsedha kahA hai| avadhisthAna, pa. meM da, 500 / isa prakAra ralapramAdika pRthviyoM ke pratyeka indrakoM meM jo zarIra kA utsedha hai, vahI utsedha una pRzviyoM ke zreNI baddha aura vizreNIgata prakIrNaka villoM meM bhI jAnanA cAhiye / isa prakAra nArakiyoM ke zarIra kA utsedha pramANa samApta huaa| ratnaprabhA pRthvI meM avadhijJAna kA kSetra cAra kosa mAtra hai / isake Age pratyeka pRthvI meM ukta avadhi-kSetra meM se pradhaM gabyutikI kamI hotI calI gaI hai|
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. dhAtakI khaNDa ke banakhaNDa -sAmAnya niyama-sarva vana jambUdvIpa dhAloM se dUne vistAra vAle haiN| (ha. pu. 15 / 506) uttara dakSiNa vistAra nAma pUrvApara vistAra ti. pa. 4AgA rA. baa.3| ha.pu. 3316pa.pa. gA. prAdima / madhyama madhyama antima yo. bAhya 5844 ___yo. / yo. yo. 587448613 | 560238333593027116 2606-2660 216746H | 213656366 | 2111676 ra 2606-2700 abhyantara meru se pUrva yA meru ke uttara yA uttara dakSiNa kula pazcima meM / dakSiNa meM vistAra yo. yo / yo. bhanuzAla / 107876 naSTa 2528 valayavyAsa bAhyavyAsa abhyantaranyAsa nadanna 6350 165431 saumanasa 19611 / 2800 12 cUlikA pANDuka 464 1000 527 ra.pra. ko. 4: za.pra. vA. pra. 3; paM. pra. . pra. 2; ta. pra..; ma, ta. pra. 1 ko| ima prakAra avadhijJAna kA kSetra samApta huaa| aba isa samaya nArakI jIvoM meM yathAyogya krama se guNa sthAna, jIvasamAsa, paryApti, prANa, saMjJA, mArgaNA aura upayoga (jAna-darzana), inakA kathana karane yogya hai| saba nArakI jIvoM ke midhyASTi, sAsAdana, mizra aura aviratasamyagdRSTi, ye cAra guNasthAna ho sakate haiN| apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya se sahita, hiMsA meM Ananda mAnane vAle aura nAnA prakAra ke pracura duHkhoM se saMyukta una saba nArakI jIvoM ke dezavirata Adika uparitana yA guNa sthAnoM ke hetubhUta, jo vizuddha pariNAma haiM, ve kadAcit nahIM hote haiN| ina nArakI jIvoM ke paryApta aura aparyApta do jIvasamAsa tathA chaha prakAra paryAptiyAM va itanI (chaha) hI aparyAptiyAM bhI hotI hai|
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma devAraNyaka - vAhya abhyantara 3. puSkarAcaM dvIpa ke vana khaNDa bhadrazAla nandana zrAdi | vana 1 pUrvApara vistAra 11688 hote haiM / 13 meka ke pUrva yA pazcima meM 215758 zrAdima 2082114316 1640713216 meru ke uttara yA dakSiNa meM naSTa dhAtakI khaNDavat . uttara dakSiNa vistAra madhyama 205769326 1335134314 isa prakAra utpadyamAna jIvoM kA varNana samApta huA / uttara dakSiNa kula vistAra 245116 1 antima 2063272231 1326555216 171 (de0 loka 4/4) li. pa. // 4 // gA. T nArakI logoM ke pAMca indriya prANa mana-vacana-kAyadonoM balaprANa AyuprANa aura AnA (vAsA) prANa pra tathA AhAra, bhaya, maithuna aura parivaha ye cAroM jAyeM hotI haiN| 2626+2874 2020+2110 saba nArakI jIva narakagati se sahita, paMcendri, sAya-vAle, satya, asatya, ubhava aura anumaya, ina bAra manoyoga, cAroM vacanayoga, do) kA ina donoM bhAva vAle sapA meM Asakta, mati, zrula avadhi, kumati, kuna aura vimaMga ina chaha zAnoM ne saMyukta, vividha prakAra ke ataMpoM ( aviratibhedoM) se paripUrNa, cakSu, akSu, avadhi, ina tIna darzanoM se yukta, mAtra kI apekSA kRSNa, nIla, kAroba, ina tIna leyAoM aura pa kI apekSA utkRSTa kRSNa lezyA se sahita, rAhina, saMjI, AhAraka aura parika, vAcika, deza, vidAva, vAgAvana, mitra, ina chaha anAhAraka, isa prakAra caudaha mArgaNAoM meM se bhinna-bhinna mArgapAloM se sahita hote haiN| ti. pa. // 4 // gA. 2821 una nArakI jIvoM ke sAkAra (jJAna) aura nirAkAra (darzana) donoM hI upayoga hote haiN| ye nArakI tIvra kapAya aura tIvra udayavAlI pApa-prakRtiyoM se yukta hote haiM / isa prakAra guNasthAnAdi kA varNana samApta huaa| prathama pRthvI ke jAtaka jazI tathA prathama aura dvitIya meM sarIsRpa jAtA hai| pahalI se tIsarI pakSI tathA pothI taka bhujaMgAdika hote haiN| pAMcavIM pRthvI paryanta siMha, chaThI pRthvI taka strI aura sAtavIM bhUmi taka matsya evaM manuja ( puruSa ) hI jAte haiM / upayukta sAta pRthviyoM meM krama se ve asaMjJI Adika jIva utkRSTa rUpa se ATha, sAta, chaha pAMca, cAra, tIna aura do bAra hI utpanna
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. nandIzvaradvIpa ke vana bApiyoM ke cAroM ora vanakhaNDa haiM, jinakA vistAra (100,000,50,000) yojana hai| (ti. pa. 15164) :(rA.vA.3135/-198428): (tri.sA.972) 7. aDhAI dvIpa kI nadiyoM kA vistAra 1. jambUdvIpa kI nadiyAM ti.pa. rA. baa.3|| nAma | sthala vizeSa / cauDAI UMcAI / 4 / gA. 22zavA.pa. paM. | ha. pR.|| gA. tri. sA. gA. | ja.pa.ma. gA. nadiyoM ke vistAra va gaharAI Adi sambandhI sAmAnya niyama-bharata va airAvata kSetra kI nadiyoM kA vistAra prArambha meM 6. yo. aura anta meM usase dasa guNA hotA hai| Age-Age ke kSetroM meM videha paryanta vaha pramANa dugunAdugunA hotA gayA hai| (tri.sA. 600); (ja. pa. 13 / 194) / nadiyoM kA vistAra unakI gaharAI se 50 gugA hotA hai 1 (ha. pu. 150507) / vRSabhAkAra | praNAlIgaMgA-sindha | himavAn / 6yo. 2 ko praveza 2 ko praveza 214 / | 140 584 3 / 150 | 1152 3 / 153 112 ko. ! 167 | 31164 / / 586 / Age ke nadI | videha taka uttarottara dugune yugala airAvata taka uttarottara mAdhe gaMgA udgama / 6. yo. parvata se girane vAlI dhAra dRSTi saM0 1 . dRSTi saM02 guphA dvAra para samudra praveza para; 62. yo. sindhu gaMgAnadIvat rohitAsyA gaMgA se dUnA |3 / 168 | 1 / 187 / 26 | 146 | 600 31177 22187132 151 , 600 | 3 / 164 | 1666 1666 33158 , 566 / 3 / 180 172
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ rohita harikAntA harita sotodA sItA uttara kI cha: nadiyAM videha kI 64 nadiyAM vibhaMgA kuNDa ke pAsa 1 rohitAsvAyat rohita se dugunA (gaMgA se caugunA) harikAntAvat harikAnta se dUnA (gaMgA se thATha gunA ) sItodAvat krama se haritAdivat gaMgAnadIvat 50 ko. mahAnadI ke pAsa 500 ko dRSTi saM0 2 165926. (uttara dakSiNa) sarvatra gaMgA se dUnA 1737 4 / 186 | 17 | 151 1748518821 1773 2074 2122 2118 2216 173 6 / 188/26 7|188133 11 1629 1124186 (de. loka 3|10) 3 / 101131 176 / 13 " 152 pra. pU. meM muhUrta 24, dvi.pu. di. 7. tU. pU. di. 15. va. pu. mA. 1, paM. pU. mA. 2, pa. pU. mA. 4, sa. pU. mA. 6 / isa prakAra janma-maraNa ke antarakAla kA pramANa samApta huA / nArakoM se nikale hue unameM se kitane hI jIna mAnoM (saMpadiyoM) meM, DhAr3oM arthAt tI pakSiyoM meM, tathA jalacara jIvoM meM jAkara aura saMkhyAta varSa kI Ayu se yukta hokara punaH harakoM meM jAte haiM / 596 3180 1 27 605 3 / 181 22 caubIsa muhurta, sAta dina, eka pakSa, eka mAsa do mAsa cAra mAsa aura chaha mAsa yaha krama se prathamAdika pRthviyoM meM janma-maraNa ke antara kA pramANa hai / T 3 / 182 7/27 ratnaprabhAvika pRthviyoM meM sthita nArakiyoM ke apanI saMkhyA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa nArakI pratyeka samaya meM utpanna hote haiM aura utane hI marate bhI haiM / isa prakAra eka samaya meM utpanna hone vAle va marane vAle jIvoM kA kathana samApta huaa| naraka se nikale hue jIva garbhaja, karmabhUmija, saMjJI evaM paryApta aise manuSya aura tirvacoM meM hI janma lete haiN| parantu antima pRthvI se nikalA huA jIva kevala tina hI hotA hai, arthAt manuSya nahIM hotaa| dAMtoM vAle zAdi meM hArdika naraka meM rahane vAle jIva vahA~ se nikalakara nArAyaNa pratinArAyaNa varabhadra aura kavartI kadApi nahIM hote| tIsarI pRthvI taka ke nArako jIva vahA~ se nikala kara tIrthakara ho sakate haiM /
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. dhAtako khaNDa kI nadiyAM uttara dakSiNa lambAI nAma pUrva pazcima | tri. p.|4| gA. Adima madhyama antima sAmAnya niyama--sarva nadiyAM jambUdvIpa se dugune vistAra vAlI haiM (ti. pa. / 4 / 2546) donoM bAhya videhoM kI vibhaMgAdrahavatI va amimAlinI 528861111 52898033: 526100 2644 grahavatI va phanamAlinI gambhIra mAlinI va paMkAvatI 54839033 . 54850613 | 548626.11 | 567616363 | 568038365 | 568158316 / 2652 sarvatra 250 yo. (ti. p.|4|2608) donoM abhyantara videhoM kI vibhaMgA kSIrodA va unmattajalA 275333365 / 27520924 | 275214164 2676 mattajalA va sItodA 2558041 255685636 | 255565513 236275:533 / 236156 | 236036363 2684 2662 taStajalA va auSadhavAhinI cauthI pRthtrI taka ke nArakI vahA~ se nikala kara carama-zarIrI, dhUmraprabhA pRthvI taka ke jItra sakala-saMyamI aura chaThI pRthvI naka ke nArakI jIva dezAnI ho sakate haiM / oma (mAtavIM) pRthvI pe jikane hue jItroM meM koI trirate hI sampatva ke dhAraka hote haiM / isa prakAra Agamana kA varNana samApta huaa| ayu badha ke nAzi nako reSA ke mamA / koSa, zala ke rAmAna mAna, vA~la kI jar3a ke samAna mAyA aura kRmirAga ke samAna lobha kaSAya kA udaya hone para narakAyu kA bandha hotA hai| kRSNa, nIla apava' kAmota ina tIna levAoM kA udaya hone se naramAyu ko bAMdha kara aura mara kara unhIM lezyAoM se yukta hokara mahAbhayAnaka naraka ko prApta karatA hai| jo puruSa vAmAnAdi nIna lezyAoM meM sahita hai. unakA lenA yaha hai-kRSNa lezyA me yukta duSTa puruSa apane hI gotrIya tathA ekamAtra svakalatrako bhI mArane kI icchA karatA hai| dayA dharma se rahisa, baira ko na chor3ane vAlA, pracaNDa kalaha karane vAlA aura bahuta kothI jIva kRSNa lezyA ke sAtha dhama-prabhA pRthvI se lekara antima pRthvI taka meM janma letA hai| viSayoM meM Asakta, matihIna, mAnI, vivekabuddhi se rahita, maMda (mUrya), AlamI, kAyara, ganara mAyAprapaMca meM saMlagna, nidAzIla, dUsaroM ke Thagane meM tatpara, lobha se andha, dhana-dhAnpajanita sukha kA icchuka, aura bahumajJAyukta arthAt AhArAdi cAroM saMjJAoM meM Asakta, aisA jIva nIla lezyA ke sAtha dhUmaprabhA pRthvI taka meM janma letA hai| jo apane Apako prazaMsA aura asatya donoM ko dikhAkara dUsaroM kI nindA karatA hai, tathA jo bhIrU, zoka va viSAda se yukta, parakA apamAna karane vAlA aura IryA me saMyukta hai, jo kArya-akArya ko na samajhakara calacitta hotA humA parama patha kA zraddhAna karatA hai, apane sapAna 174
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. puSkaradvIpa kI nadiyAM uttara dakSiNa lambAI nAma ti.pa.4|gA. Adima madhyama madhyama antima 2850 2858 sAmAnya niyama-sarva nadiyAM jambUdvIpa vAlI se caugunI vistAra yukta haiM / (ti. pa. / 4 / 2788) donoM bAhya videhoM kI vibhaMgAdrahavatI va amimAlinI 166 157636 : 16618 15212 | 1662053356 grahavatI va phenamAlinI 2001755336 / 207166413 | 2002233415 gaMbhIra mAlinI va paMkAvatI 2041935.54 : 20421742 2042412314 donoM abhyantara kdeihoM kA vibhaMgAkSIrodA | va unmattajalA 1461251363 / 1461013323 / 146077464 matajalA va sItodA 14210723653 1420833333 | 142056521 tattajalA va antarvAhinI 138086216 1380654353 1350415,16 2866 2886 2602 ho dUsare ko bhI samajhakara kisI kA bhI vizvAsa nahIM karatA hai, stuti karane vAloM ko dhana detA hai, aura samara saMgharSa meM marane kI icchA karatA hai, aisA prANI kApota leyA se saMyukta hokara dharmA se lekara metrA pRthvI taka meM janma letA hai| isa prakAra Ayu baMdhaka pariNAmoM kA kathana samApta huaa| indraka, zreNI baddha aura prakIrNaka vitoM ke Upara aneka prakAra kI talavAroM se yukta, acaM vRta aura ayomumna vAlI janma bhUmiyAM haiN| ye janma bhUmiyAM dharmA pRthvI ko Adi lekara tIsarI pRthvI taka uSTrikA, kothalI, kumbhI mudgatikA, mudgara, mudaMga aura nAli ke sadRza haiN| caturtha aura vima patrI meM janma bhUmikoM kA AkAra gAya, hAthI, ghor3A, bhasvA, avajJapuTa, ambarISa aura droNI jaisA hai| chaThI aura sAtavIM pRthvI kI janma bhUmipA jhAlara (vAvizeSa), mallaka (pAvizeSa), pAtrI, keyUra, masUra, zAraNaka, kilija (taraNa kI banI bar3I TokarI), dhvaja, dvIpI cakacAka, zRGgAla, aja, khara, karama, saMdolaka (jhUlA), aura (rokha) ke sadRza haiN| ye janma bhUmiyAM duSprekSya evaM mahAbhayAnaka haiN| upayukta nArakiyoM kI janmabhUmiyAM anta meM karota ke sadRza, cAroM tarapha se gola, majjavamayI (?) aura bhayaMkara haiN| bArI, hAthI, bhaMsa, ghor3A, gadhA, UMTa, bilAva aura mar3he Adi ke sar3e-gale zarIroM kI durgandho ko apekSA narakoM meM anantamuNI durgandha hai| upayukta janmabhUmiyoM kA vistAra jaghanyarUpa se pAMca kosa, utkRSTa rUpa se cAra sau kosa aura madhyama rUpa meM dasa-pandraha kosa pramANa haiN|
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8. madhyaloka kI vApiyoM va kuNDoM kA vistAra :1. jambUdvIpa sambandhI nAma lamyAI | caur3AI ti.p.| | gaharAI / | 4. / gA. rA. baa.|3| sU. / ha. pu. ( vi. sa. | F vA. 1 pR. / paM. 5/ gA. | gA. | . . 100 dha.. sAmAnya niyama-sarovaroM kA vistAra apanI gaharAI se 50 gunA hai (ha. pu. 51507) drahoM ko lamyAI apane-apane parvatoM kI UMcAI se 10 gunI hai, caur3AI 5 gunI aura gaharAI dasaveM bhAga hai / (tri. sA. 1568); (ja. pa. / 3 / 71) jambUdvIpa kI jagatI ke mUlavAlI utkRSTa 200 gha. 100 dha. .. madhyama 150 dha. 15 gha. jaghanya 50 gha. 10 gha. panadraha '1000 dha. 500 dha. | (ta. sU. 3 / 15-16) mahApana padma se dugunA 1727 tigicha padma se caugunA kesarI tigiravat 2323 puNDarIka mahApaNavat 2344 mahApuNDarIka pAvat 2355 devakUru ke draha padmadrabat 2060 10 / 13 / 174 / 30 165 / 656657 uttarakuru ke dra devakuruvat nandanavana kI vApiyA~ 50 yo. 25 yo 10 yo. saumanasa vana ko vApiyAM / dRSTi saM01 25 yo. 25 yo. 5 yo. - 1947 / dRSTi saM02 nandanavanavat 10 / 13 / 1807 gaMgA kuNDa golAI kA vyAsa gaharAI de. pUrvokta sAmAnya niyama de. pUrvokta sAmAnya niyama dRSTi saM0 1 dRSTi saM02 10 yo. 16.yo. 1. yo. 216-221 | 10 yo. ] 218 / 22 / 5 / 187 / 25 / 142 ( 587 / 176
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 yo. / 216 22 / 5 / 187 / 32 22 / 3-8 / 186 dRSTi saM03 | 623 yo, sindhu kuNDa gaMgAkuNDavata mAge sItAsItodA taka uttarottara duganA prAge raktAraktodA taka uttarottara prAdhA 32 videhoM kI nadiyoM ke kuNDa 63 yo. vibhaMgA ke kuNDa | 120 yo. 22 / 3-14 // 186 10 yo. 10 / 13 / 176 / 24 10 / 13 / 176 / 10 / 10 yo. janma bhUmiyoM kA ja. vistAra ko. 5, u. vi. ko 400, ma. vi. ko. 10-15 / janma bhUmiyoM kI UMcAI apane-apane vistAra ko apekSA pAMca guNI hai| ye janmabhUmiyAM sAta, tIna, do, eka aura zaMca kona vAlI haiN| ja. bhU. kI. ja. UMcAI ko, 25, u. UcAI 2000, ma.u. 50-55 / janma midoM meM eka, do, tIna, pAMca aura sAta dvAra-kona aura itane hI daravAje hote haiN| isa prakAra kI vyavasthA kevala zreNIbaddha aura prakIrgaka biloM meM hI hai / / indraka binoM meM ye janma bhUmiyAM lIna dvAra aura tIna konoM se yukta haiN| ukta satra hI janma bhUmiyA~ nitya hI kastUrI se anantaguNita kAgne adhikAra se vyApta hai / isa prakAra janmabhUmiyoM kA varNana samApta hyaa| nArako jIva pApa se naraka bila meM utpanna hokara aura eka mUhartamAna kAla meM chaha paryAptiyoM ko prApta kara Akasmika maya se yukta hotA hai| pazcAt vaha nArakI jIva bhaya me kAMpatA huA bar3e kaSTa se calane ke liye prastuta hokara aura chattIsa AyuSoM ke madhya meM girakara vahAM se uchalatA hai| prayama pathvI meM jIda sAta utsedha yojana aura chaha hajAra pA~ca sau dhanuSa pramANa uchalatA hai, inake Age zeSa padiyoM meM uchalane kA pramANa krama me uttarottara dUnA-dunA hai| po. 7, pa. 6500 / jisa prakAra duSTa vyAghra mRga ke bacce ko dekhakara usake Upara TUTa par3atA hai, usI prakAra kara purAne nArako usa navIna nArakI ko dekhakara dhamakAte hue urAkI aura daur3ate haiN| jisa prakAra kuttoM ke jhaMDa eka-dUsare ko dAruNa dukha dete haiM, usI prakAra bhArakI nitya hI paraspara durasaha pIr3Adika kiyA karate haiN| nArakI jIva cakra, bANa, zUlI, tomara, mudgara, karoMta, bhAlA, suI, mugala aura salavAra ityAdika zastrAstra, vana evaM parvata kI Aga tathA bher3iyA, vyAghra tarakSa, zRgAla, kuttA, bilAya aura siMha, ina pazuoM ke anurUpa paraspara meM sadaiva apane-apane zarIra ko vikriyA kiyA karate haiN| __ anya nArakI jIva gaharA bila. ghuoM, vAyu atyanta tathA tagA huA khappara, yaMtra, 'cUllA, kaNDanI (eka prakAra kA kUTane kA upakaraNa), capakI au vIM (nadI), inake prAkAra rUpa apane-apane zarIra kI vikriyA karate haiM / uparyukta gArakI zUkara, dAvAnala tathA zoNita aura kIr3oM se yukta marita, daha, kUpa aura vApI Adi kA pazcapha-pRthaka rUpa se rahita apane-apane zarIra ko vikriyA kisa karate haiM / tAtparya yaha ki nArakiyoM ke apRthak vikriyA hotI hai, devoM ke samAna unake pRthaka vikriyA nahIM hotii| bajamaya vikaTa mukha vAle byAna aura siMhAdika, pIche ko bhAgane vAle anya nArakI ko kahIM para bhI krodha se yA DAlate haiM / koI nArI jIva bigasa vilApa karate hue hajAroM yaMtroM (kolhuoM) se pele jAte haiM / dUsare nArakI jIya vahA~ para ho jAte haiM, aura itara nArakI vividha prakAroM se chede jAte haiN| koI nArakI paraspara meM eka-dUsare ke dvArA bacatulya sAMkaloM se. yaMmoM se bAMdhe jAte haiM, aura koI atyanta jAjvalyamAna duSprathya agni meM pheMke jAte haiN| koI nArakI karoMta (ArI) ke kAMToM ke mukhoM se phAr3e jAte haiM, aura itara nArakI bhayaMkara aura vicitra bhAloM se vedhe jAte haiN| kitane hI nArakI jIna lohe kI kar3AhiyoM meM sthita tape hue tela me pheMke jAte haiM, aura kitane hI jalatI huI jvAlAnoM se utkaTa agni 177
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. anya dvIpa sambandhI nAma lambAI / cIr3AI | gaharAI ! ni. pa. rA. vA. ||3||suu.| | h.pu.15|| | tri.sA. / gA. / va. pu. pa. ja.pa.a. gA. / yo. | yo. dhAtakI khaNDa ke pakSa jambUdvIpa se dUne yo. 33 / 5 / 165123 prAdi draha nandIzvara dvIpa kI | bApiyAM 1000 / 60 350-168 / 11 / 1657 / 671 meM pakAye jAte haiN| koyale aura upaloM kI Aga meM jala rahA hai mahAna zarIra jinakA, aise meM nArakI jIva zItala jala samajha daur3akara vatariNI nadI meM praveza karate haiN| usa vatariNI nadI meM katarI (kaiMcI) ke samAna tIkSNa jala ke AkAra meM pariNata hue dUsare nArakI una nArakiyoM ke zarIroM ko dusmaha aneka prakAra kI pIr3AoM ko pahuMcAte hue vedate haiN| vatariNI nadI ke jala se nArakI kachuyA, meMDhaka aura magara prabhUti jalacara jIvoM ke vividha rUpoM ko dhAraNa eka dUsare ko bhakSaNa karate haiN| pazcAta ve nArakI vistIrNa zilAoM ke bIca meM biloM ko dekhakara jhaTapaTa unameM praveza karate haiM, parantu vahAM para bhI sahasA vizAla jvAlAbhoM vAlI mahAn agni uThatI hai / punaH jinake sampUrNa aga tIkSaNa agni kI jvAlAoM ke samUhoM se jala rahe haiN| aise ve hI nArakI zItala chAyA jAnakara asipatra bana meM praveza karate haiN| vahAM para vividha prakAra ke vRkSoM ke gucche, patra aura phaloM ke puja pavana se tADita hokara una nArakiyoM ke Upara duSprekSya (adarzanIya vAdaNDa ke samAna girate haiN| isake atirikta usa asipatravana se cakra, vANa, kanaka (zalAkAkAra jyotiH piMDa) tomara (bArarAvizeSa), mudgara, talavAra, bhAlA. masala tathA aura bhI astra-zastra una nArakiyoM ke sira para girate haiN| anantara, jinake zira chid gaye haiM, hAtha khaNDita ho gaye haiM, netra adhita haiM, AMtoM ke samUha laMbAyamAna haiM, aura zarIra khUna se lAla tathA bhavAnaka haiM. aise ve nArakI azaraNa hokara usa cana ko bhI chor3a dete haiN| gaddha, garuDa, kAka tathA aura bhI vajramaya mukhavAle va tIkSNa dAMtoM vAle pakSI nArakiyoM ke zarIra ko kATakara unheM khAte haiN| anya nArakI una nArakiyoM ke aga aura upAMgoM kI haDDiyoM kA pracaMDa ghAtoM se cUrNa karake utpanna hue vistRta dhAvoM meM bahatta kSAra padArthoM ko DAlate haiN| bAvoM meM kSAra dvaSoM ke DAlane se yadyapi ve nArakI karuNApUrNa bilApa karate haiM aura caraNa yugala meM lagate haiM, tathApi anya nArakI usa prakAra khinna avasthA meM hI unheM khaNDa-khaNDa karake culhe meM DAlate haiN| itara nArakI para strI meM Asakta rahane vAle jIvoM ke zarIroM meM atizaya tapI huI sohamaya yuktI strI kI mUrti ko dRr3hatA se lagAte haiM aura unheM jalatI huI Aga meM pheMkate haiM / jo pUrva bhava meM mAMsa bhakSaNa ke premI the unake pArIra ke mAMsa ko kATakara anya mArakI rakta se bhIge hue unhIM ke mAMsa khaMDoM ko unake hI mukhoM meM DAlate haiN| 178
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma 2. vAI dvIpa ke kamaloM kA vistAra padmadra kA mUla kamala mUla kamala parivAra kamala mAge tichidraha taka kesarI Adi ke daha himavAn para kamalAkAra kUTa UMcAI ghAtakIkhaMDa ke vistAra UMcAI dRSTi saM0 1 dRSTi saM0 2 vistAra- dRSTi saM0 1 dRSTi saM0 2 UMcAI vistAra kamala sAmAnya kA 4 4 yA 2 1 nAla kA mRNAla ko pattA ko 42 jala ke 1 Upara 2 2:40 1 sarvatra uparokta se AdhA uttarottara dUnA 12 125 / 1670 noTa :- jala ke bhItara 10 yojana yA 40 kosa tathA Upara do kosa (rA. bA. 1856); (ha.pu. 51128 ) ; (ji.sA. 571) (ja. pa. 3 / 74) 1 timi yadi pat 1 2 kaNikA kA 1 2 si. pa. 4 rA.bA. 3 hu.pu.|5| 9.18 | | 17-1851 paMkti gA. 1 grA. 1667 1670 176 1667 1679 12 1 jambUdvIpa vAloM se dUne ( rA. vA. / 3 / 33 / 5 / 165 / 23) 5,8 ! 16 ta. sU|3|18 sa.mU. | 3|26| 206 | 22|201883 254 125 trisA. gA. | 270-571 ja. pa. pra. 570-571 6 / 74 grA. 3 / 74 | 3|127 3 / 74 madhu aura maJca kA sevana karane vAle prANiyoM ke mukhoM meM nArakI atyanta sape hue dravita lohe ko DAlate haiM, jisase unake avayavasamUha bhI pighala jAte haiM / jisa prakAra talavAra ke prahAra se bhinna huA kueM kA jala phira se mila jAtA hai, isI prakAra anekAneka zastroM se aa gayA nArakiyoM kA zarIra bhI phira mila jAtA hai| tAtparya yaha ki anekAneka zastroM se chedane para bhI nArakiyoM kA akAla marA nahIM hotA / narakoM meM kacchuri (kapikacchu, kevAMca), yAtanAyeM kiyA karate haiN| karota, suI aura khara kI Aga ityAdi vivadha prakAroM se nArakI paraspara meM eka-dUsare ko
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhanoM pRthvI ke nArakI atyanta tIkhI aura kar3avI kathari (kacarI yA acAra ?) kI zakti ne anantaguNI lokhI aura kar3avI thor3I sI maTTI ko cirakAla meM khAte haiN| narakoM meM yakarI, hAthI, mana, bor3A, gadhA, UMTa, billI aura maDhe Adi ke sar3e hue zarIroM kI gandha se anantaguNI durgandhavAlA aAhAra hotA hai| ratnaprabhA se lekara antima pRthvIparyanta atyanta sar3A, azubha aura uttarottara asaMkhyAta-guNa glAnikara anna AhAra hotA hai| dharmA pRthvI meM jo AhAra hai, usakI gandha meM vahA~ para eka kosa ke bhItara sthita jIva mara sakate haiM, isake Age zeSa dvitIyAdika pudhviyoM meM isakI ghAtaka zakti, AdhA-AdhA kosa aura bhI bar3hatI gaI hai / dharmA 1; vaMzAmeghA 2, maja. ari 3; magha. mAgha. 4 kosa / pUrva meM devAyukA bandha karane vAle koI nara yA tiyeca anantAnubandhI meM se kisI eka kA udadha AjAne le ratnatraya ko naSTa karake agura kumAra jAti ke deva hote haiN| sikatAnana, amipatra, mahAyala, mahAkAla, zyAma aura zabala, rudra, abarISa, vilasita nAmaka, mahArudra, mahAvara nAmaka, kAla, tathA agniruddha nAmaka, kumbha aura vaitaraNi Adi asura kumAra jAti ke deva tIsarI bAlukA prabhA pRthvI taka jAkara nArakiyoM ko kodhita karAte haiN| isa kSetra meM jisa prakAra manuSya mar3he aura bhai se Adi ke yuddha ko dekhate haiM, usI prakAra naraka meM asura jAti ke deva nArakiyoM ke muddha ko dekhate haiM aura mana meM santuSTa hote haiN| ratnaprabhAdika pudhviyoM meM nArakI jIva, jaba taka kramazaH eka, tIna, sAta, daza, sattaraha, bAIsa aura tetIsa argabopama (sAgaropama) pUrNa hote haiM, taba taka bahuta bhArI dumsa' ko prApta karate haiN| narakoM meM pacane vAlA nArakiyoM ko kSaNamAtra ke liye bhI sukha nahIM haiM, kintu unheM sadaiva dAruNa duHkhoM ko anubhava hotA rahatA hai| nArakiyoM ke zarIra kadalIghAta (akAlamaraNa) ke binA Aya ke anta meM vAyu se tAr3ita meghoM ke samAna niHzeSa vilIna ho jAte haiN| isa prakAra pUrva meM kiye gaye doSoM se jIva narakoM meM jisa nAnA prakAra ke dukha ko prApta karate haiM, usa duHkha ke saMpUrNa svarUpa kA varNana karane ke liye bhalA kauna samartha hai ? samyaktvarUpI ralaparvata ke zikhara se miNyAtta bhAvarUpI padI para patita huA prANI narakAdika paryAyoM meM atyanta duHkha ko prApta kara nigoda meM praveza karatA hai| samyaktva aura dezacAritra ko prApta kara yaha jIva viSaya sukha ke nimita usate (samyaktva aura cAritra se) calAyamAna ho jAtA hai, aura isIliye vaha narakoM meM atyanta duHkha ko bhogakara nimoda meM praviSTa hotA hai| kabhI samyaktva aura sakala saMyama ko bhI prApta kara viSayoM ke kAraNa unase calAyamAna hotA huA narakoM meM atyanta duHkha ko pAkara nigoda meM praveza karatA hai| jisakA citta samyagdarzana se vimukha hai tathA jo jyotiSa aura maMtrAdikoM se AjIvakA (vRtti) karatA hai, aisA jIva nArakAdika meM bahuta duHkha ko pAkara nigoda meM praveza karatA hai| . duHkha ke svarUpa kA varNana samApta huaa| dharmA Adi tIna pazvivoM meM mithyAtva bhAva se saMyukta nArakiyoM meM se koI jAti smaramA se, koI durvAra vedanA se vyathita hokara, aura dharma se sambandha rakhane vAlI kathAoM ko devoM se sunakara ananta bhAvoM ke pUrNa karane meM nimitta bhUta aise samyagdarzana ko grahaNa karate haiN| kAbhAdikoSa cAra puzciyoM ke nArako jIva devakRta prabodha ke binA jAti smaraNa aura bedanA ke anubhavamAtra se hI samyagdarzana ko grahaNa karate haiN| samyagdarzana ke grahaNa kA kathana samApta huaa| bhImA ko pIte haiM, mA~sa kI abhilASA karate haiM, jIvoM kI bAta karate haiM, aura mRgayA meM tRpta hote haiM, ve kSaNamAtra ke sukha ke liye pApa utpanna karate haiM aura naraka meM ananta dukha ko pAte haiN| jo jIva lobha, krodha, bhaya athavA moha ke bala se asatya bolate haiM, ve niraMtara bhaya ko utpanna karane vAle, mahAna kapTakAraka, aura atyanta bhayAnaka naraka meM par3ate haiN| bhIta ko chedakara, priya janako mArakara aura paTTAdika ko grahaNa karake dhana ko harane tathA anya saMkar3oM anyAyoM se mUrkha loga bhayAnaka naraka meM tIna dukha ko bhogate haiN| lajjA se rahita, kAma se unmatta javAnI meM masta, para strI meM Asakta, aura rAta-dina maithuna sevana karane vAle prAraNI narakoM meM jAkara ghora dukha ko prApta karate haiN| putra, strI, svajana aura mitra ke jIvanAthaM jo loga dUsaroM ko Thagakara tRSNA ko bar3hAte haiM, tathA para ke dhana ko harate haiM, ve tIba dukhako utpanna karane vAle naraka meM jAte haiM / 180
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra aura unakA tatva darzana [tRtIya adhyAya
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla kA barNana atha trividhaH kAlaH // 1 // artha-isa prakAra maMgala nimitta vizeSa iSTa devatA ko namaskAra karane ke bAda kahate haiM ki vividhaH kAlaH anantAnantarUpa atItakAla se bhI ananta guNita anAgata kAla, samayAdika vartamAna kAla, prakAra se kAla tIna prakAra ke hote haiM / dvividhaH // 2 // __ artha-pAMca bharata aura pAMca airAvanoM kI apekSA se zarIra ko UMcAI bala aura prAyu Adi kI hAni se yukta dasa kor3A-kor3I sAgara pramANa vAlA avasipaNI kAla tathA utgha Ayu balAdi kI vRddhivAlA dazakaur3Akor3I sAgara pramANa utsarpiNI kAla hai| isa prakAra kAla ke do bheda ho jAte haiN| SaDvidhovA // 3 // artha--suSama suSamA, 1 suSamA, 2 suSamA duHSamA 3 duSama suSamA, 3 duHpamA, 5 pratiduHSamA 6 aise avasarpiNI kAla ke chaH bheda haiM / isa prakAra inase ulaTe ati duHSamA 1 duSamA 2 duHSamasuSamA 3 suSama duHpamA 4 suSamA 5 suSama suSamA 6 ye utsapiNI ke cha: bheda haiN| isa avapiNo meM suSama saSamA nAma kA jo prathama kAla hai vaha cAra koDAkor3I sAgara pramANa pravartatA hai, isameM uttama bhoga bhUmi kI sI pravRtti hotI hai| usa yuga ke strI puruSa 6000 dhanuSa kI UMcAI vAle tathA tIna palyopama Ayu vAle aura tIna dina ke bAda badarI phala ke pramANa pAhAra lene vAle hote haiN| una ke zarIra ko kAMti bAla sUrya ke samAna hotI hai| samacatu rasra saMsthAna, vajavRSabhanArAca saMhanana tathA 32 zubha lakSaNoM se yukta hote haiM / mArdava aura Arjava guNa se yukta ve satya sukomala subhASA bhASI hote haiM, unakI bolI mRdu madhura vINA ke bAda ke samAna hotI hai, ve 6000 hajAra hAthiyoM ke samAna bala se yukta hote hai / krodha lobha, mada mAtsarya aura mAna se rahita hote haiM, sahaja 1, zArIrika 2 AgaMtuka 3 duHkha se rahita hote haiM / saMgIta yAdi vidyAmoM meM pravINa hote haiM, sundara rUpa vAle hote haiM, sagaMdha niHsvAsa bAle hote haiM tathA mithyAtvAdi cAra guNasthAna bAle hote haiM, upazamAdi samyaktva ke dhAraka hote haiM, jaghanya kApota pIta, padma aura zukla lezyA rUpa pariNAma bAle hote haiM, nihAra rahita hote haiM, anapavayaM prAyu vAle hote haiM, janma se ho bAlaka kumAra yauvana aura maraNa paryAya se yukta hote haiM, roga zoka kheda aura sveda Adi se rahita, bhAI bahana ke vikalpa se rahita, paraspara pramavAle hote haiN| Apasa meM prema pUrvaka daMpati bhAva ko lekara apane samaya ko bitAte haiM / apane saMkalpa mAtra se hI apane ko dene vAle daza prakAra ke kalpavRkSoM se bhogopabhoga sAmagrI prAptakara bhogate hue pAbu vyatIta karate haiM jaba apanI Ayu meM nava mahIne kA samaya zeSa raha jAtA hai, taba vaha yugala eka bAra garbha dhAraNa kara phira apanI prAyu ke cha mahIne bAkI raheM usameM devAyU ko bAMdhakara maraNa ke samaya donoM dampatti svarga meM deva hote haiN| jo samyagdaSTi jIva hote haiM, ve saba to saudharma prAdi svarga meM aura mithyAdaSTi jIva bhavanatrika meM jAkara paidA hote haiM, yahA~ para chor3A huyA yugala kA zarIra turanta hI osa ke samAna pighala jAtA hai, unake dvArA utpanna hue stro puruSa ke jor3e tIna dina taka to aMguSTha ko cUsate haiM, tIna dina ke bAda reMgane lagate haiM phira tIna dina bAda unakA mana sthira ho jAtA hai phira tIna dinoM bAda yauvana prApta hotA hai phira tIna dina bAda kathA sunane vAle hote haiM phira tIna dina bAda samyaktva grahaNa karane yogya hote hai / isa prakAra 21 dina meM saMpUrNa kalA sampanna ho jAte haiN| artha usa bhUmi meM rAta aura dina kA garIba aura amIra Adi kA bheda nahIM hotA hai / viSa sarpa samUha akAla varSA tuphAna dAvAnala ityAdi usa bhUmi meM nahIM hotA hai, pUnaH pacendriya sammurchana vikalendriya asanI padriya aparyApta jIva tathA
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ jalacara jIva vahA~ nahIM hote haiN| sthalacara aura nabhacara jAti ke jIva yugala rUpa se utpanna hote haiM kyoMki usa kSetra meM svabhAva se paraspara virodha rahita tathA yahAM para hone vAle sarasa svadiSTa tRNa patra puSpa phalAdi ko khAkara atyaMta nirmala pAnI ko pIkara sIna palmona kAla taka jIkara nija Ayu avasAna kAla meM smaraNa se marakara devagati meM utpanna hote haiN| supamA (madhyama bhogabhUmikA) kAla madhyama bhogabhUmi kA kAla tIna koTAkor3I sAgaropama hotA hai to use Ayu aura basa Adi kramazaH kama hote grAkara isa kAla ke zurU meM do kosa kA zarIra do payoSana bhAyu do dina ke aMtara se phala mAtra mAhAra eka bAra grahaNa karate hai, pUrNa candra ke prakAza ke samAna unake zarIra kI kAMti hotI hai, janma se pAMca dina taka aMguSTha cUsate hue zramazaH 35 dina meM sampUrNa kalA sampanna hote haiN| bAkI aura bAta pUrva kI bhAMti samajhanA / suSama dudhamA (jaghanya bhogabhUmi kA) bAla sAgara kA hotA hai, so utsedha Ayu tathA bala krama yaha jaghanya bhogabhUmi kA kAla yAnI tIsarA kAla do kor3Akor3I se kama hote-hote isa kAla ke Adi meM eka kosa kA zarIra eka palyopama Ayu aura eka dina aMtara se AMvalA pramANa eka bAra AhAra lete haiM / priyaMgu (zyAma) varNa zarIra hotA hai| janma se sAta dina taka aMguSTha cUsate hue unacAsa dina meM sarva kalA saMpanna vana jAte haiM, bAkI saba pUrvavat samabhatA isa prakAra yaha anavasthita bhogabhUmi kA krama hai| lothA duSamA- suSamA kAla pramANa kA hotA hai| so kramaza: cauyA dhanavasthita karmabhUmi kA kAla 42 hajAra varSa kama eka phor3Aphor3I sAgaropama ghaTakara isa kAla ke Adi meM 500 dhanuSa zarIra kor3a pUrva pramita Ayu pratidina AhAra karane vAle paMca varNa zarIra mahAbala parAkramaNAlI ghaneka prakAra ke bhoga ko bhogane vAle dharmAnurakta hokara pravartana karane vAle isa kAla meM besaThazAlA kA puruSa krama se utpanna hote haiN| pAMcavA duSamA kAla-- joki 21 varSa kA hotA hai| usa kAla ke strI puruSa prArambha meM 120 varSa kI Ayu vAle sAta hAya pramANa zarIra vAle varSa vaha yAhArI kama tAkata vAle jIvAcAra se hIna, bhogAdi meM Asakta rahane vAle hote haiM aise isa paMcama kAla ke anta meM antima pratipadA ke dina pUrvAnha meM dharma kA nAza madhyAhna meM rAjA kA nAza aura aparAnha meM agni kA nAza kA svabhAva se ho jAegA / chaThavAM ati duSamA kAla - yaha kAla bhI 21 hajAra varSa kA hotA hai so zrAyu kAya aura bala kama hote-hote isa chaThe kAla ke prArambha meM manuSyoM pandraha ke zarIra kI UMcAI do hAtha kI Ayu bIsa varSa tathA dhUmra varNa hogA, niraMtara bahAra karane vAle manuSya hoMge tathA isa chaThe kAla ke anta meM varSa kI Ayu aura eka hAtha kA zarIra hogaa| isa kAla meM padkarma kA prabhAva, jAti pati kA prabhAva kula dharma kA prabhAva ityAdi hokara loga nirbhaya svecchAcArI ho jAyeMge, vastrAlaMkAra se rahita nagna vicarane lagege machalI bhAdi kA AhAra karane vAle hoMge pazu pakSI ke samAna unakI jIvana caryA hAMgo pati patnI kA bhI nAtA nahIM rahegA aisA isa chaThe kAla ke aMta meM jaba 46 dina bAkI raheMge taba sAta roja taka tIkSNa vAyu calegI sAta dina zratyaMta bhayaMkara zIta par3egI sAta dina varSA hogI phira sAta dina viSa ko dRSTi hogI isake bAda sAta dina taka agni kI varSA hogI jisase ki bhArata aura airAvata kSetra ke prArya khaMDoM meM kSudra parvata upasamudra choTI-choTI nadiyAM ye saba bhasma hokara saMpUrNa pRthvI samatala ho jAvegI aura sAta dina taka raja aura dhuvAM se AkAza vyApta rhegaa| isa prakAra ina kSetroM meM cauthA pAMcavA aura chaThA ina tInoM kAloM meM anavasthita karma bhUmi hogI isake anantara jisa prakAra zuklapakSa ke bAda kRSNA pakSa AAtA hai usI prakAra pravasarpaNI ke bAda utsarpaNI kA kA prArambha hotA hai jisameM sabase pahale ati duSamA kAla bArambha hotA hai| prati duSamA kAla --- isa kAla meM manuSyoM kI Ayu 15 varSa aura utse eka hAtha kI hogI jo ki zrama bar3hatI rahatI hai| isa kAla ke 184
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ NamokAra tha bhogabhUmi meM dasa prakAra ke kalpa vRkSoM se bhoga sAmigI gRhA~ga bhAjanA~ga bhojanA~ga pAnA~ga vastrA~ga panAmA bhaakiyaa| MLMAN J PANY Ple bhUSaNAMga jyotirA~ga vAdyA~ga Mal NAIANTHAN MINOR- PART LAR RELA SPINNERNO kalpa vRkSa
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ ati lubhAne vAlI sugandha ko dene vAle jAti nahI, jampA, bolazAdinAnA prakAra ne patrI mAlA ko mAlAkAra ke samAna samayAnusAra sampanna kara dene vAle mAlAMga jAti ke kalpavRkSa hote haiN| dazoM dizAoM meM udyoga karane vAle maNimaya nAnA prakAra ke dIpakoM ko hara samaya pradAna karate haiM aise dIpAMga jAti ke kalpavRkSa haiN| bhoga bhUmiyoM ke mana ko prasanna karane vAlI jyoti ko niraMtara phailAne vAle jyotirAMga jAni ke kalpa vRkSa haiM / ati samatula AvAja karane vAle ghana zuSira tathA vitata jAti ke aneka prakAra ke bAditroM ko dene vAle, dhvani se : mana ko utsAha tathA dIratva paidA karane vAle vAdyAMga jAti ke kalpavRkSa haiN|| bharata aura airAvata ina donoM prakAra ke kSetroM meM arahaTa ke ghaTa ke samAna utsapiNI ke vAda avasarpiNI tathA avasapiNI ke bAda phira utsapiNI isa prakAra niraMtara anaMtAnaMta kAla ho gaye haiM aura Age hote rheNge| isa prakAra pravasapiNI aura utsapiNI kAla asaMkhyAta varSa bIta jAne ke bAda eka huMDAvasarpiNI kAla hotA hai| aba usI ke cinha ko batalAte haiM / usameM suSama duHSamA kAla ke samaya meM varSA hokara dhUpa par3atI hai jisase vikalaMdriya jIvoM kI utpatti hotI hai| kalpa vRkSoM kA virAma hote hI tatkAla prathama tIrthakara aura prathama cakravartI ko vijaya meM bhaMga hotA hai| tathA usa cayavartI ke nimitta se brAhmaNoM kI utpatti hotI hai| phira tIrthakara tathA vaha cakravatoM nirvANa ko prApta ho jAte haiN| evaM mAge bhI tIrthakara cakrI zrAdi hote rahate haiN| duHpamA suSamA kAla meM kramazaH (63) zalAkA puruSaH utpanna hote haiN| vahA~ navama tIrthakara ke bAda solahave tIrthakara naka dharma kI hAni hotI hai| ina sAta tIthaMkaroM ke samaya meM krama se, mAdhA palya, kA caturthAza, palya kA dvibhAga palya kA vibhAga palya kA dvibhAga phira palya kA caturthabhAga meM to dharma ke par3hane vAle aura sunAne vAle hote haiN| isake bAda par3hane vAle aura sunane tathA sunAne vAle na hone ke kAraNa dharma vicchinna hotA hai / ___ isa kAla meM ekAdaza rudra hote haiM tathA kalaha priya vana nArada hote haiM, aura sAtaveM teIsaveM tathA caubIsaveM tIrthakara ko upasarga hotA hai| tatIya caturtha paMcabha kAla meM zrI jaina dharma ke nAzaka kaI prakAra ke phudeva. kuliMga duSTa pApiSTa aise caMDAla zabara pAna nAhala cilAtAdi kula vAle khoTe jIva utpanna hote haiN| tathA duHkhama kAla meM kalki aura upa kalki aise 42 jIva utpanna hote haiN| tathA prativRSTi anAvRSTi bhUvRddhi vanAgni ityAdi aneka prakAra ke doSa tathA vicitra bheda utpanna hote haiN| aura isa bharata kSetra ke haMDAvasapiNI ke tRtIya kAla ke anta kA pAThavA bhAga bAkI rahane se kalpa vRkSa ke vIrya kI hAni rUpa meM bhUmi kI utpatti kA cinha pragaTa hone se usakI sUcanA ko batalAne vAle manuroM ke nAma batalAte haiN| kulakara (manu) caturdaza kulakarAH iti isa jambUdvIpa ke bharata kSetra kI apekSA se pratizruti 1 sanmati 3 kSemaeNkara 3 kSemaMdhara 4 sImakara 5 sImaMdhara vimala vAhana 7 cakSuSmAna 8 yazazvI abhicandra 10 caMdrAbha 11 marudeva 12 prasenajita 13 nAbhirAja 14 aise caudaha kalakara athavA manane parvabhava meM videha kSetra meM satpAtra ko vizeSa rUpa se mAhAra dAna diyaa| usake phalasvarUpa manuSyAyu ko bAMdhakara tatpazcAta kSAyika samyaktva ko prApta karake bahA~ se pAkara isa bharata kSetra ke kSatriya kula meM janma lekara kucha loga avadhijJAna se vA kaka jAtismaraNa se kalpa vRkSa kI sAmarthya meM hAni utpanna hotI hai usake svarUpa ko samajhate haiN| ve isa prakAra haiM: ye sabhI kalakara pUrva bhava meM videha kSetra ke kSatriya rAjakumAra the, mithyAtva dazA meM inhoMne manuSya prAya kA baMdha kara liyA thaa| phira inhoMne muni prAdika satpAtroM ko vidhi sahita bhakti pUrvaka AhAra dAna diyA, dukhI jIvoM kA dukha karuNA bhAva se dara kiyaa| tathA kevalI zrutakevalI ke pAda mUla meM kSAyaka samyaktva prApta kiyaa| viziSTa dAna ke prabhAva se ye bhogami meM utpanna hue| inameM se aneka kalakara pUrvabhava meM avadhijJAnI the, isa bhava meM bhI avadhijJAnI hue| ataH apane
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratizruti kulakara vAyu palya ke dazava bhAga zarIra kI U~cAI 1800 dhanuSa / janatA ko mRrya candramA jyotiSI devoM se na Darane kA prAzyApana diyaa|
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya vidhisAgara sanmati kulaMkara Apake sauMbhAga pramANa, zarIra kI UMcAI 1300 dhanuSa, janata) ko praha, nakSatra, nAroM ke prakAza se bhayabhIta na hone kA AzvAsana diyA aura banAyA ki ye jyotiSI devoM ke vimAna haiM ghabarAo mt|
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgadarzaka AcArya zrI suvihiAsAgara jI mahArAja SIRVICE RANI STATE 14IER V' : : kSemaMkara kulakara Ayu 11000 palya, zarIra kI UMcAI 800 dhanupa, zarIra kA raMga svarNa jaisA / unake mamaya meM siMha, bAgha Adi jAnavara duSTa prakRti ke ho gaye. jilase strI puruSa bhayabhIta hae / taba kSemaMkara kulakara ne saba ko samajhAyA ki ye pazu zAnta svabhAva ke nahIM rahe, pahale kI taraha ina kA vizvAsa mata karo aura sAvadhAna rho| yaha suna kara prajA ke loga saceta aura nirbhaya ho ge| .
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1416 mArgadarzaka : kSemandhara kulakara Ayu palya ke dasa hajArave bhAga pramANa, zarIra kI UcAI 45 dhanuSa / inake samaya meM siMha, bAgha Adi aura adhika krUra bana gapa janatA meM bhArI bhaya phaila gyaa| unhoMne logoM ko pazuoM kI duSTa prakRti se paricaya karAyA aura unase surakSA kA upAya btaayaa| dIpa jAti ke kalpa vRkSa kI hAni ho jAne se dIpAyota karane kA upAya bhI btlaayaa|
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ Sha MATION 7 sImaGkara kulakara prAya palya ke lAsvave bhAga zarIra kI UcAI 750 dhanuSa usa samaya ke logoM kI vRkSoM kI sImA btlaaii|
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ SATTINE SILab TA: sImandhara kulakara prAyu palya ke daza lAkho bhAga pramANa zarIra kI UcAI 750 dhanuSa / usa samaya ke logoM ko bhinna minna rahane kI sImA pratalAI nirAkula karake Apama kI kala mittaaii|
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ SPREM MEERSANE S S WATUNaik cacuSmAna kulakara Ayu palya ke dasa karor3aveM bhAga, zarIra kI ucAI 675 dhanuSa / bhoga bhUmi meM baccoM ke yugala paidA hote hI mAtA pitA kI mRtyu ho jAtI thI, ve apane baccoM kA mukha bhI nahIM dekha pAte the, inake paidA hote hI yugala baccoM ke paidA hote samaya mAtA pitA kA maraNa banda ho gayA, jise dekha kara loga ghabarAye parantu inhoMne samajhAyA ki ye to numhAre bacce haiM inase mana ghbraano|
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ samaya ke logoM kI kaThinAiyoM kA pratikAra kiyA avadhijJAna se jAnakara unakI samasyA sulajhAI aura kulakara avadhijJAno to nahIM the kintu vizeSa jJAno the, jAti smaraNa ke dhAraka hue the unhoMne usa samaya kalpavRkSoM kI hAni ke dvArA logoM ko kaThinAIyoM ko jAnakara unakA pratikAra karake janatA kA kaSTa dUra kiyA / kulakaroM kA dUsarA nAma manu bho hai| isakA khulAsA isa . prakAra hai| pratizruti kulakara sUpama dUpamA nAmaka nIsare kAla meM palya kA pAThavAM bhAga pramANa samaya jaba zeSa raha jAtA taba svarNa samAna kAMti vAle pratizrati kulakara utpanna hue| unakI Ayu palya ke dazaveM bhAga pramANa thI unakA zarIra aThAraha sau 1800 dhanUpa UMcA thA aura unakI devI (strI) svayaMprabhA thii| usa samaya jyotirAMga kalpavRkSoM kA prakAza kucha maMda par3a gayA thA isaliye sUrya aura candra dikhAI dene lage, zurU meM jaba candra aura sUrya digvalAI dige vaha prASAr3ha kI pUrNimA kA dina thA / yaha usa samaya ke liye eka adbhuta vicitra ghaTanA thI, kyoM ki usase pahale kabhI jyotirAMga kalpavRkSoM ke mahAna prakAza ke kAraNa sUrya candra grAkAza meM dikhAI nahIM dete the| isa kAraNa usa samaya ke strI puruSa sUrya candra ko dekhakara bhayabhIta hue ki yaha kyA bhayAnaka cIja dIkha rahI haiM, kyA koI bhayAnaka utpAta hone vAlA hai| taba ye pratidhati kulakara ne apane vizeSa jJAna se jAnakara logoM ko samajhAyA ki ye sAkAza meM sUrya candra nAmaka jyotiSI devoM ke pramAmaya vimAna haiM, ye sadA rahate haiN| pahale jyotirAMga kalpavRkSoM ke tejasvI prakAza se dikhAI nahIM dete the kintu aba RlpavRkSoM kA prakAza phIkA ho jAne se ye dikhAI dene lage haiN| tumako inase bhayabhIta hone kI AvazyakatA nahIM,. ye tumhArA kucha bigAr3a nahIM kreNge| pratiti kI prAzvAsana bharI bAta sunakara janatA nirbhaya, aura saMtuSTa huI / sanmati kulakara pratidhati kA nidhana ho jAne para tRtIya kAla meM jaba palya kA assIvAM bhAga zeSa raha gayA taba dUsare kulakara sanmati utpanna hae / unakA zarIra 1300 sau dhanuSa, UMcA thA aura prAyu palya ke sovabhAga pramANa thI, unakA zarIra sone ke samAnakAMtivAlA thaa| unakI strI kA nAma yazarabatI thaa| unake samaya meM jyotirAMga (tejAMga) kalpavRkSa prAyaH naSTa ho gaye ataH usakA prakAza bahuta phIkA ho jAne se graha, nakSatra tAre bhI dikhAyI dene lge| inheM pahale strI-puruSoM ne kabhI nahIM dekhA thA, ataH loga inheM dekha kara bahuta ghabarAye ki yaha kyA hai, kyA upadrava hone vAlA hai| taba sanmati kulakara ne apane viziSTa jJAna se jAnakara janatA ko samajhAyA ki sarya candramA ke samAna ye bhI jyotiSI devoM ke vimAna haiM, ye sadA AkAza meM rahate haiN| pahale kalpavRkSoM ke tejasvI prakAza ke kAraNa dikhAI na dete the, aba unakI jyoti bahata phIkI ho jAne se ye dikhAI dene lage haiN| ye tAre tumako kucha hAni nahIM kreNge| sanmati kI vizvAsajanaka vAta sunakara logoM kA bhaya dUra humA aura unhoMne sanmati kA bahuta yAdara satkAra kiyaa| kSemaMkara kulakara sanmati kI mRtyu ho jAne para patya ke 800 veM (2.) bhAga bIta jAne para tIsare kulakara 'kSemaMkara utpanna hae unakI pAyU (.) palya thI, zarIra 800 dhanuSa UMcA thA aura unakA raMga sone jaisA thaa| unakI devo (patnI) kA nAma "sunandA" thaa| unake sagaya meM siMha, bAgha Adi jAnavara dRSTa prakRti ke ho gaye, unakI bhayAnaka AkRti dekhakara usa samaya strI puruSa bhayabhIta hue| taba kSemaMkara kulakara ne sabako samajhAyA ki aba kAla doSa se ye pazu saumya zAnta svabhAva ke nahIM rahe, isa kAraNa thApa pahale kI taraha inakA vizvAsa na kareM, inake sAtha krIr3A na kareM, inase sAvadhAna raheM / kSemaMkara kI bAta sunakara strI-puruSa saceta aura nirbhaya ho gye| .. .kSemaMdhara kulakara kSemaMkara kulakara ke svarga cale jAne para palya ke.8 hajAra. ) bhAga bIta jAne para cauthe kulakara kSemaMdhara nAmaka mana (kalakara) huye / unakA zarIra 775 dhanuSa UMcA thA aura unakI Ayu palpa ke daza hajAraveM ( ) bhAga pramANa thI, una kI devI "bimalA' nAmaka thii| - ..-- .. . 157 .
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ inake samaya meM siMha, bAdha Adi aura adhika kara tathA hiMsaka bana gaye, inase janatA meM bahuta bhArI vyAkulatA aura bhaya phaila gyaa| taba kSemaMdhara manu ne ina hiMsaka pazuoM ko dRSTa prakRti kA logoM ko paricaya karAyA aura DaMDA Adi se unako dUra bhagA kara apanI surakSA kA upAya batalAyA tathA dIpaka jAti ke kalpavRkSa kI hAni ho jAne se dIpodyauta karane kA upAya bhI batalAyA, jisase strI puruSoM kA bhaya dUra huaa| sImaMkara kulakara kSemaMdhara manu ke svargavAsa ho jAne para palya ke 80 hajAraveM bhAga vyatIta ho jAne para pAMcaveM kulakara "sImaMkara" utpanna hue| inakA zarIra 750 dhanuSa UMcA thA aura grAyu palya ke eka lAkha bhAga pramANa thii| unakI devI kA nAma "manohArI" thaa| isa manu ne usa samaya ke logoM ko vRkSoM kI sImA btaaii| sImaMdhara kulakara sImakara kulakara ke svarga cale jAne para sImaMdhara nAma chaThe kulakara hue| inakA zarIra 725 dhanuSa UMcA aura Ayu palya ke daza lAkha bhAga pramANa thI, inakI devI yazodharA thI isa manu ne usa samaya ke logoM ko bhinna-bhinna rahane kI sImA batalAI paura nirAkula karake prApasa kI kalaha mittaaii| vimalavAhana kulakara sImaMdhara mana ke sva rodA ke bAda gAya ke assI lAkhaveM bhAga pramANa samaya bIta jAne para vimalavAhana nAmaka sAnaveM kulakara utpanna hue| unakI Ayu patya ke eka karor3aveM hisse thI, aura zarIra 700 dhanuSa thaa| inakI devI kA nAma sumati thaa| inhoMne strI puruSoM ko dura taka mAne jAne kI suvidhA ke lie hAthI ghor3e Adi vAhanoM para savArI karane kA DhaMga smjhaayaa| cakSuSmAna kulakara sAtaveM kulakara vimalavAhana ke svargArohaNa ke pazcAta palya ke prATa karor3aveM . bhAga bIta jAne para grAThava manu cakSuSmAna utpanna hue| unakI prAyu palya ke daza karor3aveM bhAga pramANa thI aura zarIra kI UMcAI dhanuSa 675 thii| unako devI kA nAma vasundharA thaa| inase pahale bhogabhUmi meM baccoM (lar3akI lar3ake kA yugala) utpanna hote hI mAtA-pitA kI mRtyu ho jAtI thI, ve apane baccoM kA mukha bhI na dekha pAte the kintu pAThaveM kulakara ke samaya mAtA-pitAmoM ke jovita rahate huye bacce utpanna hone lage, yaha eka naI dhaTanA thI jisako ki usa samaya ke strI-puruSa nahIM jAnate the, ataH ve pAzcaryacakita aura bhayabhIta huye ki yaha kyA mAmalA hai| taba cakSuSmAna kulakara ne strI puruSoM ko samajhAyA ki ye tumhAre putra-putrI haiM, inase bhayabhIta mata hogro, inakA prema se pAlana karo, ye tumhArI kucha hAni nahIM kareMge / kulakara kI bAta sunakara janatA kA bhaya tathA bhrama dUra huA aura unhoMne kulakara kI stuti tathA pUjA kii| yazasvI kulakara AThaveM kulakara kI mRtyu ho jAne ke bAda palya ke assI karor3aveM bhAga samaya bIta jAne para ve kulakara yazasvo huye / unakA zarIra 650 dhanuSa UMcA thA aura prAyu palya ke sau karor3aveM bhAga pramANa thii| unakI devI kA nAma kAntamAlA thaa| yazasvI kulakara ne yaha eka vizeSa kArya kiyA ki una bhogabhUmija strI puruSoM ke jIvana kAla meM hI unake santAna hone lagI thI, unhoMne lar3ake lar3akiyoM ke nAma rakhane kI paddhati cAlU kii| abhicandra kulakara nauvaM kulakara ke svargavAsa ho jAne para palya ke 800 karor3aveM bhAga samaya bIta jAne para dasaveM abhicandra mana hye| unake zarIra kI UMcAI cha: sau paccIsa 625 dhanuSa aura prAyu eka karor3a se bhAjita palya ke barAbara thii| unakI strI kA nAma zrImatI thaa| inhoMne baccoM ke lAlana-pAlana ko, unako prasanna rakhane kI unakA ronA banda karAne kI vidhi strI puruSoM ko sikhaaii|| 188
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ PARESSES - yazasvI kulakara zrAyu palya ke sau karor3a bhAga zarIra kI ucAI 65 dhanuSa / bhoga bhUmi meM utpanna hone vAle baccoM kA nAma rUnA cAlU karavAyA /
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ yAvarzaka :- AcArya zrI suvidhisAgara WASENIONand ASS abhicandra kulakara Ayu palya ke karor3avaM bhAga bhAjita, zarIra kI UcAI 6.5dhanuSa / baccoM ko prasanna rakhane kI, ronA banda karAne kI vidhi sikhalAI. bolane kA abhyAsa kraayaa|
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ ARE emama candrAma kulakara Ayu palya ke dasa hajAra karor3a bhAga, zarIra kI UMcAI 600 dhanuSa / inake samaya meM bacce kucha adhika kAla taka jIne lge| so unake jIvana ke varSoM kI sImA batalAI aura nirAkula kiyaa|
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya zrI suvihiAsabhila jI mahArAja marudeva kulakara Ayu eka lAkha karor3a se bhAjita palya ke barAyara zarIra kI U~cAI 545 dhanuSa / inake samaya meM khUba pAnI barasane lagA jisase 40 nadiyAM paidA ho gayIM, unako nAva zrAdi se jalatara upAya btlaayaa|
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ viAcArya zrI hiAsAga / mahArAja nAbhirAya kulakara Aya eka karor3a pUtra, zarIra kI UcAI 525 dhamupa / inake samaya meM utpanna hone vAle bamoM kI nAbhi meM nAla Ane lgaa| use kATane kI vidhi batalAI bhojanAMvRkSa naSTa ho gaye the, inhoMne per3oM ke paloM ko, dhAnya ko tathA Ikha ke rama ko pIne svAne kA upAya batalAyA isalie / inheM ikSvAkuhasa sArthaka nAma se kahane lge| inake putra zrI RSabhanAtha jI hue /
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ AAS da IAS ( bharata cakravartI kulakara) zarIra kI UMcAI 500 dhanuSa, Aya caurAsI lAkha varSa pUrva logoM ko malla vidyA ko zikSA dilaaii|
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAtri meM baccoM ko candramA dikhalAkara krIDA karane kA upadeza diyA tathA baccoM ko bolane kA abhyAsa bhI anupama karAne ko preraNA kii| candrAbha kulakara dazava kulakara ke svarga jAne ke bAda pATha hajAra karor3aveM bhAga (5000000000) pramANa palya samaya bIta jAne para candrAbha nAmaka gyArahaveM kulakara utpanna huye / unakA zarIra 600 sau dhanuSa UMcA thA aura AyU palya ke (100000000000) daza hajAra karor3aveM bhAga samAna thii| unakI patnI sundarI prabhAvatI thii| isa manu ke samaya bacce kucha adhika kAla jIne lage so unake jIvana ke varSoM kI sImA batalAI aura nirAkula kiyaa| marudeva kulakara candrAbha kulakara ke svarga jAne ke pazcAt assI hajAra karor3a se bhAjita (800000000000) patya kA samaya bIta jAne para marudeva nAmava bArahaveM kulakara utpanna huye / unakI Ayu eka lAkha karor3a se bhAjita palya ke barAbara aura zarIra (575) dhanupa UMcA thaa| unakI patnI kA nAma satyA thaa| inake samaya meM pAnI va barasane lagA jisase 40 nadiyAM paidA ho gaI, unako nAva Adi ke dvArA jalatara upAya btlaayaa| prazenajita kulakara marudeva kA nidhana ho jAne para (10,000000000000) dasa lAkha karor3a se bhAjita patya pramANa samaya bIta jAne para prazenajita nAmaka terahara kulakara paMdA hue / unako Ayu dazalAkha karor3a 10,000000000000 se bhAjita palya ke barAbara thI unakA zarIra 550 dhanuSa UMcA thA unakI strI kA nAma amRtamatI thaa| inhoMne prasUta bacce ke Upara kI jarAyu ko nikAlane ke upAya kA upadeza diyaa| nAbhirAya kulakara prazenajita ke svarga cale jAne para (80,000000000000) bhAga palya bIta jAne para caudahaveM kulakara nAbhirAya utpanna huye / unakA zarIra 525 dhanuSa UMcA thA aura unakI Ayu eka karor3a pUrva (1,0000000) kI thii| unakI mahAdevI kA nAma marudevI thaa| nAbhirAya ke samaya utpanna hone vAle baccoM kA nAbhi meM lagA huA nAla pAne lgaa| inhoMne usa mAla ko kATane kI vidhi btlaaii| unake samaya meM bhojanAMga kalpavRkSa naSTa ho gaye jisase janatA bhUkha se vyAkula huI taba nAbhirAya ne unako uge haye per3oM ke svAdiSTa phala khAne tathA dhAnya ko pakAkara khAne kI evaM Ikha ko kolhU meM pela kara usakA rasa pIne kA upAya btaayaa| isalie usa samaya ke loga unheM ikSvAku haMsa sArthaka nAma se bhI kahane lage jisase ikSvAku vaMza cAla hA / inhIM ke putra prathama tIrthakara zrI RSabhanAtha hue / jo ki 15veM kulakara tathA RSabhadeva ke putra bharata cakravartI solahaveM mana hye| prathama kalakara se lekara pAThaveM kulakara taka prajA kI rakSArtha 'hA' yaha daMDa niyata huA, isake bAda ke pAMca manuSyoM taka meM yAnI dazava kula kara taka 'hA' aura 'mA' ye do daMDa tathA isake bAda pAMca manuSyoM taka yAnI RSabhadeva bhagavAna taka kI prabhA meM hA, mA aura dhika ye tIna daNDa nle| phira bharata cakravartI ke samaya meM tanudaMDa bhI cAlU ho gayA thaa| isI prakAra 1 kanaka, 2 kanakaprabha, kanakarAja '4 kanakadhvaja 5 kanakapugavA, 6 nalina, 7 nalinaprabha, 8 nalinarAja, nalinadhvaja, 10 nalina pugava 11padma, 12 pamaprabha, 13 pama rAja, 14 padmadhvaja, 15 padmapugava aura solahaveM mhaapdm| yaha solaha kalakara bhaviSya kAla utsapiNI ke dUsare kAla meM jaba hajAra varSa bAkI rahegA taba paidA hoMge / aba Age no prakRtiyoM meM rAbase adhika puNya prakRti (tIrthakaroM) ke baMdha karAne ke kAraNarUpa solaha bhAvanAyeM haiN| SoDaza bhAvanA karma prakRtiyoM meM sabase adhika puNpa prakRti tIrthakara prakRti ke baMdha karane ko kAraNa rUpa saoNlaha bhAvanAye haiN| 186
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara prakRti kA baMdha karane vAle ke viSaya meM gommaTasAra karmakAMDa meM batalAyA hai| padagavarmANa sampe sesAnige paviradAdicattAri / titthayarabaMdhapAraMbhayA garA kevali durgate / / yAni prathama upazama samyaktva athavA dvitIyopazamasamyaktatva, kSayopazama yA kSAyika samyaktva vAlA puruSa cothe guNasthAna se sAtaveM guNasthAna taka ke kisI zrI guNasthAna meM kevalI yA zruta kebalI ke nikaTa tIrthakara prakRti ke baMdha kA prArambha karatA hai| jisa vyakti ko aisI prabala zubha bhAvanA ho ki (maiM samasta jagavartI jIvoM kA uddhAra kara samasta jIvoM ko saMsAra se char3avAkara mukta kara dUM) usa kisI eka virale manuSya ke uparyakta dazA meM nimnalikhita solaha bhAvanAghoM ke nimitta se tIrthakara prakRti kA baMdha hotA hai| 1darzana vizuddhi 2 vinaya saMpannatA 3 aticAra rahita zIlavata 4 abhIkSaNa jJAnopayoga 4 saMvega 6 zakti anusAra tyAga 7 zakti anusAra tapa 8 sAdhu samAdhi vaiyyAvrata karaNa 10 arahata bhakti 11 prAcArya bhakti 12 bahu zruta bhakti 13 pravacana bhakti 14 AvazyakAparihAraNi 15 mArga prabhAvanA 16 pravacana vAtsalya / vizeSa vivecana-zaMkA, kAkSA, cikitsA, muDhadRSTi anupagahana, asthitikaraNa, aprabhAvanA, avAtsalya, ye prAThadoSa kulamada jAtimada, balabhada, jJAnamada, tapamada, rUpamada, dhanamada, adhikAramada ye ATha mada devamuDhatA, gurumUDhatA lokamUTanA ye mUDhatAyeM haiN| tathA cha: anAyatana, kugurU, kugurU bhakti, kudeva, kudeva bhakti, kudharma dharma sevaka, aise samyaka-jJAna ke ye paccIsa dopa haiN| ina doSoM se rahita zuddha samyakadarzana kA honA so darzana vizuddhi bhAvanA haiN| deva zAstra gurU tathA ratnatraya kA hRdaya se sammAna karanA vinaya karanA binaya saMpannatA hai| vratA tathA vratoM ke rakSaka niyamoM (zIloM) meM aticAra rahita honA zIlannata bhAvanA hai| sadA jJAna prAbhyAsa meM lage rahanA abhIkSaNa jJAnopayoga hai| dharma aura dharma ke phala meM anurAga honA saMvega bhAvanA hai| apanI zakti ko na chipA kara antaraMga bahiraMga tapa karanA zaktitaH tyAga hai| apanI zakti ke anusAra pAhAra, abhaya prauSadha aura jJAna dAna karanA zastitaH tyAga hai| sAdhuoM vA upasarga dUra karanA athavA samAdhi sahita vIra maraNa karanA sAdhu samAdhi hai| vratI tyAgI sadharmI kI sevA karanA dukhI kA dukha dUra karanA vaiyyAvata karaNa hai arahaMta bhagavAna kI bhakti karanA arahata bhakti hai| mUni saMgha ke nAyaka prAcArya kI bhakti karanA prAcArya bhakti hai| upAdhyAya parameSThi kI bhakti karanA bahathata bhakti hai| jinavANI kI bhakti karanA pravacana bhakti hai| chai mAbazyaka karmoM ko sAvadhAnI se pAlana karanA prAvazyaka parihAriNI hai| jainadharma kA prabhAva phailAnA mArga prabhAvanA hai| dharma jana se agAdha prema karanA pravacana vAtsalya hai| ina solaha bhAvanAoM meM darzanavizuddhi bhAvanA kA honA paramAvazyaka hai| darzanavizuddhi ke sAtha koI bhI eka do tIna cAra bhAvanA hoM yA sabhI bhAvanA hoM to tIrthakara prakRti kA baMdha ho sakatA hai| aba isa kSetra ke vartamAna tIrthakaroM kI bhavAvalI yathAkrama se kahate haiM zrI AdinAtha jI garbhAkalyANaka-pASAta kRSNa dvitIyA uttarApAr3hA nakSatra meM / janmakalyANaka-caitra kRSNa navamI ko uttarASAr3hA nakSatra meN| janmakAla-suSamA duSamA-kAla meM caurAsI lAkha pUrva tIna varSa pATha mAsa eka pakSa zeSa rahane para janma htyaa| dIkSAkalyANaka-caitra sudI navamI ko rohiNI nakSatra ke aparAnha kAla meN| dIkSA lene ke bAda 1000 varSa bAda kevalajJAna prApta huaa| 160 .
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna-phAlguna sunI ekAdazI uttarASAr3hA nakSatra meM kevala zAna prApta huaa| mokSakalyANaka-mAghakRSNa caudarA ke dina pUrvAhna meM uttarASAr3hA nakSatra meM 100 muniyoM ke sAtha mokSa gye| bhagavAna bupabhadeva ke pUrva 10 bhava yaha haiM-1 jayabarmA, 2 mahAbalavidyAdhara 3 lalitAMga deva 4 bajajagharAjA 5 bhoga bhUmiyA 6 zrIdhara 7 suvidha (nArAyaNa) 8 acyuta svarga kA indra 6 vacanAbhi cakravartI isa bhava meM solaha kAraNa bhAvanA ke bala se tIrthakara prakRti kA baMdha kiyA, vahAM se cayakara bharata kSatra ke sukauzala deza kI ayodhyA nagarI meM antima kulakara nAbhirAjA ke yahAM marudatrI mAtA ko kokha se prathama tIrthakara ke rUpa meM janma liyA / aApakA zarIra 500 dhanUpa UMcA thA, Ayu caurAsI lAkha pUrva yo zarIra kA raMga tape hue sone ke samAna thA / zarIra meM 1008 zubha lakSaNa the| ApakA nAma zrI RSabhanAtha rakhA gyaa| vAmanAya tathA prAdinAtha bhI Apake dUsare nAma haiN| Apake dAhine paira meM baila kA cihna prasiddha hamA aura isaliye nAma bhI vRSabhanAtha pdd'aa| prApakA 20 lAkha pUrva samaya kumAra avasthA meM vyatIta huaa| ApakA (yazasvAtI aura sunaMdA) nAmaka do rAja putriyoM se vivAha hamA / 62lAma pUrva taka gajya kiyaa| ApakI rAnI yazasvatI ke udara se bharatAdi 69 putra tathA brAhmI nAmaka kanyA huI aura sunandA rAnI se bAhubalI nAmaka eka putra aura sundarI nAmaka kanyA huii| apane rAjya kAla meM janatA ko khetI bADI, vyApAra astra-zastra calAnA, vastra banAnA, likhanA par3hanA, aneka prakAra ke kalA kauzala Adi sikhlaae| apane putra bharata vo nATya kalA, bAhubalo ko malla vidyA, bAhmi ko akSara vidyA, mundarI ko aGka vidyA, rAjanIti Adi sikhlaaii| 83,00000 lAkha pUrva prAyu bIta jAne para rAja sabhA meM nRtya karate hue nIlAMjanA nAmaka apsarA ko mRtyu dekhakara Apako saMsAra, zarIra aura viSaya bhogoM se vairAgya humA nava bharata ko rAjya dekara Apane paMca muSTiyoM se kezaloMca karake siddhoM ko namaskAra karake svayaM muni dIkSA lii| cha mAsa taka AegAna meM nigama rhe| hirala: mAsa pIche jata yoga se uTha to Apako lagAtAra cha: mAsa taka vidhi anusAra prAhAra prApta nahIM humaa| isa taraha eka varSa pIche hastinApura meM rAjA zreyAMsa ne pUrvabhava ke ramaNa me maniyoM ko AhAra dene kI vidhi jAnakara Apa ko ThIka vidhi se Ikha ke rasa dvArA pAranA kraaii| eka hajAra varSa tapasyA karane ke bAda Apako kevalajJAna huaa| tadanantara 1,000 hajAra varSa kama 10,0000 lAkha pUrva naka Apa samasta dezoM meM bihAra karake dharma pracAra karate rhe| Apake upadeza ke liye samavazaraNa nAmaka vizAla sabhA maMDapa banAyA jAtA thA / anta meM Apane kailAza parvata se paryakAsana (palathI) se mukti prApta kii| vizepArtha-ApakA jyeSTha patra bharata, bharata kSetra kA pahalA cakravartI thA usa hI ke nAma para isa deza kA nAma bhArata prakhyAta hubhA / aApakA dUsarA putra bAhubalI prathama kAmadeva thA tathA cakravartI ko bhI yuddha meM harAne vAlA mahAna balavAna thaa| usane muni dIkSA kara nizcala khar3e raha kara eka varSa taka nirAhAra rahakara tapasyA kI aura bhagavAna vRSabhanAtha se bhI pahale mukta huaa| bhagavAna bRSabhanAtha kA pautra (nAti, potA) marIcikumAra aneka bhava bitAkara antima tIrthakara bhagavAna mahAvIra hnaa| mApakI putrI brAhmI, mundarI prAyikAmoM kI netrI thI / Apake vRSabha Adi 84 gaNadhara the| Apa supamA TupamA nAmaka tIsare kAla meM utpanna hue aura mokSa bhI tIsare hI kAla meM gae / janatA ko prApane kSatriya, vaizya, zUdra ina tIna vargoM meM vibhAjita karake jIvana nirvAha kI rIti btlaaii| isa kAraNa prApako Adi brahmA tathA 15 dAM kulakara bhI kahate haiN| bhagavAna ajitanAthajI sa brahmaniSThaH samamitra zatra vidyA vinirvAnta kaSAya doSaH / lavdhAtma lakSmI rajito jitAtmA jinaH zriya me bhagavAna vidhattam ||-smntbhdr vaimAtma svarUpa meM lIna, zatra aura mitroM ko samAna rUpa se dekhane vAle, samyakajJAna se kaSAya rUpI zayoM ko haTAne
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAle, AtmIya vibhUti ko prApta hue aura ajita hai prAtmA jinakI aise bhagavAna ajita jinendra mujhe kaivalya lakSmI se yukta kreN| (1) pUrva bhava paricaya isI jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM sItA nadI ke dakSiNa kinAre para eka matsa nAma kA deza hai| usameM dhanadhAnya me sampanna eka sUsImA nagara hai| vahAM kisI samaya vimalabAhana nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| rAjA bimala bAhana samasta gaNoM se vibhUSita thA / vaha utsAha, mantra aura prabhAva ina tIna zaktiyoM se hamezA nyAyapUrvaka prajA kA pAlana karatA thaa| rAjya kArya karate hae bhI vaha kabhI pAtma dharma saMyama, sAmAvika vagairaha ko nahIM bhUlatA thaa| vaha bahuta hI manda kapAyI thaa| eka dina rAjA vimala ko kacha kAraNa pAkara vairAga utpanna ho gyaa| virakta hokara vaha socane lagA-saMsAra ke bhItara koI bhI padArtha sthira nahIM hai / yaha merI AtmA bhI eka dina isa zarIra ko chor3akara calI jAvegI, kyoMki grAtmA aura zarIra kA sambandha tabhI taka rahatA hai jaba taka ki Ayu zeSa rahatI hai| yaha Ayu bhI dhIre-dhIre ghaTatI jA rahI hai isalie prAya pUrNa hone ke pahale hI aAtma kalyANa kI ora pravRtti karanI caahie| isa prakAra vicAra kara vaha vana meM gayA aura kinhIM digambara yatI ke pAsa dIkSita ho gyaa| usake sAtha aura bhI bahuta se rAjA dIkSita hue the| guru ke caraNoM ke samIpa raha kara usane khUba vidyAdhya pana kiyA jisase use gyAraha aMga kA jJAna ho gayA thaa| usI samaya usane darzana vizuddhi prAdi solaha bhAvanAoM kA cintavana bhI kiyA thA jisase unake tIrthakara nAmaka mahApuNya prakRti kA bandha ho ! vimalabAhana Ayu ke anta meM saMnyAsa pUrvaka mara kara vijaya vimAna meM ahamindra hagyA / vahA~ uganI pAya tetosa sAgara kI thii| usakA jaisA zarIra zukla thA vaisA hRdaya bhI zukla thaa| use vahAM saMkalpa mAtra se hI sava padArtha prApta ho jAte the / pahale kI vAsanA se vahAM bhI usakA cina viSayoM se udAsIna rahatA thaa| vaha yahA~ viSayAnanda ko chor3akara AtmAnanda maMDI lIna rahatA thaa| tetIsa hajAra varSa bIta jAne para use eka bAra pAhAra kI icchA hotI thI aura tetIsa pakSa bAda eka bAra zvAsocchavAsa huyA karatA thaa| vahA~ usake zarIra kI UMcAI eka hAtha ko| ahamindra vimalavAhana ke vijaya vimAna meM pahuMcate hI avidha jJAna ho gayA thA jisase vaha usa nAr3I ke bhItara ke parokSa padArthoM ko pratyakSa kI taraha spaSTa jAna letA thaa| yahI ahamindra Age calakara bhagavAna ajitanAtha he| (2) vartamAna paricaya isI bharata vasundharA para atyanta zobhAyamAna eka sAketapurI (ayodhyApurI) hai| usameM kisI samaya ikSvAka vaMzIya kAzyapagotrI rAjA jitazatru rAjya karate the| unakI mahArAnI kA nAma vijayasenA thaa| Upara jisa ahamindra kA kathana kara Aye hai usakI prAyu jaba vahA~ para cha: mAha bAkI raha gaI taba yahAM rAjA jitarAtra ke ghara para pratidina tIna-tIna bAra sAhe tIna karoDa ratnoM kI varSA hone lgii| ve ratna indra kI AjJA pAkara kubera varasAtA thaa| yaha atizaya dekhakara jitAtra bahata hI anAndita hote the| isake bAda jeTha mahIne kI amAvasa ke dina rAtri ke pichale bhAga meM jaba ki rohiNI nakSatra kA udaya thA, badA mahata ke kucha samaya pahane mahArAnI vijayasenA ne airAvata Adi solaha svapna dekhe aura unake bAda apane muha meM eka matta hastI ko praveza karate hue dekhaa| saverA hote hI mahArAnI ne svapnoM kA phala jitazatru se pUchA to unhoMne dezAvadhi rUpa locana se dekha kara kahA ki he devI! tamhAre koI tIrthakara putra hogaa| usI ke puNya bala ke kAraNa chaha mAsa pahale se ye prati dina ratna barasA rahe haiM aura prAja nApane ye solaha svapna dekhe haiN| svapnoM kA phala sunakara vijaya senA prAnanda ro phUlI na samAno tho / jisa samaya isane svapna meM maiha ke andara praveza karate hue gandha hastI ko dekhA thA usI samaya grahamindra vimalabAhana kA jIva vijaya vimAna se cayakara usake garbha meM pravatIrNa huaa| usa dina devoM ne pAkara sAketapurI meM khUba utsava kiyA thaa| dhIre-dhIre garbha puSTa hotA gayA, mahArAja jitazatru ke ghara vaha ratnoM kI dhArA garbha ke dinoM meM bhI pahale kI taraha hI barasatI rahatI thii| bhAvI putra ke anupama atizaya kA syAla kara mahArAja ko bahuta Ananda hotA thA / jaba garbha kA samaya dhyatIta ho gayA taba mAgha zukla dazamI ke dina mahArAnI vijayasenA ne putra ratna kA prasava kiyaa| vaha putra janma hI se 162
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ mati, prati aura avadhi ina tIna zAnoM se zobhAyamAna thaa| usako utpatti ke samaya aneka zubha zakuna hue the| usI samaya devoM ne sumeru parvata para le jAkara usakA janmAbhiSeka kiyA aura ajita nAma rkhaa| bhagabAna ajitanAtha dhIre-dhIre bar3hane lge| ve apanI bAla sulabha ceSTAnoM se mAtA-pitA tathA bandhu varga prAdi kA mana pramudita karate the| Apasa ke khela-kUda meM bhI java unake bhAI inase parAjita ho jAte the taba ve inakA ajita nAma sArthaka samajhane lagate the| bhagavAna ajitanAtha-janma bhagavAna grAdinAtha ko mukta hae pacAsa lAkha karor3a sAgara samaya bIta jAne para inakA janma huA thaa| ukta antarAla meM logoM ke hRdaya meM dharma ke prati jo kucha zithilatA sI ho gayI thI inhoMne use dUra kara phira se dharma kA pradyota kiyA thaa| inake zarIra kA raMga tape hue suvarNa kI taraha thaa| ye bahuta hI vIra aura krIr3A catura puruSa the| aneka taraha kI kIr3A karate hae java inake aThAraha lAkha pUrva varSa bIta gaye taba inhoMne yuvAvasthA meM padArpaNa kiyaa| usa samaya unake zarIra kI zobhA bar3I hI vicitra ho gaI thii| mahArAja jitazatru ne aneka sundarI kanyAnoM ke sAtha unakA vivAha kara diyA aura kisI zubha muhUrta meM unheM rAjya dekara Apa dharma sevana karate hue sadgati ko prApta hue| bhagavAna ajitanAtha ne rAjya pAkara prajA kA isa taraha zAsana kiyA ki unake guNoM se mugdha hokara vaha mahArAja jiArAtra kA smaraNa bhI bhUla gii| inhoMne samayopayogI aneka sudhAra karate hue apana lAkha pUrva taka rAjya lakSmI kA bhoga kiyA arthAt rAjya kiyaa| vairAgya eka dina bhagavAna ajitanAtha mahala kI chata para baiThe hue the ki unhoMne acAnaka camakatI huI bijalI ko naSTa hote dekhaa| use dekhakara unakA hRdaya viSayoM se virakta ho gyaa| ve socane lage ki saMsAra ke hara eka padArtha isI vijalI kI taraha bhAga gara hai| merA yaha sUndara zarIra aura yaha manuSya paryAya bhI eka dina isI taraha naSTa ho jaavegaa| jisa lie merA usake lie to maiMne abhI taka kacha bhI nahIM kiyA kheda hai ki maiMne sAmAnya prajJa manuSyoM kI taraha apanI Aya kA bahabhAga vyartha zrImadbhAgavata mahApurANa paMcama skaMdha adhyAya 3 meM zrI bhagavAna AdinAtha jI kA varNana ini nigadenAbhiSTyamAno bhagavAnanimirSabho varSadharAbhivAditAbhivandicaraNaH sadayasidamAha / zrIzakadevajI kahate haiM-rAjana ! barSAdhipati nAbhi ke pUjya Rtvijano ne prabhu ke caraNoM kI bandanA karake jaba pUrvokta prakAra se ratuti kI, taba devagheNTa zrI hari ne karaNAvaza isa prakAra khaa| aho vatAhamuSayo bhavadbhiravinathargIbhitraramasulabhamabhiyAcito yadamuSyA'tmajo bhayA sadazo bhUyAditi mamAhamevAbhirUpaH vailyAdayApi brahmanAdo na muSA bhavani mamaiva hi mukhaM yad dvijadevakulam / tata AgnIdhIzakalayAvatariSyAmyAtmatulyamanupalabhamAnaH / zrI bhagavAna ne kahA-Rdhiyo bar3e asamaMjasa kI bAta hai| Apa saba satyavAdI mahAtmA hai, Apane mujhame yaha bar3A durlabha vara mAMgA hai ni rAjarSi nAbhi ke mere samAga putra ho| muniyo ! mere rAmAna to maiM hI hU~. kyoMki maiM advitIya huuN| to bhI AhAraNoM kA vacana mithyA nahIM honA cAhiye, dvijakula merA hI to mukha hai| isaliye maiM svayaM hI apanI azakalA se agniprandana nAbhi ke yahA~ avatAra lUMgA, kyoMki apane samAna ma koI aura dikhAI nahIM detaa| iti nizAmayantyA merudevyAH patimabhidhAntardadhe bhagavAna / bahiSi tasminneva viSNudatta bhagavAna paramarSibhiH prasAditAH priyacikIrSayA tadavarodhAya ne merudevyA dharmAndarzayitRkAmo vAta razanAnA zramaNAnAmRSINAmUrSamanthinAM zuklA tnuvaavttaar| thI zukadevajI kahate-mahArAnI merudevI ke sunate hue usake pati se isa prakAra kahakara bhagavAna antardhyAna ho gye| viSNadatta parIkSA 163
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ hI kho diyaa| aba grAja se maiM sarvathA virakta hokara digambara mudrA ko dhAraNa kara vana meM rhNgaa| kyoMki ina raMga biraMge mahaloM meM rahane se citta ko zAMti nahIM mila sktii| idhara inake citta maiM aisA vicAra ho rahA thA udhara laukAntika devoM ke pAsana kA~pane lage the| Asana kAMpane se unheM nizcaya ho gayA thA ki bhagavAna ajita nAtha kA citta vairAgya kI pora bar3ha rahA hai| nizcayAnusAra ve zIghra hI inake pAsa pAye aura taraha-taraha ke subhASitoM se inakI vairAgya dhArA ko atyadhika praddhita kara apane-apane sthAna para cale gye| usI samaya tapaH kalyANaka kA utsava manAne ke lie vahAM samasta deva pA upasthita hue / saba se pahale bhagavAn ne abhiSeka ke pUrva ajitasena nAma ke putra ke lie rAjya kA bhAra sauyA aura phira anAkula ho vana meM jAne ke lie taiyAra ho gaye / devoM ne unakA tIrtha jala se abhiSeka kiyA aura taraha-taraha ke manohara AbhUSaNa pahinAye avazya para unakI isa rAgavarddhaka kriyA meM bhagavAna ko kucha bhI mAnanda nahIM milaa| ve suprabhA nAmaka pAlakI para savAra ho gye| pAlakI ko manuSya, vidyAdhara aura deya loga krama-krama se ayodhyA ke sahetuka vana meM le gye| vahA~ ve saptaparNa vRkSa ke nIce eka sundara zilA para pAlakI se utre| jisa zilA para ve utare the usa para devAMganAoM ne ratnoM ke cUrNa se kaI taraha ke cauka pUre the| saptavarNa vRkSa ke nIce virAjamAna dvitIya jinendra ajitanAtha ne pahale sabakI ora virakta dRSTi se dekha kara dIkSita hone ke lie sammati lii| phira pUrva kI ora maha kara "OMnamaH siddhebhyaH" kahate hue vastrAbhUSaNa utAra kara pheMka diye aura paMca muSThiyoM se keza ukhAr3a DAle / indra ne kezoM ko uThAkara ratnoM ke piTAre meM rakha liyA aura utsava samApta hone ke bAda kSIra sAgara meM kSepaNa kara pAyA / dIkSA lete samaya unhoMne SaSThopavAsa dhAraNa kiyA thaa| jisa dina bhagavAna ajitanAtha ne dIkSA dhAraNa kI thI usa dina mAgha mAsa ke zukla pakSa kI navamI thI aura rohiNI nakSatra kA udaya thA / dIkSA sAyaM kAla ke samaya kele ke vRkSa ke nIce lI thii| unake sAtha meM eka hajAra rAjAoM ne dIkSA grahaNa kI thii| usa samaya bhagavAna ajitanAtha kI trizuddhatA itanI adhika bar3ha gaI thI ki unheM dIkSA lete samaya hI manaHparyaya jJAna prApta ho gayA thaa| usa yajJa meM mahaSiyoM dvArA isa prakAra prasanna kiye jAne para zrI bhagavAna nAbhi kA priya karane ke liye unake ranivAsa meM mahArAnI merudevI ke garbha se digambara saMnyAsI aura UrvaretA muniyoM kA dharma prakaTa karane ke liye zuddhasatvamaya vigraha se prakaTa hue| atha ha tamutpatyavAbhivyamAnabhagavallakSaNaM sAmyopazamavairAgyazvarya mahAvibhutibhiramudinamedhamAnAnubhAvaM prakRtayaH prajA brahmaNA devatAzcAvanitalasamavanAyAtitarAM jgRdhuH| tasya ha vA itthaM varmaNA varIpasA vRhacchalonAna caujasA balana thiyA yazasA bIryazauryAbhyAM ca pitA RSabha itIdaM nAma ckaar| zrI zukadevajI kahate haiM-rAjana? nAbhinandana ke aMga janma se hI bhagavAna viSNu ke vaca aGga kuza thAdi cinhoM se yukta the | samatA, zAnti bairAgya aura aizvarya Adi mahAvibhUtiyoM ke kAraNa unakA prabhAva dinoMdina bar3hatA jAtA thaa| yaha dekhakara mantrI Adi prakRti varga prajA brAhmaNa aura devatAoM kI yaha utkRSTa abhilASA hone lagI ki ye pRthvI kA zAsana kreN| unake sundara aura suDaula zArIra, vipula kIti. teja, bala aizvarva, yaza, parAkrama aura zUravIratA Adi guNoM ke kAraNa mahArAja nAbhi ne usakA nAma 'RSama' (theTha) rkhaa| tasya hIndraH rapardhamAno bhagavAna varSe na vavarSa tadavabArya bhagavAnRSabhadevoyogezvaraH prahakhAtmayogamAyayA svavarSamajanAma nAmAbhyavarSat / nAbhistu yathAbhilaSitaM suprajastvamavaruvyAtipramodabharavihvalo gadgadAkSarayA girA baraM gahItanaraloka saMgrama bhagavantaM purANapuruSa' mAyA vila sitamativarasa tAteti sAnurAgabhupalAyana para nibRtimupagataH / eka bAra bhagavAna indra ne ISyAvaza unake rAjya meM varSA nahIM kii| taba yogezvara bhagavAna RSabha ne indra kI mUrkhatA para haMsate hue apanI yogamAyA ke prabhAva se apane varSa ajanAbhakhaNDa meM khUba jala barasAyA / mahArAja nAbhi apanI icchA ke anusAra zreSTha putra pAkara atyanta 194.
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaba prathamayoga samApta huA taba ve AhAra ke lie ayodhyApurI meM Aye / vahA~ brahmA nAmaka zreSThI ne unheM uttama AhAra diyA jisase usake ghara para devoM ne paMcAzcayaM prakaTa kiye tathA upa karake kevala jJAna prApta kiyaa| Apake sitayanAdi 52 gaNadhara aura prakRAdi AryikA zrI mahAyakSa rohiNI dakSiNo bhI Apane sammeda zikhara jI se mokSa prApta kiyaa| bhagavAna ajitanAtha jI ke samaya meM sagaranAmaka dUsare cakravartI huye paura jitazatru nAmaka dUsare rudra bhI Apake samaya meM hI huye the / - bhagavAna zaMbhavanAtha tvaM zaMbhava: saMbhavata roga: saMtapyamAnasya zrAsI rihA kAsmika evaM vaidyau, vaidyau yathA nAtha! janasya loke / rujA prazAntyai / - svAmI samantabhadra / he nAtha ! jisa taraha rogoM kI zAnti ke lie koI vaidya hotA hai usI taraha bApa saMbhavanAtha bhI utpanna hue tRSNA roga se duHkhI hone vAle manuSya kI roga zAnti ke lie akasmAta prApta hue vaidya haiN| (1) pUrva bhava paricaya jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM saptA nadI ke uttara taTa para eka kaccha nAma kA deza haiM usameM eka kSebhapura nAma kA nagara hai | kSebhapura kA jaisA nAma thA usameM vaise hI guNa the arthAt usameM hamezA kSema maMgaloM kA hI nivAsa rahatA thaa| vahAM ke rAjA kA nAma vimalavAhana thA / vigalavAhana ne apane bAhubala se samasta virodhI rAjAoM ko vaza meM kara liyA thA / zarada Rtu ke indu kI taraha usakI nirmala kIrti saba ghora phailI huI thii| vaha jo bhI kArya karatA thA maMtriyoM ko salAha se hI karatA thA isalie usake samasta kArya sudRr3ha huA karate the / eka dina rAjA vimalavAhana kisI kAraNa saMsAra se virakta ho gaye jisase use pAMcoM indriyoM ke viSaya bhI kAle bhujaMgoM kI taraha dukhadAyI mAlUma hone lage / vaha socane lagA ki yamarAja kisI bhI choTe bar3e kA lihAja nahIM karatA acche se acche aura dIna se dIna manuSya isakI karAla daSTrAtala ke nIce le jAte haiM jaba aisA hai taba kyA mujhe chor3a degA ? isalie jaba taka mRtyu nikaTa nahIM AtI taba taka tapasyA yAdi se yAtmahita kI ora pravRtti karanI caahie| aisA vicAra kara vaha Anandamarana ho gaye aura apanI hI icchA se manuSya zarIra dhAraNa karane vAle purANa puruSa zrIhari kA saprema lAlana karate hue, unhIM ke lIlAvilArA se mugdha hokara 'vatsa ! tAta !' aisA gadgadavANI se kahate hue bar3A sukha mAnane lage / vivinurAgamAparakRti janapada rAjAnAbhirAtmajaM samayaseturakSAyAmabhiSicya brAhmaNepUpanidhAya saha meruveNyA vizAlAyAM prasannanipuNena tapasA samadhigeta naranArAyaNAya bhagavantaM vasudevamupAsInaH kAlena nanmahimAnamavAya unhoMne dekhA nAgarika aura rASTra kI janatA RSabhadeva se bahuta prema karatI hai, to unhoMne unheM maMdA kI ke liye rAjyAniti karake brAhmaNoM kI dekharekha meM chor3a diyaa| Apa apanI patnI devI ke sahita darima ko cale gye| vahA~ ahiMsAvRtti se, jisase kisI ko udvega na ho aisI kauzalapUrmA tapasyA aura samAdhiyoM ke dvArA bhagavAna vAmudeva ke nara-nArAyaNarUpa kI ArAdhanA karate hue samaya Ane para unhIM ke svahaga meM lIna ho gaye / aha bhagavAnRdevaH svakarmakSetramanumanyamAnaH pradarzitagurukulavato varaM rubhiranujJAto gRhamedhinAM dhamaninuzikSaNAzI jayantAkarmamA jAmAnAnAjanapadevAsa mahAyogI bharato jyeSThaH zreSThaguNa AlIyenedaM varSa bhAratamiti vdnti| bhagavAna RSabhadeva ne apane deza ajanAbhakhaNDa ko karmabhUmi mAnakara loka saMgraha ke liye kucha kAla gurukula meM vArA kiyaa| gurudeva ko manocita dakSiNA dekara hara meM praveza karane ke liye unakI bAzA kI phira logoM ko hara kI zikSA dene ke liye devarAja indra kI dI huI unakI kanyA jabI se vivAha kiyA tathA zrIvasvArtta dona prakAra ke zAstropadiSTa karmoM kA AcaraNa karate hue usake garbha se apane hI 195
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ vimalakIti nAmaka putra ke lie rAjya dekara svayaMprabha jinendra ke pAsa dIkSita ho gyaa| unake samIpa meM rahakara usane kaThina. kaThina tapasyAoM se Atma zuddhi kI aura nirantara zAstroM kA adhyayana karate-karate gyAraha aMga taka kA jJAna prApta kara liy|| munirAja bimalavAhana yahI socA karate the ki ina dukhI prANiyoM kA saMsAra se kaise uddhAra ho sakegA? yadi maiM inake hita sAdhana meM kRtakArya ho sakA to apane ko dhanya smjhNgaa| isI samaya unhoMne darzana vizuddhi prAdi solaha bhAvanAoM kA cintana kiyA jisase unheM tIrthakara nAmaka puNya prakRti kA bandha ho gyaa| anta meM samAdhipUrvaka zarIra tyAga kara pahale veyaka ke sudarzana nAmaka vimAna meM ahamindra hue| vahAM unakI prAyu teIsa sAgara pramANa thI, zarIra kI UMcAI sATha aMgula thI, yora raMga dhavala thaa| ve vahA~ teIsa pakSa meM svAMsa lete the aura te Isa drajAra varSa bAda mAnasika AhAra karate the / ve strI saMsarga se sadA rahina the| unake janma se hI avadhijJAna thA, aura zarIra meM aneka taraha kI RddhiyA~ thiiN| isa taraha be bahAM Ananda se samaya bitAne lge| yahI ahamindra Age calakara bhagavAna zaMbhavanAtha huye| (2) vartamAna paricaya jambadvIpa ke bharata kSetra meM eka zrAvastI nAma kI nagarI hai| usa nagarI kI racanA bahuta hI manohara thI, vahAM gagana cumbI bhavana the, jina para aneka raMgoM kI patAkAeM phaharA rahI thiiN| jagaha-jagaha para aneka sundara vApikAe thiiN| una vAdhikAroM ke taToM para marAla bAla krIr3A kiyA karate the| unake cAroM ora agAdha jala se bharI huI parikhA thI aura usake yAda UMcI zikharI se meghoM ko chUne vAlA prAkAra koTa thaa| jisa samaya kI yaha kathA hai usa samaya vahAM dRr3harAjya nAma ke rAjA rAjya karate the| ve atyanta pratApI, dharmAtmA, saumya aura sAdhu svabhAva vAle vyakti the| unakA janma ikSvAku vaMza aura kAzyapa gotra meM hayA thaa| unakI mahArAnI kA nAma supaMNA thaa| usa samaya vahAM mahArAnI suSeNA ke samAna sundarI strI dUsarI nahIM thii| vaha apane rUpa se devAMganAmoM ko bhI tiraskRta karatI thI, taba nara, deviyoM kI bAta ho kyA tho? donoM dampatti sUkha pUrvaka apanA samaya bitAte the, unheM kisI prakAra kI cintA nahIM thii| Upara jisa mahimindra kA kathana kara pAye haiM unakI samAna guNa vAle sau putra utpanna kiye| vamanukuvAvarta ilAvarto grahmAvartI malayaH ketubhaMdrasena indraspagvidarbhaH kITaka iti nava navatipradhAnAH / unase choTe kudAvarta, ilAvarta, brahmAvata, malaya, ketu, bhadrasena, indraspaka, vidarbha aura kIkaTa-ye nau rAjakumAra zeya navve bhAiyoM se bar3e evaM zreSTha the| kaviharirantarikSA prabuddhaH piplAyanaH / AvihA~tro'tha dU milacamasaH karabhAjanaH / / iti bhAgavatadharmadarzanA nava mahAbhAgavatAsteSAM sucaritaM bhagavanmahimopavRhitaM vasudevanAradasaMvAdamupazamAyanamupariSTAdayiSyAmaH / unase choTe kavi, hari, antarikSa, prabuddha, pippalAyana, AvihAtra, drumila, camasa aura karabhAjana-ye nau rAjakumAra bhAgavata dharma kA pracAra karane vAle bar3e bhagavadbhakta the| bhagavAna kI mahimA se mahimAnvita aura parama zAnti se pUrNa inakA pavitra caritra hama nArada-vasudeva mAda ke prasaMga se Age (ekAdaza skandha meM) kheNge| yavIyAMsa ekAzotiyinteyAH piturAdezakarA mahAzAlInA mahAthotriyA yajJazIlAH karmavizuddhA brAhmaNA babhUvuH / inase choTe jayaMtI ke iMcayAsI putra pitA kI AjJA kA pAlana karane vAle, ati vinIta, mahAn vedaza aura nirantara yajJa karane vAle shr| ve puNyakarmoM kA anuSThAna karane me zuddha hokara brAhmaNa ho gaye the| bhagavAnaSabhasaza AtmataMtra: svayaM nityanivRttAnarthaparamparaH kevalAnaMdAnubhava Izvara evaM viparonayakarmANyArabha mAraNaH kAlanAna garna dharmamAcaraNenopazikSayannatadvidvAM sasa upazAMto maMtra: kAruNiko dhamapiyazaHprajAnaMdAmRtAvarodhena gRheSu lokaM niyamayata /
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ vahA~ ko Ayu jaba sirpha chaha mAsa ko bAkI raha gaI taba se rAjA dRr3ha ke ghara para pratidina asaMkhya ratnoM ko varSA hone lgii| ratnoM kI varSA ke sivAya aura bhI aneka zubha zakuna prakaTa hone lage the jisase rAja dampatti Ananda se phUne na samAte the| eka dina rAtri ke pichale pahara meM mahArAnI supaMNA ne sote samaya airAvata hAthI ko Adi lekara solaha svapna dekhe aura svapna dekhane ke bAda muha meM praveza karate hue eka gandhasindUra matta hAthI ko dekhA / saverA hote hI usane patideva se svapnoM kA phala pUchA rAjA duharAja ne avadhijJAna se vicAra kara kahA ki mAja tere garbha meM tIrthakara putra ne avatAra liyA hai| puthivI tala meM tIrthakara kA jaisA puNya kiso kA nahIM hotA hai| dekho na ! vaha tumhAre garbha meM pAyA bhI nahIM thA ki chaha mAsa pahale se prati dina prarAMkhya ratla rAzi barasa rahI hai| kubera ne isa nagarI ko kitanA sundara banA diyA hai| yahAM kI pratyeka vastu kitanI mohaka ho gaI hai ki use dekhate jo nahIM acaataa| yahAM rAjA, rAno ko svapnoM kA phala batalA rahe the| vahAM bhAvo putra ke puNya pratApa se devoM ke acala prAsana bhI hila gaye jisase samasta deva tIrthakara kA garbhAvatAra samajha kara utsava manAne ke lie zrAvastI pAye aura krama-krama se rAja maMdira meM pahuMca kara unhoMne rAjA-rAnI kI khuba stuti karake unakA svargIya vastrAbhUSaNoM se khUba satkAra kiyaa| garbhAvatAra kA utsava manA kara deva apane-apane sthAnoM para bApisa cale gaye aura kucha deviyoM ko jina mAtA kI sevA ke lie vahIM para niyukta kara gaye / deviyoM ne garbhazuddhi ko Adi lekara aneka taraha se mahArAnA suSeNA kI suzrupA karanI prArambha kara dii| rAja dampatti bhAvI putra ke utkarSa kA khyAla kara mana hA mana harSita hote the| jisa dina ahamindra (bhagavAna saMbhavanAtha ke jIya) ne suSeNA ke garbha meM avatAra liyA thaa| usa dina phAlguna kRSNa aSTamI kA dina thA, mRgazira nakSatra kA udaya thA aura prAcI dizA meM bAla sUrya kamakuma raMga varSA rahA thaa| deva kumAriyoM ko sadhapA aura vinoda bharI vArtAmoM se jaba rAnI ke garbha ke dina sukha se bIta gaye unheM garbha sambandho koI kaSTa nahIM hayA natra kArtika zuklA pUrNamAsI ke dina mRgazira nakSatra meM putra rala utpanna huaa| putra utpanna hote ho AkAza se asaMkhya deva senAeM zrAvastI nagarI ke mahArAja dRr3harAjya ke ghara paaii| indra ne indrANI ko bhejakara prasUti gRha se bAlaka ko mNgvaayaa| bhagavAn RSabhadeva, yadyapi parama svataMtra hone ke kAraNa svayaM sarvadA hI saba prakAra kI anartha paramparA se rahita kevala AnaMdAnubhavasvarUpa aura sAkSAta Izvara hI the, to bhI ajJAniyoM ke samAna karma karate hue unhoMne kAla ke anusAra prApta dharma kA AcaraNa karake usakA tatva na jAnane vAle logoM ko usa kI zikSA dii| sAtha hI mana, zAMta, muhRd aura bAruNika raha kara dharma, artha, yaza, saMtAna, bhoga-sukha aura mokSa kA saMgraha karate hue gRhasthAzrama meM logoM ko niyamita kiyA / yadyacchINyAcaritaM tatadanuvartate lokaH / mahApuruSa jarA-jaisA AcaraNa karate haiM, dUsare loga usI kA anukaraNa karane lagate haiN| padyapi svaviditaM sakalavama zrAma guhya brAhmaNedezitamArgaraNa sAmAdizilpAyarjanatAmanuzAzAsa / yadyapi ve sabhI dharmoM ke sArarUpa baMda ke gUka rahasya ko jAnate the, to bhI prAhAraNoM kI batalAyI huI vidhi se sAmAnAdi bhIti ke anusAra hI janatA kA pAlaga karate the| brampadezakAlavayAtvivividhidevopacitaH sarvapi RtubhiyaMyopadezazatakutva hyaan| 'unhoMne zAstra aura brAhmaNoM ke upadezAnusAra bhinna-bhinna devatAoM ke uddezya se dravya, deza, kAla, Ayu, zraddhA aura Rtvija Adi se susampanna sabhI prakAra ke sau-sau yajJa kiye| bhagavatapabhegA parirakSyamANa etasmin varSa na kazca / puruko vAJchatyavidhamAnamivAtmano'nyasmAkamvana kimapi kahicidavekSate bhata nusevana vimbhitasnehAtizayamanareNa / bhagavAna RSabhadeva ke zAsana kAla meM isa deza kA koI bhI puruSa apane liye kisI se apane prabhu ke prati dina-dina bar3hane vAle anurAga ke sivA aura kisI vastu kI kabhI icchA nahIM karatA thaa| yahI nahIM, AkAzakusumAdi avidyamAna vastu kI bhAMti koI kisI kI vastu 167
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ putra ratna kI svAbhAvika sundaratA dekhakara indra prAnanda se phUlA na samAtA thaa| AI huI deva senAoM ne pahale ke do tIrthakaroM kI taraha meru parvata para le jAkara isakA bhI nAbhi kA kiyA maura honApisa Akara putra ko mAtA-pitA ke lie sauMpa diyA / bAlaka ko dekhane mAtra se hI zam arthAt zAnti hotI thii| isalie indra ne unakA zaMbhavanAtha nAma rakhA thaa| zaMbhavanAtha apane divya guNoM se saMsAra meM bhagavAna kahalAne lge| deva aura devendra janma samaya ke samasta utsava manAkara apaneapane sthAnoM para cale gaye / bhagavAna zaMbhavanAtha doyaja kI candramA kI taraha dhIre-dhIre bar3hane lge| ve apanI bAla sulabha anargala lIlAoM se mAtA, pitA, bandhu, bAndhavoM ko hamezA harpita kiyA karate the| unake zarIra kA raMga suvarNa ke samAna polA thaa| bhagavAna ajita nAtha se tIsa karor3a varSa vAda unakA janma huA thaa| isa antarAla ke samaya dharma ke viSaya meM jo kucha zithilatA A gaI thI vaha inake utpanna hote hI dhIre-dhIre vinaSTa ho gii| ___ inakI pUrNa Ayu sATha lAkha pUrva kI thI aura zarIra kI UMcAI cAra sau dhanupa pramANa thii| janma se pandraha lAkha parva bIta jAne para inheM rAjya vibhUti prApta huI thii| inhoMne rAjya pAkara aneka sAmAjika sudhAra kiye the| samaya kI pragati dekhate hae Apane rAjanIti ko pahale se bahuta kucha parivadhita kiyaa| pitA dRr3harAjya ne yogya kulIna kanyAoM ke sAtha inakA vivAha kiyA thA isaliye be anurUpa bhAryAoM ke sAtha sAMsArika sukha bhogate hue cavAlIsa lAkha pUrva aura cAra parva taka rAjya karate rhe| eka dina ve mahala kI chata para baiThe hue prakRti kI sundara zobhA dekha rahe the ki unakI dRSTi eka sapheda megha para pdd'ii| eka kSaNa meM havA ke vega se vaha megha vilIna ho gayA- kahIM kA kahIM calA gyaa| usI samaya bhagavAna rAmavanAtha ke cAritra mohanIya ke bandhana DhIle ho gaye the| jisase ve saMsAra ke viSaya bhogoM se sahamA virakta ho gye| ve socane lage ki saMsAra kI sa meSa khaNDa kI nAI kSaNabhaMgura hai, eka dina merA yaha divya zarIra bhI naSTa ho jaayegaa| maiM jisa strI ko ora daSTipAta bhI nahIM karatA thaa| kadAdiSTayAno bhagavAnapabho bahAvataMmatI brahASipravarasabhAyAM prajAnAM niyAmavaMtInAmAtmajAnavahitAramanaH prazrayapraNabhirasayaMtri. tAnapyubha zikSayantiti hovAca / eka bAra bhagavAna RSabhadeva ghamate-ghUmate brahmAvatadeza meM pahuMce / vahA~ bar3e-bar3e brahmApiyoM kI sabhA meM unhoMne prajA ke sAmane hI apane samAhitacitta tathA binaya aura prema ke bhAra te saMyukta putroM ko zikSA dene ke liye isa prakAra khaa| nAya deho dahabhAjA nRloke kaSTAn kAmAnahate viDbhujAM the| apo divyaM puSakA yena rAtvaM zuddha yasmAd brahmasaukhyaM tvanarAm / / zrI RSabhadeva jI ne kahA-putro ! isa martyaloka meM gaha ganupvAdArIra duHsgaya viSaya bhoga prApta karane ke liye hI nahIM hai| to viSTAbhojI mukara-kakarAdi ko bhI milate hI nahIM hai| isa zarIra se divya tapa hI vAranA cAhiye, jisase antaHkaraNa zaddha dono se anaMta brahmAnaMda kI prApti hotI hai| mahatsevAM dvAramAhuvimuktestamodvAraM yoSitA saMgisaMyam / mahAtaste sabhacittAH prazAMtA vimaMyavaH mahadaH sAdhI ye|| pAsa kI sevA ko mukti kA aura strI saMbhI gAmiyo ke saMga ko naraka kA dvAra batAyA hai| mahApuruSa ve hI haiM jo samAnacitta, paramazAMta, kotrahIna, sabake hitacitaka aura sadAcAra sampanna hoN| ye bA mayIze. kRtasauhRdArthA janeSu dehammaravAtikam / gRhapu jAyAtmajarAtimatsu na prItiyuktA yAvadAdaca loke // 2. hA
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ I putroM ke moha meM ulajhA huA zrAtma hita kI ora pravRtta nahIM ho rahA hUM ye eka bhI mere sAtha na jaayeNge| isa taraha bhagavAna saMbhavanAtha udAsIna hokara vastu kA svarUpa vicAra hI rahe the ki itane meM lokAntika devoM ne thAkara unake vicAroM kA khUba samarthana kiyA bAhara bhAvanAoM ke dvArA unakI vairAgya dhArA ko khUba bar3A diyA apanA kArya samApta kara laukAntika deva brahmaloka ko vApisa cale gye| idhara bhagavAna jina putra ko rAjya dekara vana meM jAne ke lie taiyAra ho gaye / deva aura devendroM ne bAkara inake tapa kalyANaka kA utsava mnaayaa| tadanantara ye siddhArtha nAma kI pAlakI para savAra hokara zrAvastI ke samIpavartI kSetra meM aba iSTa janoM se sammati lekara mArgazIrSa zuklA pUrNamAsI ke dina zAla vRkSa ke nIce eka hajAra rAjAoM ke sAtha jina dIkSA te mI vastrAbhUSaNa utAra kara pheMka diye, paMca muThiyoM se ukhAr3A aura upavAsa kI pratijJA le pUrva kI ora muMha karake dhyAna dhAraNa kara liyaa| usa samaya kA dRzya bar3A hI prabhAvaka thA / dekhane vAle pratyeka prANI ke hRdaya para vairAgya kI gaharI chApa lagatI jAtI thii| unheM dIkSA ke samaya hI manaH paryaya jJAna ho gayA thA jo unakI grAtma zuddhi ko pratyakSa karAne ke lie prabala pramANa thA / dUsare dina unhoMne AhAra ke lie zrAvastI nagarI meM praveza kiyaa| unheM dekhate hI rAjA surendravanta ne par3hanAha kara vidhipUrvaka AhAra diyaa| zrAhAra dAna se prabhAvita hokara devoM ne surendradatta ke ghara paMcAzcarya prakaTa kiye the| bhagavAna zaMbhavanAtha AhAra lekara samiti se bihAra karate hue punaH vana ko vApisa cale gaye aura jaba taka chadmastha rahe taba taka mauna dhAraNa kara tapasyA karate rahe / yadyapi ve maunI hokara hI usa samaya saba jagaha vihAra karate the tathApi unakI saumya mUrti ke dekhane mAtra se hI aneka bhavya jIva pratibuddhi ho jAte the / isa taraha caudaha varSa taka tapasyA karane ke bAda unheM kArtika kRSNa caturdazI ke dina mazira nakSatra ke udaya meM saMkhyA ke samaya kevala jJAna prApta ho gayA thaa| bhavanavAsI vyAra, jyotiSI aura kalpavAsI ina cAroM prakAra ke devoM ne prAkara unake jJAna kalyANaka kA utsava kiyA / indra kI zrAjJA se kubera ne samavazaraNa kI racanA ko / jisake madhya meM deva siMhAsana para antarikSa virAjamAna hokara apanI sulakhita divya bhASA meM sabako dharmopadeza diyaa| vastu kA 3 agavA mujha paramAtmA ke prema kAhI jo eka mAtra puruSArtha mAnate hoM, kevala viSayoM kI hI carcA karane vAle logoM meM tathA strI putra aura dhana Adi sAmadiyoM se sampanna gharoM meM jinakI ruci ho aura jo laukika kAryoM meM kevala zarIranirvAha ke lie hI pravRta hote hoN| nUnaM pramattaH kurute vikramaM yadimiprItaya prApUpoti / na sAdhu manye yata Atmo'yamasunnapi klezada Asa dehaH / manuSya avazya pramAdavaza kukarma karane lagatA hai, usakI vaha pravRtti indriyoM ko tRpta karane ke liye hotI haiN| maiM ise acchA nahIM samajhatA kyoMki isI ke kAraNa AtmA ko yaha grasat aura duHkhadAyaka zarIra prApta hotA hai| parAbhavastAvadadoSajAto yAvanna jijJAyata grAtmatattvam / pitA manomayena pazarIravandhaH / jaba taka jIva ko Atmatatva kI jijJAsA nahIM hotI, tabhI taka ajJAnavaza dehAdi ke dvArA usakA svarUpa chipA rahatA hai| jaba taka vaha laukika-vaidika karmoM meM aisA rahatA hai, tabataka mana meM karmako vAsanAeM kI banI hI rahatI haiM aura inhIM se deha dhana kI prApti hotI hai| evaM manaH karmapravRte vidayAmanyu prItinaM vAvanmayi vAsudeve na mucyate dehayogena tAvat / isa prakA avidyA ke dvArA Atma svarUpa ke Dhaka jAne karmavAsanAoM ke vazIbhUta huA citta manuSya kA phira karmoM meM hI pravRta karatA / ataH jabataka usako mujha bAsudeva meM prIti nahIM hotI, vavataka yaha deha bandhana se chUTa nahIM sakatA / 166
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAstavika rUpa samajhAyA saMsAra kA svarUpa batalAyA cAroM gatiyoM ke duHkha prakaTa kiye aura unase chuTakArA pAneke upAya batalAe / unake upadeza se prabhAvita hokara asaMkhya nara nAriyoM ne brata anuSThAna dhAraNa kiye the / krama-krama se unhoMne samasta AyuzkSetroM meM bihAra kara sArva dharma jaina dharma kA pracAra kiyA thaa| unake samavazaraNa meM cAraNa yAdi eka sau pAMca gaNadhara ye do hajAra eka sau pacAsa dvAdazAMga ke vettA the, eka sAtha untIsa hajAra tIna sau pacAsa mana:paryayajJAnI the, unnIsa hajAra bATha sI kriyA Rddhi ke dhArI the dhIra bAraha hajAra vAdI the| jinase bharA huA samavazaraNa bahuta hI bhalA bhAlUma hotA thA / dharmAyA Adi tIna lAkha vIsa hajAra grAyikAeM thI, tIna lAkha zrAvaka, pAMca lAkha zrAvikAeM, asaMkhya deva deviyA~ aura asaMkhyAta tiyaMca unake samavazaraNa kI zobhA bar3hAte the| bhagavAna bhavanAtha apane divya upadeza se ina samasta prANiyoM ko hita kA mArga batalAte the / mAna hue aura hajAra manuSyoM ke sAtha pratimA yoga dhAraNa kara zrAtma dhyAna meM lIna ho gaye / bAkI bace hue cAra aghAtiyA karmoM kA nAza kara caitra zuklA paSThI ke dina sAMyakAla ke siddhisadana mokSa ko prApta hue| devoM ne khAkara unakA nirvANa mahotsava mnaayaa| aMta meM jaba dhAvu kA eka mahInA bAkI raha gayA saba se bihAra banda kara sammedala ko kisI zikhara para jAkara virAja anta meM zukla dhyAna ke pratApa se samaya mRgazira nakSatra ke udaya meM bhagavAna abhinandana nAtha guNAbhinaMdA da idano bhavAn dayAvadhaM zAMti sukhI mazizriyat / samAdhi tantra popapattaye dvayena naidhya guNena vAyujat // - svAmI samantabhadra 2 jinendra | samyabhyadarzana yAdi guNoM kA abhinandana karane se abhinandana kahalAne vAle apane zAnti sukhoM se yukta davA rUpI strI kA Azraya kiyA thA aura phira usakI satkRti ke lie dhyAna karate hue zrApa dvividha antaraMga bahiraMga rUpa nipparagrahatA se mukta the| yadA na pazyatyayathA guhAM svArthe pramattaH sahasA vipazcit / smRtivindati tana tApA nAbAda memyagArama svArtha meM pAgala jIva jaba taka vivekadRSTi kA Azraya lekara indriyoM kI zeSTAoM ko mithyA nahIM dekhatA, taba taka Atma svarUpa kI smRti kho baiThane ke kAraNa vaha ajJAnavaza viSapravAna gRha Adi meM Asakta rahatA hai aura taraha-taraha ke kleza uThAtA rahatA hai / rAH triyAminIbhAvaH / ato gRhakSetra sutAntavise janasya mohonyamahaM mameti / strI aura puruSa - ina donoM kA jo paraspara dAmpatya bhAva hai, isI ko paNDitajana unake hRdaya kI dUsarI sthUla evaM dubhaiva granthi kahate haiN| dehAbhimAnarUpa eka-eka sUkSma granthi to unameM alaga-alaga pahale se hI haiN| isI kAraNa jIva ko dehendriyAdi ke atirikta ghara-kheta, svajana aura dhana Adi meM bhI 'maiM' aura 'mere' pana kA moha ho jAtA hai / putra madA manodayagranthirasya kamajo raha Anayeta / vA janaH samparivartate'smAda muktAH paraM pAhA hetuma jisa samaya karmavAsanAoM ke kAraNa par3I huI isakI yaha ho jAtA hai aura saMsAra ke hetubhUta ahaMkAra ko tyAga kara saba ke bandhanoM se mukta ho parama pada prApta kara letA hai / haMse gurau mayi bhaktyAnuvRtmA vitRSNayA vRndvatitikSamA ca / hRdaya-granthi DhIlI ho jAtI hai, usI samaya yaha dAmpatya bhAva se nivRtta 200
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva bhava paricaya jambU dvIpa ke pUrva videha meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para eka maMgalAvatI nAmaka deza hai| usameM ratna saMcaya nAma kA eka mahA manohara nagara hai / usameM kisI samaya mahAbala nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| vaha bahuta hI sampattizAlI thaa| usake rAjya meM saba prajA sukhI thI, cAroM vargoM ke manuSya apane-apane kartavyoM kA pAlana karate the| mahAbala dara asala meM mahAvala hI thA / usane apane bAhuvala se samasta birodhI rAjAoM ke dAMta khaTTe kara diye the| vaha sandhi vigraha, yAna, saMsthAna, prAsana aura dvaidhIbhAva ina chaha guNoM se vibhUSita thaa| usake sAma, dAma, daNDa aura bheda ye cAra upAya kabhI niSphala nahIM hote the| vaha utsAha, maMtra aura prabhAva ina tIna zaktiyoM se yukta thA, jisase vaha hara eka siddhiyoM kA pAtra banA huA thaa| kahane kA matalaba yaha hai ki usa samaya vahAM rAjA mahAbalI kI barAbarI karane vAlA koI dUsarA rAjA nahIM thaa| apanI kAnti se devAMganAoM ko bhI parAjita karane vAlI aneka nara deviyoM ke sAtha taraha-taraha ke sukha bhIgate hue mahAbala kA bahuta sA samaya vyatIta ho gyaa| eka dina kAraNa pAkara usakA citta viSaya vAsanAoM se haTa gayA jisase vaha apane dhanapAla nAmaka putra ko rAjya dekara vimalavAhana guru ke pAsa dIkSita ho gayA / aba munirAja mahAbala ke pAsa rasa mAtra bhI parigraha nahIM rahA thaa| ve zaradI, garmI, barSA, kSadhA, Adi ke duHkha samatA bhAvoM se sahane lge| saMsAra aura zarIra ke svarUpa kA vicAra kara nirantara saMvega mora vairAgya guNa kI vRddhi karane lge| prAcArya vimalavAhana ke pAsa raha kara unhoMne gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA tathA darzana vizaddhi Adi solaha bhAvanAoM kA vizuddha hRdaya se cintavana kiyA jisase unheM tIrthakara nAmaka mahApuNya prakRti kA bandha ho gyaa| prAyu ke anta meM ve samAdhipUrvaka zarIra chor3akara vijaya nAma ke pahale anuttara meM mahA RddhidhArI ahamindra hue| vahAM unakI tetIsa sAgara pramANa pAya thI, eka hAtha barAvara sapheda zarIra thA, ve tetIsa hajAra varSa bAda mAnasika AhAra lete aura tetIsa pakSa meM eka bAra zvAsocchvAsa lete the| vahA~ ve icchA mAtra se prApta huI uttama dravyoM se jinendra deva kI arcA karate aura svecchA se mile huye devoM ke sAtha tatva carcA karake mana bahalAte the| yahI ahamindra Age cala kara bhagavAna abhinandana nAtha huye / sarvatra jantorvyasanAvagatyA jijJAsayA tapasahAgivRttyA / matkarmabhirmatkadhayA ca nityaM zraddevasaGgAda guNakIrtanAnme / nivarasAmyopazamena purA jihAsayA dehagehAramabuddhaH / adhyAtmayogena vidhisamevayA nANendriyAtmAbhijayena sadhyak / sackha yA brahmacaryeNa zazvad asampamAdena' yamena bAcAm / sarvatra madAvavicakSaNena jJAnena vijJAnavirAjitena / yogena dhRtyudyamasatvayukto liGga vyApohetkumAlo hamAbhyAm / puo ! saMsAra sAgara se pAra hone meM kuzala tathA dhairya, udyama evaM satvaguNa mukta viziSTa puruSa ko cAhiye ki saba ke AtmA aura guNa svarUpa mujha bhagavAn meM bhaktibhAva rakhane se, mere parAyaNa rahane me, tRSNA ke tyAga se, gugna-duHkha Adi dvandvoM ke mahane ro 'jIva ko sabhI yoniyoM meM duHkha hI uThAnA par3atA hai isa vicAra se, tatva jijJAsA se, tapa se, sakAma karma ke tyAga se mere hI liye karma karane se merI kakSAoM ko nitya prati zravaNa se, mere bhaktoM ke sajA aura mere guNoM ke kIrtana se, varatyAga se, samatA se, zAnti se aura zarIra vathA ghara Adi meM maiM-mere para ke bhAva' ko tyAgane kI icchA se, AdhyAtmazAstra ke anuzIlana se, ekAnna sevana se, prAga indriya aura mana ke saMyama se, zAstra aura satpuruSoM ke mana meM yathArtha buddhi rakhane se, pUrNa brahmacarya se, kartavya karmoM meM nirantara sAvadhAna rahane se, vANI ke saMvama se, sarvatra merI hI sattA dekhane meM, anubhava jJAna rAhita tatva vicAra se aura yoga sAdhana se ahaGkAra rUpa apane liGga zarIra ko lIna kara deN| 201
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 vartamAna paricaya jambU dvIpa ke bharata kSetra meM ayodhyA nAma kI nagarI hai jo vizva tIrthakaroM ke janma se mahA pavitra hai| jisa samaya kI yaha vArtA hai usa samaya vahAM svayambara rAjA rAjya karate the unakI mahArAnI kA nAma siddhArthA thA / svayambara mahArAja vIra lakSmI ke svayambara pati the ve bahuta hI vidvAna aura kaThina se kaThina kAryoM ko ve apanI buddhi bala se anAyAsa hI kara DAlate the, jisase dekhane vAloM ko dAtoM tale aMgulI dabAnI par3atI thii| rAja dampati taraha-taraha ke sukha bhogate bitAte the / 1 hue dina Upara jisa dhamindri kA kathana kara Aye usakI bAyu jaya vijaya vimAna meM chaha mAsa kI bAkI raha gaI taba se rAjA svayaMvara ke ghara ke prAMgana meM prati dina rahanoM kI varSA hone lgii| sAtha meM aura bhI aneka zubha zakuna prakaTa huye jinheM dekhakara bhAvI zubha kI pratIkSA karate huye rAjadampati bahuta hI harSita hote the| isake anantara mahArAnI siddhAne gAva SaSTI ke dina punarvasu nAmaka nakSatra meM rAtri ke pichale prahara meM surakuMjara Adi solaha svapnoM ko dekhA / savere svayaMvara mahArAja ne unakA phala kahA--priye ! bAja tumhAre garbha meM svarga se cayakara kisI puNyAtmA ne avatAra liyA hai to mAha bAda tumhAre tIrthaMkara putra hogA jisake bala, vidyA, vaibhava, grAdi ke sAmane deva devendra apanA mAyA punene pati ke muMha se bhAvI putra kA mahAtmya sunakara siddhArthoM ke harSa kA pArAvAra nahIM rhaa| usa samaya usane apane pApako samasta striyoM meM samajhA thA / garbha meM sthita tIrthakara bAlaka ke puNya pratApa se deva kumAriyAM grAkara mahArAnI kI suzrUSA karane lagI aura caNikAya ke deyoM ne grAkara svargIya vastrAbhUSaNoM se khUba satkAra kiyA, lUda utsava manAyA, khUba bhakti pradarzita kii| dhIre 2 jaba garbha ke dina pUrNa ho gaye saba rAnI siddhArthA ne mAgha zukla dvAdazI ke dina Aditya yoga aura punarvasu nakSatra meM uttama putra utpanna kiyA / devoM ne meruparvata para le jAkara ramaNIya salila se unakA abhiSeka kiyaa| indrANI ne taraha-taraha ke AbhUSaNa sArabhUta karmAziya hRdayagranndhibandhamavidyayA'sAditamapramattaH I anena yogena yathopadezaM samyagvyapohyo parameta yogAt / manuSya ko cAhiye ki vaha sAvadhAna rahakara adhiyA se prApta isa hRdaya granthi rUpa bandhana ko zAstrokta rIti se ina sAdhanoM ke dvArA bhalI-bhAMti kATa DAle; kyoMki yahI karma saMskAroM ke rahane kA sthAna hai| tadantara sAvana ko bhI parityAga kara de| putrAzca ziSyAMzca nRpo gururkhA mallokakAmo madanugrahArthaH itthaM vimanyuranuziSyAdatajjJAn na yojayetkarma karmamUhAn / kaM yojayanmanujo'rthaM labheta nipAtayannaSTadRzaM hi garte / jisako mere loka kI icchA ho athavA jo mere anugrahakI prApti ko hI parama puruSArtha mAnatA ho vaha rAjA ho to apanI abodha prajA ko, guru apane ziSyoM ko aura pitA apane putrA' ko aisI hI zikSA de| ajJAna ke kAraNa yadi ve usa zikSA ke anusAra na calakara karma ko hI paramapuruSArtha mAnate raheM, to bhI usa para koca na karake unheM samajhA bujhAkara karma meM na ho unheM 1 kAmyakamoM meM jayAnA to aisA hI hai jaise kisI manuSya ko jAnanA meM ikela denA isa bhalA kisa puruSArtha kI siddhi ho sakatI hai| loka: svayaM mani dRSTin samIta freedamaH / anyonyavairaH sukhalezaheto ranantaduHkhaM ca na veda mUDhaH / asA kalyANa kisa bAta meM hai, isase loga nahIM jAnate isIse ve taraha taraha kI mAMga-kAmanAoM meM phasakara kucha Araeka sukha ke liye Apasa meM vaira ThAna lete haiM aura niraMtara viSayabhogoM ke liye hI prayatna karate rahate haiN| ve murkha isa bAta para kucha bhI vicAra nahIM 202
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ pahinAye phira me parvata me vApisa Akara ayodhyApurI meM aneka utsava mnaaye| rAjA ne yAcakoM ke lie manacAhA dAna diyaa| indra ne rAjA, bandhuSoM kI salAha se bAlaka kA abhinandana nAma rkhaa| bAlaka prabhinandana apanI barAla ceSTAoM se saba ke mana ko Anandita karatA thA isaliye usakA abhinandana nAma sArthaka ho thA janmakalyANaka kA mahotsava manAkara indra vagairaha apane-apane sthAnoM para vApisa cale gye| para indra kI bhAzA se bahuta se deva bAlaka abhinandana kumAra ke manovinoda ke lie vahIM para raha gye| saMbhavanAtha ke bAda dasa lAkha karor3a sAgara samaya bIta cukane para bhagavAn abhinandana nAtha huye the| unakI Ayu pacAsa lAkha pUrva kI thI, zarIra kI UMcAI tIna sau pacAsa dhanuSa kI thI aura raMga suvarNa kI taraha pIlA thA, unake zarIra se sUrya ke samAna teja nikalatA thA ye mUrtidhArI puNya ke samAna mAlUma hote the / jaba inakI Ayu ke sAr3he bAraha lAkha varSa bIta gaye taba mahArAja svayaMvara ne inheM rAjya dekara dIkSA dhAraNa kara lI / abhinandana svAmI ne bhI rAjya siMhAsana para virAjamAna hokara sAr3he chattIsa lAkha pUrva aura ATha pUrvAga taka rAjya kiyaa| eka dina ve makAna kI chata para baiThakara AkAza kI zobhA dekha rahe the dekhate-dekhate unako dRSTi eka bhAvaloM ke samUha para pdd'ii| usa samaya vaha bAdaloM kA samUha AkAza ke madhya bhAga meM sthita thaa| usakA AkAra kisI manohara nagara ke samAna thaa| bhagavAna animeSa dRSTi se unake saundarya ko dekha rahe the| para itane meM vAyu ke prabala vega se bAdaloM kA samUha naSTa ho gayA-- kahIM kA kahIM calA gyaa| basa, isI ghaTanA se unheM zrAtma jJAna prakaTa ho gayA, jisase unhoMne rAjya kArya se moha chor3a kara dIkSA lene kA vicAra kara liyaa| usI samaya laukAntika devoM ne bhAkara unake vicAroM kA samarthana kiyA, cAroM nikAyoM ke dezoM ne Akara dIkSA kalyANaka kA utsava kiyA abhinandana svAmI rAjya kA bhAra putra ke lie sauMpakara deva nirmita hastaciyA pAlakI para savAra hue| deva usa pAlakI ko uThA kara umra nAma udyAna meM le gaye vahA~ unhoMne mAgha zuklA dvAdazI ke dina punarvasu nakSatra ke udaya meM zAma ke samaya jagaduddanya siddha parameSThI ko namaskAra kara dIkSA dhAraNa kara karate ki isa vaira-virodha ke kAraNa naraka Adi ananta ghora duHkhoM kI prApti hogI / kara svayaM tadabhiyo vipariSad mavidyAyAmantare vartamAnam / hRSTvA / punastaM saghRNaH kubuddhi prayojayedutpathagaM yathAndham / gar3he meM girane ke liye ulTe graste se jAte hue manuSya ko jaise vAlA guru upara nahIM jAne detA a yehI ajJAnI manuSya ko meM phailakara duHkhoM kI ora jAte dekhakara kauna aisA dayAlu aura jJAnI puruSa hogA, jo jAna-bUbakara bhI use usI rAha para jAne de, yA jAne ke liye preraNA kare | gusa syAtsvajano ta sa syAt pitA na sa syAjjananI na sA syAt / devaM na tatyAnna patizva patizNa sa svAnna mocayeya: samupetamRtyum / jo apane priya sambandhI ko bhagavadbhakti kA upadeza dekara mRtyu kI phAMso se nahIM chur3AtA, vaha guru guru nahIM hai, svajana svajana nahIM hai, pitA pitA nahIM hai, mAtA mAtrA nahIM hai, iSTadeva iSTadeva nahIM hai aura pati pati nahIM hai| idaM zarIraM nama vibhAsatvaM hi me hRdaya kRtAM me vadadharma mA bhayo hi SabharA mere isa avatAra zarIra kA rahasya sAdhAraNa janoM ke liye buddhi nahIM hai| zuddha satya hI merA hRdaya hai aura usI meM dharma kI sthiti hai, maiMne adharma ko apane se bahuta dUra pIche kI ora Dhakela diyA hai, isI se satpurUSa mujhe 'RSabha' kahate haiM / 203
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ lI-bAhya abhyantara parigraha ko chor3a diyA aura keza ukhAr3a kara pheka diye| unake sAtha meM aura bhI hajAra rAjAnoM ne dIkSA dhAraNa kii| una saba se ghire hue bhagavAna abhinandana bahuta hI zobhAyamAna hote the| unhoMne dIkSA lete samaya belA arthAta do dina kA upavAsa dhAraNa kiyA thaa| jaba tIsarA dina pAyA taba ve madhyAhna se kucha samaya pahale AhAra lene ke lie ayodhyApurI meM gye| usa samaya ve prAge cAra hAtha jamIna dekhakara calate the, kisI se kucha nahIM kahate, unakI prAkRti saumya thI darzanIya thii| ve usa samaya aise mAlUma hote the mAnoM cacAla citraM kilakAncanAdri meru parvata hI cala rahA ho / mahArAja indradatta ne par3agAha kara unheM vidhipUrvaka AhAra diye jisase unake ghara devoM ne paMcAzcarya prakaTa kiye| vahAM se lauTa kara abhinandana svAmI vana meM jA virAje aura kaThina tapasyA karane lge| isa taraha aTThAraha varSa taka chamastha avasthA meM rahakara bihAra kiyaa| eka dina belA upavAsa dhAraNa kara ve zAla vRkSa ke nIce virAjamAna the| usI samaya unhoMne zukla dhyAna ke avalambana se kSapaka zreNI mAMDha krama krama se Age bar3hakara daza guNasthAna ke anta meM mohanIya karma kA sarvathA kSaya kara diyA phira bar3hatI huI vizuddhi se bArahavaM guNasthAna meM phuNce| vahAM antamuhUta Thahara kara zukla dhyAna ke pratApa se avaziSTa vAtiyA karmoM kA nAza kiyA jisase unheM poSa zukla caturdazI ke zAma ke samaya punarvasu nakSatra meM ananta catuSTaya, ananta jJAna, darzana, sukha aura vIrya prApta ho gaye / usa samaya saba indroM ne prAkara unakI pUjA kI, jJAna kalyANaka kA utsava kiyA / dhanapati ne samavasaraNa kI racanA kI jisake madhya meM siMhAsana para adhara virAjamAna hokara pUrNa jJAnI bhagavAna abhinandana nAtha ne divya dhvani ke dvArA saba ko hita kA upadeza diyaa| jova, ajIva, pAzrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa ina sAta tatvoM kA vizada vyAkhyAna kiyA / saMsAra ke dukhoM kA varNana kara usase chUTane ke upAya btlaaye| unake upadeza se prabhAvita hokara aneka prANI dharma meM dIkSita ho gaye the / ve jo kucha kahate the vaha vizuddha hRdaya se kahate the isalie logoM ke hRdayoM para usakA asara par3atA thaa| Arya kSetra meM jagaha-jagaha ghUma kara unhoMne mArga parma kA pracAra niyAgaura.saMsAra sipar3e hue prANiyoM ko hastAvalambana diyaa| .. tasmAdbhavanto hRdayena jAtAH saveM mahIyAMsamamu sanAbham / akilSTabuddhayA bharataM bhajadhvaM zaraNaM tvadbharaNaM prajAnAm / tuma saba mere usa zuddha satvamaya hRdaya se utpanna hue ho, imaliye matsara chor3akara apane bar3e bhAI bharata kI sevA kro| usakI rovA' karanA merI hI sevA karanA hai aura yahI tumhArA prajApAlana bhI hai| bhUteSu vIrubhyaH uduttamA ye sarIsRpAsteSu sabodhaniSThAH tato manuSyAH pramathAstalo'pi gandharvasiddhA vibudhAnugA ye / anya saba bhUtoM kI apekSA vRkSa atyaMta zreSTha haiM, unase calane vAle jIva zreSTha haiM aura unameM bhI kITAdi kI apekSA jJAnayukta gazu Adi zreSTha haiM / pazua se manu, manuSyoM ro pramathagaNa prathamo se gandharva, gandhoM se siddha aura siddhoM se devatAoM ke anuyAyI kinnarAdi thoSTha haiN| devAsurebhyo madhavapradhAnA dakSAdayo brahmasutAstu teSAm / bhavaH paraH so'tha viriJcavIryaH sa matparo'haM vijadevadevaH / unase asura, asuroM se devatA aura devatAoM se bhI indra zreSTha haiM indra se bhI brahmAjI ke putra pakSAdi prajApati zreSTha hai| brahmAjI ke putroM meM rudra sabase zreSTha haiN| ve brahmAjI se utsanna hue haiM, isalive brahmAjI unase zreSTha haiN| be bhI mujhase utpanna hue haiM, aura merI upAsanA karate haiM, isaliye maiM unase bhI zreSTha hai| paraMtu brAhmaNa mujhase bhI zreSTa haiM, kyoMki maiM unheM pUjya mAnatA huuN| .
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ unake samavasaraNa meM vrajanAbhi ko Adi lekara 103 eka sau tIna gaNadhara the, do hajAra pAMca sau dvAdazAMga ke pAThI ne do lAkha tIsa hajAra pacAsa zikSaka the, nau hajAra ATha sau avadhijJAnI the solaha hajAra kevalajJAnI the, gyAraha hajAra chaha so mana:paryayajJAna ke dhAraka the, unnIsa hajAra vikriyA Rddhi ke dhAraNa karane vAle the, aura gyAraha hajAra vAda vivAda karane vAle the, isa taraha saba milAkara tIna lAkha munirAja the| inake sivAya meruNA ko Adi lekara loga lAkho hajAra chaha sau AryikAe~ thIM, tIna lAkha zrAvaka the, pAMca lAkha zrAvikAe~ thIM / zrasaMkhyAta deva deviyAM thIM aura the asaMkhyAta tipanna | aneka jagaha vihAra karane ke bAda ve Ayu ke antima samaya meM sammeda zikhara para phuNce| vahAM se pratimAyoga dhAraNa kara jala ho baiTa gye| usa samaya unakA divya dhvani vara bAhyavaibhava lutta ho gayA thaa| ve hara eka taraha ke prArama dhyAna meM lIna ho gaye the| dhIre dhIre unhoMne yogoM ko pravRtti ko bhI roka liyA thA jisase aneka navIna karmo kA prAdhava bilkula banda ho gayA ora dhyAna ke pratApa se sattA meM sthita bhAti catuSka ko pacAsI prakRtimA dhIre dhIre naSTa ho gii| jisase ve vaisAkha zukla SaSThI ke dina punarvasu nakSatra meM prAtaH kAla ke samaya mukti mandira meM jA pdhaare| devoM ne lAkara unake nirvANa kalyANaka kA mahotsava kiyaa| AcArya guNabhadra likhate haiM ki jo pahale videha kSetra ke ratnasaMca nagara meM mahAvala nAma ke rAjA hue phira vijaya dhanuttara meM hamindra hue aura anta meM sAketapati abhinandana nAmaka rAjA hue abhinandana svAmI tuma be kI rakSA kreN| bhagavAna sumatinAtha tIrthaMkara zivanRpa yama daNDa: puNDarI kizoririva ratiSeNI vaijantehamindraH / sumati ramita gastIyaH kRtArthaH sakalaguNAsamRddho yaH sa siddhi vijayAt // na brAhmaNasyebhUyat pazyati vinA kimataH paraMtu yasmintRbhiH prahutaM zrAha maznAmi kAmaM na tathAgnihotre / prAcArya guNabhadra - sabhA meM upasthita brAhmaNoM ko lakSya karake diyA! dUsare kisI bhI koMke samAna bhI nahIM samajhatA, phira una adhika to bAta hI kare sakatA huuN| loga pUrva brahmaNoM ke mukha meM jo anAdi adbhuti DAlate haiM, use maiM jaisI prasannatA se grahaNa karatA hU~ vaise agnihotra meM homa kI huI sAmagrI ko svIkAra nahIM karatA / putAunusatI meM purANI neha satyaM paramaM pavitram / zamo damaH satyamanuprahRzca tapastitikSAnubhavavaca yatra / jinhoMne isa loka meM adhyayanAdi ke dvArA merI vedavA ati sundara aura purAtana mUrti ko dhAraNa kara rakhA hai tathA jo parama pavitra sattvaguNa zama, dama, satya, dayA, taba titikSA aura jJAnAdi ATha guNoM se sampanna haiM-una brAhmaNoM se bar3hakara aura kauna ho sakatA hai| manojyamantrAraparataH parasmAt svargApavargAdhipatena kiJcit / yet kimu svAritareNa tepAmavinAnAM gatim / / P maiM hyAdi se bhI zreSTha aura ananta tathA svarga moja Adi dene kI sAmayaM rakhatA hai| kiMtu mere ani bhakta aise hote haiM ki ve mujhase bhI kabhI kucha nahIM cAhate; phira rAjyAdi anya vastuoM kI to ve icchA hI kaise kara sakate hai? 205
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ jo zatru rUpa rAjAoM ke lie yamarAja ke daNDa ke samAna athavA hari indra ke samAna puNDarIkiNI nagarI ke rAjA ratiSeNa hue, phira vaijayanta vimAna meM ahamindra hue ve apAra lakSmI ke dhAraka, kRtakRtya, saba guNoM ke sampanna bhagavAn sumatinAtha tIrthakara tuma saba kI siddhi kareM-tumhAre manoratha pUrNa kre| pUrva bhava paricaya dUsare dhAtakI khuNDa dvIpa meM pUrva kI ora videha kSetra meM sItA nadI ke uttara taTa para puSkalAvalI nAmaka deza hai| usameM puNDarIkiNI nagarI hai jo apanI zobhA se purandarapurI amarAvatI ko bhI jItatI hai| vahA~ rAjA ratiSeNa rAjya karate the| jisa taraha bar3e bar3e zatruoM ko jIta liyA thA uso taraha anupama manobala se kAma krodha, lobha, mad, mAtsarya aura moha ina chaha antaraMga zatroM ko bhI jIta liyA thaa| ve bar3e ho yazasvI the, dayAlu the, dharmAtmA the aura the sacce notijJa / aneka taraha ke viSaya bhogate hue jaba unakI bAyu kA bahubhAga vyatIta ho gayA taba unheM eka dina kisI kAraNavaza saMsAra se udAsInatA ho gii| jyoMhI unhoMne viveka rUpI netra se apanI prora dekhA tyoMhI unheM apane bIte hue jIvana para bahuta hI santApa huaa| ve socane lage hAya maiMne apanI bizAla Ayu ina viSaya sukhoM ke bhogane meM hI bitA dI para vipaya sukha bhogane se kyA sukha milA hai| isakA koI uttara nahIM hai| maiM Aja taka bhramavaza duHkha ke kAraNoM ko hI mukha kA kAraNa mAnatA rahatA huuN| Aha! ityAdi vicAra kara ve atiratha putra ke liye rAjya de bana meM jAkara kaThina tapasyAe karane lge| unhoMne ahannandana guru ke pAsa rahakara gyAraha agoM kA vidhipUrvaka adhyayana kiyA tathA darzana vizuddhi prAdi solaha bhAvanAoM kA zuddha hRdaya se cintavana kiyA jisase unheM tIrthakara nAmaka mahApuNya prakRti kA banda ho gayA munirAja tirpaNa Ayu ke anta meM sanyAsa pUrvaka mara meM ahamindra haa| vahA~ unakI Ayu tetIsa sAgara varSa ko thI, zarIra eka hAtha UMcA aura raMga se sapheda thaa| ve tetosa hajAra varSa eka bAra mAnasika AhAra lete aura tetIsa pakSa meM surabhita zvAsa lete the| isa taraha vahAM jina arcA aura tatva cose himindra ratiSaNa ke dina sukha se bItane lge| yahI ahamindra prAge ke bhava meM kathAnAyaka bhagavAn sarvANi maddhiSNyatayA bhavadbhizcarANi bhUtAni sutA dhruvANi / sambhAvita vyAni pade pade vo viviktahambhistadu hAhaNa me / / patro ! tabha sampUrNa carAcara bhUnoM ko merA hI zarIra samajha kara zuddhi buddhi se pada-pada para unakI sevA karo, yahI merI saccI pUjA hai| manovacokakaraNe hitasya sAkSAtkRtaM me paribahaNaM hi / binA pumAn yena mahAvimohAt kRtAntamAzAnna vimoktugIzet / / mana, bacana, daSTi tathA anya indriyoM kI ceSTAoM kA sAkSAt phala merA isa prakAra kA pUjana hai| isake binA manuSya apane ko mahAmohamaya kAlapAsa se chur3A nahIM sktaa| manazApAtma jAna svayamanuziSTAyapi lokAnuzAsanArtha mahAnubhAva: paramasuhRdbhagavAnaSabhopadeza upazamazIlAnAmuparatakarmaNA mahAmu jAnavarAgyalakSaNaM pAramahaMsyadharmamupazikSamANaH svatanayazatajyeSThaM paramabhAgavata bhagavAjanaparAyaNaM bharataM dharaNipAlanAyAbhiSicya' svayaM bhavana ebovairitazarIramAvaparigraha / zrI zukadeva jI kahate haiM-rAjan ! RSabhadeva jI ke putra yadyapi svayaM hI saba prakAra suzikSita the, to bhI logoM ko zikSA dene ke khAne mahAprabhAvazAlI parama suhRdabhagavAn RSabhane unheM isa prakAra upadeza diyaa| RSabhadeva jI ke sau putroM meM bhArata sabase bar3e the| ve bhagavAna ke parama bhakta aura bhagavadbhaktoM ke parAyaNa the| RSabhadeva jI ne pRthvI kA pAlana karane ke liye unheM rAjagaddI para baiza diyA aura svayaM upazamanivRttiArAyaNa mahAmuniyoM ke bhakti, jJAna aura bairAgyarUpa paramahaMsocita dharmoM kI zikSA dene ke lie bilkula virakta ho gaye / kevala zarIramAtra kA parigraha bayA aura saba kucha ghara para rahate hI chor3a diyA / atra be vastroM kA bhI tyAga karake sarvathA digambara ho gye|
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ sumati hogeM / aba kucha vahA~ kA varNana suniye vahAM Age cala kara ukta prahamindra janma dhAraNa kreNge| (5) vartamAna paricaya pAThakagaNa jambU dvIpa bharata kSetra kI jisa ayodhyA se paricita hote nA rahe haiM usI meM kimo samaya megharatha nAma ke rAjA rAjya karate the unakI mahArAnI kA nAma maMgalA thaa| magalA sacamuca maMgalA ho thii| mahArAja mevaratha ke sarva maMgala maMgalA ke hI prAdhIna the| Upara jisa ahamindra kA kathana kara pAye haiM / usako vahAM kI Ayu jaba chaha mAha ko vAko raha gaI thI tabhI se mahArAja megharatha ke ghara para devoM ne ratnoM kI varSA karanI zuru kara dI tho / zrAvaNa zuklA dvitIyA ke dina maghA nakSatra meM maMgalA devI ne pichale bhAga meM airAvata prAdi solaha svapna dekhe aura phira muha meM praveza karatA huA eka hAthI dekhaa| saverA hote hI usane prANanAtha se svapnoM kA phala pUchA taba unhoMne avadhijJAna se jAna kara kahA ki Aja tumhAre garbha meM tIrthakara bAlaka ne avatAra liyA hai-solaha svapna usI kA vibhUti ke paricAyaka haiN| pati ke mukha se svapnoM kA phala sUnakara aura bhAvI putra ke suvizAla vaibhava kA smaraNa karake vaha bahuta hI sukhI hotI thii| usI dina devoM ne Akara rAjA rAnI kA khUba yaza gAyA, khUba utsava mnaaye| indra kI AjJA se sura kumAriyAM mahAdevI maMgalA kI taraha taraha kI zuzruSA karatI thIM aura pramodamayI vacanoM se usakA mana bahalAye rahatI thii| nau mahInA bAda caita zukla ekAdazI ke dina maghA nakSatra meM mahArAnI ne putra utpanna kiyaa| putra utpanna hote hI tInoM lokoM meM mAnanda chA gyaa| sabake huNya prAnanda se ullasita ho uThe, eka kSaNa ke lie nArakI bhI mArakATa kA duHkha bhala gaye, bhavanavAsI devoM ke bhavanoM meM apane Apa zaMkha baja uThe, vyantaroM ke mandiroM meM bherI kI AvAja gUjane lagI jyotipiyoM ke vimAnoM meM siMhanAda humA tathA kalpavAsI devoM ke vimAnoM meM ghanTA kI AvAja phaila gyii| manappa loka meM bhI dizAyeM nirmala ho gaI, prAkAza nimegha ho gayA, dakSiNa kI zItala aura sugandhita vAyu dhore-dhIre vahane lago, nadI, tAlAba Adi kA pAnI svaccha ho gyaa| athAntara tIrthakara ke puNya udaya se deva loga bAlaka tIrthaMkara ko sumeru parvata para le gye| vahAM unhoMne kSIra sAgara ke jala se unakA abhiSeka kiyaa| abhiSeka ke bAda indrANI ne zarIra poMcha kara unheM vAlocita uttama prAbhUSaNa pahinAye aura indra ne stuti kii| phira jaya jaya zabda se samasta AkAza ko vyApta karate haye ayodhyA Aye aura bAlaka ko mAtA pitA ke lie sauMpakara unhoMne ThATa-bATa se janmotsava mnaayaa| usI samaya indra ne prAnanda nAma kA nATaka kiyA thaa| putra kA anupama mAhAtmya dekha kara mAtA-pitA harSa se phUle na samAte the / indra ne mahArAja megharatha kI sammati se bAlaka kA nAma sumati rkkhaa| utsava samApta kara deva loga apane-apane ghara cale gye| bAlaka sumatinAtha doyaja ke candramA kI taraha dhIre-dhIre bar3hatA gyaa| vaha bAla candra jyoM-jyAM bar3hatA jAtA thA tyoMsyoM apanI kalAoM se mAtA-pitA ke harSa sAgara ko bar3hAtA jAtA thaa| bhagavAna sumatinAtha, abhinandana svAmI ke bAda no lAkha karoDa sAgara samaya bIta jAne para hue the| unakI prAyu cAlIsa lAkha pUrva kI thI jo usI antarAla meM zAmila hai| zarIra kI UMcAI tIna sI dhanupa aura zarIra kI kAnti tape huye svarNa kI taraha thii| unakA zarIra bahuta hI sundara thaa| unake aMga pratyaMga se lAvaNya phaTa-phaTa kara nikala rahA thA / dhIre-dhIre jaba unake kumAra kAla ke dasa lAkha pUrva vyatIta ho gaye taba mahArAja megharatha unheM rAjya bhAra sauMpa kara dIkSita ho gye| bhagavAna sumatinAtha ne rAjya pAkara use itanA vyavasthita banAyA thA ki jisase unakA koI bhI zatru nahIM rahA thaa| samasta rAjA loga unakI AjJAoM ko mAlAnoM kI taraha mastaka para dhAraNa karate the| unake rAjya meM hisA, jhUTha, corI, jAbhicAra prAdhi pApa dekhane ko na milate the| unheM hamezA prajA ke hita kA khyAla rahatA thA isalie ve kabhI aise niyama nahIM manAte jinase ki prajA dukhI ho / mahArAja megharatha dIkSita hone ke pahale hI unakA yogya kulIna kanyAnoM ke sAtha pANigrahaNa (vivAha) karA gaye the| sumatinAtha una nara deviyoM ke sAtha aneka sukha bhogate hae apanA samaya vyatIta karate the| 207
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa taraha rAjya karate hue jaba unake unnIsa lAkha pUrva aura bAraha pUrvAMga bIta cuke taba kisI dina kAraNa pAkara unakA citta viSaya vAsanAyoM se virakta ho gayA jisase unheM saMsAra ke bhoga virasa aura duHkhaprada mAlUma hone lage / jyoMhI unhoMne apane pratIta jIvana para dRSTi DAlI tyoMhI unake zarIra meM romAMca khar3e ho gye| unhoMne socA "hAya, maiMne eka murkha kI taraha itanI vizAla Ayu vyartha hI gaMbA dI dUsaroM ke hita kA mArga batalAUM / unakA bhalA karUM --yaha jo maiM bacapana meM socA karatA thA vaha saba isa yauvana aura rAjya sukha ke pravAha meM pravAhita ho gayA / jaise saikar3oM nadiyoM kA pAna karate hue bhI samudra ko tapti nahIM hotI |vaise ina viSaya sakhoM ko bhogate hue bhI prANiyoM kI tRpti nahIM hotI ye viSayAbhilASAe' manuSya ko aAtma hita kI grora kadama nahIM bar3hAne detiiN| isalie atra' maiM ina viSaya vAsanAoM ko tilAMjali dekara prAtma hita kI ora pravRtti karatA huuN| idhara bhagavAna sumatinAtha virakta hRdaya se aisA vicAra kara rahe ye udhara prAsana kAMpane me laukAntika devoM ko inake vairAgya kA jJAna ho gayA thA jisase ve zIghra hI inake pAsa prAge aura apanI virakta vANI se inake vairAgya ko bar3hAne lge| jaba laukAntika devoM ne dekhA ki aba inakA hRdaya pUrNa rUpa se virakta ho ca kA hai taba ve apanI-apanI jagaha para vApisa cale gaye aura unake sthAna para asaMkhya deva loga mA gye| unhoMne pAkara vairAgya mahotsava manAnA prArambha kara diyA / pahile jina deviyoM kI saMgIta, nRtya, tathA anya seSTAyeM rAga bar3hAne vAlI hotI thI Aja unhIM deviyoM kI samasta ceSTAyeM vairAgya bar3hA hogii| bhagavAna sumatinAtha putra ke lie rAjya dekara deva nirmita "abhayA pAlakI para baiTha gye| deva loga "abhayA' ko ayodhyA ke samIpavartI sacetaka nAmaka vana meM le gaye vahA~ unhoMne nara-sUra kI sAkSI meM jagadvandya siddha parameThI ko namaskAra kara baisAkha zuklA navamIke dina madhyAnha ke samaya maghA nakSatra meM eka hajAra rAjAnoM ke sAtha digambarI dIkSA dhAraNa kara lii| dIkSA ke dhAraNa karate samaya hI ye telA-tIna dina ke upavAsa kI pratijJA kara cuke the isalie lagAtAra tIna dina taka eka prAsana se dhyAna magna hokara baiThe rhe| dhyAna ke pratApa se unakI vizuddhatA uttarottara bar3hatI jAtI tho isalie unheM dIkSA lene ke bAda hI cauthA mana: paryaya jJAna prApta ho gayA thaa| jaba tIna dina samApta hue taba ve madhyAnha ke prAhAra ke lie saumanasa nagara meM gye| unheM "ghumna dyuti" rAjA ne paDagAha kara yogya (samayAnukala) AhAra diyaa| pAdAna ke prabhAva se rAjA jhumnA ti ke ghara devoM ne paMcAzcarya prakaTa kiye / bhagavAna sumatinAtha mAhAra lekara vana ko vApisa lauTa Aye aura phira prAtma-dhyAna meM lIna ho gye| irA kucha-kucha dinoM ke antarAla se aAhAra le kaThina tapazcaryA karate hue jaba bIsa varSa bIta gaye taba unheM priyaMga vRkSa ke nIce zukla dhyAna ke pratApa se ghAtiyA karmoM kA nAza ho jAne para caitra sudo ekAdazI ke dina maghA nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya loka Aloka ko prakAzita karane vAlA kevala jJAna prApta huaa| deva, devendroM ne Akara bhagavAna ke jJAna kalyANaka kA utsava manAyA / alakAdhipati kora ne indra kI AjJA pAte hI samavazaraNa kI racanA kii| unake madhya meM siMhAsana para akicana rUpa se virAjamAna ho karake balI sumatinAtha ne divya dhvani ke dvArA upasthita janasamUha ko dharma, adharma kA svarUpa btlaayaa| jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ina chaha dravyoM ke svarUpa kA vyAkhyAna kiyaa| bhagavAna ke mukhAravinda se vastu kA svarUpa samajha kara vahA~ baiThI huI janatA ke muha usa taraha harSita ho rahe the / jisa taraha ki sUrya kI kiraNoM ke sparza se kamala harSita ho jAte haiN| __ vyAkhyAna samApta hote hI indra ne madhura zabdoM meM unakI stuti kI aura prArya kSetroM meM vihAra karane kI prArthanA kii| unhoMne pAvazyakatAnusAra prArya kSetroM meM vihArakara samIcIna dharma kA khUba pracAra kiyaa| bhagavAna kA vihAra unakI icchA pUrvaka nahIM hotA thaa| kyoMki mohanIya karma kA abhAva hone se unakI hara eka prakAra kI icchAoM kA abhAva ho gayA thaa| jisa tarapha bhavya jIvoM ke vizeSa pUNya kA udaya hotA thA usI tarapha meghoM kI nAI unakA svAbhAvika vihAra ho jAtA thaa| unake upadeza se prabhAvita hokara aneka nana-nArI unakI ziSya dIkSA meM dIkSita ho jAte the| 208
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ yAcArya guNabhadra jI ne likhA hai ki unake samavadAraNa meM amara sAdi eka so solaha gaNadhara the, do lAla caudhana hajAra tIna so pacAsa zikSaka the gyAraha hajAra avadhijJAnI the, teraha hajAra kevalajJAnI the, daza hajAra cAra sau mana:paryayajJAnI the aThAraha hajAra cAra sau vikriyA Rddhi ke dhAraka the, aura dasa hajAra cAra saupacAsa vAdI the| isa taraha saba milAkara tIna lAkha bIsa hajAra muni the / anantamatI yadi tIna lAkha tIsa hajAra AryikAyeM thiiN| tIna mAla Avaka aura pAMca lAkha bhAvikAeM thI inake sivAya asaMkhyAta deva deviyoM aura saMkhyAta tithaMca the| jaba unakI dhAvu eka mAha kI vAko raha gayI taba ve sammeda sa para Aye aura vahIM yoga nirodha kara virAjamAna ho gye| vahAM unhoMne zukla dhyAna ke dvArA pravAdi catuSTaya kA kSaya kara caitra sudi ekAdazI ke dina maghA nakSatra meM zAma ke samaya mukti mandira meM praveza kiyaa| devI ne siddha kSetra sammeda zikhara para grAkara unakI pUjA kI aura mokSa kalyANaka kA utsava kiyaa| pacAgantara jo loga sumatinAtha kI vRddhi ko hI buddhi mAnate hai ghathavA unake dvArA pratipAdita mata meM hI jinakI buddhi pravRta rahatI hai unheM avinAzI lakSmI ko prApti hotI hai| isake sivAna jinake vacana sajjana puruSoM ke dvArA grAhma haiM aise sumatinAtha bhagavAna hama sabake lie buddhi pradAna kreN| akhaNDa dhAtakI khaNDa I meM pUrva meru parvata se pUrva kI ora sthita videha kSetra meM sotA nadI ke uttara taTa para eka puSkalAvatI nAma kA uttama deza hai| usakI puNDarIkiNI nagarI meM ratiSeNa nAma kA rAjA thaa| vaha rAjA rAjya sampadAoM se sahita thA, use kisI prakAra kA vyasana nahIM thA aura pUrva bhAga meM upArjita vizAla puNyakarma ke udaya se prApta hue rAjya kA noti-pUrvaka upabhoga karatA thaa| usakA vaha rAjya zatruoM se rahita thA koSa ke kAraNoM se rahita thA aura nirantara vRddhi kI prApta hotA rahatA thaa| rAjA ratiSeNa kI jo rAjavidyA vo vaha usI kI thI vaisI rAjavidyA dhanya rAjAoM meM nahIM pAI jAtI thI / AnvIkSikI, trayI vArtA aura daNDa ina cAroM vidyAoM meM cauthI daNDa vidyA kA vaha kabhI prayoga nahIM karatA kyoMki usakI prajA prANadaNDa Adi aneka daNDoM meM se kisI eka bhI daNDa mArga meM nahIM jAtI thI / indriyoM ke viSaya meM anurAga rakhane vAle manuSya 'ko jo mAnasika tRpti hotI hai use kAma kahate haiN| vaha kAma, apane iSTa samasta padArthoM kI sampati rahane se rAjA ratiSeNa ko kucha bhI durlabha nahIM thA / vaha rAjA arjana, rakSaNa, vardhana aura vyaya ina cAroM upAyoM se dhana saMcaya karatA thA aura Agama ke anusAra arhanta bhagavAna ko hI deva mAnatA thaa| isa prakAra artha aura dharma ko vaha kAma kI apekSA zrartha tathA dharma puruSArthaM kA adhika sevana karatA thaa| isa prakAra lIlA pUrvaka pRthvI kA pAlana karane vAle aura paraspara kI anukUlatA se dharma, kAma isa trivarga kI bRddhi karane vAle rAjA ratiSeNa kA jaba bahuta-sA samaya vyatIta ho gayA taba eka dina usake hRdaya meM nimnAMkita vicAra utpanna huA / yaha vicAra karane lagA ki isa saMsAra meM jIva kA kalyANa karane vAlA kyA hai? aura paryAyarUpI bhaMvaroM meM rahane vAle durjanya tathA durbharaNa rUpI rUpa se dUra rahakara yaha jIva sukha ko kisa prakAra prApta kara sakatA hai ? artha aura sukha kAma se to ho nahIM sakatA kyoMki unase saMsAra kI ho vRddhi hotI hai| rahA dharma, so jisa dharma hAM pApa rahita eka muni dharma hai usI se isa rAjA ke hRdaya meM uttama phala dene vAlA vicAra meM pApa kI sambhAvanA hai usa dharma se bhI sukha nahIM ho sktaa| jIva ko uttama sukha prApta ho sakatA hai| isa prakAra virakta utpanna huaa| tadanantara saMsAra kA anta karane vAle rAjA ratiSeNa ne rAjya kA bhArI bhAra apane pratiratha nAmaka putra ke lie sauMpakara epa kA isakA bhAra dhAraNa kara liyA usane yahannandana jinendra ke samIpa dIkSA dhAraNa kI, gyAraha va goM kA adhyayana I kiyA aura moha zatru ko jItane kI icchA se apane zarIra se bhI mamatA chor3a dii| usane darzana vizuddhi, vinaya sampannatA Adi kAraNoM se tIrthaMkara prakRti kA badha kiyA to ThIka hI hai kyoMki jisase prabhISTa padArtha ko siddhi hotI hai buddhimAna puruSa sA hI AvaraNa karate haiN| usane anta samaya meM saMnyAsamaraNa kara utkRSTa Ayu kA bandha kiyA tathA jayanta vimAna meM ahama pada prApta kiyaa| vahA~ usakA eka hAtha UMcA zarIra thA vaha solaha mAha tathA pandraha dina meM eka bAra zvAsa letA thA, taiMtIsa 206
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ hajAra varSa bAda mAnasika pAhAra gaNa karatA thA, mugala zyAmA pAranA thA, apane teja tathA avadhijJAna se lokanAr3I ko vyApta karatA thA, utanI hI dUra taka vitriyA kara sakatA thA, aura lokanAr3I ukhAr3a kara phakane kI zakti rakhatA thaa| isa saMsAra meM ahimendra kA sukha hI mukhya sukha hai, vahI nirdvanda hai, atIcAra se rahita hai aura rAga se zUnya hai| grahamindra kA sukha rAjA ratiSaNa ke jIva ko prApta huA thaa| prAyu ke anta meM samAdhimaraNa kara jaba vaha ahamindra yahA~ avatAra lene ko huA taba isa jambUdvIpa-sambandhI bharata-kSetra ko ayodhyA nagarI meM megharatha nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| vaha bhagabAna vRSabhadeva ke vaMza tathA gotra meM utpanna huA thA, zatruoM se rahita thA aura atizaya prazaMsanIya thA / maMgalA usakI paTarAnI thI jo ratnavRSTi Adi atizayoM se sammAna ko prApta thii| usane dhAvaNa zukla dvitIyA ke dina maghA nakSatra meM hAthI Adi solaha svapna dekhakara apane mukha meM praveza karatA huA eka hAthI dekhaa| usI samaya vaha ahamindra rAnI ke garbha meM paayaa| apane pati se svapnoM kA phala jAnakara rAnI bahuta hI harSita huii| tadantara caitra mAha ke zukla pakSa kI ekAdazI ke dina citrA nakSatra tathA pita yoga meM usane tIna jJAna ke dhAraka, satpuruSoM meM zreSTha aura tribhuvana kartA usa ahamindra ke jIva ko utpanna kiyaa| sadA kI bhAMti indra loga jina-bAlaka ko sumeru parvata para le gaye, vahA~ unhoMne janmAbhiSeka sanbandhI utsava kiyA, sumati nAma rakkhA aura phira ghara vApasa le paaye| abhinandana svAmI ke bAda nau lAkha karor3a sAgara bIta jAne para utkRSTa puNya ko dhAraNa karane vAle bhagavAna sumati nAtha utpanna huye the| unakI Ayu bhI isI kAla meM zAmila thii| inakI Ayu cAlIsa lAkha pUrva kI thI, zarIra kI UMcAI tIna sau dhanuSa thI, tapAye hue suvarNa ke samAna kAnti thI, aura AkAra svabhAva se hI sundara thaa| ve devoM ke dvArA lAye hara bAlyakAla ke yogya samasta padArthoM se vRddhi ko prApta hote the| unake zarIra ke avayava aise jAna par3ate the mAnoM candramA kI kiraNeM hI hoN| unake patale, Tehe, cikane tathA jAmuna ke samAna kAnti vAle zira ke keza aise jAna par3ate the, mAnoM mukha meM kamala kI AzaMkA kara bhaureM hI ivAne hae hoN| unako devoM ke dvArA abhiSeka ke bAda tIna loka ke rAjya kA pada prApta haA thaa| tIna jJAna ko dhAraNa karane vAle bhagavAna ke kAna saba lakSaNA se yukta the aura pAMca varSa ke bAda bhI unhoMne kisI ke ziSya banane kA tiraskAra nahIM prApta kiyA thaa| unakI bhauMhe bar3I hI sundara thIM, bhoMhoM ke saMketa mAtra se diye hue dhana-samUha se unhoMne yAcakoM ko saMtuSTa kara diyA thA ataH unakI bhauhoM kI zobhA bar3e-bar3e vidvAnoM ke dvArA bhI nahIM kahI jA sakatI thii| samasta iSTa padArthoM ke dekhane se utpanna hone vAle aparimita sukha ko prApta hue unake donoM netra vilAsa pUrNa the, sneha se bhare the, zukla kRSNa aura lAla isa prakAra tIna varNa ke the tathA atyanta suzobhita hote the| mukha-kamala ko sugandhi kA pAna karane vAlI unakI nAka, 'mere binA makha kI zobhA nahIM ho sakatI' isa bAta kA ahaMkAra dhAraNa karatI huI hI mAnA UcI uTha rahI thii| unake donoM kapoloM kI lakSmI uttama mA~ga arthAta mastaka kA Azraya hone tathA saMkhyA meM do hone ke kAraNa bakSasthala para rahane vAlI lakSmI ko jItatI haI--sI zobhita ho rahI thii| unake dAMtoM kI paMkti kunda pUSpa ke saundarya ko jItakara aisI suzobhita ho rahI thI mAnoM mukha kamala meM nivAsa karane se saMtuSTa ho haMsatI haI sarasvatI hI ho| jinhoMne samasta devoM ko tiraskRta kara diyA hai, sumeru parvata kI zobhA bar3hAI hai aura chaha rasoM ke sivAya saptama alaukika rasa ke prAsvAda se sazobhita haiM aise unake pradharoM (oThoM) kI (adhara tuccha) saMjJA nahIM thii| jisase samasta padArthoM kA ullekha karane vAlI divya dhvani prakaTa haI hai aise unake mukha kI zobhA vacanoM se priya tathA ujjavala thI athavA vacanarUpI ballabhA-sarasvatI se devIpyamAna thii| jabaki apanI-apanI ballabhAnoM sahita devendra bhI usa para sataSNa bhramara jaisI avasthA ko prApta ho gaye the / laba unake mukha-kamala ke bhAva kA kyA varNana kiyA jaave| jinhoMne syAdvAda siddhAnta se samasta bAdiyoM ko kuNThita kara diyA hai aise bhagavAna sumatinAtha ke kaNTha meM jaba indroM ne tIna loka ke pradhipatitva kI kaNThI bAMdha rakhI thI taba usakI kyA prazaMsA kI jaave| zira se bhI Uce uThe hue unakI bhujAtroM ke zikhara aise jAna par3ate the mAnoM vakSa sthala para rahane vAlI lakSmI ke kIDA-parvata hI hoN| ghuTanoM taka laTakane vAlI vijayI sumatinAtha kI bhajAe aisI suzobhita ho rahI thIM mAno pRthvI kI 210
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSmI ko haraNa karane ke lie vIra lakSmI ne hI apanI bhujAeM phailAI hoN| unake vakSaHsthala kI zobhA kA pRthaka-pRthaka varNana kaise kiyA jA sakatA hai jabaki usa para moza lakSmI aura prabhyuzyalakSmI sAtha hI nivAsa karatI thI unakA madhya bhAga kuza hone para bhI kRza nahIM thA kyoMki vaha mokSa lakSmI dhIra abhyudaya-lakSmI se yukta unake bhArI bhArI zarIra ko lolA pUrvaka dhAraNa kara rahA thA / unakI Avarta ke samAna gola nAbhi gaharI thI yaha kahane kI AvazyakatA nahIM kyoMki yadi vaha vaisI nahIM hotI to unake zarIra meM macchI hI nahIM jAna par3atI samasta acche paramANuyoM ne vicAra kiyA hama kisI acche sAthaya ke vinA rUpa tathA ghobhA ko prApta nahIM ho sakate aisA vicAra kara hI samasta acche paramANu unakI kamara para Akara sthita ho gaye the aura isIliye unakI kamara atyanta sundara ho gaI thI keke stambha Adi padArtha dhanya manuSyoM kI jAMcoM kI upamAnatA ko bhale hI prApta ho jAveM parantu bhagavAna sumatinAtha kI jAMghoM ke sAmane ye golAI zrAdi guNoM meM upameya hI bane rahate the / 4 vidhAtA ne unake sundara ghuTane kisaliye banAye the yaha bAta maiM hI janatA hUM anya loga nahIM jAnate aura vaha bAta yaha hai ki inakI Uru tathA jaMtrAtroM meM zobhA sambandha IrSyA na ho isa vicAra se hI bIca meM ghuTane banAye the| vidhAtA ne unako jaMghAeM vajra se banAI thIM, yadi aisA na hotA to ve kRpa hone para bhI tribhuvana ke guru athavA tribhuvana meM sabase bhArI unake zarIra ke bhAra ko kaise dhAraNa karatIM / yaha pRthvI saMpUrNarUpa se hamAre talavoM ke nIce Akara laga gaI hai yaha socakara hI mAnoM unake donoM paira harSa se kachuve kI pITha ke samAna zubha kAnti ke dhAraka ho gaye the / ina bhagavAn sumatinAtha meM kamoM ko naSTa karane vAle itane dharma prakaTa hoMge yaha kahane ke liye hI mAnoM vidhAtA meM unakI daza aguliyAM banAI thiiN| unake caraNoM ke nakha aisI zaMkA utpanna karate the ki mAno unase zreSTha kAnti prApta karane ke lie hI candramA daza rUpa batAkara unake caraNoM kI sevA karatA thaa| isa prakAra lakSaNoM tathA vyaMjanoM se suzobhita unake sarva zarIra kI zobhA mukti rUpI strI ko svIkRta karegI isameM kucha bhI saMzaya nahIM thaa| isa prakAra bhagavAna kI kumAra avasthA svabhAva se hI sundaratA dhAraNa kara rahI po. yadyapi usa samaya unheM yauvana nahIM prApta huA thA to bhI ve kAmadeva ke binA hI adhika gundara the| tadanantara yauvana prApta kara kAmadeva ne bhI unameM apanA sthAna banA liyA so ThIka hI hai kyoMki aise kauna satpuruSa haiM jo sthAna pAkara svayaM nahIM Thahara jAte / isa prakAra krama-krama se jaba unake kumAra-kAla ke daza lAkha pUrva bIta cuke taba unheM svarga yoga ke sAmrAjya kA tiraskAra karane vAlA manuSyoM kA sAmrAjya prApta huA zukla lekSyA ko dhAraNa karane vAle bhagavAna hiMsA karate the, na jhUTha bolate the aura na chorI tathA pariyaha sambandhI dhAnanda unheM svapna meM bhI kabhI prApta hotA thA bhAvArtha hisAnanda steyAnanda aura parigrahAnanda ina cAroM raudra dhyAna se rahita the| unheM na kabhI aniSTasaMyoga honA thA, na kabhI iSTaviyoga hotA thA, na kabhI vedanAjanya duHkha hotA thA aura na ve kabhI nidAna hI karate the| isa prakAra ke cAroM mArtadhyAna sambandhI saMkleza se rahita the| guNa, puNya aura sukhoM ko dhAraNa karane vAle bhagavAna aneka guNoM kI vRddhi karate the, navIna puNya karma kA saMjaya karate the aura purAtana samasta puNya karmoM ke vipAka kA anubhava karate the| anurAga se bhare hue deva, vidyAdhara aura bhUmi gocarI mAnava sadA unakI sevA kiyA karate the, unhoMne isa loka sambandhI samasta Arambha dUra kara diye the aura ve sarva sampa ko dAnoM se paripUrNa the| ve manuSyoM tathA devoM meM hone vAle kAma bhogoM meM, nyAyapUrNa sarva meM tathA hitakArI dharma meM zreSTha mukha prApta hue the ye divya aMgarAga mAlA, vastra aura AbhUSaNoM se suzobhita, sundara, samAna avasthAbAlI tathA svecchA se prApta huI striyoM ke sAtha ramaNa karate the| samAna prema se saMtoSita divya lakSmI dhIra manuSya lakSmI donoM ho unheM sukha pahuMcAtI thI so ThIka hI hai kyoMki madhyastha manuSya kise pyArA nahIM hotA ? I saMsAra meM sukha vahI thA jo inake indriya govara thA kyoMki svarga meM bhI jo sArabhUta vastu thI use indra inhIM ke lie surakSita rakhatA thaa| isa prakAra divya lakSmI aura rAjya lakSmI ina donoM meM samaya vyatIta karate hue bhagavAna sumatinAtha saMsAra 211
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ se virakta ho gaye so ThIka hI hai kyoMki nikaTa bhavyapanA isI ko kahate hai / bhagavAna ne vicAra kiyA ki pralpa sUkha kI icchA rakhane vAle buddhimAna mAnava, isa viSaya rupI mAMsa meM kyoM lampaTa ho rahe haiN| yadi ye saMsAra ke prANI machalI ke samAna AcaraNa na kareM to inheM pAparupI vaMsI kA sAkSAtkAra na karanA pdd'e| jo parama cAturya prApta nahIM hai aisA mUrkha prANI bhale hI ahitakArI kAryoM meM lIna rahe parantu maiM to tIna jJAnoM se sahita hUM phira bhI ahitakArI kAyoM meM kaise lIna ho gayA ? jaba taka yatheSTa vairAgya nahIM hotA aura yatheSTa samyagjJAna nahIM hotA taba taka AtmA ko svarUpa meM sthiratA kaise ho sakatI hai / aura jisake svasvarUpa meM sthiratA nahIM hai usake sukha kaise ho sakatA hai| rAjya karate hue jaba unheM untosa lAkha pUrva aura bAraha pUrvAMga bIta cake taba apanI AtmA meM unhone pUrvokta vicAra kiyaa| usI samaya sArasvata Adi samasta lokAntika devoM ne acche-acche stotroM dvArA unakI stuti kI, devoM ne unakA abhiSeka kiyA aura unhoMne unakI abhaya pAlakI uThAI / isa prakAra bhagavAna sumatinAtha ne vaizAkha sudI navamI ke dina maghA . nakSatra meM prAtaHkAla ke samaya mahetuka yA dahahAra rajanoM ke sAtha velA kA niyama lekara dIkSA dhAraNa kara lii| saMyama ke prabhAva se usI samaya manaHparyayajJAna utpanna ho gyaa| dasare dina ve bhikSA ke lie saumanasa nAmaka nagara meM gaye vahAM suvarNa ke samAna kAnti ke dhAraka padma rAjA ne paDagAha kara mAhAra diyA tathA svayaM pratiSThA prApta kii| unhoMne sarvapApa kI nivRti rUpa sAmAyika saMyama dhAraNa kiyA thA, ve mauna se rahate the, unake samasta pApa zAnta ho cuke the, ve atyanta sahiSNu-sahanazIla the aura jise dUsare loga nahIM saha sakate aise tapako bar3I sAvadhAnI ke sAtha tapate the| unhoMne chadmastha rahakara vIsa varSa bitaaye| tadantara usI sahetuka vana meM priyaMgu vRkSa ke nIce do dina kA upavAsa lekara yoga dhAraNa kiyaa| pora caitra zukla ekAdazI ke dina jaba sUrya pazcima dizA kI ora Dhala rahA thA taba kevala jJAna utpanna kiyaa| devoM ne unake jJAnakalyANaka kI pUjA kI / sapta RddhiyoM ke dhAraka amara prAdi eka sau solaha gaNadhara nirantara sammUkha raha kara unakI pUjA karate the, do hajAra cAra sau pUrvadhAro nirantara unake sAtha rahate the, ve do lAkha caugrana hajAra tIna sau pacAsa zikSakoM se sahita the, gyAraha hajAra avadhijJAnI unakI pUjA karate the, teraha hajAra kevalajJAnI unakI stuti karate the, pATha hajAra cAra sau vikriyA Rddhi ke dhAraNa karane vAle unakA stavana karate the, daza hajAra cAra sau manaHparyayajJAnI unheM ghere rahate the aura daza hajAra cAra sau pacAsa vAdI unakI vaMdanA karate the, isa prakAra saba milAkara tIna lAkha tIsa hajAra muniyoM se ve suzobhita ho rahe the / anantamatA mAdi tIna lAkha tIsa hajAra proyakAe unakA anugAmino thoM, tona lAkha zrAvaka unakI pajA karate the. pA~ca lAkha zrAvikAyeM unake sAtha thIM / asaMkhyAta deva-deviyoM aura asaMkhyAta tiryacoM se ve sadA ghire rahate the| isa prakAra devoM ke dvArA pUjita hue bhagavAna sumitanAtha ne aThAraha kSetroM meM bihAra kara bhavya jIvoM ke liye upadeza diyA thaa| jisa prakAra acchI bhUmi meM bIja boyA jAtA hai aura usase mahAn phala kI prApti hotI hai usI prakAra bhagavAna ne prazasta prazasta sabhI bhASAoM meM bhavya jIvoM ke lie upadeza diyA thaa| divya-dhvani rUpo boja boyA thA promo jIvoM ko ratnatrayarUpI mahAn phala kI prApti huI thii| anta meM jaba unakI prAyU eka mAsa kI raha gaI taba unhoMne vihAra karanA banda kara sammeda-girI para eka hajAra maniyoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kara liyA aura vahAM se caitra zukla ekAdazI ke dina maghA nakSatra meM zAma ke samaya nirvANa prApta kiyA devoM ne unakA nirvANa kalyANaka kiyaa| jo pahale zatru rAjAoM ko naSTa karane ke lie yamarAja ke daNDa ke samAna athavA indra ke samAna pUNDarIkiNI nagarI ke adhipati rAjA ratiSeNa the, phira vaijayanta vimAna meM ahamindra hue aura phira ananta lakSmI ke dhAraka, samasta guNoM se sampanna tathA kRtakRtya sumatinAtha tIrthakara hue ve tuma sabako siddhi pradAna kareM jo bhagavAna svargAvataraNa kalyANaka ke utsava meM 'sadyojAta" kahalAye, janmAbhiSeka ke samaya indroM ke bayA me viracita pAbhapaNoM ye suzobhita samAna atha tuma sabahAmandra hue 'halAye, janmA 212
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ hokara 'yAma' kahalAye, dIkSA-kalyANaka ke samaya 'aghora' kahalAye, kevalajJAna kI prApti hone para IzAna kahalAye pora nivAMga hone para 'tatpuruSa' kahalAye aise rAgadveSa rahita atizaya pUjya bhagavAna sumatinAtha kA zAnti ke lie he madhya jovoN| prAzraya grahaNa kro| bhagavAn padmaprabhu kamala dina meM hI phUlatA hai, rAta meM banda ho jAtA hai ataH usameM sthira na raha sakane ke kAraNa jisa prakAra prabhA ko zobhA nahIM hotI aura isalie usane kamala ko chor3akara jinakA Azraya grahaNa kiyA thA usI prakAra lakSmo ne bho kamala ko chor3akara jinakA grAzraya liyA thA ve padamaprabha svAmI hama sabakI rakSA kareM dUsare dhAtako khaNDa dopa ke pUrva videha kSetra meM sotA nadI ke dakSiNa taTa para vatsa deza hai| usake sUsImA nagara meM mahArAja aparAjita rAjya karate the| mahArAja aparAjita vAstava meM aparAjita the kyoMki unheM zatru kabhI bhI nahIM jIta sakate the zrIra unhoMne antaraMga tathA bahiraMga ke sabho zatruoM ko jIta liyA thA vaha rAjA kuTila manuSyoM ko apane parAkrama se hI jota letA thA ata: bAhubala se suzAbhita usa rAjA ko saptAMga senA kevala bAhya prADambara mAtra thI usake satya se bheSa kisAnoM kI icchA anusAra barasate the Ara varSa ke pAdi, madhya tathA anta meM boye jAne vAle sabhI dhAnya phasala pradAna karate the usake dAna ke kAraNa dArida zabda AkAza ke phala ke samAna ho rahA thA aura pRthvI para pahale jina manuSyoM meM daridratA thI ve aba kubera ke samAna pAcaraNa karane lage the jisa prakAra uttama kheta meM boye hue vIja sajAtIya anya bIjoM ko utpanna karate haiM usI prakAra usa rAjA ke ukta tAnAM mahAn guNa sajAtIya anya guNoM ko utpanna karate the isa rAjA ko rupAdi sampatti anya manuSyoM ke samAna ise kumArga meM nahIM le gaI thA so ThIka hI hai kyoMki vRkSoM ko ukhAr3ane vAlA kyA meru parvata ko bhI kampita karane meM samartha hai / vaha rAjA rAjAnA ke yogya sandhi vigrahAdi chaha guNoM se suzobhita thA aura chaha guNa usase suzobhita the| usakA rAjya dUsaroM ke dvArA gharSaNAya-tiraskAra karane ke yogya nahIM thA parava hai svayaM dUsaroM kA gharSaka-tiraskAra karane vAlA thaa| isa prakAra aneka bhavoM meM upArjita puNya karma ke udaya se prApta tathA aneka mitroM meM baTe hue rAjya kA usane cirakAla taka upabhoga kiyA tadanantara vaha vicAra karane lagA ki isa saMsAra meM samasta pIya kSaNabhaMgura haiM, sukha paryAyoM ke dvArA bhogA jAtA hai aura kAraNa kA vinAza hone para kArya kI sthito kaise ho sakatI hai| isa prakAra RjusUtra nayase saba padArthoM ko maMthana karate hue upa rAjA ne apane AtmA ko vaza meM karane vAle sumitrapatra ke lie rAjya de diyA, vana meM jAkara visitAnaba jinendra ko dokSA-guru banAyA, gyAraha pragA kA adhyayana kara ra kA bandha kiyA aura prAyU ke anta meM samAdhimaraNa ke dvArA zarIra chor3akara atyanta ramaNIya Uva-dheyaka ke prAMtikara vimAna meM ahamindra pada prApta kiyaa| ikatIsa sAgara usakI prAyu tho, do hAtha uMcA zarIra thA, zukla lezyA tho, cAra sI paMsaTha dina meM zvAsocchavAsa grahaNa karatA thA,ikatIsa hajAra varSa bAda mAnasika pAhAra se saMtuSTha hotA thA, apane teja, bala tathA avadhi-jJAna se saptamI pRthvI ko vyApta karatA thA aura vahIM taka usakI vikriyA Rddhi thii| isa prakAra mahAmindra sambaMdhI sukha prApta the| Ayu ke anta meM jaba vaha vahAM se caya kara pRthavI para avatAra lene ke lie udyata huA / taba isI jambUdvApa kI kauzAmbI nagarI meM IkSvAkuvaMzI kAzyapagotrI dharaNa nAma kA eka bar3A rAjA thA / usako susImA nAma ko rAnI thI jo rattavRSTi Adi atizayoM se sammAnita thI / mAgha kRSNa paSThI ke dina prAta:kAla ke samaya jaba citrA nakSatra aura candramA kA saMyoga ho rahA thA taba rAnI susImA ne hAthI prAdi solaha svapna dekhane ke bAda mukha meM praveza karatA humA eka hAthI dekhA / pati se svapnoM kA phala jAnakara bahuta hI hapita huii| kArtika mAsa ke kRSNa pakSa kI trayodazI ke dina tvaSTra yoga meM usane lAla kamala ko kalikA ke samAna kAntivAle aparAjita putra ko utpanna kiyA / isa putra ko utpatti hote hI guNoM kI utpatti huI, doSa samUha kA nAza hayA aura harSa se samasta prANiyoM kA zoka zAnta ho gyaa| svarga aura mokSa kA mArga calAne vAle bhagavAn ke utpanna hote hI moharUpI zatra kA~ti rahita ho gayA tathA aba maiM naSTa hA yaha socakara kAMpane lgaa| usa samaya vidvAnoM meM nimna prakAra kA vArtAlApa ho 213
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ rahA thA ki jaba bhagavAn sabako prabuddha kareMge taba yahata se loga moha-nidrA ko chor3a devaMge, prANiyoM kA janmajAta virodha naSTa ho jAvegA, lakSmI vikAza ko prApta hogI aura kIti tInoM jagat meM phaila jaavegii| usI samaya indroM ne meru parvata para, le jAkara kSIra sAgara ke jala se unakA abhiSeka kiyA, harSa se padma-prabhu nAma rakkhA, stuti kI, tadanantara mahAkAntimAn jina bAlaka ko vApisa lAkara mAtA kI goda meM rakkhA, harSita hokara nRtya kiyA aura phira svarga kI pora prasthAna kiyaa| candramA ke samAna unake balyakAla kI saba bar3e harSa se prazaMsA karate the so ThIka hI hai kyoMki jo grAlAdita kara vRddhi ko prApta hotA hai usase kauna parAGa mukha rahatA hai ? bhagavAn pana prabhu ke zarIra kI jaisI sundaratA thI vaisI sundaratA na to zarIra rahita kAmadeva meM thI aura na anya kisI manuSya meM bhii| yathArtha meM unakI sundaratA ko kisI se upamA nahIM dI jA sakatI thii| isI prakAra unake rUpa kA bhI pRthaka-pRthaka varNana nahIM karanA cAhiye kyoMki jo jo guNa una meM vidyamAna the vidvAna una guNoM kI anya manuSyoM meM rahane vAle guNoM ke sAtha upamA nahIM dete the / striyA~ puruSoM kI icchA karatI haiM aura puruSa striyoM kI icchA karate haiM parantu una padya prabhu ko, striyAM aura puruSa donoM hI icchA karate the so ThIka hI hai / kyoMki jinakA bhAgya alpa hai inake saubhAgya ko nahIM pA sakate haiN| jisa prakAra matta bhauroM kI paMkti aAmramaMjarI meM parama saMtoSa ko prApta hotI hai usI prakAra saba manuSyoM kI dRSTi unake zarIra meM hI parama saMtoSa ko prApta karatI thii| hama to aisA samajhate haiM ki samasta indriyoM ke sukha yadi una padmaprabhu bhagavAn meM pUrNatA ko prApta nahIM the to phira anya puNya ke dhAraka dUsare kinhIM bhI manuSyoM meM pUrNatA ko prApta nahIM ho sakate the| java sumati nAtha bhagavAna kI tIrtha paramparA ke nabbe hajAra karor3a sAgara bIta gaye taba bhagavAna 'padmaprabhu utpanna hue the| tIsa lAkha pUrva unakI prAyu thI, do sau pacAsa dhanuSa UMcA zarIra thA aura deva loga unako pUjA karate the| unako prAyu kA jaba eka cauthAI bhAga bIta cukA taba unhoMne eka chatra rAjya prApta kiyaa| unakA vaha rAjya ama se prApta hotA thA-baMza paramparA se calA A rahA thA so ThIka hI hai kyoMki sajjana manuSya usa rAjya kI icchA nahIM karate haiM jo anya rIti se prApta hotA hai| jaba bhagavAn padmaprabhu ko rAjyapaTTa bAMdhA gayA taba sabako aisA harSa huA mAnoM mujhe hI rAjyapaTTa bAMdhA gayA ho| unake deza meM pAThoM mahAbhaya samUla naSTa ho gaye the| daridratA dUra bhAga gaI, dhana svacchaMdatA se bar3hane lagA, saba maMgala prakaTa ho gaye aura saba sampadAyoM kA samAgama ho gayA / usa samaya dAtA loga kahA karate the ki kisa manuSya ko kisa padArtha kI icchA hai aura yAcaka loga kahA karate the ki kisI ko kisI padArtha kI icchA nahIM hai| isa prakAra jaba bhagavAna padmaprabhu ko rAjya prApta hayA tava saMsAra mAnoM sote se jAga par3A so ThIka hI hai kyoMki rAjAnoM kA rAjya vahI hai jo prajA ko sukha dene vAlA ho / jaba unakI Ayu solaha pUrvAMga kama eka lAkha pUrva kI raha gaI taka kisI samaya daravAje para baMdhe hue hAthI kI dazA sunane se unheM apane pUrva bhavoM kA jJAna ho gayA aura tatvoM ke svarUpa ko jAnane vAle be saMsAra ko isa prakAra dhikkAra dene lage / ve pApa tathA duHstroM ko dene vAle kAma-bhogoM se vibhakta ho gye| ve vicArane lage ki isa saMsAra meM aisA kauna-sA padArtha hai jise maiMne dekhA na ho, chupA na ho, sUMghA na ho, sunA na ho aura khAyA na ho jisase vaha naye ke samAna jAna par3atA hai| yaha jIva apane pUrva bhavoM meM jina padArthoM kA ananta bAra upabhoga kara cukA hai unheM hI bArabAra bhogatA hai ataH abhilASA rUpa sAgara ke bIca par3e hue isa jIva se kyA kahA jAve ? ghAtiyA kamI ke naSTa hone para isake kevala jJAnarUpI upayoga meM jaba taka sArA saMsAra nahIM jhalakane lagatA taba taka mithyAtva prAdi se dUSita indriyoM ke viSayoM se ise tapti nahIM ho sakatI / yaha zarIra rogarUpI sAMpoM kI vAmI hai tathA yaha jIva dekha rahA hai ki hamAre iSTajana inhIM rogarUpI sApoM se kATe jAkara naSTa ho rahe haiM phira bhI yaha zarIra meM avinAzI moha kara rahA hai yaha bar3A prAzcarya hai / kyA Aja taka kahIM kisI jIva ne prAyU ke sAtha sahavAsa kiyA hai ? arthAt nahIM kiyaa| jo hisAdi pAMca pApoM ko dharma mAnatA hai, aura indriya tathA padArtha ke sambandha se hone vAle sukha ko sukha samajhatA hai usI viparItadarzI 214
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya ke lie yaha saMsAra rucatA hai-acchA mAlUma hotA hai| jisa kArya se pApa aura puNya donoM upaneSoM kA nAza ho jAtA hai, vidvAnoM ko sadA usI kA dhyAna karanA cAhiye, usI kA zrAcaraNa karanA cAhiye aura usI kA adhyayana karanA cAhiye / isa prakAra saMsAra, zarIra aura bhoga ina tInoM ke vairAgya se jinheM zrAtmajJAna utpanna huA hai, laukAntika devoM ne jinakA utsAha bar3hAyA hai aura catunika devoM ne jinake dIkSA kalyANaka kA abhiSekotsava kiyA hai aise bhagavAn padmaprabhu nivRtti nAma kI pAlakI para savAra hokara manohara nAma ke vana meM gaye aura vahA~ belA kA niyama lekara kArtika kRSNa trayodazI ke dina zAma ke samaya citrA nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha pAvara pUrvaka unhoMne zikSA ke samAna dIkSA dhAraNa kara lii| jinheM mana:paryayajJAna utpanna ho gayA hai aise vidvAnoM meM zreSTha padmaprabhu svAmI dUsare dina caryA ke lie vardhamAna nAmaka nagara meM praviSTa hue| zukla kAMti ke dhAraka rAjA somadatta ne unheM AhAra dAna dekara paMcAzcarya prApta kiye so ThIka hI hai kyoMki pAtradAna se nahIM hotA hai| zubha AsravoM se puNya kA saMcaya, gupti, samiti, dharma anuprekSA, pariSahaja tathA cAritra ina chaha upAyoM se karma 'samUha kA saMvara aura tapa ke dvArA nirjarA karate hue unhoMne chadyastha avasthA ke chaha mAha mauna se vyatIta kiye / tadanantara kSapaka zreNI para ArUr3ha hokara unhoMne cAra ghAtiyA karmoM kA nAza kiyA tathA caitra zukla pUrNamAsI ke dina jaba ki sUrya madhyAhna se kucha nIce hala cukA thA taba citrA nakSatra meM una parakalyANakArI bhagavAna ne kevala jJAna prApta kiyaa| usI samaya indra ne zrAkara unakI pUjA kii| jagat kA hita karane vAle bhagavAn vajca cAmara zrAdi eka sau dasa gaNadharoM se sahita the, do hajAra tIna sau pUrvadhAriyoM se yukta the, do lAkha unahattara hajAra zikSakoM se upalakSita the, daza hajAra abhijJAnI mora bAraha hajAra kevala jJAnI unake sAtha ye solaha hajAra ATha so vikriyA Rddhi ke dhArakoM se samRddha the, dasa hajAra tIna sau mana:paryayajJAnI unakI sevA karate the, aura nau hajAra chaha sau zreSTha vAdiyoM se yukta the, isa prakAra saba milAkara tIna lAkha tIsa hajAra bhuni sadA unakI stuti karate the| rAtriSeNA ko Adi lekara cAra lAkha bIsa hajAra prAyikAeM saba mora se unakI stuti karatI thIM tIna lAkha dhAvaka, pAMca lAkha bhAvikAe adeva-deviyAM aura saMsthA vica unake sAtha the| isa prakAra dharmopadeza ke dvArA bhavya jIvoM ko mokSa mArga meM lagAte aura puNyakarma ke udaya se dharmAtmA jIvoM ko sukha prApta karate hue bhagavAn padmaprabhu sammeda zikhara para pahuMce vahA~ unhoMne eka mAha taka Thahara kara yoga-nizeSa kiyA tayA eka hajAra rAjAoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kiyaa| F tadanantara phAlguna kRSNa caturthI ke dina zAma ke samaya citrA nakSatra meM unhoMne samucchi kiyA pratipAtI nAmaka caturtha sunata dhyAna ke dvArA karmoM kA nAza kara nirvANa prApta kiyA usI samaya indra Adi devoM ne mAkara unake nirvANa kalyANaka kI pUjA kii| sevA karane yogya kyA hai ? kamaloM ko jIta lene se lakSmI ne bhI jinheM apanA sthAna banAyA hai aise inhIM padmaprabhu bhagavAna ke caraNa yugala sevana karane yogya haiN| sunane yogya kyA hai? saba logoM ko vizvAsa utpanna karAne vAle inhI padmaprabhu bhagavAn ke satya vacana sunane ke yogya haiM, aura dhyAna karane yogya kyA hai? atizaya nirmala inhIM padmaprabhu bhagavAn ke digdiganta taka phaile hue guNoM ke samUha kA dhyAna karanA cAhiye isa prakAra ukta stuti ke vizvabhUta bhagavAna padmaprabhu tuma saba kI rakSA kreN| jo pahale susImA nagarI ke adhipati, zatruyoM ke jItane vAle aparAjita nAma ke lakSmI sampanna rAjA hue, phira tapa dhAraNa kara tIrthakara nAmakarma kA bandha karate hue antima graiveyaka meM zrahamindra hue ghora tadanantara kauzAmbI nagarI meM anantaguNoM se sahita, ikSvAkuvaMza ke agraNI, nija para kA kalyANa karane vAle chaThaveM tIrthaMkara hue ve padmaprabhu svAmI saba logoM kA kalyANa kare / bhagavAna supArzvanAtha jinhoMne jIvAjIvAdi tatvoM ko satva zrasatva zrAdi kisI eka rUpa se nizcita nahIM kiyA hai phira bhI unake jAnakAra vahIM haiM aise supArzvanAtha bhagavAn mere guru hoM / dhAtakI khaNDa ke pUrva videha kSetra meM sItA nadI ke uttara taTa para sukaccha nAma kA devA hai| usake kSemapura nagara meM nandiSeNa nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| vaha rAjA buddhi aura parAkrama se yukta thA, usake 215
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ anudhara sadA usameM anurAga rakhate the, yahI nahIM deva bhI sadA usake anukUla rahatA thA isaliye usakI rAjya lakSmI sabako sukha dene vAlI thii| usake zarIra kI baMca loga rakSA nahIM karate the phira bhI puNyodaya se usake zarIra aura rAjya donoM hI kuzala yukta the| dharma aura kAma ye tInoM puruSArtha paraspara kA upakAra karate hue usI eka rAjA meM sthita ve isIliye yaha usa rAjA kA upakArIpanA hI thA / sirpha isa loka sambandhI hI nahIM thI kintu isa prakAra vaha thomAna tathA buddhimAna rAjA ho gyaa| yaha vicAra karane lgaa| zatruoM ko jItane vAle isa rAjA nandiSeNa ko jItane kI icchA momIna mArga kI rakSA karate hue isake paraloka ke jotane kI bhI icchA thI anyoM mitroM tathA sevakoM ke sAtha rAjya sulabha ki yaha jIva darzanamo tathA nAriyamo ina donoM mohakarma ke udaya se milI huI mana, vacana, kAyako pravRtti se karmoM ko bAMdhakara unhIM ke dvArA prerita huA cAroM gatiyoM meM utpanna hotA hai / atyanta duHkha se tarane yogya isa anAdi saMsAra meM cakra kI taraha cirakAla se bhramaNa karatA huA bhavya prANI duHkha se dUSita huA kadAcit kAlAdi labdhiyAM pAkara atizaya kaThina mokSamArga ko pAtA hai phira bhI mohita huA striyoM Adi ke sAtha kor3A karatA hai| maiM bhI aisA hI hUM zrataH kAmiyoM meM mukhya mujhako bAra-bAra dhikkAra hai| maiM samasta karmoM ko naSTa kara nirmala ho adhvagAmI bana kara sabakA hita karane vAle sarvajJa-nirUpati nirvAloka ko nahIM prApta ho rahA hU~ yaha duHkha kI bAta hai / isa prakAra vicAra kara uttama hRdaya ko dhAraNa karane vAle rAjA nandiSeNa ne apane pada para sajjanottama dhanapati nAmaka apane putra ko virAjamAna kiyA aura svayaM granya rAjAoM ke sAtha pApa karma ko naSTa karatA huA bar3e harSa se pUjya landana muni kA ziSya bana gyaa| tadanantara gyAraha maMga kA dhArI hokara usane bhAgama meM kahI huI darzavAdIha kAraNa bhAvanAoM ke dvArA tIrthaMkara nAmakarma kA banca kiyA aura Ayu ke ghara meM sanyAsa maraNa kara madhyama graiveyaka ke subhadra nAmaka madhyama vimAna meM zrahamindra kA janma dhAraNa kiyaa| vahA~ usake zukla lezyA thI, aura do hAtha UMcA zarIra thA / cAra sau pAMca dina meM zvAsa letA thA aura sattAIsa hajAra varSa bAda bAhAra grahaNa karatA thaa| usakI vikriyA gi ajJAna, bala aura kAnti saptamI pRthvI taka thI tathA sattAIsa sAgara usakI Ayu thii| isa prakAra samasta sukha bhogakara mAyu ke ghara meM jaba vaha pRthvI tala para avatIrNa hone ko thA taba isa jambUdvIpa ke bhArata varSa sambandhI kAzI deza meM banArasa nAma kI nagarI thii| usameM supratiSTha mahArAja rAjya karate the| supra tiSTha kA janma bhagavAn vRSabhadeva ke ikSvAkuvaMza meM huA thA / unakI rAnI kA nAma pRthvINA thA rAnI pRthvINA ke ghara ke sAMgana meM devarUpI meghoM ne chaha mAha taka utkRSTha ratnoM kI varSA kIM thii| usane bhAdrapada zukla SaSThI ke dina vizAkhA nakSatra meM solaha zubha svapna dekhakara mukha meM praveza karatA humrA eka hAthI dekhaa| usI samaya vaha ahamindra rAnI ke garbha meM thaayaa| pati ke mukha se svapnoM kA phala jAnakara rAnI pRthvISeNA bahuta hI hapita huii| tadantara jyeSTha zukla dvAdazI ke dina pragnimitra nAmaka zubhayoga meM usane airAvata hAthI ke samAna unnata paura balavAna mahamindra ko putra rUpa meM utpanna kiyA / inhoMne sumeru parvata ke mastaka para usakA janmakAlIna mahotsava kiyA, usake caraNoM meM apane mukuTa bhukAye aura 'sugA' aisA nAma rakhA / padmaprabhu jinendra ke bAda nau hajAra karor3a samaya bIta jAne para bhagavAn supArzvanAtha kA janma huA thaa| usakI Ayu bhI isI antarAla meM sammilita thI / unakI Ayu bIsa lAkha pUrva ko thI, aura zarIra kI UMcAI do sau dhanuSa thI, ve apanI kAMti se candramA ko lajjita karate the| isa taraha unhoMne yauvana avasthA prApta kI jaba unake kumArakAla ke pAMca lAkha pUrva pIta ho gaye taba unhoMne dAnI ko bhAMti ghana tyAga karane ke lie sAmrAjya svIkAra kiyaa| usa samaya indra supA Adi buddhi ke ATha guNoM se zreSTha, sarvazAstroM meM nipuNa jhuNDa ke jhuNDa naToM ko dekhane yogya tathA nRtya karane meM nipuNa nartakoM ko uttama kaNDavAle gAyakoM ko zravaNa karane yogya sAr3he sAta prakAra ke yAtriyAyakoM ko hAsya vinoda karane meM catura, aneka vidyAyoM aura kalAoM meM nipuNa anya aneka manuSyoM ko aise hI guNoM se sahita aneka striyoM ko tathA 1 216
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ gandhoM kI zreSTha senA ko bulAkara aneka prakAra ke binodoM se bhagavAn ko sukha pahuMcAtA thaa| isI prakAra cakSa aura karNa ke sivAya zeSa tIna indriyoM ke utkRSTa viSayoM se bhI indra, bhagabAna ko nirantara sukhI rakhatA thA / yathArtha saMsAra meM sukha vahI thA jisakA ki bhagavAna supArzvanAtha upabhoga karate the| prazasta nAmakarma ke udaya se unake niHsvedatva Adi gATha atizaya prakaTa hue the, ve sarvaniya tathA sarvahitakArI vacana bolate the, unake vyApAra rahita atulya bala thA, ve sadA prasanna rahate the, unako Ayu anapavayaM thI-asamaya meM kATane vAlI nahIM thI, guNa, puNya aura samkha rUpa the, unakA zarIra kalyANakArI thA, ve mati, zruta aura avadhi ina tIna jJAnoM se sahita the, priyaMgu ke puSpa ke samAna kAMti thI, unake azubha karma kA anubhAga atyanta manda thA, nabha karma kA anubhAga atyanta ukRSTha thA, unakA kaNTha mAno mokSa-svarga tathA mAnavocita aizvarya kI kaNThI ro ho suzobhita thaa| unake caraNoM ke nakhoM meM samasta indroM ke mukha kamala prativimbita ho rahe the, isa lakSmI ko dhAraNa karane vAle prakRSTajAnI bhagavAna sapAzvanAtha agAdha saMtoSa sAgara meM vRddhi ko prApta ho rahe the| jinake pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana sambandhI krodha, mAna mAyA, lobha ina pATha kaSAyoM kA hI kevala udaya raha jAtA hai aise sabhI tIrthakaroM ke apanI prA ne prArambhika ATha varSa ke bAda deza-saMyama ho jAtA hai| isalie yadyapi unake bhogogabhoga kI vastuyoMkI pracaratA thI to bhI ve apanI yAtmA ko apane vaza meM rakhate the, unako vRtti niyamita yo tathA asaMkhyAtaguNI nirjarA kA kAraNa thI / jA unakI prAya bIma pUrvAMga kama eka lAkha pUrva kI raha gaI taba kisI samaya Rtu kA parivartana dekhakara ve 'samasta padArtha nazvara haiM', aisA cintavana karane lge| unake nirmala samyagjJAna mapI darpaNa meM kAlalabdhi ke kAraNa samasta rAjya lakSmI kI krIr3A ke samAna nazvara jAna par3ane lgii| maiM nahIM jAna sakA ki yaha rAjya lakSmI isI prakAra zIghra hI naSTa ho jAne vAlI mAyA se bharI huI hai| mujhe dhikkAra ho, dhikkAra ho! sacamUca hI jinake cita bhogoM ke rAga se andhe ho rahe haiM aise kauna manuSya haiM jo mohita na hote hoM / isa prakAra bhagavAna ke manarUpI sAgara meM candramA ke samAna utkRSTa prAtmajJAna huA aura usI samaya lokAntika devoM ne Akara samayAnukUla padArthoM se bhagavAna ko stuti kii| tadanantara bhagavAna supArzvanAtha, devoM ke dvArA uThAI huI manogati nAma ko pAlakA para prArUr3ha hokara sahetuka vana meM gaye aura yahAM jyeSTha zukla dvAdazI ke dina sAMyakAla ke samaya, garbhaka vizAkhA nakSatra meM belA kA niyama lekara hajAra rAjAnoM ke sAtha saMyamo ho gaye--dIkSita ho gye| usI samaya unheM manaH paryayajJAna utpanna ho gayA / dusare dina ve caryA ke lie sAmaneTa nAmaka nagara meM gye| yahAM suvarNa ke samAna kAntivAle mahendradatta nAma ke rAjA ne par3agAha kara devoM se pUjA prApta kI / supAzrvanAtha bhagavAna chadamastha avasthA meM no varSa taka mAna rahe / tadantara usI sahetuka vana meM do dina ke upavAsa kA niyama lekara ne zirISa vakSa ke nIce dhyAnArUr3ha hue| vahIM phAlAna kRSNa paSTho ke dina sAMyakAla ke samaya garbhAvatAra ke vizAkhA nakSatra meM unheM kevala jJAna utpanna huA jisameM devoM ne unakI pUjA kii| ve bala koAdi lekara paMcAnave gaNadharoM se sadA ghire rahate the, do hajAra tIsa pUrvadhAriyoM ke adhipati the, do lAkha cavAlIsa halAra nau sau bIsa zikSaka unake sAtha rahate the, nau hajAra avadhijJAnI unakI sevA karate the, gyAraha hajAra kevalajJAnI unake sahagAmI the, pandraha hajAra tIna sau vikriyA Rddhi ke dhAraka unakI pUjA karate the, nau hajAra eka sau pacAsa manaHparyayajJAnI unake sAtha rahate the, aura ATha hajAra chaha sau vAdI unakI vandanA karate the| isa prakAra saba milAkara tIna lAkha muniyoM ke svAmI the| monAryA prAdi ko lekara tIna lAkha tIsa hajAra AryikAeM unake sAtha rahatI thI, tIna lAkha zrAvaka aura pAMca lAkha thAvikAeM unakI pUjA karatI thIM, asaMkhyAta deva-deviyAM unakI stuti karatI thIM aura saMkhyAta tithaMca unakI bandanA karate the / isa prakAra logoM ko dharmAmata rUpI vANI grahaNa karAte hae ve pRthvI para bihAra karate the| anta meM jaba Ayu kA eka mAha raha gayA taba vihAra banda kara ve sammeda zikhara para jA pahuMce / yahAM eka hajAra muniyoM ke sAtha unhoMne pratimA-yoga dhAraNa kiyA aura phAlguna kRSNa saptamI ke dina vizAkhA nakSatra meM sUryodaya ke samaya loka kA agrabhAga prApta kiyA-mokSa padhAre / tadanantara puNyavAna kalpavAsI 217
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttama devoM ne nirvANa-kalyANaka kiyA, tathA 'yahAM nirvANakSetra hai' isa prakAra sammeda zikhara ko nirvANa-kSetra ThaharAkara svarga kI pora prayANa kiyaa| atyanta buddhimAna aura nipuNa jina supArzvanAtha bhagavAna ne duHkha se nivAraNa karane ke yogya pApa rUpI bar3e bhArI zatrumoM ke samUha ko niSkriya kara diyA, mauna rakhakara usake sAtha yuddha kiyA, kucha samaya taka samavasaraNa meM pratiSThA prApta kI, atyanta duSTa durvAsanA ko dUra kiyA aura anta meM nirvANa kI avadhi ko prApta kiyA, ve zreSThatama bhagavAna supArzvanAtha hama saba paricitoM ko cirakAla ke lie zIghra hI apane samIpastha kareM / jo pahale bhava meM kSebhapura nagara ke svAmI tathA sabake dvArA stuti karane yogya nandiSeNa rAjA hue. phira tapa kara nava veyakoM meM se madhya ke greveyaka meM ahamindra hue, tadantara banArasa nagarI meM zatruoM ko jItane vAle aura ikSvAku vaMza ke tilaka mahArAja supAda hae ve saptama tIrthakara tuma sabakI rakSA kreN| bhagavAn candraprabhu jo svayaM zuddha haiM aura jinhoMne apanI prabhA ke dvArA samasta sabhA ko eka varNa kI banAkara zuddha kara dI, be candraprabhu svAmI hama sabakI zaddhi ke lie hoN| zarIra kI prabhA ke samAna jinako vANI bhI harSita karane vAlI tathA padArthoM ko prakAzita karane vAlI thI pIra jo AkAza meM devarUpI sArAoM se ghire rahate the una candraprabhu svAmI ko namaskAra karatA huuN| jinakA nAma lenA bhI jIvoM ke samasta pApoM ko naSTa kara detA hai phira sunA huyA unakA pavitra caritra kyoM nahIM naSTa kara degA? isaliye maiM pahale ke sAta bhavoM se lekara unakA caritra kahaMgA / he bhavya zreNika! tujhe use zraddhA rakhakara sunanA cAhiye / dAna, pUjA tathA anya kAraNa yadi samyagjJAna se suzobhita hote haiM to ve mukti ke kAraNa hote haiM aura caki vaha samyagjJAna isa purANa ke sunane se hotA hai ataH hita kI icchA karane vAle puruSoM ke dvArA avazya hI sunane ke yogya hai| arhanta bhagavAna ne anuyogoM ke dvArA jo cAra prakAra ke sukta batalAye haiM unameM purANa prathama sukta hai ! bhagavAn ne ina purANoM se hI sunane kA krama vatalAyA hai| dharma, artha, kAma aura mokSa puruSAya kA upadeza dene vAle bhagavAna RSabhadeva Adi ke purANoM ko jo jIbha kahatI hai, jo kAna sunate haiM aura jo mana socatA hai vahI jIbha hai, vahI kAna sunate haiM aura vahI mana hai, anya nhiiN| isa madhyama loka meM eka puSkara dvIpa hai| usake bIca meM mAnuSottara parvata hai| yaha parvata cAroM ora se valaya ke prAkAra kA gola hai tathA manuSyoM ke AvAgamana kI sImA hai / usake bhItarI bhAga meM do sumeru parvata haiM eka pUrva meru aura dUsarA pazcima geru / pUrva mera ke pazcima kI ora videha kSetra meM sItodA nadI ke uttara taTa para eka sugandhi nAma kA bar3A bhArI deza hai / jo ki yogya kilA, vana, khAI khAne aura binA voye hone bAlI dhAnya mAdi pRthvI ke guNoM se suzobhita hai / usa deza ke sabhI manuSya kSatriya, vaizya aura zUdra varNa meM vibhakta the tathA netra vizeSa ke samAna sneha se bhare hue, sUkSma padArthoM ko dekhane vAle evaM darzanIya the / usa deza ke kisAna tapasviyoM kA atikramaNa karate the arthAt unase Age bar3he hue the| jisa prakAra tapasvI Rju arthAt sarala pariNAmI hote hai usI prakAra vahAM ke kisAna bhI sarala pariNAmI bhole bhAle the, jisa prakAra tapasvI dhArmika hote haiM usI prakAra kisAna bhI dhAmika the- dharmAtmA the athavA khetI ko rakSA ke liye dharma dhanuSa se sahita the, jisa prakAra tapasdI bIta doSadoSoM ro rahita hote haiM usI prakAra kisAna bhI vIta doSa-nirdoSa the athavA khetI kI rakSA ke lie doSAeM-rAtriyAM vyatIta karate the, jisa prakAra tapasvI kSa dhA tRSA prAdi ke kaSTa sahana karate haiM usI prakAra kisAna bhI kSudhA tRSA Adi ke kaSTa sahana karate the| isa prakAra sAdRza hone para bhI kisAna tapasviyoM se Age bar3he hue the usa kA kAraNa thA ki tapasvI manuSyoM ke prArambha saphala bhI hote the aura niSphala bhI cale jAte the parantu kisAnoM ke prArambha nizcita rUpa se saphala hI rahate the| vahAM ke sarovara atyanta nirmala the, sukha se upabhoga karane ke yogya the, kamaloM se sahita the, santApa kA cheda karane vAle the, agAdha-gahare the aura mana tathA netroM ko haraNa karane vAle the| vahAM ke kheta rAjA ke bhaNDAra ke samAna jAna par3ate the, kyoMki jisa prakAra rAjAoM ke bhaNDAra saba prakAra ke anAja se paripUrNa rahate haiM usI prakAra vahAM ke kheta bhI saba prakAra ke 215
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ anAja se paripUrNa rahate the, rAjAoM ke bhaNDAra jisa prakAra hamezA sabako saMtuSTa karate haiM usI prakAra vahAM ke kheta bhI hamezA sabako saMtuSTa rakhate the, aura rAjAoM ke bhaMDAra jisa prakAra sampanna-sampati se yukta rahate the athavA 'samantAt pannAH sampannAH' saba ora se prApta karane yogya the| vahA~ ke gA~va itane samIpa the ki murgA bhI eka se ur3akara dUsare para jA sakatA thA, uttama the, unameM bahuta se kisAna rahate the, pazu dhana dhAnya Adi se paripUrNa the| unameM nirantara kAma-kAja hote rahate the tathA saba prakAra se nirAkula tha / ve gA~va daNDa Adi kI bAdhA se rahita hone ke kAraNa sarva sampattiyoM se suzobhita the, varNAzrama se bharapura the aura vahIM rahane vAle logoM kA anukaraNa karane vAle the| vaha deza aise bhAgoM se sahita thA jinameM jagaha-jagaha kaMdhoM paryanta pAnI bharA huA thA, athavA jo asaMcArI durgama' zre, athavA jo asaMvAri Ane-jAne kI skAvaTa se rahita thaa| vahA~ ke vRkSa phaloM se lade hue tathA kAMToM me rahita the| pATha prakAra ke bhayoM meM se vahA~ eka bhI bhaya dikhAI nahIM detA yA aura vahAM ke samIpavartI galiyoM rUpo striyoM ke Azraya the| nIti zAstra ke vidvAnoM ne deza ke jo jo lakSaNa kaheM haiM yaha deza una sabakA lakSya thA arthAt ve saba lakSaNa inameM pAye jAte the| usa deza meM dhana kI hAni satpAtra ko dAna dete samaya hotI thI anya samaya nahIM / samIcIna kriyA kI hAni phala prApta hone para hI hotI thI anya samaya nahIM unnati kI hAni vinaya ke sthAna para hotI thI anya sthAna para nahIM, aura prANoM kI hAni prAya samApta hone para hI hotI thI anya samaya nhiiN| UMce uThe hue padArthoM meM yadi kaThoratA thI to striyoM ke stanoM meM hI tho anyatra nahIM thii| pratApa yadi thA to hAthiyoM meM hI thA ati unhIM kA mada karatA thA anya manuSyoM meM pratApa arthAt patana nahIM thA / athavA pratApa thA to guhA Adi nimna sthAnavartI vRkSoM meM ho thA anyatra nhiiN| vahA~ yadi daNDa thA to chatra athavA tarAja meM hI thA vahA~ ke manuSyoM meM daNDa nahIM thA arthAt unakA kabhI jurmAnA nahIM hotA thaa| tIkSNatA-lejasvitA yadi thI to kotavAla Adi meM hI, vahA~ ke manuSyA meM tIkSNatA nahIM-krUratA nahIM tho / rukAvaTa kevala puloM meM ho thI vahA~ ke manuSyoM meM kisI prakAra kI rukAvaTa nahIM thii| aura apavAda yadi thA to vyAkaraNa zAstra meM hI thA vahA~ ke manuSyoM meM apavAda-apayaza nahIM thaa| nistriza zabda kRpANa meM hI AtA thA arthAt kRpANa hI trizadbhyo'guMlimyo nirgata iti nistriMzaH tIsa aMgula se bar3I rahatI thI, vahA~ ke matuSyoM meM nistri'za-krUra zabda kA prayoga nahIM hotA thaa| vizvAzatva' arthAt saba cIjeM khA jAnA yaha zabda agni meM hI thA vahA~ ke manuSyoM meM vizvAzitva-sarvabhakSakapanA nahIM thaa| dAhakatva arthAta saMtApa denA kevala sUrya meM thA vahA~ ke manupyoM meM nahIM thA, aura mArakatva kevala yamarAja ke nAmoM meM thA vahA~ ke manuSyoM meM nahIM thaa| jisa prakAra sUrya dina meM hI rahatA hai usI prakAra dharma zabda kevala jinendra praNIta dharma meM hI rahatA thaa| yahI kAraNa thA ki vahA~ para ullayoM ke samAna ekAntavAdoM kA udgama nahIM thaa| usa deza meM sadA yathA sthAna rakhe hae yantra, zastra, jala, jI. ghoDe aura rakSakoM se bhare hue kile the| jisa prakAra lalATa ke bIca meM tilaka hotA hai usI prakAra aneka zubha sthAnoM se yukta usa deza ke madhya meM zrIpura nAma kA nagara hai vaha zrIpura nagara apanI saba taraha kI manohara vastuoM se devanagara ke samAna jAna par3atA thaa| khile hue nIle tathA lAla kamaloM ke samuha hI jinake natra haiM aise svaccha jala se bhare hue sarovara rUpI mukhoM ke dvArA baha nagara zava nagaroM kI zobhA kI mAnoM haMsI hI ur3atA thaa| usa deza meM aneka prakAra ke phaloM ke svAdiSTa kesara ke rasa ko pIne vAle bhore bhramariyoM ke samUha ke sAtha pAna goSThI kA mAnanda prApta karate the| usa nagara meM bar3e-bar3e Uce pakke bhavana bane hue the, unameM mRdaMgoM kA zabda ho rahA thaa| jisase aisA jAna par3atA thA mAnoM 'Apa loga yahA~ vithAma kIjiye' isa prakAra vaha nagara meghoM ko hI bulA rahA thA aura aisA mAlUma hotA thA ki vaha nagara sarva vastuoM kA mAnoM khAna thaa| yadi aisA na hotA to nirantara upabhoga meM prAne para ve samApta kyoM nahIM hotI ? usa nagara meM jo jo vastu dikhAI detI thI vaha apane varga meM sarvazreSTha rahatI thI ataH devoM ko bhI bhrama ho jAtA thA ki kyA yaha svarga hI hai? vahA~ ke rahane vAle sabhI loga uttama kuloM meM utpanna hue the, vrata sahita the tathA samyagdRSTi the ataH 216
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ vahA~ ke mare hue jIva svarga meM hI utpanna hote the / svarga meM kyA rakhA ? vaha to aisA hI hai, yaha socakara vahAM ke samyagdRSTi manuSya mokSa ke lie hI dharma karate the, svarga kI icchA se nhiiN| usa nagara meM vivekI manuSya utsava ke samaya maMgala ke liye aura zauka ke samaya use dUra karane ke lie jinendra bhagavAn kI pUjA kiyA karate the| vahAM ke janavAdI loga aparimita sukha dene vAle dharma-artha aura kAma kI sAdhya padArthoM ke samAna unhI se utpanna hue hetumA se siddha karate the / usa nagara ko ghere hue jo koTa thA vaha aisA jAna par3atA thA mAnoM puSkaravara dvIpa ke bIca meM par3A huA mAnuSottara parvata hI ho / vaha koTa apane ratnoM kI kiraNoM meM aisA jAna par3atA thA mAnoM sUrya ke saMtApa ke bhaya se chipa ho gayA ho / namaskAra karane vAle zatra rAjAoM ke makuToM meM lage hue ratnoM kI kiraNeM rUpI jala meM jisake caraNa, kamala ke samAna vikasita ho rahe haiM aisA, indra ke samAna kAnti kA dhAraka zrISeNa nAma kA rAjA usa zrIpura nagara kA svAmI thaa| jisa prakAra zaktizAlI mantra ke samIpa sarpa vikAra rahita ho jAte haiM usI prakAra vijayI zrISeNa kA pAlana karane para saba duSTa loga vikAra rahita ho gaye the| jamo zAma, dAna prAdi nAmoM kA ThIka-ThIka vicAra kara yathAsthAna prayoga kiyA thA isalie ve dAtA ke samAna bahata bhArI icchita phala pradAna karate the| usakI vijaya karane vAlI zrIkAntA nAga kI strI thI / vaha zrIkAntA kisI acche kavi kI vANI ke samAna thii| kyoMki jisa prakAra acche kavi kI vANI satI arthAt duHzravatva prAdi doSoM se rahita hotI hai usI prakAra vaha bhI satI arthAt pativratA thI aura acche kavi kI vANI jisa prakAra mudupada nyAsA arthAt komalakAnta pada vinyAsa se yukta hotI hai usI prakAra vaha bhI mRdupanyAsA sarthAta komala caraNoM ke nikSepa sahita thii| striyoM ke rUpa Adi jo guNa haiM ve saba usa meM sukha dene vAle utpanna hue the| ve guNa putra ke samAna pAlana karane yogya the aura guruoM ke samAna sajjanoM ke dvArA vandanIya the / jisa prakAra syAdevakArasyAda evaM zabda se (kiso apekSA se aisA hI hai) se yukta naya kisI vidvAna ke mana ko prAnandita karate haiM usI prakAra usakI kAntA ke rUpa prAdi guNa pati ke mana ko mAnandita karate the / baha strI anya striyoM ke lie Adarza ke samAna thI aura aisI jAna par3atI thI mAnoM nAma karma rUpI vidhAtA ne apanI buddhi kI prakarSatA batalAne ke lie guNoM kI peTI hI banAI ho| vaha dampatI devadampatI ke samAna pApa rahita, avinAzI, kabhI naSTa na hone vAle aura samAna tupti ko dene vAle utkRSTa mukha ko prApta karatA thaa| vaha rAjA niSputra thA ataH zoka se pIr3ita hokara putra ke lie akelA apane mana meM nimna prakAra vicAra karane lgaa| striyAM saMsAra kI latA ke samAna haiM aura uttama putra unake phala ke samAna hai| yadi manuSya ke putra nahIM hue to isa pApI manuSya ke liye putrahIna pApinI striyoM se kyA prayojana hai ? jisane daivayoga se putra kA mukhakamala nahIM dekhA hai vaha chaha khaNDa kI lakSmI phA mukha bhale hI dekha le para usase kyA lAbha hai / usane putra prApta karane ke lie purohita ke upadeza se pAMca varNa ke amUlya ratnoM se mile suvarNa kI jina-pritamAeM bnbaaii| unheM pATha prAtihAryoM tathA bhaMgAra prAdi ATha maMgala-dravya se yukta kiyA, pratiSThAzAstra meM kahI huI kriyAoM ke krama se unakI pratiSThA karAI, mahAbhiSeka kiyA, jinendra bhagavAna ke saMsarga se maMgala rUpa hue gandhodaka se rAnI ke sAtha svayaM snAna kiyA, jinendra bhagavAna ko stuti kI kathA isa loka aura paraloka sambandhI abhyudaya ko dene vAlI prASTAhikaparva kI pUjA kii| isa prakAra kucha dina vyatIta hone para kucha-kucha jAgatI huI rAnI se hAthI siMha candramA aura lakSmI kA abhiSeka ye cAra svapna dekh| usI samaya usake garbha dhAraNa humA tathA krama se pAlasya pAne lagA, aruci hone lagI, tadrA pAne lagI aura binA kAraNa hI glAni hone lgii| usake donoM stana cirakAla vyatIta ho jAne para bhI paraspara eka dUsare ko jItane meM samartha nahIM ho sake the ata: donoM ke mukhaH pratidina kAlimA ko dhAraNa kara rahe the| striyoM ke liye lajjA hI prazaMsanIya AbhUSaNa hai anya grAbhUSaNa nahIM yaha spaSTa karane ke liye hI mAnoM usakI samasta ceSTAeM lajjA se sahita ho gaI thii| jisa prakAra rAtri ke anta meM prAkAza ke tArAmoM ke samUha alpa raha jAte haiM usI prakAra bhAra dhAraNa karane meM samartha nahIM hone se usake yogya prAbhUSaNa bhI alpamAtra raha gaye ghe-virala ho gaye the / jisa prakAra alpadhana vAle manuSya ko vibhUtiyAM 220
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramita rahatI haiM usI prakAra usake vacana bhI parimita the aura naI meghamAlA ke zabda ke samAna ruka-ruka kara bahuta dera bAda sunAI dete the / isa prakAra usake garbha ke cihna nikaTavartI manuSyoM ke lie kula utpanna kara rahe the| ve cihna kucha aTatha / kisI eka dina rAnI kI pradhAna dAsiyoM ne harSa se rAjA ke pAsa jAkara aura praNAma kara unake kAna meM yaha samAcAra kahA / yadyapi yaha samAcAra dAsiyoM ke mukha kI prasannatA se pahale hI sUcita ho gayA thA to bhI unhoMne kahA thaa| garbha dhAraNa kA samAcAra sunakara rAjA kA mukha kamala aisA vikasita ho gayA jaisA ki sUryodaya se aura candrodaya se kumuda vikasita ho jAtA hai| jo vaMzarUpI samudra ko vRddhigaMta karane ke lie tilaka ke lie candrodaya ke samAna hai aisA putra kA prAdurbhAva kisake saMtoSa ke lie nahIM hotaa| jisakA mukhakamala abhI dekhane ko nahIM milA hai, kevala garbha meM hI sthita hai aura mujhe isa prakAra saMtuSTa kara rahA hai taba mukha dikhAne para kitanA saMtuSTa karegA isa bAta kA kyA kahanA hai| aisA mAnakara rAjA ne una dAsiyoM ke liye icchita puraskAra diyA aura dviguNita Anandita hotA huA kucha prApta janoM ke sAtha vaha rAnI ke ghara gayA / vahAM usane netroM ko sukha dene vAlI rAno ko aisA dekhA mAno maica se yukta AkAyA hI ho, athavA ratnagarbhA pRyo ho praca udaya hone ke samIpavartI sUrya se yukta pUrva dizA hI ho rAjA ko dekhakara rAnI khar3I hone kI ceSTA karane lagA parantu baiThI rahIM' isa prakAra rAjA ke manA kiye jAne para baiThI rhii| rAjA eka hI zayyA para cirakAla taka rAnI ke sAtha baiThA rahA aura lajjA sahita rAnI ke sAtha yogya vArtAlApa kara harSita hotA huA vApisa calA gyaa| tadanantara kitane hI dina vyatIta ho jAne para puNya karma ke udaya se athavA guru zukra yAdi grahoM ke vidyamAna rahate hue usane jisa prakAra indra kI dizA (prAcI) sUrya ko utpanna karato hai, zaradaRtu pake hue dhAna ko utpanna karatI hai aura koti mahodaya ko utpanna karatI hai usI prakAra rAnI ne uttama putra utpanna kiyA jisakA bhAgya bar3a rahA hai aura jo sampUrNa lakSmI ko pAne ke yogya hai aige usa putra kA bandhujanoM ne 'zrIvarmA' yaha zubha nAma raksA jisa prakAra mUcchita ko saceta hone se saMtoSa hotA hai, daridra ko khajAnA milane se saMtoSa hotA hai, aura thor3I senA vAle rAjA ko vijaya milane se saMtoSa hotA hai usI prakAra usa putra janma se rAjA ko saMtoSa huA thaa| usa putra ke zarIra ke teja se jinakI kAnti naSTa ho gaI hai aise ra dIpaka rAtri ke samaya sabhA bhavana meM nirarthaka ho gaye the / usake zarIra kI vRddhi vaidyaka zAstroM meM kahI huI vidhi ke anusAra hotI thI aura acchI kriyAoM ko karane vAlI buddhi kI vRddhi vyAkaraNa Adi zAstroM ke anusAra huI thii| jisa prakAra yaha jambUdvIpa U~ce meru parvata se suzobhita hotA hai usI prakAra pRthvI-maMDala kA pAlana karane vAlA yaha lakSmI-sampanna rAjA usa zreSTha putra se suzobhita ho rahA thA kisa eka dina zivakara vana ke udyAna meM zrI padma nAma ke jinarAja apanI icchA se padhAre the vanapAla se yaha samAcAra sunakara rAjA ne usa dizA meM sAta kadama jAkara sira se namaskAra kiyA aura bar3I vinaya ke sAtha usI samaya jinarAja ke pAsa jAkara tIna pradakSiNAeM dIM, namaskAra kiyA, aura yathAsthAna ghAsana grahaNa kiyaa| rAjA ne unase dharma kA svarUpa pUchA, unake kahe anusAra vastu tatya kA jJAna prApta kiyA, zIghra hI bhogoM kI tRSNA chor3I, dharma kI tRSNA meM apanA mana lagAyA, zrI varmA putra ke lie rAjya diyA aura unhIM zrIpadma jinendra ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lii| jinendra bhagavAn ke upadeza se jisakA mithyAdarjana rUpI mahAndhakAra naSTa ho gayA hai| aise zrI varmA ne bhI bahu caturtha guNasthAna dhAraNa kiyA jo ki mokSa kI pahalI sIr3hI kahalAtI hai| caturtha guNasthAna ke sannidhAna meM jisa puNya karma kA saMcaya hotA hai vaha svayaM hI icchAnusAra rAmasta padArthoM ko sannihita nikaTastha karatA rahatA hai| una padArthoM se tho varmA ne icchita sukha prApta kiyA thaa| kisI samaya rAjA zrI varmA bAsAr3a mAsa hI pUrNimA ke dina jinendra bhagavAn kI upAsanA aura pUjA kara apane sApta janoM ke sAtha rAtri meM mahala kI chata para baiThA thaa| vahAM ulkApAta dekhakara vaha bhogoM se virakta ho gyaa| usane bhI kAn nAmaka bar3e putra ke lie rAjya de diyA aura zrI prabha jinendra ke samIpa dIkSA lekara cirakAla taka tapa kiyA tathA anta meM zrI 221
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabha nAmaka parvata para vidhipUrvaka saMnyAsamaraNa kiyaa| jisase prathama svarga ke zrI prabha vimAna meM do sAgara kI prAyu vAlA zrI dhara nAma kA deva huaaa| vaha deva aNimA, mahimA Adi pATha guNa se yukta thA, sAta hAtha U~cA usakA zarIra thA, vaikriyika zarIra kA dhAraka thA, pItalezyA vAlA thA, eka mAha meM zvAsa letA thA; do hajAra varSa meM amRtamaya pudgaloM kA mAnasi pAhAra letA thA, kAyapravIcAra se saMtuSTa rahatA thA, prathama pRthvI taka usakA avadhijJAna thA, balarAja tathA bikriyA bhI prathama pRthvI taka thI, isa taraha apane puNya karma ke paripAka se prApta hue sukha kA upabhoga karatA hubhA vaha sukha se rahatA thaa| dhAtakI khaNDa dvIpa kI pUrva dizA meM jo iSvAkAra parvata hai usase dakSiNa kI ora bharata kSetra meM eka alakA nAma kA sampanna deza hai| usameM ayodhyA nAmaka uttama nagara hai| usameM atitaMjaya rAjA suzobhita thaa| usakI ajitasenA nAma kI vaha rAmo thI jo ki putra sukha pradAna karatI thii| kisI eka dina putra-prApti ke lie usane jinendra bhagavAna kI pUjA kI aura rAtri ko putra kI cintA karatI huI so gii| prAtaHkAla nIce likhe hue ATha zubhasvapna usane dekhe| hAthI, baila, siMha, candramA, sUrya, kamaloM se suzobhita sarovara, zaMkha aura pUrNa kalaza / rAjA atitaMjaya se usane svapnoM kA nimna prakAra phala jJAta kiyA / he devI! hAthI dekhane se tuma putra ko prApta karAgI; baila ke dekhane se vaha putra gaMbhIra prakRti kA hogA; siMha ke dekhane se ananta bala kA dhAraka hogA, candramA ke dekhane se sabako saMtuSTa karane vAlA hogA, syaM ko dekhane se teja aura pratApa se yukta hogA, sarovara ke dekhane se zaMkha-cakra prAdi battIsa lakSaNoM se sahita hogA, zaMkha dekhane se cakravartI hogA aura pUrNa kalaza dekhane se nidhiyoM kA svAmI hogaa| svapnoM kA ukta prakAra phala jAnakara rAnI bahata hI saMtuSTa hii| tadantara kUcha mAha bAda usane prAkta zrIdharadava kI utpanna kiyA / rAjA ne zatruoM ko jItane vAle isa putra kA ajitasena nAma rakhA / rAjA usa tejasvI putra se aisA suzobhita hotA thA jaisA ki dhUla rahita dina sUrya se suzobhita hotA hai| yathArtha meM aisA putra hI kUla kA AbhUSaNa hotA hai| dUsare dina svayaMprabha nAmaka tIrthakara azoka bana meM Aye / rAjA ne parivAra ke sAtha jAkara unakI pUjA kI, stuti kI, dharmopadeza sunA aura sajjanoM ke chor3ane yogya rAjya zatrunoM ko jItane vAle ajisena putra ke lie rAjya dekara saMyama dhAraNa kara liyA tathA svayaM kevalajJAnI bana gayA / idhara anurAga se bharI huI rAjya lakSmI ne kumAra ajitasena ko apane vaza kara liyA jisase vaha yuvAvasthA meM hI praur3ha kI taraha mukhya sukhoM kA anubhava karane lagA usake puNya karma ke udaya se cakravartI ke cakraratna Adi jodo cetana-acetana sAmagrI utpanna hotI hai vaha saba mAkara utpanna ho gii| usake samasta dizAoM ke samUha ko jItane vAlA cakraratna prakaTa huaa| cakraratna ke prakaTa hote hI usake lie digvijaya karanA nagara ke bAhara ghUmane ke samAna sarala ho gyaa| isa cakravartI ke kAraNa koI bhI duHkhI nahIM aura yadyapi yaha chaha khaNDa kA svAmI thA phira bhI parigraha meM isakI prAsakti nahI thii| yathArtha meM puNya to vahI hai jo pUNya karma kA bandha karane vAlA ho / usake sAmrAjya meM prajA ko yadi duHkha thA to apane azubha karmodaya se thA aura sukha thA usa rAjA ke dvArA samyaka rakSA hone se thaa| yahI kAraNa thA ki prajA usakI bandanA karatI thaa| deva aura vidyAdhara rAjAoM ke mukuToM ke agrabhAga para camakane vAle ratnoM kI kiraNoM ko niSprabha banAkara usakI unnata mAjJA hI suzobhita hotI thii| yadi nirantara udaya rahane vAle aura kamaloM ko pAnandita karane vAle sUrya kA bala prApta nahIM hotA to indra svayaM adhipati hokara bhI apanI dizA kI rakSA kaise karatA / bidhAtA avazya hI buddhi hIna hai kyoMki yadi vaha buddhihIna nahIM hotA to prAgneya dizA kI rakSA ke lie agni ko kyoM niyukta karatA? bhalA jo apane janmadAtA ko jalAne vAlA hai usase bhI kyA kahIM kisI kI rakSA huI hai ? kyA vidhAtA yaha nahIM jAnatA thA ki yamarAja yA mAraka? phira bhI usane usI sarva bhakSI pApI ko dakSiNa dizA kA rakSaka banA diyA / jo kutte ke sthAna para rahatA hai, dIna hai, sadA yamarAja ke samIpa rahatA hai aura apane jIvana meM jise saMdeha hai aisA naiRta kisa kI rakSA kara sakatA hai ? jo jala bhUmi meM vidyamAna bila meM makarAdi hisaka jantu ke samAna 222
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ rahatA hai, jisake hAtha meM pAza hai, jo jala priya hai-jise jala priya hai (pakSa meM jise jar3a-mUrkha priya hai) aura jo nadInAzraya haisamudra meM rahatA hai (pakSa meM dIna manuSyoM kA prAzraya nahIM hai) aisA varuNa prajA kI rakSA kaise kara sakatA hai? jo agni kA mitra hai, svayaM asthira hai aura dUsaroM ko calAtA rahatA hai usa vAyu ko vidhAtA ne vAyavya dizA kA rakSaka sthApita kiyA so aisA vAyu kyA kahIM Thahara sakatA hai? jo lobhI hai vaha kabhI puNya-saMcaya nahIM kara sakatA aura jo puNyahona hai vaha kaise rakSaka ho sakatA baki kubera kabhI kisI ko dhana nahIM detA taba use vidhAtA ne rakSaka kaise banA diyA ? IzAna antima dazA ko prApta hotA hai, ginatI usakI sabase pIche hotI hai, pizAcoM se ghirA huA hai aura duSTa hai isalie yaha IzAna dizA kA svAmI kaise ho sakatA hai ? aisA jAna par3atA hai ki vidhAtA ne ina savako vRddhi kI vikalatA se hI dizAmoM kA rakSaka banAyA thA aura isa kAraNa use bhArI apayaza uThAnA par3A thaa| aba vidhAtA ne apanA sArA apayaza dUra karane ke lie hI mAno isa eka ajitasena ko samasta dizAmoM kA pAlana karane meM samartha banAyA thaa| isa prakAra ke udAra vacanoM ko mAlA banAkara saba loga jisakI stuti karate haiM aura apane parAkrama se jisane samasta dizAoM ko vyApta kara liyA hai aisA ajitasena indrAdi devoM kA ullaMghana karatA thaa| usakA dhana dAna dene meM, buddhi dhArmika kAryoM meM, zUravIratA prANiyoM kI rakSA meM, prAyU sUkha meM aura zarIra bhogopabhoga meM sadA vRddhi ko prApta hotA rahatA thaa| usake puNya kI vRddhi dUsare ke prAdhIna nahIM thI, kabhI naSTa nahIM hotI thI aura usameM kisI taraha kI bAdhA nahI AtI thii| isa prakAra vaha tRSNA rahita hokara guNoM kA poSaNa karatA hayA bar3e pArAma se sukha ko prApta hotA thaa| usake vacanoM meM satyatA thI, citta meM dayA thI, dhArmika kAryo meM nirmalatA thI. aura prajA ko apane guNoM ke samAna rakSA karatA thA phira vaha rAjarSi kyoM na ho? maiM to aisA mAnatA hUM sujanatA usakA svAbhAvika guNa thA / yadi aisA na hotA to prANa haraNa karane vAle pApI zatru para bhI vikAra ko kyoM nahIM prApta hotA / usake rAjya meM na to koI mulahara thA--mUla pUjI ko khAne vAlA thA, na koI kadarya thA-atizaya kRpaNa thA aura na koI tAdAtvika thA- bhaviSyat kA vicAra na rakha vartamAna meM hI mauja ur3Ane vAlA thA, kintu sabhI samIcIna kAryoM meM kharca karane vAle the / isa prakAra jaba baha rAjA pRthvI kA pAlana karatA thA taba saba aura surAjya ho rahA thA aura prajA usa buddhimAn rAjA ko brahmA mAnakara vRddhi ko prApta ho rahI thii| jaba nava yauvana prApta hunA taba usa rAjA ke pUrvopArjita puNya karma ke udaya se caudaha ratna aura nau nidhiyAM prakaTa huI thiiN| bhAjana, bhojana, zayyA, senA, savArI, grAsana, nidhi, ratna, nagara aura nATya ina daza bhogoM kA vaha anubhava karatA thaa| zraddhA Adi guNoM se sampanna usa rAjA ne kisI samaya eka mAha kA upavAsa karane vAle parindama nAmaka sAdhu ke lie pAhAra-dAna dekara navIna puNya kA bandha kiyA tathA ratna-vRSTi Adi paMcAzcarya prApta kiye so ThIka hI hai kyoMki uttama kAryoM ke karane meM tatpara rahane vAle manuSyoM ko kyA durlabha hai ? dUsare dina vaha rAjA, guptaprabha jinendra kI vandanA karane ke lie manohara nAmaka udyAna meM gyaa| vahIM usane jinendra bhagavAn ke dvArA kahe hue zreSTha dharma rUpI rasAyana kA pAna kiyA, apane pUrva bhava ke sambandha sUne, jinase bhAI ke samAna prerita ho zIghra hI bairAgya prApta kara liyaa| vaha jitazatru nAmaka putra ke lie rAjya dekara trailokya vijayI goha rAjA ko jItane ke lie isa prakAra niralicAra tapa-tapa kara prAyu ke anta meM vaha nabhastilaka nAmaka parvata ke agrabhAga para zarIra chor3a solahaveM svarga ke zAntakAra vimAna meM acyutendra huaa| vahAM usakI bAIsa sAgara kI Ayu thI, tIna hAtha UMcA tathA dhAtu-upadhAtuoM se rahita dedIpyamAna zarIra thA, zuklalezyA thI, vaha gyAraha mAha meM eka bAra zvAsa letA thA, bAIsa hajAra varSa bAda eka bAra amRtamayI mAnasika AhAra letA thA, usake dezAvavijJAna-rUpI netra chaThavIM pathvI taka ke padArthoM ko dekhate the, usakA samIcIna teja, bala tathA baikriyika zarIra bhI chaThavIM pRthvI taka vyApta ho sakatA thaa| isa prakAra nirmala samyagdarzana ko dhAraNa karane vAlA vaha acyutendra cirakAla taka svarga ke sukha bhoma prAyu ke anta meM kahA~ utpanna huA yaha kahate haiM / 223
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva dhAtakI khaNDa dvIpa meM sItA nadI ke dAhine taTa para eka maMDalAvatI nAma kA deza hai| usake ratnasaMcaya nagara meM vAnakaprabha rAjA rAjya karate the| unakI kanakamAlA nAma kI rAnI thii| vaha ahamindra una donoM dampatiyoM ke gabha svapnoM dvArA apanI sUcanA detA hayA padya nAma kA putra utpanna huA / padma nAma, vAlakocita sevA-vizeSa ke dvaar| nirantara vaddhi ko prApta hotA rahatA thaa| upayoga tathA kSamA prAdi saba guNoM kI pUrNatA ho jAne para rAjA ne use vrata dekara vidyAgaha meM praviSTa kraayaa| kalIna vidvAnoM ke sAtha rahane vAlA yaha rAjakumAra, dAsa tathA mahAvata prAdi ko dUra kara samasta vidvAnoM ke sIkhane meM udyama karane lagA / lasane indriyoM ke mamaha ko isa prakAra jIta rakkhA thA ki ve indriyA~ saba rUpa se apane viSayoM ke dvArA kevala prAtmA ke sAtha hI prema bar3hAtI thIM / vaha buddhimAna vinaya kI vRddhi ke lie sadA vRddhajanoM kI saMgati karatA thaa| zAstroM se nirNaya kara binaya karanA kRtrima vinaya hai aura svabhAva se hI binaya karanA svAbhAvika vinaya hai| jisa prakAra candramA ko pAkara garu aura zukra graha atyanta suzobhita hote haiM usI prakAra sampUrNa kalAoM ko dhAraNa karane vAle atizaya sundara una rAjakumAra ko pAkara svAbhAvika aura kRtrima donoM prakAra ke vimAna atizaya suzobhita ho rahe the / vaha buddhimAna rAjakumAra solahaveM varSa meM yauvana prApta kara aisA suzobhita huA jaisA ki vinayavAn jitendriya saMyamI vana ko pAkara suzobhita hotA hai| jisa prakAra gadra jAti ke hAthI ko dekhakara usakA zikSaka harSita hotA hai usI prakAra rUpa, bA, avasthA aura zikSA se sampanna tathA vikAra se rahita putra ko dekhakara pitA bahuta hI harSita hue| unhoMne jinendra bhagavAn kI pUjA ke sAtha usakI vidyA kI gujA kI tathA saMskAra kiye hue ratna ke samAna usakI buddhi dUsare kArya meM lgaaii| jisa prakAra zuddha pakSa-zuklapakSa ke prAthaya se kalAoM ke dvArA bAlacandra ko pUrNa kiyA jAtA hai uso prakAra balavAn rAjA ne usa mundhara putra kA janaka striyAM se pUrNa kiyA thA arthAt usakA aneka striyoM ke sAtha vivAha kiyA thaa| jisa prakAra sUrya ke kiraNa utpanna hotI haiM usI prakAra usakI somaprabhA Adi rAniyoM ke suvarNanAma Adi zubha putra utpanna hue| isa prakAra putra-putrAdi se ghire hue zrImAna aura buddhimAn rAjA kanakaprabha sukha se apane rAjya kA pAlana karate the| kisI dina unhoMne manohara nAmaka vana meM padhAre hae zrIdhara nAmaka jina-rAja se dharma kA svarUpa munakara apanA rAjya patra ke lie de diyA tathA saMyama dhAraNa kara kama-krama se nirvANa prApta kara liyaa| padmanAbha ne bhI unhIM jinarAja ke samIpa zrAvaka ke brata lie tathA mantriyoM ke sAtha sva rASTra aura para-rASTra kI nIti kA vicAra karatA huA vaha sukha se rahane lgaa| paraspara ke samAna atyanta komala striyoM ko vinaya, haMsI, sparza, vinoda, manohara bAtacIta aura caMcala citavanoM ke dvArA vaha citta kI parama prasannatA ko prApta hotA thA / kAmadeva rUpI kalpa-vRkSa se utpanna hue, striyoM ke prema se prApta hue aura thake hae bhogApabhoga rUpI uttama phala ho rAjA padmanAbha ke vairAgya kI sImA hue the arthAt inhIM bhogopabhogoM se use vairAgya utpanna ho gayA thaa| ye saba bhogopabhoga pUrva bhava meM kiye hue puNyakarma ke phala haiM isa prakAra mUrkha manuSyoM ko spaSTa rIti se batalAyA huara vaha tejasvI padmanAma sukhI huA thaa| vidvAnoM meM zreSTha padmanAbha bhI, zrIdhara muni ke samIpa dharma kA svarUpa jAnakara apane hRdaya meM saMsAra aura mokSa kA yathArtha svarUpa isa prakAra vicArane lgaa| usane vicAra kiyA ki jaba taka praudayika bhAva rahatA hai taba taka AtmA ko saMsAra-bhramaNa karanA par3atA hai audayika bhAba taba taka rahate haiM jaba taka ki unake kAraNa vidyamAna rahate haiM / karmoM ke kAraNa mithyAtvAdika pAMca haiN| unameM se jahAM mithyAtva rahatA hai vahAM bAkI ke cAra kAraNa avazya rahate haiN| jahAM asaMyama rahatA hai vahAM aura usake sivAya pramAda kaSAyayoga ye tona kAraNa rahate haiN| jahAM kavAya rahatI hai vahAM usake sivAya yoga dhAraNa rahatA aura jahA~ kaSAya kA abhAva hai vahAM sirpha yoga ho bandha kA kAraNa rahatA hai| apane-apane gaNasthAna meM mithyAtvAdi kAraNoM kA nAza hone se vahAM unake nimitta se hone vAlA bandha bhI naSTa ho jAtA hai| pahale satA, bandha aura udaya naSTa hote haiM, unake pazcAt caudahaveM guNasthAna taka apane-apane kAla ke anusAra karma naSTa hote haiM tathA karmA ke nAza hone se saMsAra kA nAza ho jAtA hai| jo pApa rUpa hai aura janma-maraNa hI jisakA lakSaNa hai aise saMsAra 224.
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ naSTa ho jAne para prAtmA ke kSAyika bhAva hI zeSa raha jAte haiN| usa samaya yaha mAtmA apane Apa meM unhIM kSAyika bhAvoM ke sAtha bar3hatA rahatA hai| isa prakAra jinendra deva ke dvArA kahe hae tatva ko nahIM jAnane vAlA yaha prANI, jisakA anta milanA atyanta kaThina hai aise saMsArarUpI durgama vana meM andha ke samAna cirakAla se bhaTaka rahA hai| aba maiM asaMyama Adi karma bandha ke samasta kAmoM ko Doragara hanumAninokSa ke pAMcoM kAraNoM ko prApta hotA hU~-dhAraNa karatA hai| isa prakAra antaraMga meM hitAhita kA yathArtha svarUpa jAnakara padmanAbha ne bAhya sampradAyoM ko prabhatA suvarNanAma ke lie de dI aura vahata se rAjAnoM ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lii| aba vaha mokSa ke kAraNa bhUta cAroM pArAdhanAmoM kA AcaraNa karane lagA, solaha kAraNa-bhAvanAoM kA cintana karane lagA tathA gyAraha aMgoM kA pAragAmI banakara usane tIrthaGkara nAma karma kA bandha kiyaa| jise ajJAnI jIva nahIM kara sakate aise siMha niSkrIDita prAdi kaThina tapa usane kiye aura prAyu ke anta meM samAdhimaraNa-pUrvaka zarIra chor3A jisase vaijayanta vimAna meM taitIsa sAgara kI Ayu kA dhAraka ahamindra hamA / usake zarIra kA pramANa tathA lezyAdikI vizeSatA pahale kahe anusAra thii| isa taraha vaha divya sukha kA upabhoga karatA huA rahatA thaa| tadanantara jaba usakI Ayu chaha mAsa kI bAkI raha gaI taba isa jambUdvIpa ke bharata kSetra meM eka candrapura nAma kA nagara thaa| ugameM ikSvAkuvaMzI kAzyapagotrI tathA AzcaryakArI vaibhava ko dhAraNa karane vAlA mahAsena nAma kA rAjA rAjya karatA thA / unakI mahAdevI kA nAma lakSmaNA thaa| lakSmaNA ne apane ghara ke prAMgana meM devoM ke dvArA barasAI haI ratnoM kI dhArA prApta kI thii| zrI hI grAdi deviyA~ sadA use ghere rahatI thiiN| devopanIta vastra, mAlA, lepa tathA zayyA prAdi sUkhoM kA samucita upabhoga karane vAlI rAnI ne netrakRSNa paMcamI ke dina pichalI rAtri meM solaha ravapna dekhakara saMtoSa lAbha kiyaa| sUryodaya ke samaya usane uThakara acche acche vastrAbharaNa dhAraNa kiye tathA prasanna mukha hokara siMhAsana para baiThe hae pati se apane saba svapna nivedana kiye| rAjA mahAsena ne bhI avadhijJAna se una svapnoM kA phala jAkara rAnI ke lie pRthaka-pRthaka batalAyA jinheM sunakara vaha bahata hI haSita hii| zrohI Adi deviyAM usakI kAnti, lajjA, dhairya, koti, buddhi aura saubhAgya-sampatti ko sadA bar3hAtI rahatI thiiN| isa prakAra kitane hI dina vyatIta ho jAne para usane pauSakRSNa ekAdazI ke dina zuruyoga meM deva pUjita, acintya prabhA ke dhAraka aura tIna jJAna se sampanna usa ahamindra putra ko utpanna kiyaa| usI samaya indra ne pAkara mahAmera ko zikhara para vidyamAna siMhAsana para ukta jina bAlaka ko virAjamAna kiyA, kSIra sAgara ke jala se unakA abhiSeka kiyA ke AbhUSaNoM ro vibhUpita kiyA, nIna loka ke rAjya kI kaNThI bAMdhI aura phira prasannatA se hajAra netra banAkara unheM dekhaa| unake utpanna hote hI yaha kuvalaya arthAta pRthvI-maNDala kA samUha athavA nIla-kamaloM kA samUha atyanta vikasita ho gayA thA isaliye indra ne vyavahAra kI prasiddha ke lie unakA candraprabha' yaha sArthaka nAma rkkhaa| indra ne ina trilokInAtha ke Age Ananda nAma kA nATaka kiyaa| tadanantara unheM lAkara unake mAtA-pitA ke lie sauMpa diyA / 'tuma bhogopabhoga kI yogya vastuoM ke dvArA bhagavAn kI sevA karo' isa prakAra kuvera ke liye saMdeza dekara indra apane sthAna para calA gyaa| yadyapi vidvAna loga strI-paryAya ko nindya batalAte haiM tathApi logoM kA kalyANa karane vAle jagatpati bhagavAna ko dhAraNa karane se yaha lakSmaNA bar3I hI puNyavatI hai, bar3I hI pavitra hai, isa prakAra deva loga usakI stuti kara mahAn phala ko prApta hue the tathA isa prakAra kI strI paryAya zreSTha hai aisA deviyoM ne bhI svIkAra kiyA thaa| bhagavAna supArzvanAtha ke mokSa jAne ke bAda jaba nau sau karor3a sAgara kA antara bIta cukA taba bhagavAna candraprabhu utpanna hue the| unakI Ayu bhI isI attara meM sammilita thii| daza lAkha pUrva kI unakI prAyu thI, eka sau pacAsa dhanupa UMcA zarIra thA, dvitIyA ke candramA kI taraha ve bar3ha rahe the tathA samasta saMsAra unakI stuti karatA thA / he svAmina ! Apa idhara pAiye isa prakAra kutuhalavaza koI devI unheM bulAtI thii| ve usake phailAye hue hAthoM para kamaloM ke samAna apanI hatheliyoM rakha dete the| usa samaya kAraNa ke binA hI prakaTa haI manda musakAna se unakA mukhakamala bahuta hI sundara dikhatA thaa| ve kabhI maNijaTita pRthvI para lar3akhar3Ate hue paira rakhate the / isa prakAra usa avasthA ke yogya bholI-bhAlI zuddha ceSTAtroM se bAlyakAla 225
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko bitAkara ve sukhAbhilASI manuSyoM ke dvArA cAhane yogya kaumAra avasthA ko prApta hue| usa samaya vahAM ke logoM meM kautukayaza isa prakAra kI bAtacIta hotI thI ki hama aisA samajhate haiM ki vidhAtA ne inakA zarIra amRta se hI banAyA hai / unakI dravya lezyA arthAt zarIra kI kAnti pUrNa candramA ko jItakara aisI suzobhita ho rahI thI mAno bAhya vastuoM ko dekhane ke liye adhika hone se bhAva lezyA hI vAhara nivAla prAI ho tathA unakA zarIra zukla thA aura bhAva bhI zukla ujjvala the| unake yaza aura lezyA se jyotiSI devoM kI kAnti chipa gaI thI isaliye bhogabhUmi lauTa AI hai yaha samajha kara loga saMtaSTa hone lage the / (ye bAlyAvasthA se hI amRta kA bhojana karate haiM ata: inake zarIra kI kAnti manuSyoM se bhinna hai tathA anya sabakI kAnti ko parAjita karatI hai|) unake zarIra kI kAnti aisI suzobhita hotI thI mAno sUrya aura candramA ko milI huI kAnti ho isIliye to unake samIpa nirantara kamala aura kumuda donoM hI khile rahate the| kunda ke phUloM kI haMsI ur3Ane vAle unake guNa candramA kI kiraNoM ke samAna nirmala the| isIliye to ve bhavya jIvoM ke manarUpI nIla kamaloM ke samUha ko vikasita karate rahate the| lakSmI inhIM ke sAtha utpanna huI thI isalie vaha inhIM kI bahina thii| lakSmI candramA kI bahina hai yaha jo loka meM prasiddhi hai vaha prajJAnI logoM ne mithyA kalpanA kara lI hai| jisa prakAra candramA ke udaya hone para yaha loka harSita ho uThatA hai, suzobhita hone lagatA hai aura nirAkula hokara bar3hane lagatA hai usI prakAra saba prakAra ke saMtoSa ko harane vAle candraprabhu bhagavAna kA janma hone para yaha sArA saMsAra haSita ho rahA hai, suzobhita ho rahA hai aura nirAkula hokara bar3ha rahA hai| kAraNa ke anukUla hI kArya hotA hai yadi yaha lokokti satya hai to mAnanA par3atA hai ki inakI lakSmI aura kIti inhIM ke guNoM se nirmala haI thiiN| bhAvArtha-unake guNa nirmala the ata: unase jo lakSmI aura jIti utpanna huI thI vaha bhI nirmala hI thii| jo bahuta bhArI vibhUti se sampanna haiM, jo snAna Adi mAMgalika kAryoM se saje rahate haiM aura alaMkAroM se suzobhita aise atizaya kuzala bhagavAna kabhI manohara vINA bajAte the, kabhI mRdaMga Adi bAjoM ke sAtha gAnA gAte the, kabhI kubera ke dvArA lAye hue prAbhUpaNa tathA vastra Adi dekhate the, kabhI bAdI-prativAdiyoM ke dvArA upasthApita pakSa Adi ko parIkSA karate the aura kabhI kutuhalavaza apanA darzana karane ke lie Aye hue bhavya jIvoM ko darzana dete the isa prakAra apanA samaya vyatIta karate the| jaba bhagavAna kaumAra avasthA meM hI ye tabhI dharma yAdi guNoM kI vaddhi ho gaI thI aura pApa Adi kA kSaya ho gayA thA, phira saMyama dhAraNa karane para to kahanA hI kyA hai ? isa prakAra do lAkha pacAsa hajAra pUrva vyatIta hone para unheM rAjyAbhiSeka prApta hunA thA aura usase be bahuta hI harSita tathA sundara jAna par3ate the| jo apanI hathelI pramANa maNDala kI rAhu se rakSA nahIM kara sakatA aise sUrya kA teja kisa kAma kA? teja to ina bhagavAna candraprabha kA thA jo ki tIna loka ko rakSA karate the| jinake janma ke pahale hI indra prAdi deva kiMkaratA svIkRta kara lete haiM aise anya aizvarya Adi se ghire hae ina candraprabha bhagavAna ko kisa kI upamA dI jAve ? ve striyoM ke kapolatala meM athavA hAthI-dAMta ke Tukar3e meM kAmadeva se muskAtA huA apanA mukha dekhakara sukhI hote the| jisa prakAra koI dAnI puruSa dAna dekara sukhI hotA hai usI prakAra zRGgAra ceSTAoM ko karane vAle bhagavAna, apanI ora dekhane vAlI utsuka striyoM ke lie apane mukha kA rasa samarpaNa karane se sukhI hote the| mukha meM kamala kI AzaMkA hone se jo pAsa hI meM maMDarA rahe haiM aise bhramaroM ko chor3akara strI kA mukha-kamala dekhane meM unheM aura kucha vAdhaka nahIM thaa| caMcala satRruNa, yogya ayogya kA vicAra nahIM karane vAle aura malina madhura-bhramara bhI (pakSa meM madya-pAyI loga bhI) jaba praveza pA sakate haiM taba saMsAra meM aisA kArya hI kauna hai jo nahIM kiyA jA sakatA ho| isa prakAra sAmrAjya-sampadA kA upabhoga karate hue jaba unakA chaha lAkha pacAsa hajAra pUrva tathA caubIsa saba kA lambA samaya mukha pUrvaka kSaNa bhara ke samAna bIta gayA taba ve eka dina AbhUSaNa dhAraNa karane vAle ghara ke darpaNa meM apanA mukha-kamala dekha rahe the| 226
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ - ... vahA~ unhoMne mukha para sthita kisI vastu ko vairAgya kA kAraNa nizcita kiyA thA aura isa prakAra vicAra karane lge| dekho yaha zarIra nazvara hai tathA isase jo prIti kI jAtI hai vaha bhI iti ke samAna duHkhadAyI hai| vaha sukha ho kyA hai jo caMcala ho, vaha yauvana kI kyAhai jo naSTa ho jAne vAlA ho, aura vaha Ayu hI kyA hai jo avadhi meM sahita'-zAnta ho| jisake prAge viyoga hone vAlA hai aisA bandhujanoM ke sAtha samAgama kisa kAma kA? maiM vahI hUM, padArtha bahI haiM, indriyA~ bhI baho haiM, prIti aura anubhUti bhI vahI hai, kintu isa saMsAra kI bhUmi meM yaha saba bAra-bAra badalatA rahatA hai| isa saMsAra meM aba taka kyA huA hai aura Age kyA hone vAlA hai / yaha maiM jAnatA hUM, phira bhI bAra-bAra moha ko prApta ho rahA hUM yaha Azcarya hai / maiM Aja taka anitya padArthoM ko nitya samajhatA rahA, duHkha ko sukha smaraNa karatA rahA, apavitra padArthoM ko pavitra mAnatA rahA aura para ko prAtmA jAnatA rahA / isa prakAra prajJAna se akrAnta huyA yaha jIva, jisakA anta atyanta kaThina hai| aise saMsAra rUpI sAgara meM cAra prakAra ke vizAla duHkha tathA bhayaMkara rogoM ke dvArA cirakAla se pIr3ita ho rahA hai| isa prakAra kAla-labdhi ko pAkara parAmA Todane kI icchA se ve bar3e lamne puNyakarma ke dvArA khinna hae ke samAna vyAkula ho gaye the / Age hone bAla kevalajJAna guNoM se mujhe samRddha honA cAhie-aisA smaraNa karate hue ve dutI ke samAna sadbuddhi ke sAtha samAgama ko prApta hae the| Ame mujhe mokSa prApta karane vAlo unako sadbuddhi apane Apa dIkSA lakSmI ko prApta ho gaI thii| isa prakAra jinhoMne Atma-tatva ko samajha liyA hai aise bhagavAna candaprabhu ke samIpa laukAntika deva' Aye aura yathAyogya stuti kara brahma svarga ko vApisa cale gye| tadanantara mahArAja candaprabhu bhI vara canda nAmaka putra ko rAjyAbhiSeka kara devoM ke dvArA kI huI dIkSA-kalyANaka kI pUjA ko prApta hue aura devoM ke dvArA uThAI gaI vimalA nAma kI pAlakI meM savAra hokara marvatuka nAmaka vana meM gye| vahAM unhoMne do dina ke upavAsa kA niyama lekara pauSa kRSNa ekAdazI ke dina anurAdhA nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha nigraMtha dIkSA dhAraNa kara lii| dIkSA lete hI unheM manaH paryayajJAna prApta ho gyaa| dUsare dina ve caryA ke lie nalita nAmaka nagara meM gye| vahAM gaura varNa vAle somadatta rAjA unheM navadhA bhakti pUrvaka uttama AhAra dekara dAna se saMtuSTa hue devoM ke dvArA pragaTita ratnavRSTi Adi paMcAzcarya prApta kiye / bhagavAna ahiMsA Adi pAMca mahAvratoM ko dhAraNa karate the| IyAM Adi pAMca samitiyoM kA pAlana karate the, mana, vacana, kAya kI nirarthaka pravatti rUpa tIna daNDoM kA tyAga karate the| unhoMne kaSAyarUpI zatru kA nigraha kara diyA thA, unakI vizuddhatA nirantara bar3hatI rahatI thI, ve tIna guptiyoM se yukta the, zIla sahita the, guNI the, antaraMga aura bahiraMga donoM sapoM ko dhAraNa karate the, bastu vRtti aura vacana ke bheda se nirantara padArtha kA cintana karate the, uttama kSamA prAdi daza dharmoM meM sthita rahate the, samasta pariSaha sahana karate the, yaha zarIrAdi padArtha anitya haiM, azuci haiM aura duHkha rUpa hai, aisA bAra-bAra smaraNa rakhate the tathA samasta padArthoM meM mAdhyastha bhAva rakhakara paramayoga ko prApta hue the| isa prakAra jina-kalpa mudrA ke dvArA tona mAha bitA kara ve dIkSAvana meM nAgavRkSa ke nIce velA kA niyama lekara sthita hue| baha phAlguna kRSNa maptamI ke sAyaMkAla kA samaya thA aura usa dina anurAdhA nakSatra kA udaya thaa| samyagdarzana ko pAtane vAlI prakRtiyoM kA to unhoMne pahale hI kSaya kara diyaa| aba adhaHkaraNa, apUrvakaraNa ghora anivattikaraNa rUpa tIna pariNAmoM ke saMyoga ke kSapaka zreNI ko prApta he| vahAM unake dravya tathA bhAva donoM hI rUpa se cauthA sUkSmasAmparAya cAritra prakaTa ho gyaa| vahAM unhoMne prathama zukla dhyAna ke prabhAva meM moharUpI zatru ko naSTa kara diyA jisase unakA samyagdarzana agAr3ha samyagdarzana ho gyaa| usa samaya cAra jJAnoM se dedIpyamAna candaprabha bhagavAna atyanta suzobhita ho rahe the| bArahaveM guNasthAna ke anta meM unhoMne dvitIya zukla dhyAna ke prabhAva se mohatArikta tIna ghAtiyA karmoM kA kSaya kara diyaa| upayoga jIva kA khAsa guNa hai kyoMki vaha jIva ke sivAya anya dravyoM meM nahIM pAyA jaataa| jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya karma jIva ke upayoga guNa kA ghAta karate haiM isalie ghAniyA kahalAte haiN| una bhagavAna ke ghAtiyA karmoM kA nAza huA thaa| aura aghAtiyA karmoM meM se bhI kitanI hI prakRtiyoM kA nAza huA thaa| 227
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra ve paramAbagar3ha samyagdarNana, antima yathAsyAta cAritra, kSAyika jJAna-darzana tathA jJAnAdi pana labdhiyAM pAkara zarIra sahita sayoga kevalI jinendra ho gye| usa samaya ve sarvajJa the, samarata loka ke svAmI the, sabakA hi karane vAle the, sabake eka mAtra rakSaka the, sarvadazI the, samasta indroM ke dvArA vandanIya the aura samasta padArthoM kA upadeza kI vAle the| cauMtIsa atizayoM ke dvArA unake vizeSa vaibhava kA udaya prakaTa ho rahA thA aura ATha prAtihAryoM ke dvArA tIrthakara nAmakarma kA udaya vyakta ho rahA thaa| ve devoM ke deva the, unake caraNakamaloM ko samasta indra apane mukUTI para dhAraNa karate the, apanI pamA se unhoMne samasta saMsAra ko Anandita kiyA thA tathA ve samasta loka ke mAbhUSaNa the| gati, jIva, samAsa, guNasthAna, naya, pramANa Adi ke vistAra kA jJAna karAne vAle zrImAna candraprabha jinendra AkAza meM sthita the| siMhoM ke dvArA dhAraNa kiyA hamA unakA siMhAsana aisA suzobhita ho rahA thA ki siMha jAti ne krUratA-pradhAna zUra-vIratA ke dvArA pahale jisa pApa kA saMcaya kiyA thA use harane ke lie mAno unhAne bhagavAna kA siMhAsana uThA rakkhA thaa| samasta dizAnI kA prakAzita karatI huI unake zarIra ko prabhA aisI jAna par3atI thI mAnoM dedIpyamAna kevalajJAna ko kAnti ho tadAkAra ho gaI ho| haMsA ke kaMdhoM ke samAna sapheda devoM ke cazmoM se jinako prabhA kI dIrghatA prakaTa ho rahI hai aise bhagavAna aise jAna par3ate the mAnoM gaMgAnadI kI lahareM hI unakI sevA kara rahI hoN|| jisa prakAra sUrya kA eka ho prakAza dekhane vAle ke lie samasta padArthoM kA prakAza kara detA hai usI prakAra bhagavAna kI eka hI divya dhvani sunane vAloM ke lie samasta padArthoM kA jJAnakara detI thii| bhagavAna kA chatratraya aisA suzobhita ho rahA thA mAnoM samyagjJAna aura samyakcAritra rUpa mokSamArga judA-judA hokara yaha kaha rahA ho ki mAsa ko prApti hama tInoM se hI ho sakatI hai anya se nahIM / lAla-lAla azoka vRkSa aisA suzobhita ho rahA thA mAnoM bhagavAna ke prAzraya se hI maiM prazAkazokarahita huA hUM ataH unaka prati apane patroM aura phUlA ke dvArA anurAga hA prakaTa kara rahA ho / AkAza se par3atA huI phaloM kI barSA aisI suzobhita ho rahI thI bhAnoM bhagavAna kI sevA karane ke lie bhakti se bharI huI tArAmAM kI paMbita hI pA rahI ho / samudra kI garjanA ko jItane vAle devoM ke nagAr3e ThIka taraha zabda kara rahe the, mAno ve dizAmoM kA yaha sunA rahe ho ki bhagavAna ne moha rUpI zatru ko jIta liyA hai / unako prabhA ke madhya meM prasannatA se bharA huA mukha maNDala esA suzobhita hotA thA mAnoM AkAza gaMgA meM kamala hI khila rahA ho athavA candramA kA pratibimba hI ho / jisa prakAra tArAgaNoM se sevita zarada-Rtu kA candramA suzobhita hotA hai usI prakAra bAraha sabhAoM meM sevita bhagavAna gandhakUTI ke madhya meM suzobhita ho rahe the| unake datta Adi terAnave gaNadhara the, do hajAra pUrvadhArI the, ATha hajAra avadhijJAnA the, do lAkha cAra sau zikSaka the, pATha hajAra manaHparyaya jJAna ke dhAraka unakI sevA karate the, tathA sAta hajAra chaha sau vAdiyoM ke svAmI the / isa prakAra saba muniyoM kI saMkhyA ar3hAI lAkha thii| varuNA Adi tIna lAsa assI hajAra grAyikAeM unakI stati karatI thIM, tIna lAkha zrAvaka aura pAMca lAkha thAvikAtheM unakI pUjA karatI thIM / ve asaMkhyAta deva-deviyoM / stutya the aura saMkhyAta tiryaMca unakI sevA karate the| ye saba bAraha sabhAoM ke jIva pradakSiNA rupa se bhavyoM ke svAmI bhagavAna candrana ko ghare hae the, saba apane-apane koTA meM baiThe the aura sabhI kamala ke mukula ke samAna apane-apane hAtha jor3e hue the| usI samaya jo utpanna huI bhakti ke bhAra se namra ho rahA hai aura jisake mukuTa ke agrabhAga meM lage hue mANa dedIpyamAna ho rahe haiM aisA dUsarA jJAnendra isa prakAra stuti karane lgaa| vaha kahane lagA ki he bhagavAna ! jisa ragnatraya se Apane utkRSTa ratnatraya prApta kiyA hai vahIM ratnatraya-sampatti Apa mujhe bhI diijie| he deva ! samudra aura sumeru parvata kI mahimA kevala apane lie haiM tathA mahimA kevala' para ke lie hai| he bhagavAna ! mApa parama sukha dene vAle haiM aisI mApakI stuti to dUra hI rahI, apane prAtmatva rUpI sampadA ko siddha karane vAle grApa sadA samaddhimAna hoM maiM yahI stuti karatA hUM / jo manuSya prApake vacana ko apane vacanoM meM, prApaye dharma ko apane 228
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ hRdaya 'meM aura yApakI prakRti ko apane zarIra meM dhAraNa karatA hai vaha grApa jaisA ho hokara parama Ananda ko prApta hotA hai| he nAtha! Apa bale ne hI muphta dhyAna rUpI talavAra ke dvArA tInoM lokoM se dveSa rakhane vAle karmarUpI dAtruoM ko naSTa kara mukti kA sAmrAjya prApta kara liyA hai| he prabho ! jo grApake caraNarUpI vRkSa se utpanna huI saghana chAyA kA Azraya lete haiM ve pAparUpI cAma ke tI duHkharUpa saMtApa se dUra rahate haiN| deva! yaha saMsAra samasta jIvoM ke liye yA to samudra hai yA ananya vana hai parantu jo bhavya Apake mata kA prAzraya dete haiM unake liye gAya kA khura hai athavA nandana vana hai / he bhagavAn yadyapi Apake caraNoM kA smaraNa karane se kucha kleza avazya hotA hai parantu usakA phala tInoM lokoM kA sAmrAjya hai| Azcarya hai ki ye saMsAra ke prANI usa mahAn phala meM bhI manda icchA rakhate haiM isase jAna par3atA hai ki ye apanI AtmA kA hita nahIM jAnate / he prabho ! ApakA yaha AdhArAdheya bhAva ananyasadRza hai- sarvathA anupama hai kyoMki nIce rahane vAlA yaha saMsAra to Adheya hai aura usake Upara rahane vAle Apa AdhAra haiN| bhAvArtha - jo coja nIce rahatI hai vaha grAcAra kahalAtI hai aura jo usake Upara rahato hai vaha prAya kahalAtI hai parantu Apake sAdhArAdheva manAva kI vyavasthA se bhinna hai ataH dhanuSama hai| dUsare pakSa meM yaha artha hai ki Apa jagat hai rakSaka hai ataH dhAdhAra haiM aura jayat ApakI rakSA kA viSaya hai sabako jAnate haiM parantu pApa kisI ke dvArA nahIM jAne jAte, Apa sabake rakSaka hai parantu bApa kisI ke dvArA rakSA yogya nahIM hai, Apa sabake jAnane vAle haiM parantu Apa kisI ke dvArA jAnane ke yogya nahIM haiM aura Apa sabakA poSaNa karane vAle haiM parantu grApa kisI ke dvArA poSaNa kiye jAne ke yogya nahIM haiM jo Apako namaskAra nahIM karatA vaha pApoM se saMta hotA hai aura jo Apako stuti nahIM karatA vaha sadA nindA ko prApta hotA hai / 1 he bhagavAn ! isa saMsAra meM kitaneo nAstika haiM--paraloka kI sattA svIkRta nahIM karate haiM isaliye svacchanda hokAra taraha-taraha ke pApa karate haiM aura kitane ho loga kevala bhAgyavAdI hai isalie mahIna hokara yahAM rahe haiM parantu Apake bhakta loga Astika kI svIkRta karate haiM isalie paraloka bigar3ana jAne' isa bhaya se sadA dhArmika kriyAe' karate haiM aura paraloka ke sudhAra ke lie sadA udyama karate haiN| sabakA hita karane vAle aura sabako jAnane vAle zrApa saba jagaha saba samaya satra padArthoM ko prakAzita karate haiN| aisA prakAzana candramA kara sakatA hai aura na sUrya ho, phira anya padArthoM kI tA bAta hI kyA ? he bhagavAna! kAI bhI vastu na nitya hai, jJAnamAtra hai aura na adRzya hone se zUnya rUpa hai kintu Apake darzana se pratyeka vastu tatva aura tatva rUpa asti rUpa hai / AtmA hai, kyoMki usameM jJAna kA sadbhAva hai, AtmA dUsarA janma dhAraNa karatA hai kyoMki usakA smaraNa banA rahatA hai, aura AtmA sarvajJa hai kyoMki jJAna meM vRddhi dekho jAtI hai| he bhagavAn ! ye tAnoM ho buddhihIna manuSya kahate haiM parantu prApana kahA hai ki dravya kA pariNamana guNA se hI hotA hai arthAt dravya se guNa savathA judA padAtha nahA hai / isaliya zrApa yathArthadraSTA haiM--nApa padArtha ke svarUpa ko ThIka-ThIka dekhate haiN| he nAtha ! candramA kI prabhA to yaha se tirohita ho jAtI hai parantu Apake zarIra ko prabhAvinA kisI prativanya ke rAta-dina prakAzita rahI AAtI hai yataH indra ne jo mAkA 'candra candramA jaisI prabhAvAlA) nAma rakkhA hai yaha binA parIkSA kiye hI rakha diyA hai| isa prakAra jisameM zabda aura artha donoM hI gaMbhIra haiM aise stavana se prasanna buddhi ke dhAraka indra ne apane vyApako cirakAla ke lie bahuta hI puNyavAn mAnA thA / athAnantara candraprabha svAmI samasta Arya dezoM meM vihAra kara dharma-tIrtha kI pravRtti karate hue sammeda zikhara para phuNce| vahAM ve vihAra vanda kara hajAra muniyoM ke sAtha pratimAyoga dhAraNa kara eka mAsa taka siddhazilA para ArUDha rahe / aura phAlguna zukla saptamI ke dina jyeSThA nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya yoga-nirodha kara caudahaveM guNa sthAna ko prApta hue tathA caturtha zukladhyAna ke dvArA zarIra ko naSTa kara sarvotkRSTa siddha ho gye| usI samaya nirvANa kalyANaka kI pUjA kI vidhi ko karane vAle devAye aura guNI paNa kharIdane yogya padArtha ko lekara apane-apane sthAna para cale gye| 226
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ kyA yaha zarada Rtu kA pUrNa candramA hai, athavA samasta padArthoM ko jAnane ke lie rakkhA huA hai, apanA akA zobhAyamAna vizAla piNDa hai athavA puNya paramANuoM kA samUha hai isa prakAra jinake sukha-kamala ko dekhakara loga zaMkA kiyA karate haiM ve candraprabha jinendra ajJAnAndhakAra ko naSTa karate hue pApa ke bhaya se hamArI rakSA kreN| jinako dravya aura bhAva donoM hI prakAra kI lezyAeM kamala kI mRNAla ke samAna sapheda tathA prazaMsanIya suzobhita haiM, jinakA mukha candramA rAta kuvalayapRthvI - maNDala athavA nIla kamaloM ke samUha ko harSita karatA rahatA hai, jinake jJAnarUpa nirmala darpaNa meM trikAla sambandhI jIvAjIvAdi padArtha dikhAI dete hai aura jinhoMne baSTa karmoM kA samUha naSTa kara diyA hai aise nAja-lakSmI se sampanna candraprabha svAmI hama sabako lakSmI pradAna kareM jo pahane yo varmA hue, phira zrIdhara deva hue, tadananta jisase hue tatpazcAta acyuta svarga ke phira padmanAbha hue phira ahamindra hue aura tadanantara praSTama tIrthakara hue aise camprabha svAmI hama sabakI rakSA kreN| bhagavAn puSpadanta jinhoMne vizAla tathA nirmala mokSamArga meM aneka ziSyoM ko lagAyA aura svayaM lage evaM jo suvidhi rUpa haiM-uttama mokSamArga ko vidhi rUpa haiM athavA uttama puNya se sahita haiM ve suvidhanAtha bhagavAn hama sabake lie suvidhi-mokSamArga kI vidhi athavA uttama puNya pradAna kreN| puSkarArdhadvIpa ke pUrva digbhAga meM jo meru parvata hai usake pUrvavideha kSetra meM sotA nadI ke uttara taTa para puSpakalAvatI nAma kA eka deza hai / usako puNDarIkiNI nagarI meM mahApadma nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| usa rAjA ne apane bhujadaNDoM se zatruoM ke samUha khaNDita kara diye the, vaha atyanta parAkramI thA, vaha kiyo purAne mArga ko apanI vRtti ke dvArA nayA kara detA thA aura phira zrAge hone vAle logoM ke lie vahI nayA mArga purAnA ho jAtA thaa| jisa prakAra koI gopAla apanI gAya kA bachI taraha bharaNapoSaNa kara usakI rakSA karatA hai aura gAya dravIbhUta hokara bar3hI prasannatA ke sAtha use dUdha detI huI sadA saMtuSTa rahatI hai umrI prakAra vaha rAjA apanI pRthvI kA bharaNa-poSaNa kara usako rakSA karatA thA aura vaha pRthvI bhI dravIbhUta ho bar3o prasannatA ke sAtha apane meM utpanna hone vAle rahana Adi zreSTha padArthoM ke dvArA usa rAjA ko saMtuSTa rakhatI thii| vaha buddhimAn saba logoM ko apane guNoM ke dvArA apane meM anurakta banAtA thA aura saba loga bhI saba prakAra se usa buddhimAn ko prasanna rakhate the| usane maMtrI purohita bAdi jina kartAoM ko niyukta kiyA thA tathA unheM bar3hAyA thA ve saba apaneapane upakAroM se usa rAjA ko bar3hAte rahate the| jisa prakAra muniyoM meM aneka guNa vRddhi ko prApta hote haiM usI prakAra usa hue maNi sadAcArI aura zAstrajJAna se suzobhita rAjA meM aneka gudha vRddhi ko prApta ho rahe the tathA jisa prakAra saMskAra kiye suzobhita hote haiM usI prakAra usa rAjA meM aneka guNa suzobhita ho rahe the| vaha rAjA banAyogya rIti se vibhAga kara apane grAzrita parivAra ke sAtha akhaNDa rUpa se cirakAla taka apanI rAjya lakSmI kA upabhoga karatA rahA so ThIka ho hai kyoMki sajjana lakSmI ko sarvasAdhAraNa ke upabhoga ke yogya samajhate haiN| nIti ke jAnane vAle rAjA ko indra aura yama ke samAna kahate haiM puruSa parantu vaha puNyAtmA indra ke hI samAna thA kyoMki usakI saba prajA guNavatI thI ataH usake rAjya meM koI daNDa dene ke yogya nahIM thA / usake gukha kI paramparA nirantara banI rahatI thI aura usake bhogopabhoga ke yogya padArtha bhI sadA upasthita rahate ve ataH vizAla puNya kA dhArI yaha rAjA apane sukha ke viraha ko kabhI jAnatA hI nahIM thaa| isa prakAra apane puSya ke mAhAtmya se jisake mahotsava nirantara bar3hate rahate haiM aise rAjA mahApadma ne kisI dina apane vanapAla se sunA ki manohara nAmaka udyAna meM mahAna aizvarya ke dhAraka bhUtahita nAma ke jigarAja sthita haiN| yaha unako bandanA ke liye bar3e vaibhava se gayA aura samasta jIvoM ke svAmI jinarAja kI tIna pradakSiNAeM dekara usane pUjA kI, vandanA kI tathA hAtha jor3akara apane yogya sthAna para baiThakara unase dharmopadeza sunA / upadeza sunane se use prAtmana utpanna ho gayA aura vaha isa prakAra vicAra karane lgaa| anAdi kAlIna midhyAtva ke udaya se dUSita huaa| yaha prAtmA, apane hI AtmA meM apane hI grAtmA ke dvArA duHkha utpanna kara pAgala kI taraha athavA matadAne kI 230
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ ! taraha banyA ho rahA hai tathA kisI bhUtAviSTa ke samAna vidhArI ho rahA hai| jo-jo kArya zrAtmA ke liye mahitakArI haiM mahodaya se yaha prANI cirakAla se unhIM kA AcaraNa karatA calA thA rahA hai saMsArarUpI aTavI meM bhaTaka bhaTaka kara yaha mokSa ke mArga se bhraSTa ho gayA hai / isa prakAra cintayana kara vaha saMsAra se bhayabhIta ho gayA tathA mokSa mArga ko prApta karane kI icchA se dhanada nAmaka putra ke liye apanA aizvarya pradAna kara saMsAra se Darane vAle aneka rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gyaa| krama-krama se vaha myAraha aMgaNI samudra kA pAragAmI ho gayA so kAraNa bhAvanAoM ke cillavana meM tatpara rahane lagA ghora tIrthaMkara nAmakarma kA bandha kara yantra meM usane samAdhimaraNa dhAraNa kiyaa| samAdhimaraNa ke prabhAva se vaha prANata svayaM meM indra huaa| vahAM bIsa sAgara kI usakI yAtru bI sAhe tIna hAtha UMcA zarIra thA layA thI, daza daza mAha meM zvAsa letA thA, bIsa hajAra varSe vAda cAhAra tathA mAnasika pravIcAra karatA thA, dhUmraprabhA pRthvI taka usakA avadhijJAna thA, vikriyA bala aura teja kI sImA bhI usake avadhijJAna kI sImA ke barAbara thI tathA aNimA mahimA Adi ATha utkRSTa guNoM se usakA aizvarya bar3hA huA thaa| vahA~ kA dIrgha sukha bhoga kara jaba vaha yahAM Ane ke liye udyata huA taba isa jambUdvIpa ke bharata kSetra kI kAkandI nagarI meM ikSvAkuvaMzI kAzyapagotrI sugrIva nAma kA kSatriya rAjA rAjya karatA thaa| sundara phAnti ko dhAraNa karane vAlI jamarAmA usako paTarAnI thI usa rAnI ke devoM ke dvArA patizaya zreSTha ratnavRSTi thAdi sammAna ko pAkara phAlguna kRSNa navamI ke dina prabhAta kAla ke samaya mUla-nakSatra meM jaya ki usake neSa kucha-kucha bAkI bacI huI nidrA se malina ho rahe the, solaha svapna dekhe svapna dekhakara usane apane pati se unakA phala jAnA aura jAnakara bahuta hI harSita huI / mArgazIrSa zukla pratipadA ke dina jaitrayoga meM usa mahAdevI ne vaha uttama putra utpanna kiyaa| usI samaya indroM ne devoM ke sAtha prAkara unakA kSIra sAgara ke jala se abhiSeka kiyA, AbhUSaNa pahanAye aura kunda ke phUla ke samAna kAnti se suzobhita zarIra kI dIpti se virAjita una bhagavAn kA puSpadanta nAma rakhA thI candraprabha bhagavAn ke bAda jada na karor3a sAgara kA antara bIta cukA thA taba zrI puSpadanta bhagavAn hue the| unakI Ayu bhI isa antara meM zAmila thii| do lAkha pUrva kI unakI Ayu thI, sau dhanuSa UMcA zarIra thA aura pacAsa lAkha pUrva taka unhoMne kumAra avasthA ke sukha prApta kiye the / athAnantara pracyutendrAdi deva jise pUjya samajhate haiM aisA sAmrAjya pAkara una puSpadanta bhagavAn ne iSTa padArthoM ke saMbhoga se yukta sukha kA anubhava kiyA usa samaya bar3e-bar3e pUjya puruSa unakI stuti kiyA karate the saba striyoM se indriyoM se sukha milatA aura isa rAjya se jo bhagavAn suvidhinAtha ko sukha milatA thA aura bhagavAn suvidhinAtha se una striyoM ko jo thA una donoM meM vidvAna loga kisako bar3A grathavA bahuta kaheM ? bhagavAn puNyavAn raheM kintu maiM una striyoM ko bhI bahuta puNyAtmA samajhatA hUM kyoMki mokSa kA sukha jinake samIpa hai aise bhagavAn ko bhI ve prasanna karatI bIhA karAtI thIM ve bhagavAn svarga ke zreSTha sukha rUpI samudra meM magna rahakara pRthvI para Aye the isase kahanA par3atA hai ki yathArtha bhogya vastue yahI vo jo ki bhagavAn ko abhilASA utpanna karAThI bI-abhISTa lagatI thiiN| -- to jo bhagavAn ananya bAra mahamindra pada pAkara bhI usane saMtuSTa nahIM hue ve yadi manuSya loka ke mukha se saMtuSTa hue| kahanA cAhiye ki saba sukhoM meM vahIM sukha pradhAna thaa| isa prakAra premapUrvaka rAjya karate hue jaba unake rAjyakAla ke pacAsa hajAra pUrva ghora aTThAIsa pUrvokta bIta gaye saba ve eka dina dizAoM kA avalokana kara rahe the| usI samaya ulkApAta dekhakara unake mana meM isa prakAra vicAra utpanna huA ki yaha ulkA nahIM hai kintu mere manAdikAlIna mahAmohaM rUpI sarakAra ko naSTa karane vAlI dIpikA hai| isa prakAra usa uskA ke nimitta se unheM nirmala sAtmajJAna utpanna ho gyaa| ve svayaMvRddha bhagavAn isa nimitta se pratibuddha hokara tatva kA isa prakAra vicAra karane rUpa hai| karma rupI indrajAliyoM ne hI ise uThAkara dikhalAyA prANo sAmane rakhate hue asat padArtha ko sat samajhane lagate haiN| vAlI hai aura na koI padArtha merA hai merA to merA AtmA hI hai, hai lage ki zrAja maiMne spaSTa dekha liyA ki yaha saMsAra viDambanA kAma, zoka, bhaya, unmAda, svapna corI bAdi se upadrata hue isa saMsAra meM na to koI vastu sthira hai, na zubha hai, na kucha dene yaha sArA saMsAra mujhase judA hai| aura maiM isase judA hUM. ina do 231
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdoM ke dvArA hI jo kucha kahA jAtA hai vahI satya hai, phira bhI pAdacarya hai ki mohodaya se zarIrAdi padArthoM meM isa jIva kI AtmIya buddhi ho rahI hai|| zarIrAdika hI maiM hUM merA saba zubha hai, nitya hai isa prakAra anya padArthoM meM jo merI viAryaya-buddhi ho rahI hai usI se maiM aneka duHkha dene vAle jarA, maraNa aura mRtyu rUpI bar3e-bar3e bhayaMkara isa saMsAra rUpI samudra meM bhramaNa kara rahA huuN| aisA vicAra kara ve rAjya-lakSmI ko chor3ane kI icchA karane lge| laukAntika devoM ne unakI pUjA kii| unhoMne sumita nAmaka putra ke lie rAjya kA bhAra sauMpa diyA, indroM ne dIkSA kalyANaka kara unheM ghera liyaa| ve usI samaya sUryaprabhA nAma kI pAlakI meM savAra hokara puSpakavana meM gaye aura mArgazIrSa ke zukla pakSa kI pratipadA ke sAyaMkAla ke samaya belA kA niyama lekara eka hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita ho gye| dIkSA lete hI unheM manaHparyayajJAna utpanna ho gayA / ve dUsare dina AhAra ke lie zailapUra nAmaka nagara meM praviSTa hue| vahAM suvarNa ke samAna kAnti vAle puSpamitra rAjA ne unheM bhojana karAkara pacAzcarya prApta kiye| isa prakAra chamastha avasthA karate hue unake cAra varSa bIta gaye / tadanantara kArtika zukla dvitIyA ke dina sAyaMkAla ke samaya mula nakSatra meM do dina kA upavAsa lekara nAgavRkSa ke nIce sthita hue aura usI dIkSAbana meM ghAtiyA karmarUpI pApa karmoM ko naSTa kara ananta catuSTaya ko prApta ho gye| caturNikAya devoM ke indroM ne unake acitya vaibhava kI racanA kI-samavasaraNa banAyA aura ve samasta padArthoM kA nirUpaNA karane divya dhvani se muzobhita hue| ve sAta RSiyoM ko dhAraNa karane vAle vidarbha bhATi TAsI gaNadharoM se sahita the, pandraha sau zra takevaliyoM ke svAmI the; eka lAkha pacapana hajAra pAMca sau zikSakoM ke rakSaka the. ATha hajAra sau avadhi-jJAniyoM se sebita the, sAta hajAra kevala jJAniyoM aura teraha hajAra vikriyA ddhi ke ghArako meveSTita samAta hajAra pAMca sau mamaH paryayajJAniyoM aura chaha hajAra chaha sau vAdiyoM ke dvArA unake maMgalamaya caraNoM kI pUjA hotI thI. isa prakAra ve saba milAkara do lAkha muniyoM ke svAmI the, ghoSAryA ko prAdi lekara tIna lAkha assI hajAra AyikAoM se sahita the, do lAkha zrAvakoM se yukta the, pAMca lAkha zrAvikAnoM se pUjita the, asaMkhyAta devoM aura saMkhyAta tiryacoM se sampanna the, isa tarapa bAraha rAbhAnoM se pRjita bhagavAn puSpadanta prArya dezoM meM bihAra kara sammedazikhara para pahuMce aura roga nirodha kara bhAdrazukla aSTamI ke dina mUla nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya eka hajAra muniyoM ke sAtha mAkSa ko prApta ho gye| deva pAye aura unakA nirvANa kalyANaka kara svarga cale gye| jinhoMne svayaM calakara mokSa kA kaThina mArga dUsaroM ke lie sarala tathA zuddha kara diyA hai, jinhoMne citta meM upazama bhAva ko dhAraNa karane vAle bhaktoM ke lie svarga aura mokSa kA mArga prApta karane kA uttama vidhi batalAI hai, jo mokSa-lakSmI ke svAmI hai, jinake dAMta khile hue puSpa ke samAna haiM jo svayaM dedIpyamAna haiM aura jinakA mukha dA~toM ko kAnti se suzobhita aise bhagavAna puSpadanta ko hama namaskAra karate haiN| he deva ! ApakA zarIra zAnta hai, vacana kAnoM ko harane vAle haiM, caritra saba kA upakAra karane vAlA hai aura Apa svayaM saMsAra rUpI vizAla registAna bIca meM 'saghana' chAyAdAra vRkSa ke samAna haiM prataH hama saka aApakA hI prAthaya lete haiN| jo pahale mahApadma nAmaka rAjA hue, phira svarga meM caudahaveM kalpa ke indra hue aura tadantara bharatakSatra meM mahArAja suvidhi nAmaka nauveM tIrthakara hue aise suvidhinAtha athavA puSpadanta hama sabako lakSmI pradAna kreN| bhagavAn zItalanAtha jinakA kahA hA samIcIna dharma, karmarUpI sUrya kI kiraNoM se saMtapta prANiyoM ke liye candramA ke samAna zItala haizAnti utpanna karane vAlA hai ve zItalanAtha bhagavAn hama sabake lie zItala hoM-zAnti utpanna karane vAle hoN| puTakarabara dvIpa ke pUrvArdha bhAga meM jo mejha parvata hai usakI pUrva dizA ke videha kSetra meM sItA nadI ke dakSiNa taTa para eka vatsa nAmaka deza hai| usake sasImA nagara meM padmagutma nAma kA rAjA rAjya karatA thA / rAjA padmagutma sAma, dAna, daNDa aura bheda ina cAra upAyoM kA jJAtA thA, sahAya, sAdhanopAya, dezavibhAga, kAlavibhAga aura vinipAta pratIkAra ina pAMca aMgoM se nirNIta saMdhi aura 232
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ vigraha-yuddha ke rahasya ko jAnane vAlA thaa| usakA rAjya-rUpI vRkSa buddhi-rUpI jala ke siMcana se khUba vRddhi ko prApta ho rahA thA, tathA svAmI, maMtrI, kilA, khajAnA, mitra, deza aura senA ina sAta prakRti rUpI zAstrAoM se vistAra ko prApta hokara dharma, artha aura kAmarUpI tIna phaloM se nirantara phalatA rahA thaa| vaha pratApa-rUpI bar3avAnala kI cacala jvAlAoM ke samaha se atyanta dedIpyamAna thA tathA usane apane candrahAsa khar3aga ko dhArA jala ke samudra meM samarata zatru rAjA rUpa-parvatoM ko DubA diyA thaa| usa guNavAna rAjA ne deva, buddhi aura udyama ke dvArA svayaM lakSmI kA upArjana kara use sarva sAdhAraNa ke dvArA upabhoga karane yogya banA diyA thaa| sAtha hI vaha svayaM bhI usakA upabhoga karatA thaa| nyAyopArjita dhana ke dvArA yAcakoM ke samUha ko saMtuSTa karane vAlA tathA samasta RtuoM ke sukha bhogane vAlA rAjA padmagulma jaba isa gharAcakra kA-pRthvImaNDala kA pAlana karatA thA taba usake samAgama zrI utsukatA me hI mAno vasanta Rtu prA gaI thii| kokilAyoM aura bhramaroM ke manohara sabda hI usake manohara zabda the, vRkSoM ke lahalahAte hae pallava hI usake oMTha dhaM, sugandhi ro ekatrita hue matta bhramaroM se sahita pRrupa hI usake maMtra the, kuharA se rahita nirmala cAMdanI hI usakA hAsya thA, svaccha AkAza hI usakA vastra thA, sampUrNa candramA kA gaNDala hI usakA mukha thA, maulizrI kI sugandhi se suvAsita malaya samIra hI usakA zvAsocchvAsa thA aura kanera ke phala hI usake zarIra kI pIta kApati thii| kAmadeva yadyapi zarIra rahita thA aura usake pAsa sirpha pAMca hI vANa the, to bhI vaha rAjA dAgulma ko isa prakAra niSThuratA se pIr3A pahuMcAne lagA jo ki aneka vANoM sahita ho so ThIka hI hai kyoMki samaya kA bala pAkara kauna nahIM balavAna ho jAtA hai ? jisakA mana gharAnta-lakSmI ne apane adhIna kara liyA hai nathA jo aneka sukha prApta karanA cAhatA hai aisA vaha rAjA prIti ko bahAtA hA usa vasanta lakSmI ke sAtha nirantara kIr3A karane lgaa| parantu jisa prakAra vAyU se ur3AI haI meghamAlA kahIM jA chipatI hai usI prakAra kAlarUpI vAyu se ur3AI baha vasanta-Rta kahIM jA chipI-naSTa ho gaI aura usake naSTa hone se utpanna haa| duHkha ke dvArA usakA cina bahuta hI vyAkula ho gyaa| vaha vicAra karane lagA ki yaha kAma bar3A duSTa hai, yaha pApI samasta saMsAra ko duHkhI karatA hai aura vigraha-zarIra rahita hone para bhI vigrahI-zarIra sahita (pakSA meM upadrava karane vAlA hai| maiM usa kAma ko Aja hI dhyAna rUpI agni ke dvArA bhasma karatA huuN| isa prakAra use vairAgya utpanna huA / vaha candana nAmaka putra ke lie rAjya kA bhAra sauMpakara prAnanda nAmaka munirAja ke samIpa pahuMcA aura samasta parigraha nathA zarIra se vimukha ho gyaa| zAnna pariNAmoM ko dhAraNa karane vAle usane vipAkasUtra taka saba aMgoM kA adhyayana kiyA, cirakAla taka tapazcaraNa kiyA, tIrthakara nAma-karma kA bandha kiyA, samyandarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tIna ArAvanAoM kA sAdhana kiyA tathA prAya ke anta meM vaha samAdhimaraNa kara mAraNa nAmaka pandrahavaM svarga meM vizAla vaibhava ko dhAraNa karane vAlA indra rakSA vahAM usakI prAyu bAIsa sAgara kI thI, tIna hAtha UMcA usakA zarIra thA, dravya aura bhAva donoM hI zuklalezyAeM thI, gyAraha mAha meM zvAsa letA, bAIsa hajAra varSa meM mAnasika pAhAra lekara santuSTa rahatA thA, lakSmImAna thA, mAnasika pravIcAra se yukta thA, prAkAmya Adi pATha guNoM kA ghAraka thA, chaThavaM naraka ke pahale-paTala taka vyApta rahane vAle abadhijJAna se dedIpyamAna thA, utanI hI dUra taka usakA bala tathA vitriyA zakti thI aura vAhma-vikAroM se rahita vizAla zreSTha sukharUpI sAgara kA pAragAmI thA, isa prakAra usane apanI asaMkhyAta varSa kI prAyu ko kAla kI kalA ke samAna -eka kSaNa ke samAna bitA diyaa| jaba usa indra kI Ayu chaha mAsa kI vAkI raha gaI aura baha pRthvI para Ane ke lie udyata hA taba jambUdvIpa ke bharata kSetra sambandhI malaya nAmaka deza meM bhadrapura nagara kA svAmI ikSvAkuvaMzI rAjA dazaratha rAjya karatA thaa| usakI mahArAnI kA nAma sunandA thaa| kubera kI AjJA se yajJa jAti ke devoM ne chaha mAsa pahale se ratnoM ke dvArA sunandA kA ghara bhara diyA thaa| mAnavatI sunandA ne bhI rAtri ke antima bhAga meM solaha svapna dekhavAra apane mukha meM praveza karatA humA eka hAthI dekhaa| prAtaH kAla rAjA se unakA phala jJAta kiyA aura usI samaya caitra kRSNa aSTamI ke dina pUrvApADhA nakSatra meM sadavattatA-sadAcAra 233
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ Adi guNoM se upalakSita vaha deva svarga se cyuta hokara rAnI ke udara meM usa prakAra avatIrNa humA jisa prakAra ki sadvattatAgolAI Adi guNoM se upalakSita jala kI bUda zukti ke udara meM avatIrNa hotI hai| devoM ne Akara bar3e prema se prathama kalyANaka kI pUjA kI krama-krama se nava mAha vyatota hone para mAgha kRSNa dvAdazI ke dina vizvayoga meM putra janma huaa| usI samaya bahuta bhArI utsaba se bhare deva loga Akara usa bAlaka ko sumeru parvata para le gaye / vahAM unhoMne usakA mahAbhiSeka kiyA aura zItalanAtha nAma rakkhA / bhagavAna puSpadanta ke mokSa cale jAne ke bAda nau karor3a sAgara kA antara bIta jAne para bhagavAna zItalanAtha kA janma huA thaa| unakI Ayu bhI isI meM sammilita thii| unake janma lene ke pahale palya ke cauthAI bhAga taka dharma karma kA viccheda rahA thaa| bhagavAn ke zarIra kI kAnti suvarNa ke samAna thI, prAyu eka lAkha purva kI tho aura zarIra nave dhanuSa UMcA thaa| jaba Ayu ke caturtha-bhAga ke pramANa kumArakAla vyatIta ho gayA taba unhoMne apane pitA kA pada prApta kiyA tathA pradhAna siddhi prApta kara prajA kA pAlana kiyA / gati Adi zubha nAma karma sAtA vedanIya, uttama gotra aura apaghAta maraNa se rahita tathA tIrthakara nAma kama se sahita Ayu-karma ye sabhI milakara utkRSTha anubhAgavandha kA udaya hone se unake lie saba prakAra ke sukha pradAna karate the ataH unake sUkha kI upamA kisake sAtha dI jA sakatI hai ? isa prakAra jaba unakI prAyu kA caturtha bhAga zeSa raha gayA, tathA saMsAra-bhramaNa atyanta alpa raha gayA taba unake pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA anta ho gyaa| mahAtejasvI bhagavAna zItalanAtha kiso samaya vihAra karane ke lie vana meM gaye / vahAM unhoMne dekhA ki pAle kA samUha jo kSaNa bhara pahale samasta padArthoM ko Dhake hue thA zodha hI naSTa ho gayA hai / isa prakaraNa se unheM prAtma-jJAna utpanna ho gayA aura ve isa prakAra vicAra karane lage ki pratyeka padArtha kSaNa-kSaNa bhara meM badalate rahate haiM unhIM se yaha sArA saMsAra vinazvara hai| Aja maiMne du:kha, duHkhI aura du:kha ke nimitta ina tInoM kA nizcaya kara liyaa| moha ke anubandha se maiM ina tInoM ko sukha, sukhI aura sukha kA nimitta samajhatA rahA / maiM mukhI hUM, yaha sukha hai aura sakha puNyodaya se phira bhI mujhe milegA yaha bar3A bhArI moha hai joki kAlalabdhi ke binA ho rahA hai| karma puNya rUpa hoM athavA na hoM, yadi karma vidyamAna haiM to unama isa jIva ko sakha kaise mila sakatA hai ? kyoMki yaha joba rAga-dveSa tathA abhilASA Adi aneka doSoM se yukta hai| yadi viSayoM se hI sukha prApta hotA hai to maiM viSayoM ke anta ko prApta hU~ arthAt mujhe sabase adhika sukha prApta hai phira mujha saMtopa kyoM nahIM hotaa| isase jAna par3atA hai ki mithyA sukha hai| udAsInatA hI saccA sukha hai aura vaha udAsInatA moha ke rahate hae kaise ho sakatI hai? isalie maiM sarva prathama isa moha zatru ko hI zIghratA ke sAtha jar3a-mula se naSTa karatA haiN| isa prakAra padArtha ke svarUpa kA vicAra kara unhoMne vivekiyoM ke dvArA chor3ane ke yogya aura mohI jIvoM ke dvArA prAdara dene ke yogya apanA sArA sAmrAjya putra ke lie de diyA / usI samayamAye hue laukAntikadevoM ke dvArA zuklaprabhA nAma ko pAlako para savAra hokara sahetuka vana meM phuNce| vahAM unhoMne mAghakRSNa dvAdazI ke dina sAyaMkAla ke samaya pUrvASAr3hA nakSatra meM do upavAsa kA niyama lekara eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyA / tAra jJAna ke dhArI bhagavAn dUsare dina caryA ke lie ariSTa magara meM praviSTa hue / vahAM navadhA bhakti karane vAle punabasu rAjA ne bar3e harSa ke sAtha unheM khIra kA AhAra dekara saMtuSTa devoM ke dvArA pradatta paMcAzcarya prApta kiye| tadanantara chadmastha avasthA ke tIna varSa bitAkara ve eka dina bela ke vRkSa ke nIce do dina ke upavAsa kA niyama lekara virAjamAna hue / jisase pauSakRSNa caturdazI ke dina pUrvASADhA nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya suvarNa samAna kAntivAle una bhagavAna ne kevala jJAna prApta kiyaa| usI samaya devoM ne Akara unake jJAna-kalyANaka kI pUjA kI / unakI sabhA meM sapta RddhiyoM ko dhAraNa karane vAle anAgAra prAdi ikyAsI gaNadhara the| caudaha sau pUrvadhArI the, unasaTha hajAra do sau zikSaka the, sAta hajAra kevalajJAnI the, bAraha hajAra vikriyA Rddhi ke dhAraka mani unakI pUjA karate the, sAta hajAra pA~ca sau mana paryayajJAnI unake caraNoM kI pUjA karate the, isa taraha saba muniyoM kI saMkhyA eka lAkha thI, dhAraNA prAdi tIna lAkha
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ assI hajAra prAyikAyeM unake sAtha thIM, do lAkha zrAvaka aura lIna lAkha zrAvikAyeM unakI arcA tathA stuti karatI thIM, asaMkhyAta deva-deviyAM unakA stavana karatI thIM aura saMkhyAta tithaMca unakI sevA karate the| prasaMkhyAta dezoM meM vihAra kara dharmopadeza ke dvArA bahuta se bhavya mithyAdRSTi jIvoM ko samyaktva Adi guNasthAnaprApta karAte hae ve sammedazikhara para phuNce| vahAM eka mAha kA yoga-nirodha kara unhoMne pratimA yoga dhAraNa kiyA aura eka hajAra muniyoM ke sAtha pAzvina zuklA aSTamI ke dina sAyaMkAla ke samaya pUrvASADhA nakSatra meM samasta karma-zatruoM ko naSTa kara mokSa prApta kiyaa| apane zarIra ko kAnti se saba padArthoM ko prakAzita karane vAle indra paMcama kalyANaka kara tathA zItalanAtha jinendra kI stuti kara svarga ko cale gye| jinakA janma hote hI saMsAra isa prakAra prasannatA ko prApta ho gyaa| jisa prakAra ki candrodaya se hotA hai| samasta bhAI-bandhoM ke mukha isa prakAra vikasita ho gaye jisa prakAra ki sUrya se kamala vikasita ho jAte haiM aura yAcaka loga icchita padArtha pAkara bar3e harSa se kRtakRtya ho gaye una deva pUjita, rAta ra.thA tRSNA ko naSTa karane vAle zItalanAtha jinendra kI maiM vandanA karatA hai- stuti karatA huuN| diggajoM ke kapolamUla se galate hue tathA sabako sugandhita evaM haSita karane bAle madajala se jinhoMne lalATa para ardhacandrAkAra tilaka diyA hai, jinake kaNTha madhura haiM aisI divakanyAe svaracita padyoM ke dvArA jinako atyanta udaNDa moharUpI zara-bIra ko jIta lane ke gIta gAto haiM una zItalanAtha jinendra kI 'maiM stuta karatA hUM, jo pahale saba taraha ke guNoM saM vAgalma nAma ke rAjA hae, phira devoM ke dvArA pUjita pAraNa svarga ke indra hA mIra tadantara dazama tIrthakara hue una dayAlu tathA sabako zAnta karane vAle thI zItalanAtha jinendra ko he zavya jIyo ! namaskAra maaro| athAnantara zrI zItalanAtha bhagavAna ke tIrtha ke antima bhAga meM kAla dopa ro vatA, zrotA aura prAcaraNa karane vAle dharmAtmA logoM kA abhAva ho jAne se samIcIna jaina dharma kA nAza gyaa| usa samaya bhadrilapura meM malaya deza kA svAmI raajaa| megharava rahatA thA, usake maMtrI kA nAma satyakoti thaa| kisI eka dina rAjA maMghastha sabhA-bhavana meM siMhAsana para baiThe hae the usI samaya unhoMne dharma ke lie dhana dAna karane kI icchA se sabhA meM baiThe hue logoM se kahA ki saba dAnoM meM aisA kauna-sA dAna hai ki jisake dene para bahuta phala hotA hai| ? usake uttara meM dAna ke tatva ko jAnane vAlA maMtrI isa prakAra kahane lagA ki dheSTha muniyoM ne zAstradAna, abhayadAna aura annadAna ye tIna prakAra ke dAna kahe haiN| ye dAna vaddhimAnoM ke lie pahale-pahale adhika phala dene vAle haiM arthAt annadAna kI apekSA abhayadAna kA aura abhaya dAna ko apekSA zAstradAna kA bahurA phala hai| jo sarvajJa-deva kA bAhA huA ho, pUrvApara birodha grAdi dopA se rahita ho, hisAdi pApoM ko dUra karane vAlA ho ora pratyakSa parokSa donoM pramANoM se sampanna ho usa zAstra kahate haiM / saMsAra ke du:khAM se Dare hue| satpuruSoM kA upakAra karane kI icchA ne pUrvokta zAstra kI vyAkhyAna karanA zAstradAna kahalAtA hai| mokSa prApta karane kA icchuka tathA tatvoM ke svarUpa ko jAnane vAlA muni karmabandha ke kAraNoM ko chor3ane kI icchA se jo prANi pIr3A kA tyAga karatA hai use abhayadAna kahate haiN| hiMsAdi doSoM se dUra rahane vAle mAnI sAdhuoM ke lie zarIrAdi bAhya sAdhanoM kI rakSA ke artha jo zuddha pAhAra diyA jAtA hai : use grAhAradAna vAhate haiN| ina Adi aura anta ke dAnoM ke dene tathA lene vAle donoM ko hI karmoM ko nirjarA evaM puNya karma kA zrAsrava hotA hai| isa saMsAra meM jJAna se bar3hakara anya dAna nahIM ho sakatA / vAstava meM zAstra hI heya aura upAdeya tatvoM ko prakAzita karane vAlA zreSTha sAdhana hai / zAstra kA acchI taraha vyAkhyAna karanA, sunanA, cintavana karanA zRddha buddhi kA kAraNa hai| zuddha buddhi ke hone para bhavya jIva heya padArtha ko chor3akara aura hitakArI padArtha ko grahaNa kara vratI banate haiM, mokSa mArga kA avalambana lekara kramakama se indriyoM tathA mana ko zAnta karate haiM aura anta meM zukla-dhyAna kA avalambana lekara avinAzI mokSa pada prApta karate haiN| isalie saba dAnoM meM zAstradAna hI zreSTha hai pApa-kAryoM se rahita hai tathA dene aura lene vAle donoM ke lie hI nijAnanda rUpa mokSa-prApti kA kAraNa hai / antima AhAradAna meM thor3A prArambha-janya pApa karanA par3atA hai isalie usakI apekSA abhayadAna zreSTha hai| yaha jIva ina tIna mahAdAnoM ke dvArA parama pada ko prApta hotA hai / isa prakAra kahe jAne para bhI rAjA ne dAna kA yaha .235
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirUpaNa svIkRta nahIM kiyA kyoMki vaha kapotalezyA ke mahAtmya se ina tIna dAnoM ke sivAya aura hI kucha dAna denA cAhatA thaa| usI nagara meM eka mUrtizarmA nAma kA brAhmaga rahatA thaa| vaha apanI buddhi ke anusAra khoTe-khoTe zAstra banAkara rAjA ko prasanna kiyA karatA thaa| usake marane para usakA muNDazAlAyana nAmaka putra rAmata zAstroM kA jAnane vAlA huaa| usa samaya vaha usI sabhA meM baiThA thA ataH mantrI ke dvArA pUrvokta dAna kA nirUpaNa samApta hAte ho kahane lgaa| ki ve tIna dAna muniyoM ke lie athavA daridra manuSyoM ke lie haiM / bar3I-bar3o inchA rakhane vAle rAjAoM ke lie to dUsare hI uttama dAna haiN| zApa anugraha karane kI zakti se suzobhita brAhmaNoM ke lie, jana taka candra athavA sUrya haiM taba taka yaza kA karane vAlA pRthvI tathA suvarNAdi kA bahuta bhArI dAna dojie| isa dAna kA samarthana karane vAlA RSipraNAta zAstra bho vidyamAna hai, aisA kahakara vaha apane ghara se apanI banAI huI pustaka le AyA aura sabhA meM use battavA diyaa| isa prakAra abhiprAya ko jAnane vAle muNDazAlAyana ne avasara pAkara kumArga kA upadeza diyA pora rAjA ne use bahuta mAnA-usakA satkAra kiyaa| dekho, muNDazAlAyana pApa karatA thA, abhadra thA, viSayAntra thA ora durbuddhi thA phira bho rAjA paraloka ko bar3o bhAro pAzA meM una para anurakta ho gayA-prasanna ho gyaa| kimo samaya kArtika mAsa paurNamAsI ke dina usa durbuddhi rAjA ne zuddha hokara bar3I bhakti ke sAtha akSatAdi pUjA dravyoM se muNDajJAlAyana ko pUjA kara use usake dvArA kahe hue bhUmi nayA suvaNIdi ke dAna diye| yaha dekha bhakta maMtroM ne rAjA se kahA / anugraha ke lie apanA dhana yA apanI koI vastu denA so dAna hai esA jinendra bhagavAna ne vAlA hai aura isa viSaya ke jAnakAra manuSya apane tathA para ke upakAra kA ho anugraha kahate haiN| pugdha karma ko vRddhi honA para kA upakAra hai| ___sva zabda dhana kA paryAyavAcI hai| dhana kA pAtra ke lie denA sva dAna kahalAtA hai / yahI dAna prazaMsanIya dAna hai phira jAnate hae bhI prApa isa prakAra kupAtra ke lie cana dAna dekara prApa dAtA, dAna aura pAtra tInoM ko kyoM naSTa kara rahe haiN| uttama boja kitanA hI adhika kyoM nahA, yadi dUsarajapona meM DAlA jAyegA to usane sakaneza Ara bAja nAza-rUma phala ke sivAya aura kyA hogA? kucha bhI nhiiN| isake viparIta uttama voja thor3A bhI kyoM na ho, yadi saMyama kA jAnane vAle manuSya ke dvArA uttama kSetra meM boyA jAtA hai to bAne vAle ke lie usase hajAra gunA phala prApta hAtA hai / isa prakAra usa buddhimAna evaM bhakta mantrI ne yadyapi karor3oM udAharaNa dekara usa rAjA ko samajhAyA parantu usase rAjA kA kucha bhI upakAra nahIM huaaa| so Thoka hI hai kyoMki viparIta buddhivAle manuSya ke lie satpuruSoM ke vacana aise haiM jaise ki kAla ke kATe ke lie maMtra, jisako AyU pUrNa ho cakrI hai usake lie aopathi, pIra janma ke andhe ke lie darpaNa / usa kumArgagAmA rAjA ne prArambha se hI cale pAye dAna ke mArga ko chor3a kara mUrkha muNDazAlAyAna ke dvArA kahe hue Adhunika dAna ke mArga ko pracalita kiyaa| isa prakAra lAkara vastuoM ke lobhI, mUrtizarmA ke putra muNDazAlAyAna ne zrI zItalanAtha jinendra ke tIrtha ke antima samaya meM daridroM ko acchA lagane vAlA-kanyAdAna, hastidAna, suvarNadAna, azvadAna, godAna, dAsodAna, tiladAna, rathadAna, bhUmidAna aura gahadAna yaha deza prakAra kA dAna svayaM hI acchI taraha claayaa| bhagavAna zreyAnsanAtha jo prAzraya lene yogya haiM unameM zreyAnsanAtha ko chor3akara kalyANa ke lie vidvAnoM ke dvArA aura dUsarA mAzraya lene yogya nahIM hai. isa taraha kalyANa ke abhilApI manuSyoM ke dvArA prAzraya karane yogya bhagavAn zreyAnsanAtha hama sabake kalyANa ke lie hoN| pUrakarArdha dvIpa sambandhI pUrva videha kSetra ke sukaccha deza meM sItA nadI ke uttara taTa para kSamapura nAma kA nagara hai| usameM samasta duSTa zavoM ko namra karane vAlA tathA prajA ke anurAga se prApta acintya mahimA kA yAzrayabhUta nalinaprabha nAma kA rAjA rAjya karatA thA / pRthak-pRthak tIna bhedoM ke dvArA jinakA nirNaya kiyA gayA hai aisI zaktiyoM, siddhiyoM paura udayoM se jo abhyudaya ko prApta hai tathA zAnti aura parizrama se jise kSema aura yoga prApta hue haiM aisA yaha rAjA sadA var3hatA rahatA thaa| vaha rAjA nyAya pUrvaka prajA kA pAlana karatA thA sneha pUrNa pRthvI ko maryAdA meM sthita kara usakA 236
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUbhutyapanA sArthaka thaa| samIcIna mArga meM calane vAle usa zreSTha rAjA meM dharma hI thA, kintu artha tathA kAma bhI dharma-yukta the| ataH vaha dharmamaya hI thaa| isa prakAra svakRta puNyakarma ke udaya se prApta sukha ko khAna svarUpa yaha rAjA lokapAla ke samAna isa samasta pRthvo kA dIrghakAla taka pAsa karatA rahA pina nApAsa se use mAlama huA ki sahasrAna vana meM ananta jinendra avatIrNa hue haiM to vaha apane samasta parivAra se yukta hokara sahanAbhavana meM gyaa| vahAM usane jinendra deva kI pUjA kI, cirakAla taka stuti kI, namaskAra kiyA aura phira apane yogya sthAna para baiTha gayA / tadanantara dharmopadeza sunakara use tatvajJAna utpanna huA jisase isa prakAra cintavana karane lagA ki kisa kA kahIM kisake dvArA kisa prakAra kisase aura kitanA kalyANa ho sakatA hai yaha na jAna kara maiMne kheda-khinna hote hue ananta janmoM meM bhramaNa kiyA hai| maiMne jo bahuta prakAra kA parigraha ikaTThA kara rakhA hai vaha moha vaza hI kiyA hai isaliye isake tyAga se yadi nirvANa prApta ho sakatA hai, taba samaya bitAne meM kyA lAbha hai ? aisA vicAra kara usane guNoM se suzobhita suputra nAmaka putra ke lie rAjya dekara bahata se rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kara liyA / gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA, tIrthakara nAma-karma kA bandha kiyA aura Ayu ke anta meM samAdhibharaNa kara solahaveM acyuta svarga ke puSpottara vimAna meM acyuta nAma kA indra humaa| vahA bAIsa sAgara pramANa usakI Ayu thI, tIna hAtha UMcA zarIra thA, aura Upara jinakA varNana pA cukA hai aiso lezyA Adi se sahita thaa| divya bhAthoM ko dhAraNa karane vAlI sundara deviyoM ke sAtha usane bahuta samaya taka pratidina uttama se uttama sUkhoM kA bar3I prIti se upabhoga kiyaa| kalpAtIta-solahaveM svarga ke Age ke ahamindra virAga haiM- * rAga rahita hai aura anya deva' alpa sukhavAle haiM isaliye saMsAra ke sabase adhika sukhoM se saMtuSTa hokara vaha apanI prAyu vyatIta karatA thaa| vahAM ke sukha bhogakara jaba vaha yahA~ pAne ke lie udyata huA taba isI jambadvIpa ke bharata kSetra meM siMhapura nagara kA svAmI ikSvAku vaMza se prasiddha viSNu nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| usako ballabhA kA nAma sunandA thaa| sunandA ne garbhadhAraNa ke chaha mAha pUrva se hI ralavRSTi Adi kaI taraha kI pUjA prApta kI thii| jyeSTha kRSNa SaSThI ke dina zravaNa nakSatra meM prAta:kAla ke samaya usane svapna tathA apane mukha meM praveza karatA hagrA hAthI dekhA / pati se unakA phala jAnakara vaha bahuta hI harSa kA prApta huii| usI samaya indroM ne Akara garbha-kalyANaka kA mahotsava kiyaa| uttama santAna ko dhAraNa karane vAlI sunandA ne pUrvokta vidhi se nau mAha bitA kara phAlguna kRSNa ekAdazI ke dina viSNayoga meM tIna jJAnoM ke dhAraka tathA mahAbhAgyazAlo usa putra ko utpanna kiyA jisa prakAra ki meghamAlA uttama baSTi ko utpanna karatI hai| jisa prakAra zarada-Rtu ke prAne para saba jagaha ke jalAzaya zIghra ho prasanna svaccha ho jAte haiM usI prakAra janakA janma hote hI saba jIvoM ke mana prasanna ho gaye the-hapa se bhara gaye the| bhagavAna kA janma hone para yAtaka loga dhana pAkara pita hae the, dhanI loga dIna manuSyoM ko saMtuSTa karane se harSita huthe the aura ve donoM iSTa bhoga pAkara sUkho haye the| usa samaya saba jIvoM ko sukha-dene vAlI samasta Rtue milakara apane-apane manohara bhAvoM se prakaTa huI thiiN| bar3A Azcarya thA ki usa samaya bhagavAna kA janma hone para rogI manuSya nIroga ho gaye the, zokavAle zokarahita ho gye| the / jaba usa samaya sAdhAraNa manuSyoM ko itanA saMtoSa ho rahA thA taba mAtA-pitA ke saMtoSa kA pramANa kauna batA sakatA hai ? zIhI cAroM nikAya ke deva apane zArIra tathA prAbharaNoM kI prabhA ke samUha se samasta saMsAra ko tejomaya karate hae cAroM ora se A gaye / manohara dundubhiyA bajane lagI, puSpavarSAe hone lagI, deva-nartakiyA nRtya karane lagI aura svarga ke gavaiyA madhura gAna gAne lage / 'yaha loka deva loka hai athavA usase bhI adhika vaibhava ko dhAraNa karane vAlA koI dUsarA hI loka hai| isa prakAra devoM ke zabda nikala rahe the| saudharmandra ne svayaM uttama AbhuSaNAdi se bhagavAna ke mAtA-pitA ko saMtuSTa kiyA aura indrANo ne mAyA se mAtA ko saMtuSTa kara jinabAlaka ko uThA liyaa| zrI dharaNendra jina-bAlaka ko airAvata hAthI ke kandhe para virAjamAna kara devoM ko senA ke sAtha lolA-pUrvaka mahA 237
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ tejasvI mahAmeru parvata para phuNcaa| vahA~ usameM paMcama kSIra samudra se lAye hue kSIra rUpa jala ke kalazoM ke samUha se bhagavAna kA abhiSeka kiyA, AbhUSaNa pahinAye aura bar3e harSa ke sAtha unakA nAma zreyAMsa rkhaa| indra meru parvata se lauTakara nagara meM pAyA aura jina-bAlaka ko mAtA kI goda meM rakhA aura devoM ke sAtha utsava manAtA huyA svarga calA gyaa| jisa prakAra kiraNoM ke dvArA krama-krama se kAnti ko pRSTa karane vAle bAlacandramA ke avayava bar3hate rahate haiM usI prakAra guNoM ke sAtha-sAtha usa samaya bhagavAna ke zarIrAvayava bar3hate rahate the / zItalanAtha bhagavAna ke mokSa jAne ke bAda jaba sI sAgara aura chayAsaTha lAkha chabbIsa hajAra varSa kama eka sAgara pramANa antarAla bIta gayA tathA prAdhA palya taka dharma paramparA TTI rahI taba bhagavAna zreyAMsanAtha kA janma huA thaa| unakI Ayu bhI isI antarAla meM zAmila thii| unakI kula Ayu caurAsI lAkha varSa kI thii| zarIra suvarNa ke samAna kAnti vAlA thA, UMcAI assI dhanuSa kI thI, tathA svayaM bala, poja aura teja ke bhaMDAra the| jaba unako kumArAvasthA ke iksIsa lAkha varSa bIta cuke taba sukha ke sAgara svarUpa bhagavAna ne devoM ke dvArA pUjanIya rAjya prApta kiyA / usa samaya saba loga unheM namaskAra karate the, ve candramA ke samAna sabako saMtRpta karate the aura ahaMkArI manugyoM ko sUrya ke samAna saMtApina karate the| una bhagavAna ne mahAmaNi ke samAna apane Apako tejasvI banAyA thA, samudra ke samAna gambhIra kiyA thA, candramA ke samAna zItala banAyA thA aura dharma ke samAna cirakAla taka kalyANakArI zruta-svarUpa banAyA thaa| pUrva janma meM acchI taraha kiye hue puNya karma se unheM sarva prakAra ko sampadAe to svayaM prApta ho gaI thI ataH unako vRddhi aura pauruSa kA vyApti sirpha dharma aura kAma meM hI rahatI thii| bhAvArtha- unheM artha kI cintA nahIM karanI par3atI thii| devoM ke dvArA kiye puNyAnuvandhI cubha vidvAnoM meM striyoM ke sAtha krIr3A karate hue unake dina vyatIta ho rahe the| isa prakAra bayAlIsa varSa taka unhoMne rAjya kiyA / tadanantara kisI dina vasanta Rtu kA parivartana dekhakara ve vicAra karane lage ki jisa kAla ne isa samasta saMsAra ko asta kara rakkhA hai vaha kAla bhI kSaNa ghar3I Adi ke parivartana se vyatIta hotA jA rahA hai taba anya visa padArtha se sthiratA raha sakatI hai? yathArtha meM yaha samasta saMsAra vinazvara hai, jaba taka zAzvata padaavinAzI mokSa pada nahIM prApta kara liyA jAtA hai taba taka eka jagaha sukha se kase rahA jA sakatA hai ? bhagavAna aisA vicAra kara hI rahe the ki usI samaya sArarata Adi lokAstika devoM meM prAkara unakI stuti kii| unhoMne zrayaskara puna ke lie rAjya diyA, indroM ke dvArA dIkSA-kalyANaka ke samaya hone vAlA mahAbhiSeka prApta kiyA aura devoM ke dvArA uThAI jAne ke yogya vimala prabhA nAma kI pAlakI para savAra hokara manohara nAmaka mahAna udyAna kI ora prasthAna kiyaa| vahAM pahuMca kara unhoMne do dina ke lie AhAra kA tyAga kara phAlguna kRSNa ekAdazI ke dina prAta: kAla ke samaya zravaNa nakSatra ma eka hajAra rAjAoM ke sAtha saMbama dhAraNa kara liyaa| usI samaya unheM cauthA manaHparyayajJAna utpanna ho gyaa| dUsare dina unhAna bhAjana ka lie siddhAtha nagara meM praveza kiyaa| vahAM unake liye suvarNa ke samAna kAnti bAle usa rAjA ne bhakti-pUrvaka AhAra diyA jisase uttama buddhi usa rAjA ne zreSTha puNya aura paMcAzcarya prApta kiye| isa prakAra chadamastha avasthA ke dA kapa carya prApta kiye| isa prakAra udamastha avasthA ke do varSa bIta jAne para eka dina mahAmuni zreyAMsanAtha manohara nAmaka udyAna meM do dina ke upavAsa kA niyama lekara tambUra vakSa ke nIce baiThe aura vahIM para unheM mAghakRSNa amAvasyA ke dina thabaNa nakSatra meM sAyaMkAla ke samaya kevala jJAna utpanna ho gyaa| usI samaya anaka nAmA nikAya ke devoM ne unake caturtha kalyANaka kI pUjA kii| bhagavAna zreyAMsanAtha, satahattara gaNadharoM ke samUha se ghire hae the, teraha sau pUrvadhAriyoM se sahita the, ar3atAlIsa hajAra do sau uttama zikSaka muniyoM ke dvArA pUjita the, chaha hajAra avadhijJAniyoM se sammAnita the, chaha hajAra pAca sau kevalajJAna rUpI tha, gyAraha hajAra vikrayARddhi ke dhArakoM se suzobhita the, chaha hajAra manaH paryayajJAniyoM se yukta the, aura pAMca hajAra mulya diyA sa savita tha / isa prakAra saba milAkara caurAsI hajAra mUniyoM se sahita the| inake sivAya eka lAkha bIsa hajAra dhAraNa Adi AryikAya unakI pUjA karatI thIM, do lAkha zrAvaka aura cAra lAkha zrAvikAe unake sAtha thIM, pahale kahe dAvA pAra saMkhyAta tithaMca sadA unake sAtha rahate the| isa prakAra bihAra karate aura dharma kA upadeza dete 238
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ hue sammedazikhara para jA phuNce| vahA~ eka mAha taka yoga-niroSa kara eka hajAra muniyoM ke sAtha unhoMne pratimAyoga dhAraNa kiyA / zrAvaNa zuklA paurNamAsI ke dina sAyaMkAla ke samaya ghaniSThA nakSatra meM vidyamAna karmoM ko prasaMkhyAtaguNa zreNI nirjarA kI aura i u R lR ina pAMca laghu akSaroM ke uccAraNa meM jitanA samaya lagatA hai utane samaya meM antima do zuklavyAnAM se samasta karmoM ko naSTa kara paMcama gati meM sthita ho ve bhagavAna yAMsanAtha mukta hote hue siddha ho gye| isake binA hamArA TimakArarahitapanA vyartha hai aisA vicAra kara devoM ne usa samaya unakA nirvANa kalyANaka kiyA aura utsava kara saba svaga cala gaye / jinake jJAna ne utpanna hote hI samasta andhakAra ko naSTa kara saba varAcara vizva kA dekha liyA thA, aura kAI prAtapakSa na hone se jo apane hI svarUpa meM sthita rahA thA aisa zrA zrayAsanAtha jinendra tuma sabakA akalyANa dUra kara ha prabhA ! Apaka vacana satya sabakA hita karane vAle tathA dayAmaya hai / isA prakAra ApakA samasta caritra suhRt janA ke lie hitakArI hai| ha gavan! Apako donoM vastu isIlie indrayAdi deva bhaktipUrvaka ApakA ho nAva bhagavAn tuma sabake kalyANa ke lie hAM hai ! bAya dete haiN| isa prakAra vidvAn loga jinako stuti kiyA karate haiM aise jA pahale pApa kI prabhA ko naSTa karane vAla zreSThatama nAlanaprabha rAjA hue, tadanantara antima kalpa maM sakalpa mAtra se prApta hAna vAle sukhoM kI khAna svarUpa, samasta davA ke adhipati -acyutendra hue aura phira trilokapUjita tAyakara hAkara kalyANakArA svAdvAda kA upadeza dete hue mokSa ko prApta hue aise zrImAn zreyAMsanAtha jinendra tuma sabako lakSmI ke lie hoM tuma sabako lakSmI pradAna kreN| jisa prakAra vatiyoM meM prathama cakravartI bharata huA usI prakAra yAMsanAtha ke tIrtha meM tona khaNDako pAlana karane vAle nArAyaNoM meM udyamI prathama nArAyaNa huA / usI kA caritra tIsare bhava se lekara kahatA huuN| yaha udaya tathA grasta hone vAle rAjAoM kA eka acchA udAharaNa hai isa jambUdvIpa ke bharata kSetra meM eka magadha nAma kA deza hai usameM rAjagRha nAma kA nagara hai jo ki indrapurI se bhI uttama hai| svarga se Akara utpanna hone vAle rAjAoM kA yaha ghara hai isalie bhogopabhoga kI sampatti kI apekSA usakA 'rAjagRha' yaha nAma sArthaka hai| kisI samaya vizvabhUti rAjA usa rAjagRha nagara kA svAmI thA, usakI rAnI kA nAma jainI thaa| ina donoM ke eka putra thA jo ki sabake lie AnandadAyI svabhAva vAlA hone ke kAraNa vizvanandI nAma se prasiddha thA / vizvabhUti ke vizAkhanandI nAma kA choTA bhAI thA, usakI strI kA nAma lakSmaNA thA aura una donoM ke vizAkhanandI nAma kA putra thA / vizvabhuti apane choTe bhAI ko rAjya sauMpakara tapake lie calA gayA aura samasta rAjAoM ko namra banAtA huA dizAbhUti prabhA kA pAlana karane lgaa| usI rAjagRha nagara meM nAnA guphAthoM, batAyoM aura vRkSoM se mukhA bhita eka nandana nAma kA bAga thA jo ki vizvanandI ko prANoM se adhika pyArA thA vizAlabhUti ke putra ne banapAloM ko DaoNTakara jabardastI vaha vana le liyA jisase una donoM vizvanandI aura vizAsAnAndI meM yuddha huaa| vizAkhanandI usa yuddha ko nahIM saha sakA ataH bhAga khar3A huA / yaha dekhakara vizvanandI ko vairAgya utpanna ho gayA aura vaha vicAra karane lagA ki isa moha ko dhikkAra hai| vaha sabako chor3akara sambhUta guru ke samIpa AyA aura kAkA vizAkhabhUmi ko agragAmI banAkara arthAt use sAtha lekara dIkSita ho gyaa| vaha zola tathA guNoM se sampanna hokara anazana tapa karane lagA tathA vihAra karatA huA eka dina mathurA nagarI meM praviSTa huaa| vahAM eka choTe bachar3e vAlI gAyo se dhakkA diyA uso mathurA jisase vaha gira pdd'aa| duSTatA ke kAraNa rAjya se bAhara nikAlA huvA mUrkha vizAkhanandI aneka dezoM meM ghUmatA huA nagarI meM Akara rahane lagA thaa| vaha usa samaya eka vezyA ke makAna kI chata para baiThA thA / vahA~ se usane vizvanando ko girA huA dekhakara zreSa se usakI haMsI kI ki tumhArA vaha parAkrama grAma kahA~ gayA? vizvanandI ko kucha zalya yo mataH usane vizAkhanandI kI haMsI sunakara nidAna kiyaa| tathA prANakSaya hone para mahAzuka svarga meM jahAM ki pitA kA choTA bhAI utpanna huA thA, deva huaa| vahA~ solaha sAgara pramANa usakI Ayu thI / samasta Ayu bhara deviyoM aura apsarAoM ke samUha ke sAtha mana 236
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ / cAhe bhoga bhogakara vahAM se cyuta huprA aura isa pRthvo tala para jambU dvIpa sambandhI bharata kSetra ke muramya deza meM podanapura nagara ke rAjA prajApati kI prANapriyA mRgAvatI nAma kI mahAdevI ke zubha svapna dekhane ke bAda tripRSTha nAma kA putra huaa| kAkA kA jIva bhI vahA~ se-mahAzukra svarga se cyuta hokara isI nagarI ke rAjA kI dUsarI patnI jayAvatI ke vijaya nAma kA putra huaa| aura vizAkhanandI cirakAla taka saMsAracakra meM bhramaNa karatA huA vijayA parvata kI uttara zreNI kI alakA nagarI ke svAmI mayUragrIva rAjA ke apane puNyodaya se zatra rAjAoM ko jItane vAlA azvanIva' nAma kA putra huaa| idhara bijaya aura tripATha donoM hI prathama balabhadra tathA nArAyaNa the, unakA zarIra assI dhanuSa UcA thA aura caurAsI lAkha varSa kI unakI prAya thii| vijaya kA zarIra zaMkha ke samAna sapheda thA aura vipRSTha kA zarIra indranIlamaNi ke samAna nIlA thaa| ye donoM udRNDa, azvata ko mArakara tIna khaNDoM se zobhita pRthvI ke adhipati hue the / ve donoM hI solaha hajAra mukuTa-baddha rAjAnA, vidyAdharIeva ghyantara devoM ke adhipatya ko prApta hue the| tripRSTha ke dhanuSa, zaMkha, cakra. daNDa, asi, zakti aura gadA ye sAta ratna the jo ki devoM se surakSita the| balabhadra ke bhI gadA, ratnamAlA, mUsala aura hala, ge cAra ratna the jo ki sambagdarzana, samyagjJAna samyaka cAritra aura tapa ke samAna lakSmI ko bar3hAne vAle the / tripuSTha kI svayaMprabhA ko prAdi nekara solaha hajAra striyAM thIM aura balabhadra ke citta ko priya lagane vAlI pATha hajAra striyAM thiiN| bahuta prArambha ora bahuta parigraha ko dhAraNa karane vAlA tripuSTa nArAyaNa una striyoM ke sAtha cirakAla taka ramaNa kara sAtavoM pRthvI ko prApta huaA-saptama naraka gyaa| isI prakAra azvagrIva pratinArAyaNa bhI saptama naraka gyaa| balabhadra nemAI duHsa se puHkha hokara usI samaya suvarNayumbha nAmaka yogirAja ke pAsa saMyama dhAraNa kara liyA aura kama-krama se anagArakhevalI huyA / dekho, tripaSTa aura vijaya ne sAtha hI sAtha rAjya kiyA, aura cirakAla taka anupama sukha bhoge parantu nArAyaNa-tripaSTha samA duHkhoM ke mahAn gRha svarUpa sAtavaM naraka meM pahuMcA aura balabhadra gukha ke rathAnabhUta triloka ke agrabhAga para jAke adhiSThita huA isalie, pratikA rahane vAle isa duSTa karma ko dhikkAra ho / jaba taka isa karma ko naSTa nahIM kara diyA jAve taba taka isa saMsAra meM mugya kA bhAgo kauna ho sakatA hai ? tripRSTha, pahale to vizvanandI nAma kA rAjA phira mahAmRtrA svarga meM deva humA, phira bipRSTha nAma kA ardhacakrI-nArAyaNa huA aura phira pApoM kA saMcaya kara sAtava naraka gyaa| calabhara pahale vizAkhabhUti nAma kA rAjA thA phira muni hokara mahAzuvA svarga meM deva huA, vahAM se 'bayakara vijaya nAma kA balabhadra hayA aura phira maMsAra ko naSTa kara paramAtmA-avasthA ko prApta hunaa| pratinArAyaNa pahale vizAlanando humA, phira pratApa rahita ho marakara cirakAla taka saMsAra meM bhramaNa karatA rahA, phira azvagrIva nAma kA vidyAdhara hayA jo ki tripRSTha nArAyaNa kA zatru hovAra adhogati-naraka gati ko prApta huaa| bhagavAn vAsupUjya jo vAsu arthAt indra ke pUjya haiM athavA mahArAja vasumujya ke putra hai aura sajjana loga jinako pUjA karate haiM aise vAsupajya bhagavAna apane jJAna se hama sabako pavitra kreN| pAkarAvaMdvIpa kaM pUrva garu kI yora sItA nadI ke dakSiNa taTa para vatsakAvatI nAma kA eka deza hai| usake atizaya prasiddha ratnapura nagara meM padmottara nAma dA rAjA rAjya karatA thaa| usa rAjA kI guNamayo kIti sabake vacanoM meM rahatI thI, puNyamayI mUni sabake netroM meM rahatI thI, aura dharmamayo bRtti savaka citta meM rahatI thii| usake vacanoM meM zAnti tho, citta meM dayA thI, zarIra meM teja thA. buddhi meM nIti thI, dAna meM dhana thA, jinendra bhagavAna meM bhakti thI aura bhajanoM meM pratApa thA arthAt apane pratApa se gAnoM ko naSTa karatA thaa| jisa prakAra nyAyamArga se calane vAle muni meM samitiyAM bar3hatI rahatI haiM usI prakAra nyAyamArga se calane vAle usa rAjA ke pRthvI kA pAlana karate samaya prajA khaba mAda rahI thii| usake guNa hI dhana thA tathA usakI lakSmI bhI guNoM se prema nAraMga vAlI thI isaliye vaha usa lakSmI ke sAtha vinA kisI pratibandha ke vizAla sukha prApta karatA rahatA thaa| 240
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ kisI eka dina manohara nAma ke parvata para yugandhara jinarAja virAjamAna the| padmottara rAjA ne vahAM jAkara bhaktipUrvaka aneka stotrI se unakI upAsanA kii| vinayapUrvaka dharma sunA aura anupra kSAtroM kA cintavana kiyA / anuprekSAoM ke cintavana se use saMsAra, zarIra aura bhogoM se tIna prakAra kA vairAgya utpanna ho gyaa| vairAgya hone para vaha isa prakAra punaH cintavana karane lgaa| ki yaha lakSmI mAyA rUpa hai, sukha duHkha rUpa hai, jIvana maraNa paryanta hai, saMyoga-viyoga hone taka hai aura yaha duSTa zarIra rogoM se sahita hai / ataH ina sabameM kyA prama karanA hai ? aba to maiM upasthita huI isa kAlalabdhi kA avalambana lekara atyanta bhayAnaka isa saMsAra rUpI paMca parAvartanoM se bAhara nikalatA hai| aisA vicAra kara usane rAjya kA bhAra dhanamitra nAmaka putra ke lie mIpA aura svayaM prAtma-zuddhi ke lie aneka rAjAoM ke sAtha dIkSA le lii| nirmala buddhi ke dhAraka padmottara muni ne gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA, darganavizuddhi prAdi bhAvanAmoM rupa sampatti ke prabhAva se tIrthakara nAmakarma kA bandha viyA aura anta meM sanyAsa dhAraNa kiyaa| jisase mahAzukra vimAna meM gahAzukranAma kA indra huyA solaha sAgara pramANa usakI yAyu thI aura cAra hAtha UMcA zarIra thaa| padamalezyA thI, ATha mAha meM eka bAra zvAsa letA thA, sadA santuSTa citta rahatA thA aura solaha hajAra varSa bItane para eka bAra mAnasika AhAra letA thA / sadA zabda se hI pravIcAra karatA thA arthAt devAMganAoM ke madhura zabda sunane mAtra se usakI kAmavAdhA zAnta ho jAtI thI, caturtha pRthvI taka usake avadhijJAna kA viSaya thA, aura caturtha pRthvI taka hI usakI vitra yA bala aura teja kI avadhi thii| vahAM deviyoM ke madhura vacana, gIta, bAje Adi se vaha sadA prasanna rahatA thaa| anta meM kAla dravya kI paryAyoM se prerita hokara jaba vaha yahAM Ane vAlA huaa| tava isa jambU dvIpa sambandhI bharatakSetra ke campA nagara meM vasupUjya nAma kA aMgadeza kA rAjA rahatA thA vaha ikSvAkuvaMzI tathA kAzyapagotrI thaa| usakI priya strI kA nAma jayAvatI thaa| jayAvatI ne ratnavRSTi Adi sammAna prApta kiyA thaa| tadanantara usane prASAr3hakRSNa SaSThI ke dina caubIsaveM zatabhiSA nakSatra meM solaha svapna dekhe aura pati se unakA phala jAnakara bahuta hI santoSa prApta kiyaa| krama-krama se -pATha mAha bIta jAne para jaba nauvA~ phAlguna mAha pAyA taba usane kRSNapakSa kI caturdazI / bAruNa yoga meM saba prANiyoM kA hita karane vAle usa indrarUpa putra ko sukha se utpanna kiyaa| saudharma Adi devoM ne use sumeru parvata para le jAkara kSIra-sAgara se lAye hue jala ke dvArA usakA janmAbhiSeka kiyA, AbhUSaNa pahanAye, vAsupUjya nAma rakhA, ghara vApisa lAye aura aneka mahotsava kara apane-apane nivAsa sthAnoM kI prora gamana kiyaa| zrI zreyAMsanAtha tIrthakara ke tIrtha se java cauvana sAgara pramANa antara bIta cukA thA aura antima patya ke tRtIya bhAga meM jaba dharma viccheda ho gayA thA taba vAsupUjya bhagavAn kA janma huyA thaa| inakI mAyu bhI isI antara meM sammilita thI, ve sattara dhanuSa UMce the vahattara lAkha varSa kI unakI prAya thI aura ke kuma ke samAna unake zarIra kI kAnti thii| jisa prakAra meMDhakoM dvArA prAsvAdana karane yogya arthAta sajala kSetra aThAraha prakAra ke iSTadhAnyoM ke vIjoM kI vRddhi kA kAraNa hotA hai usI prakAra yaha rAjA guNoM kI vRddhi kA kAraNa thaa| jisa prakAra saMsAra kA hita karane vAle saba prakAra ke dhAnya, samA nAma kI icchita varSA ko pAkara zreSTha phala dene vAle hote haiM usI prakAra samasta guNa isa rAjA kI buddhi ko pAkara zreSTha phala dene vAle ho gaye the| sAta dina taka meghoM kA barasanA traya kahalAtA hai, assI dina taka barasanA kaNazIkara kahalAtA hai aura bIca-bIca meM Atapa dhUpa prakaTa karane vAle meghoM kA sATha dina taka barasanA samAvaSTi kahalAtI hai / guNa anya hari-hIrAdika meM jAkara apradhAna ho gaye the parantu ina vAsupUjya bhagavAn meM vahI guNa mukhyatA ko prApta hue the so ThIka hI hai kyoMki viziSTa pAzraya kisakI vizeSatA ko nahIM karate? caM ki sava padArtha guNamaya haiM- guNoM se tanmaya haiM ataH guNa kA nAza hone se guNI padArtha kA bhI nAza ho jAvegA yaha vicAra kara hI buddhimAna vAsupUjya bhagavAn samasta guNoM kA acchI taraha pAlana karate the| jaya kumAra kAla ke aThAraha lAkha varSa bIta gaye taba saMsAra se virakta hokara buddhimAna bhagavAna apane mana meM padArtha ke yathArtha svarUpa kA isa prakAra vicAra karane lge| 241
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha nirva ddhi prANI viSayoM meM Asakta hokara apanI AtmA ko apane hI dvArA bAMdha letA hai tathA cAra prakAra ke bandha se cAra prakAra kA duHkha bhogatA huaA isa anAdi saMsAra-bana meM bhramaNa kara rahA hai / aba maiM kAlAdi labdhiyoM se uttama guNa ko prakaTa karane vAle sanmArga ko prApta huA hUM ataH mujhe mokSa rUpa sadgati hI prApta karanA cAhie / zarIra bhalA hI sthAyo ho, darzanIya sundara ho, nIroga ho, Ayu cirakAla taka bAdhA se rahita ho, aura sukha ke sAdhana nirantara milate raheM parantu yaha nizcita hai ki ina sabakA vikAra avazya bhADo hai, nahaindriyajanya sukha rAgarUpa hai, rAgI jIva karmoM ko bAMdhatA hai, bandha saMsAra kA kAraNa hai, saMsAra caturgati rUpa hai aura cAroM gatiyAM duHkha tathA sukha ko dene vAlI haiM ata: mujhe isa saMsAra se kyA prayojana hai ? yaha to buddhimAnoM ke dvArA chor3ane yogya hI hai| idhara bhagavAna aisA cintavana kara rahe the udhara laukAntika devoM ne AvAra unakI stuti karanA prArambha kara dii| devoM ne dIkSA-kalyANaka ke samaya hone vAlA abhiSeka kiyA prAbhUSaNa pahinAye tathA aneka utsava kiye / mahArAja vAsupUjya devoM ke dvArA uThAI gaI pAlakI para savAra hokara manoharodyAna nAmaka vana meM gaye aura vahA~ do dina ke upavAsa kA niyama lekara phAlgana kRSNa caturdazI ke dina sAyaMkAla ke samaya vizAkhA nakSatra meM sAmAyika nAmaka cAritra grahaNa kara sAtha hI sAtha manaHparyayajJAna ke dhAraka bhI ho gye| unake sAtha paramArtha ko jAnane vAle chaha sau chihattara rAjAnoM ne bhI bar3e harSa se dIkSA prApta kI thii| dasare dina unhoMne bAhAra ke liye mahAnagara meM praveza kiyA / bahA~ sUvarNa ke samAna kAnti vAle sundara nAma ke rAjA ne unheM yAdvAra diyaa| aura paMcAzcarya prApta kiye| tadanantara chamastha avasthA kA eka varSa bIta jAne para kisI dina vAsupUjya svAmI apane dIkSAvana meM pAye / vahAM unhoMne kadamba vRkSa ke nIce baiThakara upavAsa kA niyama liyA aura mAghazukla dvitIyA ke dina sAyaMkAla ke samaya vizAkhA nakSatra meM cAra ghAtiyA kamoM ko naSTa kara kevala jJAna prApta kiyaa| aba ve jina rAja ho gye| saudharma prAdi indroM ne usI samaya pAkara unakI pUjA kii| cUM ki bhagavAn kA vaha dIkSA-kalyANaka nAma karma ke udaya se hA thA ataH jasakA vistAra ke sAtha varNana nahIM kiyA jA sktaa| ve dharma ko prAdi lekara chayAsaTha gaNadharoM ke samUha se vandita the.bAraha sau pUrvadhAriyoM se ghire rahate the, unatAlIsa hajAra do sau zikSaka unake caraNoM kI stuti karate the, pAMca hajAra cAra so avadhijJAnI unakI sevA karate the, chaha hajAra ke balajJAnI unake sAtha the, daza hajAra vikriyA Rddhi ko dhAraNa karane vAle mani unakI zobhA bar3hA rahe the, chaha hajAra manaH paryayajJAnI unake caraNa kamaloM kA Adara karate the aura cAra hajAra do sau bAdI unakI uttama prasiddhi ko bar3hA rahe the| isa prakAra saba milakara bahattara hajAra muniyoM se suzobhita the, eka lAkha chaha hajAra senA Adi AthikAnoM ko dhAraNa karate the, do lAkha zrAvakoM se sahita the, cAra lAkha zrAvikAyoM se yukta the, asaMkhyAta devadeviyoM se stutya the aura saMkhyAta tiyaMcoM se stutya the| bhagavAn ne ina sabake sAtha samasta Arya kSetroM meM vihAra kara unheM dharma vRSTi se saMtRpta kiyA aura krama-krama se campA nagarI meM prAkara eka hajAra varSa taka rahe / jaba Ayu meM eka mAsa zeSa raha gayA taba yoga-nirodha kara rajata mAlikA nAmaka nadI ke kinAre kI bhUmi para vartamAna, mandara giri ko zikhara ko suzobhita karane vAle manoharodyona meM paryakAsana se sthita hue caturdazI ke dina sAyaMkAla ke samaya vizAkhA nakSatra meM caurAnaveM muniyoM ke sAtha mukti ko prApta hue / sevA karane meM atyanta nipuNa devoM ne nirvANa kalyANaka kI pUjA ke bAda bar3e utsava se bhagavAn kI vandanA kI / java ki vijaya kI icchA rakhane vAle rAjA ko, acchI taraha prayoga meM lAye hue sandhivigraha Adi chaha guNoM se hI siddhi (vijaya) mila jAtI hai taba mokSAbhilASI bhagavAn ko caurAsI lAkha guNoM se siddhi (mukti) kyoM nahIM milatI ? avazya miltii| padArtha kacit sat hai, kathaMcit asat hai, kathaMcit sat-asat ubhayarUpa hai, kathaMcit pravaktavya hai, kathaMcita asata pravaktavya hai aura kathaMcit sadasada-baktabya hai, isa prakAra he bhagavAn, Apane pratyeka padArtha ke prati saptabhaMgI kA nirUpaNa kiyA hai aura isIlie grApa satyavAdI rUpa se prasiddha haiM phira he vAsupUjya deva ! Apa pUjya kyoM na ho? 242
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ avazya ho / dharma dayA rUpa haiM, parantu vaha dayArUpa dharma parigraha sahita puruSa ke kaise ho sakatA hai ? varSA pRthvItala kA kalyANa karane vAlI hai parantu pratibandha ke rahate hue kaise ho sakatI hai ? isIlie Apane antaraMga-bahiraMga - donoM parigrahoM ke tyAga kA upadeza diyA hai / he vAsupUjya jinendra ! pApa isI parigraha-tyAga kI vAsanA se pUjita haiN| jo pahale janma meM padmottara hue, phira mahAzukra svarga meM indra hue, vaha indra jinake ki caraNa, devarUpI bhramaroM ke liye kamala ke samAna the aura phira trijagatpUjya vAsupUjya jinendra hue, vaha jinendra, jinhoMne ki bAlabrahmacArI raha kara hI rAjya kiyA thA, ve bArahaveM tIrthakara tuma sabake lie atulya sukha pradAna kreN| athAnantara-zrI vAsupUjya svAmI ke tIrtha meM hipRSTha nAma kA rAjA huA jo tIna khaNDa kA svAmI thA aura dUsarA ardhacakrI (nArAyaNa) thA / yahAM unakA janma sambandhI caritra kahatA hUM jisake sunane se bhavya-jIvoM ko saMsAra se bahuta bhArI bhaya utpanna hogaa| isI jambUdvIpa ke bharata kSetra me eka kanakapura nAma kA nagara hai| usake rAjA kA nAma suveNa thaa| suveNa ke eka guNamaMjarI nAma kI nRtyakAriNI thii| vaha nRtyakAriNI rUpavatI thI, saubhAgyavatI thI, gIta nRtya tathA bAje bajAne prAdi kalAoM meM prasiddha thii| aura dUsarI sarasvatI ke samAna jAna par3atI thI, isIlie saba rAjA use cAhate the| usI bharata kSetra meM eka malaya nAma kA manohara deza thA, usake vindhyapura nagara meM vindhyazakti nAma kA rAjA rahatA thaa| jisa prakAra madhuratA ke rasa se anurakta huA bhramara prAnamaMjarI ke dekhane meM Asakta hotA hai usI prakAra vaha rAjA guNamaMjarI ke dekhane meM prAsakta thaa| usane nRtyakAriNI ko prApta karane kI icchA se suveNa rAjA kA sanmAna kara usake pAsa ratna Adi kI bheMTa lekara citta ko haraNa karane vAlA eka dUta bhejA / usa dUta ne bhI zIghra jAkara sUbeNa mahArAja ke darzana kiye, yathAyogya bheMTa dI aura nimna prakAra samAcAra kahA usane kahA ki Apake ghara meM jo atyanta prasiddha nartakIrUpI mahAratna hai, use prApakA bhAI vindhyazakti dekhanA cAhatA hai / he rAjan ! isI prayojana ko lekara maiM yahAM bhejA gayA huuN| Apa bhI usa nRtyakAriNI ko bheja diijiye| maiM use vApisa lAkara prApako saupa dUgA dUta ke aise bacana sunakara suveNa krodha se atyanta kAMpane lagA aura kahane lagA ki jA. jA, nahIM sunane yogya tathA ahaMkAra se bhare hue ina vacanoM se kyA lAbha hai? isa prakAra subeNa ne khoTe zabdoM dvArA dUta ko bahuta bhArI bhartsanA kI / dUta ne vApisa pAkara yaha saba samAcAra rAjA vindhyazakti se kaha die| dUta ke bacana sunakara vaha bhI bahana bhArI krodharUpI graha se prAviSTa ho gayA-atyanta kupita ho gayA aura kahane lagA ki rahane do, kyA doSa hai ? tadanantara maMtriyo ke sAtha usane kucha gupta vicAra kiyaa| kaTa yaddha karane meM catUra, zreSTha yoddhAoM ke prAge calane vAlA aura zUravIra vaha rAjA apanI senA lekara zIghra hI claa| vindhyazakti ne yuddha meM rAjA suveNa ko parAjita kiyA aura usakI kIti ke samAna natyakAriNI ko jabaradastI chIna liyA so ThIka hI hai kyoMki puNya ke cale Ane para kauna kisa kI kyA vastu nahIM hara letA ? jisa prakAra dAMta TUTa jAna hAthI kI mahimA ko chipA letA hai, aura dAr3ha kA TUTa jAnA siMha kI mahimA ko tirohita kara detA hai usI prakAra parAjaya mAnabhaMga rAjA kI mahimA ko chipA detA hai / usa mAna bhaMga se rAjA suveNa kA dila TUTa gayA ataH jisa prakAra pITha TUTa jAne se sarpa eka pada bhI nahIM cala pAtA usI prakAra vaha bhI apane sthAna se eka pada bhI nahIM cala skaa| kisI eka dina usane virakta hokara dharma ke svarUpa ko jAnane vAle gRha-tyAgI suvata jinendra se dharmopadeza sunA aura nirmala citta se isa prakAra vicAra kiyA ki badamAre kisI pApa kA hI udaya thA jisase vindhyazakti ne mujhe harA diyaa| aisA vicAra kara usane pApa-rUpI zatra ko naSTa karane kI icchA kI aura unhIM jinendra se dIkSA le lI / bahuta dina taka taparUpI agni ke saMtApa se usakA zarIra kRza ho gayA thaa| anta meM zatru para krodha rakhatA humA vaha nidAna bandha sahita sanyAsa dhAraNa kara prANata svarga ke anupama nAmaka vimAna meM bIsa sAgara kI prAyavAlA tathA pATha RddhiyoM se sahita deva hmaa| athAnantara isI bharata kSetra ke mahApura nagara meM zrImAn vAyuratha nAma kA rAjA rahatA thaa| cirakAla taka rAjyalakSmI kA upabhoga kara usane suvrata nAmaka jinendra ke pAsa dharma kA upadeza sunA, tatva-jJAnI baha pahale se hI. thA ataH virakta hokara 243
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharanAma nAmaka putra ko rAjya dekara tapa ke liye calA gyaa| samasta zatruoM kA adhyayana kara tathA utkRSTa rUpa kara yaha usI prANata svarga ke pramuttara nAmaka vimAna meM indra huaa| vahAM se caya kara isI bharata kSetra kI dvArAvatI nagarI ke rAjA brahma ke ghara unakI rAnI subhadrA ke palastoka nAma kA putra huA tathA survaNa kA jIva bhI vahAM se caya kara usI mahA rAjA kI dUsarI rAnI uSA ke dvipRSTha nAma kA putra huaa| usa dvipRSTha kA zarIra sattara dhanuSa UMcA thA aura Ayu bahattara lAkha varSa kI thii| isa prakAra ikSvAku vaMza kA agrasara vaha viSaSTha rAjAoM ke utkRSTa bhogoM kA upabhoga karatA thaa| kunda puSpa tathA indranIlamaNi ke samAna kAnti vAle ve balabhadra aura nArAyaNa jaba paraspara meM milate the taba gaMgA aura yamunA ke pravAha ke samAna jAna par3ate the| jisa prakAra samAna do dhAvaka guru ke dvArA dI huI sarasvatI kA binA vibhAga kiye hI upabhoga karate haiM usI prakAra puNya ke svAmI ve donoM bhAI vinA vibhAga kiye hI pRthvI kA upabhoga karate the / samasta zAstroM kA adhyayana karane vAle una donoM bhAiyoM meM prabheda thA --- kisI prakAra kA bhedabhAva nahIM thA so ThIka hI hai kyoMki usI abheda kI prazaMsA hotI hai jo ki lakSmI aura strI kA saMyoga hone para bhI banA rahatA hai / ve donoM sthira the, bahuta hI UMce the, tathA sapheda, aura nIle raMga ke the isalie aise macche jAna par3hate the mAnoM kaMsAsa aura paMjanagiri hI eka jagaha thA mile hoN| imara rAjA vindhyati ghaTI yaMtra ke samAna cirakAla taka saMsAra-sAgara meM bhramaNa karatA rhaa| anta meM jaba thor3e f se puNya ke sAdhana prApta hue taba isI bharatakSetra ke bhogavardhana nagara ke rAjA zrIdhara ke sarva prasiddha tAraka nAma kA putra huaa| apane cakra ke AkramaNa sambandha bhaya se jisane samasta vidyAvara tathA bhUmi-porcAriyoM ko apanA dAsa banA liyA hai aisA vaha tAraka prAdhe bharata kSetra meM rahane vAlo dedIpyamAna lakSmA ko dhAraNa kara rahA thaa| anya jagaha ko bAta rahane dIjie, maiM to aisA mAnatA hU~ ki usake Dara se sUrya ko prabhA bhI manda par3a gaI thI isalie lakSmI kamaloM meM bhI kabhI prasanna nahIM dikhatI thii| jisa prakAra umra rAhu pUrNimA ke candramA kA virodhI hotA hai usI prakAra upa prakRti vAlA tAraka bhI prAcIna rAjAoM ke mArga kA virodhI thA jisa prakAra kisI dUra graha ke vikAra se meghamAlA ke garbha gira jAte haiM usI prakAra tAraka kA nAma lete hI bhaya utpanna hone se garbhiNI striyoM ke garbha gira jAte the| svAho ke samAna zyAma varga vAlA vaha tAraka sadA zatruoM kA DhUr3hatA rahatA thA aura jaba kisI zatru ko nahIM pAtA thA taba aisA jAna par3atA thA mAno apane pratAparUpI agni ke dhueM sahI kAlA par3a gayA ho / jisane samasta aviyoM ko saMtapta kara rakhA hai aura jo grISma Rtu ke sUrya ke samAna duHkha se sahana karane yogya hai aisA vaha tAraka anta meM patana ke sammukha huA so Thoka hI hai kyoMki aise logoM kI lakSmI kyA sthira raha sakatI hai ? jo khaNDa tIna khaNDoM kA svAmitva dhAraNa karatA thA aisA tAraka janmAntara se zrAye hue tIvra virodha se prerita hokara dvipRSTha nArAyaNa aura sacala valabhadra kI vRddhi ko nahIM saha skaa| vaha socane lagA ki maiMne samasta rAjAoM aura kisAnoM ko kara dene vAlA banA liyA hai parantu ye donoM bhAI brAhmaNa ke samAna kara nahIM dete| itanA hI nahIM, duSTa garva se yukta bhI haiN| apane ghara meM bar3hate hue puSTa sAMpa ko kauna sahana karegA ? ye donoM hI mere dvArA naSTa kiye jAne yogya zatruoM kI zreNI meM sthita haiM tathA apane svabhAva se dUSita bhI hai jisa kisI taraha doSa lagAkara inheM avazya hI naSTa karUMgA isa prakAra upAya kA vicAra kara usane durvacana kahane vAlA eka kalaha-pramI dUta bhejA aura vaha duSTa dUta bhI sahasA una donoM bhAiyoM ke pAsa jAkara isa prakAra kahane lagA ki zatruoM ko mArane vAle tAraka mahArAja ne bhAzA dI hai ki tumhAre ghara meM jo eka bar3A bhArI prasiddha hastI hai vaha hamAre lie zIghra hI bhejo anyathA tuma donoM ke zira saNDita kara apanI bijayI senA ke dvArA usa hAthI ko jabaradastI naMgA mUMgA / prayogya vacana sunakara parvata ke samAna I isa prakAra usa kalahakArI druta ke dvArA kahe hue asabhya tathA sahana karane ke acala, udAra tathA dhIrodAtta prakRti ke dhAraka acala balabhadra isa taraha kahane lage ki hAthI kyA cIja hai ? tAraka mahArAja hI apanI senA ke sAtha zIghra ghAyeM hama unake lie vaha hAthI tathA anya vastueM deye jisase ki ve svasthatA-kunA (pakSa meM svaH svarga tiSThatIti svasthaH 'zari khari visalopo vA vaktavyaH' iti vArtike na sakArasya lopa: / svasthasya bhAvaH 244
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAsthyam) mRtyu ko prApta kara skeNge| isa prakAra gambhIra vacana kaha kara acala bala ne usa dUdha ko vidA kara diyA usane bhI jAkara havA kI taraha usakI kopAti ko pradIpta kara diyaa| yaha sunakara kopAgni se pradIpta huA tAraka nike samAna prajvalita ho gayA aura kahane lagA ki isa prakAra ve donoM bhAI merI kodhArita ke pataMge bana rahe haiN| usane maMtriyoM ke sAtha dekara kisI kArya kA vicAra nahIM kiyA aura apane Apako sarvazakti sampanna mAnakara mRtyu prApta karane ke lie prasthAna kara diyA | anyAya karane ke sammukha huA vaha mUrkha pataMga senA se samasta pRthvI ko kaMpAtA huA udaya hone ke sammukha hue una donoM bhAiyoM ke pAsa jA phuNcaa| usane maryAdA kA ullaMghana kara diyA thA isalie pralayakAla ke samudra ko bhI jIta rahA thA / isa atizaya duSTa tAraka ne zIghra hI jAkara apanI senArUpI belA (jvAra-bhATA) ke dvArA acala aura dvipRSTha ke nagara ko ghera liyaa| jisa prakAra koI parvata jala kI lahara ko anAyAsa ho roka detA hai usI prakara parvata ke samAna sthira rahane vAle acala ne apanI senA ke dvArA usakI niHsAra senA ko zranAyAsa hI roka diyA thaa| jisa prakAra siMha kA baccA matta hAthI ke Upara AkramaNa karatA hai usI prakAra uddaNDa prakRti vAle dvipRSTha ne bhI eka parAkrama kI sahAyatA se hI balavAn zatru para AkramaNa kara diyA / tAraka ne yadyapi cirakAla taka yuddha kiyA para tA bhI vaha dvipRSTha ko parAjita karane meM samartha nahIM ho sakA / granta meM usane yamarAja ke patra ke samAna apanA cakra ghumA kara pheNkaa| vaha cakra dvidRSTha ko pradakSiNA dekara usa lakSmIpati ko dAhinI bhuA para sthira ho gayA aura usane usI cakra ko tAraka ke lie bheja diyA / usI samaya dviSTa, sAta uttama ratnoM kA tathA tIna khaNDa pRthvI kA svAmI ho gayA bora acala valabhadra vana gayA tathA cAra rahanA use prApta ho gye| donoM bhAiyoM ne zatru rAjAoM ko jItakara digvijaya kiyA aura zrI vAsupUjya svAmI kA namaskAra kara apane nagara meM praveza kiyaa| cirakAla taka tIna khaNDa kA rAjya kara aneka sukha bhoge / zrAyu ke anta meM sarakara dvipRSTha sAtaveM naraka gayA / bhAI ke viyoga se acala ko bahuta zoka huA jisase usane zrI vAsupUjya svAmI kA Azraya lekara saMyama dhAraNa kara liyA tathA mokSa-damI ke sAtha samAgama prApta kiyaa| una donoM bhAiyoM ne kisI puNya kA bIja pAkara tIna khaNDa kI pRthvI pAI aneka vibhUtiyAM pAI aura sAtha hI sAtha uttama pada prApta kiyA parantu unameM se eka to aMkura ke samAna phala prApta karane ke lie kAra ko ora (mokSa) gayA aura dUsarA pAe se yukta hone ke kAraNa phalarahita jar3a ke samAna nIce kI ora (naraka) gyaa| isa prakAra dvipRSTha tathA pracala kA jo bhI jIvana vRtta ghaTita huA hai vaha saba karmodaya se hI ghaTita huA hai aisA vicAra kara vizAla vRddhi ke dhAraka artha puruSoM ko pApa chor3akara usake viparIta samasta sukhoM kA bhaNDAra jo yugma hai vahI karanA caahie| rAjA hipRSTha pahale isI bharata kSetra ke kanakapura nagara meM suNa nAma kA prasiddha rAjA huA phira parakara caudaha svayaM meM deva huA, tadanantara tIna khaNDa kI rakSA karane vAlA dvipRSTha nAma kA arthacakrI huA aura isake bAda parigraha ke mahAn bhAra se marakara sAtaveM tarapha gyaa| varAmatra, pahale mahApura nagara meM vAyuratha rAjA huA, phira utkRSTa cAritra prApta kara usI prANata svarga ke anuttara vimAna meM utpanna huA, tadanantara dvArAvatI nagarI meM acala nAma kA balabhadra huA aura anta meM nirvANa prApta kara tribhuvana ke dvArA pUjya huaa| pratinArAyaNa tAraka pahane prasiddha vidhyanagara meM vindhyazakti nAma kA rAjA huA, phira virakAla taka saMsAra-vana meM bhramaNa karatA rhaa| kadAcita thor3A puNya kA saMcaya kara zrI bhogavarddhana kA rAjA tArakA mIra meM dvipRSTha nArAyaNa kA zatru hokara -- usake hAtha se mArA jAkara mahApApa ke udaya se antima pRthvI meM nArakI utpanna huA / bhagavAn vimalanAtha jinake darpaNa ke samAna nirmala jJAna meM sArA saMsAra nirmala spaSTa dikhAI detA hai aura jinake saba prakAra ke maloM kA abhAva ho cukA hai aise zrI vimalanAtha svAmI zrAja hamAre maloM kA abhAva kareM - hama sabako nirmala bnaayeN| pazcima dhAtakI khaNDa dvIpa meM parva se pazcimI aura sItA nadI ke dakSiNa taTa para rambakAvatI nAmaka eka deza hai usake mahAnagara meM vaha padmasena rAjA rAjya karatA thA jo ki prajA ke lie kalpavRkSa ke samAna icchita phala dene vAlA thaa| svadeza tathA paradeza ke vibhAga se kahe hue nIti-zAstra sambandhI artha kA nizcaya karane meM usa rAjA kA caritra udAharaNa rUpa thA aisA zAstra ke jAna 245
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAra kahA karate the| zatrunoM ko naSTa karane vAle usa rAjA ke rAjya karate samaya apanI apanI vRtti ke anusAra dhana kA arjana tathA upabhoga karanA hI prajA kA vyApAra raha gayA thaa| vahAM kI prajA bhI nyAya kA ullaMghana nahIM karatI thI, rAjA prajA kA ullaMghana nahIM karatA thA, dharma, artha, kAma rUpa nivarga rAjA kA ullaMghana nahIM karatA thA aura trivarga paraspara eka-dUsare kA ullaMghana nahIM karatA thaa| kiso eka dina rAjA padmasena ne protikara vana meM svargagupta kevalI ke samIpa dharma kA svarUpa jAnA aura unhIM se yaha bhI jAnA ki hamAre sirpha do pAgAmI bhava' bAkI raha gaye haiN| usI samaya usane aisA utsaba manAyA mAnoM maiM tIrthakara hI ho gayA haM aura padmanAbha putra ke liye sara dekara unmuda nA nanA zuru kara diyA pyAraha aMgoM kA adhyayana kara una para dRr3ha vizvAsa kiyA, anya puNya prakRtiyoM kA bhI yathAyogya saMcaya kiyA aura anta samaya meM cAra aArAdhanAoM kI pArAdhanA kara sahasrAra nAma kA indra pada prApta kiyA / vahA~ aThAraha sAgara usakI Ayu thI, dhanuSa arthAt cAra hAtha UMcA zarIra thA, dravya aura bhAva kI apekSA jaghanya zuklalezyA tho, vaha nau mAha meM eka bAra zvAsa letA thA, aThAraha hajAra varSa meM eka bAra mAnasika AhAra grahaNa karatA thA, devAMganAnoM kA rUpa dekhakara hI usakI kAma-vyathA zAnta ho jAtI thI, caturtha pRthvI taka usake avadhijJAna kA viSaya thA, vahIM taka usakI dIpti prAdi phaila sakatI thI, vaha aNimA prAdi guNoM se samunnata thA, sneha rUpo amRta se sampRkta rahane bAle usake mukhakamala ko dekhane se devAMganAoM kA citta saMtuSTa ho jAtA thaa| isa prakAra cirakAla taka usane sukhoM kA anubhava kiyaa| vaha indra jaba svarga loka se cayakara isa pRthvI loka para pAne vAlA hunA taba isI bharata kSetra ke kAmpilya nagara meM bhagavAna RSabhadeva kA baMzaja kRta varmA nAma kA rAjA rAjya karatA thA / jaya-zyAmA usakI prasiddha mahAdevo thI / indrAdi devoM ne ranavaSTi prAdi ke dvArA jayazyAmA kI pUjA kI / usane jyeSTha kRSNA dazamI ke dina rAtri ke pichale bhAga meM uttarA-bhAdrapada nakSatra ke rahate hue solaha svapna dekhe, usI samaya apane mukha-kamala meM praveza karatA huA eka hAthoM dekhA, aura rAjA se ina sabakA phala jJAta kiyA / usI samaya apane grAsanoM ke kampana se jinheM garbha kalyANaka kI sUcanA ho gaI hai aise devoM ne svarga se prAkara prathama-garbha kalyANaka kiyaa| jisa prakAra bar3hate dhana se kisI daridra manuSya ke hRdaya meM harSa kI vRddhi hone lagatI hai usI prakAra rAnI jayazyAmA ke caDhate hae garbha se vandhajanoM ke hRdaya meM harSa kI vRddhi hone lagI thii| isa saMsAra meM sAdhAraNa se sAdhAraNa putra kA janma bhI harSa kA kAraNa hai taba jisake janma ke pUrva hI indra loga namrIbhUta ho gaye hoM usa putra ke janma ko bAta hI kyA kahanA hai? mAghazukla catarthI ke dina (kha. ga0 prati pATha kI apekSA caturdazI ke dina) ahirSa ghana yoga meM rAnI jayazyAmA ne tIna jJAna ke dhArI, tIna jagata ke svAmI tathA nirmala prabhA ke dhAraka bhagavAna ko janma diyaa| janmAbhiSeka ke bAda saba devoM ne unakA vimala vAhana nAma rakkhA aura sabane stuti kii| bhagavAn vAsupUjya' ke tIrtha ke bAda jaba tIsa sAgara varSa bIta gae aura palya ke antima bhAga meM dharma kA viccheda ho gayA taba bimalavAhana bhagavAn kA janma huA thaa| unakI Ayu sAta lAkha varSa kI thI, zarIra sATha dhanuSa UMcA thA, kAnti suvarNa ke samAna thI aura ye aise suzobhita hote the mAno samasta pUNyoM kI rAzi hI hoN| samasta loka ko pavitra karane bAle, atizaya puNyazAlo bhagavAna vimala vAhana kI prAtmA pandraha lAkha pramANa' kumArabAla bIta jAne para rAjyabhiSeka se pavitra huI thii| lakSmI unakI sahacAriNI thI, kIrti janmAntara se sAtha AI thI. sarasvatI sAtha hI utpanna huI thI aura bIra-lakSmI ne unheM svayaM svIkRta kiyA thaa| usa rAjA meM jo satyAdiguNa bar3ha rahe the ve baDebaDe nAliyoM ke dvArA bhI prArthanIya the isase bar3hakara unakI aura kyA stuti ho sakatI thI / atyanta vizuddhatA ke kAraNa thor3e hI dina bAda jinheM mokSa kA ananta sukha prApta hone vAlA hai aise vimalabAna bhagavAna ke ananta sukha' kA varNana bhalA kauna kara sakatA hai ? jana unheM kevalajJAna prApta huyA taba samasta indroM ne unake caraNa kamaloM kI pUjA kI thI aura isalie ve devAdhideva kahalAye
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ the lakSmI ke adhipati bhagavAn vimalavAhana kA kupuSpa athavA candramA ke samAna nirmala pakSa dizAkoM ko prakAzita kara rahA 1 yA dhora AkAza ko puSpa ke samAna banA rahA thaa| isa prakAra chaha RtuyoM meM utpanna hue bhogoM kA upabhoga karate prAkAza ke tIsa lAkha varSa bIta gaye / hue bhagavAna eka dina unhoMne, jisameM samasta dizAeM bhUmi, vRkSa aura parvata barpha se Dhaka rahe the aisI hemanta Rtu meM barpha kI zobhA ko tatkSaNa meM vilIna hote dekhaa| jisase unheM usI samaya saMsAra se vairAgya utpanna ho gayA, usI samaya unheM apane pUrva janma kI saba bAteM yAda A gaI aura mAna bhaMga kA vicAra kara rogI ke samAna atyanta khedakhinna hue| ye socane lage ki ina tIna samyajAnoM se kyA hone vAlA hai kyoMki ina sabhI kI sImA hai ina sabhI kA viSaya kSetra parimita hai aura isa vIrya se bhI kyA lAbha hai ? jo ki paramotkRSTa yavasthA ko prApta nahIM hai| cUMki pratyAsthAnAvaraNa karma kA udaya hai ataH mere cAritra kA deza bhI nahIM hai aura vahuta prakAra kA moha tathA parigraha vidyamAna hai ataH cAroM prakAra bandha bhI vidyamAna haiN| pramAda bhI abhI maujUda hai aura nirjarA bhI bahuta thor3I hai / aho ! moha kI mahimA hai ki aba maiM inhIM saMsAra kI vastuoM meM anurakta ho rahA huuN| merA sAhasa to dekho ki maiM aba taka sarpa ke zarIra athavA phaNa ke samAna bhayaMkara ina bhogoM ko bhoga rahA huuN| yaha saba bhogApabhoga mujhe puNya karma ke udaya se prApta hue haiN| so jaba taka isa puNya karma kA granta nahIM kara detA jaba taka mujhe ananta sukha kaMse prApta ho sakatA hai ? isa prakAra nirmala jJAna utpanna hone se vimalavAhana bhagavAn ne apane hRdaya meM vicAra kiyaa| usI samaya bAye hue sArasvata pAdi laukAntika devoM ne unakA stavana kiyA tathA anya devoM ne dIkSA kalyANaka ke samaya hone vAle abhiSeka kA utsava kiyA tadanantara devoM ke dvArA ghire hue bhagavAn devadatta nAma kI pAlakI para savAra hokara sahetuka vana meM gaye aura vahAM do dina ke upavAsa kA niyama lekara dIkSita ho gye| unhoMne yaha dIkSA mAca buktA catuyoM ke dina sAyaMkAla ke samaya bIsavaM uttarA bhAdrapada nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha lI thI aura usI dina thA mana:paryayajJAna prApta kara cAra jAga ke bhArI ho gaye the| dUsare dina unhoMne bhojana ke lie nandanapura nagara meM praveza kiyaa| vahAM suvarNa ke samAna kAnti bAle rAjA kanakapratha ne unheM AhAra dAna dekara paMcAzcarya prApta kiye so ThIka hI hai kyoMki pAtradAna se kyA nahIM hotA ? isa prakAra sAmAyika cAritra dhAraNa karake zuddha hRdaya se tapasyA karane lage / para jaba tIna varSa bIta gaye taba ve mahAmuni eka dina apane dIkSAvana meM do dina ke upavAsa kA niyama lekara jAmuna ke vRkSa ke nIce dhyAnArUr3ha hue| phala svarUpa mAgha zukla SaSThI ke dina sAyaMkAla ke samaya atizaya zreSTha bhagavAn vimalavAhana ne apane dIkSA grahaNa ke nakSatra meM ghAtiyA karmoM kA vinAza kara jJAna prApta kara liyaa| aba ve para apara samasta padArthoM ko zIghra hI jAnane lge| usI samaya apane mukuTa tathA mukha mukAye hue deva yoga aaye| unhoMne devadundubhi AdibATa mukhya prAtihAyoM kA vaibhava prakaTa kiyaa| use pAkara ve gandhakuTI ke madhya meM sthita sihAsana virAjamAna hue| ve bhagavAn mandara Adi pacapana gaNadharoM se sadA ghire rahate the, gyAraha so pUjya pUrvadhAriyoM se sahita the, chattIsa hajAra pAMca sI tIkha zikSakoM se yukta the, cAra hajAra jATha so sona avadhijJAniyoM se vandita the, pAMca hajAra pAMca sau kevalajJAnI unake sAtha the, nau hajAra vikriyA Rddhi ke dhAraka unake saMgha kI vRddhi karate the, pAMca hajAra pAMca sau mana:paryayajJAnI unake samavasaraNa meM the, ve tIna hajAra chaha sau vAdiyoM se sahita the, isa prakAra ghar3asaTha hajAra muni unakI stuti karate the / padmA ko yadi lekara eka lAkha tIna hajAra ANikAeM unakI pUjA karatI thIM ye lAla zrAvakoM se sahita ye tathA cAra lAkha bhAvikAyoM se pUjita the| inake sivAya do gaNoM arthAt asaMkhyAta deva deviyoM zrIra saMkhyAta tiryacoM se ve sahita the| isa taraha dharma kSetroM meM unhoMne nirantara vihAra kiyA tathA saMsAra rUpI sAtava se murajhAye hue bhavyarUpI dhAnyoM ko saMtuSTa kiyaa| anta meM ye sambhedazikhara para jA virAjamAna hue aura vahAM para unhoMne eka mAha kA nirodha kiyaa| bATha hajAra chaha sau muniyoM ke sAtha pratimA yoga dhAraNa kiyA tathA bhASAr3a kRSNa aSTamI ke dina uttarASAr3hA nakSatra meM prAtaH kAla ke samaya zIghra hI samudghAta kara sUkSma 247
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyA pratipAtI nAma kA zukla dhyAna dhAraNa kiyA aura tatkAla hI sahayoga avasthA se prayoga avasthA dhAraNa kara usa prakAra svAsthya svarUpAvasthA mokSa prApta kiyA jisa prakAra ki koI rogI svAsthya (nIroga avasthA ) prApta karatA hai| usI samaya se kara lo, kAlASTamI ke nAma se vidvAnoM ke dvArA pUjya ho gaI aura isI nimitta ko pAkara mithyA dRSTi loga bhI usakI pUjA karane lge| usI samaya saudharma Adi devoM meM Akara unakA antyeSTi saMskAra kiyA aura mukta hue una bhagavAn kI dharvapUrNa siddhi stutiyoM se bandanA kii| hiMsA Adi pApoM se pariNata hunA yaha jIva nirantara mala kA saMcaya karatA rahatA hai aura puNya ke dvArA bhI isI saMsAra meM nirantara vidyamAna rahatA hai ataH kahIM apane guNoM ko vizuddha banAnA cAhie- puSpa ke vikalpa se rahita banAnA caahie| zrAja maiM nirmala vRddhi zuddhopayoga kI bhAvanA ko prApta kara apane una guNoM ko zuddhi prApta karAtA hUM-puNya pApa ke vikalpa se dUra haTAkara zuddha banAtA hai aisA vicAra kara hI jo zukladhyAna ko prApta hue the aise vimalavAhUna bhagavAn apane sArthaka nAma ko dhAraNa karate the / samyagdarzana aura samyagjJAna hI jisake do dAMta haiM; guNa ho jisakA pavitra zarIra hai, cAra prArAdhanAeM ho jisake caraNa haiM aura vizAla dharma hI jisakI sUMDa hai aise sanmArga rUpI hAthI ko pApa rUpI zatru ke prati prerita kara bhagavAn vivAhana ne pApa rUpI vatru ko naSTa kiyA thA isalie hI loga unheM vimala rAhUna (vimalaM vAhanaM yAnaM yasya saH vimalavAhanaH nirmala sArI yukta) kahate the jo pahale rAghoM kI senA ko naSTa karane vAle padmasena rAjA hue, phira deva samUha se pUjanIya svarga ke indra hue, aura tadananta vizAla nirmalakIrti ke dhAraka evaM samasta pRthvI ke svAmI milanAtha tIrthaMkara acchI taraha mApa logoM ke saMtoSa ke lie hoN| I tathA spaSTa sukhoM se yukta aSTama vAhana jinendra hue, he bhavya jIvo! jinhoMne apanI atyantara nizcala samAdhi ke dvArA samasta doSoM ko naSTa kara diyA hai, jinakA jJAna kama indriya tathA mana se rahita hai, jinakA zarIra atyanta nirmala hai aura deva bhI jinako kIrti kA gAna karate haiM aise milavAhana bhagavAn ko nirmalatA prApta karane ke lie tuma saba bar3I bhakti se namaskAra karo / athAnantara zrI vimalanAtha bhagavAn ke tIrtha meM dharma aura svayaMbhU nAma ke balabhadra tathA nArAyaNa hue isalie aba unakA caritra kahA jAtA hai| isI bharata kSetra ke pazcima videha kSetra meM eka mitranandI nAma kA rAjA thA, usane apane upabhoga karane yogya samasta pRthvI apane adhIna kara lI thI prajA isake sAtha prema rakhatI thI isaliye yaha prajA kI vRddhi ke liye thA aura yaha prajA kI rakSA karatA thA ataH prajA isako vRddhi ke liye thI- rAjA aura prajA donoM hI sadA eka dUsare kI vRddhi karate the so ThIka ho hai ki paropakAra ke bhItara svopakAra bhI nihita rahatA hai| usa buddhimAna ke lie zatru kI senA bhI senA ke samAna thI aura jisakI buddhi cakra ke samAna phirA karatI thI - caMcala rahatI thI usake lie krama kA ullaMghana hone se strasenA bhI zatru senA ke samAna ho jAtI thii| yaha rAjA samasta prajA ko saMtuSTa karake hI svayaM saMtuSTa hotA thA so ThIka hI hai kyoMki paropakAra karane vAle manuSyoM ke dUsaroM ko saMtuSTa karane se hI apanA saMtoSa hotA hai| kisI eka dina vaha buddhimAn sukta nAmaka jinendra ke pAsa pahuMcA aura vahAM dharma kA svarUpa sunakara apane zarIra tathA bhogAdi ko nazvara mAnane lagA | vaha socane lagA bar3e duHkha kI bAta hai ki ye saMsAra ke prANI parigraha ke samAgama se hI pApoM kA saMvama karate hue duHkhI ho rahe haiM phira bhI niparigraha avasthA ko prApta nahIM hote-saba parigraha chor3akara digambara nahIM hote| bar3A Azcarya hai ki ye sAmane kI bAta ko bhI nahIM jaante| isa prakAra saMsAra se virakta hokara usane utkRSTa saMyama dhAraNa kara liyA aura panta samaya meM sanyAsa dhAraNa kara anuttara vimAna meM tetIsa sAgara kI Ayu vAlA mahamindra huA vahAM se cayakara dvArAvatI nagarI ke rAjA bhadra kI rAnI subhadrA ke zubha svapna dekhane ke bAda dharma nAma kA putra huaa| isI bhArata varSa ke kuNAla deza meM eka bhAvastI nAma kA nagara thA vahAM para bhogoM meM tallIna huA suketu nAma kA rAjA rahatA azubha karma ke udaya se vaha bahuta kAmI thA tathA yuta vyasana meM ghAsakta thaa| yadyapi hita cAhane vAle mantriyoM aura 240
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuTambiyoM ne use bahuta bAra rokA para usake badale unase prerita hue ke samAna vaha bAra-bAra juA khelatA rahA aura karmodaya ke viparIta hone se vaha apanA deza-dhana-bala aura rAnI saba kucha hAra gayA zrodha se utpanna hone vAle madya, mAMsa aura zikAra ina tIno vyasanoM meM tathA kAma se utpanna hone vAle jumA, corI, vezyA aura para-strI sevana ina cAra vyasanoM meM juyA melane ke samAna koI nIca vyasana nahIM haiM aisA saba zAstrakAra kahate haiN| jo satya mahAguNoM meM kahA gayA hai junA khelane meM prAsakta manuSya use sabase pahale hAratA hai| pIche lajjA, abhimAna, kula, sukha, sajjanatA, bandhuvarga, dharma. dravya, kSetra, ghara, yaza, mAtA-pitA, bAla-bacce, striyAM aura svayaM apane Apako hAratA hai-naSTa karatA hai / junA khelane vAlA manuSya pratyAsakti ke kAraNa na snAna karatA hai, na bhojana karatA hai, na sotA hai aura ina yAvazyaka kAryoM kA rodha ho jAne se rogI ho jAtA hai| jumA khelane se dhana prApta hotA ho so bAta nahIM, vaha vyartha hI kaleza uThAtA hai, aneka doSa utpanna karane vAle pApa kA saMcaya karatA hai, nindya kArya kara baiThatA hai, sabakA zatra bana jAtA hai, dUsare logoM se yAcanA karane lagatA hai|bndhujn use chor3a dete haiM--ghara se nikAla dete haiM, evaM rAjA ko ora se use aneka yASTa prApta hote haiM / isa prakAra junA ke doSoM kA nAmollekha karane ke lie bhI kauna samartha hai ? rAjA sUketu hI isakA sabase acchA dRSTAnta hai kyoMki vaha isa juprA ke dvArA apanA rAjya bhI hAra baiThA thaa| isaliye jo manuSya apane donoM lokoM kA bhalA cAhatA hai vaha juyA ko dUra se hI chor3a deve| isa prakAra suketu jaba apanA sarvasva dvAra trukA taba zoka se vyAkula hokara sudarzanAcArya ke caraNa-mUla meM gayA / vahA~ usane jinAgama kA upadeza sunA aura saMsAra se virakta hokara dIkSA dhAraNa kara lI / yadyapi usane dIkSA dhAraNa kara lI thI tathApi usakA prAzaya nirmala nahIM hA thaa| usane zoka se anna chor3a diyA aura atyanta kaThina tapazcaraNa kiyaa| dIrghakAla taka tapazcaraNa kara usane isa prakAra antima samaya meM nidAna kiyA ki isa tapa ke dvArA mere kalA, guNa, caturatA mora bala prakaTa ho| aisA nidAna kara vaha sanyAsa maraNa se marA tathA lAntava svarga meM deva humaa| vahAM caudaha sAgara taka svargIya sukha kA upabhoga karatA rhaa| vahA~ se caya isI bharata kSetra kI dvArAbatI nagarI ke bhadra rAjA kI pRthvI rAnI ke svayaMbhU nAma kA putra huyA / yaha patra rAjA ko saba pUtroM meM adhika pyArA thaa| dharma balabhadra thA aura svayaMbhU nArAyaNa thaa| donoM meM hI paraspara adhika prIti thI aura donoM hI cirakAla taka rAjyalakSmI kA upabhoga karate rhe| suketu kI paryAya meM jisa balavAna rAjA ne juA meM suketa kA rAjya chIna liyA thA baha mara kara ratnapura nagara meM rAjA madhu humA thaa| pUrva janma ke vaira kA saMskAra hone se rAjA svayaMbhU madhu kA nAma sunane mAtra se kupita ho jAtA thaa| kisI samaya kisI rAjA ne rAjA madhu ke lie bheMTa bhejI thI, rAjA svayaMbhU ne donoM ke dUtoM ko mArakara tiraskAra ke sAtha vaha bheMTa svayaM chIna lii| prAcArya kahate haiM ki prema aura dveSa se utpanna saMskAra sthira ho jAtA hai isalie pAtmajJAnI manuSya ko kahIM kisI ke sAtha dveSa nahIM karanA cAhie / jaba madhu ne nArada se dUta ke marane kA samAcAra sunA to vaha krodhita hokara yuddha karane ke lie balabhadra aura nArAyaNa ke sanmukha claa| idhara yuddha karane meM catura tathA kupita balabhadra aura nArAyaNa yuddha ke lie pahale se hI taiyAra baiThe the ataH yamarAja aura agni kI samAnatA rakhane vAle ve donoM rAjA madha ko mArane ke lie sahasA usake pAsa phuNce| donoM vIroM ko senAoM meM paraspara kA saMhAra karane vAlA cirakAla taka ghamAsAna yuddha huA / anta meM rAjA madhu ne kupita hokara svayaMbhU ko mArane ke uddezya se zIghra hI jalatA huyA cakra ghumA kara pheNkaa| vaha cakra zIghratA ke sAtha jAkara tathA pradakSiNA dekara svayaMbhU kI dAhinI bhujA ke agrabhAga para Thahara gayA / usa samaya vaha aisA jAna par3atA thA mAno AkAza se utara kara sUrya kA bimba hI nIce A gayA ho| usI samaya rAjA svayaMbhU ne kupita hokara vaha cakra zatru ke prati pheMkA so ThIka hI hai kyoMki puNyodaya se kyA nahIM hotA? usI samaya svayaMbha nArAyaNa, grAdhe bharata kSatra kA rAjya samAna apane bar3e bhAI ke sAtha usakA nivighna upabhoga karane lgaa| rAjA madhu ne prANa chor3a kara bahuta bhArI pApa kA saMcaya 246
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyA jisase narakAyu bAMdha kara tamastama nAmaka sAtaveM naraka meM gyaa| aura nArAyaNa svayaMbhu bhI vara ke saMsAra-se use khojane ke lie hI mAnoM apane pApodaya ke kAraNa pIche se usI naraka meM praviSTa huA / svayaMbhU ke viyoga se utpanna hue zoka ke dvArA jisakA hRdaya saMtapta ho rahA thA aisA balabhadra dharma bhI saMsAra se virakta hokara bhagavAna vimalanAtha ke samIpa phuNcaa| aura sAmAyika saMyama dhAraNa kara saMyamiyoM meM agrasara ho gyaa| usane girAkula hokara itanA kaThina tapa kiyA mAnoM zarIra ke sAtha vidveSa hI ThAna rakkhA ho| usa samaya balabhadra ThIka sUrya ke samAna jAna par3ate the kyoMki jisa prakAra sUrya satta prati golAkAra hotA hai isI prakAra balabhadra bhI muddatta arthAt sadAcAra se yukta the jisa prakAra sUrya teja kI mUrti svarUpa hotA hai ugI prakAra balabhadra bhI teja ko murti svarUpa the, jisa prakAra sUrya udita hote ho andhakAra ko naSTa kara detA hai usI prakAra balabhadra ne muni hote hI antaraMga ke andhakAra ko naSTakara diyA thA, jisa prakAra sUrya nirmala hotA hai usI prakAra balabhadra bhI karmamala naSTa ho jAne nirmala the aura jisa prakAra sUrya binA kisI rukAvaTa ke Upara pAkAza meM gamana karatA hai usI prakAra balabhadra bhI binA kisI rukAvaTa ke Upara tIna loka ke agrabhAga para jA ghirAjamAna hue| dekhI, moha vaza kiye hue juA se murkha svayaMbhU aura rAjA madhu pApa kA saMcaya kara dukhadAyI naraka meM pahuMce so ThIka hI hai kyoMki dharma, artha, kAma ina tIna kA yadi kumArga yatti se sevana kiyA jAya to yaha tInoM hI dukha paramparA ke kAraNa ho jAte haiN| koI uttama tapazcaraNa kare aura krodhAdi ke vazIbhUta ho nidAna baMdha kara le to usakA vaha nidAna-bandha atizaya pApa me utpAna duHkha kA kAraNa ho jAtA hai| dekho, 'suketu yadyapi tIrthamArga kA pathika thA to bhI nidAnabandha dUra se hI chor3ane yogya hai| dharma, pahale apanI bAnti se sUrya ko jItane vAlA mitranandI nAma kA rAjA inA, phira mahAvrata aura samitiyoM se samanpana hokara chAnuttara vimAna kA svAmI huA, vahAM se cayakara pRthvI para dvArAvatI nagarI meM sudharma balabhadra huA aura tadanantara AtmasvarUpa ko siddha kara mokSa pada ko prApta huaa| svayaMbhU pahale kuNAla deza kA mUrkha rAjA suketu huA, phira tapazcaraNa kara sukha ke sthAna-svarUpa lAntava svarga meM deva huyA, phira rAjA madha ko naSTa karane ke lie yamarAja ke samAna cakravartI-nArAyaNa hamA pIra tadanantara pApodaya se nIce sAtavIM pRthvI meM gyaa| athAnantara-inhIM vimalavAhananAtha tIrthakara? ke tIrtha meM atyanta unnata, sthira aura devoM ke dvArA sevanIya meru aura mandaranAtha ke do gaNadhara hue the isalie aba unakA carita kahate haiM / jambudvIpa ke pazcima videha kSetra meM sItodA nadI ke uttara taTa para eka gandhamAlinI nAma kA deza hai usake vItazoka nagara meM baMjayanta rAjA rAjya karatA thaa| usakI sarvazrI nAma kI rAnI thI aura una donoM ke saMjayanta tathA jayanta nAma ke do putra the, ye donoM hI putra rAjapUtoM ke guNoM se sahita the| kisI dUsare dina azoka vana meM svayaMbhU nAmaka tIrthakara pdhaare| unake samIpa jAkara donoM bhAiyoM ne dharma kA svarUpa sunA nIra donoM hI bhogoM se virakta ho gaye unhoMne saMjayanta ke putra vaijayanta ke lie jo ki atizaya buddhimAna thA rAjya dekara pitA ke sAtha saMyama dhAraNa kara liyaa| saMyama ke sAtaveM sthAna arthAta bArahaveM guNasthAna meM samasta kaSAyoM kA kSaya kara jinhoMne samarasapanA-purNa vInarAgatA prApta kara lI hai aise baijayanta munirAja jinarAja avasthA ko prApta hue| pitA ke kevalajJAna kA utsava manAne ke lie saba deva Aye tathA dharaNendra bhI paayaa| dharaNeMdra ke saundarya aura bahuta bhArI aizvarya ko dekha kara jayanta muni ne dharaNandra hone kA nidAna kiyaa| usa nidAna ke pravAha se vaha durbuddhi mara kara dharaNendramA so ThIka hai kyoMki bahuta mUlya se alpa mUlya kI vastu kharIdanA durlabha nahIM hai / kisI eka dina saMjayanta muni, manohara nagara ke samIpavartI bhIma nAmaka vana meM pratimA yoga dhAraNa kara virAjamAna the| vahIM se vidyadaSTra nAma kA vidyAdhara niklaa| vaha pUrva bhava ke vaira smaraNa hae tIna bega se yukta krodha se Age bar3hane ke lie asamartha ho gayA / vaha duSTa una munirAja ko uThA lAyA tathA bharata kSetra ke ilA nAmaka parvata kI dakSiNa dizA kI ora jahAM
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ kusumavatI, haravatI, suvarNavatI, gatavatI aura caNDavegA ina nadiyoM kA samAgama hotA hai vahAM una nadiyoM ke agAdha jala meM chor3a paayaa| itanA hI nahIM usane bhole-bhAle vidyAdharoM ko nimnAMkita zabda kahakara uttejita bhI kiyaa| vaha kahane lagA ki / yaha koI var3e zarIra kA dhAraka, manuSyoM ko khAne vAlA pApo rAkSasa hai, yaha hama sabako alaga-alaga dekhavAra khAne ke lie cupacApa khar3A hai, isa nirdaya, sarvabhakSI tathA sarvadoSI daitya ko hama loga milakara bANa tathA bhAle Adi zastroM ke samUha se mAra, dekho, yaha mukhA hai, bhUkha se isakA peTa jhukA jA rahA hai, yadi upekSA kI gaI to yaha dekhate-dekhate Aja rAtri ko hI striyoMbaccoM tathA pazumoM ko khA jaavegaa| isalie Apa loga mere bacanoM para vizvAsa karo, maiM vRthA hI jhUTha kyoM bAla mA ? kyA isake sAtha merA dveSa hai? isa prakAra usake dvArA prerita hue saba vidyAdhara matyu se Dara gaye aura jisa prakAra kiso vizvAsapAtra manuSyoM ko Thaga loga mArane lagate haiM usa prakAra zastroM kA samUha lekara sAdhu ziromaNi evaM samAdhi meM sthita una saMjayanta munirAja ko ve vidyAdhara saba ora se mArane lge| saMjayanta munirAja bhI isa samasta upasarga ko saha gaye, unakA zarIra vajra ke samAna sudRDha thA, ve parvata ke samAna nizcala khar3e rahe aura zukladhyAna ke prabhAva se nirmala jJAna ke dhArI mokSa ko prApta ho gye| usI samaya cAroM nikAya ke indra unakI bhakti se prerita hokara nirvANa-kalyANaka kI pUjA karane ke lie praaye| saba devoM ke sAtha pUrvokta dharaNandra bhI AyA thA, apane bar3e bhAI kA zarIra dekhane se use avadhijJAna prakaTa ho gayA jisase vaha bar3A kupita huaa| usane una samasta vizvAvarI ko nAgarAza se bAMdha liyA / una vidyAdharoM meM kAI-koI buddhimAna bhI the ataH unhoMne prArthanA ko ki he deva ! isa kapa meM hama logoM kA dAra nahIM hai. pApaH vizudaMSTra inheM videha kSetra se uThA lAyA pIra vidyAgharoM ko isane batalAyA ki inase tuma sabako bahuta bhaya hai / aisA kahakara iso duSTa ne hama saba logoM se vyartha ho yaha mahAn uAsagaM karavAyA hai| vidyAbaroM ko prArthanA sunakara dharaNendra ne una para krodha chor3a diyA aura parivAra sahina vidyudaMSTra ko samudra ma girAne kA udyama kiyA / usI samaya vahAM eka prAdityAbha nAma kA deva pAyA thA jo ki vidyuiMgTra aura dharaNadra donoM ke ho guNa-lAbha kA usa prakAra hetu huaA thA jisa prakAra ko kiso dhAtu aura pratyaya ke bIca meM AyA humA anubandha guNa-nyAkaraNa meM prasiddha saMjJA vizeSa kA hetu hotA ho| vaha kahane lagA ki he nAgarAja! yadyapi isa vidyudaMSTra ne aparAva kiyA hai tathApi mere anurodha se isa para kSamA kIjiye / Apa jaise mahApuruSoM kA isa kSadra pazu para krodha kaisA ? vahuta pahala, AdinAtha tothaMkara ke samaya Apake vaMza meM utpanna hae dharaNedra ke dvArA vidyAdharoM ko vidyAe dekara isake vaMza kI racanA kI gaI thii| loka meM yaha bAta bAlaka taka jAnate haiM ; ki anya vRkSa kI bAta jAne do, vipakSa ko bhI svayaM yar3hAkara svayaM kATanA ucita mahIM hai, phira he nAgarAja ! Apa kyA yaha bAta nahIM jAnate ? jaba AdityAbha yaha kaha cukA taba nAgarAja-dharaNadra ne uttara diyA ki isa duSTa ne mere tapasvI bar3e bhAI ko kAraNa hI mArA hai ataH yaha mere dvArA avazya ho mArA jAvegA / isa viSaya meM pApa merI icchA ko roka nahIM skte|' yaha sunakara baddhimAna deva ne kahA ki-'pApa vRthA hI vara dhAraNa kara rahe haiN| isa saMsAra meM kyA yahI tumhArA bhAI hai ? aura saMsAra meM bhramaNa karatA hubA vidyudaMSTra kyA Aja taka tumhArA bhAI nahIM huaa| isa saMsAra meM kauna bandhu hai ? aura kauna bandhu nahIM hai ? bandhutA aura anandhutA donoM hI parivartanazIla haiM--prAja jo bandhu hai vaha kala prabandha ho sakatA hai aura jo abandhu hai vaha kala bandhu ho sakatA hai ata: isa viSaya meM vidvAnoM ko Agraha kyoM honA cAhie? pUrva janma meM aparAdha karane para tumhAre saMjayanta ne vidyuddeSTa ke jIva ko daNDa diyA thA, prAja ise pUrva janma kI vaha bAta yAda A gaI ataH isane muni kA apakAra kiyA hai| isa pApI ne tumhAre bar3e bhAI ko pichale cAra janmoM meM bhI mahA vara ke saMskAra se paraloka bhejA hai - mArA hai| isa janma meM to maiM isa vidyAdhara ko ina munirAja kA upakAra karane vAlA mAnatA hUM kyoMki, isake dvArA kiye hae upasarga ko mahakara hI ye mukti ko prApta hue haiN| he bhadra ! isa kalyANa karane bAle mokSa ke kAraNa ko jAne dIjiye / pApa yaha kahiye ki pUrva janma meM kiye hue apakAra kA kyA pratikAra ho sakatA hai ? 251
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha sunakara dharaNendra ne utsuka hokara grAdityAbha se kahA ki vaha kathA kisa prakAra hai ? Apa mujha se kahiye / vaha deva kahane lagA ki he buddhimAna / isa vidyudaMSTra para vara chor3a kara zuddha hRdaya se suno, maiM vaha saba kathA vistAra se sApha-sApha kahatA huuN| isI jambadvIpa ke bharata kSetra meM siMhapura nagara kA svAmI rAjA siMhasena thaa| usakI rAmadattA nAma kI patinnatA rAnI thii| usa rAjA kA zrIbhUti nAma kA maMtrI thA, vaha zruti smRti tathA purANa prAdi zAstroM kA jAnane vAlA thA, uttama brAhmaNa thA aura apane prApako satyaghoSa kahatA thaa| usI deza ke padmakhaNDapura nagara meM eka sudatta nAma kA seTha rahatA thaa| usakI sumitrA strI se bhadramitra nAma kA putra huA usane puNyodaya se ratnadvopa meM jAkara svayaM bahuta se bar3e-bar3e ratna kamAye / unheM lekara vaha siMhapura nagara pAyA aura vahIM sthAyI rUpa se rahane kI icchA karane lgaa| usane dhIbhUti maMtrI se milakara saba bAta kahI aura usakI sammati se apane ratna usake hAtha meM rakhakara apane bhAI-bandhuoM ko lene ke lie vaha padyakhaNDa (padma) nagara meM gyaa| vahAM se vApisa AyA taba usane satyavASa se apane ratna mAMge parantu ratnoM ke moha meM par3a kara satyaghoSa badala gayA aura kahane lagA ki maiM kucha nahIM jaantaa| taba bhadramitra ne saba nagara meM ronA-cillAnA zurU kiyA aura satyaghoSa ne bhI apanI prAmANikatA banAye rakhane ke lie logoM ko yaha batalAyA ki pApI coroM ne isakA saba dhana lUTa liyA hai| isI zoka se isakA citta vyAkula ho gayA hai aura usI dazA meM vaha yaha saba baka rahA hai / sadAcAra se dUra rahane vAle usa satyaghoSa ne apanI zuddhatA prakaTa karane ke lie rAjA ke samakSa dharmAdhikAriyoM-nyAyaghozoM ke dvArA batalAI zapatha khAI / bhadramitra yadyapi anAtha raha gayA thA to bho usane apanA ronA nahIM chor3A, vaha bAra-bAra yahI kahatA thA ki isa pApo vijAti brAhmaNoM ne mujhe Thaga liyaa| he satyaghoSa ! maiMne tujhe cAroM tarapha se zuddha jAti Adi guNoM se yukta maMtriyoM ke uttama guNoM se vibhUSita tathA sacamuca ho satyaghoSa samajhA thA isalie ho maiMne apanA ratnoM kA piTArA tere hAtha meM sauMpa diyA thA aba isa taraha tU kyoM badala rahA hai, isa badalane kA kAraNa dayA aura yaha saba karanA kyA Thoka hai ? mahArAja siMha ke prasAda se tere kyA nahIM hai? chatra aura siMhAsana ko choDakara paramArA rAjya terA hI to hai| phira dharma, yaza aura bar3appana ko vyartha ho kyoM naSTa kara rahA hai ? kyA tU smRtiyoM meM kahe huye dhyAsApahAra ke doSa ko nahIM jAnatA? tUne jo nirantara arthazAstra kA adhyayana kiyA hai kyA usakA yahI phala hai ki tU sadA hasaroM ko ugatA hai aura dUsaroM ke dvArA svaya nahIM ugAyA jAtA / athavA tU para zabda kA artha viparIta samajhatA hai-para kA dasarA na lekara zatru latA hai so he satyaghoSa ! kyA sacamuca hA maiM tumhArA shtruhuuN| sadbhAvanA se pAsa meM Aye hue manuSyoM ko Thagane meM kyA caturAI hai ? gAda meM Akara sAye hue ko mArane vAle kA puruSArtha kyA puruSArtha hai ? he zrIbhUti ! tU mahAmoha rUpI pizAca se grasta ho rahA hai, tU apane bhAvI jIvana ko naSTa matakara, merA ratnoM kA piTArA mujhe de de| mere ratna aise haiM, itane bar3e haiM aura unakI yaha jAti hai, yaha saba tU jAnatA hai phira kyoM isa taraha unheM chipAtA hai| isa prakAra baha bhadramitra prati dina prAtaHkAla ke samaya kisI vRkSa para car3hakara bAra-bAra rotA thA so ThIka hI hai kyoMki dhIra-vIra manuSya kaThina kArya meM bhI udyama nahIM chor3ate / bAra-bAra usakA eka-sA ronA sunakara eka dina rAno ke mana meM vicAra pAyA ki cUki yaha sadA eka hI sadRza zabda kahatA hai ataH yaha unmatta nahIM hai, aisA samajha par3atA hai| rAnI ne yaha vicAra rAjA se prakaTa kiye aura maMtrI ke sAtha jumA khelakara usakA yajJopavIta tathA usake nAma kI aMgUThI jIta lI / tadanantara jasane niSaNamatI nAma kI dhAya ke hAtha meM donoM cIjeM dekara use ekAnta meM samajhAyA ki tU dhIbhUti mantrI ke ghara jA sajanakI strI se kaha ki mujha mantrA ne bhejA hai, tU mere lie bhadramitra kA piTArA de de| pahicAna ke lie unhoMne yaha donoM cIjeM bhejI haiM isa prakAra jhUTha-mUTha ho kaha karatU vaha ratnoM kA piTArA le A, isa taraha sikhalAkara rAnI rAmadattA ne / dhAya bhejakara mantrI ke ghara se yaha ratnoM kA piTArA bulA liyaa| rAjA ne usa piTAre meM aura dUsare ratna DAlakara bhadramitra ko svayaM ekAnta meM bulAyA aura kahA ki kyA yaha piTArA tumhArA hai? rAjA ke aisA kahane para bhadramitra ne khaa| 252
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki he deva ! yaha piTArA to hamArA ho hai parantu isameM kucha dUsare amUlya rala milA diye gaye haiN| inameM ye ratna mere nahIM haiM isa taraha dahakara saca bolane vAle, zuddha buddhi ke dhAraka tathA sajjanoM meM zreSTha bhadramitra ne apane hI ratna le liye| yaha jAnakara rAjA bahuta hI saMtuSTa hue aura unhoMne bhadramitra ke lie satyaghoSa nAma ke sAtha atyanta utkRSTha seTha kA pada de diyA-bhadramitra ko rAjazreSThI banA diyA aura unakA 'satyaghoSa' maMtrI jhUTha bolane vAlA hai, pApI hai tathA isane pAsa bahata kiye haiM isalie ise daNDita kiyA jAve isa prakAra dharmAdhikAriyoM ke kahe anusAra rAjA ne use daNDa diye jAne kI anumati de do| isa prakAra rAjA ke dvArA prerita hue nagara ke rakSakoM ne zrIbhUti maMtrI ke lie tIna daNDa nizcita kiye :-(1) isakA saba dhana chIna liyA jAne, (2) vajramuSTi pahalavAna ke majabUta tIna ghuse diye jAveM, (3) aura kAMse ke tIna thAloM meM rakhA hayA nayA gobara khilAyA jAye, isa prakAra nagara ke rakSakoM ne use tona prakAra ke daNDoM se daNDita kiyaa| zrIbhUti rAjA ke sAtha baira bAMdhakara pArtadhyAna se kupita hotA huA marA aura marakara rAjA ke bhaNDAra meM agandhana nAma kA sAMpa humaa| bAda se pare kApAlAdArI kahalAtI hai vaha do prakAra kI mAnI gaI hai eka jo svabhAva se hI hotI aura dasarI kisI nimitta se| jo corI svabhAva se hotI hai vaha janma se hI lobha kaSAya ke nikRSTa sambandhoM kA udaya hone se hotI hai| jisa manaSya ke naisagika corI karane ko yAdata hotI hai, usake ghara meM karor3oM kA dhana rahane para bhI tathA karoDoM kA pAlana para hone para bhI corI ke binA use saMtoSa nahIM hotA / jisa prakAra sabako kSudhA Adi kI bAdhA hotI hai usI prakAra usake jArI kA bhAva hotA hai| jaba ghara meM strI-putra Adi kA kharca adhika hotA hai aura ghara meM dhana kA prabhAva hotA hai taba dasarI taraha ko corI karanI par3atI hai vaha bhI lAbha kavAya prayavA kisoanya duSkarma ke udaya se hotI hai| yaha jIva donoM prakArako cAriyoM meM azubha grAghu kA bandha karatA hai yAra dura ceSTA se dugati meM cirakAla taka mArI dukha sahana karatA hai| corI karane bAle ko sajjanatA naSTa ho jAtA, dhanAdi ke viSaya meM usakA vizvAsa calA jAtA hai, aura mitra tathA bhAI-bandhayoM ke sAtha se prANAnta taka vipatti uThAnI par3atI hai / jisa prakAra dAvAnala se latA zIghra hI naSTa ho jAtI hai usI prakAra gUNarUpI phaloM gayI haI kauti rUpI tAjo mAlA corI se zIghra hI naSTa ho jAtI hai yaha saba jAnate hue bhI mUrkha satyaghoSa (zrIbhati) ne ki corI ke dvArA yaha sAhasa kara ddaalaa| isa corI ke kAraNa vaha maMtrI pada se zodha ho cyuta kara diyA gayA, use pota kaThina tona daNDa bhogane par3e tathA bar3e bhAro pApa se baMdhI huI durgati meM jAnA pdd'aa| isa prakAra apane hRdaya meM maMtroM ke darAcAra kA cintavana karate hue rAjA sihasena ne usakA maMtrI pada dharmila nAmaka brAhmaNa ke lie de diyaa| isa prakAra samaya vyatIta hone para kiso dina asanA nAma ke bana meM vimalakAntA nAma ke parvata para virAjamAna nAma ke manirAja ke pAsa jAkara seTha bhadramiva ne dharma kA svarUpa sunA aura apanA bahuta-sAdhana dAna meM de diyaa| usakI vA samitrA isake itane dAna ko na saha sakI ataH atyanta trudha huI aura anta meM marakara usI asanA nAma ke vana meM vyAghroM hAka dina bhadramitra apanI icchA se asanA bana meM gayA thA use dekhakara duSTa abhiprAya vAlI vyAghro ne usa apane ho patra ko khA liyA so ThIka hI hai kyoMki krodha se jIvoM kA kyA bhakSya nahIM ho jAtA ? vaha bhadramitra marakara snaha ke kAraNa rAnI rAmadattA ke siMhacandra nAma kA putra hanA tathA pUrNacandra usakA choTA bhAI huaa| ye donoM hI putra rAjA ko atyanta priya the| kimI samaya rAjA siMhasena apanA bhaNDArAgAra dekhane ke liye gaye the vahAM satyaghoSa ke jIva agandhana nAmaka sA ne use koso isa liyaa| usa garur3adaNDa nAmaka zArur3I ne mantra se saba sapoM ko bulAkara kahA ki tuma logoM meM jo nirdoSa ho vaha pani meM nAkara bAhara nikale aura zuddhatA prApta kare / anyathA pravRtti karane para maiM daNDita kruuNgaa| isa prakAra kahane para agandhana ko loDa bAkI saba sarpa usa agni se kveza ke binA hI isa taraha bAhara nikala pAye jisa taraha ki mAno kisI jalAzaya se ho paranta agandhana kodha aura mAna se bharA thA ataH usa agni meM jala gayA aura marakara kAlaka vana meM lobha ... jAti kaamgaa| rAjA siMhasena bhI Ayu ke anta meM mara kara sallakI vana meM prazani poSanAma kAmadonmatta hAthI huaa|
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ idhara siMhacandra rAjA huyA aura pUrNacandra yuvarAja banA / rAjyalakSmI kA upabhoga karate hue una donoM kA bahuta bhArI samaya jaba eka kSaNa ke samAna bIta gyaa| taba eka dina rAjA siMhasana kI mRtyu ke samAcAra sunane se dAntamati aura hiraNyamati nAma ko saMyama dhAraNa karane vAlI prAyikAe~ rAnI rAmadattA ke pAsa praaii| rAmadattA ne bhI una donoM ke samIpa saMyama dhAraNa kara liyaa| isa zoka se rAjA sihacandra pUrNacandra nAmaka munirAja ke pAsa gayA aura dharmopadeza sunakara yaha bicAra karane lagA ki yadi yaha manuSya-janma vyartha calA jAtA hai to phira isameM utpatti kisa prakAra ho sakatI hai, isameM utpatti hone kI prAzA rakhanA bhrama mAtra hai athavA nAnA yoniyoM meM bhaTakanA hI vAkI raha jAtA hai| isa prakAra vicAra kara usane choTe bhAI pUrNacandra ko rAjya meM niyukta kiyA aura svayaM dIkSA dhAraNa kara lii| vaha pramAda ko chor3akara vizuddha hotA huA saMyama ke dvitIya guNasthAna arthAt apramattavirata nAmaka saptama guNasthAna ko prApta huaa| tapa ke prabhAva se use prAkAzacAraNa Rddhi tathA manaHparyaya jJAna prApta huaA / kisI samaya rAmadattA siMhabandra muni ko dekhakara bahuta hI harSita huii| usane manohara vana nAma ke udyAna meM vidhi pUrvaka unakI vandanA kI, tapa ke nirvighna hone kA samAcAra pachA aura anta meM putra sneha ke kAraNa yaha pUchA ki pUrNacandra dharma ko chor3akara bhogoM kA Adara kara rahA hai vaha kabhI dharma ko prApta hogA yA nahIM? siMhavandra muni ne uttara diyA ki kheda mata karo, vaha avazya hI tuma se athavA anya se tumhAre dharma ko grahaNa karegA / maiM isake anya bhava se sambandha rakhane vAlI kathA kahatA hUM so suno| kozala deza ke vRddha nAmaka grAma meM eka mRgAyaNa nAma kA brAhmaNa rahatA thaa| usako strI kA nAma madhurA thaa| una donoM ke vAruNI nAma kI putrI thI, mRgAyaNa prAyu ke anta meM marakara sAketa nagara ke rAjA divyabala aura usakI rAnI sumati ke hiraNyavatI nAma kI putrI huii| vaha sato hiraNyavatI podanapura nagara ke rAjA pUrNacanda ke lie do gaI-vyAhI gii| mRgAyaNa kI strI madhurA bhI marakara una donoM pUrNacandra aura hiraNyavatI ke tU rAmadattA nAma kI putrI huI thI, seTha bhadramitra tere sneha se siMhacandra nAma kA putra humA thA pIra vAruNI kA jIva' yaha pUrNacandra harA hai| tumhAre pitA ne bhadrabAha se dIkSA lI thI aura unase maiMne dIkSA lI thii| isa prakAra tumhAre pitA hama donoM ke guru hue haiN| terI mAtA ne dIkSA dhAraNa kI thI aura phira hiraNyavato mAtA se tUne dIkSA dhAraNa ko hai| grAja mujhe saba prakAra kI zAnti hai| rAjA siMhasena ko sAMpa ne Dasa liyA thA jisase mara kara vaha bana meM prazanighopa nAma kA hAthI huA / eka dina vaha madonmatta hAthI bana meM ghUma rahA thA, vahIM maiM thA, mujhe dekhakara vaha mArane ko icchA se daur3A, mujhe AkAzacAraNa Rddhi thii| ataH maiMne aAkAza meM sthita ho pUrvabhava kA sambandha batAkara use smjhaayaa| vaha ThIka-Thoka saba samajha gayA jisase usa bhavya ne zIghra hI saMyAmAsaMyama- dezavata grahaNa kara liyaa| paba usakA citta bilakula zAnta hai, vaha sadA virakta rahatA haA zarIra prAdi kI niHsAratA kA vicAra karatA rahatA hai, lagAtAra eka mAha ke upavAsa kara sUkhe pattoM kI pAraNA karatA hai| isa prakAra mahAna dhairya kA dhAraka vaha hAthI cirakAla taka kaThina tapazcaraNa kara atyaMta durvala ho gyaa| eka dina vaha yupakesariNI nAma kI nadI ke kinAre pAnI pIne ke lie ghusaa| use dekhakara zrIbhUti-satyaghoSa ke jIva ne jo marakara camarI maga aura bAda meM kukuTa sarpa huprA thA usI hAthI ke mastaka para car3hakara use isa liyaa| usake viSa se hAthI mara gayA, baha c ki samAdhimaraNa se marA thaa| ataH sahasrAra svarga ke ravipriya nAmaka vimAna meM zrIdhara nAma kA deva humA / dhamila brAhmaNa jise ki rAjA siMhasena ne zrIbhUti ke bAda apanA mantrI banAyA thA prAyu ke anta meM marakara usI vana meM vAnara hA thaa| usa vAnara kI aura pUrvokta hAthI ko samAna mitratA thii| ata: usane usa kukUTa sarpa ko mAra DAlA jisase vaha mara kara tIsare naraka meM utpanna huaa| idhara zUgAlavAna nAma ke vyAghra ne hAthI ke donoM dAMta tor3e aura atyanta camakIle motI nikAle tathA dhamitra nAmaka seTha ke lie diye / rAjazreSThI dhanamitra ne ve donoM dAMta tathA motI rAjA parNacanda ke lie diye / rAjA pUrNa candra ne una donoM dAMtoM se apane palaMga ke cAra pAye banavAye aura motiyoM se hAra banavA 254
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ T kara pahinA / vaha manuSya sarvathA buddhirahita nahIM hai athavA saMsAra ke prabhAva kA vicAra nahIM karatA hai to saMsAra ke aise svabhAva kA vicAra karane vAlA kauna manuSya hai jo viSaya bhogoM meM prIti bar3hAne vAlA ho ? isa taraha siMhacandra muni ke samajhAne para rAmadattA ko vodha huA, vaha putra ke sneha se rAjA pUrNacandra ke pAsa gaI aura use saba bAteM kahakara smjhaayaa| pUrNacaMdra ne dharma ke tattva ko samajhA aura cirakAla taka rAjya kA pAlana kiyaa| rAmadattA ne putra ke sneha se nidAna kiyA aura Ayu ke anta meM marakara mahAzukra svarga ke bhAskara nAmaka vimAna meM deva pada prApta kiyA / tathA pUrNacandra bhI usI svayaM ke vaiDUrya nAmaka vimAna meM hU nAma kA deva huaa| nirmala jJAna ke dhAraka sicandra munirAja bhI acchI taraha samAdhimaraNa kara nauveM graiveyaka ke zrItaMkara vimAna meM ahamindra hue| rAmadattA kA jIva mahAzuka svarga se calakara isI dakSiNa zreNI ke dharaNItika nAmaka nagara ke svAmI ativega vidyAdhara ke zrIdharA nAmakI putrI huI vahA~ isakI mAtA kA nAma sulakSaNA thaa| yaha dhIrA putrI kA nagarI ke pradhipati darzana nAmaka vidyAvara ke rAjA ke lie dI gaI pUrNacandra kA jIva jo ki mahAzutra svarga ke vaiDUrya vimAna meM vaiDUrya nAmaka deva huA thA vahAM se cayakara isI zrIdharA ke yazodharA nAma ko vaha kanyA huI jo ki puSkarapura nagara ke rAjA sUryAvarta ke lie dI gaI thii| rAjA siMhasena athavA azanidhoSa hAthI kA jIva zrIdhara deva una donoM sUryAvarta aura yazodharA ke razmi nAma kA putra huA kisI munivara nAmaka muni se dharmopadeza sunakara rAjA sUryavrata tapa ke lie cale gaye aura zrIdharA tathA yazodharA ne guNavalI AryikA ke pAsa dIkSA dhAraNa kara lI / - kisI samaya razmivega siddhakUTa para vidyamAna jina-mandira ke darzana ke lie gayA, vahAM usane cAraNa zuddha dhArI harizcandra nAmaka munirAja ke darzana kara unase dharma kA svarUpa sunA, unhIM se samyagdarzana aura saMyama prApta kara muni ho gayA tathA zIghra hI AkAzacAraNa Rddhi prApta kara sI kisI dina razmiveya muni kAMcana nAma kI guhA meM virAjamAna the, unheM lii| dekhakara zrIdharA aura yazodharA dhAvikAeM unheM namaskAra kara vahIM baiTha gii| idhara satyaghoSa kA jIva jo tIsare naraka meM nArakI huA thaa| vahA~ se nikala kara pApa ke udaya se cirakAla taka saMsAra meM bhramaNa karatA rahA aura anta meM usI vana meM mahAna ajagara huaa| una zrIdharA tathA yazodharA zAyikAoM ko aura sUrya ke samAna dIpti vAle una razmivega munirAja ko dekhakara usa ajagara ne krodha se eka ho sAtha nigala liyA / samAdhimaraNa kara prAyikAeM to kApiSTa nAmaka svarga ke rucaka nAmaka vimAna meM utpanna huii| aura muni usI svayaM ke arkaprabha nAmaka vimAna meM deva utpanna hue| yaha ajagara bhI pApa ke udaya se paMkaprabhA nAmaka caturtha pRthvI meM pahuMcA sicandra kA jIva svarNa se kara isI jasbUdvIpa ke candrapura nagara ke svAmI rAjA aparAjita aura unakI sundarI nAma kI rAnI ke cakrAyudha nAma kA putra huA / usake kucha samaya bAda rahimavega kA jI bhI svayaM se yuta hokara isI aparAjita rAjA kI dUsarI rAno citramAlA ke bA nAma kA putra huaa| zrIvarA prAyikA svarga se cayakara dharaNI tilakanagara ke svAmI ativega rAjA ko priyakAriNo rAnI ke samasta lakSaNoM se sampUrNa ratnamAlA nAma ko atyanta prasiddha putra huii| yaha ratnamAlA Age calakara vajrAyupha ke mAnanda ko bar3hAne bAlI usakI prANapriya huii| pIra yazodharA Arthika svarga se karana donI vakhAyudha thora rasnamAlA ke ranAvudha nAma kA putra huaa| isa prakAra se yahAM pratidina apane-apane pUrva puSya kA phala prApta karane lge| kisI dina dhIrabuddhi ke dhAraka rAjA aparAjita ne pihitAsratra muni se dharmopadeza sunA aura cakrAyudha ke lie rAjya dekara dIkSA le lii| kucha samaya bAda rAjA cakrAyudha bhI vajrAyudha para rAjya kA bhAra rakhakara apane pitA ke pAya dIkSita ho gaye aura usI janma meM mokSa cale gye| aba bApa ne rAjya kA bhAra ratnAyudha ke lie sauMpakara cakrAyudha ke samIpa dIkSA lI so ThIka hI hai kyoMki satyayuga ke dhAraka kyA nahIM karate ? ratnAyudha bhogoM meM vyAsakta thA .taH dharma kI rakSA chor3akara bar3I lampaTatA ke sAtha vaha cirakAla taka rAjya ke sukha bhogatA rahA kisI samaya manorama nAma ke mahodAna meM baccadanta mahAmuni 255
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokAnayoga kA varNana kara rahe the use sunakara bar3e buddhivAle, rAjA ke meghavijaya nAmaka hAthI ko apane pUrva bhava kA smaraNa ho AyA jisase usane yoga dhAraNa kara liyA. mAMsAdi grAsa lenA chor3a diyA aura saMpAra ko duHkhamaya sthiti kA vaha vicAra karane lgaa| yaha dekha rAjA ghabar3A gayA, usane bar3e-bar3e mantravAdiyoM tathA vaidyoM ko bulAkara svayaM hA bar3e Adara se pUchA ki isa hAthI ko kyA vikAra ho gayA hai ? unhoMne jaba bAta pitta aura kapha se utpanna huaA ka I vikAra nahIM dekhA taba anumAna se vivAra kara kahA ki dharma zravaNa karane se ise jAti smaraNa ho gayA isalie unhoMne kisI acche vataMtra meM banA tathA dhuta prAdi se milA hanA zuddha AhAra unake sAmane rakhA jise usa gajarAja ne khA liyaa| yaha dekha rAjA bahuta hI azcarya ko prApta hunaa| vaha vajradanta nAmaka avadhijJAnI munirAja ke pAsa gayA aura yaha saba samAcAra kahakara unase isakA kAraNa pUchane lgaa| munirAja ne kahA ki he rAjana! maiM saba kAraNa kahatA hUM nU suna / isI bharatakSetra meM chatrapura nagara kA rAjA pratibhadra thA / usakI sundarI nAma kI rAnI se prItikara nAmaka putra huaa| rAjA ke eka citramAta nAmaka mantrI thA ora lakSmI ke samAna usako kamalA nAma ko strI thaa| kamalA ke vicitra mati nAma kA putra huaa| eka dina rAjA aura maMtrI donoM ke putroM ne dharmaruci nAma ke munirAja se dharmAdeza rAnA ora usI samaya logoM se udAsa hokara donoM ne tapa dhAraNa kara liyaa| mahAmuni prItikara ko kSaurAsaba nAma kI ddhi utpanna ho gii| ve donoM muni yama-krama se vihAra karate hue sAketapura phuNce| unameM se matriputra vicitramati muni upavAsa kA niyama mekara nagara ke bAhara raha gaye aura rAjaputra prItikara muni caryA ke lie nagara meM gaye / apane ghara ke samIpa jAtA huA dekha buddhipreNA nAma ko batAne unheM bar3o vinaya se praNAma kiyaa| aura merA kula dAna dene yogya nahIM hai isalie bar3e zoka se apanI nindA karatI haI usane munirAja se pUchA ki he mune Apa yaha batAiye ki prANiyoM ko uttama kula tathA rUpa Adi kI prApti kisa kAraNa se hotI hai ? 'madya mAMsAdi ke tyAga se hotI hai| sA kahakara vaha muni nagara se lauTa aaye| dUsare vicitramati muni ne Adara ke sAtha pUchA ki Apa nagara meM bahuta dera taka kaMse TaharaM ? unhone bhI vakSyA ke sAtha jo bAta huI thI vaha jyoM kI tyA nivedana kara dI / dUsare dina maMtrI putra vicitramati muni ne bhikSA ke samaya vaizyA ke ghara meM praveza kiyaa| vaizyA muni ko dekhakara ekadama uThI tathA namaskAra karake pahale ke samAna bar3e prAdara se dharma kA svarUpa pUchane lagI / parantu durva Di vicitramatimUni ne usake sAtha kAma aura rAga sambandhI kathAeM hI kii| vaizyA unake abhiprAya ko samajha gaI ata: usane urAkA tiraskAra kiyaa| vicitramati vaizyA se apamAna pAkara bahuta hI kruddha huaA / usane munipanA chor3a diyA aura rAjA kI naukarI kara lii| vahA~ pAkazAstra ke kahe anasAra banAye hue mAMsa se usane usa nagara ke svAmI rAjA gandhamitra ko apane vaza kara liyA aura hara upAya se usa japaNA ko apane prAdhIna kara liyA / anta meM baha vicitramati mara kara tumhArA hAthI huA hai| maiM yahAM triloka prApti kA pATha kara rahA thA use sunakara ise jAti smaraNa huA hai| aba yaha saMsAra se virakta hai, nikaTa bhavya hai aura tilA dharma kA tyAga karanA gaisA hai jaisA ki kAMca ke lie mahAmaNi kA aura dAsI ke lie mAtA kA tyAga karanA hai isalie bitAnoM ko cAhie ki va bhogoM kA sadA tyAga kreN| yaha sunakara rAjA kahane lagA ki dharma ko dUSita karane vAle kAmako dhikkAra hai, vAstava meM dharma hI parama mitra hai aisA kahakara baha dharma meM tatpara ho gyaa| usane usI samaya apanA rAjya para lie de diyA aura mAtA ke sAtha saMyama dhAraNa kara liyA / tapazcaraNa kara marA aura Ayu ke anta meM solahaveM svarga meM deva naa| satyaghoSa kA jIva jo paMkaprabhA' nAmaka cauthe naraka meM gayA thaa| vahAM se nikalakara cirakAla taka nAnA yoniyoM meM bhramaNa karatA hatyA aneka duHkha bhogatA rahA / eka bAra vaha pUrvakRta pApa ke udaya se isa kSetrapura nagara meM dAruNa nAmaka vyAla kI maMgI strI se pratidhAraNa nAmaka putra hnaa| kisI eka priyaMgurakhaNDa nAma ke vana meM vajrAyadha muni pratimAyoga dhAraNa kara virAjamAna the unheM usa iSTa bhIla ke lar3ake ne paraloka bheja diyA- mAra ddaalaa| tIkSNa buddhi ko dhAraka ve muni vyAla ke dvArA kiyA huyA
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIva upasarga sahakara dharmadhyAna se sarvArthasiddhi ko prApta he| aura prati dAruNa nAmaka vyAghra munihatyA ke pApa se sAtaveM naraka meM utpanna huaa| pUrva ghAtakI khaNDa ke pazcima videha kSetra meM ganvila nAmaka deza hai usake ayodhyA nagara meM rAjA grahahAsa rahate the, unakI sukha dene vAlI suvratA nAma kI strI thii| ratnamAlA kA jIva una donoM ke bItamaya nAma kA putra humA / aura usI rAjA kI dUsarI rAnI jinadattA ke ratnAyudha kA jIva vibhISaNa nAma kA putra huaa| ve donoM hI putra balabhadra tathA nArAyaNa the aura dIrghakAla taka vivAha kiye binA hI rAjalakSmI kA yathAyogya upabhoga karate rahe / anta meM nArAyaNa to narakAyu kA baMdhakara zarkarAprabhA meM gayA aura balabhadra antima samaya meM dIkSA lekara lAntaba svarga meM utpanna hunaa| maiM vaho prAdityAbha nAma kA deva hUM, maiMne snehavaza dusare naraka meM jAkara vahA~ rahane vAle vibhISaNa ko sambodhA thA vaha pratibodha ko prApta huA aura vahAM se nikalakara isI jambUdvIpa ke airAvata kSetra kI ayodhyA nagarI ke rAjA zrIvarmA kI susImA devI ke zrI dharmA nAma kA putra huaa| aura bayaska hone para ananta nAmaka munirAja se saMyama grahaNa kara brahmasvarga meM prATha divya guNoM se vibhUSita deva hmaa| vajJAyudha kA jIba jo sarvArtha siddhi meM ahamindra huA thA vahAM se Akara saMjayanta huA / dhodharmA kA jIva-brahmasvarga se Akara tu jayanta huA thA aura nidAna vAMdhakara moha-karma ke udaya se dharaNondra huaa| satyavoSa kA jova sAtavoM pRthvI se nikala kara jaghanya grAyu kA dhAraka sAMpa huA aura phira tIsare naraka gyaa| vahAM se nikalakara basa sthAvara rUpa tiyaMca gati meM bhramaNa karatA rahA / eka bAra bhUtaramaNa nAmaka bana ke madhya meM airAvata nadI ke kinAre gozrRMga nAmaka tApasa ko zaMkhikA nAmaka strI ke mRgazRMga nAma kA putra huaa| vaha virakta hokara pacAMgni tapa kara rahA thA ki itane meM vahAM se divya tilaka nagara kA rAjA aMgubhAla nAma kA vidyAdhara nikalA use dekhakara usa mUrkha ne nidAna bandha kiyA / anta meM marakara isI bharatakSetra ke vijayA parvata kI uttara gheNI-sambandhI gaganavalbha nagara ke rAjA bajradaMSTa vidyAdhara kI vidhutprabhA rAnI ke vidyudaMSTra nAma kA putra huyaa| isane pUrva baira ke saMskAra se karmabaMdha kara cirakAla taka duHkha pAye aura Age bhI paavegaa| jagAra narga ke uza hokara yaha jIva parivartana karatA rahatA hai / pitA putra ho jAtA hai, putra mAtA ho jAtI hai, mAtA bhAI ho jAtI hai, bhAI bahana ho jAtA hai aura bahana nAto ho jAtI hai so ThIka hI hai kyoMki isa saMsAra meM bandhajanoM ke sambandha kI sthiratA hI kyA hai ? isa saMsAra meM kisane kisakA apakAra nahIM kiyA aura kisane kisakA upakAra nahIM kiyA? isalie baira bAMdha kara pApa kA bandha mata kro| he nAgarAja! he dharaNendra ! bara chor3o aura vidyudaMSTra ko bhI chor3a do| isa prakAra usa deva ke vacana rUpa amRta kI varSA se dharaNendra bahuta hI saMtuSTa huaa| vaha kahane lagA ki he deva! tumhAre prasAda se grAja meM samIcIna dharma kA zraddhAna karatA hUM kintu isa vidyu daMSTra ne jo yaha pApa kA AcaraNa kiyA hai vaha vidyA ke bala se hI kiyA hai isalie maiM isakI tathA isake baza kI mahAvidyA ko chona letA haM' yaha kahA / usake vacana sunakara baha deva' dharaNendra se phira kahane lagA ki mApako svayaM nahIM to mere anurodha se hI aisA nahIM karanA cAhie / dharaNendra ne bhI usa deva ke vacana sunakara kahA ki yadi aisA hai to isake vaMza ke puruSoM ko mahAvidyAeM siddha nahIM hogI parantu isa vaMza kI striyAM saMjayanta svAmI ke samIpa mahAvidyAnoM ko siddha kara sakatI haiN| yadi ina aparAdhiyoM ko itanAbhI daNDa nahIM diyA jAyegA to ye duSTa ahaMkAra se khoTI ceSTAeM karane lageMge tathA Age hone vAle muniyoM para bho aisA upadrava kreNge| isa ghaTanA se isa parvata para ke vidyAdhara atyanta lajjita hue the isalie isakA nAma 'homAna' parvata hai aisA kahakara usane usa parvata para apane bhAI saMjayanta muni kI pratimA bnvaaii| dharma aura nyAya ke anusAra kahe hue zAnta vacanoM se vidyadadaMSTa ko kAluSya rahita kiyA aura usa deva kI pUjA kara apane sthAna para calA gayA / vaha deva apanI Ayu ke anta meM uttara matharA nagarI ke anantavIrya rAjA aura mehamAlinI nAma kI rAnI ke merumAma kA putra humaa| tathA dharaNendra bhI uso rAjA ko abhivatI rAnI ke mandara nAma kA putra hmaa| ye donoM hI bhAI zukra aura bRhaspati ke samAna the tathA atyanta nikaTa bhavya the isalie vimalavAhana bhagavAna ke pAsa jAkara unhoMne apane pUrvabhava' ke sambandha sUne evaM dIkSA lekara unake gaNadhara ho gaye / aba yahAM isameM se pratyeka kA nAma lekara unako gati aura bhavoM ke samUha kA varNana karatA huuN| 257
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ siMhamena bA jIva azanighoSa hAthI hayA, phira zrIdhara deva, razmivega, arkapramadeva, mahArAja bajrAyudha, sarvArthasiddhi meM devendra aura vahAM se cayakara saMjayanta bAvalI huA / isa prakAra siMhona ne bhATa yava meM mokSapada paayaa| madhurA kA jova rAmadattA, bhAskaradeva, thIMdharA, deva, ratnamAlA, acyutadeva, vItabhaya aura Adityaprabhadeva hokara vimalavAhana bhagavAna kA meru nAma kA gaNadhara hatyA aura sAta RdviyoM se yukta hokara usI bhava se mokSa ko prApta hudhA / vAhaNI kA jIva pUrNacandra, vaiDUryadeva, yazodharA kAcita svarga meM bahata bhAra, masinodhAraNA karane vAlA rucakaprabha nAma kA deva, ratnAyudha deva, bhISaNa pApa ke kAraNa dUsare naravA kA nArako, thIdharmA brahmasvarga kA deva, jayanta, dharaNendra paura vimalanAtha kA mandara nAma kA gaNadhara hayA aura cAra jJAna kA dhArI hokara saMmAra sAgara se pAra ho gyaa| dhobhUti--satyadhopa) maMtrI kA jova sarya, camara, kukuTa, sarpa, tIsare naraka kA duHkhI nArakI, ajagara cauthe naraka kA nArakI, basa aura sthAvaroM ke bahuta bhA ati dAruNa sAtaveM naraka kA nArakI, sarpa, nArakI, aneka yoniyoM meM bhramaNa kara mRgazRga aura phira marakara pApI vidyudaNTra vidyAdhara humA evaM pIche se vara rahita-prasanna bhI ho gayA thaa| bhadramitra seTha kA jIva siMhacandra, pratikara deva praura cakrAyudha kA bhava dhAraNa kara pAThoM karmoM ko naSTa karatA hamA nirvANa ko prApta huA thA / isa prakAra kahe hue tInoM ho jIva apane-apane karmodaya ke vaza cirakAla taka ucca-nIca sthAna pAkara kahIM to sukha kA anubhava karate rahe aura kahIM binA mAMge hue tIva duHkha bhogate rahe parantu anta meM tonoM hI niSpApa hokara paramapada ko prApta he| jina mahAnubhAva ne hRdaya meM samatA rasake vidyamAna rahane se duSTa vidyAvara ke dvArA kiye hae bhayaMkara upasarga ko 'yaha kisI birale hI bhAgyavAna ko prApta hotA hai' isa prakAra vicAra kara bahuta acchA mAnA aura atyanta nirmala zukla dhyAna ko dhAraNa kara zuddhatA prApta kI ve karmamala rahita saMjayanta svAmI tuma sabakI rakSA kareM / jinhoMne sUrya aura candramA ko jItakara utkRSTa teja prApta kiyA hai, jo muniyoM ke samUha ke svAmI haiM, tathA nayoM se paripUrNa jinAgama ke nAyaka hai aise meru aura maMdara nAma ke gaNadhara sadA Apa logoM se pUjita raheM-Apa loga sadA unakI pUjA karate rheN| bhagavAna anantanAtha athAnantara jo ananta doSoM ko naSTa karane vAle haiM tathA ananta guNoM kI khAna-svarUpa haiM aise zrI anantanAtha bhagavAna hama sabake hRdaya meM rahane vAle moha rUpI andhakAra kI santAna ko naSTa kara / dhAtakI khaNDa dvIpa ke pUrva mera se uttara kI ora vidyamAna kisI deza meM eka ariSTa nAmakA bar3A sundara nagara hai jo aisA jAna par3atA hai mAnoM samasta sampadAoM ke rahane kA eka sthAna ho ho| usa nagara vA rAjA padmaratha thA, vaha apane guNoM se padmA-lakSmI kA sthAna thA, usane cira kAla taka pRthvI kA pAlana kiyA jisarI prajA parama prIti ko prApta hotI rhii| jIvoM ko sukha dene vAlo uttama rUpa Adi sAmagrI puNyodaya se prApta hotI hai aura rAjA padmaratha ke vaha puNya kA udaya bahata bhArI tathA bAdhA rahita thA / isalie indriyoM ke viSayoM ke sAnnidhya meM utpanna hone vAle sukha se vaha indra ke samAna saMtuSTa hotA huA acchI taraha saMsAra ke mukha kA anubhava karatA thaa| kisI eka dina vaha svayaMprabha jinendra ke samIpa gayA / vahA~ usane vinaya ke sAtha unakI rasuti kI aura nirmala dharma kA upadeza sUnA / tadanantara baha cintavana karane lagA ki 'jIvoM kA zarIra ke sAtha aura indriyoM kA apane viSayoM ke sAtha jo saMyoga hotA hai yaha anitya hai kyoMki isa saMsAra meM sabhI jIvoM ke prAtmA aura zarIra tathA indriyoM aura unake viSaya inameM se eka kA prabhAva hotA hI rahatA hai| yadi anya matAvalambI logoM kA prAzaya mohita ho to bhale hI ho maiMne to moharUpI zatru ke mAhAtmya ko naSTa karane vAle mahanta bhagavAna ke caraNa-kamaloM kA Azraya prApta kiyA hai| maiM ina viSayoM meM apanI buddhi sthira phaMse kara sakatA hUMina viSayoM ko nitya kisa prakAra mAna sakatA hai isa prakAra isakI buddhi moharUpA mahAgAMTha ko kholakara udyama karane lgii| tadannatara jisa prakAra cAroM aura lagI haI vanAgni kI jvAlAsoM se bhayabhIta huA hariNa apane bahuta purAne rahane 258
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke sthAna ko chor3ane kA udyama karatA hai usI prakAra vaha rAjA bhI cirakAla se rahane ke sthAna-svarUpa saMsArarUpI sthalI ko chor3ane kA udyama karane lgaa| usane ghanaratha nAmaka putra ke lie rAjya dekara saMyama dhAraNa kara liyA aura gyAraha aMgarUpI sAgara kA pAragAmI hokara tIrthakara prakRti kA bandha kiyaa| anta meM sallekhanA dhAraNa kara zarIra chor3A aura acyuta svarga ke puSpottara vimAna meM indrapada prApta kiyaa| vahAM usakI prAyU bAIsa sAgara thI, zarIra sAr3he tIna hAtha kA thA, zuklalelyA thI, vaha gyAraha mAha meM eka bAra zvAsa letA thA, vAIsa hajAra varSa bAda zrAhAra grahaNa karatA thA, mAnasika pravIcAra se sukhI rahatA thA, tamaHprabhA nAmaka chaThavI pRthvI taka usakA avadhijJAna thA aura vahIM taka usakA bala, vikriyA mIra teja thA / isa prakAra cirakAla taka sakha bhogakara vaha isa madhyama loka meM Ane ke lie sammukha huaa| usa samaya isa jambUdvIpa ke dakSiNa bharata kSetra kI ayodhyA nagarI meM ikSvAkuvaMzI kAzyapagotrI mahArAja siMhasena rAjya karate the| unakI mahArAnI kA nAma jayazyAmA thaa| devoM ne usake ghara ke Age chaha mAha taka ratnoM ko zreSTha dhArA brsaaii| kArtika kRSNA pratipadA ke dina prAta:kAla ke samaya revatI nakSatra meM usane solaha svapna dekhane ke bAda maha meM praveza karatA hamA hAthI dekhA / avadhijJAnI rAjA se una svapnoM kA phala jAnA / uso samaya vaha acyutendra usake garbha meM prAkara sthita huyA jisase vaha bahata bhArI santoSa ko prApta huI / tadanantara deyoM ne garbhakalyANaka kA abhiSeka kara vastra, mAlA aura bar3e-bar3e AbhapaNAM se mahArAja siMhasena aura rAnI jayazyAmA kI pUjA ko / jayazyAmA kA garbha sukha se bar3hane lgaa| nava mAha vyatIta hone para usane jyeSTha kRSNA dvAdazI ke dina pUSayoga meM puSpavAna putra utpanna kiyA / uso samapa indroM ne prAkara usa putra kA neha parvata para abhiSaka kiyA aura bar3e harSa se anantajita yaha sArthaka nAma rkhaa| dhI vimalanAtha bhagavAna ke bAda nau sAgara aura pauna palya bota jAne para tathA antima samaya dharma kA biccheda ho jAne para bhagavAna anantanAtha jinendra, utpanna hue the, unakI Ayu bhI iso antarAla meM zAmila thii| unako prAyu tona lAkha varSa kI tho, zarIra pacAsa dhanuSa U~cA thA, dedopyamAna suvarNa ke samAna raMga thA aura ve saba lakSagoM se sahita the| manuSya, vidyAdhara ora devoM ke dvArA pUjanIya bhagavAna anantanAtha ne sAta lAkha pacAsa hajAra varSa bIta jAne para rAjyAbhiSeka prApta kiyA thaa| aura jaba rAjya karate hue unheM pandraha lAkha varSa bIta gaye taba kisI eka dina ulkApAta dekhakara unheM yathArtha jJAna utpanna ho gyaa| ve socane lage ki yaha duSkarmarUpI vela ajJAnarUpI boja se utpanna huI hai, asaMyamarUpI pRthvI ke dvArA dhAraNA ko huI hai, pramAdarUpI jala se sIMcI gaI hai, kaSAya hI isakI skandhayapTi hai-bar3o moTI zAkhA hai, yoga ke Alambana se bar3hI huI hai, tiryaJca gati ke dvArA phailI huI hai, vRddhAvasthA rUpI phUloM se DhakI huI hai, aneka roga ho isake pattaM haiM, aura duHkha rUgI duSTa phaloM se jhaka rahI hai / maiM isa duSTa karmarUpI vela ko sukla dhyAnarUpI talavAra ke dvArA prAtmakalyANa ke lie jar3a-mUla se kATanA cAhatA hai| aisA vicAra karate hI stuti karate hue lokAntika deva nA pahuMce / unhoMne unakI pUjA ko, vijayo bhagavAna ne apane anantavijaya putra ke lie rAjya diyA; devI ne tRtIya-dIkSA-kalyANaka kI pUjA ko, bhagavAna sAgaradatta nAmaka pAlako para savAra hokara sahetuka vana meM gaye aura yahAM belA kA niyama lekara jyeSTha kRSNa dvAdazI ke dina sAyaMkAla ke samaya eka hajAra rAjAyoM ke sAtha dIkSita ho gaye / jinheM manaHparyaya jJAna prApta humA aura jo sAmAyika saMyama se sahina haiM aise anantanAtha dasare dinacaryA ke lie sAketapura meM gye| vahA~ suvarNa ke samAna kAnti bAle vizAkha nAmaka rAjA ne unheM pAhAra dekara svarga tathA mokSa kI sacanA dene vAle paMcAzcarya prApta kiye| isa prakAra tapazcaraNa karate hue jaba chamastha avasthA ke do varSa vaHta gaye taba posataka bana meM azvattha-pIpala vakSa ke nIce caitra kRSNa amAvasyA ke dina sAyaMkAla ke samaya revatI nakSatra meM unhoMne jJAna utpanna kiyA / usI samaya devoM ne caturtha kalyANaka kI pUjA kii| jaya Adi pacAsa gaNadharoM ke dvArA unakI divya dhvani kA vistAra hotA thA, ve eka hajAra pUrva dhAriyoM ke dvArA vandanIya the, tIna hajAra do sau vAda karane vAle muniyoM ke svAmI the, untAlIsa hajAra pAMca sau zikSaka unake sAtha rahate the, 256
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAra hajAra tIna sau avadhijJAnI unakI pUjA karate the, ve pA~ca hajAra kevala jJAniyoM se sahita the, ATha hajAra vikriyARddhi ke dhArakoM se vibhUSitathe pA~ca hajAra mana:paryayajJAnI unake sAtha rahate the, isa prakAra saba milAkara chayAsaTha hajAra muni unakI pUjA karate the| sarvadhI Adi ko lekara eka lAkha sATha hajAra dhAvikAeM unakI stuti karato thiiN| ve asaMkhyAta deva-deviyoM ke dvArA stutya the aura saMkhyAta tiryatroM se sevita the| isa taraha bAraha sabhAoM meM vidyamAna bhavya-samUha ke agraNI the / padArtha kathaMcita sadrUpa hai aura kathaMcid zrasadrUpa hai isa prakAra vidhi aura niSedha pakSa ke sadbhAva ko prakaTa karate hue bhagavAna anantanAtha ne prasiddha dezoM meM vihAra kara bhavya jIvoM ko sanmArga meM lgaayaa| anta meM sammeda zikhara para jAkara unhoMne vihAra karanA chor3a diyA aura eka mAha kA yoga nirodha kara chaha hajAra eka sau muniyoM ke sAtha pratimA yoga dhAraNa kara liyaa| tathA caitra kRSNa amAvasyA ke dina rAtri ke prathama bhAga meM caturtha zukla dhyAna ke dvArA parama pada prApta kiyaa| usI samaya devoM ke samUha ne Akara bar3e prAdara se vidhi pUrvaka antima saMskAra kiyA aura yaha saba kriyA kara ve saba apane-apane sthAnoM para cale gye| jinhoMne mithyAnayarUpI saghana andhakAra se bhare hue samasta loka ko samyagnayarUpI kiraNoM se zIghra hI prakAzita kara diyA hai, jo mithyA zAstrarUpI ullukhoM se dveSa karane vAle haiM, jinakI utkRSTa dIpti atyanta prakAzamAna hai aura jo bhavya jova rUpI kamaloM ko vikasita karane vAle haiM aise zrI anantajita bhagavAna rUpI sUrya tuma sabake pApa ko jalAveM / jo pahale padmaratha nAma ke prasiddha rAjA hue phira tapa ke prabhAva se niHzaMka buddhi ke dhAraka zracyutendra hue ve ananta bhavoM meM hone vAle maraNa se tuma sabakI rakSA kreN| prathAnantara-- inhIM anantanAtha ke samaya meM suprabha balabhadra aura puruSottama nAmaka nArAyaNa hue haiM isalie ina donoM ke tIna bhavoM kA utkRSTa caritra kahatA huuN| isI bharata kSetra ke podanapura nagara meM rAjA vasuSeNa rahate the unakI mahArAnI kA nAma nandA thA jo atizaya prazaMsanIya thI usa rAjA ke yadyapi pAMca sI striyAM thI to bha vaha nandA ke Upara hI vizeSa prema karatA thA so ThIka hI hai kyoMki vasanta Rtu meM aneka phUla hone para bhI bhramara AmramaMjarI para hI adhika utsuka rahatA hai / malaya deza kA rAjA caNDazAsana, rAjA vasuSeNa kA mitra thA / isalie vaha kisI samaya usake darzana karane ke lie podanapura AyA / pApa ke udaya se prerita huA caNDazAsana nandA ko dekhane se usa para mohita ho gayA / zrataH vaha durbuddhi usI samaya se use harakara apane deza le gyaa| rAjA vasuSeNa asamartha thA ataH usa parAbhava se bahuta dukhI huA, cintA rUpI yamarAja usake prANa khIMca rahA thA parantu use zAstrajJAna kA bala thA ataH yaha zAnta hokara thepa nAmaka gaNadhara ke pAsa jAkara dIkSita ho gyaa| usa mahAbalavAna ne siMhaniSkIDita yAdi kaThina tapakara yaha nidAna kiyA ki yadi merI isa tapazcaryA kA kucha phala ho to maiM anya janma meM aisA rAjA hoUM ki jisakI AzA kA koI ullaMghana na kara ske| tadanantara saMnyAsamaraNa kara vaha sahAra nAmaka bArahaveM svarga meM deva huaa| vahAM baThAraha sAgara kI usakI Ayu thii| athAnantara-jambUdvIpa ke pUrva videha kSetra meM eka sampatti sampanna nandana nAma kA nagara hai| usameM mahAvala nAma kA rAjA rAjya karatA thA / yaha prajA kI rakSA karatA huA sukhoM kA upabhoga karatA thA, atyanta dharmAtmA thA, zrImAna thA, usakI kIti dizAoM ke anta taka phailI thI aura vaha yAcakoM kI pIr3A dUra karane vAlA thA bahuta dAnI thaa| eka dina use zarIrAdi vastunoM ke yathArtha svarUpa kA bodha ho gayA jisase vaha unase virakta hokara mokSa prApta karane ke lie utsuka ho gayA / usane apane putra ke lie rAjya diyA aura prajApAla nAmaka mahanta ke samIpa saMyama dhAraNa kara siha niSkIDita nAma kA tapa kiyaa| anta meM saMnyAsa dhAraNa kara aThAraha sAgara kI sthiti vAle sahasrAra svarga meM utpanna huaa| yahAM cirakAla taka bhoga bhogatA rhaa| jaba antima samaya bhAyA taba zAntacitta hokara marA aura isI jambUdvIpa sambandhI bharata kSetra kI dvArAvatI nagara ke svAmI rAjA somaprabha kI rAnI jayavantI ke suprabha nAma kA sundara putra huaa| vaha suprabha dUsare vijArtha ke samAna suzobhita ho rahA thA kyoMki jisa prakAra bijavArdha mahAvati bahuta lambA hai usI prakAra suprabha bhI mahAyati uttama bhaviSya se sahita thA, jisa prakAra vijayAcaM samaturaMga UMcA hai usI prakAra suprabha bhI 260 -
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ samatuMga-udAra prakRti kA thA, jisa prakAra vijayA deva aura vidyAdharoM kA Azraya-prAdhAra-rahane kA sthAna hai usI prakAra suprabha bhI deva aura vidyAdharoM kA prAzraya-rakSaka thA aura jisa prakAra vijayAdha zvetimA zuklavarNa ko dhAraNa karatA hai, usI prakAra suprabha bhI zvetimA zuklavarNa athavA koti sambandhI zuklatA ko dhAraNa karatA thaa| yahI nahIM, vaha suprabha candramA ko bhI parAjita karatA thA kyoMki caMdramA kalaMka sahita hai parantu suprabha kalaMka rahita thA, candramA kevala rAtri ke samaya ho kAnta-sundara dikhatA hai parantu suprabha rAtridina sadA ho sundara dikhatA thA, candramA sabake citta ko haraNa nahIM karatA--trakA prAdi ko priya nahIM lagatA parantu suprabha sabake citta kA haraNa karatA thA-priya thA, aura candramA padamAnandavidhAyo nahIM hai-kamaloM ko vikasita nahIM karatA parantu suprabhapadmAnandavidhAyo thA-lakSmI ko Anandita karane vAlA thaa| usI rAjA ko sonA nAma kI rAnI ke vasuSeNa kA jIva puruSottama nAma kA putra huaA jo ki aneka guNoM se manuSyoM ko prAnandita karane vAlA thaa| vaha puruSottama sumeru parvata ke samAna sundara thA kyoMki jisa prakAra sumera parvata samasta tejasviyoM--sUrya candramA prAdi devoM ke dvArA sevyamAna hai usI prakAra puruSottama bhI samasta tejastriyoM pratApI manuSyoM ke dvArA sevyamAna thA, jisa prakAra sumeru parvata ko mahonnati--bhArI UMcAI kA koI bhI ullaMghana nahIM kara sakatA usI prakAra puruSottama kI mahonnati-bhArI zreSThatA athavA udAratA kA koI bhI ullaMghana nahIM kara sakatA aura jisa prakAra sumeru parvata mahAratnoM-bar3e-bar3e ratnoM se suzobhita hai usI prakAra puruSottama bhI mahAratnoM-bahamulya ratnoM athavA zreSTha guNoM se suzobhita thA / ve balabhadra aura nArAyaNa kramazaH zukla aura kRSNa kAnti ke dhAraka the, tathA samasta loka nyavahAra ke pravartaka the ata: zukla pakSa aura kRSNapakSa ke samAna suzobhita hote the| una donoM kA pacAsa dhanupa UtrA zarIra thA tIsa lAkha varSa kI donoM ko prAyu tho aura eka samAna donoM ko sala thA prataH sAtha hI sAya sujApabhAga karate hue unhoMne bahuta-sA samaya bitA diyaa| pradhAnantara-pahale jisa caNDazAsana kA varNana kara Aye haiM vaha aneka bhavoM meM ghUmakara kAzo deza kI vArANasI nagarI kA svAmI madhusUdana nAma kA rAjA huA / vaha sUrya ke samAna atyanta tejasvI thA, usane samasta zatrumA ke samUha ko daNDita kara diyA thA tathA usakA bala aura parAkrama bahuta hI prasiddha thaa| nArada se usa asahiSNu ne una balabhadra aura nArAyaNa kA vaibhava sanakara usake pAsa khabara bhejo ki tuma mere lie hAthI tathA ratna prAdi kara svarUpa bhejo| usakI khabara sunakara puruSottama kA mana rUpo samudra aisA kSubhita ho gayA mAno pralaya kAla kI vAyu se hI kSubhita ho uThA ho, vaha prayala kAla ke yamarAja ke samAna duSpraMkSya ho gayA aura atyanta zrodha karane lgaa| balabhadra suprabha bho dizAoM meM apane netroM kI lAla-lAla kanti ko isa prakAra bikherane lagA mAno krodha rUpo agni ko ujAlAoM ke samUha hI bikhera rahA ho / baha kahane lagA - maiM nahIM jAnatA ki kara kyA kahalAtA hai ? kyA hAya ko kara kahate haiM ? jisase ki khAyA jAtA hai / acchA to maiM jisa meM talavAra camaka rahI hai aisA kara-hAtha dUMgA vaha sira se use svIkAra kare / baha grAve aura kara le jAve isa meM kyA hAni hai--isa prakAra teja prakaTa karane vAle dAnoM bhAIyoM ne kaTuka zabdoM ke dvArA nArada ko ucca svara se uttara diyaa| tadanantara yaha samAcAra sunakara madhusUdana bahuta hI kupita humA aura una donoM bhAiyoM ko mArane ke lie calA tathA ve donoM bhAI bhI krodha se use mArane ke lie cale / donoM senAoM kA aisA saMgrAma humA mAno sabakA mahAra hI karanA cAhate hoN| zatru-madhusUdana ne puruSottama ke Upara cakra calAyA parantu vaha caka puruSottama kA kucha nahIM bigAr3a sakA / anta meM puruSottama ne usI cakra se maghamUdana' ko mAra ddaalaa| donoM bhAI cauthe balabhadra aura nArAyaNa hue tathA tIna khaNDa ke Adhipatya kA isa prakAra anubhava karane lage jisa prakAra ki sUrya aura candramA jyotiloka ke Adhipatya kA anubhava karate haiM / prAyu ke anta meM puruSottama nArAyaNa chaThaveM naraka gayA aura saprabha balabhadra usake biyoga se utpanna zoka rUpI agni se bahuta hI saMtapta huA / somaprabha jinendra ne use samajhAyA jisase prasannacitta hokara usane dIkSA le lI aura anta meM bhapaka zreNI para prArUda hokara usa buddhimAna ne mokSa prApta kara liyaa|
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ puruSottama pahala podanapura nagara meM vasuSeNa nAma kA rAjA huA, phira lapakara zukla lazyA kA dhAraka deva hugrA, phira vahAM se cayakara ardhabharata kSetra kA svAmI, tathA zatruoM ko naSTa karane vAlA puruSottama nAma kA nArAyaNa huzrA evaM usake bAda adholoka meM sAtavIM pRthvI meM utpanna humA / malayadeza kA adhipati pApI rAjA caNDazAsana cirakAla taka bhramaNa karatA hA madhusUdana hA aura tadantara saMsArarUpI sAgara ke adhobhAga meM nimagna huyaa| suprabha pahale nandana nAmaka nagara meM mahAvala nAma kA rAjA thA phira mahAna tapa kara bArahaveM svarga meM deva huA, tadanantara muprabha nAma kA bala gadramA aura samasta parigraha chor3akara usI bhava se paramapada ko prApta huA / dekho, suprabha aura puruSottama eka hI sAtha sAmrAjya ke zreSTha mukhoM kA upabhoga karate the parantu unameM se pahalA- suprabha to mokSa gayA aura dUsarA puruSottama naraka gayA, yaha saba apanI vRttipravRtti kI vicitratA hai| bhagavAna dharmanAtha jina dharmanAtha bhagavAna se pratyanta nirmala uttamakSamA Adi daza dharma utpanna ho ve dharmanAtha bhagavAna hama logoM kA adharma dUra kara hamAre lie sukha pradAna kara / pUrva dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pUrva videha kSetra meM nadI ke dakSiNa taTa para eka vatsa nAma kA deza hai / usameM susImA nAma kA mahAnagara hai| vahAM rAjA dazaratha rAjya karatA thA, vaha buddhi, bala aura bhAgya tInoM se sahita thaa| cUMki usane samasta zatru apane vaza kara liye the isaliye yuddha prAdi ke udyoga se rahita hokara baha zAnti se rahatA thaa| prajA kI rakSA karane meM sadA usakI icchA rahatI thI aura vaha baMdhuoM tathA mitroM ke sAtha nizcintatA-pUrvaka dharma pradhAna mukhoM kA upabhoga karatA thaa| eka bAra vaizAkha zukla pUrNimA ke dina saba loga utsava manA rahe the usI samaya candra grahaNa par3A use dekhakara rAjA dazaratha kA mana bhogoM se ekadama udAsa ho gayA / yaha candramA sundara hai, kuvalayoM-nIlakamalA (pakSa meM mahIgaNDala) ko Anandita karane vAlA hai aura kalAoM se paripUrNa hai / jaba isakI bhI aisI avasthA huI hai taba anya puruSa kI kyA avasthA hogii| aisA mAnakara usane mahAratha nAmaka putra ke lie rAjya-bhAra sauMpA aura svayaM parigrahAhita hone se bhArahIna hokara saMyama dhAraNa kara liyaa| usane gyAraha aMgoM kA adhyayana kara solaha kAraNa-bhAvanAoM kA cintayana kiyA, tIrthakara nAmaka puNya prakRti kA bandha kiyA aura Ayu ke anta meM samAdhimaraNa kara apanI buddhi ko nirmala bnaayaa| aba vaha sarvArthasiddhi meM ahamindra hamA, taMtosa sAgara usakI Ayu zrI, eza hAtha UMcA usakA zarIra thA, cAra sau ninyAnaveM dina athavA sAr3he solaha mAha meM eka bAra kucha zvAsa letA thA / loka nAr3o ke anta taka usake nirmala avadhijJAna kA viSaya thA, utanA hI dUra taka phailane vAlI vikriyA teja tathA balarUpa sampatti se sahita thaa| tIsa hajAra varSa meM eka bAra mAnasika AhAra letA thA, dravya aura bhAva sambandho dAnoM zuklalezyAnoM se yukta thaa| isa prakAra vaha sarvArthasiddhi meM pradIcAra rahita uttama sukha kA anubhava karatA thA / vaha puNyazAlo jaba vahAM se caya kara manuSya loka meM janma lene ke lie tatpara huaa| tatra isa jambUdvIpa ke bharata kSetra meM eka-ratnapura nAmakA nagara thA usameM kuruvazA kAzyapagotrI mahAtejasvI aura mahAlakSmI sampanna mahArAja bhAnu rAjya karate the unakI mahAdevI kA nAma suprabhA thA, devoM ne ratnavRSTi Adi sampadAnoM ke dvArA usakA sammAna bar3hAyA thaa| rAnI suprabhAga paizAkha zukla trayodazI ke dina revatI nakSatra meM prAtaHkAla ke samaya solaha svapna dekhe tathA mukha meM praveza karatA haA hAthI dekhA / jAgakara usane apane avadhijJAnI pati se una svapnA kA phala mAlama kiyA aura aisA harSa kA anubhava kiyA mAno putra ho utpanna ho gayA ho / usI samaya antima anutta ravimAna se-sarvArthasiddhi se vayakara vaha ahamindra rAnI ke garbha meM avatIrNa huA / indroM ne prAkara garbha kalyANaka kA utsava kiyaa| nava mAha bIta jAne para mAgha zuklA trayodazI ke dina guruyoga meM usane avadhijJAna rUpI netroM ke dhAraka putra ko utpanna kiyaa| usI samaya indroM ne samesa parvata para le jAkara bahata bhArI suvarNa-kalazoM meM bhare haye kSIra sAgara ke jana se unakA abhiSeka kara AbhUSaNa pahinAye tathA harpa se dharmanAtha nAma rkkhaa| jaba anantanAtha bhagavAna ke bAda cAra sAgara 262
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa kAla bIta cukA aura antima palya kA AdhA bhAga jaba dharmarahita ho gayA taba dharmanAtha bhagavAna kA janma huA thA, unakI Ayu bhI isI antarAla meM zAmila thii| unakI Ayu daza lAkha varSa ko thI, zarIra ko kAnti suvarNa ke samAna thI, zarIra kI U~cAI eka sau assI hAtha thii| jaba unake kUmArakAla ke ar3hAI lAkha varSa bIta gaye / taba unheM rAjya kA abhyudaya prApta huA thA / ve atyanta UMce the, atyanta zaddha the, darzanIya the, uttama zrAzraya dene vAle the, aura sabakA poSaNa karane vAle the ata: zaradRtu ko megha ke samAna the| athavA kisI uttama hAthI ke samAna the kyoMki jisa prakAra uttama hAthI bhadra jAti kA hotA hai usI prakAra ve bhI bhadra prakRti the, uttama hAthI jisa prakAra bahu dAna bahuta mada se yukta hotA hai usI prakAra ye bhI bahu dAna-bahuta dAna se yukta the, uttama hAthI jisa prakAra sulakSaNa prache-acche lakSaNoM sahita hotA hai usI prakAra bhI purukSaNa pachi sAmudrika cinhoM se sahita the, uttama hAthI jisa prakAra mahAna hotA hai usI prakAra ve bhI mahAn-zreSTha the, uttama hAtho jisa prakAra sukara-utama sUDa se sahita hotA hai / usI prakAra ve bhI sukara--uttama hAthoM se sAhita the, aura uttama hAthI jisa prakAra surebha-uttama zabda se sahita hotA hai usI prakAra ve bhI surebha uttama-madhura zabdoM se sahita the| ve durjanoM kA nigraha ora sajjanoM kA anugraha karate the so dveSa athavA icchA ke vaza nahIM karatethe ata: niha karate hue bhI ve prajA ke pUjya the| unakI sagasta saMsAra meM phailane vAlI kIti yadi latA nahIM thI to vaha kaviyoM ke pravacana rUpo jala ke siMcana se Aja bhI kyoM bar3ha rahI hai, sukha se sambhoga karane ke yogya tathA apane guNoM se anurakta pRthvI unake lie uttama nAyikA ke samAna icchAnusAra phala dene vAlI thI / jaba anya bhavya jIva ina dharmanAtha bhagavAna ke prabhAva se apane karmarUpI zatruoM bo, naSTa kara nirmala sukha prApta kareMge taba inake sukha kA varNana kaise kiyA jA sakatA hai ? jaba pA~ca lAkha varSa pramANa rAjya kAla bIta gayA taba kisI eka dina ulkApAta dekhane se inheM vairAgya utpanna ho gyaa| virakta hokara ve isa prakAra cintavana karane lage-'merA yaha zarIra kase, kahAM aura kisase utpanna huA hai ? kriyAtmaka hai, kisakA pAtra hai aura Age calakara kyA hogA aisA vicAra na kara mujha mUrkha ne isake sAtha cirakAla taka saMgati kii| pApa saMcaya kara usake udaya se maiM grAja taka duHkha bhogatA rahA / karma se prerita hae mujha durmati ne duHkha ko hI sukha mArakara kabhI zAzvata--sthAyI sukha prApta nahIM kiyaa| maiM vyartha hI aneka bhavoM meM bhramaNa kara thaka gyaa| ye jJAna darzana mere guNa haiM yaha maiMne kalpanA bhI nahIM kI kintu isake viruddha buddhi ke viparIta hone se rAgAdi ko apanA guNa mAnatA rhaa| sneha tathA moha rUpI grahoM se asA hA yaha prANI bAra-bAra parivAra ke logoM tathA dhana kA poSaNa karatA hai aura pApa ke saMcaya se aneka durgatiyoM meM bhaTakatA hai|' isa prakAra bhagavAna ko svayaM baddha jAnakara laukAntika deva pAye aura bar3I bhakti ke sAtha isa prakAra stuti karane lage ki he deva! Aja pApa kRtArtha--- kRtakRtya he| unhoMne mudharma nAma ke jyeSTha putra ke lie rAjya diyA, dIkSAkalyANaka ke samaya hone vAle abhiSeka kA utsava prApta kiyA, nAgadattA nAma kI pAlako meM savAra hokara jyeSTha devoM ke sAtha zAlavAna udyAna meM jAkara do dina ke upavAsa kA niyama liyA aura mAgha zuklA trayodazI ke dina sAyaMkAla ke samaya puSpa nakSatra meM eka hajAra rAjAoM ke sAtha mokSa prApta karAne vAlI dIkSA dhAraNa kara lii| dIkSA lete hI unheM manaHparyaya jJAna utpanna ho gyaa| ve dUsare dina AhAra lene ke lie patAkAoM se sajI huI pATaliputra nAma kI nagarI meM gaye / vahAM suvarNa ke samAna kAnti bAle dhanyayeNa rAjA ne una uttama pAtra ke lie AhAra dAna dekara paMcAzcarya prApta kiye / tadanantara chamastha avasthA kA eka varSa bIta jAne para unhoMne usI purAtana bana meM saptacchada vRkSa ke nIce do dina ke upavAsa kA niyama lekara yoga dhAraNa kiyA aura pauSazakla pUrNimA ke dina sAyaMkAla ke samaya puSya nakSatra meM kevala jJAna prApta kiyA / devoM ne caturtha kalyANaka kI uttama pUjA kI / ve ariSTarona ko Adi lekara taitAlIsa gaNadharoM ke svAmI the, nA sau gyAraha pUrvadhAriyoM se pAvata tho, cAlIsa hajAra sAta sau zikSakoM se sahita the, tIna hajAra chaha sau tIna prakAra ke avadhijJAniyoM se yukta the, bhAra hajAra pA~ca sau kevala jJAnI abhI unake sAtha the, sAta hajAra vikriyARddhi ke 263
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAraka unakI zobhA bar3hA rahe the, cAra hajAra pAMca sau mana:paryayajJAnI unheM ghere rahate the, do hajAra ATha sau vAdiyoM ke samUha unakI bandanA karate the, isa taraha saba milAkara cauMsaTha hajAra muni unake sAtha rahate the, suvratA yAdi ko lekara bAsaTha hajAra cAra sau AzikAyeM unakI pUjA karatI thIM, ve do lAkha zrAvakoM se sahita the, cAra lAkha zrAvikAoM se prAvRta the, asaMkhyAta deva deviyoM aura saMkhyAta tiyaMcoM meM sevita the| isa prakAra bAraha sabhAoM kI sampati tathA dharma kI dhvajA se suzobhita bhagavAna ne dharma kA upadeza diyA / 1 pransa meM bihAra banda kara ve parvatarAja sammeda zikhara para pahuMce aura eka mAha kA yoga nirodha kara ATha sau to muniyoM ke sAtha dhyAnArUr3ha huye / tathA jyeSTazvalA caturthI ke dina rAtri ke antima bhAga meM sUkSmakriyA pratipAtI aura vyuparata kriyAnivartI nAmaka zutrala dhyAna ko pUrNa kara puSya nakSatra meM mokSa lakSmI ko prApta hue| usI samaya saba ora se devoM ne Akara nirvANa kalyANaka kA utsava kiyA tathA bandanA kI jo pahale bhava meM truyoM ko jItane vAle dazaratha rAjA hue, phira grahamindratA ko prApta hue tathA jinake dvArA kahe hue daza dharma pApoM ke sAtha yuddha karane meM daza rathoM ke samAna AcaraNa karate haiM ve dharmanAtha bhagavAna tuma sabakI rakSA kreN| jinhoMne samasta cAtiyA karma naSTa kara diye haiM, jinakA kevala jJAna atyanta nizcala hai, jinhoMne dharma kA pratipAdana kiyA hai, jo tInoM zarIroM ke naSTa ho jAne se ghAyanta nirmala hai, jo svayaM amarata sukha se sampanna haiM aura jinhoMne samasta zrAtmAoM ko zAnta kara diyA hai aise dharmanAtha jinendra tuma sabake lie sukha pradAna kareM / zrathAnantara inhIM dharmanAtha bhagavAna ke tIrtha meM zrImAna sudarzana nAma kA balabhadra tathA sabhA meM sabase balavAna puruSasiMha nAma kA nArAyaNa huaa| ataH yahAM unakA tIna bhava kA darzita karatA huuN| isI rAjagRha nagara meM rAjA sumitra rAjya karatA thA, vaha vahA abhimAna thA, bar3A malla thA, usane bahuta masloM ko jIta khiyA thA isalie parIkSaka loga unakI pUjA kiyA karate the- use pUjya mAnate the, vaha sadA dUsaroM ko tRNa ke samAna tuccha mAnatA thA aura duSTa hAthI ke samAna madonmata thA / kisI samaya mada se uddhata tathA mallayuddha kA jAnane vAlA rAjasiMha nAma kA rAjA usakA garva zAnya karane ke lie rAjagRha nagarI meM aayaa| usane bahuta dera taka yuddha karane ke bAda raMgabhUmi meM sthita rAjA sumitra ko harA diyA jisase vaha dAMta ukhAr3e hue hAthI ke samAna bahuta duHkhI huA mAna bhaMga hone se usakA hRdaya ekadama TUTa gayA, vaha rAjya kA bhAra dhAraNa karane meM samartha nahIM rahA payaH usane rAjya para putra ko niyukta kara diyA so ThIka hI hai kyoMki mAna hI bhAniyoM ke prANa hai| nirveda se bharA huA rAjA sumitra kRSNAcArya ke pAsa pahuMcA aura unake dvArA kahe hue dharmopadeza ko sunakara dIkSita ho gayA so ThIka hI hai kyoMki manasvI manuSyoM ko yahI yogya hai / yadyapi usane krama krama se sihaniSkIDita Adi kaThina tapa kiye to bhI unake hRdaya meM apane rAjya kA sakaleza banA rahA ataH granta meM usane aisA vicAra kiyA ki yadi merI isa padaca kA phala anya janma meM prApta ho to mujhe aisA mahAn thala aura parAzrama prApta hote jisase meM zatruoM ko jIta sakU~ / aisA nidAna kara vaha saMbhyAsa se marA aura mAhendra svarga meM sAta sAyara kI sthiti vAlA deva huaa| vaha vahAM bhogoM ko bhogatA humA cirakAla taka sukha se sthita rhaa| tadanantara isI jambudvIpa meM merA parvata ke pUrva kI ora bIjAMkApurI nAma kI nagarI hai| usameM aizvaryazAlI naravRSabha nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| usane vAbhyAMtara prakRti ke kopa se rahita rAjya bhogA, bahuta bhArI sukha 'bhoge aura panta meM virakta hokara samasta rAjya tyAga diyA aura damapara munirAja ke pAsa digambara dIkSA dhAraNa kara lI / apanI vizAla Ayu kaThina tapa se bitAkara vaha sahasrAra svarga meM aThAraha sAgara kI sthiti vAlA deva huA / prANa priya devAMganAoM ko nirantara dekhane se usane apane TipakAra rahita netroM kA phala kiyA aura Ayu ke anta meM zAntacitta hokara isI jambUdvIpa ke lagattura nagara ke ikSvAkuvaMzI rAjA siMhasena kI vijayA rAnI se sudarzana nAma kA putra huaa| isI rAjA kI ambikA nAma kI dUsarI rAnI ke sumitra kA jIva nArAyaNa huA ve donoM bhAI paitAlIsa panupa Ube ne ghora daza lAkha varSa kI Ayu ke dhArako eka dUsare ke anukUla buddhi rUpa aura bala se sahita una donoM bhAiyoM ne samasta 264
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ zatranoM para prAkramaNa kara prAtmIya logoM ko apane guNoM se anurakta banAyA thaa| yadyapi una donoM kI lakSmI avibhakta thIparaspara bA~TI nahIM gaI thI to bhI unake koI doSa utpanna nahIM karatI zrI mo ThIka hI hai kyoMki jinakA citta zuddha hai unake lie sabhI vastueM zuddhatA ke lie hI hotI hai| athAntara isI bharatakSetra ke kurujAMgala deza meM eka hastinApura nAma kA nagara hai usaMga madhunor3a nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| vaha sumitrA ko jItane vAle rAja siMha kA jIva thaa| usane samasta zatrugrI ke saguha kI jo liyA thA, vaha tejI se car3hate hue valabhadra aura nArAyaNa ko nahIM saha sakA isalie usa balavAn ne kara --svarUpa mAneko zreSTha ratna mAMgane ke lie daNDa garbha nAma kA pradhAna maMtrI bhejaa| jisa prakAra hAthI ke kaNTha kA zabda sunakara siMha kaba ho jAte haiM usI prakAra sUrya ke samAna teja ke dhAraka donoM bhAI pradhAna maMtrI ke zabda sunakara Rddha ho utthe| aura kahane lage ki vaha pUrmalane ke lie sAMpoM se bharA humA kara mA~gatA hai so yadi vaha pAsa AyA to usake lie vaha kara avazya diyA jaavegaa| isa prakAra trodha se ve donoM bhAI kaThora zabda kahane lage aura usa mantrI ne zIghra hI jAkara rAjA madhukIr3a ko isakI khabara dii| rAjA madhukIr3a bhI unake durvacana manakara trodha se lAla ho gayA aura unake sAtha yuddha karane ke lie bahuta bar3I senA lekara claa| yaba karane meM catura nArAyaNa bhI usake sAmane pAyA, usapara aAkramaNa kiyA, cirakAla taka usake sAthayuddha kiyA aura anta meM usI ke calAye hAra patra se zIghra usakA zira kATa ddaalaa| donoM bhAI tIna khaNDa ke adhIzvara banakara rAjyalakSmI kA upabhoga karate rhe| unameM nArAyaNa, prAya kA anta hone para sAtave naraka gyaa| usake zoka meM balabhadra ne dharmanAtha tIrthakara kI zaraNa meM jAkara dIkSA le lI aura pApoM ke mamUha ko naSTa kara parama pada prApta kiyaa| dekho, donoM hI bhAI zatrasenA ko naSTa karane vAle the, abhimAnI the, cara vIra the, eNya ke phala kA upabhoga karane vAle the. aura tIna khaNDa ke svAmI the phira bhI isa taraha duSTa karma ke dvArA alaga-alaga kara diye gaye / moha ke udaya se pApa kA phala nArAyaNa ko prApta huA isalie pApoM ko prathInatA ko dhikkAra hai| puruSasiMha nArAyaNa, pahale prasiddha rAjagRha nagara meM sumitrA nAma kA rAjA thA, phira mAhendra svarga meM deva huyA, vahA~ se cyuta hokara isa khagapura nagara meM purupasiMha nAma kA nArAyaNa hamA aura usake pazcAta bhayaMkara sAtava naraka meM nArako hunaa| madhukrIr3a nArAyaNa pahale madonmatta hAthiyoM ko vaza meM karane vAlA rAjasiMha nAma kA rAjA thA, phira mArga bhraSTa hokara cirakAla taka saMsArarUpI vana meM bhramaNa karatA rahA, tadanantara dharma mArga kA avalambana kara hastinApura nagara meM madhukIr3a nAma kA rAjA hayA aura usake pazcAta durgati ko prApta hyaa| sadarzana balabhadra pahale prasiddha vItazoka nagara meM naravRSabha nAmaka rAjA thA, phira cirakAla taka ghora tapaHmaraNa kara pasAra svarga meM deva hayA, phira vahAM se caya kara khagapura nagara meM zatramoM kA bala naSTa karane vAlA balabhadra hunA saura phira TAmA kA ghara hotA huA maraNarahita hokara kSAyika sukha ko prApta humaa| inhIM dharmanAtha tIrthakara ke tIrtha meM tIsare maghavA cakravartI hae isalie tIsare saba se lekara unakA purANa kahatA huuN| zrI bAsapUjya tIrthakara ke tIrtha meM narapati nAma kA eka bar3A rAjA thA vaha bhAgyodaya meM prApta hue bhogoM ko bhoga kara virakta inA aura utkRSTa tapazcaraNa kara marA / anta meM pUNyodaya se madhyama |beyaka meM ahamindra humA / sattAIma sAgara taka manohara divya bhogoM ko bhogakara vaha vahAM se cyuta hugrA aura dharmanAtha tIrthakara ke antarAla meM kozala nAmaka manohara deza kI ayodhyAparI ke svAmI ikSvAkuvaMzI rAjA sumitrA kI bhadrArAnI se maghavAn nAma kA puNyAtmA putra hu~A / yahI dhAge calakara bharatakSetra kA svAmI cakravartI hogaa| usane pAMca lAkha varSa kI kalyANakArI utkRSTa Ayu prApta kI thii| mAr3e cAlIsa dhanuSa UMcA usakA zarIra thA, savarNa ke samAna zarIra kI kIti thii| vaha pratApI chaha khaNDoM se suzobhita pRthvI kA pAlana kara caudaha mahAratnoM se vibhUSita evaM nau nidhiyoM kA nAyaka thaa| vaha manuSya, vidyAdhara aura indroM ko apane caraNayugala' meM jhukAtA thA / cakrabatiyoM kI vibhUti ke pramANa meM kahI haI-chayAnave hajAra deviyoM ke sAtha icchAnusAra daza prakAra ke bhogoM ko bhogatA huprA baha apane manoratha pUrNa karatA thaa| kiso eka dina manohara nAmaka udyAna meM akasmAt abhayaghopa nAmaka kebalI pdhaare| usa buddhimAna ne unake darzana kara tIna pradakSiNAeM dI, vandanA kI, dharma kA svarUpa sunA, unake samIpa tatvoM ke sadbhAva kA jJAna prApta kiyA,
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayoM se atyAta virakta hokara priyamitra nAmaka putra ke lie sAmrAjyapada kI vibhUti pradAna kI aura bAhyAbhyantara parigraha kA tyAga kara saMyama dhAraNa kara liyaa| vaha maddha samyagdarzana tathA nirdoSa caritra kA dhAraka thA, zAstra jJAnarUpI sampatti se sahita thA, usane dvitIya zukladhyAna ke dvArA jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyA karmoM kA ghAta kara diyA thaa| aba ve nau kevala labdhiyoM ke svAmI ho gaye tathA dharmanAtha tIrthakara ke samAna dharma kA upadeza devara aneka bhavya jIvoM ko atizaya zreSTha mokSa padavI prApta karAne lage / anta meM zukla dhyAna ke tRtIya aura caturtha bheda ke dvArA unhoMne aghAti catuka kA kSaya kara diyA aura puNya-pApa karmoM se vinimukta hokara avinAzI mokSa prApta kiyA / tIsarA cakravartI madhavA pahale vAsupUjya svAmI ke tIrtha meM narapati nAma kA rAjA thA phira uttama zAMti se yukta theSTha cAritra ke prabhAva se bar3I Rddhi kA dhAraka ahamiMdra huA, phira samasta puNya se yukta madhavA nAma kA tIsarA cakravartI huyA aura tatpazcAt mokSa ke dheSTha sukha ko prApta huaa| ayAnantara-madhavA cakravartI ke bAda hI ayodhyA nagarI ke adhipati, sUryavaMza ke ziromaNi rAjA anantavIrya kI sahadevI rAnI ke solahaveM svarga se pAkara sanatakumAra nAma kA putra huaa| vaha cakravartI kI kamI kA pie napA : usakI vAsu tIna lAkha varSa kI thI, aura zarIra ko UMcAI pUrva cakravartI ke zarIra kI UMcAI ke samAna sAr3he byAlIsa dhanuSa thii| savarNa ke samAna kAMti vAle usa cakravartI ne samasta pRthvI ko apane adhIna kara liyA thA / daza prakAra ke bhogoM ke samAgama se usakI samasta indriyA~ santRpta huI thiiN| vaha yAcakoM ke saMkalpa ko pUrNa karane vAlA mAnoM bar3A bhArI kalpavRkSa hI thaa| himavAna parvata se lekara dakSiNa samudra taka kI pRthvI ke bIca jitane rAjA the una sabake Upara Adhipatya ko vistRta karatA huA vaha bahuta bhArI lakSmI kA upabhoga karatA thA / isa prakAra idhara inakA samaya sukha se vyatIta ho rahA thA udhara saudharma indra kI sabhA meM devoM ne saudharmendra se pUchA ki kyA koI isa loka meM sanatakumAra indra ke rUpa ko jItane vAlA hai? saudharmendra ne uttara diyA ki hA~, sanatakumAra cakravartI sarvAga sandara hai| usake samAna rUpa vAlA puruSa kabhI kisI ne svapna meM bhI nahIM dekhA hai| saudharmendra ke vacana ko kautuhala huyA aura ve usakA rUpa dekhane kI icchA se pRthvI para paaye| jaba unhoMne sanata kumAra cakravartI ko dekhA tava saudharmendra kA kahanA ThIka hai aisA kahakara ve bahuta hI harSita hue| una devoM ne sanatakumAra cakravartI ko apane pAne kA kAraNa batalAkara kahA ki he buddhimAn ! cakravatin ! citta ko sAvadhAna kara suniye-yadi isa saMsAra meM Apake liye roga, bur3hApA daHkha tathA maraNa kI sambhAvanA na ho to Apa apane saundarya se tIrthakara ko bhI jIta sakate haiN| aisA kahakara ve donoM deva zIghra hI apane sthAna para cale gye| rAjA sanatakumAra una devoM ke vacanoM se aisA pratibuddhi huaA mAno kAlalabdhi ne hI pAkara use pratibaddhi kara diyA ho| vaha cintavana karane lagA ki manuSya ke rUpa, yauvana, saundarya sampatti aura sukha yAdi bijalI rUpa latA ke vistAra se pahale hI naSTa ho jAne vAle haiN| maiM ina nazvara sampattiyoM ko chor3akara pApoM kA jItane vAlA banUMgA aura zIghra hI isa zarIra ko chor3akara azarIra avasthA ko prApta houuNgaa| aisA vicAra kara unhoMne devakumAra nAmaka putra ke lie rAjya dekara zivagupta jinendra ke samIpa aneka rAjAyoM ke sAtha dIkSA le lii| be ahiMsA Adi pAMca mahAnatoM se pUjya the, I yAdi pAMca samitiyoM kA pAlana karate the, chaha AvazyakoM se unhoMne apane pApa ko vaza kara liyA thA, indriyoM kI santati ko roka liyA thA, vastra kA tyAga kara rakhA thA, pRthvI para zayana karate the, kabhI dAtIna nahIM karate the; khar3e-khar3e eka bAra bhojana karate the| isa prakAra aAIsa mUla guNoM se atyanta zobhAyamAna the| tIna kAla meM yoga dhAraNa karanA, vIrAsana Adi Asana lagAnA tathA eka karavaTa ro sonA Adi zAstroM meM kahe hue utara guNoM kA nirantara yathAyogya AcaraNa karate the| ve pRthvI ke samAna kSamA ke dhAraka the, pAnI ke samAna prAzrita manuSyoM ke santApa ko dUra karate the, parvata ke samAna akampa the, paramANa ke samAna niHsaMga the, prakAza ke samAna nilapa the, samudra ke samAna gambhIra the, candramA ke samAna savako AhlAdita karate the, sUrya ke samAna dedIpyamAna the, tapAye hue suvarNa ke samAna 266
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhItara-bAhara zuddha the, darpaNa ke samAna samadarzI the, kachuve ke samAna saMkocI the, sAMpa ke samAna kahIM apanA sthira nivAsa nahIM banAte the, hAthI ke samAna cupacApa gamana karane the, zRMgAla ke samAna sAmane dekhate the, uttama siMha ke samAna zuravIra the aura hariNa ke samAna sadA vinidra - jAgarUka rahate the / unhoMne saba pariSaha jIta liye the, saba upasarga saha liye the aura vikriyA yadi aneka RddhiyAM prApta kara lI thiiN| unhoMne kSapaka zreNI para grArUr3ha hokara do zukladhyAnoM ke dvArA ghAtiyA karmoM ko naSTa kara kevalajJAna prApta kiyA thA tadanantara aneka dezoM meM vihAra kara aneka bhavya jIvoM ko samIcIna dharma kA upadeza diyA yora kumArga meM calane vAle manuSyoM ke liye durgama mokSa kA samocIna ma sabako batalAyA jaba unakI Ayu antarmuhurta kI raha gaI taba tInoM yogoM kA nirodha kara unhoMne samasta karmoM ke kSaya se prApta hone vAlA pavinAzo gokSa pada prApta kiyA jinhoMne apane jinendra ke samAna zarIra se sanatakumAra indra ko jIta liyA, jinhoMne apane parAkrama ke bala se dizAoM ke samUha para zrA maga kiyA aura dharma dvArA pApoM kA samUha naSTa kiyA ve zrI sanatakumAra bhagavAn tuma saba ke lie zIghra hI lakSmIpradAna kreN| bhagavAn zAntinAtha saMsAra ko naSTa karane vAle jina ghAtinAtha bhagavAna kA jJAna, paryAya sahita samasta dravyoM ko jAnakara mAge jAnane yogya dravya na rahane se vidhAnta ho gayA ve zAntinAtha bhagavAna tuma sabako zAnti ke lie hoM padArtha ke yathArtha svarUpa ko dekhane vAlA vidvAna pahale vaktA, zrotA tathA kathA ke bhedoM kA varNana kara pIche gambhIra artha se bharI huI dharmakathA khe| vidvAna honA, zreSTha cAritra dhAraNa karanA, dayAlu honA, buddhimAna honA, bolane meM catura honA, dUsaroM ke izAre ko samajha lenA, praznoM ke upadrava ko sahana karanA, mukha acchA honA, soka vyavahArakA jAtA ho, pUjA se yukta honA aura thor3A bolanA, ityAdi dharmApadeza dene vAle ke guNa haiN| yadi vaktA tatvoM kA jAnakAra hokara bhI cAritroM se rahita hogA to yaha kahe anusAra svayaM grAcaraNa kyoM nahIM karatA aisA socakara sAdhAraNa manuSya usako bAta ko grahaNa nahIM kreNge| yadi vaktA samyaka cAritra se yukta hokara bhI zAstra kA jJAtA nahIM hogA to vaha ghor3e se zAstra jJAna se uddhata hue manuSyoM ke hAsyayukta vacanoM se samIcIna mokSa mArga kI haMsI kraavegaa| jisa prakAra jJAna aura darzana jIva kA pravAdhita svarUpa hai usI prakAra vidvatA aura saccaritratA vaktA kA mukhya lakSaNa hai| yaha yogya hai athavA ayogya hai ? isa prakAra kahI huI bAta kA acchI taraha vicAra kara sakatA ho, avasara para yogya vAta ke doSa kaha sakatA ho, usa bAta ko bhakti se grahaNa karatA ho, upadeza zravaNa ke pahale grahaNa kiye hue prasAra upadeza meM jo vizeSa prAdara athavA haTha nahIM karatA ho, bhUla ho jAne para jo haMsI nahIM karatA ho, guru bhakta ho, kSamAvAna ho, saMsAra se Darane vAlA ho, kahe hue vacanoM ko dhAraNa karane meM tatpara ho, totA miTTI athavA haMsa ke guNoM se sahita ho vaha zrotA kahalAtA hai| jisameM jIva sajIva Adi padArthoM kA acchI taraha nirUpaNa kiyA ho, dAna pUjA tapa aura zIla kI varNana vizeSatAaiM vizeSatA ke sAtha batalAI jAtI hoM, jIvoM ke lie bandha, mokSa tathA unake kAraNa aura phaloM kA pRthaka-pRthaka kiyA jAtA ho, jisameM sat khIra asata kI kalpanA yukti se kI jAtI ho, jahAM mAtA ke samAna hita karane vAlI dayA kA khUba varNana ho aura jinake sunane se prANI sarvaparigraha kA tyAga kara mokSa prApta karate hoM vaha tatvadharma kathA kahalAtI hai isakA dUsarA nAma dharmakathA bhI hai| isa prakAra vaktA, zrotA aura dharmakathA ke lakSaNa kahe / aba isake zrAge zAntinAtha bhagavAna kA vistRta caritra kahatA huuN| avAntara--jo samasta dvIpoM kA svAmI hai aura lavaNa samudra kA nIlA jala hI jisake bar3e zobhAyamAna vastra haiM aise jambUdvIpa rUpI mahArAja ke mukha kI ghobhA ko dhAraNa karane vAlA, chaha khaNDoM se suzobhita, lavaNasamudra tathA himavAn parvata ke madhya sthita bharata nAma kA eka abhISTa kSetra hai / vahA~ bhogabhUmi meM utpanna hone vAle bhogoM ko Adi lekara cakravartI daza prakAra ke bhoga, tIrthaMkaroM kA aizvarya aura graghAtiyA karmoM ke bhaya se prakaTa hone vAlI siddhi-mukti bhI prApta hotI hai isalie vidvAna loga use svargaloka se bhI zreSTha kahate haiM usa kSetra meM airAvata kSetra ke samAna vRddhi aura sAsa ke dvArA parivartana hotA rahatA hai| usake ThIka bIca meM bharatakSetra kA prAdhA vibhAga karane vAlA, pUrva se pazcima taka lambA tathA UMcA vijavArtha parvata suzAbhita 267
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ hotA hai jo ki ujjvala yaza ke samUha ke samAna jAna par3atA hai / athavA cAMdI kA banA humA vaha vijayAdha-parvata aisA jAna par3atA hai ki svarga loka ko jItane se jise saMtoSa humA hai aisI pRthvI rUpI strI kA ikaTThA humA mAno hAsya hI ho / hamAre Upara par3I huI vRSTi sadA saphala hotI hai aura tuma logoM ke Upara par3I huI vRSTi kabhI saphala nahIM hotI isa prakAra vaha parvata apane teja se sumeru parvatoM kI mAno haMsI hI karatA rahatA hai| ye nadiyAM caMcala svabhAva vAlI haiM, jala se (pakSa meM jar3adhi-mUrkha) ko priya haiM isalie ghRNA se hI mAno usane gaMgA-sindhu ina do nadiyoM ko apane guhArUpI mukha se vamana kara diyA thaa| vaha parvata cakravartI kA anukaraNa karatA thA kyoMki jisa prakAra cakravartI apane Azrama meM rahane vAla deva aura vidyAgharoM ke dvArA sadA sevanIya hotA hai aura samasta indriya-sukhoM kA sthAna hotA hai usI prakAra vaha parvata bhI apane mAzraya meM rahane vAle deva maura vidyAdharoM se sadA sevita thA aura samasta indriya sukhoM kA sthAna thaa| usa vijayA parvata kI dakSiNa zreNI meM rathanapara cakravAla nAma kI nagarI hai jo apanA patAkAoM se AkAza ko mAno balAkAoM se sahita ho karatI rahatI hai| vaha meghoM ko cUmane vAle ratnamaya koTa se ghirI huI hai isalie aisI jAna par3ato hai mAno ratna kI vedikA se ghirI huI jambUdvIpa kI bhUmi hI ho| vahAM dharma, artha pIra kAma ye tIna puruSArtha harSa se bar3ha rahe the aura daridra zabda kahIM bAhara se bhI nahIM dikhAI detA thA-sadA chupA rahatA thaa| jisa prakAra anya matAvalambiyoM ke lie durgama-kaThina pramANa, naya, nikSepa aura anuyoga ina cAra upAyoM ke dvArA padArthoM kI parIkSA suzobhita hotI hai usI prakAra zatrunoM ke lie dUrgama-duHkha se praveza karane ke yogya cAra gopuroM se vaha nagarI suzobhita ho rahI thii| jisa prakAra jinendra bhagavAna ko vidyA meM pracAritra-asaMyama kA upadeza dene vAle vacana nahIM haiM usI prakAra usa nagarI meM zIlarUpI prAbhUSaNa se rahita kulavatI striyA~ nahIM thii| jvalanajaTI vidyAdhara usa nagarI kA rAjA thA, jo atyanta kuzala thA aura jisa prakAra maNiyoM kA AkAra sthAna-samudra hai usI prakAra vaha guNa manuSyoM kA sAkAra thaa| jisa prakAra sUrya ke pratApa se naye pate murajhA jAte haiM usI prakAra usake pratApa se zatru murajhA jAte the-kAnti hIna ho jAte the aura jisa prakAra varSA se latAeM bar3hane lagatI haiM usI prakAra usako nIti se prajA saphala hokara bar3ha rahI thii| jisa prakAra yathA samaya yathAsthAna boye hue dhAna uttama phala dete haiM usI prakAra usake dvArA yathA samaya yathA sthAna prayoga kiye hue sAma Adi upAya bahuta phala dete the| jisa prakAra Age kI saMkhyA pichalI saMkhyAoM se bar3I hotI hai usI prakAra vaha rAjA pichale samasta rAjAoM ko apane guNoM aura sthAnoM se jItakara bar3A huA thaa| usakI samasta siddhiyAM deva aura puruSArtha donoM ke prAdhIna thI, vaha maMtrI Adi mUla prakRti tathA prajA Adi bAhya prakRti ke krodha se rahita hokara svarASTra tathA pararASTra kA vicAra karatA thA, utsAha zakti, mantra zakti aura prabhutva zakti ina tIna zaktiyoM tathA inase niSpanna hone vAlI tIna siddhiyoM ko anukalatA se use sadA yoga aura kSema kA samAgama hotA rahatA thA, sAtha hI vaha sandhi vigraha yAna prAdi chaha guNoM ko anukUlatA rakhatA thA isalie usakA rAjya nirantara bar3hatA hI rahatA thaa| usI vijayA para dyutilaka nAma kA dUsarA nagara thaa| rAjA candrAma usameM rAjya karatA thA, usakI rAnI kA nAma sabhadrA thaa| una donoM ke vAyuvenA nAma kI putrI thii| usane apanI vegavidyA ke dvArA samasta vegazAlI vidyAdhara rAjAmoM ko jIta liyA thaa| usakI kAnti camakatI huI bijalI ke prakAza ko jItane vAlI thii| jisa prakAra bhAgyazAlI puruSArthI manu-ya kI buddhi usakI trivarga siddhi kA kAraNa hotI hai usI prakAra samasta guNoM se vibhUSita vaha vAyuvegA rAjA jvalanajaTI kI trivarma siddhi kA kAraNa huI thii| pratipadA ke candramA kI rekhA ke samAna vaha saba manuSyoM ke dvArA stutya thii| tathA anurAga se bharI haI dvitIya bhUmi ke samAna vaha apane hI puruSArtha se rAjA ubalana ke mogane yogya huI thii| vAyuvegA ke prema kI preraNA se jvalanajaTIne aneka RddhiyoM se yukta rAjalakSmI ko usakA parikara-dAsI banA diyA thA so ThIka hI hai kyoMki alabhya vastu ke viSaya meM manuSya kyA nahIM karatA hai ? bar3e kula meM utpanna hone se tathA anurAga se yukta hone ke kAraNa usa pativratA ke eka pativrata thA aura prema kI adhikatA se usa rAjA ke ekapatnIvrata thA aisA loga kahate haiN| 968
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ jisa prakAra indrANI meM indra ko lokAttara prIti hotI hai usI prakAra usameM jvalanajaTI ko lokottara prIti thI phira usake rUpAdi guNoM kA pRthaka pRthak kyA varNana kiyA jaave| jisa prakAra dayA aura samyagjJAna se mokSa hotA hai usI prakAra una donoM ke apanI kIti kI prabhA se tInoM loko ko prakAzita karane vAlA akaMkIti nAma kA putra utpanna huaa| jisa prakAra nIti aura parAkrama se lakSmI hotI hai usI prakAra una donoM ke sabakA mana harane vAlI svayaMprabhA nAma kI putrI bhI utpanna huI jo arkoti ke sAtha isa prakAra bar3hane lagI jisa prakAra ki candramA ke sAtha usakI prabhA bar3hatI hai vaha mukha se kamala ko, netroM se utpala ko, AbhA se maNimaya darpaNa ko aura kAnti se candramA ko jIta kara aisI suzobhita ho rahI thI mAno bhauMharUpa patAkA ho phaTTA rahI ho| latA meM phUla ke samAna jyoM hI usake zarIra meM yovana utpanna huA tyoM ho usane kAma vidyAdharoM meM kAmajvara utpanna kara diyA kucha-kucha pIle aura sapheda kapoloM ko kAnti se suzobhita mula-maMDala para usake netra bar3e cala ho rahe the jisase vaha aisI jAna par3atI thI mAno kamara ko patalI dekha usake TUTa jAne ke bhaya se hI netroM ko caMcala kara rahI ho| usa dubalI-patalI svayaMprabhA kI indranIla maNi ke samAna kAntivAlI patalI romasajI aisI jAna par3atI thI mAno uchala kara UMce sthUla thora nivir3a stanoM para car3hanA hI cAhatI ho / yadyapi kAmadeva ne usakA sparza nahIM kiyA jA tathApi prApta hue yauvana se hI vaha kAmadeva ke vikAra ko prakaTa karatI huI-sI manuSyoM ke dRSTigocara ho rahI thI / 1 athAnantara kisI eka dina jaga-nandana aura nAbhinandana nAma ke do cAraNa RSi munirAja manohara nAmaka udyAna meM Akara virAjamAna hue / unake Agamana kI khabara dene vAle vanapAla se yaha samAcAra jAnakara rAjA caturaMga senA, putra tathA antaHpura ke sAtha unake so gyaa| vahAM vandatA kara usane zreSTha dharma kA svarUpa sunA, bar3e Adara se samyagdarzana tathA dAna zIlayAdi vrata grahaNa kiye, tadanantara bhaktipUrvaka usa cAraNaRdvicAroM muniyoM ko pramANa kara yaha nagara meM vApisa A gyaa| svayaMprabhA ne bho vahAM modI dharma grahaNa kiyaa| eka dina usane parva ke samaya upavAsa kiyA jisase usakA zarIra kucha mlAna ho gayA / usane arhanta bhagavAna kA pUjA ko tathA unake caraNa kamaloM ke samparka se pavitra pApa hAriNo vicitra mAlA vinaya seka kara donoM hAthoM se pitA ke lie dii| rAjA ne bhakti pUrvaka vaha mAlA lekara upavAsa se kI huI svayaMtrabhA kI ghora dekhA, "jAyo pAraNA karo' yaha kaha use vidA kiyaa| putrI ke cabA para rAjA mana hI mana vicAra karane lagA ki jI yauvana se paripUrNa samasta raMgoM se sundara hai aisI yaha putro kisake liye denI cAhiye / usane usI samaya mantrivarga ko bulAkara prakRta bAta kahI, use suna kara satanAma kA maMtrI parIkSA kara tathA apane mana meM nizcaya kara bolaa| ( ki isI vijayA kI uttara zreNI meM alakA nagarI ke rAjA mayUragrIva haiM, unako stro kA nAma nIlAjaMnA hai una donoM ke azvapIya, nIlarava, nIlakaNTha, sukaNTha dhIra vacakaMDa nAma ke pAMca putra haiN| inameM paravodha sabase bar3A hai / azvagrIva kI strI kA nAma kanakacitrA hai una donoM ke ratnagrova ratnAgaMda ratnamUDa tathA ratnaratha Adi, pAMca sau putra hai| zAstrajJAna kA sAgara hariyama isakA maMtrI hai tathA matabindu nimijJAnI hai-purohita hai jo ki TAMga nimittajJAna meM atizaya nipuNa hai| isa prakAra vo sampUrNa rAjya kA adhipati hai aura donoM zreNiyoM kA svAmI hai ataH isake lie hI kanyA denI caahie| isake bAda ta maMtrI ke dvArA kahI huI bAta kA vicAra karatA huA bahuzruta maMtrI rAjA se apane hRdaya kI bAta kahane lgaa| vaha bolA ki suzruta mantrI ne jo kucha kahA hai vaha yadyapi ThIka hai to bhI nimnAMkita bAta vicAraNIya hai| kulInatA, Arogya, yavasthA zIla, zruta, zarIra, lakSmI, pakSa aura parivAra, bara ke ye nau guNa kahe gaye haiN| azvagrIva meM yadyapi ye sabhI guNa vidyamAna haiM kintu usakI avasthA adhika hai, ataH koI dUsarA vara jisakI avasthA kanyA ke samAna ho aura guNa azvagrIva ke samAna hoM, khojanA caahie| maganavalapura kA rAjA citraratha prasiddha hai. meghapura meM zreSTha rAjA padmaratha rahatA hai, viSapura kA svAmI parijaya hai| tripuranagara meM vidyAdharoM kA rAjA lalitAMgada rahatA hai, azvapura kA rAjA kanakaratha vidyA meM pratyanta kuzala haiM, aura mahAratna 268
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ pura kA rAjA dhanaMjaya samasta vidyAdharoM kA svAmI hai| inameM se kisI eka ke lie kanyA denI cAhiye yaha nizcaya hai| bahudha ta ke vacana hRdaya meM dhAraNa kara tathA vicAra kara spatiruNI netra ko dhAraNa karane vAlA thata nAma kA tIsarA maMtrI nimnAMkita manohara vacana kahane lagA / yadi kula, pArogya vaya aura rUpa prAdi se sahita bara ke lie kanyA denA cAhate ho to maiM kucha kahatA hUM use thor3A suniye / isI vijayAI parvata kI uttara zreNI meM surendrakAntAra nAma kA nagara hai usake rAjA kA nAma meghavAhana hai| usake meghamAlinI nAma kI ballabhA hai / una donoM ke vidyutprabha nAma kA putra aura jyotirmAlA nAma kI nirmala putrI hai| khagendra meghavAhana una donoM putra-putriyoM se aisA samRddhimAna sampanna ho rahA thA jaisA ki koI puNya karma aura savaddhi se hotA hai| arthAta putra puNya ke samAna thA aura putrI baddhi ke samAna thii| kisI eka dina meghavAhana stuti karane ke lie siddhakaTa gayA thaa| vahAM para dharma nAma ke avadhijJAnI cAraNaRddhidhArI muni kI vandanA kara usane pahale to dharma kA svarUpa sunA aura bAda meM apane putra ke pUrva bhava pUche / muni ne kahA ki he vidyAdhara / citta lagAkara suno, maiM kahatA huuN| jambudvIpa ke pUrva videha kSetra meM vatsakAvatI nAma kA deza hai usameM prabhAkarI nAma ko nagarI hai vahAM sundara AkAra vAlA mandana nAma kA rAjA rAjya karatA thA / jayasenA strI ke udara se utpanna huA vijayabhadra nAma kA isakA putra thaa| usa vijayabhadra ne kisI dina manohara nAmaka udyAna meM phailA huA grAma kA vRkSa dekhA phira kucha dina bAda usI vRkSa ko phalarahita dekhaa| yaha dekha use vairAgya utpanna ho gayA aura vihitAsava guru se cAra hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kara liyaa| prAya ke anta meM mAhendra svarma ke cakra nAmaka vimAna meM sAta sAgara kI Ayu vAlA deva huaa| vahAM cirakAla taka divya-bhogoM kA upabhoga karatA rahA / vahAM se cyuta hokara yaha tumhArA putra huA hai aura isI bhava se nirvANa ko prApta hogaa| zrutasAgara mantrI kahane lagA ki maiM bhI stuti karane ke liye siddhakaTa jinAlaya meM baTa dharma nAmaka cAraNa muni ke pAsa gayA thA vahIM yaha saba maiMne sunA hai| isa prakAra vidyutprabha vara ke yogya samasta guNoM meM sahita hai use hI kanyA dI jAve aura usakI puNyazAlinI bahina jyotirmAlA ko hama loga arkakIrti ke lie svIkRta kreN| isa prakAra zra tasAgara ke vacana sunakara vidvAnoM meM atyanta zreSTha sumati nAma kAmaMtrI bolA ki isa kanyA ko pRthaka-pRthak aneka vidyAdhara rAjA cAhate haiM isalie vidyutprabha ko kanyA nahIM denI cAhie kyoMki aisA karane se bahuta rAjAoM ke sAtha bara ho jAne kI sambhAvanA hai merI samajha se to svayaMvara karanA ThIka hogaa| aisA kaha kara vaha cupa ho gayA / saba logoM ne yahI bAta svIkRta kara lI, isalie vidyAdhara rAjA ne saba maMtriyoM ko vidA kara diyA aura saMbhinnazrota nAmaka nimittajJAnI se pUchA ki svayaMprabhA kA hRdayaballabha kauna hogA ? purANoM ke artha ko jAnane vAle nimitta-jJAnI ne rAjA ke liye nimna prakAra uttara diyaa| vaha kahane lagA ki bhagavAna RSabhadeva ne pahale pUrANoM kA varNana karate samaya prathama cakravartI se, prathama nArAyaNa se sambandha rakhane vAlI eka kathA kahI thii| jo ima prakAra hai isI jambadvIpa ke pUrvavideha kSetra meM eka puSkalAvatI nAma kA deza hai usakI puNDarIkiNI nagarI ke samIpa hI madhaka nAma ke vana meM pururavA nAma kA bhIloM kA rAjA rahatA thaa| kisI eka dina mArga bhUla jAne se idhara-udhara ghUmate hae sAgarasena munirAja ke darzana kara usane mArga se hI pUNya kA saMcaya kiyA tathA madya mAMsa madhu kA tyAga kara diyA / isa puNya ke prabhAva se vaha sIdharma svarga meM utpanna huaA aura bahA~ ye cyuta hokara tumhArI anantasenA nAma kI strI ke marIci nAma kA putra hamA hai| yaha mithyA mArga ke upadeza dene meM tatpara hai isaliye cirakAla isa saMsArarUpI cakra meM bhramaNa kara suramyadeza ke podanapUra nagara ke svAmI prajApati mahArAja kI mRgAvatI rAnI se tripRSTha nAma kA putra hogaa| unhIM prajApati mahArAja kI dUsarI rAnI bhadrA ke eka vijaya nAma kA putra hogA jo ki tripRSTha kA bar3A bhAI hogaa| ye donoM bhAI theyArAnAtha tIrthakara ke tIrtha meM azvagrIva nAmaka zatra ko mAra kara tIna khaMDa ke svAmI hoMge aura pahale balabhadra khlaayeNge| tripRSTha saMsAra meM bhramaNa kara antima tIrthakara hogaa| mApakA bhI janma rAjA kaccha ke putra nami ke baMza meM huyA hai prataH bAhubalI svAmI ke vaMza meM utpanna hone vAle usa 270 -
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke sAtha ApakA sambandha hai hii| isIliye tIna khaNDa kI lakSmI aura sukha ke svAmI tripaSTha ke liye yaha kanyA denI cAhiye, yaha kalyANa karane vAlI kanyA usakA mana haraNa karane vAlI ho| tripRSTha ko kanyA dene se pApa bhI samasta vidyAdharoM ke svAmI ho jAvaMge isaliye bhagavAn AdinAtha ke dvArA kahI huI isa bAta kA nizcaya kara Apako yaha avazya hI karanA cAhiye / isa prakAra nimittAno ke vacanoM ko hRdaya meM dhAraNa kara rathanapura nagara ke rAjA ne bar3e harSa se usa nimitta jJAnI kI pUjA kii| aura usI samaya uttama lekha aura bhaMTa ke sAtha indu nAma kA eka dUta prajApati mahArAja ke pAsa bhejaa| yaha tripaSTha svayaMprabhA kA pAta hogA yaha bAta prajApati mahArAja ne jayagupta nAmaka nimitta jJAnI se pahale ho jAna lI thii| isaliye usane AkAza se utarate hae vidyAdhara rAjA ke dUta kA, purapakAraNDaka nAma ke vana meM bar3e utsaba se svAgata-satkAra kiyaa| mahArAja usa dUta ke sAtha apane rAjabhavana meM praviSTi hokara jaba sabhAgRha meM rAjasiMhAsana para virAjamAna hae taba maMtrI ne dUta ke dvArA lAI huI bheTa samarpita kii| rAjA ne usa bhaMTa ko bar3e prema se dekhakara apanA anurAga prakaTa kiyA aura dUta ko saMtuSTa karate hue kahA ki hama to isa bheMTa se hI santuSTa ho gaye / tadanantara dUta ne sandeza sunAyA ki yaha zrImAna trigaSTha samasta kumAroM meM zreSTha hai ataH unheM lakSmI ke samAna svayaMprabhA nAma kI isa kanyA se Aja suzobhita kiyA jAve / isa yathArtha saMdeza ko sunakara prajApati mahArAja vA harSa dugunA ho gayA / ve mastaka para bhujA rakhate hue bole ki jaba vidyAdharoM ke rAjA svayaM hI apane jamAI kA yaha tathA anya mahotsava karane ke lie cintita haiM taba haga loga kyA cIja haiN| isa prakAra usa samaya Aye hue dUta ko mahArAja prajApati ne kArya kI siddhi se prasanna kiyA, usakA sammAna kiyA aura badale kI bheMTa dekara zIghra hI bidA kara diyA / vaha dUta bhI zIghra hI jAkara rathanapura nagara ke rAjA ke pAsa pahuMcA aura praNAma kara usane kalyANakArI kArya siddha hone kI khabara dii| yaha sunakara vidyAdharoM kA rAjA bahuta bhArI harSa se prerita hamA aura socane lagA ki isa kArya meM vilamba karanA yogya nahIM hai yaha vicAra kara vaha kanyA sahita bar3e ThATa-bATa se podanapura phuNcaa| usa samaya usa nagara meM jagaha-jagaha toraNa bAMdhe gaye the, candana kA chir3akAva kiyA thA, saba jagaha utsukatA hI utsukatA dikhAI de rahI thI, aura patAkAnoM kI paMkti rUpa caMcala bhujAoM se vaha aisA jAna par3atA thA mAno bulA hI rahA ho / mahArAja prajApati ne apanI sampatti ke anusAra usakI agavAnI kii| isa prakAra usane bar3e harSa se nagara meM praveza kiyaa| prabaMza karane ke bAda mahArAja prajApati ne use svayaM hI yogya sthAna para ThaharAyA aura pAhune ke yogya usakA satkAra kiyA / isa satkAra se usakA hRdaya tathA mukha donoM hI prasanna ho gye| vivAha ke yogya sAmagrI se usane samasta pRthvI tala ko santuSTa kiyA aura dUsarI prabhA ke samAna apanI svayaMprabhA nAma kI putrI tripuSTha ke liye dekara siddha karane ke liye siMhavAhinI aura garur3avAhinI nAma ko do vidyAeM dii| isa taraha ve saba milakara sukharUpI sandra meM gotA lagAne lge| idhara azvagrIva pratinArAyaNa ke nagara meM vinAza ko sUcita karane vAle tIna prakAra ke utpAta bahuta zIghra sAtha hI sAtha hone lge| jisa prakAra - tIsare kAla ke anta meM palya kA pAThavAM bhAga bAkI rahane para naI-naI bAtoM ko dekhakara bhogabhUmi ke loga bhayabhIta hote haiM usI prakAra una abhUtapUrva utpAtoM ko dekhakara vahAM ke manuSya sahasA bhayabhIta hone lge| azvanIva bhI ghabar3A gyaa| usane salAha kara ekAnta meM zatabindu nAmaka nimittajJAnI se yaha kyA hai ? ina zabdoM dvArA unakA phala puchA / zatabinda ne kahA ki jisane sindha deza meM parAkramI siMha mArA hai, jisane tumhAre prati bhejI huI bheMTa jabardastI chIna lI aura rathanapura nagara ke rAjA jvalanajaTI ne jisake liye Apake yogya strIratna de diyA hai usase prApako kSobha hogaa| ye saba utpAta usI ke sUcaka haiN| tuma isakA pratikAra kro| isa prakAra nimitta jJAnI ke dvArA kahI bAta ko hRdaya meM rakhakara azvagrIva apane maMtriyoM se kahane lagA ki prAtmajJAnI manuSya zatru aura roga ko utpanna hote hI naSTa kara dete haiM parantu hamane vyartha hI aMhakArI rahakara yaha bAta bhulA dii| aba bhI yaha duSTa Apa logoM ke dvArA viSa ke aMkura ke samAna zIghra hI chedana kara dene ke yogya hai| una maMtriyoM ne bhI gupta rUpa se bheje hue dUtoM ke dvArA una sabakI khoja lagA lI pIra nimitta jJAnI ne jo sihavadha grAdi kI bAteM kahI thI una sabakA patA calAkara nizcaya kara liyA ki isa pRthvI para 271
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajAtikA putra tripRSTha hai| bar3A grahakArI hai / vaha apane parAkrama meM saba rAjAoM para AkramaNa kara unheM jItanA cAhatA hai| . vaha hama logoM ke viSaya meM kaMsA hai ? - anukUla pratikUla kaise vicAra rakhatA hai isa prakAra sarala citta-niSkapaTa dUta bhejakara usakI parIkSA karanI cAhiye maMtriyoM ne aisA pRthak-pRthak rAjA se khaa| usI samaya usane ukta bAta sunakara cintAgati aura manogati nAma ke do vidvAna dUta vipRSTha ke pAsa bheje| una dUtoM ne jAkara pahale apane Ane kI rAjA ke liye sUcanA dI, phira rAjA ke darzana kiye anantara vinaya se namrobhUta hokara yathAyogya bheMTa dii| phira kahane lage ki rAjA azvagrIva ne Aja tumheM prAjJA dI hai ki maiM rathAvarta nAma ke parvata para jAtA hUM grApa bhI praaiye| hama donoM tumheM lene ke liye haiN| Apako usakI bAta mastaka para rakhakara AnA caahiye| aisA una donoM ne jora se khaa| yaha sunakara tripRSTha bahuta kucha huA aura kahane lagA ki azvagrIva (ghor3e jaisI gardana vAle) kharagrIva ( gadhe jaisI gardana vAle) kaucagrIva (krauMca pakSI jaise gardana vAle) aura kamelaka grIva ( UMTa jaisI gardana vAle ) ye saba maiMne dekhe haiN| hamAre liye vaha apUrva prAdabhI nahIM jisase ki dekhA jAve / jaba vaha tripuSTha kaha cukA taba dUtoM ne phira se kahA ki vaha azvagrIva saba vidyAdharoM kA svAmI hai, sabake dvArA pUjanIya hai aura ApakA pakSa karatA hai isalie apamAna karanA ucita nahIM hai / yaha suna tripRSTha ne kahA ki vaha khaga arthAt pakSiyoM kA Iza hai- svAmI hai isalie pakSa arthAt paMkhoM se cale isake lie manAI nahIM hai parantu maiM use dekhane ke lie nahIM jaauuNgaa| yaha sunakara dUtoM ne phira kahA ki ahaMkAra se aisA nahIM kahanA cAhiye | cakravartI ke dekhe binA zarIra meM bhI sthiti nahIM ho sakatI phira bhUmi para sthira rahane ke lie kauna samartha hai ? dUtoM ke vacana sunakara tripRSTha ne phira kahA ki tumhArA rAjA cakra phirAnA jAnatA haiM so kyA vaha ghaTa yAdi ko banAne vAlA (kumbhakAra) kartA kAraka hai, usakA kyA dekhanA hai ? yaha sunakara dUnoM ko krodha A gyaa| ve kupita hokara bole ki yaha kanyAratna jo ki cakravartI ke bhogane yogya hai kyA zrava tumheM hajama ho jAvegA ? aura cakravartI ke kupita hone para rathanUpura kA rAjA jvalanajaTI tathA prajApati apanA nAma bhI kyA surakSita rakha sakegA / itanA kaha ve dUta vahA~ se zIghra hI nikala kara zrazvagrIva ke pAsa pahuMce aura namaskAra kara tripRSTha ke vaibhava kA sagAra kahane lage / sUcanA vIya yaha saba sunane ke lie asamartha ho gayA, usakI krAMkheM rUkhI ho gaI aura usI samaya usane yuddha prArambha karane ko 'dene vAlI bherI bajatrA dii| usa bherI kA zabda diggajoM kA bhada naSTa kara dizAoM ke anta taka vyApta ho gayA so ThIka hI hai kyoMki cakravartI ke kupita hone para aise kauna mahApuruSa haiM jo bhayabhIta nahIM hote hoN| vaha zrazvagrIva caturaMga senA ke sAtha rathAvarta parvata para jA pahuMcA, vahAM ulkAeM girane lagIM, pRthvI hilane lagI aura dizAoM meM dAha doSa hone lge| jinakA zroja cAroM ora phaila rahA hai aura jinhoMne apane pratAparUpI agni ke dvArA zatrurUpI Indhana ko rAzi bhasma kara dI hai aise prajApati ke donoM putroM ko jaba isa bAta kA patA calA to isake sammukha aaye| vahAM donoM senAoM meM mahAn saMgrAma huA / donoM senAoM kA samAnakSaya rahA thA isalie yamarAja sacamuca hI samavartitA madhyasthA ko prApta huA thA / cirakAla taka yuddha karane ke bAda tripRSTha ne socA ki sainikoM kA vyartha ho kSaya kyoM kiyA jAtA hai| aisA socakara vaha yuddha ke lie grIva ke sAmane zrAyA / janmAntara se baMdhe hue bhArI baMra ke kAraNa avagrIva bahuta kruddha thA zrataH usane bANa varSA ke dvArA zatru ko prAcchAdita kara liyaa| jaba ve donoM dvanda yuddha se eka-dUsare ko jItane ke lie samartha na ho sake taba mahAvidyAoM ke bala se uddhata hue donoM mAyAyuddha karane ke liye taiyAra ho gye| azvagrIva ne cirakAla taka yuddhakara zatru ke sanmukha cakra pheMkA zrIra nArAyaNa tripRSTha ne vahI cakra lekara krodha se usakI gardana cheda ddaalii| zatruoM ke naSTa karane vAle tripuSTha aura vijaya prAdhe bharata kSetra kA Adhipatya pAkara sUrya aura candramA ke samAna suzobhita ho rahe the / bhUmigocarI rAjAoM, vidyAdhara rAjAoM aura magadhAdi devoM ke dvArA jinakA abhiSeka kiyA gayA thA aise tripRSTha nArAyaNa pRthvI meM zreSThatA ko prApta hue| prathama nArAyaNa tripRSTha ne harSita hokara svayaMprabhA ke pitA ke lie donoM zreNiyoM kA yadhipatya pradAna kiyA so Thoka hai kyoMki zrImAnoM 272
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke prAzraya se kyA nahIM hotA hai asi, zaMka dhanuSa, cakra, zakti, daNDa aura gadA ye sAta nArAyaNa ke ratna the| devoM ke samUha inakI rakSA karate the| ratnamAlA, dedIpyamAna hala, mUrAla aura gannA ne bhAra golA :pta kA nagAle lo mahAratna the| nArAyaNa kI svayaMprabhA ko prAdi lekara solaha hajAra striyAM thIM aura balabhadra kI kularUpa tathA guNoM se yukta ATha hajAra rAniyA~ thiiN| jvalanajaTo vidyAdhara ne kumAra arkakIti ke liye jyotirmAlA nAga kI kanyA bar3I bibhuti ke sAtha prAjApatya vibAha se svIkRta kii| arkakIti aura jyotirmAlA ke amitateja nAma kA putra tathA sutArA nAma kI putrI huii| ye donoM bhAI-bahina aise sundara the mAnoM zukla pakSa kI paDibA ke candramA kI rekhAeM hI hoN| idhara tripRSTa nArAyaNa ke svayaMprabhA rAnI se pahale zrIvijaya nAma kA putra hamA, phira vijayabhadra putra huA, phira jyotiprabhA nAma kI putrI huii| mahAn abhyudaya ko prApta hue prajApati maharAja ko kadAcit bairAgya utpanna ho gayA jisase pihitAsraba guru ke pAsa jAkara unhoMne samasta parigraha kA tyAga kara diyA aura zrIjinendra bhagavAna kA vaha rUpa dhAraNa kara liyA jisase sukha svarUpa paramAtmA kA svabhAva prApta hotA hai / chaha bAhya aura chaha grAmyantara ke bheda se bAraha prakAra ke tapazcaraNa meM nirantara udyoga karane vAle prajApati muni ne cirakAla taka tapasyA kI aura Ayu ke anta meM citta ko sthira kara krama se mithyAtva, avirati, pramAda, sakaSAyatA tathA sayoga kevalI avasthA kA tyAga kara paramo. skRSTa avasthA-mokSa pada prApta kiyaa| vidyAdharoM ke rAjA jvalanajaTI ne bhI jaba yaha samAcAra sunA taba unhoMne arkakIti ke lie rAjya dekara jagannandana mUni ke samIpa digambara dIkSA dhAraNa kara lii| yAcanA nahIM karanA, binA diye kacha grahaNa nahIM karanA, saralatA rakhanA, tyAga karanA, kisI cIja kI icchA nahIM rakhanA, krodhAdi kA tyAga karanA, jJAnAbhyAsa karanA aura dhyAna karanA-ina saba guNoM ko ve prApta hue the| ve samasta pApoM kA tyAga kara nirdvandva hue / nirAkAra hokara bhI sAkAra hue tathA uttama nirvANa pada ko prApta hue| idhara vijaya balabhadra kA anugAmI vipRSTha kaThina zatrunoM para vijaya prApta karatA huA tIna khaNDa kI akhaNDa pRthvI ke bhogoM kA icchAnusAra upabhoga karatA rahA / kisI eka dina tripRSTha meM svayaMvara kI vidhi se apanI kanyA jyoti:prabhA ke dvArA jAmAtA amitateja ke gale meM varamAlA ddlvaaii| anurAga se sUtArA bhI isI svayaMvara kI vidhi se dhIvijaya ke vakSaHsthala para nivAsa karane vAlI huii| isa prakAra paraspara meM jinhoMne apane putra-putriyoM ke sambandha kiye haiM aise ye samasta parivAra ke loga svacchanda jala se bhare hue praphullita sarovara kI zobhA ko prApta ho rahe the / prAyu ke anta meM ardhacakravartI tripRSTa to sAtaveM naraka gayA aura vijaya balabhadra thIbijaya nAmaka putra ke lie rAjya dekara tathA vijayabhadra ko yuvarAja banAkara pAparUpI zatru ko naSTa karane ke lie udyata hue| yadyapi unakA cita nArAyaNa ke zoka se vyApta thA tathApi nikaTa samaya meM mokSagAmI hone se unhoMne suvarNakumbha nAmaka munirAja ke pAsa jAkara sAta hajAra rAjAoM ke sAtha saMyama dhAraNa kara liyaa| dhAtiyA karma naSTa kara kevalajJAna utpanna kiyA aura devoM ke dvArA pUjya anagArakevalI hue| yaha sunakara arkakIti meM amitateja ko rAjya para baiThAyA aura svayaM vipulamati nAmaka cAraNamuni se tapa dhAraNa kara liyaa| kucha samaya bAda usane 'praSTa karmoM ko naSTa kara abhivAMchita aSTama pRthvI prApta kara lI so ThIka hI hai kyoMki isa saMsAra meM jinhoMne aAzA kA tyAga kara diyA hai unheM kauna sI vastu aprApta hai ? arthAt kucha bhI nhiiN| idhara amitateja aura zrIvijaya donoM meM prakhaNDa prema thA, donoM kA kAla binA kisI prAkalatA ke sukha se vyatIta ho rahA thA kisI dina koI eka puruSa zrI vijaya rAjA ke pAsa pAyA aura pAzIrvAda detA huA bolA ki he rAjan ! merI vAta para citta lgaaiye| Aja se sAtaveM dina podanapura ke rAjA ke mastaka para mahAvana giregA, ataH zIghra hI isake pratikAra kA vicAra kIjiye / yaha sunakara yuvarAja kupita huA, usakI prAMkheM krodha se lAla ho gii| vaha usa nimitta jJAnIse bolA ki yadi tU sarvajJa hai to batA ki usa samaya tere mastaka para kyA par3egA? nimitta jJAnI ne bhI kahA ki usa samaya mere mastaka para abhiSeka ke sAtha ratnavRSTi pdd'egii| usake abhimAna pUrNa vacana sunakara rAjA ko Azcarya huaa| usane kahA ki he bhadra ! tuma prAsana para baiTho, maiM kucha kahatA huuN| 273
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaho to sahI prApakA gotra kyA hai ? muru kauna hai, kyA-kyA zAstra Apane par3e haiM, kyA-kyA nimitta Apa jAnate haiM, ApakA kyA nAma hai ? aura ApakA yaha Adeza kisa kAraNa ho rahA hai ? yaha saba rAjA ne puuchaa| nimittajJAnI kahane lagA ki kuNDapura nagA meM miratha nAma hai| ekA jAnA hai| isake purohita kA nAma suraguru hai aura usakA eka ziSya bahuta hI vidvAna hai| kisI eka dina balabhadra ke sAtha dIkSA lekara maiMne usake ziSya ke sAtha aSTAMga nimittajJAna kA adhyayana kiyA hai aura upadeza ke sAtha unakA zravaNa bhI kiyA hai| aSTAMga nimitta kauna haiM aura unake lakSaNa kyA haiM yadi yaha Apa jAnanA cAhate haiM to hai AyuSman vijaya ? tuma suno, maiM tumhAre prazna ke anusAra saba kahatA hU~ / Agama ke jAnakAra prAcAryoM ne antarikSa, bhoma, aMga, svara, vyaMjana, lakSaNa chinna aura svapna inake bheda se pATha taraha ke nimitta kahe haiN| candra, sUrya, graha, nakSatra aura prakIrNaka tAre ye pAMca prakAra ke jyotiSI AkAza meM rahate haiM athavA AkAza ke sAtha sadA unakA sAhacarya rahatA hai isalie inheM antarikSa-AkAza kahate haiN| inake udaya asta Adi ke dvArA jo jaya-parAjaya, hAni, vRddhi, zoka, jIvana, lAbha, alAbha tathA anya bAtoM kA yathArtha nirUpaNa hotA hai use antarikSa nimitta kahate haiN| pRthvI ke jude-jude sthAna prAdi ke bheda se kimI kI hAni vRddhi Adi kA batalAnA tathA pRthvI ke bhItara rakhe hue ratna grAdi kA kahanA so bhauma nimitta hai| aMga upAMga ke sparza karane athavA dekhane se jo prANiyoM ke tIna kAla meM utpanna hone vAle zubha-azubha kA nirUpaNa hotA hai vaha aMga-nimitta kahalAtA hai| mRdaMga prAdi acetana aura hAthI prAdi cetana padArthoM susvara tathA duHsvara ke dvArA iSTa-aniSTa padArtha kI prApti kI tA jJAna svara nimitta jJAna hai| zira mukha Adi meM utpanna hae tila yAdi cihna athavA ghAva Adi kisI kA lAbha malAbha Adi batalAnA so vyaMjana-nimitta hai| zarIra meM pAye jAne vAle zrI vRkSa tathA svastika zrAdi eka sau pATha lakSaNoM ke dvArA bhoga aizvarya Adi kI prApti kA kathana karanA lakSaNa-nimitta jJAna hai| vastra tathA zAstra Adi meM mUSaka Adi jo cheda kara dete haiM ve deva, mAnuSa aura rAkSasa ke bheda se tIna prakAra ke hote hai unase jo kala kahA jAtA hai use chinna-nimitta kahate haiM / zubha-azubha ke bheda se svapna do prakAra ke kahe gaye haiM unake dekhane se manuSyoM kI vRddhi tathA hAni Adi kA yathArtha kathana karanA svapna nimitta kahalAtA hai| yaha kahakara baha nimitta jJAnI kahane lagA kSadhA pyAsa Adi bAIsa pariSahI se meM pIr3ita humA, unheM saha nahIM sakA isalie munipada chor3a kara padhinIkheTa nAma ke nagara meM mA gyaa| vahAM soma zamI nAma ke mere mAmA rahate the| unake hiraNyalomA nAma kI strI se utpanna candramA ke samAna mukha vAlI eka candrAnanA nAma kI putrI thii| vaha unhoMne mujhe dii| dhana kamAnA chor3akara niraMtara nimitta zAstra ke adhyayana meM lagA rahatA thA ataH dhIre-dhore candrAnanA ke pitA ke dvArA diyA huA dhana samApta ho gayA / mujhe nirdhana dekha vaha bahata virakta athavA khinna hii| maiMne kucha kaur3iyAM ikaTThI kara rakkhI thIM / dUsare dina bhojana ke samaya yaha tumhArA diyA hA dhana hai aisA kahakara usane krodha-baza ve saba kaur3iyAM hamAre pAtra meM DAla diiN| unameM se eka acchI kaur3I sphaTika-maNi ke bane hue sundara thAla' meM jA girI, usa para jalAI huI agni ke phuliMge par3a rahe the (?) usI samaya merI strI mere hAtha dhulAne ke lie jala kI dhArA choDa rahI thI use dekhakara maiMne nizcaya kara liyA ki mujhe santoSa pUrvaka avazya hI dhana kA lAbha hogaa| Apake liye yaha prAdeza isa samaya prabhogha-jiba nAmaka munirAja ne kiyA hai| isa prakAra nimitta jJAnI ne khaa| usake muktipUrNa vacana sunakara rAjA cintA se vyagra ho gyaa| usane nimitta jJAnI ko to vidA kiyA aura mantrioM se isa prakAra kahA-ki isa nimitta jJAnI kI bAta para vizvAsa karo aura isakA zIghra hI pratikAra karo kyoMki mUla kA nAza upasthita hone para vilamba kauna karatA hai ? yaha sunakara mumati mantrI bolA ki ApakI rakSA karane ke lie Apako lohe ko sanduka ke bhItara rakhakara samudra ke jala' se bhItara baiThAye dete haiN| yaha sunakara subuddhi nAma kA maMtrI bolA ki nahIM, vahA~ to magaramaccha Adi kA bhaya rahegA isaliye vijayA parvata kI guphA meM rakha dete haiN| subuddhi kI bAta pUrI hote hI buddhimAn tathA prAcIna vRttAnta ko jAnane vAlA buddhimAna nAma kA maMtrI yaha prasiddha kathAnaka kahane lgaa| 274
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ isa bharata kSetra ke siMhapura nagara meM mithyAzAstroM ke sunane se atyanta ghamaNDI soma nAma kA parivrAjaka rahatA thA usane jinadAsa ke sAtha vAda-vivAda kiyA parantu vaha hAra gyaa| Ayu ke anta meM mara kara usI nagara meM eka bar3A bhArI bhaisA humA / usa para eka vaizya cirakAla taka namaka kA bahuta bhArI bojha lAdatA rhaa| jaba vaha bojha Dhone meM asamartha ho gayA taba usake pAlakoM ne usakI upekSA kara dI-khAnA-pInA denA bhI banda kara diyaa| kAraNa vana use jAti-smaraNa ho gayA aura vaha nagara bhara ke sAtha baira karane lgaa| anta meM bhara kara vahIM ke zmazAna meM pApI rAkSasa hunaa| usa nagara ke kumbha aura bhIma nAma ke do adhipati the / kumbha ke rasoiyA kA nAma rasAyanapAka thA, rAjA kumbha mAMsabhojI thA, eka dina mAMsa nahIM thA isaliye rasoiyA ne kumbha ko mare hue bacce kA mAMsa khilA diyaa| vaha pApI usake svAda se lubhA gayA isalie usI samaya se usane manuSya kA mAMsa khAnA zurU kara diyA, vaha vAstava meM naraka gati prApta karane kA utsuka thaa| rAjA prajA kA rakSaka hai isaliye jaba taka prajA kI rakSA karane meM samartha hai tabhI taka rAjA rahatA hai parantu yaha to manuSyoM ko khAne lagA hai ataH tyAjya hai aisA vicAra kara mantriyoM ne usa rAjA ko chor3a diyaa| usakA rasoiyA use nara-mAMsa dekara jIvita rakhatA thA parantu kiso samaya usa duSTa ne apane rasoiyA ko hI mArakara vidyA siddha kara lI aura usa rAkSasa ko vaza kara liyaa| aba vaha rAjA pratidina cAroM ora ghUmatA huA prajA ko khAne lagA jisase samasta nagaravAsI bhayabhIta ho usa nagara ko chor3akara bahuta bhArI bhaya ke sAtha kArakaTa nAmaka nagara meM jA pahuMce parantu atyanta pApI kumbha rAjA usa nagara meM bhI pAkara prajA ko khAne lagA / usI samaya se loga usa nagara ko kumbha kArakaTapura kahane lage / manuSyoM ne dekhA ki yaha naramato hai isaliye unhoMne usakI vyavasthA banA dI ki tuma pratidina eka gAr3I bhAta aura eka manuSya ko khAyA kro| usI nagara meM eka caNDakauzika nAma kA brAhmaNa rahatA thA mathI usako stro thI / cirakAla taka bhatoM ko upAsanA karane ke bAda una donoM ne maNDakauzika nAma kA putra prApta kiyA kisI eka dina kumbha ke AhAra ke liye maNDakauzika kI bArI bAI / loga use gAr3I meM DAlakara le jA rahe the ki kucha bhUta use le bhaage| kumbha ne hAtha meM daNDa lekara una bhatoM kA pIchA kiyA, bhUta usake AkramaNa se Dara gaye / isaliye unhoMne muNDakauzika ko bhaya se eka bila meM DAla diyA parantu eka ajagara ne vahAM usa brAhmaNa ko nigala liyaa| isaliye mahArAja ko vijayA kI guhA meM rakhanA ThIka nahIM hai| buddhi sAgara ke ye hitakArI vacana sunakara sUkSma buddhikAdhArI matisAgara maMtrI kahane lagA ki nimittajJAnI ne yaha to kahA nahIM hai ki mahArAja ke Upara hI vana giregA / usakA to kahanA hai ki jo podanapura kA rAjA hogA usa para vana giregaa| isaliye kisI dasare manuSya ko podanapura kA rAjA banA denA cAhiye / usakI yaha bAta sabane mAna lI aura kahA ki pApako yaha bAta ThIka hai| anantara saba maMtriyoM ne milakara rAjA ke siMhAsana para eka yakSa kA pratibimba rakha diyaa| aura tumhI podanapura ke rAjA ho yaha kahakara usakI pUjA kii| idhara rAjA ne rAjya ke bhoga upabhoga saba chor3a dige, pUjAdAna prAdi satkArya prArambha kara diye| bhAva vAlo maMDalI ko gAtha lekara jina caityAlaya meM zAMti karma karatA hayA baiTha gayA sAtava dina usa yakSa kI mUrti para bar3A bhArI zabda karatA huyA bhayaMkara vana akasmAt bar3I kaThoratA se prA pdd'aa| urA upadrava ke zAnta hone para prajA ne bar3e harSa se bajate hue nagAr3oM ke zabdoM se bahuta bhArI utsava kiyA / rAjA ne bar3e harpa ke sAtha usa nimitta jJAnI ko bulA kara usakA satkAra kiyA aura pAnIkheTa ke sAtha use sau gAMva diye| zreSTha maMtriyoM ne sIna loka ke svAmI arahaMta bhagavAna kI vidhipUrvaka bhakti ke sAtha zAnti pajA kI mahAbhiSeka kiyA aura jAjA ko siMhAsana para baiThA kara svarNamaya kalazoM se unakA kalAbhiSeka kiyA tathA uttama rAjya meM pratiSThita kiyaa| isake bAda usakA kAla bahuta bhArI sukha se bItane lgaa| kisI eka dina usane apanI mAtA se AkAzagAminI vidyA lekara siddha kI aura satArA ke sAtha ramaNa karane kI icchA se jyotirvana kI aura gamana kiyaa| vaha vahA~ apanI icchAnusAra lIlA-pUrvaka vihAra karatA hayA rAnI ke sAtha baiThA thA, yahAM camaracaMcapura kA rAjA indrazani, rAnI AsurI kA lakSmI sampanna prazanighopa nAma kA vidyAdhara putra nAmarI vidyA ko siddha kara apane nagara ko lauTa rahA thaa| bIca meM sutArA ko dekhakara usa para usakI icchA huI 275
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura use haraNa karane kA udyama karane lgaa| usane eka kRtrima hariNa ke chala se rAjA ko sutArA ke pAsa se alaga kara diyA aura vaha dRSTa zrI vijaya kA rUpa banAkara sudhArA ke pAsa loTa kara vApisa AyA aura kahane lagA ki he priya ] vaha mRga bAbu ke samAna vega se calA gyaa| maiM use pakar3ane ke liye asamartha rahA zrataH lauTa thAyA hUM, aba sUrya asta ho rahA hai isaliye hama donoM apane nagara kI ora caleM / itanA kahakara usa ghUrta vidyAdhara ne sutArA ko vimAna para baiThAyA aura vahA~ se cala diyaa| bIca meM usane apanA rUpa dikhAyA jise dekhakara yaha kauna hai aisA kahatI huI sutArA bahuta hI vihvala huii| idhara usI prazinaghoSa vidyAdhara ke dvArA prerita huI baitAlI vidyA sutArA kA rUpa rakhakara baiTha gii| jaya zrI vijaya vApisa lauTakara AyA taba usane kahA ki mujhe kukkuTa sAMpa ne Dasa liyA hai| itanA kahakara usane bar3e saMbhrama se aisI baiSTA banAI jaise mara rahI ho use dekha rAjA ne jAnA ki isakA viSa maNi maMtra tathA bhauSadhi Adi se dUra nahIM ho sakatA / anta meM nirAza hokara sneha se bharA podanAdhipati usa kRtrima sutArA ke sAtha marane ke liye utsuka ho gayA / usane eka citA banAI, sUryakAnta maNi se utpanna agni ke dvArA usakA IMdhana prajvalita kiyA aura zoka se vyAkula ho usa kapaTI sutArA ' ke sAtha citA para zrArUr3ha ho gyaa| usI samaya vahAM se koI do vidyAdhara jA rahe the unameM eka mahA tejasvI thA usane vidyAvicchedinI nAma kI vidyA kA smaraNa kara usa bhayabhIta vaitAlI ko dAyeM paira se Thokara lagAI jisase usane apanA salI rUpa dikhA diyA aba vaha bhI vijaya ke sAmane khar3I rahane ke liye bhI samartha na ho sakI ataH pradRzyatA ko prApta ho gii| yaha dekha rAjA zrI vijaya bahuta bhArI Azcarya ko prApta hue / unhoMne kahA ki yaha kyA hai ? uttara meM vidyAdhara usakI kathA isa prakAra kahane lagA / isa jambUdvIpa sambandhI bharata kSetra ke vijavArtha parvata kI dakSiNa zreNI meM eka jyoti prabha nAma kA nagara hai| maiM vahA~ kA rAjA saMbhinna hUM, yaha sarvakalyANo nAma ko merI strI hai aura yaha dIpazikha nAma kA merA putra hai / maiM apane svAmI rathanUpura nagara ke rAjA amitateja ke sAtha zikharanala nAma se prasiddha vizAla udyAna meM bihAra karane ke lie gayA thA / vahA~ se lauTate samaya maiMne mArga meM sunA ki eka strI apane vimAna para baiThI huI ro rahI hai aura kaha rahI hai ki mere svAmI zrI vijaya kahAM haiM? he rayanapura ke nAtha! kahAM ho? merI rakSA kro| isa prakAra usake karaNa pAbda sunakara maiM vahAM gayA aura bolA ki tU kauna hai ? tathA kise haraNa kara le jA rahA hai ? merI bAta sunakara vaha bolA ki maiM camaracaMcapura nagara kA rAjA azanighoSa nAma kA vidyAdhara huuN| ise jabardastI liye jA rahA hUM, yadi zrApa meM zakti hai to Ao aura ise chudd'aao| yaha sunakara maiMne nizcaya kiyA ki yaha to mere svAmI amitateja kI choTI bahina ko le jA rahA hai| maiM sAdhAraNa manuSya kI taraha keme calA jAU ? ise abhI mAratA huuN| aisA nizcaya kara maiM usake sAtha yuddha karane ke liye tatpara huA hI thA ki usa strI ne mujhe rokakara kahA ki Agraha yA vRthA yuddha mata karo, podanapura ke rAjA jyotirbana meM mere viyoga ke kAraNa zokAgni se pIr3ita ho rahe haiM tuma vahA~ jAkara unase merI dazA kaha do| isa prakAra he rAjana, maiM tumhArI strI ke dvArA bhejA huA yahAM AyA huuN| yaha tumhAre bairI kI AjJA kAriNI baMtAlI devI hai| aisA usa hitakArI vidyAdhara ne bar3e Adara se khaa| isa prakAra saMbhinna vidyAdhara ke dvArA kahI huI bAta kA podanapura ke rAjA ne bar3e Adara se sunA aura aura kahA ki Apane yaha bahuta acchA kiyaa| Apa mere sanmitra hai prataH isa samaya Apa zIghra hI jAkara yaha samAcAra merI mAtA tathA choTe bhAI prAdi se kaha dIjiye / aisA kahane para vidyAdhara ne apane dIpazikha nAmaka putra ko zIghra hI podanapura kI ora bheja diyaa| udhara podanapura meM bhI bahuta utpAtoM kA vistAra ho rahA thA, use dekhakara amoghajihna mora jayagupta nAma ke nimitta jJAnI bar3e saMyama se kaha rahe the ki svAmI ko kucha bhaya utpanna huA thA parantu aba vaha dUra ho gayA hai, unakA kuzala samAcAra lekara Aja hI koI manuSya AvegA isalie Apa loga svastha raheM, bhaya ko prApta nahIM isa prakAra ke donoM hI vidyAdhara, svayaMprabhA Adi ko dhIraja baMdhA rahe the| usI samaya dIpazikha nAma kA buddhimAn vidyAdhara grAkAza se pRthvI tala para zrAyA aura vidhi pUrvaka svayaMprabhA tathA usake putra ko praNAma kara kahane lagA ki mahArAja zrI vijaya kI saba prakAra kI kuzalatA 276
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai, Apa loga bhaya chor3iye, isa prakAra saba samAcAra jyoM ke tyoM kaha diye / usa bAta ko sunane se, jisa prakAra dAvAnala se latA mlAna ho jAtI hai, athavA vRjhane vAle dIpaka kI zikhA jisa prakAra prabhAhIna ho jAtA hai, athavA varSA Rtu ke megha kA zabda sunane vAlI kalahaMsI jisa prakAra zoka-yukta ho jAtI hai| athavA jisa prakAra kino sthAdvAdo vidvAna ke dvArA vizvasta huI duHzrati (mithyA-zAstra) vyAkula ho jAtI hai usI prakAra svayaMprabhA bhI mlAna zarIra, prabhArahita, zokayukta tathA atyanta prAkula ho gaI thii| vaha usa vidyAghara ko tathA putra ko sAtha lekara usa vana ke bIca pahuMca gii| podanAdhipati ne choTe bhAI ke sAtha AtI huI mAtA ko dUra se hI dekhA aura sAmane jAkara usake caraNoM meM namarakAra kiyaa| putra ko dekhakara svayaMprabhA ke netra harSAzramoM se vyApta ho gye| vaha kahane lagI ki he putra ! uTha, maiMne apane puNyodaya se tere darzana pA liye, tU ciraMjIva rahe isa prakAra kahakara usane zrI vijaya ko apanI donoM bhujAoM se uThA liyA, usakA sparza kiyA aura bahuta bhArI saMtoSa kA anubhava kiyaa| athAntara-jaba zrI vijaya sukha se baiTha gaye taba usane sutArA haraNa Adi kA samAcAra puuchaa| zrI vijaya ne kahA ki yaha saMbhinna nAmaka vidyAdhara amitateja kA sevaka hai| he mAtA ! Aja isane merA jo upakAra kiyA hai baha taka ne bhI nahIM kiyA / aisA kahakara usane jo-jo bAta huI thI yaha saba kaha sunaaii| tadanantara svayaMprabhA ne choTe patra ko to nagara kI rakSA ke lie vApisa lauTA diyA aura putra ko sAtha lekara vaha prAkAza mArga se rathanapura nagara ko clo| apane deza meM ghUmane vAle guptacaroM ke kahane se amitateja ko isa bAta kA patA cala gayA jisase usane bar3e vaMbhava ke sAtha usakI agavAnI kI tathA saMtuSTa hokara jisameM bar3I UMcI patAkAeM phaharA rahI haiM aura toraNa bAMdhe gaye haiM aise apane nagara meM usakA praveza karAyA / usa vidyAdharoM ke svAmo amitateja ne unakA pAhune ke samAna sampUrNa svAgata salAra kiyA aura unake mAne kA kAraNa jAnakara indrAzani ke putra anighoSa ke pAsa maroci nAma kA dUta bhejaa| usane dUta se asahya vacana khe| dUna ne vApisa pAkara ve saba vacana amitateja se khe| unheM sunakara amitateja ne mantriyoM ke sAtha salAha kara mada se uddhata hae usa prazanidhoSa ko naSTa karane kA dRr3ha nizcaya kara liyaa| ucca abhiprAya vAla apane bahanoI ko usane zatrunoM kA vidhvaMza karane ke lie vaMzaparamparAgata yuddhavIrya, paharaNAvaraNa aura bandhamocana nAma kI tIna vidyAe bar3e Adara se dii| tathA razmivega suvega prAdi pAMca sau pUtroM ke sAtha-sAtha podanapura ke rAjA zrI vijaya se ahaMkArI zatra para jAne ke lie khaa| aura svayaM sahasra razmi nAmaka apane bar3e putra ke sAtha samasta vidyAoM ko chedane vAlI mahAjvAlA nAma kI vidyA ko siddha karane ke lie vidyAe' siddha karane kI jagaha hrImanta parvata para zrI saMjayanta muni ko vizAla pratimA ke samIpa gyaa| idhara jaba azanighoSa ne sunA ki zrI vijaya yuddha ke lie razmivega grAdi ke sAtha pA rahA hai taba usane krodha se sughoSa zataghoSa, sahasraghoSa Adi apane putra bheje / usake ve samasta putra tathA anya loga pandraha dina taka yuddha kara anta meM parAjita hue| jisakI samasta ghoSaNAe' apane nAza ko sUcita karane vAlI haiM aise azanighoSa ne jaba yaha samAcAra sunA taba vaha koSa se santapta hokara svayaM hI yuddha karane ke liye gyaa| idhara yuddha meM zrI vijaya ne azanighoSa ke do Tukar3e karane ke liye prahAra kiyA udhara, bhrAmarI vidyA ne usane do rUpa banA liye| zrI vijaya ne naSTa karane ke liye una donoM ke do-do Tukar3e kiye to udhara azanighoSa ne cAra rUpa banA liye| isa prakAra vaha sArI senA prazanighoSa ko mAyA se bhara gii| itane meM hI rathana pura kA rAjA amitateja vidyA siddha karamA gayA aura Ate hI usane mahAjvAlA nAma kI vidyA ko Adeza diyA / azanighoSa usa vidyA ko saha nahIM skaa| isaliye pandraha dina taka yuddha kara bhAgA aura bhaya se nAbheyasIma nAma ke parvata para magadhvaja ke samIpavartI vijaya tIrtha karake samavazaraNa meM jA ghusaa| amitateja tathA zrI vijaya prAdi bhI krodhita hokara usakA pIchA karate-karate usI samavasaraNa meM jA phuNce| vahA~ mAnastambha dekhakara una sabakI cittavRttiyAM zAnta ho gaI / sabane jagatpati jinendra bhagavAna ko tIna pradakSiNAe dI, unheM praNAma kiyA aura bairarUpI viSa ko ugalakara ve saba vahAM sAtha-sAtha baiTha gye| usI samaya zIlavatI AsurI devI murajhAI huI latA ke samAna sutArA ko zIghra hI lAI aura zrI vijaya tathA amita 277
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ teja ko samarpaNa kara bolI ki Apa donoM hamAre putra kA aparAdha kSamA kara dene ke yogya haiN| tiryacoM kA jo janmajAta baira chaTa nahIM sakatA vaha bhI jaba jinendra bhagavAna ke samIpa pAkara chUTa jAtA hai taba manuSyoM kI to bAta hI kyA kahanA hai ? jaba jinendra bhagavAna ke smaraNa se anAdi kAla ke baMdhe hue karma chUTa jAte haiM taba unake samIpa baira chUTa jAve isameM pAzcarya hI kyA hai ? jo bar3e duHkha se nivAraNa kiyA jAtA hai aisA yamarAja bhI jaba jinendra bhagavAna ke smaraNa mAtra se anAyAsa hI roka diyA jAtA hai taba dUsarA aisA kauna zatru hai jo rokA na jA sake ? isalie buddhimAno ko yamarAja kA pratikAra karane ke lie tInoM lokoM ke nAtha arhanta bhagavAna kA hI smaraNa karanA cAhiye / vahI isa loka tathA paraloka meM hita ke karane vAle haiN| athAnantara vidyAgharoM ke svAmI amitateja ne hAtha jor3akara bar3I bhakti se bhagavAna ko namaskAra kiyA aura tatvArtha ko jAnane kI icchA se saddharma kA svarUpa puuchaa| jisameM kaSAyarUpI magaramaccha taira rahe haiM aura jo aneka duHkharUpI laharoM se bharA huA hai aise saMsAra rUpI bikarAla sAgara kA pAra kauna pA sakatA hai ? yaha bAta jinendra bhagavAna se hI pUchI jA sakatI hai kisI dUsare se nahIM kyoMki unhoMne hI saMsAra rUpI sAgara ko pAra kara pAyA hai| he bhagavAn ! eka Apa hI jagat ke bandhu hai ataH hama saba ziSyoM ko Apa saddharma kA svarUpa btlaaiye| ratnatraya rUpI mahAdhana ko dhAraNa karane vAle puruSa ApakI divyadhvani rUpI bar3I bhArI nAka ke dvArA hI isa saMsAra rUpI samudra se nikala kara mukha dene vAle apane sthAna ko prApta karate haiN| aisA vidyAdharoM ke rAjA ne bhagavAna se pUchA / tadanantara bhagavAn divyadhvani ke dvArA kahane lage so ThIka hI hai kyoMki jisa prakAra parva vaSTi ke dvArA ghAtaka pakSI saMtoSa ko prApta hote haiM uso prakAra bhavya jIva divyadhvani ke dvArA saMtoSa ko prApta hote haiN| he vidyAdhara bhavya ! sana, isa saMsAra ke kAraNa kama haiM aura karma ke kAraNa mithyAtva asaMyama prAdi haiN| mithyAtva karma ke udaya se utpanna huA jo pariNAma jJAna ko bho viparIta kara detA hai use mithyAtva jaano| yaha mithyAtva bandha kA kAraNa hai / ajJAna, saMzaya, ekAnta, viparota ora vinaya ke bheda se jJAno puruSa usa miTa pAtva ko pAMca prakAra kA mAnate haiN| pApa aura dharma ke nAma se dUra rahane vAle jIvoM ke mithyAtva karma ke udaya se jo pariNAma hotA hai vaha ajJAna mithyAtva hai| prApta tathA prAgama prAdi ke nAnA bheda hone ke kAraNa jisake udaya se tatva ke svarUpa meM dolAyamAnatA-caMcalatA bana rahI hai use ye zreSTha vidvAn ! tuma saMzaya mithyAtva jaano| dravya paryAyarUpI padArtha meM athavA mokSa kA sAdhana jo samyagdarzana aura samyaka cAritra hai usa meM kisI eka kA hI ekAnta rUpa se nizcaya karanA so ekAnta mithyAdarzana hai / prAtmA meM jisakA azA rahate hae jJAna jJAyaka aura jJeya ke yathArtha svarUpa kA viparIta nirNaya hotA hai use mithyAdarzana jAno / mana, vacana aura kAya ke dvArA jahAM saba devoM ko praNAma kiyA jAtA hai aura samasta padArthoM ko mokSa kA upAya mAnA jAtA hai use vinaya karate haiN| vratarahita puruSa ko jo mana vacana kAya kI kriyA hai use asaMyama kahate haiN| isa viSaya ke jAnakAra manuSyoM prayama aura indriya-asaMyama ke bheda se asaMyama ke do bheda kahe haiN| jaba taka jIvoM ke apratyAkhyAnAvaraNa cAritra moha kA udaya rahatA hai taba taka arthAt caturthaguNasthAna taka asaMyama vandha kA kAraNa mAnA gayA hai| chaThaveM guNasthAnoM meM vratoM meM saMyama pAna karane vAlI jo mana vacana kAya kI pravRtti hai use pramAda kahate haiM / yaha pramAda chaThaveM gUNasthAna taka bandha kA kAraNa hotA hai / pramAda ke pandraha bheda kahe haiN| ye saMjvalana vASAya kA udaya hone se hote hai tathA sAmAyika, chedosthApanA aura parihAraviddhi ina tIna cAritroM se yukta jIva ke prAyazcita ke kAraNa banate haiN| sAtaveM se lekara daza taka cAra guNa sthAnoM meM saMjvalana krodha mAna mAyA lobha ke udaya se jo pariNAma hote haiM unheM kaSAya kahate haiN| ina cAra guNasthAnoM meM yaha kapAya hI bandha kA kAraNa hai| jinendra bhagavAn ne isa kaSAya ke solaha bheda kahe haiM / yaha kaSAya upazAntamoha guNa sthAna ke isI ora sthitibandha tathA anubhAga bandha kA kAraNa mAnA gayA hai| AtmA ke pradezoM meM jo saMcAra hotA hai use yoga kahate haiM / yaha yoga pyAra vArahaveM ina tIna guNasthAnoM meM sAtAvedanIya ke bandha ke kAraNa mAnA gayA hai| ina gaNasthAnoM meM yaha eka
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ hI bandha kA kAraNa hai| manoyoga cAra prakAra hai, vacana yoga cAra prakAra kA hai aura kAya-yoga sAta prakAra kA hai| ye sabhI yoga yathAyogya jahAM jitane saMbhava hoM utane prakRti aura pradeza bandha ke kAraNa haiN| he Arya ! jinakA abhI varNana kiyA hai aise ina mithyAtva Adi pA~ca ke dvArA vaha jIvaM apane-apane yogya sthAnoM meM eka sI vosa karmaprakRtiyoM ne saMdA baMdhatA rahatA hai| __inhIM prakRtiyoM ke kAraNa yaha jIva gati Adi paryAyoM meM bAra-bAra ghUmatA rahatA hai, prathama guNasthAna meM isa jIva ke sabhI jIva samakSa hote haiM, vahA~ yaha jIva tIna ajJAna aura tIna pradarzanoM se sahita hotA hai, usake praudayika, kSAyopazamika aura pariNAmika ye tIna bhAva hote haiM, saMyama kA abhAva hotA hai, koI jIva bhavya rahatA hai aura koI abhavya hotA hai| isa prakAra saMsAra cakra ke bhaMvararUpI gaDDhe meM par3A huA yaha jIva tIna ajJAna aura tIna pradarzanoM se sahita hotA hai, usake praudayika, kSAyogazamika aura pAriNAmika ye tIna bhAva hote haiM saMyama kA prabhAva hotA hai, koI jIva bhavya rahatA hai aura koI prabhavya hotA hai| isa prakAra saMsAra cakra ke bhaMvararUpI gaDDhe meM par3A hayA yaha jIva janma jarA maraNa roga sukha-duHkha Adi vividha bhedoM ko prApta karatA huA anAdi kAla se isa saMsAra meM nivAsa kara rahA hai| inameM se koI jIva kAlAdi labdhiyoM kA nimitta pAkara adhaHkaraNa apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa rUpa pariNAmoM se mithyAtvAdi sAta prakRtiyoM kA upazama karatA hai tathA saMsAra kI paripATI kA viccheda kara upazama samyagdarzana prApta karatA hai| tadanantara apratyAsyAnAvaraNa kaSAya ke kSayopazama se zrAvaka ke bAraha brata grahaNa karatA hai| kabhI pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke kSayopazama se mahAvata prApta karatA hai| kabhI anantAnubandhI krodha mAna mAyA lobha tathA mithyAtva sambamithyAtva aura samyaktva prakRti ina sAta prakRtiyoM ke kSaya se kSAyika samyagdarzana prApta karatA hai| kabhI mohakarmarUpI zatru ke uccheda se utpanna hue kSAyika cAritra se alaMkRta hotA hai| tadanantara dvitIya zukla dhyAna kA dhAraka hokara tIna ghAtiyA karmoM kA kSaya karatA hai, usa samaya nava kevala labdhiyoM kI prApti se mahanta hokara sabake dvArA pUjya ho jAtA hai / kucha samaya bAda tRtIya zukla dhyAna ke dvArA samasta yogoM ko roka detA hai aura samuschinma kriyApratipAtI nAmaka cauthe zukla dhyAna ke prabhAva se samasta karmabandha ko naSTa kara detA hai| isa prakAra he bhavya ! tere samAna bhavya prANI krama-krama se prApta hae tIna prakAra ke sanmArga ke dvArA saMsAra-samadra se pAra hokara sadA sukha se bar3hatA rahatA hai| isa prakAra samasta vidyAdharoM kA svAmI amitateja, zrI jinendra bhagavAna ke dvArA kahI huI janma se lekara nirvANa paryanta kI prakriyA ko sunakara aisA saMtuSTa humA mAno usane amRta kA hI pAna kiyA ho / Upara kahI huI kAlAdi cAra labdhiyoM kI prApti se usa samaya usane samyagdarzana se zuddha hokara apane Apako zrAvakoM ke brata se vibhUSita kiyaa| usane bhagavAna se pUchA ki he bhagavan / maiM apane citta meM sthita eka dUsarI bAta prApase pUchanA cAhatA huuN| bAta yaha hai ki isa prazanighoSa ne merA prabhAva jAnate hue bhI merI choTI bahina sutArA kA haraNa kiyA hai so kisa kAraNa se kiyA hai ? ukta prazna meM jinendra bhagavAn bhI usakA kAraNa isa prakAra kahane lge| jambudvIpa ke magadha deza meM eka acala nAma kA grAma hai| usameM bharaNIjaTa nAma kA brAhmaNa rahatA thA / usakI strI kA mAma agnilA thA aura una donoM ke indrabhUti tathA agnibhUti nAma ke do putra the| inake sivAya eka kapila nAma dAsI putra bhI thaa| jaba vaha brAhmaNa apane putroM ko veda par3hAtA thA taba kapila ko alaga rakhatA thA parantu kapila itanA sukSmabaddhi thA ki usane apane Apa hI zabda tathA artha donoM rUpa se dedoM ko jAna liyA thA / jaba brAhmaNa ko isa bAta kA patA calA taba usane kupita hokara tUne yaha ayogya kArya kiyA yaha kahakara usa dAsI putra ko usI samaya ghara se nikAla diyaa| kapila bhI duHkhI hotA huA vahAM se ratnapura nAmaka nagara meM calA gayA / ratnapura meM eka satyaka nAmaka brAhmaNa rahatA thaa| usane kapila ko adhyayana se sampanna tathA yogya dekha jambU nAmaka strI se utpanna huI apanI kanyA samarpita kara dI / isa prakAra rAjapRzya evaM samasta zAstroM ke sArapUrNa artha ke jJAtA kapila ne jisako koI khaMDana na kara sake aisI vyAkhyA karate hue ratnapura nagara meM kucha varSa vyatIta kiye| kapila vidvAna avazya thA parantu usakA AcaraNa brAhmaNa kula ke yogya nahIM thA ataH 276
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ usakI strI satyabhAmA usake duzcarita kA vicAra kara sadA saMzaya karatI rahatI thI ki yaha kisakA putra hai ? idhara dharaNIjaTa daridra ho gayA / usane paramparA se kapila ke prabhAva ko saba bAteM jAna lIM isalie vaha apanI daridratA dUra karane ke lie kapila ke pAsa gyaa| use AyA dekha kapila mana hI mana bahuta kupita huyA parantu bAhya meM usane uThakara abhivAdana praNAma kiyA / ucca Asana para baiThAyA aura kahA ki kahiye merI mAtA tathA bhAiyoM kA kuzalatA to hai na? mere saubhAgya se Apa yahAM padhAre yaha acchA kiyA isa prakAra pUja kara stAna vastra prAsana Adi se use saMtuSTa kiyA aura kahIM hamArI jAti kA bheda khala na jAye isa bhaya se usane usake mana ko acchI taraha grahaNa kara liyaa| daridratA se pIr3ita huA pApI brAhmaNa bhI kapila ko apanA putra kaha kara usake sAtha putra jaisA vyavahAra karane lagA so ThIka hI hai kyoMki svArthI manuSyoM kI pAlana nahIM hotaa| isa prakAra apane samAcAroM ko chipAte hae una pitA-putra ke kitane hI dina nikala gaye / eka dina kapila ke parokSa meM satyabhAmA ne brAhmaNa ko bahuta-sA dhana dekara pUchA ki Apa satya khiye| kyA yaha ApakA hI putra hai? isake duzcaritra se mujhe vizvAsa nahIM hotA ki yaha ApakA hI putra hai / dhAriNI jaTa hRdaya meM to kapila ke sAtha dvaSa rakhatA hI thA aura satyabhAmA ke diye hae suvarNa tathA dhana ko sAtha lekara ghara jAnA cAhatA thA isalie saba vRttAnta saca-saca kahakara ghara calA gayA so ThIka hI hai kyoMki duSTa manuSyoM ke lie koI bhI kArya duSkara nahIM haiN| athAnantara usa nagara kA rAjA zrISaNa thA / usake siMhananditA aura anidintA nAma kI do rAniyAM thiiN| una donoM ko indra aura candramA ke samAna sundara manuSyoM meM uttama indrasena aura upendrasena nAma ke do putra the| ve donoM hI putra pratyanta namra the ataH mAtA-pitA unase bahuta prasanna rahate the| satyabhAmA ko apane vaMza kA abhimAna thA ata: vaha apane pApI pati ke sAtha sahavAsa kI icchA na rakhatI huI rAjA kI zaraNa meM gii| usa samaya anyAya kA ghoSaNA karane vAlA yaha banAvaTI brAhmaNa kapila rAjA ke sAtha hI baiThA thA, zoka ke kAraNa usane apanA hAtha apane mastaka para lagA rakkhA thA, use dekhakara aura usa kA saba hAla jAnakara zrISeNa rAjA ne vicAra kiyA ki pApI vijAtIya manuSyoM ko saMsAra meM na karane yogya kucha bhI kArya nahIM hai| isaliye rAjA loga aise kulIna manuSyoM kA saMgraha karate haiM jo prAdi madhya praura anta meM kabhI bhI vikAra ko prApta nahIM hote| jo svayaM anurakta hA puruSa birakta strI meM anurAga kI icchA karatA hai vaha indranIlamaNi meM lAla teja kI icchA karatA hai / ityAdi vicAra karate hue rAjA ne usa durAcAro ko zIghra hI apane deza se nikAla diyA so ThIka ho hai kyoMki dharmAtmA puruSa maryAdA kI hAni ko sahana nahIM karate / kisI eka dina rAjA ne ghara para prAye hue Adityagati aura arijaya nAma ke do cAraNa muniyoM ko paDigAha kara svayaM AhAra dAna diyA, paMcAzcarya prApta kie aura daza prakAra ke kalpavakSoM ke bhoga pradAna karane vAlI uttarakuru kI prAyu baaNdhii| rAjA kI donoM rAniyoM ne tathA uttama kArya karane vAlI satyabhAmA meM bhI dAna kI anumodanA se usI uttarakurU kI prAyu kA bandha kiyA so ThIka hai kyoMki sAdhuoM ke samAgama se kyA nahIM hotA? athAnAntara kauzAmbI nagarI meM rAjA mahAvala rAjya karate the, unakI zrImatI nAma kI rAnI thI aura una donoM ke zrI kAntA mAno sundaratA kI sImA hI thii| rAjA mahAbala ne vaha zrI kAntA kAntA ko vidhi pUrvaka indrasena ke lie dI thii| zrIkAntA ke sAtha anantamati nAma kI eka sAdhAraNa strI bhI gaI thii| usake sAtha upendrasena kA snehapUrNa samAgama ho gayA aura isa nimitta ko lekara bagIcA meM rahane vAle donoM bhAiyoM meM yuddha hone kI taiyArI ho gii| jaba rAjA ne yaha samAcAra nA taba ve unheM rokane ke lie gae parantu ve donoM hI kAmI tathA krodhI the ataH rAjA unheM rokane meM asamartha rhe| rAjA ko donoM hI puna atyanta priya the| sAtha hI unake pariNAma atyanta Ardra-komala the ataH ve putroM kA duHkha sahana meM samartha nahIM ho sake / phala yaha huA ki be viSa-puSpa sUcakara mara gaye / vahI viSa-puSpa sUdhakara rAjA kI donoM striyAM tathA satyabhAmA bhI prANarahita ho gaI so ThIka hI hai kyoMki karmoM kI preraNA vicitra hotI hai / ghAtako khaNDa ke pUrvArdha bhAga meM jo uttarakA nAma kA pradeza hai usameM rAjA tathA siMha-nanditA donoM dampatI hue aura aninditA nAma kI rAnI Arya tathA satyabhAmA usakI strI huii| isa prakAra ve saba vahA~ bhogabhUmi ke bhoga bhogate hue sukha se rahane lge| 280
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ athAnantara koI eka vidyAdhara yuddha karane vAle donoM bhAiyoM ke bIca praveza kara kahane lagA ki tuma donoM vyartha hI kyoM yaddha karate ho? yaha to tumhArI choTI bahina hai| usake vacana sunakara donoM kumAroM ne aAzcarya ke sAtha pUchA ki yaha kaise ? uttara meM vidyAdhara ne kahA ki dhAtako khaNDa dvIpa ke pUrva bhAga meM meru parvata se parva ko ora eka puSkalAvatI nAma kA deza hai| usameM vijayA parvata kI dakSiNa zreNI para prAdityAbha nAma kA nagara hai| usameM sukuNDaranI nAma kA vidyAdhara rAjya karatA hai| sakRNDalI kI strI kA nAma mitrasenA hai| maiM una donoM kA maNikuNDala nAma kA putra haiN| maiM kisI samaya puNDarIkiNI nagarI gayA thA, vahA amitaprabha jinendra se sanAtana dharma kA svarUpa sunakara maiMne apane pUrvabhava pacha / uttara meM ve kahane lage-ki tIsare pRSkaravara dvIpa meM pazcima meru parvata se pazcima kI ora sarid nAma kA eka deza hai| usake madhya meM vItazoka nAma kA nagara hai| usake rAjA kA nAma Rdhvaja thA, cakravaja kI strI kA nAma kanakamAlikA thaa| una donoM ke kanakalatA aura pacalatA nAma ko do putriyA~ utpanna huii| usI rAjA ko eka bidyunmati nAma kI dUsarI rAnI thI usake pAvatI nAma ko pUtrI thii| isa prakAra ina sabakA samaya sakhase bAta rahA thaa| kisa dina kAlalabdhi ke nimitta se rAno kanakamAlA aura usakI donoM patriyoM bhitasenA nAma ko gaNinI ke vacanarUpI rasAyana kA pAna kiyA jisame ve tInoM hI marakara prayabha svarga meM deva hii| idhara pazAdatI ne dekhA ki eka vezyA do kAmiyoM ko prasanna kara rahI hai use dekha padmAvatI ne bhI vaine hI hone kI icchA kii| marakara vaha svarga meM apsarA huii| tadantara kamakamAlA kA jIva, vahAM se cayakara maNikuNDalI nAma kA rAjA hunmA hai aura donoM putriyoM ke jIva ratnapura nagara meM rAjapUtra hae haiN| jirA apsarA kA ullekha Upara pA cukA hai vaha svarga se caya kara anantamati haI hai| isI prAntamati ko lekara Aja tuma donoM rAjapUtroM kA yUddha ho rahA hai| isa prakAra jinendra deva kI kahI huI bANI sanakara, anyAya karane vAle paura dharma ko na jAnane vAle tuma logoM ko rokane ke lie maiM yahAM AyA hUM / isa prakAra vidyAdhara ke vacanoM se donoM kA kalaha dUra ho gayA, donoM ko prAtmajJana utpanna ho gayA, donoM ko zIghra hI vairAgya utpanna ho gayA, donoM ne sudharmagurU ke pAsa dIkSA le lI. donoM hI kSAyika anantajJAnAdi guNoM ke dhAraka hue aura donoM hI anta meM nirvANa ko prApta hue| tathA anantamati ne bhI hRdaya meM zrAvaka ke sampUrNa vrata dhAraNa kiye aura anta meM svarga loka prApta kiyaa| so ThIka hI hai kyoMki sajjanoM ke anugraha se kauna-sI bastu nahIM milatI? rAjA zrISeNa kA jIva' bhogabhUmi se cayakara saudharma svarga ke zrIprabha vimAna meM zrIprabha nAmaka deva hA, rAnI siMhananditA kA jIva usI svarga ke zrInilaya vimAna meM vidyutprabhA nAma kI devI hii| satyabhAmA brAhmaNI aura aninditA nAma kI rAnI ke jIva kramazaH vimalaprabha bimAna meM zuklaprabhA nAma ko devI aura vimalaprabha nAma ke deva hae / rAjA zrISeNa kA jIva pAMca palya pramANa Ayu ke anta meM vahA~ se cayakara isa taraha kI lakSmI se sampanna tU arkakIti kA putra huA hai| siMhananditA tumhArI jyotiHprabha nAma kA strI huI hai, devI aninditA kA jIva zrI vijaya hA hai, satyabhAmA satArA huI hai aura pahale kA duSTa kapila cirakAla taka durgatiyoM meM bhramaNa nAma ke vana meM airAvatI nadI ke kinAre tApasiyoM ke Azrama meM kauzika nAmaka tApasa kI capalabegA strI se mRgazRga nAma kA putra huA hai| vahAM para usa dRSTa ne bahata samaya taka khoTe tApasiyoM ke vrata pAlana kiye / kisI eka dina capalabega vidyAdhara kI lakSmI dekhakara usa mana meM, vidvAna jisakI nindA karate haiM aisA nidAna bandha kiyaa| usI ke phala saM yaha azanighoSa hupA hai aura pUrva sneha ke kAraNa hI isane sutArA kA haraNa kiyA hai / terA jIva Age vAle nauveM bhava meM sajjanoM ko zAnti dene vAlA pAMcavAM cakravartI aura zAntinAtha nAma kA solahavA~ tIrthakara hogaa| isa prakAra jinendrarUpI candramA kI phailI huI vacanarUpI cAMdanI kI prabhA ke sambandha se vidyAgharoM ke indra amitateja kA hRdayarUpI phUmadoM se bharA sarovara khila uThA / usI samaya azanighoSa, usakI mAtA svayamprabhA, sutArA tathA anya kitane hI logoM ne virakta hokara zreSTha saMyama dhAraNa kiyA / cakravartI ke putra ko prAdi lekara bAkI ke saba loga jinendra bhagavAna kI stuti kara tathA tIna pradakSiNAeM dekara amitateja ke sAtha yathAyogya sthAna para cale gye| idhara arkakIti kA pUtra amitateja
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ samasta parvoM meM upavAsa karatA thA, yadi kadAcit grahaNa kiye huye vrata kI maryAdA bhaMga hotI thI to usake yogya prAyazcita lekhA thA, sadA mahApUjA karatA thA, Adara meM pAdi karatA thA, dharma-kathA sunatA thA, bhavyoM ko dharmopadeza detA thA, niHzaMkita prAdi guNoM kA vistAra karatA thA, darzanamoha ko naSTa karatA thA, sUrya ke samAna aparimita teja kA dhAraka thA para candramA ke samAna sukha se dekhane yogya thaa| yaha saMyamI ke samAna zAnta thA, pitA ko taraha prajA kA pAlana karatA thA aura donoM zokoM ke hita karane vAle dhArmika kAryoM kI nirantara pravRtti rakhatA thA / prajJapti, kAmarUpiNi, agnistambhinI, udakastambhinI, vizvapravezinI, apratighAtagAminI, AkAzagAminI utpAdino, vazIkaraNa, dazamA, AvezinI, mAnanIya prasthApinI, pramohanI, praharaNI, saMkrAmaNa zrAvartanI, saMgrahaNI, bhajanI, vipATanI, prAvarta kI, pramodinI, prahApaNI, prabhAvatI, pralApinI, nikSepaNI, zarvarI, cAMDAlI, mAtaMgI, gorI, SaDagikA, zrImatkanyA, zatasaMkulA, vetAlI kupaNDI viralavegikA, rohiNI manovegA, mahAvegA, caNDaveyA, parevA, laghukarI pAvatI tadA uSNadA mahAjvAlA, sarvavidyAcchedinI, yuddhavIryA, bandhamocanI, prahArAvaraNI, bhrAmarI, grabhoginI ityAdi kula aura jAti meM utpanna huI aneka vidyAeM siddha kii| una saba vidyAoM kA pAragAmI hokara vaha yogI ke samAna suzobhita ho rahA thaa| donoM zreNiyoM kA abhipati hone se vaha saba vidyAdharoM kA rAjA thA aura isa prakAra vidyAdharocanA pAkara vaha cirakAla taka bhoga bhogatA rahA kisI eka dina vidyAdharoM ke adhipati abhitateja ne damavara nAmaka cAra RddhidhArI muni ko vidhipUrvaka grAhAradAna dekara pazcAtparya prApta kiye kisI eka dina amitateja tathA zrIvijaya ne mastaka jhukAkara amara guru nAmaka do zreSTha muniyoM ko namaskAra kiyA. dharma kA yathArtha svarUpa dekhA, unake vacanAmRta kA pAna kiyA aura aisA saMtoSa prApta kiyA mAno ajarazramarapanA ho prApta kara liyA ho| tadanantara zrI vijaya ne apane tathA pitA ke pUrvabhavoM kA sambandha pUchA jisase samasta pApoM ko naSTa karane vAle pahale bhagavAna pramaraguru kahane lge| unhoMne visvanandI ke bhaya se lekara samasta vRttAnta kaha sunaayaa| use sunakara amitaleja meM bhogoM kA nidAnabandha kiyA / zramitateja tathA zrIvijaya donoM ne kucha kAla taka vidyAdharoM tathA bhUmi- gorcAriyoM ke sukhAmRta kA pAna kiyA / tadanantara donoM ne vipulamati aura vimalamati nAma ke muniyoM ke pAsa apanI Ayu eka mAsa mAtra ko raha gaI hai aisA sunakara teja tathA zrIdasa nAma ke putroM ke lie rAjya de diyA, bar3e sAdara se mASTAhika pUjA kI tathA nandana nAmaka muni'rAja ke samIpa candanavana meM saba parigraha kA tyAga kara prAyopagamana sanyAsa dhAraNa kara liyaa| anta meM samAdhimaraNa kara zuddha buddhi kA dhAraka vidyAdharoM kA rAjA zramitateja terahaveM svarga ke nanAvartha vimAna meM ravicUla nAma kA deva huA aura zrI vijaya bhI isI svarga ke svastika vimAna meM maNicUla nAma kA deva huaa| vahAM donoM kI Ayu bIsa sAgara kI thii| Ayu samApta hone para vahAM se cyuta hue / unameM ravicUla nAma kA deva nanAvarta vimAna se vyuta hokara jambudvIpa ke pUrva videha kSetra meM sthita vatsakAvatI deza kI prabhAkarI nagarI ke rAjA stimita sAgara aura unakI rAnI vasundharA ke aparAjita nAma kA putra huA / maNicUla deva bhI svastika vimAna se cyuta hokara usI rAjA kI anumati nAma kI rAnI se anantavIrya nAma kA lakSmI sampanna putra huaa| ve donoM hI bhAI jambUdvIpa ke candramAoM ke samAna suzobhita hote the kyoMki jisa prakAra candramA kAnti se yukta hotA hai usI prakAra ve bhI uttama kAnti se yukta the, jisa prakAra candramA kuvalaya-nIla kamaloM ko ahlAdita karate the, jisa prakAra candramA tRSNArUpI mAgApaduHkha ko dUra karate the aura jisa prakAra kalAvara solaha kalAoM kA dhAraka hotA hai usI prakAra ve bhI aneka kalAoM, aneka caturAiyoM ke dhAraka the| zrathavA ve donoM bhAI bAlasUrya ke samAna jAna par3ate the kyoMki jisa prakAra bAlasUrya bhAsvadvapudedIpyamAna zarIra kA dhAraka hotA hai usI prakAra ve donoM bhAI bhI padmAnanda kara --- lakSmI ko pAna karane vAle the, jisa prakAra bAlasUrya bhAsvavadedIpyamAna zarIra ke dhAraka the, jisa prakAra bAlasUrya vyastatAmasaandhakAra ko naSTa karane vAle the jisa prakAra vAla sUrya nityodaya hote haiM- unakA udgamana nirantara hotA rahatA hai usI 262
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAra ve donoM bhAI bhI nityodaya the-unakA aizvarya nirantara vidyamAna rahatA thA aura jisa prakAra bAlasarya jagannetra-jagaccakSa nAma ko dhAraNa karane vAle haiM, usI prakAra ke ve donoM bhAI bhI jagannetra-jagata ke lie netra ke samAna the| ve donoM bhAI kalAvAna the parantu kabhI kisI ko Thagate nahIM the, pratApa sahita the parantu kisI ko dAha nahIM pahuMcAte the, donoM karoM donoM prakAra ke TavasoM se (aAyAta aura niryAta karoM se) rahita hone para bhI satkAra uttama kArya karane vAle athavA uttama hAthoM se sahita the isa prakAra ve atyanta suzobhita ho rahe the / rUpa kI apekSA unheM kAmadeva ko upamA nahIM dI jA sakatI thI kyoMki vaha azarIratA ko prApta ho cukA thA tathA nIti kI apekSA paraspara eka dUsare ko jItane vAle garu prathA unake samAna nahIM the / bhAvArtha-loka meM sundaratA ke lie kAmadeva kI upamA do jAto hai parantu una donoM bhAiyoM ke lie kAmadeva kI upamA sambhava nahIM thA kyoMki ve donoM zarIra se sahita the mIra kAmadeva zarIra se rahita thaa| TamI prakAra loka meM nItivijJatA ke lie guru-vRhaspati pIra zukrAcArya ko upamA do jAtI hai parantu una donoM bhAiyoM ke lie unakI upamA lAga nahIM hotA thA kyoMki guru aura zukra paraspara eka dUsare ko jItane vAle the parantu ve donoM paraspara eka dasare ko nahIM jIta sakate the / sarya ke dvArA racI huI chAyA kabhI ghaTatI hai to kabhI bar3hatI hai parantu una donoM bhAiyoM ke dvArA kI haI chAyA bar3hate hue vRkSa kI chAyA ke samAna nirantara bar3hatI hI rahatI hai / ve na kabhI yuddha karate ne pIrA kabhI zagupoM para IDI karate the phira bhI zatru rAjA una donoM ke sAtha sadA mandhi karane ke lie utsaka bane rahate the| isa taraha jinheM rAjya-lakSmI apane kaTAkSoM kA viSaya banA rahI hai aise ve donoM bhAI navIna avasthA ko pAkara zuklapakSa ko aSTamI ke candramA ke samAna bar3ate ho rahate the| aba mere donoM yogya pUtroM kI avasthA rAjya kA upabhoga karane ke yogya ho gaI aisA vicAra kara kimo eka dina inake pitA ne bhogoM meM proti karanA choDa diyaa| usI samaya icchA rahita rAjA ne deva tulya donoM bhAiyoM ko bulAkara unakA abhiSaka kiyA tathA eka ko rAjya dekara damare ko yuvarAja banA diyA / nathA svayaM, svayaMprabha nAmaka jinendra ke caraNoM ke samopa jAkara saMyama dhAraNa kara liyaa| dharaNendra kA Rddhi dekhakara usane nidAna bandha kiyaa| usase dUSita hokara bAlatA karatA rhaa| vaha sAMsArika sukha prApta karane kA icchaka thaa| prAyu ke anta meM vizuddha pariNAmoM meM marA aura dharaNendra avasthA ko prApta hyaa| bhagavAna kunthanAtha jambadvIpavartI pUrva videha kSetra meM vatsa nAmaka eka deza hai usa deza ke susImA nagara meM eka mahAna balavAna siMharatha nAma kA rAjA rAjya karatA thA / eka dina usane AkAza se giratI huI bijalI dekhI isase usako vairAgya ho gyaa| virakta hokara usane sAdha avasthA meM 16 kAraNa bhabanAyoM kA cintavana kiyA jisase tIrthakara prakRti kA baMdha kiyaa| anta meM vIra maraNa karake sarvAtha siddhi kA deva huaa| vahAM 33 sAgara kI prAyu bitAkara hastinApura meM mahArAjA zUrasena ko mahArAno thI kAntA ro udara se 17 tIrthakara kalyanAtha nAmaka tejasvI putra huaa| bhagavAna zAMtinAtha ke mokSa gamana se 65 hajAra varSa kama prAdhA palpa samaya bIta jAne para bhagavAna kunthunAtha kA janma huA thaa| inako Ayu 65 hajAra varSa ko thI / 35 dhanupa cA suvarNa zarIra thaa| bakare kA cinha paira meM thaa| bhagavAna kunyanAtha ne 23750 varSa kumAra digvijaya karake nikale aura chaha khaNDa jItakara bharata kSetra ke cakravartI samrATa bane rahakara pUrvabhava ke smaraNa ro inako vairAgya huaa| 16 varSa tapasyA karake grahanta pada prApta kiyaa| taba samavazaraNa meM apanI divyAvani se mukti mArga kA pracAra kiyaa| Apake svayambhU prAdi 35 gaNadhara the 60 hajAra saba taraha ke mUni the| bhAvitA Adi 60 hajAra 300 prAyikAyeM thii| gaMdharva yakSa jayAyakSI thii| anta meM Apane sammeda zikhara se mokSa prApta kiyaa| bhagavAna para nAtha jambudvIpa meM bahane bAlI sItA nadI ke uttarI taTa para kaccha nAmaka eka deza hai usakA zAsana rAjA dhanapati karatA thaa| usane eka dina tIrthakara ke samavazaraNa meM unakI divya vANI munI divya upadeza sunate hI vaha saMsAra se virakana hokara 283
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni bana gayA taba usane acchI tapasyA ko dhAra solaha bhAvanAoM kA vistavana karake tIrthakara pada kA upArjana kiyaa| ghAyu ke anta meM samAdhiraraNa karake jayanta vimAna meM ahamindra hRA / taMtosa sAgara ahamindra pada ke sukha bhoga kara usane hastinApura ke somavaMzI rAjA sudarzana kI mahImAmayI rAnI mitrasena ke garbha meM Akara dharanAtha tIrthakara ke rUpa meM janma liyA / bhagavAna aranAtha ke zarIra kA varNa suvarNa samAna thaa| jaba hajAra karor3a caurAsI hajAra varSa kama palya kA cauthAI bhAga samaya bhagavAna kunthunAtha ko mokSa jAne ke bAda se bIta cukA thaa| taba tho aranAtha kA janma huaa| unakA zarIra 20 dhanuSa UMcA thA paira meM machalI kA cinha thA unakI Ayu caurAsI hajAra varSa kI thii| 21 hajAra varSa kumAra avasthA meM vyatIta hue / 21 hajAra varSa taka maMDalezvara rAjA rahe phira 6 khaMDa vijaya karake 21 hajAra varSa taka cakravartI pada meM zAsana kiyA / tadanantara zarada kAlIna bAdaloM ko viTatA dekhakara vairAgya huA bhataH rAjya tyAga kara muni ho gye| varSa taka tapadacaraNa karate hue jaba bIta gaye taba unako kevala jJAna huaa| phira samavazaraNa meM virAjamAna hokara bhavya janatA ko mukti patha kA upadeza diyaa| inake kumbhArya yadi tIsa gaNadhara tathA saba prakAra ke 60 hajAra muni aura yakSi Adi eka hajAra bhAvikAyeM bhagavAna ke saMgha meM thiiN| mahendra yakSa vijayA pakSI thii| sarvatra vihAra karate hue mahAna dharma pracAra kiyA aura panta meM sammeda zikhara parvata se mokSa prApta kiyaa| bhagavAna aranAtha ke pIche kintu unake tIrtha samaya meM ho parazurAma kA bAlaka kintu svayaM lobha vA samudra meM apane pUrva janma ke zatru deva dvArA marane vAlA subhama cakravartI huA hai tathA unake hI tIrtha kAla meM nandiSeNa nAmaka chaDA banabhadra, puNDaroka nArAyaNa aura nizumbha nAmaka prati nArAyaNa huA hai / bhagavAn mallinAtha jambUdvIpavartI sumeru parvata ke pUrva meM kacchAvato devAnAma sundara nagara hai usameM baMdhana nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| eka dina usane vanavihAra ke samaya bijalI se eka vaTa vRkSa ko girate dekhA isase unako vairAgya ho gayA aura vaha apane putra ko rAjya dekara muni ho gyaa| muni avasthA meM usane tIrthaMkara nAma karma kA bandha kiyA / tapazcaraNa karate hue samAdhi ke sAtha prANa tyAga kiyA aura aparAjita nAmaka anucara vimAna meM utpanna huA to sAgara kI vAyu aba vahAM samApta huI to raMga deza kI mithilA nagarI meM ikSvAkuvaMzI rAjA kumbha kI rAnI prajAvatI ke garbha meM mAyA saura mAsa pazcAt zrI mahilanAtha tIrthaMkara ke rUpa meM janma liyA bhagavAna maranAtha kI mukti ke 55 hajAra varSa kama eka karor3a varSa vyatIta ho jAne para zrI mallinAtha bhagavAna kA janma huaa| Apa suvarNa varNa ke the 25 dhanuSa UMcA zarIra vA pacapana hajAra varSa kI Ayu thI dAhine paira meM kalaza kA cinha thaa| jaba unhoMne yauvana avasthA meM paira rakhA to unake vivAha kI taiyArI huii| apane nagara ko sajA huA dekhakara unheM pUrva bhaya ke aparAjita vimAna kA smaraNa ho gayA / ataH saMsAra kI vibhUti asthira jAnakara virakta ho gaye aura apanA vivAha na karAkara kumAra kAla meM usI samaya unhoMne muni dIkSA le lii| chaH dina taka tapazcaraNa karane ke anantara ho unako kevala zAna ho gyaa| phira acchA parma pracAra kiyaa| unake vizAla Adi 20 gaNadhara the| kevala jJAnI Adi vividha RdvidhAraka 40 hajAra muni aura bandhuSeNA Adi AryikAyeM unake saMgha meM thIM / kuvera yakSa praparAjitA yakSI thI kalaza cinha thA anta meM ve sammeda zikhara se mukta hue / inake tInoM kAla meM padmanAmaka cakravartI huA hai tathA inake hI tIrtha kAla meM sAtaveM valabhadra nanvimitra nArAyaNa data aura bali nAmaka pratinArAyaNa hue haiN| bhagavAn munisuvratanAtha aMga deza ke campApura meM pratApI rAjA hrIvamAM rAjya karatA thA eka bAra usane apane udyAna meM padhAre hue ananta vorya se saMsAra kI prasAratAsUcaka dharma upadeza sunA usake prabhAva se use Atma ruci huI aura vaha saba parigraha tyAga kara 284
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ solaha bhAvanAoM kA cintavana karake vaha prANata svarga kA indra huaa| vahA~ para 20 sAgara divyasampadAoM kA upabhoga kiyA tadantara magadha deza ke rAjagraha nagara ke zAsaka harivaMzI rAjA sumitra nAma kI mahArAnI mImA ke garbha se bIsavaM tIrthakara zrI muni suvratanAtha ke rUpa meM janma liyaa| bhagavAna mallinAtha ke mukti samaya se 53 lAkha 70 hajAra varSa kA samaya bIta jAne ke bAda para zrI munisuvratanAtha kA janma huA thaa| zarIra kA vaNa nolA thA, UcAI 20 dhanuSa thii| aura Ayu 30 hajAra varSa kI thii| dAhine paira meM kachue kA cinha thaa| bhagavAna munisuvratanAya ke sAr3he sAta hajAra varSa kumAra kAla meM vyatIta hue aura sAr3he sAta hajAra varSa taka rAjya kiyA / phira unako maMsAra se vairAgya hunnA unake sAtha eka hajAra rAjAoM ne bhI muni dIkSA grahaNa kii| kaI mAsa taka tapazcaraNa karane ke pazcAta unako kevala jJAna prApta huaa| taba lagabhaga 30 hajAra varSa taka samavazaraNa dvArA vibhinna dezoM meM vihAra karake ve pracAra karate rhe| inake malli Adi 18 gaNadhara the ve kevala jJAnI avadhi jJAnI prAdi saba taraha ke 30 hajAra muni aura puSpadantA Adi 50 hajAra prAyikAeM unake sAtha thii| varuNa yakSa bahurUpiNo yakSA kacchapa kA cinha thA anta meM sammeda zikhara se unhoMne mokSa prApta kiyaa| bhagavAna munisuvratanAtha ke tIrtha kAla meM hariSeNa cakravartI hayA hai tathA pAThaveM balabhadra rAma nArAyaNa lakSmaNa prati nArAyaNa rAvaNa huA hai| bhagavAna naminAtha vatsa deza ke kozAmbi nagara meM siddhArtha nAmaka ikSvAkuvaMzI rAjA rAjya karanA thaa| eka dina usane mahAvala kevalI se dharma upadeza sunA jisame usako vairAgya ho ggaa| vaha muni dIkSA lekara tapasyA karane lagA darzana vizuddhi prAdi sAlaha bhAvanAmro dvArA usane tortha kara prakRna kiyA / hA ke anta meM samAdhiAraNa kiyaa| aparAjita nAmaka anuttara vimAna meM ahamindra utanna humA / vahI usane 33 sAgara ko mAyu vyatIta kii| tadantara mithilA nagarI meM ikSvAkuvaMzI kApyapa gotrIya mahArAjA vijaya ko mahArAnI vapilA ke udara se 21 veM tIrthaMkara tho naminAtha ke rUpa meM janma liyaa| bhagavAna munisuvratanAtha ke bAda 60 lAkha varSa tIrthakAla bIta jAne para bhagavAna naminAtha kA janma humrA thaa| unakI prAyu dasa hajAra varSa thI zarIra 15 dhanupa U~cA thaa| varNa svarNa ke samAna thA cinha nola kamala kA thaa| bhagavAna naminAtha kA DhAI hajAra varSa samaya kumAra kAla meM aura DhAI hajAra varSa rAjya zAsana meM vyatIta huaa| eka bAra pUrva bhava kA smaraNa kara unheM vairAgya ho gayA taba muni dIkSA lekara varSa taka tapasyA ko tadantara unako kevala jJAna hmaa| usa samaya deza dezAntarAM meM vihAra kara dharma pracAra karate rhe| unake saMgha meM suprabhArya grAdi 17 gaNadhara 20 hajAra saba taraha ke muni aura maMgino Adi 45 hajAra prAyikAe thii| bhrakuTi yakSa cAmaM Do yakSo nIlotpala cinha thA anta meM bhagavAna naminAtha ne sammeda zikhara para se mukti prApta kii| bhagavAna neminAtha jambudvIpavartI pazcimavideha kSetra meM sItAnadI ke uttara taTa para sugandhilA deza hai| usameM siMhapura nagara kA yazasvI pratApI ora sobhAgyazAlo rAjA aparAjita zAsana karatA thA usako eka dina pUrvabhava ke mitra do vidyAdhara muniyoM ne prAkara pravaddha kiyA ki aba terI Ayu kevala eka mAsa ko raha gaI hai kucha prAtma kalyANa kara le / aparAjita apanI Ayu nikaTa jAna kara muni ho gayA / muni hokara usane khUba tapazcaryA kii| prAyu ke anta meM samAdhimaraNa kara salahaveM svarga kA indra huaa| vahAM se cyuta hokara hastinApura ke rAjA zrIcandra kA putra supratiSTha huaa| rAjya karate hue usane eka dina bijalI giratI huI dekhI isase saMsAra ko kSaNabhaMgura jAnakara muni ho gyaa| muni avasthA meM usa ne tIrthakara prakRti kA baMdha kiyaa| aura Ayu ke anta meM eka mAsa kA sanyAsa dhAraNa kara jayanta nAmaka anuttara bimAna meM ahamindra huaa| vahAM para tIsa sAgara ko prAyU bitAkara dvArAvatI ke yaduvaMzI rAjA samudravijaya va rAnI zivAdebI kI kokha se 22 ve tArthakara thI nemanAtha ke rUpa meM utpanna hnaa| bhagavAna neminAtha kA zarIra nIla kamala ke samAna nAle varNa kA thA eka hajAravarSa ko prAyu tho / aura zarIra ko UMcAI daza dhatUpa thI unake paira meM zaMkha kA cinha thA / ve bhagavAna naminAtha ke mukta hone ke 4 lAkha 96 hajAra varSa pIche utpanna hue 285
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ the yuvA ho jAne para unakA vivAha sambandha junAgar3ha ke rAjA ugrasena (ye kasa ke pitA ugrasena se bhinna the) kI guNavatI yuvatA parama sundarI suputrI rAjamati ke sAtha nizcita huaa| bar3I dhUma-dhAma se ApakI bArAta jUnAgar3ha phuNcii| vahAM para kRSNa ne bhagavAna neminAtha ko vairAgya utpanna karane ke abhiprAya se bahuta para eka bAr3e meM ekatra karA diye| ye pazu karuNa cItkAra kara rahe the| bhagavAna neminAtha ko apane rathavAhaka se jJAta huA ki ina pazuoM ko mArakara merI bArAta meM Aye hue kucha mAMsa bhakSI logoM ko lolupatA pUrI kI jaayegii| yaha bAta vicAra kara unako tatkAla bairAgya ho gayA / aura ve toraNa dvAra se lauTa aaye| unhoMne jUnAgar3ha ke samIpavartI giranAra para saMyama dhAraNa kara liyaa| rAjamatI bhI prAyikA ho gii| 56 dina tapazcaryA karane pazcAta bhagavAna neminAtha ko kaMvalajJAna ho gayA / tadantara sarvatra vihAra kara dharma pracAra karate rhe| unake saMgha meM varadatta prAdi 11 gaNadhara the| 18 hajAra sabai taraha ke mani the / aura rAjagatI mAdi 40 hajAra gAyikAyeM tho / sarvAhika yakSa pAmrakusmAMDinI yakSI va zaMkha kA cihna thaa| ve anta meM giranAra para mukta hue / unake samaya meM unake cacere bhAI balabhadra baladeva tathA nArAyaNa kRSNa aura pratinArAyaNa jarAsaMdha huai haiN| bhagavAna pArzvanAtha isI bharata kSetra meM podanapura ke zAsaka rAjA arabinda the / unakA sadAcArI vidvAna maMtrI marUbhUmi thaa| usako strI basundharI bar3I sandara thii| marUbhUmi kA bar3A bhAI kamaTha bahuta durAcArI thaa| vaha vasundharI para prAsakta thA / eka dina marUbhUmi kA bar3A bhAI podanapura se bAhara gayA huA thA / usa samaya prapaca banAkara kamaTha ne marubhUti kI strI kA zIlabhaMga kiyaa| rAjA arabinda ko jaba kamaTha ke durAcAra kA mAlUma humA to unhoMne kamaTha kA mukha kAlA karake gadhe para biThAkara rAjya se bAhara nikAla diyaa| kamaTha eka tAstriyoM ke prAdhama meM calA gyaa| vahA~ para eka patthara ko donoM hAthoM se uThAkara khar3e hokara vaha nA karane lgaa| marUbhuti premavaza usame milane pAyA / kamaTha ne usake Upara vaha patthara paTaka diyaa| jisase kucala kara marUbhUti mara gyaa| marubhuti mara kara dUsare bhava meM hAthI hayA aura kamaTha marakara sarpa huyaa| usa sarpa ne pUrva bhava kA vara vicAra kara usa hAthI kI saMDa meM kATa liyA hAthI ne zAnti se zarIra kA tyAga kara sahasrAra svarga meM deva paryAya paaii| sarpa marakara naraka meM gyaa| marUbhUti kA jIva 16 sAgara svarga meM rahakara videha kSetra meM vidyAdhara rAjA kA putra razmivega huA / kamaTha kA jIva naraka se nikAla kara videha kSetra meM ajagara huaa| razmivega ne yauvana avasthA meM muni dIkSA le lo| saMyoga se kamaTha kA jIva ajagara una dhyAnamagna muni ke pAsa pAyA to pUrvabhava kA vaira vicArakara unako khA gayA razmivega muni marakara solahaveM svarga meM deva he| kamaTha kA jIva ajagara mara kara chaThe naraka meM gayA / marUbhUti kA jova svarga kI Ayu samApta karake videha kSetra meM rAjA vrajavIya kA putra vajanAbhi hunaa| vajanAbhi ne cakraratna se digvijaya kara samrATa pada paayaa| bahuta samaya taka rAjya karane ke bAda vaha phira samAra se virakta hokara muni bana gyaa| kamaTha kA jIva naraka se nikala kara isI videha kSetra meM bhIla huzrA / eka dina usane dhyAna meM magna bajanAbhi muni ko dekhA to pUrvabhava kA vara vicAra kara unako mAra ddaalaa| mani marakara madhyama gavayaka ke deva hue| kamaTha kA joka bhIla marakara marakha meM gayA / marUbhUti kA jIva ahamindra kI prAya samApta kara ayodhyA ke rAjA vrajabAhu kA Ananda nAmaka putra humA / prAnanda ne rAja pada pAkara bahuta dina taka rAjya kiyA phira apane sira kA sapheda bAla dekhakara muni dIkSA le lii| muni dazA meM acchI tapasyA kI aura tIrthakara prakRti kA baMdha kiyaa| kamaTha kA jIva naraka se Akara siMha huA thaa| usane isa bhava meM pUrva vara vicAra kara Ananda muni kA bhakSaNa kiyA / muni sanyAsa se zarIra tyAga kara prANata svarga ke iMndra hue / siMha marakara zambara nAmaka asura deva hmaa| marUbhUti ke jIva ne prANata svarNa kI prAyu samApta kara banArasa ke ikSvAkuvaMzI rAjA azavasena kI rAnI vAmAdevI ke udara se 23 veM tIrthakara pAzrvanAtha ke rupa meM janma liyaa| bhagavAna neminAtha ke 83 hajAra sAta sau pacAsa varSa bIta jAne para bhagavAna pArzvanAtha kAma hayA thaa| bhagavAna pArzvanAtha kI Ayu 100 varSa kI thii| unakA zarIra harita raMga thaa| nau hAtha 286
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI UMcAI thI para meM sarva kA cihna thaa| jaba ke solaha varSa ke hue taba hAthI para savAra hokara gaMgA ke kinAre saira kara rahe the / usa samaya unhoMne eka tapasvI ko agni jalAkara tapasyA karate hue dekhaa| bhagavAna pArzvanAtha ko avadhi jJAna se jJAta huA ki eka jalatI huI lakar3I ke bhItara sarpa sarpiNI bhI jala rahe haiN| unhoMne tApasI se yaha bAta kaho tApasI ne krodha meM Akara jaya kulhAr3I se kar3I phAr3I to sacamuca maraNonmukha nAya nAyanI usameM se nikale bhagavAna pArzvanAtha ne unako jamokAra maMtra sunaayaa| nAga nAgatI ne zAnti se NamokAra maMtra munate hue prANa de diye aura donoM para kara bhavanavAsI deva devI dharaNIndra padmAbalI hue| rAjakumAra pArzvanAtha ne apanA vivAha nahIM kiyA aura yauvana dhavasthA meM hI vizSata hokara muni dIkSA lete hI unheM mana:paryayajJAna ho gayA / cAra mAsa pIche eka dina jaba ve dhyAna meM baiThe the taba kamaTha kA jIva asuradeva udhara hokara AkAza meM A rahA thaa| bhagavAna pArzvanAtha ko dekhakara usane phira pUrvabhava kA paira vicAra kara bhagavAna ke Upara bahuta upadrava kiyaa| usa samaya gharaNendra padmAvatI ne Akara usa asura deva ko bhagA kara upasarga dUra kiyaa| usI samaya bhagavAna ko kevala jJAna gaNadhara the saba taraha ke 16 hajAra yakSa sarpa kA cihna thaa| anta meM huA / taba samavazaraNa dvArA samasta dezoM meM dharma pracAra karate rhe| muni aura sulocanA [AAdi 16 hajAra pakAyeM unake saMgha meM thI Apane sammeda zikhara se mukti prApta kii| unake svayaMbhU Adi 10 parandra 287
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra aura unakA tatva darzana [cauthA adhyAya
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAvAna mahAvIra jIvana caritra zrI di. jaina mandira vaidavAr3A meM prA 300 varSa prAcIna hastalikhita zAstra ke AdhAra para (kavi navalazAha kRta) maMgalAcaraNa dohA UMkAra uccAra kari, dhyAvata munigaNa soii| tAmeM gabhita paMca guru, nita pada vandauM doii||2|| guNa anaMta sAgara vimala, vizvanAtha bhagavAna / dharma cakramaya vIra jina. vandoM ziradhara pAna // 2 // sidghAratha kula-ravi-kamala, trizalA ura avatAra / vandI sanmati caraNajuga, zubha mati ke dAtAra // 3 // chappaya jA pUrava avatAra mAsa, paTa te nava lauM vara, varakhe ratna amola, subhaga chavivanta pitA ghara / dekhasu atizaya rUpa, hemagiri karyo nvahaina sura, tRpati bhayau nahi soi, kie taba sahasa akSa ura / vardhamAna thiyavarddha ati, mAna koti jagameM sahI, mAna baddha hiradai nahIM, suvarddhamAna vAsava kahI // 4 // bAlapanai jaga sAra, ramA tina tajI tRNAvata, dharI tapasyA jora, ghora, vana akSakAma hata / bhojanadAna mahAna, candanA satI ju dInI, paMcAzcarya pravINa, dekhi devani pura kinii| dekhi pariSaha raudra ati, bhayadAyaka jAnau mahA, zrImahAvIranAmA kahyau ihi ananta suragaNa lhaa||5|| kAma vIrya ko hanyau, zukladhyAnI-asike jini, ghAti kamaripu cheda, cApa-kevala karika tini / nara sara pUjita bhaye, dharma dovidha paravApyau, suraga mukatiko dAI, sakala bhavyani prtibhaasyau| ina Adi jagata vikhyAta guNa, saMpUraNa jinavIra vara, harSavanta ho stuti karoM, tina guNa prApati jora kr||6|| jo akhila vizva ke svAmI tathA sarvamAnya ananta guNoM ke samudra haiM, una dharmarUpI cakra ke dhAraka zrI mahAvIra bhagavAna kI maiM vandanA karatA huuN| ___ jinake avatAra dhAraNa karaneke purva chaha mAsa taka evaM garbha meM Ane ke pazcAt nava mAsa taka arthAta pandraha mAsa taka kura ne ratnoMkI varza kii| 261
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA bharama haraNa prAnanda karaNa, mukati ramaNi bharatAra moha timira nAzana saraka, bandI nija hitakAra ||7|| / / atha caubIsa jinako namaskAra || caupAI vRSabha vRSabha cakrI kRta sAra vRSabha tortha vartAvana hAra moha vAma bhArati indrIya, dusaha pariyahAdika jotoya saMbhava bhaya haiM sAra mahAna tIna loka bhavi jIvana jAna sacidAnaMda bhagavAna manoga, AnaMda karatA haratA soga / zrAtama thiti abhinaMdana deva, AnaMda heta karoM nita seva ||11|| surmAta jineza sumati dAtAra / bhavi jIvana saMbodhana sAra / svaccha sumatikI siddhivizAla / bandI tAsa hUNa bhava jAla / / 12 / / vRSadAyaka vRpa Ama jAna, bandoM nRpa manAca bhagavAna ||8|| ekAko amita ju sarva ajitanAtha bandoM taji garva // 1|| saMpUraNa sukha ke karavAra vandoM nirAbAdha suvicAra ||10|| 3 zItala bhavya jIvako sAra praNamI zreya zreya dAtAra ke bandoM padma prabhu bhagavAna, padmA padma alaMkRta jAna namIM supArzvanAtha jinarAya, sumiya naranako pArasa rAya jagata jIva mAnanda karavAra, dharmAmRta kari pUrita sAra suvidhi zubhrama bhrama haratA vAna suraya mukati sukha prApati kAja pAra tApa nAzaka bhavatAra prabhu bhuti ghAraM / saMsAra sakala jIvako haiM dAtAra, padmA padmakAMta zubhasAra || 13|| sUkha ananta aru guNa ju ananta, aSTakarmako konoM prata // 14 // midhyAtama hara candra samAna banda candraprabhu sukhadAna || 15|| bhavyAni vidhi upadezaka jAna bhramanAyaka anamI jinarAja // 16 // divya sudhA dhvani jAsa, namIM pApa chedana zubha vAsa // 17 // vizvabheya para mokara zreya, zreya lIna sukhadAyaka meva ||18|| vara | aru sumeru parvata para jinakA janmAbhiSeka utsava dekhakara indra ke saha netra ho gye| jinhoMne pezavAvasthAmeM rAjyavibhUti ko tRNavata samajhakara tathA kAmarUpI zatru ko parityAga kara kaThina tapasyA ke liye vana meM gamana kiyA / jinheM mAhAra dAna dene ke kAraNa candanA nAmakI kanyA trailokya meM prakhyAta huI / jo dra ke upasargoko zAntipUrvaka sahana kara 'mahAvIra' nAmase prasiddha hue| jinhoMne ghAtiyA karmarUpI sodhAoM ko parAsta kara kevalajJAna prApta kiyaa| jina bhagavAna ne svarga mokSa rUpI lakSmI pradAna karanevAlA dharmakA prakAza kiyA, jo grAja paryanta zrAvaNa aura muni dharma ke rUpa meM vidyamAna hai aura bhaviSyameM bhI rhegaa| jinake karma jItane se 'vIra', dharmopadeza denese 'sanmati dhIra upasargoM ko sahana karane se 'mahAvIra' nAma hai, una mananta guNoMse paripUrNa zrI mahAvIra prabhuko meM unake guNoMkI prApti ke liye mana, vacana, kAyase sadA namaskAra karatA hUM / inake sAtha hI maiM zrI RSabhadeva mAdi teisa tIrthaMkaroMko bho tInoM yogoMse bArambAra namaskAra karatA huuN| maiM aise samasta siddhoM ko namaskAra karatA hUM, jo samyakatvAdiSTa guNoM sahita loka zikhara para virAjamAna haiM / zrI mahAvIra svAmI mokSa jAneke pazcAt zrI gautama svAmI, sudharmAcArya aura antima zrI jambUsvAmI ne tIna kevalajJAnI hue| ye tInoM zrI mahAvIra svAmI nirvANa prApta honeke 62 varSa pazcAt dharmake pravartaka hue| unake caraNa kamaloga bhaktibhAva racatA huA meM unake guNoMkI prApti kI icchA rakhatA hai| inake sau varSa bAda aMga-pUrvoke jAnakAra nandI, nandimitra, aparAjita, govarddhana aura bhadrabAhu svAmI ye pAMca zrutakevala) hue| merA unake caraNoM meM zatazaH namaskAra hai| 262
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ HEA8 . Pasadisabusiness rya zrI suvihiAlAgara jI mihitnahialaKAILER 10sal BAN PARAN TIKARAN HAG-23E Parayan Sriver Vossairani raNamA arahatANaM. Namo siddhArga. NamA AiriyANaM. Namo uvajjhAyA. gamo loga savasAhataM /
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjita tIna jagata kara deva, karahauM haraSavaMta hRya seva nindaka koI doSa nA bhAva, vAsupUjya ke prAzraya jAva || 16 || anAdi karma dInaM tina jAra vacanAmRta kari joga nihaar| pApa sumala hara megha samAna, vimalanAtha vimalAtama jAna ||20|| | guNa ananta paripUraNa jJAna, surapati se hirade zrAna guNa ananta prAti ke kA, bandoM zrI ananta jinarAja || 21|| bhAvI dharma duvidha sukhadAna, svarga muktiko kAraNa jAna suddhiyu dharmacakramaya sAra banda dharma karma karatAra // 22 // dahyo karma zatruni ko jora kapAyAdika upadraya ghora samatAnirAdhAra kara jIna, zAMti zAMti kara namIM suphIva // 23 // divya dhvani sabasauM janapIya kudhyAdika nivirodhyo jIvanabhU 35re hoI ||24|| I / vacanazastra 1 kara ghAte sAra / duradhara karma-zatrU bhayakAra | indriya viSaya haraNa jinarAja / vandoM para arihAnaka kAja // 25 // karmamalla jIte va vIra sakala jIva zaraNAgata dhIra / bar3a / cheyau moharA dukha vamyo mahila zakti ke kAraNa nambI // 26 // hAya jora banda ziranAtha, vratakAraNamunisuvrata pAya ||27|| ityI karma arikI santAna, tAguNa kAraNa joreM pAna // 28 // bAlapane dIkSA ura gharI, nemi bhara baMdI zivavarI / / 26|| parandara padmAvata bhaI pArzvanAtha nizidina buti uI ||30|| upasarga-agni saMtApa nivAra, mahAvIra praNamoM tihAra // 31 // // zratha vidyamAna bIsa tIrthakaroM ko namaskAra / / dohA rAjata parama videha meM, vausa jinezvara bhAsa somandhara prabhu Adi de, vidyamAna sukha rAsa // 32 // deva saMgha acita sadA, dharma lakSmI nAtha / vighana sakala mere harI, bandoM zira dhara hAtha / / 33 / / // atIta zranAgata bIsa tIrthaMkaroM ko namaskAra // atIta granAgata tIrthaMkara munivara Adi sakala jana jeha, prata ko dehi nirantara teha nami jina nAyaka bhArata dhyAna, sakala indra vandita bhagavAna moha kAma indriya dukha jAna, inakI karI nirantara hAma jAne, mahAmantra, parabhAva, lahyo, nAga, nAgina, suzacAva karma itana ko vIra mahAna sanamati parnupadezaka vAna / dvIpa ar3hAI mAMhi / tinapada paMkaja pranamiyoM, bhavadukhahara sukha dAhi ||34|| // siddha parameSThI ko namaskAra // loka zikhara zrArUr3ha haiM, karma kAya kari hona / vasu guNamaya jAtoM sahI, jJAna ananta sulIna // 35 // mUrti rahita zrAnandamaya, nivase bhUva ziva saMta guNa ananta ke kAraNa praNamoM siddha ananta // 36 // inake 100 varSa ke pazcAt dharma ke prakAzaka rAjadhArI vizAla praSTinAcArya, kSatriya, jaya nAga, siddhArtha siMhasena, vijaya, buddhila, gaMga zrIra sudharmAcArya, ye gyAraha AcArya hue haiN| unake caraNa kamaloM meM maiM namaskAra karatA huuN| isake 220 varSa vyatIta ho jAne ke bAda dharma ke pravartaka nakSatra jayapAla, pANDa, dumasena va kaMsa ye pAMca gyArahoM aMgake jAnakAra hue| maiM inakI bandanA karatA hU~ / punaH sau varSa vyatIta hone para subhadra, yazobhadra jayavAhU, lohAcArya ye aMga pAThI hue| usa samaya kucha kAla vyatIta hone para vinayadhara, zrIdatta, zivadatta, zraruhRdatta, ye cAra aMga pUrvake kucha aMzoM ke jAna kAra hue| para isake pazcAt huNDAvasarpiNI tathA usake vizeSajJoMkI kamI hone para thI bhUtavalI ghaura pupadanta muniyoM ne ina donoM zruta vinaSTa hone ke bhaya se zAstroMkI racanA kI, jo paT khaNDAgama nAma se prakhyAta haiM / inhoMne apane zAstroMko jeTha sudI paMcamI ke dina pUrNa kiyA thA, isase unakA nAma zruta paMcamI par3A / 263
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRSasena ko Adi de, mokSa gaye zravIra jina madhya suvAsaTha varasake, catura zrI viSNu nandamitra puni pUrva aMga ke devatA, || gaNadhara ko namaskAra / / jJAna dhrtaar| sapta Rddhi bhUpita namIM kavi Izvara gaNadhAra ||37|| // kevalItraya ko namaskAra // apane I kevala tIna gautama tathA sudharma muni jambUsvAmi pravIna ||38|| dharmavati munirAja zaraNa nahIM padakamala tini unake guNakA ||32| // paMca tavalI ko namaskAra / / aparAjita mili soca govarddhana bhadrabAhu puni ye kevala pAMca // 40 // upaje trijaga sucanda / zrantara ika zata vara ke, namIM caraNa bhara vinda ||41 || || zrama pUrva pAThI AcAryoM ko namaskAra // 1 caupAI vizAkhaproSThi kSatriya jAna nAga siddhArtha jayasena pramAna terAsI sau varSa ke mAMhi, upaje tAmeM vikalapa nAhi nakSatra nAma jayapAla prazaMsa, pANDuka dhruvasena ra taha kaMsa do zata bIsa barasa meM bhae, tinike caraNa kamala hama nae vinaya Adivara zrIdatta jAna, bharadatta zivadatta dakhAna / vijaya buddhimata gaMga sudharma, janmI baMga pUrva dayA garma // 42 // dharma prakAzaka darzana jJAna, caraNa kamala praNamoM jugapAna ||43|| ekAdazaha maMga betAra dharma pravartaka munivara sAra | subhadra jo jayabAhU, lohAcArya pamapara tAha // 145 // baMga pUrva ke dhAraka soi bandA kama para do // 46 // dohA ikazata daza varaSake, upa antaramAMhi kAla doSa se hIna zruta, inameM rahyo na koI jJAna ke nAzate mati vala pustaka kauna jyeSTha dhavala paMcami dinA pApya zAstra rUpa aura bhaye munivara bahuta, kundakunda guru Adi rahita pariyaha duvidhatara rAga dveSa ra nAhi // 47 // bhujabala puSpasudanta para upaje munivara do ||4 sAdha tanI pUjA nimita stuti meM solIna // 46 // dharmavRddhi karatA namIM zruti prApati ju anUpa ||50|| kavi Izvara bhUtala viSaM parigraha konoM bAdi ||5.1 / // upAdhyAya parameSThI ko namaskAra || usa dina saba saMghoM ne milakara jinavANI kI pUjAkI thI aura bAja bhI karate haiN| tatpazcAt kunda kundAdi aneka AcArya maiM guNa prApti kI prAzAse unakI bArabAra vandanA karatA huuN| hue haiN| merA aisA vizvAsa hai ki bhagavAna ke mukha kamalase prakaTa huI vizvapUNyA sarasvatI (vANI ) merI buddhiko nirmala batalAne meM samartha hogii| isI bhAMti satya evaM guNavA deva tathA zAstra aura gurumoM ko namaskAra karatA huA zrotA-vaktA lakSaNoMkA varNana karatA hUM, jisase isa pratyako uttama pratiSThA ho / zreSTha vaktA ke lakSaNa jo saba parigrahoM se mukta hoM, apanI pUjA tathA prasiddhike utsuka na hoM, anekAntavAda ke dhAraka hoM, sarvamiddhAntoM pAradarzI hoM, jIva hitakArI tathA bhavyajIvoMke hita meM sadA lIna hoM, samyagdarzana, jJAna cAritra aura tapa hI jinake bhUSaNa hoM, ma bAdi guNoM ke sAgara ho, nilobhI, nirabhimAnI, guNI evaM dharmAtmA vizeSa prema rakhane vAle hoM, dhatyanta buddhizAlI udyamI tathA jaina dharma ke mahArabhya prakAzanameM samartha hoM, jinakA yaza sarvatra vistRta ho jinheM saba mAna dete hoM, satyatA Adi guNoMke dhAraka AcArya, uttama vaktA kahe gaye haiN| inhIke upadeza zravaNakara bhavya jIva dharma aura lapako dhAraNa karate haiM - anya kumAgiyoMke vacanoM ko loga upekSA karate haiN| kAraNa aisA kahA gayA hai ki, kumArgI jaba dhArmika upadeza karatA hai, to yayaM vaisA pAvara kyoM nahIM karatA / ataeva zAstra ke racayitA aura dharmopadeza dene vAle meM jJAna aura zrAcaraNa donoM hI guNa pUrNa mAtrA meM hone cAhiye / 294
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ ARTHAma caubIma nArthaMkara otA ke lanagA
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . HTH EMAM (1) zrI viSNu, ataMkavalI : (2) naMda mitra bhUta kevalI : (2) aparAjita nakavalI : (4) govardhana bhana ke valI (5) bhadrabAhu ana kavAlI ( vizAratrAcArya : (7) triyAcAya : (8) nAmamidvAcAya : (B) jinasenAcAya : (10) vijayAvaddhAcArya : (11) gargamudharmAcAra : zrotA ke lantraNa
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIna kAla juta joga meM mahA tapodhana jAna upAdhyAya garameSThi ko namIM jora juga pAna // 52 // // prAcArya parameSThI ko namaskAra / / bhUSita paMcAcAra kari pAThaka jinavara lona vando jinake guNa aratha, dhuti karake sukha sIna // 53 // // sAdhu parameSThI ko namaskAra // 1 tIna kAla jusa joga meM mahA tapodhana jAna sAdhava te jaga pUjya haiM saMstuti karoM bakhAna // 54|| || zAradA ko namaskAra / / caupAI bhArati jagata mAnya hai kahI, jinamukha ambuja udbhava sahI are free ra darayano bhUti karake zArada zira manI deva zAstra guru pUrva vidhi vaktA zrotA bhAdi 6 kavitA racanA ko paravIna, zuddhavRtti matidAika lona ||553| hou paramabuddhi kI karatAra, daravAna jJAna siddha mujha sAra / / 56 / / dohA bandoM guNa abhirAma lakSaNa kahA~ pravIna / siddhi sudRSTa aniSTa hara maMgala sukha ke pratiSThAdi aru grantha meM hoi zuddha mati vaktA ke guNa jIbhAI dhAma / / 57 / / lIna ||10|| sarvasaMga nirmukta pravIna, pUjA meM so nizadina lIna / anekAnta mata paMDita hoi, sakala zAstra ko vedaka soi / / 56 / / bina kAraNa jaga bandhana sahai, bhavya jIva hita aisI kahai pa bhUSaNa maya darazana jJAna, samatA guNasAgara zubha dhyAna // 60 // niralobhI aru nirahaMkAra, puna dharmI zubha vacana vicAra / jina zAsana mAhAtmya pravIna, parakAzaka munivara vrata lIna // 61 // I mahAghIya prajJAvara pAsa, zAstra prAdi rakhane chanivAsa kIti prasiddhimAna jaga hoi, satya vacana aMkita budhaso ||62|| zrotA ke lakSaNa jo samvaradRSTI zIlavatI, siddhAnta granthoM ke apana meM utsuka aura zAstropadeza ko dhAraNa karane meM samartha ho, jinendra deva ke siddhAntoMko mAnanevAle ke bhakta, sadAcArI aura padArtha svarUpake vicAraka aura kasoTI ke saddA parIkSaka hoM ve AcArya ke kathanAnusAra zAstroMkA adhyayana kara sAra-prasAra kA anveSaNa kara satyagrahaNa karanevAle hoM, yadi AcAryako kahIM bhUla bhI ho jAya to usapara haMsanevAle na hoM, aise zrotA guNoMke dhAraka aura zreSTha kahe gaye hai| isake atirikta aura bhI aneka zreSTha guNoM ko dhAraNa karanevAle zrotAoM ke lakSaNa dUsare zAstroM ke lakSaNa dusare zAstroM se jAnanA / zra eSTha kathA kA lakSaNa jisa kathA tathA upadeza meM jIvAdi saptatatvoM kA pUrNa rUpa se vivecana kiyA gayA ho, jahAM saMsAra deha bhogoM panta meM vairAgya batalAyA gayA ho, jisameM dAna, pujA tapazIla prasAdi evaM unake phala tathA baMdha mokSakA svarUpa evaM kAraNa batAye gaye ho| vastutaH jisa dharma kI mAtA jIvadayA prasAdase bhavyajana samasta parigrahoMkA parityAga kara svarga aura mokSa prApta karate haiM, jIva dayA kA varNana jisa kayAmeM pUrNarUpa se kiyA gayA ho jisa upadezameM mahAna padavI ko dhAraNa karanevAle mokSagAmI sa zalAkA puruSoMke caritra evaM unakI vibhUtiyoM kA vistRta varNana ho, sAtha hI una mahApuruSoM ke pUrvajanmoM kI kathAyeM tathA unake pUrva karmoM ke phala AdikA varNana ho, vaha zreSTha kathA kalyANa kAriNI 'dharma-kathA' kahI jAtI hai / vahI satya kathA hai, jisakA pUrvApara virodhI nahIM hai aura jinasUtra ke AdhAra para ho| isake atirikta anya zrRMgArAdirasoM ko prakaTa karane vAlI pApakAriNI kathA svapna meM bhI zubha karane vAlI nahIM ho sakatI / isakA vatratA - zrotA aura kathA ke lakSaNoM kA saMkSipta meM vivecana kara aba maiM zrI mahAvIra bhagavAna ke parama nirmala caritra kA varNana karatA hUM, jo sadA puNya kA kAraNa aura pApa kA nAzaka hai / kevala yahI nahIM, yakatA tathA zrotA donoM kA hita karane vAlA hai| isa caritrako zravaNa kara bhavya jIva puNyakA saMgraha karate haiM, unake pApa kA vinAza hotA hai aura unheM duHkha rUpI saMsArase bhaya utpanna hotA hai / 265
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ine Adi guNa sArAstra, guNa uttama budha geva // 63|| vaktA ke lakSaNa satya vacana meM dakSa mahAna dharmavanta dharma vedatA parama pravIna, kiyA caraNa meM jJAnahIna je dharma rahIna, tinako bodhaM vratavanta yo parama copAI bakhAna aru cAra ghare para mAna nAhIM zithila prAtamA mAna ||64 || halona sudhira pAtmA parama sujAna, paramavanta je puruSa mahAn // 65 // pravIna / aise muni jina vacana gahIra, namIM zuddha zrAtamA sudhIra || 66 || dohA zAstra ta karatAra ke lakSaNa ihi vidhi jAna varaNoM guNajJAtA vadara guNajJAtA savara paramavanya zubha jJAta // 67 // zrotA ke guNa caupAI / bhakti sadA AvaraM niragranthI guru sevA kreN| catura prayoga mUri ukti yati paDhA kareM satya vacana mana samakita pre| yaha vidhi guNa ava zrotA caudaha parakAra, kahA~ sarva zubha azubha vicAra kAhU sUpa samAna svabhAva, avaguNa phaTake guNa rahi jAba zubha zrotA ye tInoM bheda, aba ekAdaza azubha suneya calanI sama zrotA hai jaya, sAra vastu ko tyAga kareya zrotA koI vilAva subhAya, ghRta paya dadhibhAjana Dhar3akAva / mazaka samAna ju zrotA hoi, bhalI burI ko bhedana koi ulUkasama je zrotA kahai, divasa andha rajanI dRga lahai / phUTe ghaTavata zrotA eka, rahai na tAmeM nIra viveka / pazu samAna je zrotA hoi, mUrakha mahA tAhi prabaloi |||77 || bagula dhyAna kI paTatara te burI bAta jiya ghAre je zrotA ne pASANa samAna, jar3atA ghare midaM nahi jJAna // 78 // ai zrotA va bArasu kahe, nija nija bhAva phalAphala hai| sakala zAstra ko vedaka hoda, zubha prAya jAnI bhani loI // 76 // zukra samAna je zrautA kahai, par3hata paDhAvata so sudha lahai // 71 // mATIvata jo zrotA jor3a sunatahi komala, sadA kaThAra // 72 // mahiyA va puna zrotA koi nirmala nIra cAvata soI // 73 // phira pIche bhuvi cADhata phire, tyoM guNa grantha hRdaya vA dharaM / / 74 || dhotA mUr3ha jalUkA jAsa, paba taja ga rakta zrI mAsa // 75 // grantha sunata so adhikAhi, sahaja nIMda nA dosaM tAhi // 76 // / kasoTI jema, sAra pasAra vicArata ema // 66 // ananta juta hoI, rAga vyArtha nahi koI // 66|| prathama rAvata haiM bar3abhAga, pasa pI avaguSpa jala tyAga // 70 // I savaiyA teIsA jyoM kaladhauta magAyadhanI, yaha tola sunAra ke hAtha ke donoM dekhata ho gar3havAyo tinheM nahi citta bhane ini caukasa kIno / / mauna liye vaha duSTa dikheM, zraru kAyasau naika usAsa na lIno / tyo yaha grantha sunaM sukha pokha, lahe sUra mokha girA bhrama bhInoM // 80 // zrotA kA lakSaNa samyaktva nirUpaNa caupAI 1 jina samyayatvako paravIna, jIva tatva yAdika guNa sona tatva gharaca mukhya virAga, mana meM bhogaNAma bar3abhAga // 1 // are as foo pUjA kareM, zIla virata Adika hiya dharai tA phala bandha mokSa sura hoI udyama karo bhAvikajana soI ||82|| dharma jIvana meM kareM sarva saMga tyAnI guNa prN| ihi vidhi se varataM zubha dhyAna dharmadhyAna hirade pari jJAna ||23|| zresTha puruSa mahanta pravIna mahA riddhipArI sukhalI tinako kahe purANa mahAna, bhavi antara saMpatti guNa khAna ||84|| I isa prakAra apane iSTadevoM ke caraNa kamaloM meM nata hokara tathA vakyAdikoM ke svarUpa kA varNana kara jinendradeva ke mukha se utpanna dharma-pravartaka antima tIrthakara bhagavAna zrI mahAvIra svAmIko nirmala kathA pArambha karatA hUM, jo karmarUpI zatruoM ko zAnta karane meM sahAyaka hogI / ataeva bhavyajanoM ko cAhie ki ve sAvadhAnI pUrvaka isa amRtarUpI kathAko zravaNa kareM / 266
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura puruSa suru bhataH kaura, bhAI, hI kI kathA mnH|| pAra vastu zubha dAyaka hoI, satyavanta jAno bhavi soI / / 8 / / jinabarasUtra su zrItA koya, pUrava apara virodhI hoya / zRMgAdi karaNa bhava suvakha, pApakArigo dAika duvastra / / 6 / / dohA ityAdivaH zrotA tanai lacchana kahe prateka / samyak budhi nizcaya trayoM, kanyo, carita guna naka / / 8 / / arilla vardhamAna jina carita ju theNika bujhiyo / thI mukhya vANI bhaI anakSara gujhiyo / / taba gautama ganarAya, nAti pratibhAsiyo / sakala sabhA harapaMta, jagata parikAsiyo / 8 / / sakala kauti munirAja, saMskRta racata / tAkI le anusAra, ko bhASA avai|| sigaI devArAi, khaTolA pura Thae / tina suta prathamahi "navala" paMca gurupada nae || kavi laghutA sabaiyA jaMge nara paMga koI meru zikhA cahivekoM, vAvana hI kahe dadhiko to bhuja nrihiiN| bAla jalamadhya zazivimba dekhi gayo caahai| mUrakha to kahai aMga pUrva pAra dharihauM / krodhavaMta kehiri ko dekhata gayaMda bhaje, tAsauM mRgi vIrajavihIna kahai lhihauN| tasa yaha graMthako Arambha kiyo alpavaddhi, ganI koI hara mohi aiso nahi urihauM / / dohA jinavANI sAgara agama, pAra na koI laheI / mati bhAjana jekauM jitauM, tetauM bhara bhara lei // 6 // madharavacana kokila kahai, prAmakalI cakhi pAe / jaise, grantha kahI kimapi, jinavAnI paratApa / / 12 / / gItikA chanda imi bhAMti iSTa devatA, saba jori kara tini pada namyauM / nija parama guNa juna vakta Adika, tArA bhani doSa na bamyauM / / jinarAja mukha samyaka kathA, zubha dharma khAni sujaaniyoN| carama jinapati carita niramala, karama zAnta bakhAniyoM ||3|| vIrata vara dIra gunanidhi, vIra vidhi iti hoM shii| vIra prabhu jagadhIra jinavara sAsate pada ko lahI / vIra gana ati buddhi sundara, yahai jasa aba liijiye| nija bhakti haya dhara karahu vInati, bIra gana muhi dIjie ||4|| 267
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya adhikAra maMgalAcaraNa dohA vIra aghri-apa nIra sama, karmamalla hana bor| upasaragAdiparIpahA. jItaM namo sudhIra / / 1 / / kathA-varNana caupAI jambuvRkSa alaMkRta jAna, rAja jambudvIpa mahAna / sAgara dvIpa asaMkhya maMjhAra, dImai vyoma nakhata unahAra / / 2 / / jojana mahAlAkha ika jAna, madhya sudarazana merU pradhAna / tahalyAI jinavarako deva, karai nhavana bahuvidhisau seva // 3 // tAkI pUrva dizA rAjeha, uttama ramya ju parva videha / zobhA tAsa varana ko kahai, Thaura Thaura jina mandira lahai / / 4 // yahI kSetra bhavi tapa bala sAra, tahAM lahaiM munivara avatAra | karma kSaya kara rakheM zivapati, sAtha nAma zubha UradhagatI ||5|| nA madhi sundara gItA jAna, uttara taTa bhavijana pahicAna / pupkalAvanI deza yakhAna, so hai lakSmI ko sopAna / / 6 / / tIrthakara mandira prati ghanA, tugaketu jimi dAmina gnaa| nagara grAma vana Aya aneka, mAnoM sarva surAlaya eka ||7|| gaNezAdi biharai ju mahanta, tugyi saMgha bhuSita arahanta / varatAveM jahaiM dharma prabhAva pASaMDI liMgI nahi nAva // 8 // dayA dharma arahaMta mukha hoi, dhAvaka jasI duvidha avloii| pa aMga pUraca guNa jhAna, rahita kujAna kuzAstra ayAna ||6|| prajA varNatraya maNDita sAra, brAhmaNa varNa na hoI lgaar| sukha sudharma meM saba paravIna, vahuta zAstrabhyAso guNa lIna // 10 // upaje taheM tIrthakara rAya, cakro adhacakro blbhaay| ginatI nahi tinakI sukhadAya, dhanuSa pAMtra se U~cI kAya // 11 // prAyu koTi pUraba kI lahai, kAla caturtha sadA taha rhaiN| mahApuruSa parasAde sAi, saraga mokSa phala prApati hoi / / 12 / / tAke madhya nAbhivata kahI, nagarI puNDarI kiNI sahI / dvAdaza jojana lamjI jAna, naba jojana caur3I pahicAna // 13 // tAko koTa jU giradAkAra, caupatha sahita nagara vistAra / daravAje ika sahasa bakhAna, laghu khir3akI zata paMca pramAna // 14 // patha patha vIthI eka hajAra, tina sau tIna tIna nirdhaar| bAraha sahasa jAniyau soi, indrapurI sama sobhita joi / / 15 / / nasaMkhya dvIpa-samudra se ghire hue isI madhya loka meM jAmuna ke vRkSoM se cinhita jambU nAmakA eka dvIpa hai| usa jambudvIpa ke madhya vistRta aura ucca sumeru nAma kA pabata hai| vaha devoM meM zreSTa tIrthakaroM ke sadaza parvatoM meM mukhya hai| usa parvana kI pUrva dizA kI ora pUrva videha kSetra hai| vaha kSetra dharmAtmAnoM se yathA jinendra devoM ke samozaraNoMse suzobhita hai| vahAM ananna muni tapasyA pUrvaka viraha se mukta ho gaye haiN| isI guNa ke kAraNa isakA nAma 'videha par3A hai| isa kSetra meM sthita sItA nadI ke para bhAgameM puSkalAvatI nAmakA eka vistRta deza hai| vahAM U~cI-U~co dhvajAroM se yukta tIrthakaroM kaM caityAlaya suzobhita ho rahe haiN| isa sthala para cAroM prakArake saMghoM se yukta gaNadharAdi deva satya-dharma kI vRddhi ke lie vicaraNa kiyA karate haiM / ataeva vahA~ kisI pAkhaNDI, vaSadhArIkA nivAsa nahIM hai| vahA~ ahaMta bhagavAna ke mUla-kamala se prakaTa ahiMsA pradhAna dharma vistRta hai| use yati |muni) aura thAvaka sarvadA dhAraNa karate rahate haiM / ataeva usa nagara meM jIvoM ke pIr3A pahuMcAne vAlA eka bhI vyakti nahIM hai, arthAt sabhI dharma kA pAlana karate haiN| jisa sthAna para jJAna prApta karane ke uddezya se bhavyajana gyAraha aMga, caudaha zruta pUrva kA sadA adhyayana aura manana karate haiN| jisase ajJAna kA vinAza ho| para ve kuzAstroM kA svapna meM bhI adhyayana nahIM krte| 268
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ KIMANT pUrvavideha zrAkaTa zrI bhagavAna mahAvIra svAmI kI bhakti aura maMtra kartA zrI sakala kIrtI AcArya kA zrAvaka ke lie upadeza / pUrva videha AkAra
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgadarzaka :- AcArya zrI suvidhisAgara bhIlarAjA aura bhIlanI kI zikAra karate samaya eka gunigaja digbAI dage nirAja rAstA bhUlakara jaMgala meM khaTe the ! zikAra mamajha kara unhoMna munarAja para kA bInA. bhIlanI mAla ko sakatI haiM. aura kahatI hai. udA yada bana devatA haiM. unheM gana mArA, pApa lgegaa| PROFEme PR Mar SHAMITRA Hd SERIES 1 THAN . ANA VIDEO FE HAPA ATE24 ka -- - ANNAR Modi dinAcara muni ke dvArA pramAvA bhIla ko upadeza
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ prati uttaMga jina mandira pAta, sohai tAsa dhvajA phaharAta / dharamI jana nivAsa lihi thAnA, dhana kana pUraya pradhAna / / 16 / / nagarI bAhara vana zobhanta, ati manoza madha nAma pahA- ! tila dAgana pahalA, dalina pani sataho / / 17 / / jahAM basa bhIlanako sArtha, purUravA hai tinako naath| nAkI priyA kAkhikA nAma, zIla ziromaNi jise dhAma / / 1 / / eka dinA kAnana meM jAya, mRga mAryau nirdaya dukhadAya / nihiM avasaratA vanahi maMjhAra, yA jina vihanta bhakinAra ||163 sArathavAha saMga abhirAma, sAgarasena munIzvara nAma / Ipiya sAdhata parabAna, darasana, jJAna caraNa gana lIna / / 20 / / dekhi maMjamI bhIla gheriyo, luTanako taba udyama kiyo| vanadevana saMzeSa tave, ati niSidhya kAja hai mavai / / 2 / / tama karatavya joga nahi nAtha, aghakAraNa durganiko sAtha / deva va mana suna upazama sahI, kAlalabdhita madatA nahI / / 22 / / pururavA taba bhIla su mAma, dekhi munI tahe kiyo praNAma / dharmavRddhi dAnoM muni bAni, kRpAvanta bhavi pahivAni / / 23 // graho bhadra mo baca suna sAra, dharma jAna tribhuvana bhavatAra | dharmaprabhAva lakSimI hoI, indra natra tIratha para soi / / 2 / / bhogopabhoga vastu zubha jAna, manogAtra sukha sapata bAna / UMca gotra vaha pUtra pahIta, dharmagavAna zatra kara prIta / / 2 / / paMca udambara nIna bhavAra, inate rahita hoi bhvpaar| samyaka sahita aNudata pA~ca, guNavAna lona kAhe jina mAMca / / 26 / / cau zikSAbata bhAva sameta, sAdhaM gRhapati ravarga saheta / dvAdaza vrata ye zrAvaka jAna, jatibara dharma dunI pahicAna / / 2 / / yaha prakAra manivaca suna sarva, chor3A vadha dhAdika sarva / nAmaka muni caraNAmbujA doya, zrAvaka dharma dharai dRDha hoya // 28|| samyagdaSTi gahyA sukhakAra, bhIla adhika zubhacitta vicAra / bAraha vrata suna bhedAbheda, zraddhAvAna bhayo taji sada / / 26 / / isa deza meM kSatriya, vaizya, zUdrarUpa tIna vargama yo prajA sabhI sakho dikhalAyI detI hai| baha sadA dharma meM tatpara aura atyanta bhAgyazAlI hai| jo asaMkhya tIrthakaroM, gaNadharoM, calatiyoM aura vAgadevoM kI janma-bhUmi hai ora devI dvArA sarvadAse pUjya hai| jahA~ 500 dhanupa arthAt do hajAra hAtha UMcA zarIra aura eka karor3a pUrvakI manuSyoM kI paramAyu hai| vahAM sadA caturtha kAla kA bartAva rahatA hai / jisa sthAna se utpanna ha mahApuruSa tapazcaraNa dvArA svarga grahamindrapanA evaM mokSa-lakSmI kI prApti karate haiM, arthAt vahAM para sabhI kArya siddha kiye jA sakate hai| usI deza meM puNDarIkinI nAmakI bAraha yojana lambI aura nava yojana caur3I eka nagarI hai| vaha eka hajAra bar3e daravAjoM se yukta nathA pAMcasau choTe darabAjoM sa baSTita hai| jahAM mahAna puNyavAna hI utpanna hote haiM / usa nagarI meM jina maMdiroMkI dhvajAyeM aisI zobhita haiM, mAnoM ne svargavAsiyoM ko grAdvAnana kara rahI ho| nagara ke bAhara mathuvA nAmakA pAka bar3A sA bana hai, jo dekhane meM atyanta ramaNIka hai| vahA dhyAna meM lAna hue munirAja virAjamAna haiM isalie isa vanakI zobhA kA varNana nahIM kiyA jA sktaa| kisI samaya usa vana meM bhIloMkA eka rAjA rahatA thA, jisakA nAma pururavA thaa| vaha atyala bhadra pariNAmI thaa| usakI kAlikA nAmakI strI thii| vaha atyanta bAlyANakAriNI thii| - - - 1-mAMsAhArI bhIla pururavA eka dina mahAvIra svArI ekAna meM vidhAna kara rahe the, ki yaha saMsAra kyA hai? maiM kauna thA? yA A ? aba gayA hU~? anAdi bAla se kitanI bAra janma-maraNa huA: unhoMne abavijJAna ga vivAna ki eka samaya merA jItra jambadrIpa meM videza kSetra meM purAnI deza meM puNDarIkisI nAma ke nagara ke nikaTa madhuka nAma the bana meM pururavA nAma kA mAMzAhArI bholA kA saradAra thA, bAlikA pallI thI, pazuA kA zikAra karake mAMsa khAtA thA, eka dina mAratA mUlakAra thI sAgarAjA ke pani jasa jaMgala meM pA line / da ne sanakI jamIcamA bala hiraNa kA bhrama huA, 'jhaTa pIra nagAna uTA unakI ora mAnA lagAyA hI zAma. pAliyA ne kahA ki yaha hirana hI jagadevA mAra hAne hai| donoM munirAja ke pAsa gaye / 296
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA saMsArI duHkha tapata ati, yA jiya Adi ananta / pUrNa sarovara jaina mata, tAmeM havA prazanta // 30 // zAstrAbhyAsI zIlamaya, kulagariSTha guNa khAna / jinamata ke parabhAva te, nirdhana hUM dhanavAna / / 3 / / paramAnaMda lahe sadA, upaje hita santoSa / ati durlabha jinadharma yaha, pAyo sura ziva poSa / / 32 / / paMtha mAhi sUni parasake, namaskAra kara teha 1 puNyavata vaha bhIla taba, gayo haraSi nija geha // 33 / / muni bhASita prata pAla hI, rahai sukkha sau eva / maraNa anta su samAdhi lahi, prApata bhayo sudeva' / / 34 / / caupAI prathama svarga saudharma mahAna, Rddhivanta bahu sukkha pradhAna / bhilla deva tahaM dharma prabhAva, upajau sAgara eka ju prAva // 3 // saMpuTa zilA garbha sau layI, anta muharata jIvana bhyau| bimAna Adi lakSmI bahu deMkha, acaraja kara sapana so lekha | // 36 // tatakSaNa avadhi jJAna pahicAna, saMpUraNa pUrava bhavajAna | vrata Adika phala jAnyo sabaM, dRr3ha mana dharma dharayo suratavaM / / 37|| pIche saba parivAra sameta, gaye jinAlaya bandana het| apTa dravya jala prAdika lei, jinavara mAge praratha dharei / / 3 / / dharma upAvana kAraNa joi, Avai nijavAhana car3isoI / meru prAdi nandIzvara dvIpa gIta nRtya vAditra samIpa ||36 // jinavara kevala jJAna mahAna, gaNezAdi maahaatm| sujAna / Ava jahAM bhakti mana dharai, zira navAi kara vandana kara // 40 / / sune dharma tahAM duvidha prabIna, tatva artha gabhita guNalIna / jahAM upAji bahu puNya subheva, jAya Apane mandira deva / / 4 / / ihi vidhi vividha puNyako kara, zubha ceSTA hiradai sakha dhrai| devina saMga krIr3A vistara, gIta suna nartana mana hara // 42 // zRmArAdi sarupa vizAla, sundara divya jopitA jAla / tinako zobhA agama apAra, kahata na ko budha pAve pAra ||43 / / dohA pUrva upAjita puNya saba, bhagate bhoga amaMga / sAta hAya U~cau suvapu, sAta dhAtu nahi aMga // 44 // tIna jJAna vasu Rddhi kara, bhUSita divya sudeha 1 sukha sAgarako keli meM, tiSTha sura guNa geha // 45 // caupAI bharatakSetra vaha prAraja khaNDa, tAmadhi kauzala deza akhaNDa / upaja bhavya Aja pariNAma, mokha lahaiM koI grevaka dhAma // 46 // koI svarga vase taji pApa, bhogabhUmi zubha dAna pratApa / koI pUrva videhai jAi, pAvaM nRpa pada so puna Ada // 4 // koi munipada kebali koi, dharma Adi upadezaka soii| vihara jagata pUjya savicAra, cAra saMgha bhUSita avikAra // 48 / / pura pattana arU grAma apAra, zobhita tuMga jinAlaya sAra / kAnana saphala tahAM muni rahaiM, dhyAnArUna prAtamA gaheM // 46 / / eka bAra isa vanameM kisI dina jinadevakI vandanA ke liye sAgara sena mUnikA Agamana hayA / pururavAne munizvara ko dUrase dekhakara unheM hariNa samajhA aura mArane kI icchA kii| kintu usake puNyodayame usa bhIlakI patnI ne munizvara ko mArane se manA kiyA aura kahA-svAmina ! ye saMsAra ke kalyANa ke uddezya se bana-devatA bhramaNa kara rahe haiN| munirAja ne upadeza diyA ki saMsAra meM manuSya-janma pAnA bar3A dUrlabha hai| ise pAkara bhI miTTI meM mila jAne vAle zArIra kA dAsa banA rahanA ucita nahIM / bhIla bolA- "mahArAja ! maiM kisI kA dAsa nahIM hai bhIloM kA saradAra hai|" usakI yaha bAta suna kara sAdhu, haeNsa diye aura bole-'are bhole jIva ! tU saradAra kahA~ hai ? do aMgula kI jIbha ne tujhe apanA dAsa banA rakhA hai, jisake svAda ke liye tU dUsare jIvoM ke prANa letA phiratA hai|" bhIla cupa thaa| bhInanI ne kahA- "yadi khAyeM nahIM nahIM to bhUkha se mara jAyeM ?" sAdhu bole-"bhUkha meM kisI ko na maranA cAhiye, kintu dhyAna yaha rakhanA cAhiye ki apanI bhUkha pyAsa kI jvAlA miTAne ke liye dUsare jIvoM ko kaSTa na ho| anna, jala aura phala svAkara bhI mAnava jIvita raha sakatA hai| pazu-hatyA meM hisA adhika haiN| mAMsa madirA aura madhu jIvoM kA piNDa hai| inake bhakSaNa se bar3A pApa lagatA hai Aja hI inakA tyAga kara do" / 1. bhIla-bhIlanI ne sthUla rUpa se ahim| ata' grahaNa karake unakA pAlana kiyA, jisake puNya phala se bhIla sauSama nAma ke pahale svarga meM deva huaa| usane dUsaroM ko sukhI banAyA, isaliye ravarga ke sukha mile /
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ityAdika zAMbhA sahita, dezamadhya rAjata / purI ayodhyA ramya ati, nItivata tata saMta / / 20 / caupAI prAdinAtha jina upaja tahA~, devana racI purI zubha jahAM / nava dvAdaza yojana vistAra, varanata kauna lahe budha pAra / / 5 / / tuga koTa gopura kara sAra, dIrgha khAtikA girdaakaar| mandira pAti sadhana zAMbhaMta, sura sAdika nahaM prIti karata / 52 / / hematanaM caityAlaya sahI, ratana bhaI pratimA taha lhii| dAnIjana mArdava paravIna, dharamazIla zubha prAzaya lona // 53 / / prArjavAdi guNa maNDita soI, rUpa kalA chavi bhaSita joi| dharamavaMta uttama prAcAra. sukhI purupa jina bhaktI sAra // 54 // pApa rahita aru mahApunIta gati dhanavAna paraspara prIta / basa tuga mandira meM soi, mAnoM sura vimAna yaha hoi // 55 / / tinakai tiya guNa kAMti apAra, suradevo sama zobhA sAra / inche amara lena avatAra, ziva prApati kAraNa mUvicAra // 16 // bhUpa tahAM lakSmI ko thAma, bharata cakrapAna guNa abhirAma / Adi theSTha dharatA jaga jyeSTha, bharatakSetra adhipata parameSTa / / 17 / akaMpana nAma grAdi bhUpAla, nami samukhya khagapati sukumAla / pArvatA pratApa sauM deva, namai caraNa ambujakara meva / / 5811 chahoM khaNDa svAmI guNalIna, carama aMga jina dharma pravIna / nau nidhi caudaha ratna mahAna, banitA Adi zola subayAna / / 5 / / tIna jJAna zubha kalA viveka, vidyAdika guNa sahita aneka / rUpa Adi bala saMpatti dhanI, varaNa sakaM ko budha tihi tano // 6 // puNyavatI devI tasu rAni, punyA dAsI sukha kI vAni / puNya sahita para hiye vicAra, pati yAjJA pAtavana AcAra // 1 // pururavA sUra taha tai gayau, putra prAya tAke ura bhayo / nAma 'marIca kuMvara tasa joDa, rUpa Adi guNa maMDita soi // 6 // prataH inakI hatyAkara pApa ke bhAgI mata bano / apanI pyArI patnIko bAteM sunakara usa bhIlako jJAna ho paayaa| vaha prasanna cita ho muno samopa gayA aura bar3I bhakti ke sAtha unake caraNoM meM apanA mastaka jhukaayaa| dharmAtmA munizvara ne bhI use dharmopadeza dete hue kahA hai candra ! zreSTha dharmako prakaTa karane vAle mere vacanoM ko zravaNa kara, jisa dharmake pAlana se trailokyakI lakSmI anAyAsa prApta hotI hai| cakravartI tathA indrAdi padoM kI prApti bhI usI dharma ke prabhAva se harA karatI hai| usa dharmakA prabhAva aisA hai ki manovAMchita sArI sampadAya mIra lorika sukha pradAna karane vAle kuTumbakI prApti bar3I saphalatA se hotI hai| vaha dharma madya-madhu mAMsake tyAga karane se, paMca udumbaroM ke grahaNa na karane se tathA samyaktva ke sahita hisAdi paMca aNu vratoMke pAlana karane se, prApta hotA hai| tIna guNavata cAra zikSA vrata arthAta 12 atarUpa eka deza gRhasthoM ke lie hai / isake samucita pAlane se svargAdika sukhA kI upalabdhi huA karatI hai| isa prakAra munivara ke amulya dharmopadeza ko sunakara vaha bhIloMkA svAmI madya-mAMsAdikA parityAga kara unake caraNoM meM nata huA yathA dharma-prAptiko prAzAse usame usI samaya bAraha bratoM ko dhAraNa kara liyA / AcArya mahArAja kA kathana hai ki, isa dharmako prApti se zAsrAbhyAsa, vidvAnoM kI saMgati, nirogatA, sampannatA, ye samasta vaibhava prApta hote haiN| pazcAna usa bholane muni -...- .--.- - - ---- - .-" - - - - - - 1.-cakravartI putra svarga ke bhoga bhogane ke bAda maiM ayodhyA nagarI meM zrI RSabhadeva ke patra prathama cakravartI bharata ke marIci nAma kA putra haa| samAra ko dukhoM kI khAna jAna kara jaba zrI RSabhadeva jI ne jina dIkSA lI, no kamacha mahAkaccha Adhi4 hajAra rAje bhI jana mAyadIkSA lekara jaina sAghu ho gaye the, to marIci bhI unake sAtha jaina sAdhU ho gayA thaa| eka dina adhika garamI par3a rahI thI, bhUmi aMgAre ke samAna tapa rahI thI, zagera ko jhulasAne vAlI garama luba cala rahI thiiN| sUraja kI tapata se zarIra pasIne meM tara ho rahA thaa| marIci usa samaya pyAsa kI parISaha kI sahana na kara skaa| igalie digambara pada ko tyAga kara usane vRkSoM kI chAla pahana lI, lambI jaTA rasa lii| kaMda-mUla phala khAne lagA aura yaha vicAra karake ki jaise tho Rpabhadeva ke hajAroM zipya hai, usane kapila prAdi apane bhI bahuta se ziSya banAkara sAMkhya mata kA pracAra karanA ArAma kara diyA / saMsArI padArthoM ko adhika moha-mamatA tyAgane ke kAraNa mRtyu ke bAda vaha brahma nAma ke pAMcaveM svarga meM deva huaa|
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama sauM vRddhi karai dina rAta, bhUSaNa bhUpita nirmala gAta / kalA aneka zAstra par3ha tadA, Apa joga pAI saMpadA // 63|| pitA sahita sukha zrIr3A kare, pUrva upAjita mukha vyauprN| vividha bhoga pRyivA meM sAra, bha gahi te bhArIcakumAra ||64 / / eka dinA zrI prAdi jinayA, devI natya maraNa lakha bheva / bhoga aga rAjyAdika sarva, taja saMbega upAyoM ta / / 65 // indra Adi saba rAjani lae, cadi zivikA gobara meM gaye / taji ke dUvidha parigraha bhAra, grahata bhaye saMyama sukha dhAra // 66 // taba kakSAdi bhUpa paravIna, svAmi bhakti meM tattara lon| cAra sahasa jAnau saba loi. nimna prA ke gavaka soi / / 67 / / tinake saMga mArIcakumAra rAyama dravya dharo avicAra / nagana bheSa dhArI hitakAra, svAmI badhana hihi vicAra ||68 // choDyau deha mamatva nidAna, acala bhaye prabhu meru rAmAna / hanyo karma pari ko saMtApa, yArati raudra nikannana jAna / / 66 / / chaha mahinA paryanta sulIna, dharau jona utkRSTa pravIna / lambI bhujA daNDa kara soca, kAyotsarga dhyAna daha hoya / / 7 / / taba sava rAya karma se jora, pIr3e kSudhA pyAsa sau yor| janma anta lo ko rApa bhajI, havaM asamartha mupIchau tajI / / 71 / vAheM ki prabhu to jaga bharatAra, vanakAya thira cita adhikAra / jAnyau jAya na ketai kAla, thira rahi hai ihi vidhi bhUpAla 72 / / hama to ina samAna ihi thAna, rahai hoi prAnana kI haan| yAna kahA kIjiye abai, maraNa va sukha prApata sarva / / 73 / / ihi prakAra ligina kahi vaina na. nAtha caraNAmbuja en| bharatarAya ke gayasauM teha, jAca na sake aApane geha / / 74 // tA vana meM pApI prajJAna, bharai phala akhAdya dukha daan| anagAlyau jala pIva dIna, hiya vina gaNahIna ||7|| tinakai saMga mArIcakumAra, pII adhika parISaha bhaar| tina samAna kiriyA AdaraM, adha bipAkasauM so vyoparaM / / 7 / / dohA nindya karama tinako karata, pAlokyo vana deva / kahai are zaTha ! tuma sano, yo vaca zubhakara bheva / / 7 / / caupAI tapasA bheSa mUr3ha ! tuma dharai, azubha linya karmanako krai| hiMsA hai agha kI karatAra, naraka tanI mAjana avicAra // 7 // gahI liMga meM pApa ju hoya, araha liMga meM chUTa soya / hoya pApa iha liMga maMjhAra, vajralepa sama so dukhakAra // 76 / / jinavara liMga jagata paradhAna, so tumane chor3A ajJAna / mithyAmata gahiyo dukhakAya, yAta naraka kUpa meM jAya / / 7 / / deva bacana sana ati bhayabhIta, budha pUjita mata tajyo punIta / jaTA prAdi dhAra saba, vividha dheSa kone zaTha tavaM / / 51 // tinake saMga mArIcikumAra, kaTina mithyAtva udai avicaar| parivrAjaka dIkSA ura dharI, jinabara beSa sabai pariharI / / 2 / / bahata kuzAstra racana paravIna dIragha saMsArI dukha lIna / bhaMTha bahuta mithyAmata vAta, satyavanta nahi hiye suhAya / / 3 / / ko patha dikhalA diyA / bhIla atyanta prasannatAke sAtha apane gharako lauTA / usane jIvana paryanta ukta vratoMkA pAlana kiyA aura anta meM samAdhi-maraNa karake atase utpanna hue pugyodaya ge vaha bhIla saudharma nAmaka mahAkalpa vimAna meM mahARddhidhArI deva hamA / usakI prAyu eka sAgarakI huI / usane antamahatama nayayauvana avasthAko dhAraNa kiyaa| usane avadhi jJAnase apane pUrva janma kA samarata vRttAnta jAna linA / isase jainadharma meM usakI nizcala bhakti huI / ata: vaha dharma kI siddhive lie jina-jaityAlayoM meM jAkara savadA gavAna kI pUjA kiyA karatA thaa| vaha apane parivAra vargake sAtha ATha prakAra ke dravyoM se cetya vRkSAma sthita tIrthakaroMkI pUjA kara pazcAt nandIzvarAdi dvIpoM meM jAkara kevalajJAnI gaNadharAdi mahAtmAoM kI bhakti ke sAtha pUjA krtaa| gaNadharoM dvArA donoM prakAra ke dharmApadeza sunakara usane mahAn pRNyaka upArjana viyA / isa prakAra vaha deva puNya upArjanakara apane sthAna ko lottaa| vaha sadA mahala, svarga aura banoMmeM jA-jAkara kinhIM sthAnoMpara devAMganAoM kA nRtya dekhatA, kinhIM sthalopara manohara gAne sunatA aura kahI krIr3A karatA thaa| isa bhAMti pUrva puNya ke prabhAva se usa samagra bhogoM kI upalabdhi huI / usakA zarIra sAta UMcA aura sapta dhAtuse rahita thaa| vaha mati, zruta avadhi tInoM jJAnoM se vibhUSita thA / pAThoM RddhiyoM se yukta vaha deva indriya janya sukha meM nimagna rahane lgaa| bhArata kSetra meM kauzala nAmakA eka deza prArya khaNDa ke madhya bhAga meM hai / use pAya janoM ko muktikA kAraNa ghatalAyA gayA hai| vahAM ke utpanna hue bhavya jana vratAdi dhAraNa kara koI mokSa prApta karate haiM, koI nava greveyaka evaM solahaveM svarga meM janma lete haiN| koI jina deva ke bhakta saudharmAdi svrg| indrapada vAcya bhI hote haiN| yahI nahIM, yahAM ke loga supAtrako dAna dene ke kAraNa bhogabhami meM utpanna hote haiM aura koI-koI to pUrva videhameM janma dhAraNakara rAjya-lakSmIkA upabhoga karate haiM / isa sthAnapara saMsAra
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ KRRE FELLITER ... -CALA Kindi C XX / YAMATA ATI ayodhyA nagarI ke rAjA bharata cakravartI apanI rAnI anantavatI tathA putra mArIca kumAra ke sAtha / - -- - - RPS Amanve 20 / 2 AN FOLP .. zrI bhagavAna adinAtha jI ke mamaya meM dIkSita
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . H ARVEER: *. kazAcAca prAmAradhArAhAmA bharata nakavI ne bRpabhamana gaNadhara se pallA ki hamAre mana meM koI nIrthakara hogA mahArAja ne kahA ki mArIca kA jIva bhAMga tIrthakara hogaa| zrI 1088 bhagavAna zrAdinAtha jI ne eka hajAra varSa taka vihAra kiyaa| kaccha mahAka ne una madInA pAraga kI.
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ SCA 14. .. ICE . SHAGRA 22-443 3.0 S ARMA May cAritra mArIca kumAra Adina pagniAtaka dosA dhAraNA krlii| zrI 108 bhagavAna yAdinAtha jI ke nAtha mIca kumAra ne cAra hajAra rAjAoM ke sAtha dojJA vAraNa karalI parantu bhAroca kumAra mahita kunda mAdhu sukhapyAsa ko sahana na kara saka aura pathabhraSTa hokara jaMgala ke phala phala norakara yAne nako nayA nadInAnAya nadi meM pAnI nege|
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1000 rAjanako ko muni ke deza me bhaaw 00 RARANIC B rajA kanakavala aura rAnI kanakanI /
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . ava trijagapati prAdi jinetA, ekAkI bana jyoM mirgesh| viharai varSa ju eka hajAra, mauna sahita puravavata sAra // 84 / / ghAtika ripu dyau ghora, zukala-kRpANa dhyAna ke jora / kevala jJAna lakSmI bhaI, sabhozaraNa sUnaka sura ThaI / / 85 // ratana suvarNabhUmi sahaM lamai, mAnI jano mAna uha nasa ! gamdAdika guragujana kAja, Aye nija-nija vAhana sAja / / 6 / / bharatarAya Adika sava bhUpa, prAye mUna prabhu kevala rUpa / kancha mAdi ligina suna sabai, mokSava-ya jinavarako navaM / / 87 // prAye prabhuke bandana heta, saMga marIci kavara samaceta / taba thI jina mukhabANI bhaI, vRSabhasena gaNadhara athrii|188 | tava padAratha Adika kahai, sakala samA hitaso saradahai / bharatarAya uThi nAyo gIsa, kRpAvAta kahiya jagadIza ||6|| mo vAla meM uttapa jiya kana, honahAra nIrthakara joya / tava gaNapati bolyau imi baina, bho nareza ! suni mana caina ||10|| antima tIrthakara jagatAra, hA~ga mArIca, kumaar| harapata bhayo navaM manamAMhi, jigavara baah| su bikalapa nAhi / / 11 / / jinapati ke vaca guna mArIca, dAika mokSa harana pada nIca / tabaUna tajyau kumata mithyAta, bhava kAraNa mAne gukha gAta h|| veSa vidaNDI kabudha chApAna, kAya vAleza z2a dAyaka pApa hAtha kamanDala atrita soDa, murakha Triye vicAra na koi / / 63|| prAta zIta jala nhavana kareya, kandamUla Adi bhakSetra / bAhija ko upAdhi ko tyAga, kara AtamA meM saba ga / / 64|| kapila Adi tA ziSya pralIna, kalagina sata ataMra paravIna 1 indrajAla rAma nindha apAra, jathA arya pratilopana hAra ||5|| yaha prakAra bhulyo bahasoya, mithyA gAraga meM sudha khoya / prAya yanta vaza pAyo mIca, bharatarAya mUna jo mArIca // 66 // tapa prajJAna bhayo phala eca, brahmA svarga upajyoM sau deva / daza sAgara tA aAyu pramAna, Rddhi aneka maMpata sukha khAna / / 6 / / kupata lanI dekho para bhAva, pAyo suramandira zubha ThAva / sUpata kara ja nara vicAra, jinake phamonAhI pAra ||18|| yAhI bharata kSetra meM jAna, sAtA nagaro pahicAna | brAhmaNa kapila usa tA ThAma, priyA tAtako kAla nAma IIEEN Moue -, - - - pujya ke kanI manigaNa dharmopadeza karate hae cAra prakAra ke saMghoM ke sAtha vihAra kiyA karate haiN| yaha deza, grAma, pattana, UMca nArI bar3e-bar3e UMce bhavya jina mandiroM se gobhAyamAna thaa| yahAM kI banasthalI dhyAnArada yAgiyome sadA bharapUra rahano thI aura navona phala-phUloM se sadA ladI rahatI thii| usa deza ke madhya ayodhyA nAmakI nagarI thii| vahAM bhavya puruSoM kA nivAsa thaa| ataeva jaisA ramagIka usakA nAma thA, vaisI hI guNakI dhAraNA karanevAlI nagarI thii| isa nagarIkA nirmANa indra ne zrI AdinAtha tIrtha karake janma ke liye kiyA thaa| vaha svarNa, ratnamayo caityAlayoMse zobhAyamAna thI ayodhyA meM aise UMce-UMce koTa aura daravAje the, jise zatra bhI nahIM lAMca sakate the| usa nagarIkI lambAI-cor3AI bAraha aura nava yojana thI; jo devoM ko bar3I hI priya thii| isa nagarI kI sundaratAkA varNana vacanoM dvArA nahIM kiyA jA sktaa| yahAM ke vizAla bhavanoM meM nivAsa karane vAle dAnI, dharmAtmA, puNya upArjana karanevAle atyanta dhanADhya the| unake guNAMkI prazaMsA karanA sUryako dIpaka dikhAnA hai| ve sarvagaNa sampanna vimAnoM meM devoM ke samAna aura vahAMko striyAM deviyoM ke samAna sukhopabhoga karatI thii| jisa ayodhyA meM devagaNa bhI mokSa prApti ke udayase janma dhAraNa karane ko lala vAle haiM, bhalA aisA svarga mokSa pradAna vAlI nagarI kI yaha zuncha lekhanI kyA prazaMsA kara sakatI hai| jisa nagarI kA svAmitva Adi dharma pravartaka zrI RSabhadeva ke putra rAjA bharatake adhikRta thA, jahAM bharata catroke caraNa kamalAkI akaMpanAdi rAjA nami Adi vidyAdhara mAgadha Adi deva sadA vaMdanA kiyA karate the, sekhaDake svAmI carama zarIrI pUNyavAna ko sukha pradAna karanevAlo dhAriNI nAmako paTarAnI yI / vaha sundarI apUrva guNavanI thii| ina donoMke vaha deva (pUraruvA bholakA jIva) svargase cayakara marIci nAma vA aneka guNoM se sampanna putra utpanna hyaa| vaha kAma bar3hane lgaa| jaba usakI avasthA kucha adhika haI taba aneka zAstroM kA adhyayana kara apane yogya sampattikI upalabdhikara vavAdimeM kor3A rata huyaa| eka samaya kI ghaTanA hai, thI RSabhadeva ko devAMganAoMke natya dekhakara bhogoM se sarvathA virakti utpanna huii| ve pAlakI meM savAra hokara laukAntika ko sAtha lekara vanameM phuNce| unhoMne vahA~ jAkara vAhya aura abhyantara donoM prakArake pariyaha tyAga kara mokSa mArga pratipAdaka tapa dhAraNa kiyaa| ThIka usI samaya svAmI bhakta kaccha Adi cAra sahana gajAyAne nagna bheSa rUpI dravyasaMyama ko dhAraNa kiyA, kintu inake cittameM cAritra dhAraNa karaneko saMyama pUrNa bhAvanA nahIM thaa| parantu zrI RSabhadeva ne dehako mamatA kA bhI parityAga kara sumeru parvata jaise nizcala karma rUpI vairiyoM ko parAsta karane ke lie chaH mAsako parama samAdhi lagA lii| pazcAt kancha marIci Adi ne bhUkha pyAsa grAdi kaThina pariSahoM ko, svAmI ke sAtha kucha dinoM taka sahana kiyaa| para pIche unhoMne apane ko isa mahAna kArya meM asamartha pAyA / kaleza ke bhAra se dabe hue una logoM ne parampara isa prakAra kA vArtAlApa 303
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahma svarga te so mara cayo, jaTila' nAma sAke suta bhayo / durmata lIna bhayau dana soI, baMda zAstra ko vedaka hoi / / 10 / / pUraba saMsakAra ke joga, dhArauM paritrAjaka tapazoga / mUDha janana kara vandina bhayo, kumati kumArga prakAzaka Thayau / / 101 // purakha vata cirakAla bhrameya, Ayu kSINa so mRtyu kareya / kAyakaleza tanau phala layoM, prathama sudharma svarga sura bhayau / / 10 / / sAgara doya grAyu paravAna, aSTa Rddhi sukha saMpati jAna / dekho bhavi! niSphala nahi jAhi. kubudha kutapasA jagake mAhi / / 103|| vahIM ayodhyA nagra vizAla, gIhai mandira pAMti vizAla / bhAradvAja vibha tihi thAna, puSpadanta nasa niyA bakhAna / / 104 / / so sura cayo tahA te pAya, puSpamitra' suna tinakai thAya / bhyAsI bhayA kuzAstra apAra, durmata durAcAra abicAra / / 10 / / mithyApAka bahuri so jAna, mithyA mata mohita prajJAna / kAnyo pUravA tina nepa, aura narana dInI upadeza / / 106 / / paMcavIsa duTha tatva abhyAsa, durabuddhI mAnoM puni jAsa / manda kaSAya bAMdha sura aAva, chor3a deha pAyo zubha ThAva / / 107 / / maudharma prathama svarga meM gayau. sAgara eka pAya sUkha layau / kutA joga yaha lakSmI pAi, dekho tapa niSphala nahi jAya / / 10 / / pahI prAraja khaNDa maMjhAra, svastika pUra sohai sabha sAra / agnibhUti brAhmaNa tA varma, nAri gaunamo tA ghara lasa // 16 // svarga prAyu caya ke so deva, karma vipAkatanI phala eva / agnisidhu'zuna tinake sAra, mana ekAta zAstra velAra // 110 / / puravavata' rAba vidhi AdarI, paritrAjaka dIkSA ura dhrii| kutA yaga saba kAla gamAya, AyuhIna tina chor3o kAya / 111 / / tara ajAna kaleza prabhAva, bhayo deva pAyo trubha ThAva / sanatkumAra" svarga meM moya, vAridhi sapta mAyu taha joya / / 112 / / Arambha kiyaa| dekho, yaha jagata kA svAmI baja zarIra na jAne kaba taka isa prakAra khar3A rhegaa| hameM no isake sAtha rahane meM prANa naSTa hone kA bhaya mAlUma hotA hai| kyA hama inakI barAbarI kara prANa tyAga kareMge? aisA vArtAlApa kara ve bhagavAna RSabhadeva ko namaskAra kara dusarI ora cala diye| unheM ghara lauTane meM bhI rAjA bharata kA bhaya thA, isalie unhoMne pApodaya se phala khAnA prArambha kara diyaa| una rAjAoM kI dekhA-dekho vaha marIci bhI vaisA hI karane lgaa| kintu unheM, irA prakAra ke nIca kama karate hue dekhakara usa vanake devane kahA-are dhatoM! tuma saba merI bAtoM ko suno| isa pavitra mUni-veSa meM jA loga nindya kama karate haiM, ve pApa ke udaya se naraka rUpI samudra meM jA girate haiN| vastutaH gArhastha avasyA ke kiye hue pApa jina-liMga arthAt muni avasthA meM chUTa jAte haiN| para yadi muni veSa meM pApa kiyA jAya to usa pApa se chuTakArA pA jAnA atyanta kaThina hI nahIM, varana asambhava hai| ataeva tuma loga isa vepa kA parityAga kara koI dUsarA veSa grahaNa karo, anyathA mujhe vAdhya ho tumheM daNDa denA par3egA 1 deva kI aisI phaTakAra sunakara una mani veSadhArI pAkhaNDiyoM ko bar3A bhaya haa| ve muni vepa ko tyAga kara jaTA-jaTa ityAdi vapa dhAraNa kara liye / bharata putra marIcine bhI tIvra mithyAtva karma ke udaya se muniveSa kA parityAga kara sanyAsI kA veSa dhAraNa kara liyaa| usakI tIkSNa buddhi aba parivrAjaka matoM ke zAstroM kI racanA karane meM samartha huii| ThIka hI hai, jaisI honI hotI hai, vaha hokara rahatI hai| usake lie kisI prakAra kA prayatna karanA vyartha siddha huA karatA hai| tInoM jagata ke pujya zrI RSabhadeva paccI para bihAra karane lge| ve usI bana meM eka hajAra varga taka mauna sAdhakara siMha ke samAna nizcala rheN| usa tIrthakara rAjA ne apane dhyAna rUpI khar3aga se, saMsAra hitakArI kevala jJAna rUpI rAjya ko svIkAra kiyA arthAta kebala jJAnI ho gye| ThIka usI samaya yakSAdigaNoM ne bAraha koThoM vAle sabhA-maNDapa kI racanA kI, jisameM saMsAra ke sabhI jIva A jAya / sAtha hI indrAdika devA ne bhI apanI vibhUti aura devAMganAoM ke sAtha pAkara aSTa dravya se bhakti pUrvaka prabhu kI pUjA kii| brAhmaNa putra 1ntraga se Akara maiM apocyA ke kapila brAhmaNa kI kAlI nAma kI nayI se jaTila nAma kA puSa hujA / bar3A hokara paribAjaka sAMsyamAdhu ho gayA / saMsArI vastuoM ko tyAgane kA phaimA sundara phala prAta hotA hai| mRtyu hone para saudharma svarga meM deva huaa| 2 bhoga bhAgane ke bAda isI bhAratavarSa ke sthaNAgAra nAma ke nagara meM bhAradvAja nAmaka bAhyagA kI strI puSpadantA ke ippamitra nAmakA putra huA 1 vahAM bhI paritrAjana kA sAdha hokara bhAMgaNa mana kA pracAra kiyA / 3 saMsAra tyAgane ke kAraNa phira saudharma svarga prApta huaa| 4 vahA~ se Akara tretika nAma ke nagara meM astita brAhmaNa kI gautamI nAma kI strI se agnisiMdhu nAma kA gutra huaa| yahAM bhI paribrAjA dharma kA sanyAsI hokara prakRti Adi 25 tatvoM kA pracAra kiyA / saMsAra tyAgane ke kAraNa phira gara kara sanatakumAra nAma ke tIsare svarga meM deva huaa| saMsArI moha-mamatA ke tyAga kA dekhiye kitanA sundara phala milatA hai! samyagdarzana na hone para bhI saMsArI mutroM kA to kahanA hI kyA svanoM taka ke bhoga Apa se Apa prApta ho jAte haiM to samyagdarzana prApta ho jAne para mokSa ke avinAzaka sukhoM meM kyA sandeha ho sakatA hai?
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ agnibhatijAhmaNa svarga kI Ayu pUrNa karake apane putra agna siMdhu ke sAtha parivAjaka dIkSA /
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ va vidhi E..... M sAkatA nagarI meM kapila grAmhaNa apanI strI kAlI ke saath| nIce :... patra saMskAra ke kAraNa paritrAjaka tapa kiyA aura markha vyaktiyoM ke dvArA pUjya huA !
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 MA. Prathi C woulti pravidhisAgara - mahArAja WRELA-01-46S rAjagRha nagara meM mAMDila nAma ke brAhmaNa apanI patnI pArAsara ke saath| mAMbila ne apane putra ke mAtha paritrAtaka nIsA dhAraNa kara lii| marata kSetra ke mandira mAmA mAma meM gautama nAma kA prANa apanI strI kaugikI ke mA .
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahamda svarga se calakara naraka nigona kI paryAya kI bhAka. kRntra, mIpa, nImaela. caMdana kA vRSa kanera prAdi ko kI jAni meM utpanna huaa| nigodi jauca kA sthAna !
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 vitra ase gotama nAma, nAke priyA kozikI rAma // 113 midhyAdRSTi upajo jAga, kumati tanI kIvI parakAsa // 114 // bahu kaleza dhArau tina kAya, Ayu kSINa taha maraNa karAya / / 115 / / sAgara saya Ayu paravAna zrI divyAdika mati jAna / / 116 // sAlaMkAika vipra vasanta nAma mandirA tiya zobhanta // 117 // bharadvAja nAma suta bhayauM / yati kuzAstra meM tatpara lIna, mithyAmana vedaka paravIna // 118 // vepa tridaNDIko vaha gharI / tapa kara deva Ayu ko bAMdhi maraNa samaya kara hiye samAdhi // 1116 // kareM tAsa devI saba seba / sapta jaladhi taha grAyu pramAna tapa kaleza pAyo zubhayAna ||12|| dohA tAM te caya durbhAgaM ghara, pragaTyo bhUtala mAMhi / mahA pApake pAkateM nindya adhogati jAhi // 121 // caupAI / 5 yo kSetra patra bharata mahAt maMdarapura tA madhya pradhAna deva bhayo tinake suta bhayo panimiSa nAmA tasa dayo nirava bhava sama abhyAsa, purAtanI dIkSA ura vAsa / tapa ajJAnatane parabhAva, svarga mahendra devapada pAva va pUrvavata guNa abhirAma, sorhe puravamandara nAma svarga mahendra deva sI caya, anta ajJAna joga prAdarza, svargaM mahendra bhayo so deva, itara nigoda ambI so jAi, sAgara eka prayanta rahA / asurakumAra parI bahu dharai sAihi sahaja Akara hoi pAyo yuva bahU gane ko asI saha bhava sIpe pAra narakana mAMhi lakhAve bara / / 122 / / bhayo nIma taru yasa hajAra / / 123 I saMyogavaza ve bhraSTa hue kacchAdi pAkhaNDI rAjA bhagavAna RSabhadeva me bandha-mokSa kA svarUpa sunakara vAstava meM nirmantha bhAvI ho gye| kintu marIci ne apane mana meM vicAra kiyA ki, jaise tanAva ne gRhAdi kA parityAga kara tInoM jagata ko Azcarya meM DAlane vAlI pUrva zakti prApta kI hai, usI prakAra meM bhI apane mata kA prasAra kara apUrva kSamatA ho sakatA hai| vastutaH maiM bhI jagadgurU ho sakatA huuN| yaha merI icchA avazya pUrNa hogii| isa prakAra mAna kaSAya ke udaya se vaha apane sthApita miyAmata se cita bhI virakta nahIM huaa| vaha pApAtmA mUrkha marIci tridaNDI veSa dhAraNa kara kamaNDalu hAtha meM lekara apane zarIra ko kaSTa dene meM tatpara huA vaha prAtaH kAla ThaNDe jala se snAna kara kandamUlAdi kA bhakSaNa karatA thaa| usane bAhyaprahAdi pariSad ke tyAga se dharane ko sarvatra prasiddha kiyaa| usane apane ziSyoM ko satya mata ko indrajAla ke samAna btaayaa| kintu mithyA mArga kA gharANI vaha bharata rAjA kA putra marIci pUrNa hone para mRtyu ko prApta huaa| vaha ajAna tapa ke prabhAva sevA nAma ke pAMca svarga meM utpanna huaa| vahAM use daza sAgara kI Ayu milI use bhogya sampadA bhI prApta huii| dekho jaya siyA tapa ke prabhAva se svarga kI prApti hotI hai, taba satya tapa ke phala kA kyA kahanA arthAt usase pUrva phala milegaa| usI ayodhyA nagarI meM hI kapila nAma kA eka brAhmaNa rahatA thaa| usakI stro kA nAma kAlo thaa| una donoM ke ghara marIci kA jIva svarga se cayakara jaTila nAma kA putra huA / pUrva ke saMskAroM ke vaza use vahI mithyA mArga sujhA / vaha sanyAsI hokara usI kalpita mithyA mArga kA pracAra karane lgaa| use mUrkha jana namaskAra bhI karate the| para punaH prAyu kSaya honepara mRtyu # 1. vahAM se phira isI bhArata kSetra ke mandira nAma ke nagara meM gautama nAma ke brAhmaNa kI kozako nAma kI strI se agnimitra nAga kA putra huA / yahA~ bhI sAMkhya mata kA pracAra kiyaa| 2. saMsAra tyAgane ke hetu mahendra nAma kA cauthA svarga prApta huA / 3. trAM se Akara maiM ukta mandira nAma ke nagara meM sAMkalAyana nAma ke brAhmaNa kI madirA nAma kI patnI meM bhAradvAja nAma kA putra huA / pUrvajanma ke saMskAroM ke kAraNa tridaNDI dIkSA grahaNa kii| 4. tapa ke prabhAva se devAyu kA baMdhakara mahendra svarga meM deva huA / 5 sa sthAvara narka aura nigoda Aga meM kUdanA, viSa kA sevana karanA, samudra meM DUba maranA uttama hai, kintu midhyAtva sahita jIvita rahanA kadAcita ucita nahIM hai / sarva to eka janma meM duHkha detA hai, lekina mithyAtva janma-janmAntara taka duHkha detA hai| mithyAtva ke prabhAva se jIva naraka taka meM bhI duHkha kA anubhava nahIM karatA, kintu dUsare adhika buddhiyoM vAle dezoM kI uttama vibhutiyoM ko dekhakara IrSyA bhAva karane, mahAsukhoM ke dene vAlI devAGganAoM kA viyoga hone tathA Ayu ke samApta hone se chaH mahIne pahale mAlA murajhA jAne se midhyAdRSTi svarga meM bhI duHkha uThAtA hai| mRtyu ke chaH mahIne pahale merI bhI mAtA surajA gaI vo isa bhaya se ki marane ke bAda na mAlUma kahA janma hogA ? ye svarga sukha prApta hoge yA nahIM ? atyanta zoka aura rucana kiyA, jisakA phala yaha huA ki svayaM svarga kI Ayu samApta hote hI maiM nigoda meM A pdd'aa| anantAntoM varSoM taka vahAM ke duHkha uThAkara varSo taka vahAM ke duHkha bhoge, phira ekaindrIya vanaspati kAya prApta huii| kaI bAra maiM garbha meM AyA aura vaha garbha gira gaye / 205
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ kelivRkSa upajo bahubAra, nabai sahasa bhava dharau asAra / sahasa tIna candana taru hoya, paMca koDi bhava kanayar3a soya / / 124 / / gaNikA bhavadhara sATha hajAra, pAMca kor3a tana pasiyAdhAra / bIsa kor3a gaja upajyo bhAra, sATha kor3a khara bhI dukhadhAra / / 12 / / tIsa kor3a bhava zvAnahi bhAkha, bhayo napaM saka sATha julAkha / bIsa kor3a nArI tana sAkha, rajaka bhayau nara nabaMju lAkha // 126 / / pATha karor3a ghara turI prajAI, bIsa kor3a maMjAra subhaai| nAra garbhaso girayau soi, sATha lakSa tana ta aba loI / / 127 / / sAdha lAkha bhava nagapada pAra, nahi pana choDyo karma upAya / kabahU dAna supAtrai diyo, tA phala bhoga bhUmi sukha liyau // 128 / / asI lakSa puna sara pada leha, asI lakSa bhava dhArI teha / puna puna bhrama saMsAra maMjhAra, bahu parAjaya duHkha kI dhAra / / 126 / / karma-saMkhalA bandhyau phira, phira-phira bhavasAgara meM prai| sarva duHkha nAnA prakAra, mithyAmati-taru phalyo apAra / / 130 / / asliAma pragani mAhi parajara, piye hAlAhala koii| samuda mAMhi jo para, kimapi vara hai bhavi soI / / khAya siMgha ahi khAya, cora bhayako kreN| prANa hanata jo hoya, na mithyA Adarai / / 131 // soraThA sarasoM sama ha pApa mithyA, meru samAna dukha / prANa anta budha Apa, aisI pAna na kIjiye // 132 // prApta kara kAya-kleza tapa ke prabhAva se saudharma nAmaka pahale svarga kA deva ho gyaa| use yahA~ para do sAgara kI pAya prApta haI aura thor3I sI vibhUti bhI use milii| pratyanta pAzcarya kI bAta hai ki jaba mithyA-daSTi puruSoM kA nikRSTa tapa bhI niSphala nahIM ho pAtA, taba sutapa kI to bAta hI dUsarI hai| ayodhyApurI meM hI sthUNAgAra nAmaka nagara meM bhAradvAja nAma kA eka brAhmaNa rahatA thaa| usakI puSpadantA nAma kI atyanta rUpavatI patnI thii| vaha deva svarga se cayakara una donoM ke puSpamitra nAmaka pUtra utpanna hnaa| yahA bhA usana pUrva saMskAra ke baza kuzAstroM kA hI adhyayana kiyA aura puna: mithyAtva karmoM ke udaya se mithyA mata meM hI lIna hunaa| isaliye vaha pUrva bheSa ko grahaNa kara sAMkhya mata ke anusAra prakRti prAdi paccIsa tattvoM kA upadeza karane lgaa| vaha mithyAmatI manda kapAya se devAyu ko bA~dha mRtyu ko prApta hayA aura usI saudharma svarga meM usane janma liyaa| usakI prAyu eka sAgara huI tathA baha bhoga sampadA se sampanna huaa| bharata kSetra meM hI zvetika nAma ke nagara meM eka brAhmaNa rahatA thA, jisakA nAma agnibhUti thA / usakI patnI kA nAma gotamI thaa| vaha saudharma svarga kA deva svarga se cayakara agnibhati brAhmaNa kA agnisaha nAmaka putra utpanna huaa| vaha ekAta mata ke zAstrA kA pUrNa jnyaataa| kintu pUrva kRta-karmodaya ke prabhAva se usane pUnaH parivrAjaka dIkSA dhAraNa ko| pazcAt prAyakSaya hone para usakI mRtyu ho gii| pUrva ke ajJAnatapa ke prabhAva se vaha sanatkumAra nAma ke tRtIya svarga meM utpanna huA aura sukha sampadA se utpanna use sAta sAgara kI prAya prApta hii| ukta kSetra meM hI mandira nAmaka eka zreSTha nagara thaa| vahA~ gautama nAma kA eka brAhmaNa rahatA thaa| vahI sanatkumAra svarga kA deva vahA~ se cayakara gautama kA agnibhUti nAma kA putra huaa| pUrva janma ke sarakAroM ke vaza usane mithyAzAstroM kA hI adhyayana kiyA / anta meM usane tridaNDI dIkSA hI dhAraNa ko zrIra Ayu kA samApta para mRtyu prApta kara usI ajJAna tapa ke prabhAva se mAhendra' nAma ke pAMcaveM svarga meM utpanna humA evaM yogya Ayu sampadA kA upabhoga karane lgaa| ukta mAndara nAmaka nagara meM hI sAMkalAyana nAma kA eka brAhmaNa nivAsa karatA thaa| usakI patnI kA nAma mandirA thaa| vaha mAhendra svarga kA deva vahAM se cayakara usa brAhmaNa kA bhAradvAja nAma kA putra huaa| vaha pUrva janma ke saMskA baMdhA hI thaa| isa bAra bhI usane mithyAzAstroM kAhI abhyAsa kiyaa| kacha samaya ke pazcAt use barAgya utpanna huA, kintu usane pUrva kI bhAMti tridaNDI dIkSA hI grahaNa kI aura devAyu kA vadha kara mRtyu prApta kiyA / tapa ke prabhAva ra meM davayoni kI prApti huI, kintu vahA~ se cayakara use nimna yoniyoM meM jAnA pdd'aa| vaha asaMkhya varSoM taka nidanIya trasa-sthAvara yoniyoM meM bhaTakatA humA duHkha pAtA rahA / prAcArya logoM kA kathana hai ki, mithyAtva ke phala se prANi varga ko mahAna klezoM kA sAmanA karanA par3atA hai|
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ ANE Jana -mana S sATha hajAra bAra baTayA ke bhAva dhAraNa kiye| pAMca karoDa bAra zikArI ke bhaya / bIma karoDa cAra hAthI ke, mATa karor3a bAra gadhaM ke bhaba mATAyacAra napu'maka ke bhara. bIma karor3a bAra jArI ka bhava dhAraNa kiye| mAradvAja kA jIva mahendra varga meM prAkara kazAstra meM lIna ho gayA aura vidAhI kA bhaga dhAraNA kara liyA lapa ke bAla se bhaDandra bama meM devazrA punaH pAra karane meM bhUnala para adhogati ko pAna prA. kuvegaveTa yAzikAkI, gadhA zrIvA ghAsa. kunA. balAba zrAdi kAmnayAmA kiyA.
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- - SHA .. . HD hala para baila, ghoDA prAdhikAra kiye| . " fongrimwearing --mm-mandawa " EKAnil DEN imiress ..4 4A PR banako bala kA jIva svarga meM utpanna huzrA aura vahAM para nAnA prakAra ke mukhoM kA bhoga kiyaa|
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotikA chanda imi kUpaMthapAka pAka aneka bhava ghara, veSa tirayaJca hi tno| puni bhramyaubahu parajAya antara, duHkha jalanidhi sama bhno|| yaha jAnika mithyAta mAraga, tajahu sampuraNa shii| samyaktva ko nita aAdaro bhavi! jo trijaga mukha vAMchahI / / 133 / / haiM.........nanta sukhadAtA sujinavara, dukhaharaNa vara vIra haiN| jaga anta bhavako nAza konI, buddhi-dhana mana dhIra haiN| bahu dhAtiyA hati mukti priya pati, vIra bhakti pranAmiyo / soi bora karatA hohu mujhako, "navalazAha" bakhAniyau / / 134 // vastutaH prAga meM kUda par3anA, halAhala (viSa) kA sevana karanA, samudra meM DUbakara mRtyu prApta kara lenA uttama hai, kintu mithyAtva' sahita jIvita rahanA kadApi ucita nahIM kahA jA sktaa| siMha Adi hiMsaka jIvoM ko saMgati prApta kara lenA to kinhIM azoM meM ThIka bhI hai, para mithyAdaSTi jIvoM ke sAtha sambandha sthApita karanA to bar3A hI bhayAnaka hai| kAraNa hiMsaka jIva to eka janma meM hI dukha dete haiM, para mithyAtva kA prabhAva janma-janmAntara taka pIchA nahIM chodd'taa| buddhimAna puruSoM kA kathana hai ki mithyAtva aura hiMsAdi pApoM kI tulanA kI jAve to meru aura rAI ke samAna antara mAlama hogaa| ataeva yadi kahIM prANa jAne kA bhI bhaya ho to bhavya jIvoM ko mithyAtva kA sevana nahIM karanA cAhie / pratyakSa hai ki marIci ke jIva ko mithyAlya ke prabhAva yaza kevala kSaNika sUkha kI prAzAse kaThina se kaThina duHkha bhogane par3e, ataH yadi tuma zAsvata sumba kI AkAMkSA rakhate to mithyAtva kA parityAga kara samyaktva grahaNa kro| 307
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ tutIga adhikAra maMgalAcaraNa dohA sIna loka nahi bana sake, guNa ananta jinarAja / sura hiradai meM Acara, namo sAsa guNa kAja // 1 // caupAI magadhadeza dezana paradhAna, rAjagraha taha nagara bakhAna / sADila nAma vipra tahAM vasa, pArAsara nArI tAlasaM / / 2 / / bhaTake bhramata bahuta dukha pAya, sthAvarAya / suta upajyau prAya / puravavata mithyA saMskAra, parivAjaka dIkSA ura dhAra / / 3 / / kAyakalezatane parabhAya, maraNa anta sura upajyo Aya / kalpa mahendra ambunidhi sAta, pAI prAyu sukkha vikhyAta / / 4 / / ehI magadhadeza meM lasI, rAjagrahI zubha nagarI basai / vizvabhUti mahipati ko nAma, jainI priyA tAsa ke dhAma / / 5 / / so vaha deva svargate prAya, vizvanandiH suta tinakai thAya / ati prasiddha pauruSa paravIna, puNya sulakSaNa guNa meM lona / / 6 / / jinake zuddha asIma guNa, tIna bhuvana meM vyApta / una prabhukA vandana karUM, hoM guNa mujhako prApta / / jinake ananta guNa kisI prakAra kI bAdhA ke binA samagra saMsAra meM vicaraNa kara rahe haiM, indrAdi devagaNa bhI jinakI pArAdhanA karate haiM, una vItarAga prabhuko, maiM guNoMkI prApti ke liye bandanA karatA hai| magadha deza meM rAjagaha nAmakA eka vikhyAta nagara hai| usa nagara meM zAMDili nAmaka eka brAhmaNa rahatA thaa| usakI pipanI kA nAma pArAsiri thaa| garbha se usI maricI ke jIva ko utpatti huii| yahAM usakA nAmakaraNa sthAbara hunaa| vaha 1. rAjagiri nAma kI nagarI meM zAMDilo nAmaka brAhmaNa kI sthI pArAsirI ke sthAvara nAma kA putra huaa| 2. mAhendra nAma ke cauthe svarga meM deva huaa| zrAvaka tayA jaina muni 3. jisa prakAra mATha kI saMgati se lohA bhI tira jAtA hai, usI prakAra dharmAtmAnoM kI saMgati se pApI taka kA bhI kalyANa ho jAtA hai| aba kI bAra mAhendra svarga meM dharmAsmA logoM kI saMgati milI jisake kAraNa maiM viSaya-bhogoM meM na phaMpa kara manda-vApAvI rahA / ravarga ke suvA ko puNya tathA naraka, nigoda ko pApa kamoM kA phala jAna kara, mAlA murajhAne para bhI maiM dukhI na huA, to isakA phana yaha huA ki svarga kI AyU samAna hone para maiM magadha deza kI rAjadhAnI rAjagRha meM vizvabhUti nAma ke rAjA kI janI nAma kI rAnI se vizvanandI nAma kA bar3A parAkramI rAjakumAra huaa| rAjA ke vizAkhabhUti nAma kA eka choTA bhAI thA, jisakI lakSmaNa nAma kI rAnI aura vizAkhanandI nAma kA eva thaa| yaha sArA parivAra jainI thaa| vizvanando bar3A balavAna aura dharmAtmA thA, vaha dhAvaka vrata bar3I zraddhA se pAlatA thaa| saMsAra ko asAra jAna kara apane Atmika kalyANa ke liye vizvabhUti ne saMsAra tyAgane kI ThAna lii| usake rAjya kA adhikArI to usakA putra vizvanandI hI thA, pantu usako baccA jAna kara apanA rAja choTe bhAI va vizvabhUti ke supurda karake apane putra vizvanandI ko barAja banA diyA aura svayaM zrIdhara nAma ke muni se jina dIkSA lekara jana sAdhu ho gyaa| yavarAja vizvanandI ke bagIce para vizAstramandI ne apanA adhikAra jamA liyaa| samajhAne se na mAnA aura lar3ane ko taiyAra ho gayA to vizvanandI vizAkhanandI para jhapaTA / bhaya se bhAgakara eka per3a para car3ha gyaa| vizvanandI ne eka hI jhaTake meM usa vakSa ko jar3a se ukhADa diyaa| vizAkhanandI bhAga kara patthara ke eka khambhe para car3ha gayA, parantu vizvanandi ne apanI kalAI kI eka hI coTa se usa pala ke khambhe ko bhI tor3a diyA / vizAkhanandI aganI jAna bacAne ke liya burI taraha bhaagaa| usakI aisI bhayabhIta dazA ko dekhakara vizvanandI ko vairAgya A gayA aura zrI saMbhA nAma ke mUni se dIkSA lekara jana-muni ho gyaa| isa ghaTanA se vizAkhabhUli ko bhI bahuta pazcAttApa huA vi patra ke moha meM phaMsa kara sAdha svabhAva vizvanandIkA gIcA vizAkhanandI ko de diyA, saca to yaha hai ki yaha samasta rAjya hI unakA hai| jaba vizvanandI ne hI bhagai javAnI meM saMsAra tyAga diyA to mujha vRndra ko rAjya karanA kaise ucita hai ? yaha bhI jaina sAdhu ho gavA / 308
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ HD ANI RASH ANLamarsimirevine.fr upara vizAbata rAjA ke mahala meM zrI vizAmbandi kA janmAtmaya / sAni gatA ke maharga meM vizvani kA janmonbhava /
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ K ..ma F. vizvanaMdi zatru se yuddha karake jItakara ghara ko vApisa jAte hue / :- AcArya zrI suvihiAsA vidati rAjA sapanA rAnI ke mAya bAnAlApa karane / nayA vimala kA putra vivAda kI bhAI vizAkhamAna yuddha meM jAne kA dhAna nA karane /
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ nana amonn T HESRKI PORTS MASTE ma SARA 1) mahendra varga meM bAbara jIya kA kaanhonaa| (2) rAjA nagarI meM viTayabhUni rAjA apanI jenI rAnaH putra vibhAbandi sApa / rAja gara nagara aura vizvanarAjA nathArAnI parcapura vnaarsaay|
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14. AKA W HENA Tareign Can * pacArya zrImAnava . E . K / A vizAgyAna meM apane pitA se vizvadi , vAdA mAMga liyA gayA ne ramakI bAta suna kara kapaTa evaMSa viyadi kA bulaayaa| viTayanaMdi apanI strI sAhana vizAkhAnaMdigI meM kii| karIye !
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizvabhUti bhUpati ati neha, anuja vizAkhabhUti guNa geha / lakSmaNAsya nArI ko nAma, lakSaNa bhUSita sundara bAma // 7 // tinakai kRputra buddhI bhayo, nAma vizAkhAnaMdi tihi dayau / te saba pUraba puNya saMjoga, kareM sukkha manavAMchita bhoga / / 8 / / megha paTala ko dekha vinAza, vizvabhUti napa bhayo udaas| yaha vidha jobana pAyu zarIra, vinA jAya jyoM bAdara nIra | jo lauM jobana bala yo Aba, hai zarIra meM inako cAba / to lauM anacha tapasyA karauM, mokha tano sAmagro dharauM / // 10 // ityAdika cita hiya dhAra, taba saMvega dugNa vistAra / saba bhava bhoga lakSmI tajI, dIkSA napane hiradaM bhajI // 11 // rAjya bhAra taba anujAha diyau, pada yuvarAja putra thApiyo / zrIdhara munivara praNamai jAya, duvidha parigraha diyo chaDAi / / 12 / / mana vaca kAyA saMjama dhAra, so devana ko durlabha sAra / rAya tIna sau saMga sujAna, chor3I rAga doSa dukha khAna / / 13 / / hanyau moha indriya ati ghora, dhyAna khaDaga saMjaya ke jora / ugra ugra tapa konoM sAra, ghAta karma ghA aba yaha kathA rahI iha Thaura, bhASau bhaI jathAratha aura / bizanadi nRpa bAga vizAla, sohai sundara parama vizAla / / 15 / / hema koTa lasa giradAkAra, cAroM disa daravAje cAra / bana kaMgUra tuMga su ThAra, citra vicitra cine ura dhAra // 16 // tAmeM saghana vRkSa apAra, phala ara phUla sahita sukhakAra / khAraka dAkha jAyaphara cAra, nAraMgo pUgI kacanAra ||1|| loMga lAyacI imalI zrAma, phale nAriyala zobhA dhaam| nIMbU sadaphara bela khajUra, mahuA dADima kaMtha vamUra // 18 // nIma karoMdA taMdU juta, vara pIpara Upara ju atUta / jAmuna vera gaTAini tavA, bojauM tisa sagonA dhayA // 16 // candana pADara khUjI belu, kunda gulAba mAlati melu / kamala kumudinI kanayara juho, kevaro ketu campaka jUho / / 20 / / ina prAdika taru nAnA bhAta, sohata haiM saba nija nija pAta / eka dinAM tA vanaho majhAra, vizvanadi manaharaNa susAra // 21 // nAri sahita nija krIDA kara, lolA sthiti vara sukha vyopare / ati manojJa tAhI udyAna, nanda vizAkha gayo anajAna // 22 // tA vana dekha moha vaha lahyo, prAi pitA soM ihi vidhi lahyo / vizvanandi pAraNya pradhAna, so do hamako guNa bhAna // 23 // aru jo tuma mohi vana nahIM deu, no aba hamaro mujarA leu / hIM to jAU videza saho, nizcai kaho bAta maiM yaho / // 24 // tA vaca guna nA mohita hoi, volyo kapaTa vacana ura loi / bAko maiM upAya praba karoM, tuma mana meM aba dhIraja dharau ||2shaa veda-vedAMga ityAdi mithyA zAstroMkA paMDita huprA / uso prakAra pUrva ke mithyA saMskAra ke vaza usane pArivrAjaka arthAta tridaNDI dIkSA grahaNa kii| usane tapa Adi bhI kiye| jisa kutapa ke phala se mRtyu hone para vaha mAhendra svarga meM deva humA, usako Adhu sAta sAgarako huI aura vaha thor3I sampadAkA upabhogI huA / uso nagara meM vizvabhUti nAmakA eka rAjA thA, jisakI jainI nAmakI patno tho| punaH vaha deva vizvanandI nAma kA inakA putra humA / vaha bar3A puruSArthoM aura zubha lakSaNoM vAlA humA / rAjA kA eka vizAkha bhani nAma kA choTA bhAI thA / usako lakSmaNA nAmakI patnI thii| usake vizAkhananda nAmaka putra utpanna hayA / eka samaya kI ghaTanA hai rAjA vizvabhUtiko zarada Rtuke bAdaloM ko dekhakara sahasA vairAgya utpanna huaa| unhoMne vicAra kiyA ki kaisI AzcaryamayI bAta hai ki, ye bAdala kSaNa bhara meM hI vilIna ho gaye, iso prakAra mero prAyu aura yovana Adi sArI sampadAya naSTa ho jAyegI, isameM sandeha nhiiN| ataeva jaba taka zarIra kSINa ho usake pUrva hI mokSa prApti ke liye barAbara tapa karanA caahie| esA vicArakara vaha rAjA sAMsArika viSayoMse atyanta virakta hokara dokSA dhAraNa karane ke liye prastuta ho gyaa| eka dina usane apanA rAjya choTe bhAI ko sauMpa kara apane putra ko yuvarAjapada de diyaa| isake pazcAt vaha rAjA apane gaha se nikalakara vizvavaMdanIya thIdhara muni ke samIpa gayA aura unase dIkSA le lo| usane bAhya-abhyantara ke samaya parigrahoM kA parityAga kara tIna sau rAjAroM ke sAtha mana vacana kAyakI zuddhatA se munIzvara pada prApta kiyaa| usa saMyamI ne dhyAnarUpI talavAra se nAma aura moha ko parAsta kara karmanAza ke uddezyase tapa pArambha kiyaa| vizAkhanandI makAna kI chata para baiThA thA ki vizvanandI jinakA zarIra kaThina tapasyA ke kAraNa nirbala ho gayA thA, AhAra ke nimitta matharA nagarI meM Aye to asAtA karma ke udaya se eka gau bhAgatI huI dUsarI aura se aaii| jisame muni mahArAja ko dhakkA lagA aura naha bhUmi para gira pare / vizAmyanandI ne yaha dekha kara haMsate hue kahA ki hAra se vRkSa ukhAr3ane aura kalAI kI eka coTa se vavamayI khAbha ko tor3ane vAlA vaha tumhArA ala Aja kahA~ hai ? AhAra meM antarAya jAna kara punirAja to binA prahAra kiye sarala svabhAva jaMgala meM vArisa jAkara phira dhyAna meM nInA gae, para vizAyanandI munirAja kI nindA karane ke pApa phala se sAtaveM naraka gapA, jahAM mahAkrodhI aura kaThora nArakogoM ne uma garma dhI meM pakavAna ke samAna pakAyA, kolha meM usa nanne ke samAna pIr3A aura Are se usake jovita zarIra ko cIrA, mudgaroM se pITA / varSoM isI prakAra usakI narako kI vedanAeM sahanI pdd'ii| 306
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara parapaMna bulAyau rAi, vizvanaMdi pAyau tihi ThAi / aho bhadra tuma aisI laho, rAjyabhAra yaha saba aba gaho // 26 // hama Ara ripu Ayo rAhI, daI ujAra deza pUra mahI / jAuM tinheM jItanako pAja, parajA sukha prApati ke kAja // 27 // taba bAlyau sau rAjakumAra, tuma niSThI guru adhikAra hapako jAnakaadila jIta karI bhasamanta // 26 // vizvanadi jAnai nahi bheda, kuTilarUpa tina kIno kheda / bahu parakAra prArthanA karI, lai Adeza calo tihi dharI // 24 / senA juta tina diyo payAna, jIto jAya zatruko thAna / ihi abasara tA banahi majhAra, gayau vizAkhAnaMdi gaMvAra // 30 // mohita bhayo tahAM so jAya, kayauM upadrava ati dukhadAya / yaha virataMta dekha vanapAla, jAnau saphala pApako jAla // 3 / / dekho moha dhrigata saMsAra, prazubha arthakartA avicAra / vizvanandi rAjA bara vIra, hiradoM haiM sAhasa dhIra // 33 // hama dekhata ripU Upara vAhi, yAkai pitA paThAyo tAhi / ina kauTilatA kara bana liyo, gaja saneha nAza sokiyo / / 3 / / moha jagata meM nindya apAra, karau tAsa ina apa karatAra / moha naraka duHkha vyopara, yaha bhava parabhava duragati dharai / / 34 // tihi avasara arijIta mahAna, prAyo vizvanandi guNabhAna / sunake saTakyo saba nyauhAra, gayoM roSa ghara vanahi maMjhAra // 35 / / tAke bhaya sauM nandi vizAkha, ati Atura Darapo sukha prAkha / vRkSa kapittha mUla so gahyo, madhya, bhAga tAke chipa rahyo / / 3 / / vizvanandi adbhuta bala hoi, liyo ukhAr3a vRkSa tina soi / zatru dekha ke ati bhaya diyo, hanavai ko tina udyama kiyo / / 3 / / nahaM ta kar3i bhAgyau puni soi, zilA stambha tara chipyo soI / pIchau gaha ghAyau sukumAra, kaha jaihe anyAyi gamAra // 38 // muSTiprahAra balI jaba kayoM, zilAstambha tA china gira payauM / tAke bhaye turata zata khaMDa, sabala puruSako dIne daNDa / / 3 / / taha te bhanyo vizAkhAnanda, dekha na rakSa pAya nimanda / karuNA kara choDyo taba soi, mana meM sumari paMcapada loi / / 4 / / dekho bhoga dhrigata saMsAra, kAtara joba kadartha apAra / daNDa diyau maiM bAMdhava kAja, baMdhAdika konI agha sAja // 4 // kisI sakhada ratuke samaya rAjA vizvanandI apanI rAniyoM ke sAtha krIr3A kara rahA thaa| itane meM hI vizAkhananda vahAM pahuMca gyaa| usane lauTakara apane pitAse vizvanandIke bagIcekI bAta kaha sunAI 1 usane yaha bhI kahA ki yadi vizvanandI kA bagIcA mujhe nahIM milA, to maiM anAyAsa hI ghararo nikala jaauuNgaa| putra kI aisI bAta sunakara rAjA ne kahA--beTA, dhairya rakha, maiM zIghra hI usa bagIce ko tujhe dilavAne kA prayatna karUMgA / eka dina usa rAjA ne vizvanandI ko bulAkara kahA-yaha rAjya-bhAra maiM tumheM sauMpatA hu~ / Ajase maiM anya rAjAoM dvArA kiye upadravoM ko zAnta karane ke prayatna meM lguugaa| isake lie mujha una para AkramaNa karanA pdd'egaa| kintu vizvanandI kumArane uttara diyA--pUjya, tuma zAntipUrvaka yahAM nivAsa karo maiM svayaM una upadraviyoM ko parAsta kruuNgaa| isa prakAra rAjA ko prAjJA mAnakara vizvanandI kumAra apanI parI senA lekara cala pdd'aa| idhara rAjAne apane putra ko vizvanandIkA bagIcA saupa diyaa| prAcArya kA kahanA hai ki, aise moha ko dhikkAra hai; jisako lie manuSya ko prathama se azubha kArya karane par3ate haiN| para jaba bagIce ke rakSaka dvArA bheje gaye dUta se yaha samAcAra vizvagandIko milA to use bar3A duHkha huyA / usane socA-pAzcarya hai, mere cAtrA ne mujhe dUsarI ora bhejakara mere prati vizvAsaghAta kiyA hai / cAcA kA yaha kArya prema aura sadbhAva meM bAdhA pahuMcAne vAlA hai| ___ vastutaH vaha kauna-sA burA kArya hai, jise mohI puruSa nahIM krte| isa prakAra apane cAcAke prati vizvanandI kI durbhAvanA bar3hatI hI gayI / vaha vizAkhananda ko mArane ke lie prastuta ho gayA aura krodha se tamatamAtA hA apane bagIce kI pora aayaa| jaba vaha samAcAra vizAkha nandI ko milA to vaha atyanta bhayabhIta hokara vRkSoMkI Ar3a meM chipa gyaa| kintu vahAM bhI usake prANa saMkaTa meM pdd'e| vizvanandI eka vRkSako ukhAr3akara use mAraneke lie daudd'aa| pazcAta baha vizAkhanandI eka bar3e pattharake khambheko mAr3a meM chipA / prAcAryagaNa kahate haiM ki, kyA anyAya karane vAle kabhI vijayI ho sakate haiN| usa balavAna vizvanandIne usa stambhako muSTikAdhAta se cUrNa-vicUrNa kara diyaa| para thor3I dera bAda vizvanandIne jaba parAjita vizAkhanandIko dInakI bhAMti dekhA, taba usake mana meM dayAkA bhAva udaya ho aayaa| usane socA dhikkAra hai, isa jIvanako, jisameM apane bhogoMke lie dIna bhAIkI bhI hatyA karane ke lie manuSya 310
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ Epm Aarogle EINota / HTHE S Dian ATIRE 14 CHHAT vizAvAri jAkara patthara kI zikSA ke nIce dipa gayA meM bhI vizvana ne mapiTa prahAra meM mAra diyaa| yuddha ke uparAnta bagIcA na dene para vivAda para nizAnA nari kA jhagar3A ho gyaa| vizAmbAra bhayabhIta hokara pAne meM koparaya ke per3a kI jar3a meM lipa - 'tyati bar3A parAkramI thA, manaM tra kI hI bAda liyA aura zatru ko mArane daudd'aa|
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ UNIA TILL ANTPATRINK 3 . ARE (1) rAjA bizvabhUti kA zrIdhara nAmaka muni ke pAsa jAkara bairAmya dhAraNa krnaa| (2) rAjA vizvanaMdi dvArA rAjA vizAgyAnapi ko rAjya mopanA evaM gatrA ko kevana jAnahonA / nizAkhabhUti ko berama kI bhAvanA utpanna ho gii| usane muni mahArAja ke pAsa jAkara dIkSA pradazA karalI. upa tapa ke dvArA sapa karake samAdhi pUrvaka maraNa karake mahAdhaka svaye meN| spa humA aura yahAM kI deviyoM ke sAtha kIr3A karate hue /
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha bhoga bhugate jaba jIva, duHkha prApta hita hoi sadIva / tara na tRpti lahI jo soi, kaSTa sAdhya ava tinako hoi / / 4 / / nArI bhoga mathana utpatta, mAna jAya aru hota vipatta / saMpUraNa sukha mukti pradhAna, tAko ikSaM parama sujAna / 143 / / yaha citata upajI bairAga, mutako dInoM rAjya suhaag| chor3I lakSamo artha bhaMDAra, guruke nikaTa gaye savicAra // 44 // muni ke caraNa kamala ko naye, duvidha parigraha chor3ata bhye| dIkSA lahI mahAvrata gharI, vizvanandi muni tapa Adarau / / 4 / / dohA rahI kathA isa Thaura yaha, nanda gayau zaTha geha / sakala bRtAnta pitA sunI, taba ura cinta kareha / / 46 / / caupAI baDaM puruSa apakIrati kara, UMce kulako nIcI dhrai| je upakArI nara paravIna, te jagapUjya puruSa guNa lIna / / 47 / / vizAkhabhUti vaha citana bhayo, pazcAttApa niruttara lyau| vaha prakAra nindo saMsAra, taba saMvega Upajyo sAra ||4|| bhava tana bhoga lakSamI Adi, duvidha parigraha kauno prAdi / mUnike nikaTa gayo tihi gharI, mana vaca kAya su dIkSA dharo / / 4 / / pAparahita tapa kIno ghora, kAla ciraMtana karmani jor| apanI zakti parISaha sahI, dhara sanyAsa maraNa taba lahI // 50 / / tAke phala upajyo so deva, mahAzuka basa Rddhi sameva / devina sahita ju kIr3AkaraM, dharmavanta mukha sauM vyopare / / 51 // vizvanaMdi tapakara cirakAla, vihare deza yAma jana jAga: pAraTa mArI hi sahAra, garda kSINa muni deha apAra // 52 // pAe vanateM caryA heta, iryApatha zodhata paga det| zAMtacitta thira citta avikAra, pahuMce muni mathurApura sAra // 52 // tihi avarAra prAyau tA gAma, vizAkhanaMdi bhUpati dukhadhAma / patha samIpa vezyAgRha eka, taha ThADo zaTa rahita viveka / / 4 / / tA patha pAyau zrI munirAya, mada matsara donoM chudd'kaay| go prasUta mArI taha bhRga, duHkhala munike lAgyo aMga // 55 / / muni mahAna ati dhIraja gharauM, sahI pariSaha dhyAna na ddrau| duravyasanI vaha nanda vizAkha, dekha jatI Upara risa bhAkha / / 5 / kSINa parAkrama munI zarIra, sahiyo tinako phera adhIra / baulo durvaca dAyaka pApa, dukha karatA ara pAtaka pApa / / 57 / / zilA stambha ina kIno bhaMga, itanau hato parAkrama aMga / purava darpa kahAM so gayo, jAnI jAya na kaiso bhaya / / 5 / / ho jAA hai| yadi ise aneka bhAgoMse bhI tRpti nahIM milI, to bhalA isa kSadra bhogake lie apane bhAIkA vadha karanese kyA lAbha? ye bhoga mAna-bhaMga karane vAle hote haiM / ata: svAbhimAnI puruSako inakI AkAMkSA nahIM karanI caahie| aisA vicArakara vizvanandIne usa vanako vizAkhanandako de diyaa| use eka prakArase vairAgya ho gayA thaa| vaha sArI rAjyasampadAko tyAgakara zrI saMbhUta guruke samIpa gyaa| vahAMpara usane munike caraNa-kamaloM ko namaskAra kara samasta parigrahoMkA parityAga kiyA evaM dIkSA dhAraNa kara lii| yahAM vicAraNIya hai ki, kinhIM sthaloMpara nIca puruSoM dvArA kiyA gayA apakAra bhI sajjanoMkA mahAna upakArI ho jAtA hai / kucha samaya ke bAda vizAkhabhUti rAjAko bhI apane duSkRtyoMpara mahAna pazcAttApa huaa| vaha sAMsArika bhogoMse udAsa ho gyaa| usane bhI mana, vacana, kAyase parigrahoMkA parityAgakara jina-dIkSA dhAraNa kara lii| vaha niSpApa hokara kaThora tapa karane meM saMlagna ho gayA / usane apanI zaktike anusAra bahuta samaya taka zuddha AcaraNa karate hue, mRtyuke samaya saMnyAsa dhAraNa kiyaa| jisake pariNAma svarUpa vaha mahAzuka nAmake svarga meM vizAkhati nAmaka mahAna RddhikA dhAraka deva huaa| vizvanandI bhI muni avasthAmeM aneka grAma banAdikoM kA bhramaNa karane lage 1 pakSa mAsa prAdike anazanoMse unakA zarIra atyanta kSINa ho cukA thaa| unake proTha-maha Adi aMga sUkha gaye the| aisI avasthAvAle muni vizvanandIne eka dina IryApaya daSTise mathurA nagara meM praveza kiyaa| isI samaya vaha vizAkhananda bhI bare vyasanoMke sevanase rAjya-bhraSTa ho kisIkA dUta banakara usI nagarImeM AyA usakA eka vezyAse samparka ho gyaa| eka dina vaha uso vezyAkI havelI para baiThA hayA thaa| nIcese vizvamandI muni jA rahe the / ekAeka, eka bachar3e vAlI gAya ne apanI sIMgase unheM dhakkA de diyA, jisameM ve jamInapara gira pdd'e| unheM girate hue dekhakara vizAkhanandI haMsane lgaa| usane baDe hI kaThora zabdoMmeM kahA-muni ! terA purvakA parAkrama aura bala kahAM calA gyaa| grAja to tU zaktihIna durbala zarIravAlA murdekI bhAMti dikhAI detA hai| usane bar3e hI kaThora aha dhakkA de diyA, jisameM A thaa| nIce se vizva
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ mau hama dekhata durbala bhaye, zakti rahita hirade aba Thaye / ihi vidhi bahu duravaca suna soi, kopyo muni bahu prAtura hoi||56|| rakta varNa taba kIne akSa, dayAvaMta hiradai paranancha / are duSTa ! mo saMpa mAhatta, hAraNa karo tumane aAsanta / / 60 / / pAhe taM kInauM hai jAma, kaTuka mUla te kInauM nAsa / yahI tapasyAke parabhAva, saba dekhata hedI tujha kAya ||6|| yahI vidhi mUni bAMdhinidAna, phira nija bhAvanako ura pAna / nidAna bandha budha nindata moga, yAta satarupana nahi jAga / / 62 / / dhara saMnyAsa karau mana dhIra, tapasau. chor3e prANa shriir| mahAkA kalapa sUra Thayo, lapake phalasau prApata bhayo / / 6 / / jahAM vizAsabhUti muni deva, doI jhye eka thAneva / SoDaza sAgara Ayu pramAna, mAna deva bahuna jihi Ana / / 6 / / divya deha tasu dIpti apAra, sapta dhAtu vajita avikaar| vimAna baiThakara bandana kara, meha Adi nandIzvara prN||65|| zrI jineza pUja mana lAi, paMcakalyANaka rahi ati sAi / giri nada nadI sarovara mAhi, krIr3A kara citta harasahi / / 6 / / dohA sahajAmbara bhUSaNa sahita, Rddhi viRyAvanta / pUrva upAjita puNyaphala, zAnti kAnti zobhAna / / 67|| vividha bhoga te bhogave, daivina sahita sujAna / sukhasAgara ke madhya sura, krIr3A karata mahAn // 6 // caupAI jambUdvIpa bharata yA khaNDa, deza suramya vasai vina daNDa / paudanapura nagarI zubha basai, tahako bhRSa prajApati laga / / 6 / / rAnI jayAvatI guNarUpa, vizAkhabhUti sura cayau anUpa / tinake putra Upajyau Aya, vijayakumAra nAga so pAya 1170|| vizAkhanandI ke aise vacana sunakara muni ko krodha ho paayaa| unhoMne lAla ne bakara antaraMga meM hI kahA-re duSTa ! mere tapa ke prabhAvase tujhe avazya hI isa kadu haMsI kA phala milegaa| yahI nahIM tere, mUlakA hI mAza nizcita hai| isa prakAra usake vinAza karane rUpa buddhimAnoM dvArA nindA kiyA gayA, aisA nidAna baMdha karake muni ne samAdhi maraNa dvArA prANa tyAga kiyaa| isa tapake prabhAva se dasavaM svarga meM usI sthAnapara vaha deva hamA, jahA~ bizAkhabhUti deva huA thaa| yahAM use solaha sAgarakI Ayu prApta huii| una donoM devoMne uttama sapta dhAtu rahita zarIrI ko dhAraNa kiyaa| be vimAnoM meM baiThakara sumeru parvata tathA nandIzvarAdi dvIpoM meM jinendradeva kI bhaktibhAva se pUjA karate the tathA bhagavAnake garbha kalyANakameM bhI jAte the| apane pUrvAjita tapake prabhAva se ve apanI deviyoMke sAtha sukha pUrvaka rahane lge| isI jambU dvIpa ke suramya deza meM podanapura nAma kA vizAla nagara hai| vahA~ ke prajA pAlaka rAjA kA nAma prajApati thaa| usakI jayAvatI nAma kI rAnI thii| una donoM ke ghara vizAkhabhUti rAjA kA jIva svarga se cayakara vijaya nAma kA balabhadra hRyA aura usI rAjA kI mRgAvatI rAnI ke garbha se vizvanandI kA jIva tripRSTha nAma kA mahA balavAna nArAyaNa hayA / ve donoM bhAI candramA ke varNa ko bhAMti zubhra kAnti vAle he| ve zAstrajJa, aneka kalAoM meM nipuNa nyAya mArga meM lIna tathA bhamigocarI evaM vidyAdhara deboM kara pUjanIya hae / unako avasthA krama-krama se bar3hane lgii| sUrya aura candramA ke sadaza ve donoM bhAI pratibhAzAlI hue| 1. mahAmuni vizvanandI zAntapariNAma Ayu samApta karake tapa ke prabhAva se mahAzaka nAma ke dasarva varga meM deva hue / vizAla bhuni bhI nAma prasA me umI gvarga meM deva hue the| yaha donoM Apasa meM prema se svargoM ke mahAsukha bhogate the| 2. svarga ke mahA mukha bhoga kara vizAbabhUti kA jIva iso bharata kSetra meM muramya deza ke podanapura nanara ke prajApati nAma ke rAjA kI jayAvatI nAma kI rAnI ro vigapa nAma kA prathama balabhadra hA aura maiM vizvata dI kA jIva usI rAjA kI mRgAvatI nAma kI rAnI me tripuSTa nAma kA pahalA nArAyaNa huA / hama donoM bahe balavAna the| pichale janma ke saMskAra ke kAraNa hama donoM kA AparA meM bar3A prema thaa| 312
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ _. - _ Ge! -- .. ki:- AcArya zrI sUvidhisAgara jI mahArAja E Upara - vizvanAda ne apane putra ko rAjya dekara gurU ke pAsa dIkSA kI AjJA maaNgii| nIya -- tapazcaraNa se jINa deha vAle muni vizvandi jI mhaaraaj|
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgadarzaka :- AcArya zrI vizvanandi nirAja vihAra karane hara mathurA pura pahu~ce, yahAM para vizAdhanaMdi bhI thA, prasUta gAya ne munirAja ke peTa meM sIMga mAra diyA parantu ganigata ghabarAye nahIM, aura dhairya pUrvaka pariSaha sahana kiyA / . / F . .in -- .. - . JAPURA - -- minute - Re-har .-5. Hindi - SRIALS SECREN / HurrentMarcen02. 1 ........... - . 4. pApI vizAmbanIMda ne mRti vizya nandi jI se kahA ki Apa ko vaha zakti kahAM gaI jo muSTi prahAra se zanA noDalI thI. yaha muna munirAja ko krodha zrAgaya! naMka netra lAla ho gaye aura bole-duSTa nare napa ke mahA-ya ko cunotI dI hai maiM maba ke sAmane nare zarIra ko chedana kara ge|
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ AC 4 A .. :.:: . k a M Y SONA R zrI vizAkhabhUti munirAja rAjA vidyApati kA vairAgya PA SA T IAS .... vizAkha bhuti manirAja ne pApa rahina tapasmaraNa kiyaa|
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ | LEHEE:kahaE E EEEE EkjaLL ELECTREY ke sAtha nAnA prakagaH kA bhaMga kiyaa| trivananda mani mahAmAsvarga meM utpanna bhaye, hA para kiyA APRIHAorror- P mmandertainmuskumar H {<<<
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ racana pura kA rAjA pavana jaTI sapanIlI ke sAtha / Mainitanuary --- ANT . BMar.00000000dan . (CIS sAdaDAsAgara jI mahArAja 1:reak candra kaHni rAjA apanI garna subhadrA ra patra kami ke mAtha / gthanagara nagarI meM jvalanaTI rAjA aura nilakA pura nagarI meM candrakIti vidyAdhara kI strI mRgadrA aura putrI mavegA ke sAtha /
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA jvalana jaTI dUta kA uttara sunakara prasannatA se putra putrI ko vidA karate huye / PHINDEEN . Recsy svayaM prabhA ne apane bhAI ke sAtha podana pura ko prasthAna kiyaa|
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRgAvato dUjI tiya Ana, vizvanandi tinake ura prAna / upaja putra tripRSTakumAra, mahAbalI aridala kSaya kAra / / 7 / / candrakAnti tana vijayakumAra, balI tripaSTa nIla vapu dhAra / hoU nyAyamArga para vIna, adhika pratApa kalA so lIna / / 2 / / caraNakamala sebai bahubhUpa, bhUcara khecara asura anUpa / mahA vibhava' saMpati sukha yAna, divyAbharaNa la haiM guNabhAna / / 7 / / kramasoM jojana prApta bhaye, lakSmIgRha krIDA ati vya / pUrava puNyatanoM phala sAya, bhoga kara manavAMchita loya // 74 / / dAna zIla guNa sohaiM doya, candra suryakI paTatara hoya / bala nArAyaNa jAno tAsa, tIna khaNDa adhipati parakAsa // 7 // vijayAraghako uttara saina, alakApurI nagara jana caina / mayUragrova taha rAjA jAna, rAno nolayazA guNakhAna // 76|| vizAkhanandi bhrami baha parajAya, puNya phala sara dujau pAya / tinake suta upajau caya deva, azvanIva gaNamaNDita eva 1 // 7 // pratikezava apacako soya, tAna khaNDa bhUpati pati hoya / jagaprasiddha lakSmI hai dhAma, sArA sahasa sakala tasa nAma ||7|| tAhI uttara zreNipradhAna, rabanUpura' nagarI zubha thAna / ati manojJa UpamA nahi tAsa, namivaMzo bhUpati parakAsa // 79 // jvalanajaTI hai tAkI nAma, caramazarIrI mukta hi dhaam| puNyavaMta chabivaMta apAra, vidyAvaMta aneka prakAra ||8|| vAhI uttara aMNi majhAra, tilakApura nagarI zubha sAra / candrakoti khagapatiko nAma, priyA subhadrA tisake dhAma // 8 // tinake vAyusavegA sutA, so hai rUpa kalA sNyutaa| kramasoM jovana upajo jabe, jvalana jaTI ko paraNI taba // 5 // arkakIti suta tinake bhayo, arka samAna pratApo jyo| duhitA svayaMprabhA guNalona, rUpavanta zubha citra prabona // 3 // bharata kSetra ke antargata hI vijayA parvata ko uttara zreNI meM alakA nAma ko eka purI hai| vahAM kA rAjA mayUragrIva tathA rAnI naulaMjanA thI / duSTa vizAkhAnandI kA jova saMsAra samudra meM bhaTakatA humA, katipaya puNyodaya se azvagrIva nAma kA unakA putra hyaa| vaha tona khaNDa pRthvo kA pati pravacakro, devoM dvArA sevya tathA pratApI sAMsArika bhogoM meM lIna huA / vijayAdha ke uttara meM hI rayana pUra deza meM eka cakravAka nAma kI atyanta ramaNIka purI thii| usa nagarI kA rAjA jvalanajaTI thaa| vaha pUNyodaya ke phalasvarUpa bar3A hI tejasvI aura aneka vidyAoM kA jAnakAra humaa| --. . . . - - 1. vizAkhanandI kA jIva aneka kugatiyoM ke duHkha bhogatA huA vijayArtha parvata ke uttara meM alakApurI ke rAjA mapurakhIva kI ganI nIlaMjanA ke azvanIva nAma kA pratinArAyaNa huA / vaha bar3A duSTa thA, isI kAraNa isa kI prajA isase dukhI thii| 2. vijayA ke uttara meM hI rayanapura nAma ke deza meM eka cakravAka nAma kI nagarI thI jisa kA rAjA jvalanajaTI thA, jisakI rAnI vAyuvegA thI jisakne svayaMprabhA nAma kI putrI thI jisake rUpa ko sunakara azvanIva usase vivAha karAnA cAhatA thA / parantu jvalanajaTI ne apanI rAjakumArI kA vivAha tripRSTa kumAra se kara diyaa| jaba azvagrIva ne sunA to apane cakra-ratna ke ghamaNDa para jvalanajaTI para AkramaNa kara diyaa| babara milane para tripRSTa kumAra aura usakA bhrAtA vijama usakI sahAyatA ko A ge| pahale to dUta bheja kara azvagrIva ko samajhAnA cAhA, paratu vaha na maanaa| jisa para deza rakSA ke kAraNa inako bhI yuddha bhUmi meM AnA par3A / var3A ghamAsAna kA yuddha huA / avIva yodA thA. usake pAsa bar3I bhArI senA thii| dUsarI ora vecArA jvalanajaTI / zera aura bakarI kA yuddha kyA? kaI bAra jalanajaTI kI senA ke gA~va umbar3a ge| magara tripRSTa donoM hAthoM meM talavAra lekara isa vIratA se lar3A ki azvagrIva ke dAMta naTe ho gaye aura joza meM Akara usane tripaSTa para apanA cakra calA diyaa| puNyodaya meM vaha cakra tripRSTa kumAra kI dAhinI bhujA para A virAjamAna huyA aura usane vaha nakaratna asvadhIva para calA diyA jisa ke kAraNa azvanIva prANarahita ho gayA / usakI phauja bhAga gaI, tripRSTa kumAra tInoM khaNDa kA svAmI nArAyaNa ho gyaa| aphyUna kA nazA, bhaMga kA nazA, zarAba kA nazA to saMsAra burA jAnatA hI hai, kintu dolana tathA hakUmata kA nazA ina satra meM adhika burA hai| tInoM skhaNDa kA rAjya prApta hone para tripRSTa Ape se bAhara ho gyaa| gAnA sunane meM usakI adhika ruci thii| usane zayyAlAla ko AzA de rakhI thI ki jaba taka baha jAgatA rahe gAnA hotA rahe aura jaba usako nIda A jAye gAnA banda karavAde / zayyApAla ko bhI gAne meM Ananda Ane lgaa| eka dina kI bAta hai ki tripRSTa so gayA parantu zayyApAla gAne meM itanA masta hogayA ki vipaSTa ke so jAne para bhI usane gAnA banda na karavAza / jaba vipRSTa jAgA to usa samaya taka gAnA hote dekha kara vaha yAga abUlA ho gayA aura usane zayyApAla ke kAnoM meM garma zIzA bharavA diyaa| viSaya bhoga meM phase rahane ke kAraNa yaha mara kara mahAtamaprabhA nAma ke sAtaveM naraka meM gayA jahA~ etane mahAdukha uThAne par3e ki jina ko suna kara hRdaya kopa uThatA hai|
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka dinA khagapati darabAra, AI le gandhodaka sAra / jovanavanta pitA dekhiyo, mana cintA vara kI pekhiyo ||4|| naimittika pUchau tina jAya, vinaya sahita zira caraNa lagAya / putrI bhartA hU hai koya, kahiye mero saMzaya khoya // 55| napa baca sana tina uttara diyo, rAjA samAdhAna kara hiyau / kezava prathama tripRSTakumAra, terI satA lahai bharatAra / / 86 // vijayAradha kI cauI, tumako 6 cakrI. soI / nama haiM saba khagapati tuma pAya, nahIM anyathA yAmeM prAya / / 7 / / ihi prakAra munike vaca suna, nihanau kara napa mana meM gunai / muni amitendratane pada jAna, rAjA nama pAyo nija thAna ||5|| azvagrIva ko Dara mana bhayo, yaha karaNDa vana meM nRpa gyau| tahAM jAyakai likhi zubha lena, doU pakSa sunirmala dekha ||6| diyau dUta ko harSa bar3hAya, kula vRttAnta kahyo smjhaay| calo dUta nahi lAI vAra, podanapura pahuMco tatakAra / / 6 / / parajApati bhUpati darabAra, sohai mano amara gaNa bhaar| putra sahita baiThayau nara Iza, nRpa aneka nAvaM tihi zIsa ||6| dUta pAi taha~ kiyo juhAra, patra diyo bhUpati kara saar| podanAdhipiti patra jaba layau, mAthI nAya subAMcata, bhayau / / 6 / / hitako kAraja dekho sarva umagyau hRdaya rAyako tb| prAdara bahuta datakA kiyo, Asana subhaga baiThakA diyau ||13|| sabako patra sunAyo rAya, likhyau yathAvidhi harSa bar3hAya / bijayAratha kI uttara saina, rathana pura nagarI zubha caina // 94|| namike vaMza kiraNa parakAza, jvalanajaTi rAjA guNa raash| vinayavanta tasa puNya prabhAya, vidyAdhara vahu se pAya / / 5 / / tuma podanapura udita subhAna, bAhubalI vaMzI sukhadAna / parajApati rAjA adhikAra, suta tripRSTha aridala-khayakAra / / 6 / / svayaMprabhA tini joga kUvAri, daI pitA ati prIti saMbAri / yaha prakAra lekha taba sunyo, sabane mano mAnakara gunyau // 17 // usI parvata ke pratyanta manohara dyatilaka nAma ke eka nagara meM candrAbha nAma kA vidyAdharoM kA svAmI thaa| usakI pyArI patnI kA nAma subhadrA thA / una donoM ke vAyuvegA nAma kI eka atyanta rUpavatI putrI utpanna huI / avasthA prApta hone para vAyubegA kA vivAha jvalanajaTI ke sAtha sampanna hmaa| donoM ko sUrya ke samAna tejasvI eka arkako ti nAma kA putra aura atyanta zubha pariNAmoM vAlI svayaMprabhA mAma kI putrI utpanna huii| eka dina kI ghaTanA hai / vaha vidyAdharoM ke svAmI ko apanI kanyA ko yovana sampanna tathA usakI dhArmika pravRtti dekha kara usake pUrvabhava kI jAnakArI prApta karane kI abhilASA haI / usane sambhinna zrotR nAma ke eka nimitta jJAnI ko bulAkara pUchA-kRpAkara yaha to batAiye ki isa putrI ko kauna sA puNyavAna pati prApta hogaa| rAjA ke praznottara meM nimitta-jJAnI ne kahA-mahArAja, ApakI putrI bar3I bhAgyazAlinI hai| vaha arddhacakrI nArAyaNa (tripuSTa) kI paTarAnI hogii| vaha arddhacakrI nArAyaNa tujhe vijayAdha ke donoM ora kA rAjya dilavAne meM samartha hogaa| isameM kisI prakAra kA sandeha karanA ucita nahIM hai| vijayAdha kA rAjya prApta ho jAne para tu vidyAdharoM kA svAmI hogaa| nimitta jJAnI ke vacanoM para vizvAsa kara, rAjA ne indra nAmaka apane mantrI ko bulAkara use patra likhane kA Adeza diyaa| patra likhA gayA aura vaha likhita patra lekara mantrI ne svayaM podanapura ko prasthAna kiyaa| vaha mantrI-duta prAkAza mArga hokara zIghra hI pUSpaka ramyaka vana meM jA phuNcaa| isa pora tripRSTa meM bhI kisI nimitta jAnI ke dvArA sArI ghaTanAyeM jAna lI thIM / dUta ke Agamana kI bAta bhI use jJAta thii| baha bar3e harSa ke sAtha dUta kI agavAnI karane ke liye aayaa| maMtrI dUta ko usI samaya rAjA prajApati ke sAmane lAyA gayA data ne marataka navA kara podanApurezvara ke samakSa patra rakha diyA aura apane yogya sthAna para baiTha gyaa| patra ke bhItara mahara chApa thI, isaliye uro mukhya kArya sUcaka' patra samajhA gyaa| rAjA ne patra par3hane kI tatkAla AjJA dii| patra khola kara par3hA gyaa| usameM likhA thA: pavitra buddhi, nyAyI mahA catura namirAjA ke vaMza meM sUrya ke sadaza vidyAdharoM kA pati jvalanajaTI rathanapura zahara se RSabha deva me utpanna vAhabali vaMzIya podanapura ke svAmI mahArAjA prajApati ko sneha pUrvaka namaskAra / kuzala ke pazcAta savinaya nivedana hai ki, prajAnAtha ! hamArA tumhArA sambandha pUrva pIr3hiyoM se calA A rahA hai- kevala vaivAhika sambandha hI nahIM hai| ataeba mere pUjya tripuSTa nArAyaNa ke sAtha merI putrI svayaM prabhA lakSmI kI bhAMti. prema vistArita kare arthAta merI patrI ke sAtha paApake putra kA vivAha ho, to atyuttama ho /
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ doU pakSa vizuddha mahAna, pUchata joga kArya nahi mAna / hai bar3abhAga tripRSThakumAra, svayaMprabhA milayau guNabhAra 9 zira navAi taba bolo dUta, mo vaca suna bho nRpa guNa jUta / pUrNa vRtAnta kahyau samajhAya, azvagrIva ko bhaya dukhadAya / / 66 / / sunakai bhUpa mahA pratApa, eka mata hU~ dIno jvAya / azvagrIva ko bhaya mata karo, apane citako cintA harI // 100 / / bAkI Ayu ghaTI jo hoya, hamasoM rAra kareM bahu soy| yA kaha dUta vidA nRpa kiyo, dAna mAna bahu tAkI diyau / / 101 // cAlyo turaMta na lAivAra, pahuMcyo jAya rAya darabArakaja sinasanala siniyajhare rAjA kara Ananda lhyo||10shaa arkakIrti paThyo jina pUta, svayaMprabhA le dala sanjata / harpavAna cAlyo bhUpAla, podanapura pahacyo tatkAla // 10 // vidhi vivAha kI kInI jAya, prIti sahita dInI khagarAya / svayaMprabhA paTarAnI bhaI, rUpakalA guNa prabhutA ThaI / / 104 / / siMhavAhinI vidyA sahI, garuNavAhinI dUjI lhii| dekho puNyatanoM parabhAya, vidyAdhara ghara hI de jAya // 105|| praba vivAha kI vArtA sabai, azvagrIva nupa suniyo savai / kopyo ati pAtu jyoM tauya, agni jvAla tava uThyo soya / / 106 baI prakAra baha senA saMga, gaja ghor3e ratha yAdi SaThaMga / cakra ratana pAlaMkRta soI, Ayo podanapura avaloi / / 17 / / tina Agamana sunau naranAtha, calo tripRSTha bhrAta le sAtha / hAtho mAdika aura turaMga, senA nAtha cala caturaMga // 10 // gaye saMgrAmabhUmi meM doya, bhAvI ardhacakrI hai soya / jvalanajaTI mAyau tihi ThAya, senA saja arigA Aya rAya bahu inako mileM, azvagrIva ke sanmukha cale / kaTaka dikhAva bhayo duhu aura, larana lage jodhA bahu ghora / / 110 // dohA larai subhaTa duhu aura ke, kareM paraspara ghAva / jyoM pataMga dIpaka pareM, dei naika nahiM cAva / / 111 // karakhA chanda jurI dou senA karai yuddha ainA, lare, mubhaTasoM subhaTa raNa meM pracAra / lara vyAla soM vyAla rathavAna rathasauM, tahA~ ke tasauM kuMta kirapAna jhAra / / jure jora jodhA murai naika nAhI, TaraM Apane rAya kI teja saarai| kara mAra ghamasAna halakaMpa hoto, phire doya maiM eka nahIM koI hArai / / 112 // rilla chaTata rAra dUha aura gagana chAyo shii| mAnoM baraSata megha avani upara rhiiN| rudhira dhAra taha dekhi sukAyara bhjjhiiN| subhaTa zUra vara vIra su sanmukha gajjahIM / / 113 // rAjA prajApati patra sunakara mugdha ho gye| unheM ukta bhAvI sambandha se bar3I prasannatA huii| unhoMne uttara meM kahAtumhAre rAjA ko prAjJA mujhe zirodhArya hai| maMtrI dUta aAdara aura dAnAdi pAkara vahA~ se zIghra hI lauttaa| vaha bar3I drata gati se rathanapura A phuNcaa| usane Ate hI rAjA jvalanajaTI ko yaha saba sandeza sunaayaa| jvalanajaTI ne bar3e utsAha ke sAtha apanI putrI kA vivAha vaivAhika vidhi ke anusAra zripRSTakumAra ke sAtha kara diyA / usa kanyA kA svarUpa avarNanIya thaa| arthAta yaha dUsarI lakSamI hI thii| vastuta: puNyodaya se dulaMbha vastu bhI anAyAsa hI prApta ho jAtI hai| punaH vaha vidyAdhara pati ne apane jAmAta ko siMhavAhinI tathA garur3a vAhinI ye do vidyAyeM pradAna kii| para isa vivAha kI bAta jaba rAjA azvagrIva ne sunI to usake krodha kA ThikAnA na rahA / vidyAdhara rAjAoM ko sAtha lekara yUddha ke lie prastuta ho rAjA rathana pura ke parvata para jA phuNcaa| idhara tripRSTa bhI apanI senA sajAkara kuTumbiyoM ke sAtha pahuMca cukA thaa| donoM ora se ghamAsAna yuddha humA / cakrI tripRSTa ne apane bAhubala ke pratApa se azvagrIva para vijaya prApta kara lii|
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ lagata pAca gira parata phera uThake lre| svAmi kAja nija dharma vicAra hiye dharai / / vinA zuNDa gaja koikaH kaTi kaTibI gir| paidala aura turaMga sabai veghara phira // 114 // jyoM barSAta pAya nIra saritA bdd'e| tyoM raNa siMdhU samAna rakata lahara cahai / / kAyara vahi yahi jAya sUra pahirata phir| TUTa-Ta ratha kavaca proya dharanI gireM / / 11 / / caupAI hoi yuddha ihi vidhi adhikAra, larai subhaTasoM subhaTa apAra / pratihAra kezava sanmukha lareM, vidyA veda paraspara karaM // 116 / / pratihari hari prati bAlyau ema, sunarai bAlaka mo vaca jema / svayaMprabhA aba hamako beU, nizcala apanI rAja kareU // 117|| nAtara aba chedoM tubha kAya, bIdhyau haiM jama kAtara pAya / kopata mohi surAsara Dara, bhUpati ko sammukha muhi lr||11|| tava kezava haMsi aisI kahI, anucita bAta kahI tuma yahI / nAma samhArana apanI karai rAjanakI kyA samasara karai / / 11 / / vina lamAma taM cAhata grIba, yAtaM bAta kahata taja sIva / azvagrIva yaha suni parajayoM, mAnoM agni mahAvRta payau~ / / 120 / / tabahi cakra kara liyo uThAya, sahasa bAra zobhA adhikAya / dura vaca kahiSAlyau risa pAya, calyo maMdagati aruNa sbhaay||121 bIna pradakSiNa tInI tAya, phira dakSiNa bhaja baiThayo prAya / puNya pApa kezava ko jAna, tona khaNTa lakSmI vaza mAna / / 122 / / tipATha bolyo nararAva, mI pada nama taM nijapura jAva / sukhavilAsa bahumAnanda karo, hamarI prAjJA nizadina dhro||123 avayova sana kohi caDhyo, mAno sindhu laharaso baDhyo / re bhUcara taM dIna apAra, garajata kahA cUka mada dhAra / / 124 / / ko gorakha sahasa nareza, mopada namaiM dhara upadeza / svayaMprabhA aba arko mohi, nAtara hanauM nirantara tohi / / 15 / / taba tripaSTa kopyo mana dhora, cakra phirAyo aMgula jor| sata cUkaM karavAI tAhi, ghAlapa ripu zira chedI jAhi 126 / / mataka bhayau, raudra dhyAna sau naraka hi gayau / bahu prArambha parigraha joga, pUraba kiye azubha tina bhoga / / 127 // dohA mahA pApa ke udayasoM, gayo saptameM bhUra / saMpUrana dukha taha saha, raheM sUkkha saba dUra // 12 // caupAI aba tripaSTa jaga meM vikhyAta, nijita jasa pAyau abadAta / sAdha cakra-ratnakara jAna, tIna khaNDa narapati prasthAna ||123 / / rAti bhapati vyantara deva, praNameM caraNa kamala kara seva / sAra vastu saya ara prAya, kanyAratna prAdi sUkhadAya // 13 // vijayAradhakI zreNI doya, dInI jvalanajaTI ko soya / bahuta vibhUti bhaI harigeha, dalakhaMDa vidhivata maNDita neh|| 131 // daza diza jIta bhaye zrImAna, puNyavaMta bahu jaga paradhAna / apane ghara bahu lIlA kara, triyA sahita sukhasau byauparai / / 13 / / azvagrIva hI kaba mAnane vAlA thA usane tripuSTa ko mArane ke uddezya se zastra cakraratna ko calAyA para vaha cakra tripaSTa ke mahAna puNyodaya se unakI pradakSiNA dekara unako dAhinI bhujA para pAkara virAjamAna ho gyaa| isake pazcAt tripuSTa ne bhI tIna khaNDa kI lakSmI ko apane prAdhIna karane vAle apane cakraratma ko azvagrIva para claayaa| usa cakra se azvagrIva kI madhya ho gii| baha raudra pariNAma tathA pArambha parigraha ke phala svarUpa marakAyu bAMdha kara marA thA, isaliye vaha baiddhi mahApApa ke udaya se sAtaveM naraka meM gayA, jo samagra duHkhoM kI khAni hai / vahA~ sarvathA duHkha haiM aura vaha ghRNita sthAna hai| Dhasa yada meM vijaya prApta kara lene ke kAraNa tripaSTa kI sAre saMsAra meM khyAti phailii| usane cakraratna se tIna khaNDavata rAjAnoM ko apane prAdhIna kara liyaa| vidyAdharoM ke svAmI mAgadhAdi rAjAoM tathA vyantarAdi patiyoM ne bhayabhIta hokara tripaSTa ko apanI kanyAya tathA bheTa meM bahumUlya bastueM pradAna kii| tripRSTa ne vijayAdha ke donoM mora ke rAja aura usakI RdiyA~ rathanapUra ke rAjA jvalanajaTI ko sauMpa dI aura svayaM bar3I vibhUti ke sAtha apane nagara meM prasthAna kiyaa| pUrva ke
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ vika:-ama 6 azvagrIva aura jvalana jaTI kI senA kA yuddha / LyN aghAvatI rAnIvizAkhAmacari japata jAyakavAranAme vijaya kumAra kA janma /
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ STILALA rijA kamAra apane patra ko rAjya kara mana dIkSA dhAraNa kI korabAra nAmaraNa karakapanamana ko prApta hye|
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ Six ANIMER BAR naraka nAMva dR.nya kA varNana / narakAsana kunA nanukA ". kora ::
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ a COUN naraka gati ke duHkha kA varNana naraka gati ke duHkha kA varNana /
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva vipAka tanI phala jAna, sapta ratna AlaMkRta mAna / bhUcara khecara vyaMtara deva, soraha sahasa kareM nRpa seva / / 133 // soraha sahasa bhUpakI sutA, paraNI rUpa kalA saMyutA / vividha bhoga bhugata sukumAla, sukhasoM jAta na jAnauM kAla / / 134 / / maraNa ayaMta ramyau jagamAhi dharmadAna vidhi jAnyoM nAMhi / jyoM dina andha ulUkA hoi, bhAnu udota na jAnai soi / / 13 / / vaha prArambha parigraha ghora, zvabhravAsa pAyau tA jora / viSayana meM Asakta apAra, bAMdho dura lezyA dukhakAra ||136 / / dohA chor3e prANa zarIrata, raudra dhyAna soM ghora / pUraba pApa vipAka kara, gayo saptameM ghora // 137 // kathA tahA~ ke kaSTa kI, ko kara sake bakhAna / bhugataM so jAnai sahI, ke jAna bhagavAna / / 13 / / sAmAnya naraka varNana dohA ghaTAkAra ghinI jahAM, andha adhomukha hoI / sampUraNa tana Upaje, antara ghaTikA doi / / 136 // tala zira Upara pA~va hai, para bhUmi meM prAya / bauchu eka hajArata adhika vedanA pAya // 140 / / ulachata jojana pAMcarsa, naraka sAta meM mAMhi / viSama vajra kaSTamayI, pareM bhUmi phira prAhi / / 141 / / dekha tAsako nArakI, mArai niradata hoya / pUrNa asAtA ke udaya, cintai mana meM soya // 142 / / kauna bhayAnaka bhUmi yaha, saba dukha thAnaka niMda / raudravaraNa ye kauna haiM, vedanA dAika vinda / / 143 / / ko maiM kaha pAyo ita, ekAkI sukha nAhi / kauna karma yaha Upajyo, bhUmi bhayAnaka mAhi // 144 // ityAdika cintA karata, avadhi vibhaMgA pAya / zavabhra kapa jAnau payauM, nija parako dukhadAya / / 14 / / pUraba rasa lolupa hatI, bhASe vacana lavAra / laga narana ko kaTuka sama jyoM asi prati dukhkaar||146|| para triya Adika vastu je, seI haTakara joya / paradhanamaiM saba hara liyau, pApabaMdha jiya hoya // 147 / / maiM akhAdya khAI savai, pII jitI apIya / aru aseya seI hatoM, sau aba yaha dukha lIya // 148 / / upArjana kiye puNyodaya ke pratApa se cakAdi sapta ratnoM se zobhAyamAna tathA solaha hajAra vidyAdharoM se namaskRta vaha prathama kezava (nArAyaNa) tripRSTha solaha hajAra rAja-kanyAoM ke sAtha vibhinna prakAra ke bhogoM kA upabhoga karane lagA 1 kintu usakI bhoga-lipsA yahA~ taka bar3ha gayI ki, usameM dhArmika pravRtti nAma mAtra ko nahIM raha gayo / vaha dharma-pUjA dAnAdi kA nAma bhI nahIM letA thA / ataeva usane bhArambha, mamatA, pariNAma Adi viSayoM meM lIna rahane ke kAraNa khoTI lezyA aura raudra dhyAna se nakarAyu bAMdha liyA aura mRtyu hone para vaha sAtaveM naraka meM gyaa| naraka to ghRNita hotA hI hai| vahA~ isakA janma auMdhe muhahayA pIra do ghar3I meM hI pUrNa zarIra ho gyaa| isake pazcAt tripRSTa kA jIva usa sthAna se naraka kI bhUmi para giraa| usake sparza hote ho usane cillAnA prArambha kiyaa| jisa bhUmi ke sparza se hajAra bicchumoM ke kATane jaisI pIr3A hotI hai, aisI pRthvI ke sparza se duHkhI humA vaha jIva 120 koza Upara kachala' kara punaH patthara aura kAMToM se bharapUra pRthvI para girA / tadanantara vaha dona mArane pAye hue nArakIyoM ko dekhakara tathA bhAvI mahAna kaSToM kI kalpanA kara aisA vicAra karane lagA--- 317
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ soraThA paraba kInoM pApa, so nihacai varI bhayauM / ghAtaka jAnoM pApa, aura bahata kahiye kahA / / 146 // suraga mukata dAtAra, parama dharama jAnoM nhiiN| pAlyo vrata na lagAra, so nihacai aba bhogau // 15 // kiMcita tapa nahi kIna, dAna supAtrai nA diyaa| jina pUjA kara hIna, azubha karma pote prai||15|| dohA saMpUraNa te pApa saba, bhugate saba ihi thAna / tIba bedanA cita saba, pUrva pAka so jAna // 152 / / kaha~ jAU~ kAsauM kahUM, zaraNa na dosa koii| kAko pUchI bAta iha, ko rakSaka mujha hoi / / 153 / / caupAI ityAdika cintA AjI. pazcAtApa karai mana ghnii| tAvata dagdhamAna taba bhayau, ati dukhasauM pIDita ura Thayau / / 154|| tAvata tatachina Aye tahAM, pApavanta nAraka jiya thaaN| mudgara Adi kara bahu mAra, nUtana nAraki naina nihAra / / 155 / / krodhavanta kalahI saba jAna, netra phuliMga mahA dukha khAna / pAle kunta kRpANa kamAna, dekha khirai pAre paravAna // 156 / / kATa kara aru chedai pAya, bhedai carama tIna dukhadAya / antra mAlikA taureM koi, deha vidAra ihi vidhi soya / / 157|| pala phira kolameM ghAla, tAte taila tapAva hAla / pakara pAya paTake bhU mAMhi, kaTaka leza hoi adhikAe / / 15 / / mulIpara dhara daihi uThAya, ghasiTa kaMTaka taru soM jAya / taba pukAra kAno bahu jora, ghAvanasoM pIDyo tana ghora // 156 / / sarva aMga dagdhau tA tanau, agani samAna jvalita ati ghnii| vaitaraNI jala paiThau jAya, zAnta deha taha dukha adhikAya // 10 // tAsa vAri vArU' durgandha, bhagyo vahAM se hiradai andha / asikapatra bana pahaMcauM tAma, zokavanta lInau vidhAma // 161 // vAyu jora tIkSaNa asipatra, chaur3eM tarubhaya karatA satra / chinna-bhinna khaMDila tana pAi, rakata cucAta bhanyo akulAi / / 162 // parvata antara gayau turanta, laM vizrAma hiye bhayavanta / dharai nArakI tahAM vikriyA, bAgha siMha Adika dura ghiyA // 163|| keI gira te deha girAya, keI bhUmi madhya soM prAya / khaNDa khaNDa tatacchina tana hoya, kAyara citta zaraNa nahi koya // 164|| keI jakara jaMjIrana DAra, sudha karAyakai kaiyaka maar| loha tanI lAtI putalI, lAya lagAveM tanasoM khalI / / 164 / / parabhava kInI prIti apAra, para kAminasoM haTha hiya dhaar| koI kheMci khaMbhasoM bAMdha, bahu prakAra prAyudhako sAdha // 166 / / locana doSI tAko jAna, locana lei nikAra ajAna / madirApAnI pUraba piyau, tAte tAmra proTa mukha diyau / / 167 / / parabhava pala bhakSaNa ke pApa, tor3a tAr3a tana khAte pApa / keI pUraba yAda divAya, keI dhAya saMgrAma karAya // 16 // bar3e hI pAzcarya kI bAta hai ki, aisI ghaNita yaha bhami kaunasI hai: jisameM duHkha hI duHkha dRSTigocara ho rahe haiM / de nArakI kauna haiM, kaSTa pahuMcAne meM bar3e pravINa haiM / maiM kauna hai? jo yahA~ akelA pA gayA hai| vaha kauna sA burA karma hai jisake kuphala svarUpa mujhe yahA~ taka AnA pdd'aa| isa prakAra vicAra karatA hayA tripaSTa kA nArakI jIva karuNa krandana karane lgaa| use vibhaMgA avadhi (khoTI abadhi) utpanna hii| usane vicAra kiyA--- aho, maiMne pUrva janma meM aneka jobo kA hatyA kii| dUsarI kA kaThora tathA khoTe vacanoM dvArA nirAdara kiyA hai| apane svArtha ke lie parAye dhana tathA parAI striyoM taka kA apaharaNa kiyA hai| isa prakAra meMne kitanA dhana ekatrita kiyaa| maiMne indriya tapti ke liye khAdya padArtha khAye, asevanIya padArthoM kA sevana ra padAthA kA pAna kiyA, isaliye ve hI saba kUkArya mUjhe naSTa karane vAle haiN| duHkha hai ki maine svarga mokSa pradAna karane vAlA parama dharma ko dhAraNa nahIM kiyA tathA kalyANakAraka ahiMsAdi vratoM kA bhI pAlana nahIM kiyaa| sAtha hI na koI tapa kiyA, napAnadAna diyA yAra na jinendra devakI pUjA hI kii| arthAta eka bhI zubha kArya karane ke lie tatpara nahIM hmaa|
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ mara maraka gani ke duHkha / 't. pppctime.
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka gati ke duHkha kA varNana / 1 U0 / narava gAna ke dukha kA varNana
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ ihi vidha naraka caina pala nAhi, tapai dukha dAvAnala mAhi / mAra mAra miza dina sau kara, kSetra mahA duragandhA dharai // 16 // sarva samUda jalako jo pAya, pIvata nAhIM pyAsa bujhAya / lahai na pAnI bUnda samAna. dahe nirantara tanadukha khAna // 17 // makala anna jo pAvai soya, taubhI bhUkha na upazama hoya / nila samAna AhAra na lahai, bahu prakAra ke dukha ko sahai // 17 // bAta pitta kapha Adika roga, prAyu anta hiradai maiM zoga / kaTu tUmo soM kATurasa phAMsa, tyoM mRta joga zarIra kuvAsa / / 172 / / loha pipa jojana ikalAkha, DArata hAya kSina meM khAkha / jaisI hai ati uSNa mubhAya, teso zIta kaho jinarAya // 17 // dohA paMkaprabhA paryanta lauM, bAhI uSNatA soya / dhUmaprabhA meM jAniye, zIta uSNa padoya / / 175|| chaThI sAtamI bhUmimeM, kebala zIta sumaay|taakii upamA kona hai mahA vipani adhikAya / / 17 / / mahA duHkha ityAdi saba, mana baca kAya pracaNDa / kSetratanoM parabhAva yaha dei paraspara daNDa / / 1763 / raudradhyAna nazyA kisana, Agu samuda tetIsa / dhanuSa pAMcasa tuga tanu, varanyo zrI jina Iza / / 177 / / caupAI aba balabhadra mohavaza jAsa hari vapa liye phirau chaha mAsa / deva mAna sambodhaM jaba, nihanIkaraNa pAiyo taba / / 17 / / tA viyoga so vijayakumAra, puSyavanta budhavanta apAra / rAjyabhAra nija sutako diyo, guru paMpApu mahAnata liyo / // 17 // duvidha prakAra niyo "pa ghoraeka yAnAdI zasi jAtikarma ripuredI tAma, bhaye ananta catuSTaya nAma ||180 deva saMgha acina so bhaye, pIcha paMcama gati ko gaye / nirUpama nirAbAdha avikAra, tIna loka baMdana jagatAra // 18 // yahI kAraNa hai ki pUrva ke mahAna pApoM ke udaya se prAja mere samakSa sArI vipattiyAM A khar3I huI haiN| maiM atyanta daHkhI haiN| aba maiM kisa kI zaraNa meM jAUM tathA isa sthala para kauna merI rakSA kregaa| isa prakAra ko cintAyoM se yukta zripaTa kA jIva abhI karuNa kandana ho kara rahA thA, ki usake sAmane prAcIna nArakiyoM kA eka bar3A dala pA gayA / ve eka navIna nArakI ko dekhakara isako mudgara Adi tohaNa zAstroM se mArane lge| koI duSTa usake netra nikAlane lagA, kAI maMga phor3ane lagA, koI AMte nikAlane lgaa| isa prakAra ve nirdayI usake zarIra ke TakaDeTakaI kara kar3hAI meM proTAne lage / garma kar3hAhI meM DAla dene ke bAda usakA zarIra jala gayA, jisase use bar3I dAha utpanna hii| usa dAha kI zAnti ke lie usane vaitaraNI nadI meM DubakI lagAyo / vahAM jala ke khArepana aura usakI durgandhi se vaha aura bhI vyAkula hunA / pazcAt vaha bidhAma karane lie prasipatra bana gyaa| para vahAM kaunasA sAnimaya sthAna thaa| vahA~ talavAra jaise tIkSNa bakSA ke panoM se usakA zarIra chinna-bhinna ho gyaa| isa sthAna kI bhayAnaka jvAlA se du:khI ho vaha khaNDita zarIra vAlA mArakI zAnti prApta karane ke liye pahAr3a kI guphAoM ghumA / vahAM bhI kara nArakiyoM ne vikriyA ke jora se siMha kA zarIra dhAraNa kara use khAnA prArambha kiyaa| isa prakAra kaviyoM kI kalpanA se bhI pare upamA rahita duHkhoM ko vaha bhIgane lgaa| yadyapi use aisI pyAsa lagI thI jo samudra se bhI vujhane vAlI nahIM thI, para use eka bUda bhI jala nahIM milatA thaa| saMsAra bhara kA anna khAkara bhI tupta na hone vAlI bhUkha se pIr3ita hone para bhI use eka dAnA bhI prApta nahIM thA usa sthAna para itanI zIta thI ki yadi lAkha yojana ke pramANa kA eka gAlA vahA~ DAla diyA jAya to zIta barpha meM usake saikar3oM Tukar3e-Tukar3e ho jAyage / isa prakAra ke dAvoM ko bhogatA huA vaha nArakI usa kSetra meM utpanna huaA jo pAMca prakAra kA hai| use kRSNa lezyA pariNAma dukha dene vAlo tetIsa sAgara kI prAyu milii|
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ gItikA chanda yaha bhAMti sucaraNa joga karake, bhoga bhUgate atidhanai / phira, jagata acita bhae nihatre, muktipada pAyau titaM / / kucaraNa vipAka ju pAdayauM, hari saptamai thAnaka payau~ / so jAna bhavi samyaktva dRr3ha, mana mAra sucaraNa prAcayauM / / 182 // dukhanAzaka mukti dAika, karma ari vidhvaMsakaM / anta te ju atIta guNanidhi, bhavaharaNa padadaMsake / / sura mukti sukhakara zaraNa sabako, jagatapati acita hiye / nija dharma karatAtIrtha pratimana, "navalazAha" praNAmiyI // 13 // idhara tripaSTa nArAyaNa ke viyoga se duHkhI hokara atyanta puNyavAna balabhadra ne samasta parigrahoM kA parityAga kiyA tathA sAMsArika mukhoM se virakta hokara jina-dIkSA dhAraNa kara lii| ve munirAja jinendra bhagavAna mukha ko pavitra jinabANI kA adhyayana karane lage : 'unakI dharma-niSThA bar3I prabala huii| unhoMne prakSekaya ma rindramaHTI- kA dhArmika sandeza sanAyA aura mokSa-sukha pradAna karane vAlA upadeza diyA / ve muni saMgha ke sAtha vana, parvatoM aura suramya dezoM meM vihAra karane lge| 24
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ SIL TRN A . XT/ RAN ATO . . A REAS - Sura cAraNaRddhidhArI muni guNasAgara jI siMha ko pUrva bhava kA upadeza de rahe haiN| jaMgala meM siMha hiraNa ko pakar3e hai / usI samaya AkAza mArga se jAte huye munirAja ne jAna liyA ki yaha siMha mArIca kA jIva mAge tIrthakara hone vAlA hai, nIce utara kara sambodhana de rahe haiN|
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ parararararara PRECIAL:: Kama M AINTAINS . 16 nA HERE SEAR-SAMPC C0 hindi zaka zrI jina maMdira evaM zrI mujasAgara munirAja dvArA siMha ko pUvaMbhava kA upadeza / zrI jina maMdira evaM zrI guNasAgara nirAja dvArA siha ko bhaya kA upadeza /
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha adhikAra maMgalAcaraNa dohA mukati vadhapati vIra jina, trijaga svAmI soya / gaNa ananta so haiM vimala, namoM kamala pada doya // 1 // caupAI dukhasauM nAraka bahu dina gaye, Ayu antakara tahate caye / siMha nAma giri vanameM Aya, gharI tahAM siMhA paryAya // 2 // hisA grAdi karma je krUra, kone bahuta dharmadhara dUra / tAsa udayasauM taha te cayo, ratnaprabhA pRthivI phira gayo / / 3 / / aihika aura ananta sukha, karate sadA prdaan| kare siddha zubha kAmanA, bIranAtha bhagavAna / / jo aihika aura pAralaukika sukha pradAna karane vAle haiM, jinake pAdapadmoM kI sevA indrAdi devagaNa kiyA karate haiM, una jinendra bhagavAna kI maiM bhakti-bhAva se vandanA karatA huuN| pazcAt tripuSTa kA jIva naraka kI yAtanAyeM bhona kara punaH isI bhArata meM pazu yoni meM paayaa| gaMgA taTa para eka vikaTa vana thaa| vana cAroM ora vanasiMha, giri kI vizAla parvata mAlAyeM thii| vaha nArako jIva' iso giri para siMha ke rUpa meM utpanna pazu gati 1. narakoM ke mahAduHkha varSoM taka sahana karane ke bAda mujhe isI bhArAvartha meM gaMgA nadI ke kinAre banasiMha ke pahAr3oM meM zera kI yonI prApta huii| yahAM bhI anekoM jIvoM kI hatyA karane ke kAraNa ratnaprabhA nAma ke pahale naraka meM gyaa| vahA~ ke duHkha bhogane ke bAda siMghukUTa ke pUrva himagiri parvata para phira siMha huA / eka dina zikAra karane ke lie usake pIche bhAga rahA thA ki usI samaya ajitaMjaya aura amitaseja nAma ke do cAraNa muni vahAM A gye| unhoMne dora se kahA ki pichale janma meM tuma zera hI the jIva hatyA karane ke kAraNa tumheM varSoM taka naraka ke mahA duHma bhopane par3e / yadi tuma apanA kalyANa cAhate ho to jIva-hatyA tathA mAMsa bhakSaNa kA tyAga kara do| pora ne kahA ki mAMsa ke sivAya mere liye aura koI bhojana nahIM hai / amitateja nAma ke munirAja ne kahA-"digambara padavI ko tyAga kara tumane zrI RSabhadeva ke bacanoM Adi kA anAdara kiyA thaa| isI mithyAtva ke kAraNa janma-maraNa, naraka Adi ke aneka duHkha sahane par3e / apane eka jIvana kI rakSA ke lie aneka jItroM kA ghAta kaiMsa ucita hai ? pichale pApoM ke kAraNa to tuma Aja gagugati ke dukha bhoga rahe ho, yadi aba bhI mithyAtva ko dUra karake samyagdarzana prAyana na kiyA to isa AvAgamana ke cakkara se na nikala skoge|" munirAja ke upadeza se magarAja kI AMkheM khula gii| AtmA kI vANI ko AmA ko na samajhe ! siMha kI yAtmA meM bhI jJAna to thA, parantu jJAnAvarI karma ke kAraNa vaha guNa DhakA huA thaa| yogIrAja ajitaMjaya ne usakA paradA haTA diyA, siha ko pahale janmoM kI yAda A gaI jisase usakA hRdaya itanA dunI huA ki usakI AMkhoM se Tapa-Tapa AMsU par3ane lge| dikAra se ume pRNA ho gaI / usane turanta hI mAMsa-bhakSaNa tathA jIva-hisA ke tyAga kI pratijJA kara lii| munirAja ke vacanoM meM pUrA zraddhAna karane se use samyagdarzana prApta ho gayA / samyagdarzana se adhika kalyANakArI vastu to sAre saMsAra meM koI nahIM hai, hara prakAra ke saMsArI sukhoM tathA svarga kI vibhUtiyAM kA to kahanA hI kyA hai, mokSa taka ke sukha binA icchA ke Apa se prApa hI prApta ho jAte haiN|
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahA:dukha pAyo tihi Thaura, pIDaM bahuta jAya kaha daur| duSTa karmako bhogati bhaye, kachu kAla meM tahA~ se caye ||4|| bharatakSetra ke pUrana diza jAna, siddhakUTa hiya vana giri jAna / mRgapati bhayo tahAM teM prAya, tIkSNa danta duSTa dukhadAya // 1 // eka dinA guga mata tAdi, dekho kRpAnAta muni. nAdi / cAraNa Rddhi tRpta sukhadhAma, guNAkSINa guNasAgara nAma // 6 // jinavara bhakti jAnakara sahI, utara gagana se Aye shii| zilA pITha para baiThe soya, kRpAvanta cAraNa muni doya // 7 // magAdhIza ghAyo muni pAsa, vacanAmata sambodhyA tAsa / bho bho bhavya pazuna ke rAja, mo vaca suno prAtmA kAja / / 8 / / bhillapatI puravabhava jAna, bhayo dharma lezaka tuma jJAna / phira saudharma svarga tuma ga, zubhake udaya tahAM te caye / / 6 / / bharata cakrapati suta sau jAna, nAma marIcikumAra mahAna / vRSabhanAtha svAmI ke sAtha, dIkSA grahaNa kiyau sukha sArtha // 10 // paddari chanda 'dvAbIsa parISaha bhaya apAra, taja jina mAraga saMsAra sAra / gahiyo pAkhaNDo veSa kara, durgati ko karatA adhama pUra // 11 // bubha mAraga dUpaNako pravIna, duramAraga vadha vina malIna / taba AdinAtha satake bharoca, dhAro kudRSTa tA buddhi nIca // 12 // tanmithyA udadhi vipAka pAya, jammAdi maraNa pIDau jU Aya / bhavasAgara bhramiyA bahakAla, sahiyo kukarmasoM duHstra jAla // 13 // haM iSTa vastusI ati viyoga, saMjoga duSTa Atama viroga / sampUrNa asAtA parAdhAna, lahi aura cirantana ninda dIna / / 14 // kahUM puNya udayavo heta pAya, rAjagraha vizva sunanda rAya / tahaM saMyama jora nidAna bAMdha bhUpati tripRSTha traya khaMDa sAdha / / 15 / / taha vividha bhoga bhugate apAra, suta nArI haya gaya ratha bhaMDAra / kachu dayA dharama vrata garau nAhi atirudradhyAnasoM maraNa paahi||16|| dohA mahA pApake pAka te, viSama andha budha hIna / gayau saptamI avanisoM, duHkha tahA~ bahulIna // 17 / / tahaM le vaitaraNI nadI, karata praveza pukAra / tuma pUraba bhavadukha sahai, pApatana adhikAra // 18 // asIpatra taru ke tara, baiThata chor3e prANa / tapta lohako pUtarI, bhaMTAveM taba Ana // 16 // para banitA ke doSateM, bAMdhe bandhana jora / karaNa oSTha ara nAsikA chedI bahu vidhi ghor||20|| kInI hiMsA jIva kI, tAtai khaNDI deh| zUloM para puni ropiyo, dIna pAtamA geha / / 21 / / huyA / yahA~ isakI Ayu eka sAgara paryanta huI aura pazu pravRtti ke kAraNa hiMsA Adi kAryoM meM rata huaa| para kAla labdhi prApta hone para usa hisaka jIva siMha kA zarIra pAta ho gyaa| usane punaH pazyoni dhAraNa kii| isa bAra bhI sindhu kUTa ke pUrva himagiri parvata para siha utpanna hmaa| pUrva saMskAra ke kAraNa siMha bar3A ho ra svabhAva kA huaa| usake nakha aura dA~ta bar3e hI 'tIkSNa hue| - eka dina kI ghaTanA hai| vaha siMha vana se eka maga ko mAra kara liye pA rahA thaa| vaha bAra-bAra mRga ke mAMsa ko nocatA thA aura use bhakSaNa karatA jAtA thaa| usI samaya jyeSTha aura amita teja nAmaka do cAraNamuni AkAza-mArga se kahIM jA rahe the| unhoMne usa kra ra svabhAvI ko dekhaa| unheM tIrthaMkara bhagavAna ke pUrva bacanoM kA smaraNa ho paayaa| ve donoM mahAmuni pRthvI para utare aura suramya zilA para pAkara baiTha gye| usa samaya una munirAjoM kI zobhA dekhate hI banatI thii| siMha bhI thoDI dara para khar3A thaa| kucha samaya bAda khar3a hokara amitateja nAma ke munirAja ne kahA-are magarAja! ta mere bacanoM ko dhyAna dekara zravaNa kara | jisa samaya tripuSTa nareza ke rUpa meM thA, usa samaya samasta rAjA tere Azraya meM the| tU ne rAjya lAbha kI AkAMkSA se hiMsAdi kAryoM ko kiyA thA aura dharma-dAna Adi kAryoM kI upekSA kI thii| kebala yahI nahIM tUne zreSTha mArga ko doSa lagAkara mithyA mArga ko bar3hAne meM sahAyatA pahuMcAI thI, RSabhadeva ke vacanoM kA bharapUra anAdara kiyA usI mithyAtva se utpanna pApodaya se janma mRtyu se pIr3ita hokara tujhe aneka duHkha bhogane par3e / ipTa viyoga tathA aniSTa saMyoga se aneka vedanAya sahana karanI par3I haiN| puna: usI mithyAtva rUpI mahAna pApa se tU vibhinna sthAvara aura sa yoniyoM meM bhaTakatA rhaa| 322
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ a zrI munirAja siMha ko upadeza de rahe haiN| zrI munirAja ke vana meM tapa karate samaya jaMgala ke saba prANI apane baira-bhAva ko chor3a kara zrI munirAja ke pAsa meM saMcAra kara rahe haiN| ka zrI munirAja ke upadeza ko grahaNa kara siMha namratA pUrvaka vrata grahaNa kara rahA hai| muni ke tapa ke prabhAva se siMha zAMta bhAva dhAraNa kara munirAja ko pradakSiNA de rahe haiN|
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ H- JHA Hi H mArgaka:- Acabi -- rajI gaDA A nAma guNarAgira munirAja dvArA siMha ko upadeza / 17. N AS dan mpare THATRAPA PM / Fride A dhI munimahArAja ke upadeza se siMha ko jJAna utpanna ho gayA aura usake bhojanAdi kA tyAga kara samAdhi maraNa dhAraNa para liyA /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ ityAdika saha vividha dukha, bhaI kaMdarpana dhora / prazaraNa nita pI. vahuta, kaho kahAM lauM soi // 22 // naraka prAyu kSayakara tuhI, khoTe karma upAya / parAvona mRgapati bhayau, pApavanta dukhadAya // 23|| zIta uSNa varSAdi Rtu, kSudhA pyAsa ke jora / kara karma kone azubha, bAMdhi baMdha yi ghora // 24 // prANI hiMsA ke udaya, dukha vipAka aMkUra / prathama pRthivI tuma gaye, rahaiM sukkha saba dUra / / 25 / / tahaM teM caya tuma Upaja, dharI siMha parajAya / krUra parAzrama karata haiM, pUrva duHkha visarAma / / 26 / / caupAI ihi prakAra mithyA cirakAla, bhaTakaM bahu vidha bhava vidha jAla / hAlAhala pIvata sudha jAya, samyak buddhi hiya visarAya / / 20 // aho vatsa ! durgati ko vAsa, chor3o kArja parAkrama jAsa / anazana gaho vividha parakAra, vrata pUrava ke artha vicAra // 28 // bharatakSetra yaha prAraja ThAma, hahI daza meM bhava sukha dhAma / antima tIrthakara. guNa dhIra, barddhamAna svAmI vara vIra // 26 // jaMbadvIpa su pUrva videha, sImaMdhara jinapati guNa geha / zrImukha divya kathA maiM sunI, bhAvI tuma pAne saba bhanI / / 30 // manike baca suna iha parakAra, jAtismaraNa upajI sAra / jAnau bhavasAgara dukha dhora, marva aga kaMpyo bhaya jora ||31|| dUTha pariNAma dUra saba rahai, zAnta citta soM munipada gahai / atha pAta bahu kInI tahAM, pazcAttApa grAdi hari jahAM // 32 / / phira muni sauM mRgapati ima kahI, samyavRddhi bhASiye sahI / zAMta taraMga prAtamArAma kahata bhaye muni kRpA nidAna / / 33 / / dharma kalpataru mUla hai, vajita zaMkA doSa / mukti prathama sopAna so, budha nara samyaka popa // 34 // kalyANaka karatA jagata bhava bhava sukkha apAra / ahaMda Adika paMcapada, hota dharma mauM sAra ||3511 caupAI darazana sama te dharmajU aura, bhayoM na ha hai jagake Thaura / vartamAna nAhIM hai aba, kalyANaka ko sAdhaka sabai / / 36 / / ..." mithyA sama nahi pApa apAra, bhayo na bhAvI dukha dAtAra / tIna loka meM anaratha bandha, duramAraga dhArI nara andha / / 3 / / / / ' sapta tatva ko zraddhA kara, niHsandeha jinAgama dharai / darzana jJAna caraNa abhyAsa, gahI subaSa karatA sanyAsa / / 3 / / kisI kAraNa vaza tU punaH kisI rAjA ke yahAM utpanna huA / vahA~ terA nAma vizvanandI gar3A / nU ne punaH saMyama.dhAraNa, kiyA aura tripaSTa nAma kA nArAyaNa huaa| Age tU iso bharata kSetra meM janma dhAraNa kara saMsAra hita karane vAlA caubIsavA~, tIrthakara hogA, yaha sarvathA satya hai / kAraNa jambaropa ke pUrva videha meM eka bAra kisI ne zrIdhara nAmaka tIrthakara se pachA thA ki bhaavn| jambadIpa ke bharata kSetra meM jo caubIsavAM tIrthakara hogA, usakA jIva Ajakala kisa sthAna para hai| isa prazna ke uttara meM bhagavAna ne jo kucha kahA thA, use maiMne tujhe sunA diyaa| ataeva aba tuma saMsAra ke kAraNa aise mithyAtva ko halAhala samajha kara tyAga do, aura samyaktva ko grahaNa kro| samyaktva dharmarUpI kalpavRkSa kA vIja hai| vaha mokSamArga kA prathama sopAna hai| aise zuddha samyaktva ko dhAraNa karane se tumheM tInoM saMsAra kI vibhUti, tInoM jagata meM hone vAle cakravartI AdikoM ke saMvata ahaMta pada jaise sukha upalabdha hoNge| vastutaH samyaka darzana ke samAna na to koI dharma hai, na hogaa| vaha samyakasva hI kalyANa kA sAdhaka hai| para mithyAtva meM samAna tInoM loko meM dUsarA pApa nahIM hai / ataeva yaha mithyAtva ho sAre anarthoM ko jar3a hai| usa samyakatva kI prApti jovAdi sapta tatvoM ke zraddhAna se tathA sarvajJa deva sadagraMtha aura nigratha aura gusyoM ke zraddhAna se hotI hai, jisakI prApti se hI jJAna cAritra ko satya kahA jA sakatA hai| yaha kathana bhagavAna jinendra deva kA hai / ataeva tumheM cAhiye ki samyaktva ke sAtha utkRSTa zrAvaka 323
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ tajiyo jIva ghAta dukha rAza, jAteM hoi svarga sukha vAsa / yaha saba vrata Azrava uskRSTa, doSa rahita hita kartA iSTa / / 3 / / jo saMsAra bhramaNa bhaya khAya, ruci sauM samyak mArga gharAya / duramAraga chor3o dukhadAya, ihibhava parabhavA dukha adhikAya / / 40 / / dohA ihi vidhi muni mukha candramA, udbhava' vacana vikhyAta / dharma sudhA rasa ke piyata, bamyau kuviSa mithyAta / / 41 / / vAra vAra paradakSiNA, dInI hari muni pAsa 1 zira navAya bandana kiyo, zraddhA hiya ghara jAsa / / 4 / / cAla chanda tatvAratha zraddhA kInI, zrI jinavANI lava lInI / samyaktva dharau jina aMga, vrata pAla rahita ju saMga / / 43 // saMnyAsa sahita tana khInI, AhAra na pAnI konau / saba saMcita vijita soI, hiya zAnta susaMjama hoI / / 44 / / sudha prAdi parISaha dhArI, nita sahata sudhIraja dhaarii| saba jIvadayA ko pAla, tanu neka na ita uta ghAla / / / / hAri cinta dharma sudhyAnA, ghAta duTha karma kujJAnA / dhArayo tana nizcala aMga, thira cita kara pApa nibhaMga // 46 / / jAcata nahi jIva sahAI, vrata pracura kiye harirAI / saMnyAsa sahita taja prAnA, hiya zuddha samAdhi nidAnA / / 4 / dohA dbhata phala svarga sudharma meM, siMha jIva tahaM jAya / siMhaketu nAmA amara, mahARddhi adhikAya // 48 / / caupAI - janmaso bhayo, anta muharata jovana layo / saMpUraNa tana pAyo ta, acarajavAna hunI hiya javai / / 4 / / tatakSaNa avadhijJAna ko bhanI, jAno vrata phala pUraba tanau / dharmadhyAna mAhAtmya apAra, samyakmati dRr3ha gahiyo sAra ||50 / vanoM ko dhAraNa kareM aura antima kAla meM saMnyArA vrata grahaNa kara prANa tyAga kr| tuma anya saba prakAra ke hisAdi pApoM kA parityAga kara do| aba tumheM saMsAra meM bhaTakate rahane kA bilakula' Dara nahIM rahA, ata: bure mArga kA sarvathA parityAga kara zubha mArga grahaNa kro| mita yogI ke mukha kamala se prakaTa hue dharmarUpI amRta kA pAna kara tripRSTa ke jIva siMha ne mithyAtya rUpa viSa ko ugala diyaa| isa kAraNa vaha aba zuddha citta ho gyaa| pazcAt usane donoM muniyoM kI parikramA kara tathA unake caraNoM meM mastaka Teka kara deva, zAstra, guru kA zraddhAna rUpa samyaktva grahaNa kiyA tathA samaya pAkara usane saMnyAsa vrata ke sAtha-sAtha paratavatoM ko grahaNa kiyaa| pUrva meM isa siMha kA bhojana mAMsa ke atirikta dUsarI vastu nahIM thI, isaliye use vrata dhAraNa sohI kaThinAIyoM kA sAmanA karanA par3A / phira bhI usane bar3e parya ke sAtha vratoM kA pAlana kiyaa| prAcArya kA kathana hai ki vaha kaunasA kArya hai, jo honahAra Ane para nahIM hotA arthAta apane pApa ho jAtA hai| donoM maniyoM ke upadeza se prabhAvita vaha siMha zAMtacitta vAlA aura pratyanta saMyamI ho gyaa| use dekhakara aisA pratIta hone lagA ki citrAbhakA siMha hai| vaha bhUkha pyAsa Adi sArI vedanAmoM ko sahana karate hue bhI saMsArako du:khamayI sthiti para sarvadA vicAra kiyA karatA thaa| dhairya pUrvaka samasta jIvoM para dayA bhAva dikhalAtA hayA, vaha pAta raudra dhyAnoM ko choDane lagA pana: pApoMko naSTa karane vAlA dharma-dhyAna aura samyaktva AdikA cintavana karane lgaa| isa prakAra usa siMhane jIvana paryanta vratoMkA pUrNa rUpase pAlana kiyA / anta meM samAdhi maraNa dvArA usako mtyhii| tAhikoM ke phalasvarUpa saudharma nAmake prathama svarga meM mahAna Rddhi dhArI siMhaketu nAmakA deva hyaa| use do ghar3o ke andara nimA ke tyAga aura samyagdarzana kI prApti kA phala yaha huA ki mara kara vaha sIdharma nAma ke pahale svarga meM siMha ke nAma kA mahAna addhiyoM kA dhArI deva huaa| jahA~ se vaha akRtrima caitvAlaya meM jAkara zreSTha tathyoM sahita anta deva kI pUjA kiyA karatA thaa| magadha loka nandI zvarAdi dvIpoM me jinendra bhagavAna kI pratimAoM kI pUjA tathA muniyoM kI bhaktipUrvaka bandanA karatA thaa| 324
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ STE S. VAN INEKH.. munaguNazakhara guNasAgara munirAja ne miha ko ganeza diyA / siha kA jIva samAdhimaraNa kara saudharma svarga meM siMha ketu nAmaka deva huaa| -
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ J5 AREIN ASTRIANISHNA M Datemalam uakaara MARAampurnNKALAMAANIRMATNAways. JAN WRelawsex gajA namitra aura ganI mRbanA ganI subatA se priyamitra kumAra kA janma aura
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ amRta vApikA nvahana karAya, devina sahita jinAlaya jAya / ratnamayI taha pratimA dekha, hiya umagAyo haraSa vizekha / / 5 / / praSTa dravya se pUjA karI, bhakti vinaya pUrvaka vistarI / phira nandIzvarAdi jina meha, kono pUjA hiya dhara neha / / 5 / / gaNadhara mAdi munIzvara pAya, praNamaiM surapati citta lagAya / tatda aratha Adika tahaM suna, dharma zarma karatA hiya gune / / 53 / / bohA phira jina prasthAna gayau, puNyajanita thiya pAya / debina sahita vimAna meM, tiSThaM sukha samudAya // 54 // caupAI ityAdika bahu puNya sameta, dhAra so ceSTA zubha heta / sapta hAtha tana ucita manoga, netra vivajita nidrA roga ||5shaa maNDita mati zruta avadhi vijJAna, vikriyA Rddhi adhika balavAna / bIte barasa sahasa jaba doya, laihi ahAra sudhAmaya soya / / 56 / / pakSa doyameM rati tana hoi, mAnasoka saba bhugate soi / dekhai rUpa bilAsa apAra, nRtyata divya yopitA sAra / / 57 / / parvatAdi udyAna majhAra, devina sahita ramaiM kara pyAra / dvIpa samudramasaMkhya vicAra, viharai sahita vibhUti apAra // 58|| sAgara doya Ayu paramAna, sapta dhAtu mala rahita mahAna / amRta samuda sama sukkha aneka, saraba duHkha te rahita su eka // 56 // dohA vividha bhoga tina bhogave, pUrava caraNa pratApa / kAla jAta jAnyo nahI, sukhasoM deva ju Apa // 60|| caupAI prAga ghAtako dvIpa mahAna, pUrva videha su uttama thAna / vijayAradha parvata taha dosa, hai unnata jojana paccIsa // 6 // sohai kUTa jinAlaya jahAM, vana zreNI pura prAdika tahAM / tAkI uttara zreNI majhAra, maMgalAvati hai deza vicAra / / 6 / / nagara kanakapura sohai jahAM, suvaraNamaya jinamaMdira tahAM / kanaka pUrva rAjA tahaM jAna, priyA kanakamAlA tasa mAna / / 63 / / ho yauvanAvasthA prApta ho gyii| vahAM para usa avadhi jJAna ke dvArA vratoM ke zubha phala jJAta ho gye| ata: dharmake mAhAtmya kI prazaMsA kara vaha dharma-dhAraNa karane meM saMlagna ho gayA / pazcAta vaha deva akRtrima caityAlaya meM jAkara aSTa dravyoM sahita prahanta devako pUjA karane lgaa| vaha manuSya loka meM mandIzvarAdi dvIpoM meM apane manorathoM ko siddhike liye jina pratimAoM kI pUjA kara aura gaNadharAdi munIndroM ko harSa sahita karake unase tatvoM kA svarUpa sunakara dharmakA upArjana kara apane sthAna ko lauTa aayaa| usane apane pUrvakRta pUNyodayase deviyoM tathA bimAnAdi sampadAoM ko prApta kiyaa| isa taraha usa deva ne vibhinna rUpase puNya kA upArjana karatA hamA sAna hasta pramANa divya zarIra dhAraNa kiyA, jisakI pAkhoM ke palaka sadA khule rahate the| use pUrva meM narakakI bhUmi taka kA avadhijJAna aura vikraya Rddhi kA bala thaa| do hajAra varSa vyatIta hone para hRdayase kar3ane vAle amRtakA AhAra karavA thA tathA tIsa dina ke pazcAt thor3I zvAsa letA thaa| paura devAMganAoM AdikA natya dekhA karatA thaa| vaha banoM parvatoM para apanI deviyoM ke sAtha kor3A-rata rahatA thA aura apanI isachA ke anasAra saMkhyAta dvIpa samudroM meM vihAra karatA rahatA thA / indriya sukha rUpI samudra meM magna usa deva ne do sAgarakI prAyu prApta kii| usakA arIra dhAta mala aura pasInA se sarvathA rahita thaa| isa prakAra zreSTha cAritra pAlana kara upArjana kiye hue puNyake prabala pratApase use bhogopabhogakI sArI sAmagriyAM prApta huii| usane isa prakAra kitane samaya bitAye, yaha use jJAta na ho skaa| ghAtako khaNDa ke pUrva videhameM maMgalAvatI nAmaka eka deza hai| usake madhya vijayArddha parvata hai / jo do sau koza UMcA parvata kI uttara dheNI meM kanakaprabha nAmakA eka nagara bar3A hI ramaNIka hai| vahAM kanakapuga mAmaka vidyAdharoM kA rAjya karatA thaa| usako rAnI kA nAma kanakamAlA thaa| siMhaketu nAmakA deva svarga se cayakara sUvarNakI kAnti ke
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ soraThA cayo tahAM te soI, siMha ketu nAmA amara / kanakojvala suta hoi, kanaka kAMti tana jAsako // 64|| caupAI janma udAha pitA ne kiyau, baMdIjanaM dAna baha diyo / jina prAgAra karAye sAra, kalyANaka varadhAvana hAra // 65|| kosI pajA mahAbhiSeka. paMcakalyANaka Adi aneka / gIta karata zrIra nacaM apAra, nara samUha kolAhala dhaar||66]] bAla caMda sama vaddhi karAya, paya pAnI soM sukha adhikAya / pApa joga ati bhIr3A, kara, dina dina rUpa-kalA gaNa dharai / / 67|| arilla zrAma soM jovana pAya, zAstrAbhyAsI tthyo| vidhi vivAha kI jAsa, pitA karato bhyo|| kanakabatI tiya nAma, dharmasauM so milI / kacha dinana meM kuvara eka konI bhalI / / 68 // mahA meha jina tana, vaMdava ko gyo| bhAryA sahita kumAra, bimba pUjata bhyo| bhUSita Rddhi aneka, gRpti trayake dhanI / avadhijJAni munirAya, dekhi jasa zira manI / / 6 / / chanda cAla praNameM zira caraNa lagAI, mRkha prApata kAraNA rAI / prabhu anagha dharma hai joI, ziva karatA bhASI soI / / 7 / / sunakai tina vacana suyogI, bhASa suniye napa bhogii| bhava samuda giraM nara koI, ukhara vara samyaka soI / / 71 // ziva mandira pIche jAI, trailokya rAjyako paaii| vidhi samyaka tatva vakhAnI, zaMkAdi rahita prvaanii||7|| samAna una donoM kA kanakojvala nAmaka putra utpanna humA / pitA ne putra hone ke grAmanda meM jaina mandira meM jAkara paMcakalyANaka kI bar3I bhakti ke sAtha pUjA kI isake pazcAta dAnAdi se bandhu bagairaha sajjanoM ko tathA dIna du:triyoM ko santuSTa karake natya gIta se janmotsava mnaayaa| vaha rUpavAna bAlaka dojake candramA ko bhAMti Rmakrama se bar3hane lgaa| vaha dugdhapAna vastra alaMkArAdi bAlya mulabha kAmoM se sabako prasanna kriyA karatA thaa| vaha thor3e hI samaya meM aneka zAstroM kA adhyayana kara pAraMgata ho gayA aura sarva guNoM se sampanna huaaa| pazcAta jaba baha javAna huA to usakA vivAha usake mAmA kI putrI kanakAvato nAma ko kanyA se hmaa| eka dina vaha kumAra apanI patnI ke sAtha mahAmeru parvata para phrIr3A karane ke lie tathA kalyANa ke lie caityAlayoM kI pUjA karane gayA thA 1 usa sthAna para zrAkAzagAminI Adi RddhiyoM vAle avadhijJAnI sUnIzvara ko dekha tIna pradakSiNA de unheM namaskAra kiyA pazcAt dharma meM abhiruci rakhane vAlA vaha kumAra dharma ke sambandha meM munirAja se pUchane lgaa| usane pUchA-bhagavAna mujhe nidoSa dharma kA svarUpa batAyo jisase mokSamArga meM sahAyatA mila sake / kumAra ke vacanoM ko zravaNa kara munine kahA-buddhimAna ! tU ekAgra mana se suna, maiM tujhe dharma kA svarUpa batalAtA hai| jo saMsAra samudra meM DUbate huye jIvoM ko utAra kara mokSa sthAna para rakhe athavA use tInoM jagata kA svAmI banAva, use dharma kahate - - - -- -- rAjyapada 1. svarga meM bhI ahanta bhakti karane ke puNya phala ro maiM vijayAddha parvata ke uttara kI tarapha kanakaprabha nAma ke deza meM vidyAdharI ke rAjA paMkha kI kanaka mAlA nAma vo rAnI se kamakojvala nAma kA banA parAkramI aura dharmAtmA rAjakumAra hA / nitha muni ke upadeza se prabhAvita hokara aura saMsArI sukhoM ko kSaNika jAna kara bharI javAnI meM dIkSA lekara jana nA ho gyaa| 326
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ MONO PAAK rAjA kanakozala rAjI kanakavI ke sAtha ko gaye / apanI nirupana ke jinamaM karane gaye aura RddhivArI muni ko dekara namaskAra kiyA aura me upadezakI prArthanA kara munikA deza rahe haiM
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ N HTAR Lalla YE ." " / . - sa . rAjA kanakoyala kI vairAgya aura dIkSA samAraMbha tapazcaraNa meM lona kanakovala munirAja guphA mamAnazaila udyAna, nirjana bhavana bamaiM guNa gyAna / dhyAna siddhi upasarga pravIna rahai virAgathAna cita lIna / /
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra nition *.COUL -ALL 4-* tayaRAL moyAra kA .* 4 SUHP S... Hiren . sArapa S . '. R E BAM .AI ..... 7.4 sAgara rAjA kana ko jvala ne muni dIkSA dhAraNa karake ghAra saya kiyA / kana ko jvana manigaja ne samAdhimaraNApUrvaka prANanyAga kiye mora puNya ke prabhAva se sAtaveM varga meM deva hue|
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ AUR IHATI ODIO mArgadarzaka:- AcArya vAdhasAga ayodhyA ke rAjA hariSeNa nitya niyama pUrvaka jinendra bhagavAna kA pUjana karate hue| mahAzakra nAmaka dazavaM svarga meM jAkara mahaddhika deva utpanna huye, deviyAM unakI sevA karatI huii|
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI yaha bhava hoya dharmaso sAra, kalyANaka nara ko savicAra / sakala manoratha pUraNa jAna, dukha binA jaga kauti mahAn / / 73 / / parabhava indra vibhUti apAra, ke saravAratha siddhi vicAra / tIrthakara cala catro hoi, dharma pratApa jAniya soii||74|| dohA dharma binA hi aura jaga, sukha karatA taje pA5 / sAma dabA diyA tasa,ukta valI tAsa / / 75 / / caupAI prathama ahiMsA satyAsteya, brahmacarya saMgAdi rhey| I- bhAga eSaNA dAna, nikSepaNa vyutsarga bakhAna / / 6 / / manogupti vaca gupti vicAra, kAya gupti mila tIna prakAra / yaha cAritra trayodaza jAna, sAdhaM rAga rahita guNavAna 177|| tathA mUlaguNa saba jAniye, dazalakSaNa kSamAdi bakhAniye / parama dharama karatA sukha sAra, moha akSa sabako apahAra / / 8 / / buddhibala bho rAjakumAra ! dharma jatI gocara hitadhAra / kAma Adi je ari dugvadAI, tapa ami sauM tina ghAta karAI || dharma citta meM dharo mahAna, hoya dharma taM sara ziva thAna / dharma jagata meM satra sukha dAya, nahIM dharma te aura sahAya // 8 // nahIM sAdhya aba ihita aura, tihi te moha subhada hana Thaura / dharma jatana sau pAlo sAra, muktitanoM sAdhaka sakhakAra // 8 // ihi prakAra muni vacana, suneha, kanakojvala napa cintau yeh| bhava' tana bhoga virakta apAra dvAdazabhAvana hiradaM dhAra // 2 / / jolauM karma vedanA liyeM, bhrama jagata meM sudha nahi hiyai / kabahUMka nAra garbha gira parai, janma hoi vikalapa so marai / / 83 // sura ahamindra Adi harirAya, sabai kAla ke vazya parAya / jana koI jIvana mada kareM, mUr3ha manda budha ko anusarai / / 64 // dharmakArya ko baradha sAra,: mada hiya dharai na eka lgaar| aru je zaTha mada dhArai aMga, te jaihaiM yama patha sarvaga / / 8 / / atihi vinazvara kAraja yAhi, sarva avasthA nizadina maahii| tAtai kAla laMga nahi kara, maraNa samaya nA zaMkA dharai / / 6 / / haiN| vastuta: dharma vaha hai, jisa bhava meM sampadAmoM kI prApti aura manokAmanAyoM kI pUrti hotI hai tathA duHkha Adi bhayAnaka ApattiyoM kA sarvathA nAza hotA hai| kevala yahI hI nahIM, tInoM lokoM meM prazaMsA hotI hai| aura parabhava meM rAjya grAdi ko vibhUti sarvArtha siddhi pada, tIrthakara pada, balabhadra cakravartI zrAdi padoM kI prApti sulabha hotI hai| jisa dharma kA upadeza ke valI ne kiyA hai, jo ahiMsA svarUpa niSpApa hai, vahI dharma hai| anya dUsarA koI dharma nahIM hai| vaha dharma ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya, parigraha tyAga, Iyo bhASA, eSaNA prAdAna' nikSepaNa, utsarga, mano gupti, vacana gupti, kAya-gupti isa taraha teraha prakAra kA hai, ise vItarAgI munI dhAraNa karate haiN| athavA uttama kSamAdi deza svarUpa parama dharma ko mohendriya rUpI cAroM ko parAsta karane vAle yogI dhAraNa karate haiN| ataeva he buddhimAna ! tU muni dharma ko dhAraNa kara aura kumAra avasthA meM hI zIghra kAmAdi zatruoM ko tapa rUpI khaDga se mAra sadA citta meM dharma kA dhyAna kara dharma se apane ko zobhAyamAna kara, tU dharma ke lie gRha kA tyAga kara, dharma ke atirikta aura dUsarA pAcaraNa na kara, sadA dharma ko zaraNa grahaNa kara aura dharma meM hI sthira rahA / dharma sadA tumhArI rakSA kregaa| vizeSa batAne kI AvazyakatA nahIM, ava tU zIghra se zIghra moharUpa mahAna yoddhA ko parAsta kara mukti ke lie dharma aMgIkAra kr| isa prakAra dharmopadeza karane vAle una muni ke vacanoM ko sunakara use saMsAra zarIra, strI Adi bhogoM se virakti utpanna huii| usane vicAra kiyA ki paropakArI muni mahArAja ne mere hita ke lie hI dharmopadeza kiyA hai, ata: mujhaM mokSa prApti ke liye zIghra hI zreSTha tapa ko grahaNa karanA caahiye| kAraNa na jAne kisa samaya matyu ho jAya, jo kAla garbha ke bAlaka ko mAra DAlatA hai, usakA kyA tthikaanaa| jaba yamarAja ahamindra devendra prAdi mahAna puNyavAnoM taka ko nahIM chor3atA taba hama jaise puNya hIna vyaktiyoM ke jIvita rahane kI kyA prAzA ! vRddha hone para bhI dharma kA tyAga nahIM karanA cAhiye, jo 327
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ yo cintyau hiravaM paravIna, konI duvidha parigraha hIna yathA vidyAcI tana le jAva ArAdhanA mantra parabhAva || mana vaca kAyA dIkSA gharI tAsa cahana jaya icchA karI sakala asAra vastukI tyAga svayaM bhaktidAyaka vairAga // 2 // grAtaraudra duralezyA jAna tAte saba gratha karatA maan| dharma zukala zubha lezyA tIna, bhaje sadA munivara paravAna // 86 // vikayA Adi vacana nahi hai dharmakathA niza dina hi zruta siddhAMta padaM yacaraM garmavanoM upadeza ju kareM // 0 // guphA mag2Ana maMtra udyAna nirjana bhavana va guNa khAna dhyAna siddhi upasarga pravIna, raheM virAna thAna cita lIna // 1 // aTavI Adi grAma bahu deza, bihAraM sadA lobha nahi veza dvAdazavidha tapa ko mahAna karma yuSTa paritana pAna ||12|| sarva mUla uttara guNa lIna, cita paDola muni jagata pravIna jinavara kathita jatI AdhAra para nisa dina bahuta prakAra // 63 // marata prajaMta ghanaca tapa karo, aru sanyAsa hiye mAdarI vikayA cAra prakAra nivAra, deha Adi mamatA satra dAra ||64 / / kSudhA tRpAdi pariSad sabai jItI dhIraja dhara muni taveM Apa voryako paragada kIna, mukti ramA sAdhaka paravIna // 65 // cAra prakAra ArAdhana ghAra, jatana pUrva sArdhaM mana dhAra dharmadhyAna sau chor3a prAna, mana trikalpa varjita guNadhAna ||16|| tapa vrata phalasurAn mAna bhI mahAdika deva mahAna antamuhUrata avadhi prakAza jAnyo pUrva bhava sukha vAsa // 17 // / mana samyA bAI, dharmasaddhi ke kAraNa sabai tIna loka jina dhAnaka jahA~ pUjana heta jAi sura tahAM // 18 // tIrthakara muni kevala sabai jAi tahAM arcA kara nave ihi prakAra bahu puNya upAya, prati vibhUti bhugate gRha jAya // 69 // teraha samudra bAvu paramAna, paMca hasta unnata vapu jAna varSa yodeza sahasa makAra ne sudhA nirmANa prahAra // 100 // / / , | dRr3ha mUrkha dharma dhAraNa nahIM karate, ve pApa kA bojha lekara yamarAja kA grAsa ho narakAdi yoniyoM meM paribhramaNa kiyA karate haiM ataeva bhavya jIvoM ko sarvadA dharma kA zrAzraya grahaNa karanA cAhiye / zrapanI mRtyu ko zaMkA kara kisI bhI samaya ko vyartha nahIM jAne denA cAhiye / aisA vicAra kara usa buddhimAna ne vAhya aura abhyantara donoM prakAra ke parigrahoM kA parityAga kara evaM apanI patnI ko pizAcinI samajha kara mana vacana karma tInoM se namaskRta aisI jina dIkSA grahaNa kara lo, jisase svarga aura mokSa ke mArga sarala ho jAte haiN| una kanakozvara kumAra ne bAteM raudrarUpa khoTa dhyAna tathA kRSNAdi choTI lezyAoM ko chor3akara dharma dhyAna cora zuddha sevA dhAraNa kii| vaha cAroM viruyA kapa vacanoM ko tyAga kara dharma kathA meM lona huaa| usane dhyAna ko siddhi ke liye roga utpanna karane vAle sthAnoM tathA guphA, vana, parvata aura nirjana sthAnoM kI dharaNa hI vaha dharmopadeza aura zAstroMkA bahuta bar3A jJAtA huA / muni kumAra ne vana grAma deza yAdi sthAnoM meM bihAra kara karmoM ko diSTi karane vAlA bAraha prakAra ke tapoM kA AnaraNa kiyaa| isa prakAra una muni ne mUla guNoM kA tathA zAstra meM varNita saMyama kA mRtyu kAla paryanta pAlana kara anta samaya cAroM prakAra ke grAhAroM kA tyAga tathA zarIra kA mamatva chor3akara sanyAsa dhAraNa kara liyaa| anta meM unhoMne vai pUrvaka bhUkha pAsa mAthi pariSahoM ko jota kara samAdhi ke samaya dharma dhyAna se prANoM kA parityAga kiyaa| ucata upake prabhAva se inheM jAMtava nAma ke sAtaveM svarga meM mahAna Rddhi dhArI deva pada prApta huA aura sukha pradAna karane vAlI sAro sampadArtha upalabdha huii| inhoMne svarga meM bhI avadhijJAna dvArA pUrvakRta tapoM ke prabhAva aura unake phaloM ko jAna kara dRr3hacitta ho dharma kI siddhi ke liye losthita jinAlayoM evaM munigaNa Adi kI pUjA karate hue mahAna puSyakA upArjana kiyaa| isa puNya phala se unheM teraha sA 1. karake nAma ke sAtaveM svarga meM mahAmArI deva huA, vahA~ bhI yaha sambani dhyAna tathA jina pUjA meM lIna rahatA thaa| 325
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ - SNA CARE 00: LA . REE: Vin kanakapura nagara meM banakarAjJA aura kanaka mAlA nAkA bnaaii| kAnapura nagara meM kanaka rAjA akanakaura mAlA rAno kA vivAha /
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ - AL HEA AMATA HENDRA 4. * pa Ali.. BAP / payodhyA ke rAjA vanasata aura rAnI shiilvtii| mayodhyA ke rAjA vasana mora rAnI shiilvtii|
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ teraha pakSa bIta jaba jAMya, taba usAsa tanasoM mukalAi / tojI bhUmi naraka kI jAna, Rddhi vikriyA ko paramAna // 10 // sapta dhAtu mala sveda rahIta, nirmala divya zarIra punIta / samyakdRSTI hiye zubha dhyAna, jina pUjA meM rakta mahAn // 102 // natya gIta bAditra prazara, madhura zabda sukha ke karatAra / bhugate bahuta bhoga paradhAna, nizadina devI sahita sujAna // 10 // zubha bhAvana yuta mithyA harai, vividha ratnamaNDita sukha dharai / harSavanta sura sevaM pAya, amRta sAgara vahana kraay||10|| dohA yAhI prAraja khaNDa meM, kauzala deza vikhyAta / ati manogya avadhyApurI, baseM bhavika avadAta // 10 // banasena napa tasa patI, puNyavaMta gambhIra / zIlavatI tiya tAsa ghara, zIlazAlinI dhIra / / 10 / / deva muraga soM sau cayo, suta upajo hariSeNa / lakSaNa bhUSita pUrNa vapu, divyakAnti juta jena // 107 // caupAI nAta mAta jata kUTamba sameta, putra mahotsaba kInoM heta / lahai puNyaphala sukkha aneka, kalA buddhi guNa sahita viveka // 10 // jina siddhAnta hiya nita dhAra, sakale padAratha bedaka sAra / sabahi saMpadA pUraNa pAI, vividha bhoga bhagata mana lAi // 10 // pa kalA tana teja apAra, guNa gariSTha nAnA parakAra / varadhai pakSa mAsa aru vAsa, deva samAna lahai jasa tAsa / / 11011 kramasauM jIvana prApata bhayo, bahuta rAja tanujA pariNayau / lakSmI sahita pitA pada pAya, bhugate sukha nAnAma dhikAya // 11 // samyakadarzana zaMkA jAhi vrata niramala pAle gRha mAhi / dharma gRhastha siddha anusAra, rahita pramAda tajai avicAra ||112 // grATa caudaza proSadha kara, saba sAvadha joga pariharai / uThe prAta sAmAyika dei, prAdi dharmavadhaka sukha lei / / 113 // kI Aya tathA pAMca hAtha kA UMcA zarIra prApta huyaa| ve teraha hajAra varSa bAda hRdaya meM bharate hue amRtakA sevana karate the aura chaha mAsake pazcAt sugandhita zvAsa lete the, unakA avadhi jJAna aura vikriyA Rddhi naraka kI tIsarI bhUmi taka thii| vaha deva sapta-dhAtu mala pasInA rahita divya zarIra vAlA huaa| vaha sadA samyagdRSTi zubha dhyAnameM tathA jina pUjAmeM lIna rahatA thaa| use deviyoM kA nRtya gIta Adi sukha sAmagriyAM upalabdha thIM vaha zubha bhAvanAoM kA cintana karane vAlA tathA devoM dvArA pUjya huaa| prathAnantara-jambU dvIpa ke kauzala nAmaka deza meM ayodhyA nAmakI eka nagarI hai| vaha nagarI atyanta ramaNIka tathA bhavya janoMse bharI huI hai| vahAM ke rAjA kA nAma vajrasena thA aura unakI patnI kA nAma zIlavatI thaa| svarga se cayakara vaha deva ina donoMkA haripeNa nAmaka putra huyA / rAjAne bar3e prAnandake sAtha putra kA janmotsava mnaayaa| haripaMNa kumAra avasthAmeM hI rAjanIti ke sAtha-sAtha jaina siddhAntoMkA bar3A jAnakara huaa| vaha rUpa, guNa kAnti Adi sabhI guNoM se bhUSita thaa| uttama vastrAbhUSaNoMse hariSeNakumAra devake samAna sundara pratIta hotA thaa| pazcAt yauvana avasthAmeM kumArakA vivAha aneka rAjya kanyAnoMke sAtha huaa| pitAne putrako yogya samajha kara rAjya-pada samarpita kara diyaa| vaha bar3e prAnanda ke sAtha rAjya lakSmI kA upabhoga karane lgaa| vaha gRhastha dharma kI siddhi ke uddezya se bar3I zuddhatA pUrvaka samyakatva kA pAlana karane lgaa| aSTamI aura caudaza ke dina vaha pApa kamoM ko tyAga kara proSadha pratakA pAcaraNa 1. jima ke puNya phala se vaha ayodhyA nagarI ke rAjA vajasena kI rAnI dolavatI se hariSeNa nAma kA bar3A buddhimAna rAjakumAra huA / rAjanIti ke sAtha-sAtha jaina siddhAntoM kA bar3A vidvAna thaa| maiM zrAvaka dharma ko bhalI bhAMti pAlatA thaa| eka dina vicAra kara rahA thA ki maiM kauna hai ? merA zarIra kyA hai ? strI putra Adi kyA mere haiM aura kucha merA lAbha kara sakate haiM ? merI tRSaNA, kisa prakAra zAnta hogI? to mujhe saMsAra mahAbhayAnaka dikhAI par3A, vairAmpa bhAva jAgrata ho gae aura thI zrutasAgara nAma ke nigraMtha muni me dIkSA lekara maiM jaina sAdhu ho gayA / darzana, jJAna, caritra, taparUpa cAroM ArAdhanAmoM kA sevana karake samAdhimaraNa se prANoM kA parityAga kiyA ! 326
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIche tana maMjana kara sAra, pahare dhavala vastra suvicAra / bhAva sahita so pUjA karaM? mana, vaca tana vasu maMgala dharai / / 114 // prAsuka yogyakAla meM sAra, dei supAtra madhura prAhAra / pApa joga aparAhaNa kAla, sAdhe sAmAyika bidhi hAla // 115|| pIche jina kebaliko vRnda, saMgha sahita baMdeM jagacandra / zubha karmana ke prApati kAja, dharmatIrtha vardhaka sukha sAja / / 116 / / tahA~ sumardha sunyau bhavatAra, mizrita tatva Adi AcAra / rAga rahita tiSTaM imi bhUpa, bahuta bhoga bhugataM sakha kUpa / / 117 / / vAtsalya gharamI jana kara, dharma bar3e mithyA prihrai| dAna mAna bahu muniko dei, prIti sahita guNa raMjita geya / / 11 / / jina mandira banavAvai pAMti, pratiSThAdi pUjA bahubhAMti / jina zAsana mAhAtmya apAra, konau budha sukha vardhanahAra / / 11911 puNyavanta bho bhavya mahAna, kIjo ihi vidha zakti pramAna / jAke kachU zakti hai nAhi, so anumoda dharo manamAhi / / 120 / / ihi prakAra baha vidha mAcAra, dharma jinezvara bhASata sAra / mana yaca kAya Apa saMcaraM, bhavyajanako upadeza ju karai / / 12 / / tIna kAla pAle nijarAja, nyAya dhanI varadhai sukha sAja / pAlai prajA putra sama jAna, puNya udadhi ura hiya dhara jJAna / / 122 / / eka dinA kacha kAraNa pAi, citAvata bhayau nara rAI / udAsIna bhava bhoga virakta, hai viveka ghara ujvala cita / / 123 / / zrutasAgara yogIzvara nAma, zruta jJAnAbhyAsI guNa dhAma / tIna pradakSiNa de zira nAya, praNamaiM jAya munIzvara pAya // 124 / / jo prabha kRpAvanta hiya hoya, kahie mero saMzaya khoya / lakSaNa kahA pAlmAtanau, kihI prakAra jar3a cetana bhanau / / 125 / / kihi vidha baMdha kuTumna sabhAya, kAraNa kaha duHkha adhikAya / kaise sukta zAzvatI jAna, jAtai vinasai AzA thAna ||126 / / karatA thaa| savere zayyA tyAga karane ke sAtha hI usakA sAmAyika tathA stavana pATha prArambha ho jAtA thA isake bAda vaha svaccha vasa se yukta hokara artha-dharma kAma AdikI siddhike liye jinAlaya meM jAkara deva pUjA karatA thaa| mAna kaSAya Adi durguNoMse mukta hokara supAtroMko vidhivata dAna kiyA karatA thaa| usakA dAna svAdiSTa aura prAsaka hanA karatA thaa| vaha jitendriya saMdhyAke samaya kalyANakAraka sAmAyika Adi uttama kArya sampanna kiyA karatA thaa| kevala yahI nahIM balki dharmatIrthakI pravRtti ke liye vaha arhata kevalI yogIndra aura munizvaroMke saMgha yAtrAmeM bhI sammilita huA karatA thaa| vaha rAjA sukhoMke samudra jaise tatva-carcA tathA zreSTha dharmokA zravaNa kiyA karatA thaa| use sAdharmI bhAiyoMse bar3I prItI thii| unake guNoMse mugdha hokara vaha unakA bar3A sammAna karatA thA / aneka prakAra ke prAcaraNoMkA pAlana karatA hA vaha rAjA dharmake pAlanake phala se prApta bhogya sAmagriyoMkA upabhoga karane lgaa| prataeva he bhavya puruSo! yadi tuma zreSTha sukhakI upalabdhi cAhate ho to kaThora prayatna karake bhI dharmako dhAraNa kro| karmoko parAsta karane vAle tathA rudra dvArA kiye upasagoM ko sahana karane vAle, vIroM meM agragaNya jinendra bhagavA konamaiM namaskAra karatA huuN| eka dinakI ghaTanA hai / hariSeNa mahArAjane viveka pUrvaka nirmala cittase vicAra kiyA ki maiM kauna hUM, merA zarIra kyA hai, aura bandhake isa kuTumbakI sthiti kyA hai mujhe avinazvara sukha kI prApti kisa prakAra ho sakatI hai. merI tRSNA kisa prakArase zAnta hogI aura saMsAra meM hit-ahita kyA vastue haiN| ina viSayoM para pUrNa vicAra karaneke bAda, hariSeNa mahArAjako jJAna hA ki, yaha prAtmA samyagdarzana aura jJAna cAritra svarUpa hai aura ye zarIrAdi avayava durgandhayukta acetana haiM / jisa prakAra isa loka meM pakSiyoMvA samUha rAtrike samaya nivAsa karatA haiM, aura prAta: saba alaga ho jAte haiM, usI prakAra strI kuTumba Adi parivAra varga bhI haiN| vastutaH mokSake atirikta anya dUsarA koI bhI avinazvara sukha nahIM dikhalAI detaa| para usa sukhakI upalabdhi isa kSaNabhaMgura zarIrakA mamatva tyAgane se hI ho sakatI hai tapakA prApti bhI samyagdarzana jJAna aura caritrase hI ho sakegI / ye moha aura indriya viSaya to atyanta prahita karane vAle haiN| ataeva prAtma-hita cAhane vAleko binA kisI prakArakA vicAra kiye hI viSaya skhako tilAMjali de denA cAhiye aura ratnatraya tapako grahaNa kara mokSakA mArga prazasta kara lenA cAhiye /
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 133 / 134 / / . kaise hita para ahita homa kaMne kRtya kRtya vilaya taya bole muni vacana vicAra, suna bho bhavya dharma cita bhAra / / 127 / / darazana jJAnaprasAda aneka guNa juta rUpa mahAtmA viveka lakSaNa cetana hai ju pavitra gaMva joga so deha manita / / 125 / jaise pakSIgaNa bahu mile, tuMga tarUvara paM niza hileM / tase kula kuTumba paravIna, Apa Apa bhAvana gati lIna / / 126 moha mahAmada vaza jaga jIva, tAsa duHkha lahai zratha kIva / sukkha zAzvatau hai nirvAna rahita parigraha mAzA hAna / / 130 tapa ratnatraya sama nahIM bora, hita karatA janako saba Thora indriya viSaya azubha yaha yAna tAsama grahita aura nahi jAna / / 121 / / yaha bhava para bhava sukha trikAya kRtya vastu ko yahI svabhAva / duHkha adhika jaba narako hoi, so akRtya kAraNa avaloI / / 132 / yaha prakAra muni vaca suna sAra, parisaMvega dharma parihAra deha Adi jaga bhoga aneka, choDyo jyoM jIraNa tRNa eka // / jyau kuTumba rAjya aramAna jAnyo bhAra yathA pASANa aMgIkAra kiyo tapa sAja, nijarA yahI sugama munirAja || bAhija aMtara parigraha taya, mana vaca kAyA zrAtama bhajyo / muktipurI kI icchA karo, jainI dokSA nRpa AdarI || 135 // karma kulAcala ghAte sabai tapa baccAyudha kara muni saye duSTa akSa para mana ko rodha, dhyAna kareM zubha samyak / / 136 / / / zodha kandara adri araNya aneka guphA mazAna vaseM muni eka siMha samAna sadA viharanta dharma dhyAna ghara hirade saMta / / padavI grAma beTapura jite vihare yApaya zoSate grasta hoI ravi anya praveza dayA avaM viSNuM tahAM deza // prAvudda kAla rUkha ke mUla, jahA~ rahe vyApai bahu zula / laparka dAmina saMjhAvAu, varase manoM vajra ko ghAu // hema kAla muni tiSyeM jahAM taMga nadI taTa himakula thaaN| dhyAna anAhata vAraM dhIra, bAdhAzota sahaiM vara vIra / / grIma sUrya kiraNako teja parvata pITha dilA sira seja kareM dhyAna utsarga mahAna, bAbA uSNa agni paravAna // ityAdika astara ta ra ka ko jor| vAhi ApAMtara paravona dhyAnAdhyayana madhya so sIna sabai mUla uttaraguNa jAna, pAle prIti sahita adhikAta panta samaya snAna cAdarI, te khAnapAna parihI samyakadarazana jJAna caritra, tarasa dAika mokSa pavitra / ya cAra prArAdhana rASi, mana vaca kAya sukarakai sAdhi // 137 / / 138 // 136 // 140 || 141 // // 142 / / // 143 // 144 // / buddhimAna loga usI kArya para dRr3ha rahate haiM, jisase laukika aura pAralaukika donoM hI sukhoM kI prApti hotI ho| manuSya ko ve kArya kadApi na karake cAhiye, jinase dUsaroMko kaSTa pahuMce, unakI burAI ho| isa prakAra mana meM vicAra kara haripeNa mahArAja ko vinAza kI hutAnikI ora prerita karane vAle bhAgoM se virakti utpanna huii| vaha dharma - buddhi ho apane hita sAdhana meM saMlagna huaa| eka dina usane apane samasta sAmrAjya kI mUrtikAyata samajha kara use paristhAna kara diyA aura tapa grahaNa karane ke uddezya se ghara se nikala pdd'aa| vaha sarva prathama usa vana meM pahuMcA, jahAM aMgapUrva bhuta ke jAnakAra zrutasAgara nAmake muni virAjamAna the| usane vahAM pahuMca kara unheM namaskAra kiyaa| usa mokSa ke icchuka rAjAne mana vacana kAma kI zuddhatApUrvaka aura antaraMga parigrahoM kA parityAga kara bar3I prasannatA me jina dokSA dhAraNa kara lii| usane punaH karma rUpI parvatako dhvasta karane ke uddezyase tapa rUpo basakA Azraya grahaNa kiyA aura indriya-mana rUpI vairiyoM ko parAsta karaneke liye prazaMsanIya zubha dharma ko dhAraNa kiyaa| ve muni rUpa meM sikerA dharmadhyAna aura zubhala dhyAnakI siddhi prApta karane kI sAkAMkSAse parvatoM, guphAoMoM vanoM aura zmazAna Adi sthAnoM meM nivAsa karane lge| unakI dinacaryA yaha ho gayA ki dina ke samaya to banAdi sthAnoMmeM vihAra karate the aura sUryake asta ho jAne para rAtakI dhyAnAdi dhAraNa karate the| ve yogIrAja sarpa Adi hiMsaka jantuoM se bhare hue sthAnoM meM havA aura prati bhayaMkara varSA meM bhI vRkSake tase dhyAna lagAkara baiThate the| zIta kAlameM caurAhe para tathA nadIke kinAre unakI dhyAna-samAdhi lgtii| ve zIta-garmIko bAdhAko rokane meM sarvathA samartha hue| ve grISma Rtu sUrya kI kiranoM se sapta parvatakI zilA para apane jJAnarUpI jala se bhISaNa mAlApa ko zAnta kara bAsana lagAte the| kevala itanA hI nahIM, ve dhyAnakI siddhi ke liye kaThina kAmakurA vA tapakA pAlana karane lge| unhoMne antaraMga tara 331
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa sadhyAna sauM choDaM prAna, dhari samAdhi hirade zubha jJAna / mahAzukra suraga so gayo, tapa phala deva mahaddhika bhayo / / 145 / / saMpUTa zilAgarbha taMha Thayo antamUharata yauvana lyo| ambara bhUSita sahaja subhAya, sAta dhAtu mala rahita sukAya / / 146 / ati gariSTha nija lakSmI dekha tA china avadhijJAna so lekha | jAnA pUraba so viratata, parabhava tano dharma phala saMta // 147 / / tAte dharmasiddhake kAja, gaye jahAM jinamandira rAja / praNamaiM phira kInI zaMkarI, kalyANaka karatA guNa bharI / / 148 // praSTa drabya jala Adika leha, jinavara pAge artha ghareha / bhakti karI yuta devana jitI, upamA gharaNa sake ko kitI // 146 / / poche manuja lokameM Aya, jinamandira pUje saba jAya / bandai munI sunI, zruta vAni, vardhaka puNya pApakI hAni / / 150 / / bahu vidha suna dharma upadeza, cArita vrata jahaM hoya na leza / SoDasa jaladhi prAya paravAna, zubha lezyA dara citta mahAna // 15 // vohA turya avani paryanta lo, vastu carAcara jAna / tita hI lauM hai vikriyA RddhitanI parabhAva // 152 / / barasa sahasa SoDasa gaye, lehi subara yAhAra / ATha mAsa jaba, bItahIM gandha usAsa vicAra / / 153 // pUrava tapa phala jAniye, divya deha rati deva / bahu vibhUkti saMyukta sukha, karahi apsarA seva / / 154 / / gItikA chanda iti bhAMti sukRta vipAka phalakara rAjyalakSmI lahi ati / sukkha nirupama sAra sundara, bhoga bhugatai narapati // tapa caraNasauM phira pAya surapada Rddhi vasumaNDita sahI / imi dhAri zivapada cAha tinaka, parama gharama sudhyAvahI / / 155 dharma bahuvidha kahiba puraba, dharma tina pUraba bhajau / dharma nirmala caraNa prata hai, dharma nami pApahi tajau / / dharma ta nahi apara koI dharma zaraNa sahAya hai| dharma bhava bhava karahi rakSA dharma saba sukhadAya hai / / 156 / iti zrI kaviratna navalazAha viracita bhASA chandobaddha varddhamAna purANa meM siMhAdi pATha bhAvoM kA varNana karane vAlA caturtha adhikAra pUrNa huaa| rUpa uttara mUla guNoM kA pAlana karate hue mRtyu ke samaya pAhAra aura zarIra se mamatA parityAga kara anazana tapa grahaNa kara liyA / bAdameM ve darzana, jJAna, caritra taparUpa cAroM ArAdhanAoM kA sevana kara samAdhimaraNa se prANoM kA parityAga kara, usake phala svarUpa mahAzukra nAmaka dasaveM svarga meM mahAna RddhidhArI deva hue / vahAM antara muhUrta meM hI unheM yauvanAvasthAkI prApti ho gyii| ve eka divya dhAtu-mala rahita zarIradhArI deva hue| deva rUpameM unheM avadhijJAna prApta huyA / usane apane avadhijJAnase pUrva kRta dharmake phalase prApta vibhUtiyoMkA jJAna prApta kara liyA / vaha dhamakI siddhi ke liye, jina mandiroM meM jAkara sarva jagatakA kalyANa karanevAlI jina bhagavAnakI aSTa dravyoM se pUjA kiyA karatA thaa| punaH madhya loka ke jina caityAlayoM kI pUjA kara aura jinavANI kA zravaNa kara usane zreSTha puNyakA upArjana kiyA / usa dharmapramo devako solaha sAgara kI prAbU prApta haI vahAM usakA zarIra cAra hAtha UMcA huaa| usake zubha pariNAmase devako avadhijJAna se cauzrI naraka kI bhUmi taka kA adhijJAna thA aura vahIM taka use vikriyA zakti prApta tho| molaha hajAra varSa vyayatIta hone para vaha amatakA pAhAra karatA thA tathA solaha pakSa vyatIta hone para sugandhamayI zvAsa letA thaa| isa prakAra pUrva meM tapazcaraNa ke prabhAva se use divya bhogoM kI upalabdhi huii| vaha deviyoM ke sAtha vibhinna bhogoM kA upabhoga karate haga sukha-samudra meM saMlagna rahane lgaa| 332
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7.? UPAY . sa rAjA hariSeNa jinamaMdira meM pUjA karate huye| rAjA hariSeNa ne rAjya lakSmI kA bhalI bhAMta upabhoga kiyaa| paura dharma dhyAna pUrvaka jIvana vyatIta kiyaa|
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAtI savatA ne rAtri meM dekhe gaye svapnoM ke phala kA puuchaa| rAjA ne batAyA ki ApakA putra cakravartI rAjA hogaa| rAjA sumitra ne rAnI sukhatA ke svapna ke phala kA varNana kiyaa| tatpazcAta rAnI jina maMdira meM darzana karane gii|
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama adhikAra maMgalAcaraNa dohA vora dhora gaNa subhaTa nija, hanyo karma sntaan| raudra parISaha jIta yo, bandauM dAyaka jJAna // 1 // caupAI sadA magna rukha sAgara mAMhi, tiSTha deva leza dukha nAhi / upamA rahita manUja yaha loka, dharma dhyAna pAla tana zoka / / 2 // dUjau dvIpa dhAtakI khaNDa, pUraba dizA dipaM paracaNDa / pUrva videha su uttama thAna, deza puSpalAvatI bakhAna / / 3 / / pUraba vrata varNana saba jAna, puNDarIka nagarI su mahAna / sadA zAzvatI ati vistAra, varaNata kauna lahai budha pAra // 4 // ___ dohA kAla caturtha sadA tahA~, dvija kula hoya na raMca / prAyu koTi pUrabatanI, deha dhanuSa zata paca // 5 // caupAI pati sumitra bhUpati nara Iza, nAvaM bahuta rAya tA zosa / nAma suvratA rAnI tAsa, zIlavaMta vrata akita tAsa // 6 // eka dinA diza pacchipa yAma, paMca svapna dekha abhirAma / caMdra divAkara merU utaMga, sajala sarovara siMdhU taraMga // 7 // uThI prAta pAI priya pAsa, rAta svapna phala pUche jAsa / saba narendra bole bihasata, tuma suta ha hai jagata mahata / / / / caMdra svapna phala nirmala gAta, sUraja tejavaMta parighAta / merU samAna gariSTha ju' hoya, sajala sarovara bahuguNa soya // sAgara sama gaMbhIra apAra, bahuta rAya mAjA zira dhAra / sunai svapna phala hiya vihasaMta, jinamaMdira phira gaI turanta // 10 // mahAsukra soM cayakara soya, garbhavAsa lonoM taI joga / namo pAsa jaba pUraNa bhayo, zubha dina lagna janma taba layau // 11 // nAma diyo priyAMmatrakumAra', saba janako priya karatA sAra / mAta pitA prati prAnanda kiyo, baMdo jane dAna yaha diyau // 12 // baje mRdaMga tAla kaMsAla, paTaha prAdi vAdiva rasAla / banavAye jina sadana aneka, konI pUjA mahAbhiSeka / / 13 / / EX sahana kiye upasarga bahu, kari vinaSTa nija karma / bandoM jinavarako sadA, jo hai sAdhana-dharma / / pUrva videhameM purakalAvatI nAmakA eka deza hai| jahA~ puNDarIkiNI nAmakI nagarI hai / bahA sadA hI cakravatiyoMkA nivAsa rahA hai| vahA~ke rAjAkA nAma sumitra thA aura usako atyanta zolavata dhAriNo suvratA nAmakI rAnI thii| vaha deva svargase calakara una donoMkA priya mitra nAmakA putra huA / vaha sabakA pyArA thaa| pitAne putra utpanna hone kI khazImeM kalyANakAriNI cakravartI pada 1. prAja kA saMsAra bhI svIkAra karatA hai ki jainI adhika dhanavAn bhora sAdara satkAra vAle haiN| isakA kAraNa unakA tyAga, ahiMsA pAvana aura mahanta bhakti hai / jaba thoDIsI mahanta pUjA karane, moTe rUpa se hiMsA ko tyAgane tathA zrAvaka dharma ko pAlane se apAra dhana, mAjJAkArI santAna anAra strI, mahApaza aura sarakAra, niroga zarIra kI pinA i ke bhI tRpti ho jAtI hai to bharapUra rAja-pATa aura saMsArI sukha prApta hone para bhI jo inako sampUrNa rUpa se binA kisI dabAva ke tyAga karake bharI javAnI meM jina dIjJA lekara kaThora tapa karate haiM, unheM isa loka meM rAjya satra / aura paraloka meM svargIya sukha kI prApti meM kyA sandeha ho sakatA hai ? bhanda kaSAya hone paura muni dharma pAlane kA phala yaha humA ki svarga kI prAya samApta hone para maiM videha kSetra meM puSvAlAvatI nAma ke deza meM puNDarIkiNI nagarI ke rAjA sumitra kI rAnI subratA ke priyamitrakumAra nAma kA cakravartI samrATa humA / 66 hajAra rAniyAM, 84 lAratra hAthI, 18 karor3a ghor3e, 84 hajAra paidala mere pAsa the| 66 karoDa grAmoM para merA adhikAra thaa| 32 hajAra mukuTa banda rAjA aura 15 hajAra maleccha rAjA mere pravIna the| manavAMchita phala kI prApti karA dene vAle 14 ratna' aura nau nidhiyAM jinakI rakSA deva karate the, maiM svAmI thaa| maiM rAta dina kiye gaye azubha karmoM ko sAmAyika dvArA naSTa karatA aura sAtha hI apanI nindA karatA thA ki pAja mujha se ye pApa kyoM ho gaye? isa prakAra maiM zubha kriyAnoM dvArA dharma kA pAlana karatA thA aura dUsaroM kI ruci dharma meM karatA thaa| eka dina meM parivAra sahita tIrthakara zrI kSemakara jI kI bandanA ko unake samozaraNa meM gayA / bhagavAn ke sUkha se maMsAra kA bhayAnaka svarUpa sunakara mere hRdaya meM bItarAgatA prAgaI aura cha: khaMDa ke rAjya tathA cakravartI vibhUtiyoM ko tyAga kara jina dIkSA lekara jana sAghu ho gyaa|
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalyANaka kartA sukhadAya, bahuvidha kiyI mahotsava rAya / dvitiya caMdrasama vRddhi karAya, jana AnandakaraNa sukhadAya / / 14 // paya jala anna bastu parateka, bhugatai atizya rUpa aneka / kramasoM kuvara sayAno bhayo, jasakIrati jaga bAr3hata gayo ||15|| dipaM kAma tana bhUpata isI, dikkumAra kI upamA jisii| taba so tAta adhyApaka rAja, dIdI kuvara par3hAvana kAja / / 16 / / par3hI sAra vAnI jinatanI, vidyA dharma artha suujnii| vidyA sabai par3e sukumAra, jo saMsAra caturdaza sAra / / 17 / / yauvana samaya bitA pada nAca, mahAkAra nArAya: lakSmI bahuta tAsake geha sukha samuha bhugate ghara neha // 18 // pUraba puNya prakaTa aba thAya, bahu vibhUti gRha upajI prAya / cakra dhAdi saba ratna mahAn naunidhi sukhadAyaka paravAna / / 16 / / bhucara khecara vyaMtara deva, chahoM khaNDa sAdha svayameva / kanyA ratna bastu jo sAra, tina dono padasoM ziracAra / / 20 / / amara rAja bata kIr3A kara, surapura samapura zobhA gharaM / laga bhUmi lakSarAya kI sutA, paraNI parama puNya saMyutA / / 2 / / sahasa chayAnava rUpa apAra, nATakanI battIsa hajAra / parama vibhUti adhika nirabhaMga, senA hai balavaMta abhaMga // 22 // ATha jAti ke bhUpati sabai, tinako bheda suno kachu aba / koTa gAMva ko bhUpati hoya, mukuTa baMdha kahiyata hai soya / / 23 / / navaM pAMca sau rAjA jAsa, agha rAjA tAsoM paragAsa / sahasa rAya nAva tA zIza, mahArAja kahiye avanIza // 24 // doya sahasa nRpa praNamaiM pAya, kahiye ardha maMDalI rAya / cAra sahasa jA sevA kareM, soI maMDalIka pada dharai // 25 // ATha sahasa napa seba jAsa. mahAmaNloka kahiye tAsa / solaha sahasa navaM napa zIza, adhacako nAyaka nara Iza // 26 / / bhUcara khecara rAjA sAra, mukuTabaMdha battIsa hajAra / cakraratI kI AjJA dharai, namai pAya satra sevA kreN||27|| mlecchakhaNDa vasadhAdhipa jAna, sahasa prahAraha haiM paravAna | seba caraNa-kamala gharineha, cakrI tano puNya phala teha / / 2 / / gaNabaddhAdhipa deva mahAna, solaha sahasa nameM taja mAna / nara vidyAdhara amara aneka, cakropada pUje mana eka / / 26 // hastI tuga manohara bhAkha, haiM pramANa cIrAso lAkha / ti tane hI raya lIjeM jor3a, capala turaMga aThAraha koTa / / 30 / / prAtUra gAmI payadala jAna, cIrAso sukor3a paravAna / praNameM nita cakrAzvara pAya, yaha varNana jAno samudAya / / 3 / / saMpUrana sukha bhogavaM cakrI mita priyamitta / tasa vibhUti bala baranaU, yathA zakti mo cita | // 32 // caudaha ratnoM kA vrnnn| catra carma maNi kAkiNI, daNDa cham asi nAma / ye ajIba sAtoM ratana, cakravartI ke dhAma // 33 // senApati vanitA napati, gahapati nAga turaMga / prohita mila sAtauM ratana, ye sajIva saravaMga / / 34 // cakra daNDa asi chatra ye, prAyudhazAlA hota / carma kAkiNI maNi ratana, zrogaha lahaiM udIta // 35 // banitA gaja haya tona ye, rUpAcala para jAna / senApati gRhapati sthapati, prohita nijapura thaan||36|| grahata bhagavAnako mahAna pujAkA Ayojana hyaa| usane cAroM prakAra se dAna diyA mora bAje bjvaaye| priya mitra kamAra kramazramase bar3hane lgaa| vaha zobhA aura bhUSaNoM se suzobhita devoM jasA zobhAyamAna huaa| pattAta usa kamAra ne dharma aura puruSArtha kI siddhi ke uddezya se jaina guru ke pAsa jAkara vidyArambha kiyA / zAstra adhyayana ke sAtha usane rAja-vidyA kA bhI adhyayana kiyaa| avasthA hone para usane lakSmI ke sAtha pitA ke pada ko prApta kiyaa| usakA jIvana sukha parvaka vyatIta hone lgaa| usa samaya kumAra ke puNyodaya se use apUrva nidhiyA~ prApta huii| usane utkRSTa sampadA aura chaH aMgoM vAlI senAko prApta kiyaa| thor3e hI samayameM kumArane vidyAdharoM aura mAgadhAdi vyantara devoMke svAmiyoM ko cakrase apane vaza meM kara unase kanyAyeM Adi lekara indra ke samAna zobhAyamAna hmaa| yaddha-yAtrA samApta kara vaha rAjakumAra cakravartI hokara apanI purImeM lauttaa| bar3e utsAha pUrvaka manuSya. vidyAdhara. pyantaradevoM ke svAmiyoM ke sAtha usane indrapurI jaisI nagarI meM praveza kiyA / puNyake phala svarUpa isa cakravartIne bhUmimocarI aura jiTAdharoM kI chayAnave hajAra kanyAoM se vivAha kiyaa| isa cakrI ke Adeza ko sira para dhAraNa kara battIsa hajAra makaTabaddha rAjA usakA pAlana karate the|
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ AM na 745 cakravartI rAjA priyamitra kumAra ke caudahAnA kA varNana / cakravartI ke vaibhava kA varNana / cakravartI kI senA meM aThAraha karor3a ghaTa savAra the|
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ HIA M AcArya zrI kI. cakravartI gajA priyamitra kumAra kA vAva / baitanate cakravartI rAjA primitra kumAra kI nava nidhi kA varNana /
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ chappaya prathama sudarzana cakra khaNDa chaha sAdhana samaratha, carama dusaro jAna vajramaya nIra bheda patha / maNi kAkiNi ye ratana cAhapuraja sama noI. lina guphA mahAra jAga sAdhana nA soii|| khale daNDa soM dvAra giri, chantra jyoti adhikAi hita / candrahAsa prasi dekha tana, vairIgaNa bhaji jAya nita // 37 // senApati prati zUra karata digvijaya nirantara, banitA cetana ratana mahA bala dhArata antara / sthapati bhadramukha nAma kalAko vida adhikAI, hukama pAya gRhapati turata gRha deta banAI / / gaja raNa meM jaya ko karai, hama car3hi guphA nihAriye / prohita vara vidyAdhanI, yaha guNa ratana vicAriye // 3 / / dohA bhaba prateka nau nidhi tane, kahIM nAma guNa ruup| janI bina jAne nahIM, inako sahaja svarUpa / / 3 / / navanidhi varNana / prathama kAla nidhi jAniye, mahAkAla puni doya / naisargika pANDuka padama, mAnava piMgala soya // 40 // pAThama zaMkha nidhAna nidhi, sarva ratana nama yeha / kahIM jinAgama ke viSe, varaNoM guNa kacha teha // 41 // paddhaDi chanda / aba prathama kAlanidhi guNa apAra, pustaka aneka dAtAra sAra / muni mahAkAla dUjo manoga, asi maSi sAdhana sAmagrI joga // 42 // tIjI naisapiki nidhi mahAna, nAnA vidha bhAjana ratnakhAna | cauthI nidhi pAMDaka nAma soya, rasa dhAnya sama saphala toya // 43 // nivi padma pA~cavIM sukkha khAna, manavAMchita deya ju basana dAna / mAnava nidhi chaTavIM parama heta, so prAyudha jAti aneka deta / / 44 / / saptama nidhi pigala zubha anUpa, saba bhUSaNa dAyaka sahaja rUpa / nidhi zastra prATavI bahu punIta, vAditra sakaladAyaka sunIta // 45 // nidhi sarva ratana navamI bakhAna, so sarva ratana tApara nidAna / sina eka eka prati sahasa eka, rakhavAre jahaM prApata aneka // 46 / / dohA ye nau nidhi cakreza kI, zakaTAkRti saMThAna / pATha cakra saMyukta zubha, caukhaM TI saba jAna / / 47 / / jojana pATha utaMga prati, nava jojana vistAra / bAraha miti dIragha sakala, vase gagana niradhAra // 48 // nagarAdi vrnnn| paddhaDi chanda mAmale marasa battIsa deza, ghana kana kaMcana pUraNa vizeSa / bAr3e cahuM ora jU vipula bAr3i, te kor3a chayAnaba gAMva maadd'i||46|| hai koTa sa giradA dvAra cAra, chabbIsa sahasa pura imi bicaar| jina laga pA~casa gAMva bhura, te cAra hajAra praTamsa para para niranadIpeTha solaha hajAra, ve kheTa kahai jinamata maMjhAra / kevala gira vaihe vahUM ora, karvaTa hajAra cauvIsa jora ||5shaa paTana hajAra aDatAla jAna, upajeM jahaM bahuvidha ratna khAna / ikha lakha droNAmukha sahasa ghATa, te vasata samudrataTa duHkha kATa // 12 // giri Upara sama vAhana vasAna, caudaha hajAra mana haraNa thaan| maThavAsa hajAra duraga mAhi, ripRko praveza taha raMca nAhi / / 11 upa samada madhya jAno mahAna, taha antadvApa chappana pramAna / ratanAkara pura chabbisa hajAra, bahasAra vastu ko so bhaMDArA na kaLaka sasAta lekha? jahaM ratanadharA cahuM ora dekh| ye pura rAje saba pApa joga, jinadharamI tana taha kara bhoga / / 55|| sacakravartI ke yahAM caurAsI hajAra paMdala puruSa the aura hajAra gaNa bAle deva the| aThAraha hajAra mleccha rAjAnoM kA pAsa isake caraNa kamaloM kI pUjA meM sadA lIna rahatA thA / senApati, sthapati, strI, hamyapati purohita, hAthI, ghor3A, daNDa, cakra carmakAkiNI, maNi, chatra, prari ye caudaha ratna use prApta the, jinakI deva loga rakSA karate the| padma. kAla mahAkAla
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra varNana / dohA prathama catura saMsthAna sama, vajra vRSabhanArAca / hema varaNa vyaMjana sahita tana niroga madhu vAca // 56 // anya vibhUti varNana era koTa hala kSIra ke, khetI karahi kisAna / kAmadhenu gokula vividha, tIna koTa parabAna / / 57 / / koTa thAna kaMcana tane, cakrI napa ke geha / chahoM khaNDa bhUpati sakala, tinate ativala deha // 56 // bala varNana caupAI aba suna mana ko bhedAbheda, jAta nAsai mana ko kheda 1 bAraha manuSa gahai bala jitI, eka vRSabha meM varate titI // 5 // jo bala bAraha vRSabha majhAra, nisAna eka turaMga mAra ho turaMga bAraha nyUla liyaM, jo bala eka mahiSa ke hiye // 6 // mahiSa pAMca sau jo bala gharaM, so gajarAja sahasa tA krai| jo bala so gayada saravaga, soI eka siMha ke aMga // 6 // siMha pAMca se jo balavAna, so balabhadra eka meM jAna / do balabhadra dharaM bala joya, so nArAyaNa ke tana hoya // 6 // nauM nArAyaNa bala dhAraMta, so cako tana hoya turaMta / cakrI koTa hoya bala jito, soI eka deva parimitI // 63 / / jo bala koTa deva ke praGga, titano eka indra srvNg| tIrthakara adbhuta bala kahI, tana paramANu utane vahI 1164|| dohA sahasa chyAna vikriyA, dhArata cakrI aGga / mati zruta avadhi ju jJAna traya, pUrava dharma mabhaMga // 65 // mukhya sampadA varNana chanda cAla aba mukhya sampadA joI, Aga suniyo bhavi soii| siMha vAhana seja manogA, prArUr3ha cakrapati jogA / / 66 / / ati prAsana tuMga vasvAno, maNi jAla jaTila paravAnau / sura Dhorata camara panUpA, gaMgA jala lahara sarUpA / / 67 // vidyata maNi kRNDala sohai, buti dekhata suranara mohai / vara kavaca prabheda mahAnA, jAmaiM na bhidai ripu bAnA // 6 // viSamocaka pAduka doI, pada pada viSamucaka soI / prajitaMjaya ratha sukhadAI, jalapa so thalavata jAI // 6 // pani vajrakANDa dhara cApA, sacar3hAvata narapati pApA / amogha vANa hAtha meM leI, raNa meM jaya ko so deI // 7 // taDA ati vikaTa mahAnA, pUna khaNDana zaktI jAnA / siMhATaka barachI sauhai, tAko nara dekhata Dohe 1171 // charI lohabAhanI jAnau, dAmina gaNa camakata maanau| ye vastu sabai bhUthAnA, cakro taja hota na mAnA // 72 // dala mai le saba giradAI, bhU bAraha yojana thAI / bAraha vidha prAnanda bherI, bAraha jojana dhvani gherI ||73|| hai bajaghopa jisa nAmA, bAraha paTa napa ke dhAmA / gaMbhIrAvarta garIsA, zakha zobhana rUpa cauvIsA 74 / / ramaNIka dhvajA baha dIsA, miti koTa ju par3atAlIsA | ityAdika vastu apArA, saba baraNata lahai na pArA / / 75 // pANDaka, naisarya, mANava, zaMkha, pigala ye nau nidhiyAM bhI prApta thIM, jo cakrabartI ke ghara meM bhogopabhoga kI sAmagriyAM prastuta karatI rahatI thiiN| cakravartI kA puNya itanA prabala hayA ki uyAnave karor3a grAma tathA yogya sampadAyeM ise prApta huii| manuSya devoM dvArA usakI pUjA hone lagI aura dazAMga bhogakI sAmagriyoM kA bar3e Ananda pUrvaka upabhoga karane lgaa| prAcArya kA kathana hai ki, dharmasAdhana se hI isa jIva ke samagra manorathoMkI siddhi huA karatI hai / artha dharma kAmako sampadAyeM aura mokSa ko isI se prApti hotI
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ HE Khat - - N - AT nirNana.mAnArI zrI savidhisAgara jI mahAra cakavartI rAjA priyamitra kumAra apanI rAnI sahita jina maMdira meM priyamitra kumAra kI bAlyAvasthA
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ priyamitra bhara cakra kI vimati priyamitra kumAra kI vibhUti / cayavartI rAjA kA vaibhava /
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ m... TERMIRREEN a mouTww.u0|ves- fom. Aar 3300... 3000000 1336200000 0000- sto.000No. AI 192000000000000000000008400000 16800000 5 . ... -RaymsERecent 125220000043300000 . 0RE.." 100000000000 ema00000 Ep000000008 RE80000013360000 153204 W0000 0 0000 04E00000 0 00000/2066800. 09066400000 206807010 *|118000000000000 cakravartI genA kA kala varNana 1467600000 /
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ tAtadiomubmionnoi ..... ... in gara jI mahArAja yakSoM ne dAga nAnidhi ko naA aura viSapTa rAjA kI senA / lakSmI kA abhissek|
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcandriya viSaya varNana caupAI ravi vimAna hai jaiso akha, so cakro nija dragasoM lakhai / rAI Thanaka sabada dala hoI, tatachina sunai zabada kara soi // 76 / / dala mugandha durgandhA jitI, nAkA viSaya sauM jAnau titau / padasa bhojana ikaThe kara, rasanA svAda jude juda dharai / / 77 / / sahasa chayAnave nArIgeha, titanI dharai vikriyA deha / sUla zarIra paTTa tiya saMga, nita prati yoga viSaya yaha aGga // 78|| dohA yaha vidhi cakrI bhogave, akhai sampadA jeha / senApati mAjJA vahai, navavidhi dala raci deha |76|| dala (senA) bheda varNana caupAI nau vidhi dala bhASyo jinadeva, tAko bheda sunI svayameva / prathama patI senA sukha noka, paMcama bAhana camU ju ThIka ||oil varUthinI daMDI kSauhiNI, jAko bheda sunau avgunnii| ika ika gajagtha bAjI tIna, pAika paMtha patI guNa lIna // 8 // gajaratha tIna tIna nava bAja, pandraha pAika senA sAja / jau gajaratha ratha haya satabIsa, sukhake pAika peMtAlIsa // 2 // sapta vIsa ratha gaja pahicAna, ikyAsIya turaMgama jAna / pAika saba ikasaM paitIsa, dala anIka hai kaho jinIza // 3 // gaja ikyAsI ratha puna tite, hya dosa tetAlisa mitaM / pyAde kahai cArasa pAMca, bheda vAhinI ko yaha sA~ca // 4 // do saMtAlIsa gayaMda, titane hI ratha kahai jinaMda / unatisa adhika sAta se bAja, vArahasai pandraha pada sAja ||5|| cam tanI hai saMkhyA iti, varUthinI aba bhAsyo titii| sAta se bAvana tisa gaja kahe, puna titane hI ratha saradahe // 6 // hai sahastra ikasau haya jAna, tApara adhika satAsI mAna / pAika tIna sahasa se SaSTa, aru paiMtAla varUthI guNTa ||| hai sahastra ikasau gajarAja, tApara adhi satAsI sAja / ratha saMkhyA itanI mAniye, SaT sahastra yaha bara jAniye || aura pAMca se ikasaTha hoya, Age suna aba pAyaka soya / daza sahastra nau se paMtosa, daNDa bheda bhASau jina IsA gaja eka sahasa sahasa zata pATha, tApa adhika jo sattara ThATha / titane hI ratha lIjo jAna, paisaTha saharA vAji pahacAna kI chahasa daza tA Upara garna, paidala eka lAkha tahabhane / nava sahastrAta sAr3he tIna, kSohinI saMkhyA yaha paravIna // 61|| mahala varNana dohA mandira caurAsI khanai, upamA hai asamAna / parama bhUti cakreza kI, jinamata lIjo jAna / / 12 / / dharma pravRtti varNana caupAI hoya dharama so siddhi aneka, artha kAma saba sukha pratyeka / jaba kudharma ko tyAga ju karai, mokhananI sAmagrI dharai // 3 // yaha jAnai nita subudha manoga, mana, vaca, kAya karma-saMjoga / sukrata Adi...aneka prakAra, dharai dharma uttama sukhakAra | samyagdarzana zuddha svarUpa, nizaMkAdi guNarUpa anUpa / nira aticAra aNuvrata mIta, pAlai sAgArIdhari prIta / / 15 / / hai| yaha samajhakara usa buddhimAna ne mana-vacana kAya se dharma kI zaraNa grahaNa kii| zaMkA prAdi doSoM se sarvathA dUra rahakara samyagdaSTi rAjAne dhAvakoMke 12 vrata dhAraNa kiye / vaha cAroM parva dinoMko prArambha rahita pApa nAzaka proSadhopavAsoMkA pAlana kiyA karatA thaa| . UMce aura bhavya jaina mandiroM kA nirmANa kara usane svarNa aura ratnamayI kitanI hI jinendra mUrtiyoM kI sthApanA kI, vaha apane ghara ke caityAlaya tathA anya bAhara ke bhI jina-maMdiroM meM bhakti bhAva se pUjA karane ke uddezya se pAyA karatA thaa| sAtha hI
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAra parva proSadha ko dharai, niSadina sadA pApa parihara / nirAramya hiradai zubha dhyAna. azubha dhyAna kI kInI hAna ||16 // hema ratanamaya jinagRha sAra, karabAye bahu tuga vicAra / para pratimA kInI jina tano, bhakti pratiSThA prAdika dhanI // 7 // aSTadravya jala grAdika jAna, bahu sAmagrI sahita mahAna / zrI tIrthakara pUjA kare, tina guNa kAraNa kara sira dharai // 18 // muniko prAsuka deI prahAra, vidhipUrvaka ati zuddha vicAra / bhakti sahita baMdeM naraIza, korati puNya baDhe jaga zIsa ||66 / . jahaM nirvANa bhUmi jinatanI, tathA vimba arumuni zira manI / jAya tahAM muni bandana heta, dharma dhanI vara bhakti sameta // 10 // sunai kevalI vacana punIta, tatva artha garbhita guNarIta / zrAvaka jatI dharma sukhadAya, bhedAbheda kahyo samajhAya / / 101 // sAmAika vidha pAla soya, nizadina chahoM kAla juta hoya / nija nindA parigahIM kara, mana viveka bahU dhIraja dharai / / 102 // . inheM Adi je zubha prAcAra, kareM dharma ghara hiye vicAra / dehi aura ko zubha upadeza, bhabijana prIti sujagata maheza / / 103 / / dohA jyoM vArija jala meM basa, karana usase prIta / tyoM cakrI saMpati ghanI, cala dharma kI nIta ||10|| jogIrAsA eka samai cakrI nara-nAyaka, saba parivAra sameta / sImaMdhara muni samozaraNa, thita gaye bandanA het|| tIna pradakSiNa de zira nAyau, pUjA vidhi basu kiinii| bhakti sahita gaNarAja praNAma, narakoThA thiti lInI // 10 // tA hita jina divyadhvani sudara, gaNadhara prati parakAzI / dvAdaza vidha anuprekSA ciMtana, dharma-duvidha tahAM bhAsI / / bAraha anuprekSAoM kA varNana AyuSa puraNa vapu bhogAdika, rAjya ramA sukha sAdhyo / dAmini sama so caMcala dosa, tAtaM ziva pArAdhyau // 106 / / maraNa kaleza dukhAdika bhArI, jIva sahai nita soI / yAta dharma dharo bhavi dRr3ha mana, zaraNa na jaga meM koI // duHkha durita jata karma phirAkta, jagataMjAna na deveM / tAtai yaha saMsAra bhramaNa taja, ratnatraya vrata seveM // 107 / / rAjya-dvitake liye vaha maniyoMko prAsuka AhAra-dAna bhI diyA karatA thaa| kabhI kabhI tIrthakara gaNadhara aura yogiyoMkI vandanA pajAke liye yAtrA kiyA karatA thaa| vaha cakravartI sarvadA aMga pUrva ke graMthoM ko zravaNa karatA tathA donoM prakAra se dharmake svarUpa kA vicAra karatA thaa| vaha rAta dina kiye gaye azubha karmoko sAmAyika prAdi zubha kAryoM dvArA naSTa karatA aura sAtha hI apanI nindA karatA thA 1 ki, prAja maiMne ye pApa kiye / isa prakAra vaha zubha kriyAoM ke dvArA dharma kA pAlana karatA thA, aura dUsaroM ko upadeza detA thaa| eka dinakI ghaTanA hai| usadina vaha cakravartI rAjA apane parivAra varga ke kSemaMkara jinezvarako vandanA karaneke liye gyaa| vahAM pahaMca kara usane kebalI bhagavAnakI tIna pradakSiNA dete hue mastaka navAkara jalAdi pATha dravyoMse unakI pUjA kI aura manaSyoM ke koThe meM jAkara baitthaa| usa cakravartI ke hita ke liye ve bhagavAna apanI divya dhvani dvArA bar3I prItike sAtha propadeza karane lge| unhoMne kahanA prArambha kiyA-saMsAra ke AyU, lakSmI bhoga Adi indriya janya sukha vidyatake samAna kSaNabhaMgara aura vinazvara hai, ataeva bhavya janoMko sadA mokSa kA hI sevana karanA cAhiye / saMsArameM jIvako matyu roga kleza 1. anitya bhAvanA rAjA raNA chatrapati, haTiyana ke prasavAra / maranA sabako eka dina apanI-apanI bAra / / strI, patra, dhana prAdi saMsAra ke sAre padArtha naSTa hone vAle haiM / jaba devI-devatA aura svarga ke indra tathA cakravartI samrATa sadA nahIM raha sake to merA zarIra se raha sakatA hai| kevala prAtmA hI sadA se hai pIra sadA rahane vAlI hai| isake alAvA jitane bhI saMsAra ke padArthamA pratikSAmAtmA se bhinna haiM, eka dina janase avazya alaga honA hai| puNya ke pratApa se saMsArI padArtha svayaM mila jAte haiM aura azubha karma pAne para svayaM naSTa ho jAte haiM, to phira unakI moha-mamatA karake karmoM ke pAzraya dvArA apanI prAtmA ko malIna karane se kyA lAma?
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ anitya bhAvanA mahArAja rAjA rANA chatrapati, hathiyana ke asavAra / maranA satra ko eka dina apanI apanI bAra // azarasya bhAvanA dala vala devI devatA, gAva pitA privaar| paratI viriyAM jIva ko koI na rAkhana hAra //
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMsAra bhAnA hai ianaa nayA nAma dhama!! : in nA suna gAra: sajagadamA chAna / / ekatva bAvanA .: AMAY" zrAra ponA adanAma bharela / bAya / ya paTagunA , nAbhIsagaH nAya / /
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ anya cidAnaMda anya zarIrA aisI jiya jaba jAnaM / hoya tabai tapa siddhI saMgottama, rAga rahita pahicAnaM // samaya nikalera andha] [apUrNa na vArI aisI nija tana dekhi sudhIjana, kyoM nahi dharmavicArI // 10 // Adi dukhoMse rakSA karane vAlA aura koI dUsarA mArga nahIM hai| dharma hI eka zaraNa hai| duHkhAdikoM ke nivAraNa ke liye sadA usakA pAlana karate rahanA caahie| saMsAra sAgara dukhoM kA yAgAra hai, usake pAra hone ke nimitta ratnamaya kA sevana karanA par3A hI Avazyaka hai| jIva ko yaha samajha lenA cAhie ki, maiM akelA hUM, yadi merA koI sahAyaka ho sakatA hai to ve bhagavAna jineMdra deva haiN| isa prakAra zarIra se apane ko bhinna samajha kara grAhama dhyAna meM zarIra kI mamatA se mukta ho, saMlagna ho jAnA caahie| yaha zarIra sapta pAtumayI nidhita hai, dudha kA ghara hai, aisA samajha kara buddhimAna loga dharma kA hI dyAcaraNa karate haiN| atyanta duH kI bAta hai ki isa prakAra kA jJAna hote hue bhI kucha loga saMsAra sAgara meM DUbe rahate haiN| kintu karmoM ko nAza karane ke liye abhyavanako jina-dIkSA dhAraNa karanI caahiye| 2- azaraNa bhAvanA dala-bala devI-devatA, mAta-pitA parivAra maratI viriyAM jIva ko koI na rAkhanahAra // isa jIva ko samasta saMsAra meM koI zaraNa dene vAlA nahIM hai| jaba pApa karma kA udaya hotA hai to zarIra ke kapar3e bhI zatru bana jAte haiN| jaba prathama tIrthakara zrI RSibhadeva ko nirantara chaH mAha taka bAhAra nahIM huA, to unake janmopalakSa meM 15 mAsa taka sAr3he tIna karor3a ra pratidina barasAne vAle deva kahA~ cale gaye the ? sItA jI ke agnikuNDa ko alI ke dvArA sItA jI ko curAte samaya kahAM aura vRkSoM taka se unakA patA pUchane vAle 4 so gaye the ? hajAroM yoddhAoM ke prANoM ko naSTa karake rAvaNa ke bamcana se sItA jI ko chur3A kara lAne zrI rAmacandra jI kA prema garbhavatI sItA jI ko vanoM meM nikAlate samaya kahAM bhAga gayA thA ? devI-devatA, yantra mantra mAta-pitA, putra mitra zrAdi kisI kI bhI sAre saMsAra meM koI zaraNa nahIM hai| yadi pubhya kA pratApa hai to zatru taka mitra bana jAte haiN| pratyahIna ko same aura mitra taka javAba de dete haiN| sAre saMsAra meM yadi koI zaraNa hai to jo mAtmA mahanta bhagavAna kI hai vahI AtmA hamArI hai| jo guNa zranta bhagavAn kI AtmA meM prakaTa hai. ve hI kucha hamArI bhASA meM hare huye haiM hone se bhI hamAre sAmana dvArA navIna aura saMsArI aura hama saMsArI jIva bhI yadi apanI zrAtmA ke karmarUpI mela ko unake samAna dUra kara deM to hamArI AtmA ke guNa prakaTa hokara hamArI paryAya bhI zuddha hokara bhagavAn ke samAna sarvajJa ho jaaye| isaliye jo graha bhagavAn ko dravya rUpa se, gula rUpa se aura paryAya rUpa se jAnatA hai| vaha apanI zrAtmA aura isake guNoM ko avazya jAnatA hai, aura jo apanI bAtmA ko jAnatA hai, vaha nija para ke bheda ko jAnatA hai| aura jo isa bheda-vijJAna ko jAnatA hai, usakA moha saMsArI padArthoM se avazya chUTa jAtA hai| aura jisakI lAlasA athavA rAga dveSa naSTa ho jAte haiM, usakA mithyAtva avazya jAtA rahatA hai / aura jisakA midhyAtva dUra ho gayA usako samyagdarzana prApta ho jAtA hai| samyagdRSTi kA jJAna samyakjJAna aura usakA caritra samparka caritra ho jAtA hai| ina tInoM ratnoM kI ekatA mokSamArga hai, jo avinAzaka sukhoM aura saccI zAMtikA sthAna hai| isaliye sadA mAnanda hI Ananda prApta karane ke hetu sAre saMsAra meM vyavahAra rUpa se kevala arhanta bhagavAn kI dharaNa hai| 3- saMsAra-bhAvanA dAma binA niradhana dukhI, tRSNAvaza dhanavAna kahUM na mukha saMsAra meM, saba jaga dekho dhAna || yaha saMsAra duHkhoM kI khAna hai / saMsArI sukha khoDa meM lipaTA huA jahara hai| talavAra kI dhAra para lagA huA madhu hai| inase sacce sukha kI prApti mAnanA aisA hai, jase viSa bhare sarpa ke mukha para se amRta jhar3ane kI praashaa| jisa prakAra hiraNa yaha bhUla kara ki kastUrI isakI apanI nAbhi meM hai usakI khoja meM mArA-mArA phiratA hai| isI prakAra jIva yaha bhUla kara ki avinAzaka sukha to isa kI apanI nija AtmA kA svAbhAvika guNa hai, sukha aura zAnti kI khoja saMdhArI padArthoM meM karatA hai| yadi saMsAra meM sukha hotA to chyAnaveM hajAra striyoM ko bhogane vAlA, battIsa hajAra samasta saMvAra) kA pati yArthIkA nArA dete hai aise aura rAjamukhoM ko lAta mAra kara saMsAra ko kyoM mAgatA? jaba saMsArI padArthoM meM saccA zrAnanda nahIM, to inakI icchA aura moha-mamatA kyoM ? 4 ekarava-bhAvanA ke ho isa jIva ko sAtha merI hI narma karatI hai. bhale hone kA phala bhogatI hai| jitanA kareM, parantu ko hamako ho rahA hai usameM kadAcita kabhI nahIM kara skte| jaba vedanIya karma kA prabhAva kama hogA tabhI dUsoM se kamI mitra Adi hamAre ko dekhakara bAhe 336
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArmAstrava kara jIva nirantara, bhavasAgara meM bhAsa / jAta yahai budha dIkSA gahu sudha, jAya mukti prakAsa / / karmAstratrako prAvata roko, soI sabara jAno / jAni sudhi grahako tana tapakara-dhAre mukti payAno .. 106 / / duvidha nirjarA karma saMpUrana, tapa kara tAhi khirAba / mukti ramA kI bAMchA nizadina, bhavijana kAla gamAvai / / dukha sukha pAya jagatraya bhragatai, aura na kabahUM Avai / tAta sa jama bhajahu sudhojana; sukha ananta lahAve // 110 / / yaha dhruvasatya hai kikarmoM ke saMbara se mokSa-lakSmI kI prApti hotI hai, ataeva gRhavAsa tyAgakara mukti ke uddezya se saMbara kA prayatna karanA cAhie / saMsAra meM satpuruSoM ke samasta kamoM ko nirjarA tapa se huA karato hai| aisA samajhakara sadA niSpAra tAma saMlagna rahanA cAhiye / vastutaH isa lona jagata ko du.rasa kA sthAna samajha kara ananta sukha pradAna karane vAlo mokSa ko prApti ke liye saMyama dhAraNa karanA cAhiye / mAnaba zarIra. uttama kula, ArogyatA, pUrNa Ayu, sudharma Adi ko prApta kara lenA bar3A kaThina hogii| cAroM ghAtiyA karmoM kA gaMbara tathA nirjarA bhI grAramA akelI hI karake mahanta athavA praghAtiyA karmoM ko bhI kATa kara siddha hokara avinAzI sukhoM kA ali hI aAnanda juTatI hai / java aAtmA kA koI dUsarA sAthI gaGgI nahIM hai to saMsArI padAthoM, kaSAyoM aura parigrahoM ko apanAkara apanI prAtmA ko malIna karake maMsArI bandhana dRr3ha karane se kyA lAbha ? 5- anyatva-bhAvanA jahAM deha apanI nahIM, tahAM na apano koya / ghara sampati para pragaTa the, para hai parijana loya / / jisa prakAra myAna meM rahane vAlI talavAra myAna se alaga hai usI prakAra zarIra meM rahane vAlI prAtmA zarIra se bhinna hai / prAtmA alaga hai, zarIra alaga hai, AramA cenana, jJAna rUpa hai zarIra jar3a jJAna, zUnya hai / AtmA pramUrtika hai, zarIra mUrtimAna hai / prAtmA jIva (jAnadAra) zarIra ajIva (bejAnadAra) hai / prAtmA svAdhIna hai aura zarIra indriyoM dvArA parAdhIna hai| AtmA nija hai, zarIra para hai| AtmA gaga-dveSa, phogha-mAna, bhava-kheda rahita hai, zarIra ko sardI garmI, bhUSa-pAsa Adi hajAroM dugna lage haiM / isa janma se pahale bhI yahI prAtmA thI, aura irA janma ke bAda naraka, svarga, grahanta athavA mona pAna karane para bhI yahI mAmA rahegare / aAtmA nitya hai, zarIra naSTa hone vAlA hai, prAtmA ke colA badalage para yahI zarIra yahIM par3A raha jAtA hai| ja pratyakSa meM apanA dikhAI dene vAlA yaha zarIra hI apanA nahIM, to spaSTa alahadA dikhAI dene vAle strI, putra, ghana sampatti yAdi kaise apane ho sakate hai ? jaba unakA saMyoga sadA nahIM rahatA to inakI moha-mamatA kyA / jirA prakAra kirAyedAra makAna se mohana rakhakara kirAye ke makAna meM rahatA hai, usI prakAra jIva ko zarIra kA dAma na banakara zarIra se japa-tapa karake apanI yAtmA kI malInatA dara karake zuddhacit rUpa honA hI ucita hai| 6--azuci-bhAvanA dipa bAma cAdara mahI hAr3a piMgarA deha / bhItara yA sama jagata meM aura nahIM ghina geha / / AtmA nirmala hai, isakA ravabhAba parama pavitra hai / krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga-dveSa, cintA, bhaya, kheda yAdi 14 antaraGga tathA strI, puva, dAsa-dAsI, dhana sampatti aAdi isa prakAra ke bahiraGga parigrahoM se zuddha hai / zarIra mahA malIna hai / isakA svabhAva hI apavitra hai, isake dvAroM se hara samaya mala-mUtra, sUna, pIpa aAdi Tapakate haiM / anAdi kAla se aneka bAra zarIra ko khUna dhoyA parantu kyA koyale ko dhone se usakI kAlimA naSTa ho jAtI hai ? yadi maiM apanI prArabhA ko kapAyoM aura parigrahoM se eka bAra bhI zuddha kara liyA hotA to kamarUpI mala ko dUra karake hamezA ke liye zuddhacit rUpa ho jaataa| jinhoMne pAnI aAtmA ko sAMsArika padArthoM kI moha-mamatA se zuddha kara liyA, ve ajara-amara ho gaye, gokSa prApta kara liyA, AvAgamana ke phaMde se mukta ho gare / yadi maiM bhI para padArthoM kI lAlasA chor3a dUM to pAThoM karma naSTa hokara sahaja meM abinAzaka sukhA ke sthAnamokSa ko avazya prApta kara sakatA hai| 7-Asrava bhAvanA moha noMda ke jora, jagavAsI dhUmaiM sadA / karma cora pahuM ora, sarabasa lUTeM sudha nahIM / sAre sasAra meM merA koI buza yA bhalA nahIM kara sakatA aura na maiM hI kisI dUsare kA burA yA bhalA kara sakatA hUM / gare kA burAva hogA jaba usake pApa karma hukSya meM prAge, kevala mere cAhane se usakA varA nahIM ho sakatA / hAM kisI kA burA cAhane se mere karmoM kA pAcava ho kara merI mAramA malIna ho, maiM svayaM apanA burA kara letA hU~ / isI prakAra jaba mere azubha karma AveMge to dUsare ke merA burA na cAhane para bhI mujhe hAni hogI / aura zubha karmoM ke samaya dUsaroM ko barA karane para bhI mune lAbha hogaa| jaba koI merI pAtmA kA varA nahIM kara sakatA, to zatra kauna / aura jaya kisI dUsare ro merI mAtmA kA kalyANa nahIM ho sakatA to mitra kauna ? maiM svayaM pAMca prakAra ke mithyAtva, bAraha prakAra ke avata paccIsa prakAra ke kaSAya aura pandraha prakAra ke yoga karake mattAvana dvAroM se svayaM karmoM kA pAnava karake apanI AtmA ke svAbhAvika guNa, adhinAzaka sUkha va zAMti kI prApti meM ror3A aTavAne ke kAraNa svayaM apanA zatra bana jAtA hai|
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ azuci bhAvanA AmArya zrI sumvAhAsAgara jI mahArAja dipa cAma cAdara gaNi, hADa pIjaga daha / bhItara yA sama jagata meM, aura nahI ghina geha / / anyatva bhAvanA MA *ar webmiN marne 15. jahA daha apanA nahI, tahAM -[ nAnA koya / gha2 sampatti para pragaTa ye, para parijana laay||
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ Atraba bhAvanA RE :- AcArya zrI suvidhisAgara jI mahArAja mana ke jIra, jagavAmI nameM sadA / rAmanAra pora, marayama nasadhi nahIM / / maMcara bhAvanA para jamA, mAToda jagama / navanavana Aya. kamenAra Ayata eka //
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka bhAvanA nirjarA bhAvanA bhI REES: . SARSHASTRI maitter . PMA:. . jJAna dApa tapa tela bhara para sodhe bhrama chora / yA bidhi bina nikama nahi, caMThe pUraba cAra / / paMca mahAvata saMcaraNa, samiti paMca prkaar| pravala paMca indrI vijaya, dhAra nirjarA sAra / / baudaha rAja utaMga nabha, loka papa maMThAna / tAmeM jIva anAdi naM, bharamana haiM bina jJAna / /
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ bodhi dubha bhAvanA veer cipe PICS 5 PrPunampat dhana, bana kacana rAja gava, gAha mUlabha kara jAna / durgabha hai mamAra meM, ena jathAratha jJAna / / dharma bhAvanA R HTRAN jA, zutA daya samba, cinnana cintA n| bina Ane vina cintaya, dharma rAjana mukha dana / /
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ ika indrIta durlabha durlabha, paMca indrI ati paaii| nara bhava pAya tapasyA koja, jAmeM mokSa lhaaii|| dharma jinezvara bhApita jaga meM, sukha karatA jiya hoI / bhava dukha harana karana ziva prApati, bhavijana pAlA soI // 11 // rAmyagdarzana bratAdi kSamAdika, dazavidha dharma bkhaane| tAhi dharai sura ziva prApati lahi, vAMchita sadhI sayAna / / sakhiyA janako sukkha bar3hAvata, dukhiyA ko dukha ghAta / dharma duvidha jati dhAvaka gocara, hoI sakala sidha bAtaM // 11 // hai, isaliye buddhimAna logoM ko apane hita-sAdhana meM sarvadA salagna rahanA cAhiye / kevalI bhagavAna ne isa prakAra trailokya kA sakha pradAna karanevAlA tathA duHkhoM ko vinaSTa karane vAlA dharmopadeza kiyaa| kevalo bhagavAna ne jisa dharmakA upadeza kiyA. vara 8-saMvara bhAvanA paMca mahAdata saMcaraNa, samiti paMca parakAra prabala paca indrI vijaya, ghAra nirjarA sAra / / pAMca samiti, pAMca mahAvrata, dasa dharma, bAraha bhAvanA, tIna gutI bAIsa pariSaya jaya rUpI sattAvana hATI se meM svayaM mAnava (karmoM kA yAnakA saMvara (roka thAma) kara sakatA hai aura isa prakAra apanI prAtmA ko kama sapI mala se bhalIna hone se bacA sakatA hai|graa merI prAtmA kA bhalA-burA karane vAlA sAre saMsAra meM koI dAtru yA bhitra nhiiN| --nirjarA-bhAvanA jAga dIga tA tela bhara, ghara soce bhrama chor| yA vidha bina nikasa nahIM, bai? pUrava cor|| jisa prakAra eka catura pota saMcAlaka Teda ho jAne se jahAja meM pAnI ghusa mAne para pahale raTedoM ko banda karatA hai aura phira jabarAno hae pAnI ko bAhara pheMka kara jahAja ko halkA karatA hai jisase usakA jahAja binA kisI bhaya ke sAgara se pAra ho sake, usI prakAra jJAnI jIva pahale mAnava rUpI chedoM ko saMvararUpI DAToM se banda karake karbha rUpI jala ko pAne se roka detA hai, phira mAtmArUpI jahAja meM pahale hakadA hA karma rUpI jala ko tapa rUpI agni se sukhAkara nirjara (naSTa) kara detA hai, jisase mAtmArUpI jahAja saMsAra rUpI mAgara ko binA kisI maya pAra . kara ske| 10.-loka-bhAvanA caudaha rAju utaMga nabha, loka puruSa saMThAna / tAmeM jIva anAdita, bharamata hai bina jJAma / / yaha saMsAra (Universe) jIva (Soul) majIva (Matter) dharma (Medium of raotion) adharma (Medium of rest) kAla (Time) aAkAza (Spacc) chaH dravyoM (Substances) kA samudAya hai / ye mara dravya sat rUpa nitya haiM, isalie jagana bhI sat rUpa nitya, anAdi aura prakRtrima hai, jisameM ve jIva deva, manuSpa gazu, naraka, cAroM gatiyoM meM karmAnusAra bhramaNa karatA humA anAdi kAla se AvAgamana ke cakkara meM phasa kara janma maraNa ke duHSoM ko bhoga rahA hai| jirA prakAra pAna se chilakA utara jAne para usameM ugane kI zakti nahIM rahatI, usI prakAra jIva bhAtmA se karmahaSI chilakA utara jAne para pAtmA cAvala ke samAna zuddha ho jAtI hai, pora usameM janma kI zakti nahIM rahatI aura jaba janma nahIM to maraNa pora yAvAgamana kahAM? karmoM kA phala bhogane ke liye hI to jIva saMsAra meM kala rahA hai| baca zubha prazabha donoM prakAra ke karmoM kI nirjarA ho gaI to phala kisakA bhogegA? isalie sasAra ke anAdi bhramaNa se mukta hone ke nitha nijarAbha bhinna bhaura koI upAya nhiiN| 11-bodhi-dulabha bhAvanA dhana kana kaMcana rAjasukha, sabahi sulabhakara jAna / durlabha hai saMsAra meM eka jathAratha jJAna / isa jIva ko strI, putra, dhana, zakti prAdi to anAdi kAla me na mAlUma kitanI bAra prApta hu~, rAja-sukha, cakravartI pada, svagoM ke uttama bhoga bhI aneka bAra prApta huye, parantu saccA samyaka jJAna na milane ke kAraNa Aja taka saMsAra meM rula rahA huuN| maiMne para padAyoM ko to tuma jAnA, parantu apanI nija prAtmA ko na samajhA ki maiM kauna hai ? bAra -bAra janma maraNa karake sasAra meM kyoM bhramaNa kara rahA hUM ? isase mukta hone aura sacdA sustra prApta karane kA kyA upAya hai ? jaba saMsArI padArthoM kI lAlasA meM phaMsa kara unase mukta hone kI vivi para kabhI vicAra nahIM kiyA to phira mukti kaise prApta ho? isalie sasArI duHkhoM se chUTane ke liye aura saccI sukha zAMti prApta karane ke liye nija para ke bheda-vijJAna ko bizvAsapUrvaka jAnane kI aAvazyakatA hai| 12--dharma-bhAvanA jA~ce surataru deva sukha, citava cintA raina / bina jAMce bina cintaye, dharma sakala sumbardana / / apanI AtmA kA svAbhAvikA guNa hI prAsmA kA dharma haiN| prAtmA ke svAbhAvika guNa tInoM loka, tInoM cAla meM samasta padArthoM ko eka sAtha jAnanA, sAre padArthoM ko eka rAAtha dekhanA, anantAnanta zakti aura ananta gumna ko anubhava karanA hai / vaha dharma sambakadarzana, sAmyajJAna, samyakacAritra, ratnatraya ruSI hai, ahimAmayo hai davAlakSaNa svarUpa hai| inako prApta karane se AThoM kayoM ko kATa kara mokSa (Silvation) prApta karake saccA sukha aura ghAtmika zAMti prApta kara sakatA hai| 341
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ hota dharma soM paNDita bar3ha vidha, dharma sarva sukhakArI! dharma jamata meM pUjata uktima dharma suguru gana bhaarii|| ihi vidhi jina mukha, dvAdazaprekSA suna cakrI braame| Ayu ramA tana bhoga jagattraya, kSaNa bhaMgura saba lAge // 113 / / cakravati kA vairAgya varNana dhika dhik yaha saMsAra mahAvana, bhaTakata pora na Ayo / jyoM caugA nabaTA dhara Dola, hAtha kachU mahi paayo|| kabrahI jAya naraka dukha bhujai, chedana bhedana hoI / kabahUM pazu parajAya pAya jiya, dha bandhana bahu joI / / 114 // sura pada meM para saMpati lakhi ka, rAga udai dukha paavai| mAnUSa janma sUkhI nahi koI, vipata aneka bar3hAvai / / maiM cakrI pada bhoga ghanere, bhugate, tapati na hoii| jaise agina prajvale tailasu, DArata zAnta na hoI / / 11 / / darazana jJAna carana ni- jiyako, badadhi pAra pAne / ratai dIkSA grahaNa bhalo, aba tapakara kama khirAva / / sakala sapadA jIrana tRNavatta, chor3I nRpa anurAgI / sahasa chayAna nAri piyArI, mana vaca kamakara tyAgI // 116 // sarvamitra suta prathama anukrama, rAjabhAra tasu dInau / Apuna bhUSaNa basana utAra, jina mudrA mana lInI / / eka hajAra nRpati saMga cakrI, paMca mahAvrata dhAraM / gRha taba vana meM basahi nirantara, tina pada hama zira dhaareN||117|| dohA chahoM khaNDa saMpatti ghanI, chor3ata lagI na vAra / dhana munIza priya mitra cita, sukRta suvRddhi apAra // 11 // tapavarNana caupAI duvidha prakAra karai tapa ghanau, dhIra bora citta parvata manI / dhyAnI dhyAna madhya baha lIna, taja pramAda caudaha mala hona // 116 / / mUlottara guNa prAdika joya, samyagdarzana pAle soya / tIna kAla juta joga majhAra, tIna gupti ko sadA vicAra || 120 // samyakatva, jAna, cAritra tapa ke yoga se evaM kSamA prAdi dasa lakSaNoM se yukta hotA hai| usase moha aura saMtApa kA sarvathA nAza ho jAtA hai| mokSa kI icchA rakhane vAle bhavya jIvoM ko mokSa-prApti ke liye usa dharma kA pAlana karate rahanA cAhiye / sukhI puruSoM ko sukha kI vRddhi ke liye aura duHkhI jIvake duHkha ko binaSTa karane ke liye sadA dharma kA mAdhaya grahaNa karanA caahiye| kevalI bhagavAna punaH kahane lage--saMsAra meM vahI paNDita aura buddhimAna hai, usI kA sthAna sarvazreSTha hai, vahI jagatapUjya hai, jo anyAnya kAryoM ko alaga kara nirmala AcaraNoM se dharma kA sevana karatA hai| isa saMsAra ko tathA apanI prAya ko vinazvara samajha kara buddhimAna loga saMsAra tathA gRha kA parityAga kara dete haiN| bhagavAna ko divyavANI kA cakravartI para aisA hRdayagrAhI prabhAva par3A ki, vaha laukika bhogoM aura rAjya se ekadama virakta ho gyaa| usane mana meM vicAra kiyA---pratyanta kheda hai ki, maine prajJAna meM saMsAra ke viSaya bhogoM kA sevana kiyA phira indriyA~ tapta nahIM huii| ataH jo loga bhogoM meM lipta rahanA cAhate haiM, ve mukha tela me agnivI zAnti karane kA prayatna karanA cAhate haiN| jIva ko jaise-jaise bhogoMkI upalabdhi hotI jAtI hai, usI prakAra unakI taSNA bhI balavatI hotI calI jAtI hai| jisa zarIra se yaha jIva sAMsArika bhogoMkA upabhoga karatA hai, vaha zarIra atyanta durgandhamaya aura mala mUtrAdi kA ghara hai| yaha rAjya bhI pApoMkA kAraNa hai| striyAM pApoMko khAni hai aura bandha bagaraha kuTambI bandhana ke samAna hai aura lakSmI vezyA ke samAna nindanIya hai| viSayAdika sukha halAhalake samAna haiM aura saMsAra ko jitano bhI vastueM haiM,ve sabako saba kSaNabhugura haiN| adhika kyA kahA jAya, sasAra meM ratnatraya ke sivA na dusarA tapa hai aura na jIvoM kA hita karane vAlA hai / ata: aba mujhe jJAnarUpI talavAra se azubha moha kA jAla kATa kara mokSake liye jina-dIkSA dhAraNa karanI cAhiye / saMyamake binA aba taka kA merA jIvana vyartha hI gyaa| kintu aba use vyartha jAne denA kisI bhI dazA meM kalyANa kara nahIM ho sakatA / mana meM aisA vicAra kara priyamitra cakravartI ne apane sarvapriya nAmakaH putra ko rAjyakA bhAra samarpita kara ratna nidhi Adi sArI sampadAmA kA tRNavata pAratyAga kara diyaa| 342
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ J baseM muni jahA~ nirjana thAna, aTavI giri para guhA masAna | bihare IrjApatha paga deta, deza grAma saMbodhana heta // 121 // pAsa mAsa upAsa karAhi carajA hita suni grAmahi jAhi / antarAya pAne para neha sukhahAra bhAva me / / 122|| tahAM dharma upadeza ju kareM parabhAvanA aMga vistare / jina zAsana mAhAtmya apAra nara svarUpa pUjana jagasAra // 123 // ine yAdi je parama AcAra pAne saMjama rahita vikAra bahuta kAla tapa kInI sAra, anta samAdhi dhIra gukhakAra // 1.24 / / cAra prakAra to cAhAra, paramAratha pada prApatikAra aMgIkAra kiyo sanyAsa gharI joga pratibhA sama jAya / / 125 / / jIta parivaha do arU bIsa, kSudhApyAsa Adika muni Isa / tapakara kIne karmana hona, thApa dharma ko paragata krIna || 126 // Azayana ArAdhI cAra muktitanI sAdhaka sukhakAra taje prAna tanataM paravIna, jinazAsana ghyAyaka guNa lIna // 127 // I dohA taha ca priyamitra muni zubha uvota soM soya sahastrAra vara svarga meM sUryaprabhasura hoSa || 125 / / caupAI / 1 janma supAya suraMga meM soi, naya jobana tana upajyo hoi ta chima avadhi jJAna ko pAya jAnyo ta phala pUravA / / 126 / / phala prataccha saba dekhata gayo, dharma mArga sau rata bahu bhayo / uThakeM pahuMcyA jina AgAra, dekhe ratana bimva sukhakAra / / 130|| sana parivAra sahita saba deva karo jAya jinavara kI seva aSTa prakArI pUjA parI saba aniSTa tana te pAMraharI // 131 // kareM kalpanA mana meM joya, ani vastu so paragata hoya / yahI kalpanA dravyamAna kI sura dharatotra vidhAna / / 132 / caityavRkSa jina geha abhaMga te pUje sUra nirmala aMga kevalajJAnI muni jinarAja, jahA~ jAya sura samiti samAja bahuvidha dharmatatva AcAra, sunaM tahAM zrImukha sukhakAra me yAdi nandIzvara thAna, madhyaloka vande bhagavAna // 133 // zira navAya ke bandana kareM, bahu prakAra pUjA bistaraM / / 134|| saba vibhUti so taha te deva AryA nija grAma sukha he ||13|| * usa cakrI ne mithyAtvAdi parigrahoM kA sarvathA parityAga kara mukti rUpI lakSmI pradAna karane vAlI mahaMta deva kI kahI gayI jina dIkSA dhAraNa kii| vaha dIkSA tIna lokameM deva tiyaMca aura mithyAtvI manuSyoM ko durlabha hai| usa cakravartI ke sAtha saMvegAdi guNavAle hajAroM rAjA bhI dIkSita hue una mahA mumine pramAda rahita hokara do prakArakA kaThina tapa Arambha kiyaa| unhoMne uttara guNa aura mUla guNakA uttama rIti se pAlana kiyaa| ve mana vacana kAyakI guptiyoM ke mAdhava ko rokane lage / nirjana vana, parvata aura guphAoMoM meM ve dhyAna lagAte the| unhoMne aneka deza nagara aura grAmoMkA bihAra Arambha kiyA / ve mahAmuni bhavyajIvoM ke hitake liye parama pAvana jaina dharmake tatvoM kA upadeza karane lge| unake prabhAvase janamata kI prabhAvanA sarvatra phailii| antameM cAroM prakAra ke AhAroM kA parityAga kara unhoMne mana, vacana kAya yogoM ko roka kara sanyAsa dhAraNa kara liyaa| ve apanI sAmarthya se kSudhA tRSA bAIsa pariSahoM ko prasanna citta hokara sahane lage una hariSeNa munIzvara ne cAroM ArAdhanAoM kA pAlana kara prasanna cita ho prANoM kA tyAga kiyaa| pazcAt ve muni tapase upArjana kiye puNya ke udaya se sahasvAra nAma ke bAraha svayaM meM sUryaprabha nAmaka mahAna deva hue| utpanna hone ke thor3I dera bAda hI ve yauvanAvasthA ko prApta ho gye| unheM avadhijJAna se pUrva janma ke tapa kA prabhAva saMpUrNa rUpa se parijJAta huA vaha deva anyanta dharmAnurAgI huyA vaha dharma kI prApti ke liye ratnabhayo jina pratimAoMoM ke darzana ke liye gyaa| vahAM parivAra varga ke sAtha usane pApoM ko vinaSTa karane vAlI jinabimboM ko pUjA kii| 1 vaha sadA apanI icchA tyoMke nIce pratiSThita mahaMta bhagavAna kI pUjA kiyA karatA thaa| kevala yahI nahIM vaha donoM lokoMmeM jA jA kara prakRtrima caityAlayoM kI pUjA karane lgaa| eka dina usane nandIzvara dvIpameM jAkara tIrthakara aura 1. tapa aura tyAga ke prabhAva se maiM sahastrAra nAma ke bArahaveM svarga meM uttama vibhUtiyoM kA ghArI sUryaprabha nAma kA mahAn deva 343 huprA /
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNya janita lakSamI pAya, maNi vimAna Adika sukhadAya / paramabhoga upabhoga apAra, bhugata tRpta hoi suvicAra ||136 / / aSTAdaza sAgara kI prAva, netradoSa vajita ana rAva / sapta dhAtu mala rahita ju soya, sAr3he tIna hAtha tanu hoya // 137 / / sahasa aThArA varSa vyatIta, lei sudhA AhAra punIta / pakSa aThArA puraNa jAya. svAsA tana te taba mukalAya / / 138 // turyabhUmi paryanta vicAra, dravya carAcara jAne sAra / Rddhi vikriyA yaha loM kahI, kSetra prabhAva jAniye sahI // 136 / / deza grAma prAraNya pahAra, sAgara dvIpa asaMkhya mjhaar| icchA pUrvaka vihara soI, devina soM kIr3A juta hoi / / 140 / / kabahU bINAdika dhuni sunai, kabahU~ gIta manohara guna / kabahUM divya devani ke saMga, dekhahi saba prAgAra abhaga // 14 // kabaI dharmagoTha Adara, kabahUM kevali pUjA kre| kabahUM zrI tIrthakara tana, paMcakalyANaka ukchava Thanai / / 142 / / ityAdika zubha karma saMyoga, karai sukkha sAgara meM bhoga / kAla na jAnyo jAtana deva, dharmavaMta guNa jJAna prabheva / / 143 / / gItikA chanva ihi bhAMti zubha paripAka karaka, cakripada pAyo jaba / saba sAra sundara sukkha nirUpama, bhoga bhugata baha tb| ati bimala carita saMjoga karake, deva pada tina paaiyo| bhaja dharma jinavara mokSadAyaka, 'navalazAha' praNAmiyau // 144 // munizvaroMkI vandanA kii| vaha bar3I prasannatA ke sAtha apane sthAna ko lauTA / usa deva ne puNya se prApta huI lakSmI, apsarA, aura vimAnAdi vibhUtiyoMko grahaNa kara indriya-tRpti karane vAle mahAna bhaugoM kA upabhoga karanA prArambha kiyaa| use sapta dhAtu vajita sAr3he tIna hAtha kA divya zarIra aura aThAraha sAgara kI prAyu prApta huI / aThAraha hajAra varSa vyatIta ho jAne para vaha deva kaMThase jharane vAle amRta kA pAhAra karatA thA aura naba mAsake pazcAt zvAsochavAsa letA thaa| use avadhijJAna se cauthe naraka takakI jAnakArI aura vikriyA karane kI zakti prApta thI vaha apanI deviyoM ke sAtha bana aura parvatoM para krIr3A karane meM rata huaa| kahIM bAjoMkI sumadhura dhvani se mahA manohara gItoM se, kahI devAMganAoM ke zRgAra darzana se, kabhI dharma carcA se kabhI phevalA bhagavAna kI pUjA arcA se, kabhI tIrthakaroM ke paMcakalyANAdi utsavoM se prasannacita ho vaha apane samaya ko vyatIta karane lgaa|
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ chaThavA~ adhikAra maMgalAcaraNa dohA moha akSa-sakara hanyau, bhavijana rakSaka deva / jJAna dharma karatA aratha, karo vIra jina seva // 1 // caupAI yAhI jambUdvIpa bikhyAta, bharatakSetra tAmeM avadAta | chatrAkAra natra taha jAna, nibaseM dharmIjana sukha khAna // 2 // nandavardha bhUpati abanIza, yAnandavardhaka guNagaNa zIsa / rAnI vIramatI atirUpa, puNyazAlinI zIla anUpa / / 3 / / cayo saragasa deva punIta, tinake putra bhayo kara prIta / nanda' nAma ati rUpa vizAla, jaga mAnanda karaNa sukumAla / / 4 / / bandojana hi diyau bahu dAna, putra mahovachaba kiyo mahAna / yogya anna paya popa karAya, bAr3ha guNa saMpUrana kAya / / 5 / / upAdhyAya ke paThyo tabai, dharatA zAstra-zastra ko jb| kalA viveka rUpa ati dhanI, sohai svarga deva yaha phanau // 6 // krama sau vara pitApada pAya, rAjyavibhUti ramA adhikAya / divya-bhoga bhagata saMsAra, sadA dharma ko karahi vicAra // 7 // nizaMkAdika gaNa pAlata, darzana yuddha dharai mana saMta / dvAdaza dhana zrAvaka se jAna, karai jatana so te paravAna || nirArambha upavAsa punIta, sakala parava' meM kara surIta / dAna mani ko harSa bar3hAya, deya yathAta sukkha adhikAya || kiye binaSTa viveka se, moha-zatru apakarma / kareM siddha zubha kArya ve, vIra pravartaka dharma / / isI jAdadvIpa ke bharata kSetra meM eka atyanta ramaNIka nagara hai| usa dharma kI khAni nagara kA nAma chatrAkAra hai / usa samaya ra kA rAjA nandivarddhana thA / bIravatI nAmakI usakI suzIlA rAnI thI / vaha deva svarga se calakara una donoM kA nanda nAma thaa| usake sauMdarya aura guNoM se sAre nagara ko prasannatA huii| usakA janmotsava bar3e prAnanda se manAyA gaNa / vaha bAlaka kI bhAMti baDhane lgaa| kramale usane zAstra vidyA aura zastra-vidyAoM kA adhyayana kiyaa| usakI pratibhA yahAM taka baDhI ki devoMke sadaza jAna par3ane jagA / anantara jabAnI kI avasthA meM apane pitA dvArA rAjya-pada pAkara vibhinna prakArake mogoM ka bhoga karane lgaa| usane niHzaMkAdi guNoM ke sAtha nirmala samyakatva ko dhAraNa kiyaa| thAbakoM ke bAraha vratoM kA acchI - - - - - - - -. -.. - -- - -- indra pada , manaya janma ke tapa kA prabhAva mvarga meM bhI rahA, dharma prApti ke lie maiM ratnamayI jina pratimAyoM ke darzanoM ko jAnA thA, unakI bhakti taka granamola ranoM se pUjA karatA thA . nandIzvara dvIpa meM bhI jAkara akutrima caitvAlayoM kI pUjA kiyA karatA thaa| tIrthakoM tathA munivaroM kI bhakti meM grAnanda letA thA / kaNDa se jharane bAle amRta kA AhAra karatA thA / tIrthaMkaroM ke paJca kalyANaka utsAha se manAtA thA, jisake puNya phala meM stra kI prAya samApta hone para maiM bharata kSetra meM chatrAkAra nagara ke mahArAjA nandivardhana kI vIravatI nAma kI rAnI se nanda nAma kA rAjakumAra hamA / dharma meM adhika ravi hone ke kAraNa dhAvakoM ke bAraha pratoM ko prakaTI taraha pAlana karatA thaa| dhI proSTila nAma ke muni ke upadeza se vairAgya yA gayA to rAjagATa ko lAta mAra kara unake nikaTa dIkSA lekara jena sA ho gayA / aura kevalI bhagavAna ke nikaTa solaha kAraNa bhAvanAe mana, vacana kAya se bhAkara tIthakara nAmakA gahApuNya prakRti kA vadha kiyaa| prAyu ke anta meM pArAdhanApUrSaka zarIra tyAga kara, uttama tapa ke prabhAva se acyuta nAma ke solahaveM svarga ke puSpottara vimAna meM devoM ke deva indra huaa|
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI jineza ke mandira jAya, mahatI pUjA tahAM karAya / yAtrA kara dharma ke kAja, bandai gaNadhara muni jinarAja / / 1 / / hoya dharma sau artha anUpa, tAkara bAr3he sutra svarUpa / agha tyAge pAve nirvAna, sadA sAsutau avicala thAna // 11 // vahu vidha karaM dharma guNamUra, dina dina bar3ha sukkha aMkUra / yahI jAna bhavi dharma hi gaho, iha bhava parabhava ke dukha daho // 12 / / zubha prAcAra karana paravIna, jina bhASita mata meM lavalIna / mana saMkalpa na yateM koya, sarva avasthA meM dRr3ha soya // 13 // tA phala mahAbhoga upabhoga, agarI rAja maMgadA joga ! jidina kAla gamAva sAra, sukha sAgara kI keli majhAra // 14 // ekadinA paramAratha kAna, gaye bhavyajana sahita samAja / 'pauSTila' jo hai gurU paravIna, bandai tinaka pada guNa lIna // 15 // aSTa dravya le pUjA karI, jathAzakti muni thati vistarI / bhakti sahita zira nayau mahIpa, baiThI puna muni pAya samoya // 16 // tA hita para-arathI munirAya, bhASau jatI dharma samudAya / tatva padAratha Adika sAra, tatva padAratha ziva adhikAra // 17 // mAsthala sama yaha saMsAra, tAmeM duHkha ananta apAra / doSa anta ta~ rahita sadova, kaise kahAM baseM bhava jIva // 18 // arU jo dukha saMsAra na hoya, bahu saMpUraNa sukhata taha joy| to puna sutapa gahaiM kima kAja, jinavara Adi sabai muniraaj||16|| kSudhA pyAsa kAmAdika kopa, prajulita niza dina jiya cita lopa / jahAM kuTilatA tana dhArata, dhIraja dhare tahIM budhavaMta // 20 // indriyAdi taskara saba joya, dharma padAratha corata soy| vaise taho aikAko vIra, cita proDala tana sAhasa dhIra // 21 // parAdhIna cala bhogI jIna, tAkI sevaM bhava jana kauna? dukha ananta paripUraNa soya, bhavasAgara ko vadhaka jAya // 22 // iti prakAra vaca sUna bar3abhAga, mana meM bAr3hayau parama virAga / taba uThi muniko mAyau zIsa, tajyo parigraha cau arU bIsa // 23 // tarahase pAlana karane lgaa| vaha nandarAjA parva ke dinoM meM prArambha rahita upavAsa karatA huaA, muni varga ko bar3I bhaktise prati dina AhAra dAna diyA karatA thaa| dharma kI vRddhi ke liye vaha jinAlayoM meM jinendra deva kI pUjA aura gaNadharAdi yogiyoM kI yAtrA meM bhI jAyA karatA thaa| vastuta: dharma se manovAMchita phala kI prApti huyA karatI hai| usase saMsAra ke aihika sakha upalabdha hote haiM aura saMsArasukha kI icchA tyAga dene se avinazvara sukha kI prApti hotI hai| aisA vicAra kara usane loka-paraloka meM sakha prApti ke uddezya se samasta sukhakA mUla dharmakA sevana karanA Arambha kiyaa| vaha svayaM zubha prAcaraNa karatA thA aura dUsare ko preraNA bhI karatA thaa| dharma ke phala se prApta hae samagra sakhoM kA upayoga diyA. vaha samaya vyatIta karane lgaa| nirmala cAritra ke sambandha se rAjA-nanda ko uttama bhogoM kI upalabdhi hii| eka bArakI ghaTanA hai| vaha nanda rAjA bhavya jIvoM ko sAtha lekara dharmopadeza zravaNa karane ke udezya se para vandanAke liye gyaa| vahAM jAkara vaha bhakti pUrvaka praSTa dravyoM se unakI pUjA vaMdanA kara unake caraNoM ke nikaTa baiTha gyaa| para zrotA samajha kara usako dharmopadeza denA prArambha kiyaa| unhoMne kahA-buddhimAna ! uttama kSamA ke dvArA ta zrA pAlana kara / uttama kSamA use kahate haiM jisa se duSTa janoM ke upadrava hote rahane para bhI dharma kA vinAza karane vAle kodha kI mAnina dodharma-vaddhi ke liye buddhimAnoM ko mArdava kA pAlana karanA cAhie / mArdava use kahate haiM-mana, vacana kAya ko komala karake mAna kA parityAga krnaa| satpuruSoM ko cAhiye ki ve prArjava dharma kA pAlana kreN| vaha Ajaba dharma mana kI kuTilatA ko tyAga dene aurata hotA hai| sarvadA satya bolanA caahie| aisA vacana kabhI bhI na uccAraNa kare jisase kisI dharmAtmA ko kaSTa pahuMce asatya bhASaNa vA sarvathA tyAga kara de / indriya, artha Adi vastuoM kI ora se lobhI mana ko roka kara zauca kA pAlana karanA kahA gayA hai| jala dvArA kiye gaye zauca ko dharma kA aMga kadApi na smjhe| sa-sthAvara cha: prakAra ke jIvoM kI rakSA kara mana para niyantraNa kara dharma-siddhi ke uddezya se saMyama dhAraNa karanA cAhiye / dharma ke kAraNa zAstra abhaya dAnAdi rUpa tyAga kA pAlana kre| sakha prApti ke liye akiMcana dharma kA pAlana zreyaskara hotA hai| isakI prApti parigrahoM ke tyAga se hotI hai| pati kI yAkAMkSA rakhane vAleko brahmacarya kA pAlana nitAnta Avazyaka hotA hai| gRhastha ke liye apanI strI ko choDa kara sabakA tyAga kahA gayA hai aura muni ke liye to sabhI striyoM kA hI tyAga batAyA gayA hai|
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko HALA FAN rAjAnaMda ke mukha vaibhava kA varNana / LANE mahArAjA naMda kI menA kA varNana /
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 rAjA nanda parama dhArmika svabhAva vAle the| nitya niyama ne deva pUjana, svAdhyAya sAmAyika karane the| jisame unake rAjya meM mula 1000 nanda rAjA ne dIkSA dhAraNa karake ghora tapa kiyA jisase unheM jJAna ho gyaa|
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ bohA paramparAya anaMta bhava, ghArau saMjama jor| dvAdazAMga vAridhi zragama, guru upadeza jahAja cAdarI, sAdhaka bAdarI, sAdhaka zivako paravIna muni rahita prasAda parama zuddha cita parama zuddha cita bhayo pAra copAI Apa vIrya ko paragaTa karo, dvAdazavidha tapa mana bAvarI / pAkha mAsa upavAsa hi dhAra paMcendriya vasa guphA girI andara vAna ekAko vana siMha samAna saheM paroSaha do para vIsa baseM mora / / 24 / / prakAja / / 25 / / mose niradhAra // 26 // kSudhA tRSA mAdi dukha dIsa ||27|| dohA nanda munIzvara bhAvajuta poTaza bhAvana sAra bhAye nirmata citta naM. sakala siddhi dAtAra ||26|| poDA bhAvanAoM kA varNana caupAI yada ' / samyagdarzana prathama vizuddha ghaTaGga vA darzana jJAna caraNa upadega, jo muni deha javAratha leza sahasa paThAra zIla aGga cAra vAle taja saMga pa pa pU guNa jJAna, mata azAna kareM niragAna bhoga yaMga suta mitra sameta dhana kana kaMcana kula bala he cAra prakAra saMgha samudAya, dIjai dAna cAra vizva Aya hune karmarika saMtAna va tapa kareM nidAna zrI munivara guNa gAyaka neha roga soga bhaya pIr3ita deh / tAsa rAmAdhi kareM samudAya, bAtacita phala aneka yati durgandha kuSTa tana Teka tAmunikI zrI arahaMta deva sukhadAya mana bana kAyA seva karAya / dharma artha ziva kAma sahIta, kareM vande bhAbhAraja mana hIna, paMcAcAra karaNa paravIna zrutajJAna jJAna udyotaka munI, mata ajJAna harana guna gunI guNa chatIsa tanaM paratAra tinakI bhakti gare ra ma pacIsa rahita jaba hoya. prathama bhAvanA kahie soga ||22|| tAki vinaya kareM vaha bhAMva, dvitIya bhAvanA so vizvAta // 30 // nira aticAra kahAve soha, tRtIya bhAvanA uttama hoI // 131 // kAsa paThana vistAra soya jJAna abhIkSaNa bhAvanA joya || 32 // jaba inase tana hoya udAsa, bhava saMvega vanoM pAsa ||33|| / yathAzakti jina bhAva sameta, zaktitastyAga bhAvanA hetu ||34|| jo nija zakti mAramA gahe. zaktitastava so jAnA vahai / / 35 / / sAdhu samAdhi vahI sukhadAya // 36 // vaiyAvRta sama vaiyAvRta tava uttama gharaM ||37|| dAhaka sarahada bhakti punIta ||38|| yaha prAcAraja bhakti vicAra ||36|| joya, bahumata bhakti kahAI soga // 0 // jo bhavyajIva ina sArabhUta lakSaNoM se yukta munigocara parama dharmakA pAlana karate haiM, ve saMsAra ke sabhI sukhoM kA upabhoga kara anta meM mukti ke adhikArI hote haiN| yadi kisIse sAkSAtra dharma kA pAlana na ho sake, to nAma mAtra smaraNa kara lenA caahiye| use sukhakI prApti hogii| aise dharmakA mAhAtmya samajha kara viveka puruyoMkA nAhiye ki ve ina jagabhaMgura zArIrika bhogoM se virakti utpanna kara leM / unheM mohendriyoM ko jIta kara apanI sArI zakti lagA kara dharma-sAdhanameM lona ho jAnA cAhiye / muni rAja ko mRta sadRza dANI sunakara nandarAma ke manameM viveka utpanna huaa| usane vicAra kiyA ki yaha saMsAra ghanantaM dukhakA yAgAra hai, Adi aura anta rahita hai, yataH isase bhavya jIvoM ko proti kaise ho sakatA hai| yadi yaha saMsAra duHkha kI khAna na hotA to sAMsArika sukhoMse paripUrNa tIrthakara deva mokSa ke liye isakA kyoM parityAga karate ? bhalA bhUkha-pyAsa, kopAdirUpa agni se jalane vAle zarIra rUpI jhopar3a se dharmAtmAgaNa vaisI prIti kara sakate haiM ? arthAt nahIM kara sakate / kevala yahI nahIM, jisa sthala para indriyarUpI pora dharmarUpI dhana ko curAne vAle hoM, bhalA usa zarIra meM kauna buddhimAna nivAsa karanA cAhegA? jahAM janma ke pUrva duHkha aura mRtyuke bAda bhI duHkha hI duHkha hai, jahAM ke bhoga dAhako tIvra karane vAle hoM, use kI buddhimAna mAmaMtrita karegA? bhoga sarvathA duHkha utpanna karane vAle hote haiN| prataH mahApuruSa unheM sarvathA parityAga kara 347
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ moha mahAtama nAma mAna. zrI jinavara pratikramaNa zubha pratyAkhyAna aru vyutsa | pustaka bIrahi likha deva mUrakha taM samyagdRSTI jo nara ho kara sammAna ko yAnI sukha khAna samitAvAna paNDita kara na mu sAMya tAko bahuvidha varNana kare pravacana bhakti tahAM vistare // 41 // tIna kAla sAdhe svadhyAya, yaha AvasikA parihAnA // 42 // jina pUjA mana na kareM, mArga prabhAva uttama pare // 43 dhanakavA bhASa tA vAsa, vAtsalya yaha aMga prakAza // 44 // I dohA I yaha vidha poDasa bhAvanA bhAI nanda munIsa tIrtha kara pada mahimA tInoM loka meM indra upendra pavAra mukti rUpI vaMdhiya guNa ananta parame // 45 // lakSamI bAMdhI vara hitakAra 46 // caupAI maraNa prajaMta kiyI tapa ghora, pAlyo saMjama prAtama jor| alpa Ayu saMpUrana karI, ta sApha kiyo bhavapAra, tIna jagata sukha ko karatAra parama vizuddha dharo samyAsa darazana jJAna caraNa tapa lahai, samatAbhAva AtamA ghai| ArAdhana rAdhe cAra, mana vikalpa saba kI dUra mAtama dhyAna diyo bharapUra saca jIvanasI kSamA karAya, vaje samAdhi prANa bohA yaha tapa phala sau pAiyo, suraga sorahaiM baas| yacyuta indra punIta pada, deva namaiM pada jAsa / / 513 | bIca saMpuTa jilA ratana mana jasaM, mAno kamalasu Uragha vase dhanta muharata jIvana layo, saMpUrana tana prApta bhayo / / 52 / / AbhUSaNa bhUSita sarasaMga sahaja rUpa sama nAnA rNg| taha taM uTha dekho saba bheSa, ati ramaNIka manohara deza / / 53 / / Rddhi siddhi dekhI saba rAya, suravimAna sAvika samudAya svapna samAna lage yaha bAta mana cintaM kachu bheda na gAta 4 ko maiM kauna puNya hai kiyo, kona deza yaha kahAM mAniyo ko pravIna ye boleM baina ko sura sevaM mana para caina // 55 // 55 / / kauna tanI devI guNamAla, isa batA juna zIla vizAla ratumayI prAsAda utaMga, kauna va yaha nAnA raMga / / 56 / / 1 I vapu AhAra kriyA pariharI ||47 || dAyaka mola hara dukhAsa // 46 // vAMcha hiye mokha vara-nAra // 46 // munirAya // 50 // dete haiM, para ve bhoga honapubdhI puruSoMko bhI sukha nahIM de skte| yadi vastutaH bhoga sAdhaka indriya sukhake vastu kA vicAra kiyA jAya to usase atyanta ghRNA utpanna hotI hai / isaliye yaha nizcita hai ki bhoga koI zubha vastu nahIM hai / isa prakAra vicAra karaneke bAda rAjAko vairAgya utpanna huA / usane usI yogIko dIkSA guru banAkara donoM prakAra ke parigrahoMko chor3a parama zuddhi se janma-janma ke duHkhoM se mukta honeke liye munivrata grahaNa kiyaa| usa rAjAne gurukI kRpA se prati alpakAlameM hI zAstroMkA adhyayana kiyaa| vaha apanI zaktiko prakaTa kara karma naSTa karane vAle bAraha prakArake tapoMkA AcaraNa karane lagA / una munine 6 mAsa taka kaThora anazana vrata kiyaa| yaha vrata karmarUpI parvata ko vinaSTa karane ke liye bacake samAna hai| nidrA kama hone ke liye usa mUmine agodarya tapakoM dhAraNa kiyaa| jitendrI munirAjane varaNA nAza karane vAlA vRtti parisaMkhyAna tapakA pAlana cArambha kiyaa| pratIndriya mutrake liye unhoMne rasa parityAga tapako dhAraNa kiyaa| ve dhyAnAdhyayana karane vAle muni strI prAdi rahita vanoM aura guphAoM meM viviktasayyAsana tapakA pUrNa rUpase pAlana karane lge| ve varSA Rtu aura garma havA ke jhoroM meM bhI vRkSa ke kambalako moDe hue tapa kiyA karate the| sardI ke dinoM meM ye corAhe para nadIke taura para aura barphase Dake hue sthaloM meM kAryotsarga tapa kiyA karate the| sUrya kI kiraNoM se tapta pahAr3a kI garma milA para ve muni sUryake samAna nizcala rahate the| 1. uttama tapa ke prabhAva se acyuta nAma ke solahaveM svarga ke puSpottara vimAna meM devoM ke deva indra huye / 348
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ AREL PARENaroo in Re nirjana vana meM tapa karate huye zrI muniraass| W
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ MAIN SAR balabhadra kA vairAgya, kezaloMca aura dhyaan| .balabhadra kA vairAgya
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ dala saptAga kauna ko yaha. prAta manojJa sara rakSa kareha / dipai sabhAmaNDapa manamoha, parama utaMga sarva yaha koha // 57|| ratanajaTita bahuvarNa bimAna, tAmeM kauna basai paradhAna / ko yaha nRtya kara mana lAya, sakala vibhUti kahIM nA jAya / / 5 / / muhiko dekheM davA deva, mana prAnanda kara saba seva / kAraNa kona so jAnyau jAya, tyA tyA mana cintA adhikAya // 56 // ihi prakAra bahu cintA kara, manameM surapati vikalaya dhara / bhedAbheda na jAnyo yaha, sakhta hiyaM bAr3hayo sadeha // 60 // tAvata maMtrI parama prabona, pranamI caraNakamala mana hAna / avadhijJAna kara jAnI yaha, nApa hiyaM bar3ayo saMdeha / / 61 / / prastuti karI nAya nija mAla, mo svAmI tuma dInadayAla / dhanya Aja dekhai tuma naina, jovana saphala bhayo mujha ena // 62 // deha pavitra prAja mo bhaI, Aja ha manako durgati gii| hasta kamA phira jore deva, zira navAya bolo kara seva / / 63 // ava suniye bho kRpAnidhAna, jAmeM mana vikalapa ko hAna / svarga mahA acyuya yaha soya, Rddhi siddhi ko sAgara tAya // 64 // sakala svarga ke para vasa, jyoM mAthe cUr3AmaNi lasa / candrakAnta mUgA maNimaI, nAnA ratana bhUmi varanaI // 65 // rAta divasa ko bheda na kadA, ratana jyoti soM hita sadA / tIna loka meM durlabha joI, eka dharmasoM sulabha ju hoi||66|| sukha-sAgara meM nibasa soya, duHkha daridya na dhyA koya / kAmadhenu gau dUdha apAra, kalpavRkSa dayAvidha dAtAra / / 7 / / cintamaNi se ratna anapa, aura vastu ko kahA svarUpa / svarga-bAga tara nAnA rUpa, catyavRkSa prAdi taru bhUpa // 68 / / phala phUla tahAM adhikAra, daza hI diza phalI mahakAra / yahAM na varate dukha ko heta, sukha samUha saba hI vidhi deta // 66 // hIna daridrI rogI dukhI, nirguNa nirjAnI dukhii| durbhAgI durvacanoM jite, sapane mAMhi na dosa ite // 7 // __ ke jina pUjA barate aga, suneM kevalo vacana utaMga / dekheM nRtya mahAramaNIka, aura na mana meM vikalapa lIka / / 71 // isa prakAra ve dhIra vIra muni indriya janya mukhako hAni ke liye sadA kAya kleza rUpanapa kiyA karate the| unhoMne vAhya aura antaraMga donoM tapoM kA ucita rUpa se pAlana kiyA aura daza prakAra kI AlocanA ke dvArA pramAda rahita caritra ko zuddha karane vAle prAyazcita tapako dhAraNa kiyaa| ve mana vacana kAyakI zuddhatA pUrvaka samyagdarzana, jJAna cAritra aura inake dhAraNa karane vAle parama sunizvaroM kI prArthanA karate the| sAtha hI ve indriya mana ko vaza meM karane ke liye aMgapUrva zAstroM kA abhyAsa kiyA karate the| unhoMne nirmamatva sUkha kI prApti ke liye zarIdi se mamatA tyAgakara karma rUpI bAna ko bhasma karane ke uddezya se byUtsarga tapa karanA prArambha kiyA / ve buddhimAna muni dharma-dhyAna zuddha dhyAna meM lIna ho svapna meM bhI pAta dhyAna ko nahIM vicArate the / vaha mArta dhyAna aniSTa saMyoga se utpanna iSTa viyoga se utpanna mahAna roga se utpanna aura nidAna rupa isa taraha cAra prakAra kA hai| isa prakAra mani ke citta meM cAra prakAra kA raudra dhyAna bhI jagaha nahIM pAtA thA / vaha rodra dhyAna jIva-hiMsA, jhUTha, coro parigraha rakSA meM prAnanda mAnane se hotA hai aura naraka gati meM le jAne vAlA hai / ve zuddha citta vAle muni prAjJA, apAya, vipAka aura saMsthAna vicayarUpa cAra prakAra ke dharma-dhyAnakA citavana karane lge| yaha dharma-dhyAna svargAdi sukhoM kA pradAna karane vAlA hai| ve buddhimAna mani banAdikoM meM pRthakatva vitarka, sUkSma kriyA pratipatti, vyapara kriyA nivRti- isa taraha cAra prakAra ke zukla dhyAnakA citavana karane lage / yaha zukla dhyAna sarva-zraSTa hai, vikalpa rahita hai aura sAkSAta mokSa pradAna karane vAlA hai| mani ne bAraha bheda rUpa mahAna tapakA AcaraNa kiyA, jo karmarUpI zatruoM kA saMhAraka hai| vaha kevala jJAnako utpanna karane vAlA hai aura vAMchita arthako siddha karane vAlA hai| kaThina taga ke prabhAva se unheM divya jJAnAdi aneka RddhiyA prApta hii| ye RddhiyAM avinazvara sukha pradAna karane vAlI hotI haiN| . munikA svabhAva atyanta sarala ho gyaa| ve saba prANiyoM para dayAbhAva rakhate the / dharmAtmA puraSoM ko dekhakara unheM bar3I prasannatA hotI thI aura unakA bar3A Adara karate the| para mithyA dRSTi jovoM se sadA udAsIna rahA karate the / maitro prAdi cAroM prakAra ko bhAvanAmoMmeM lIna una mani ko svapna meM bhI rAga-dvapa nahIM hotA thA / ve darzana vizuddhi Adi guNoM meM launa the| eka dina unhoMne tIrthakara kI saMpadA pradAna karane vAlI solaha bhAvanAoM ko grahaNa kiyaa| ve bhAvanAyeM nimna thiiN| . 346
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ ikasa unasaTha sakala bimAna, zreNIbaddha prakIrNaka jAna / tinai asaMkhya saMkhya vistAra, sabai sukkhasAgara adhikAra / / 72 / / daza sahasra sAmAnika deva, tuma samAna dosaM kara seva / utama sura taMtosa hajAra, suta samAna barta sukhakAra / / 73|| sura cAlIsa sahasa paravAna, te tuma tana rakSaka guNa khAna / yA samAna saba deva utaMga, kahai ar3hAI se nirabhaMga / / 74 / / deva paMcasai parama pravIna, tuma prAjJA meM tatpara lona lokapAla cAroM caturaMga, pAle loka dharA saravaMga // 7 // daza dikapAla nAtha paga dharai, dahi dizA saba ujvala karai / inai Adi sura saMveM ghane, aba subheda suna devina tana / / 76 / / gaNadevI battIsa bakhAna, nATaka sukkha kareM guna khAna / aSTa mahAdevI guNarUpa, prema prAdeza rAga rasa kUpa / / 77 // eka eka prati hai paravAna, kahIM aThAIsa zubhaThAna / tIna jJAna maNDita mana raMga, Rddhi vitriyA yuta saravaMga / / 7 / / ballabhikA devI suna thAna, hai vaiSaTha inako paravAna / tuma citta hareM kareM pada seva, mahato rUpa sampadA eva ||7|| kahI piNDatA devI zAkha, haiM sahasra ikahattara bhAkha / aru dasa lAkha sahasa cauvIsa, divya joSitA rUpa garIsa ||80 // pAvavAna haiM trividha hi deva, gIta nRtya kara tuma pada seva / prathama pacIsa dunI paMcAsa, tRtIya paridhi zata jJAna prakAza saba meM yaha bardhanA zaco, basudharA nAmAMkita khacI / jinavara pUjA meM lavalIna, kSAyika samakita bahubhava hona / / 2 / / lalita vacana hai lIlA bandha, subhaga sUlacchana sahaja sugandha / solarUpa lAvaNya hi lIna, hAva bhAva rasa kalA pradAna / / 83 // saba debina ko prAyu pramAna, pacapana palya kahI bhagavAna / vinarau hoya bahuta samudAya, jyoM samudra uThi lahara vilAya / / 845 una solaha bhAvanAoM meM pahalI bhAvanAmeM unhoMne darzana vizuddhi ke liye zaMkAdi paccIsa doSoM ko tyAgakara niHzaMkAdi pATha guNoM ko svIkAra kiyaa| jinendra bhagavAna ke kathanAnusAra sUkSma tatvoM ke vicAra meM pramANika puruSa se zaMkAkI nivRtti kara 'nizaMkita' aMga kA pAlana karanA prArambha kiyA / ve tapase isa loka aura paraloka ke sukhoM ko parityAga pUrvaka, use naraka kA kAraNa samajha niHkAMkSita' aMga ko dhAraNa kara liyaa| ratnatrayAdi guNoM ko dhAraNa karane vAle yogiyoM ke zarIra para maila tathA roga dekhakara usase glAni nahIM utpanna honA aisA ve nivi cikitsA' aMga kA pAlana karane lge| muni ne deva guru zAstrako dharma rUpo jJAna bheda se parIkSA kara mUr3hatA kA tyAga pUrvaka pramuDhatva aMga ko svIkAra kiyaa| vaha jina zAsana meM ajJAnI asamartha puruSoM ke sambandha se prApta hue doSoM ko chipAnA aise upagRhana guNako pAlane lgaa| darzana tapa caritra se yukta jIvoMko upadezAdi dvArA darzanAdi guNoM meM sthira karane vAlA aise sthitikaraNa aGga kA AcaraNa karane lgaa| vaha sAdharmoM bhAiyoM se go-bachar3e kI bhAMti aise 'vAtsalya guNa' kA pAlana karane lgaa| usane mithyAtva se dUra raha kara jainadharma ke mahAtmya ko prakAza karane vAlA prabhAvanA kA pAlana prArambha kiyaa| usane saMyamI rAjA kI bhA~ti aSTa guNoM se samyagdarzanako puSTa kiyA / samyagdarzana ke prabhAvase usane karma-rUpI zatruoMko naSTa kara diyaa| deva, loka aura guru tInoM mUr3hatA ko tyAga kiyaa| isa muni ne jagatako anitya samajha kara aSTa madoM ko chodd'aa| mithyA, darzana, jJAna, caritra aura inake dhAraka chaH prakAra ke anAyatanoM ko bhI sarvathA tyAga diyA / mani ne niHzaMkAdi muNoM ke viparIta zaMkAdi pATha doSoM kA tyAga kiyA / vaha apane jJAnarUpI jalase samyaktva ke paccIsa maloM ko dhokara use nirmala kara darzana vizaddhi bhAvanA kA pAlana karane lgaa| usa mani ne maMvega, varAmya anukaMpA Adi guNoM se rahita hokara tIrthakara kI upAdhi kA prathama sopAna-darzana vizuddhi para prArohaNa kiyaa| vaha darzana, jJAna, cAritra, vyavahAra vinaya evaM jJAnAdi guNoM ko dhAraNa karane vAloMkA vinaya, mana, vacana, kAya vI zuddhatA pUrvaka karane lagA / vaha sadA zAstroMke adhyayana meM lIna rahatA thA / sAtha hI usake yahAM aneka ziSya par3hane ke liye pAyA karate the| use deha-bhoga aura saMsAra ke prati bar3I anAsthA huii| vaha inase bar3A bhayabhIta hmaa| usa nanda nAma ke yogI ne muniyoM ko jJAnadAna, anyAnya jIvoM ko abhayadAna aura samagra jIvoM ko sukha dene vAlA dharmopadeza prArambha kiyaa| vaha muni duSTa karmarUpI zatruoM ko vinaSTa karane ke uddezya se nirdoSa tapa karane lgaa| vaha sadA roga se pIr3ita aura samAdhimaraNa karane vAle asamartha sAdhanoM kI sevA meM saMlagna rahane lgaa| unheM vaha dharmopadeza bhI kiyA karatA thaa| vaha mokSa ke liye mamiyoM kI bayAvRtya karane lgaa| munine dharma, artha, kAma aura mokSa pradAna karane vAlI arhata bhagavAnakI mahata pUjA prArambha
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ hastI ghor3e ratha pada eva, vRSa gandharya nartakI deva / sapta pratIka ThIka yaha kahI, bho prabha bheda sunau kachu yahI // 85 // eka eka ke hinle deva, sAtoM ke sAtoM suna leva / Rddhi vikriyA ko virataMta, hukama pAya taja dehi turanta // 86 / / prathama dhanI gajarAja bakhAna, sohe bIrA rAsa paravAna vAteM guNa-duguNa vistAra senA sakala jAni niradhAra ||7|| saba dala lakSa pacIsa suneha, aru cAlIsa sahasa adhike / sevA kareM sabai mana lAya, bhakti sahita praNa maiM tuma pAya // 8 // nija nagarI hai giradAkAra jojana bIsa sahasa vistAra / koTa zrasI yojana uttaMga, utaMga baTTAI avagAhana raMga // 5 // kanaka kaMgUrA hai prAkAra, sAI yati gambhIra vicAra sorana tuMga ratana vivAya saba upamA nahi varaNI jAya ||10|| cAroM diza daravAje cAra go yojana UMce niradhAra nagarI caupatha sacanI pAMta, tAmeM bIthI / nAnA bhAMta 261 // tA meM prabhajina sadana abhaMga, hai jojana do se uttaMga / jojana nIsa tAsa vistAra, zraru AyAma dUna sukhakAra // 62 // yaha vibhUti varacI samudAya aura vividha ko kahe bar3hAya aho nAtha tuma puSpa agAra, so sanmukha pAyo suvicAra ||13|| I dohA mahimA guNa garama laghimA prApti suneca / prAkAmyatva ju vRddhi vaMza, svarga Rddhi vasu evaM ||14|| suragarAja lakSmI vividha saMpUraNa sukhadAya / zradbhuta puNya sureza tuma, bhugatI nija mana lAya // 65 // ko vaha chattIsa guNoM ke dhAraka AcArya kI ratnatraya prApta karAne vAlI bhakti karane lgaa| saMsAra ko prakAzita karane vAle saura jJAnarUpI andhakAra ko nAza karane vAlI upAdhyAya munizvaroM kI, usane bar3I bhakti kI sAtha hI vaha jinavANI kA adhyayana karane lagA / usa yogI ne samatA, stuti, vikAla bandanA, pratikramaNa, pratyAsthAna aura vyutsarga meM siddhAnta meM prakaTa kiye gaye cha zrAvazyaka pApoM ko vinaSTa karane ke lie yogya kAla meM niyama dhAraNa kiyaa| bheda vijJAna se tapasyA se utkRSTa prAvaraNoM se sadA jIyoM kI rakSA karane vAlI jaina dharma kI vaha prabhAvanA kiyA karatA thA / samyagjJAnI puruSoM kA yAdara aura dharmAtmAoM se vAtsalya bhAva rakhatA thA / vaha isa prakAra tIrthaMkara kI vibhUti pradAna karane vAlI solaha kAraNa bhAvanAoM ko zuddha mana vacana kAyase vicArane lgaa| ina bhAvanAoM ke cintana ke phalasvarUpa use ananta mahimA yukta tIrthakara nAma karma kA vadha huA, jisa tIrthakara nAma ke prabhAva se indra kA zAsana hila uThatA hai, jinakA mokSarUpI lakSmI svayaM Akara AliMgana karatI hai, usa padasya bandha honA kyA sarala hai ? isake bAda ukta muni ne nirdoSa cAritra kA pAlana karate hue sanyAsa maraNa ko dhAraNa kiyA / punaH samyagdarzana jJAna cAritra tapa rUpI catuH ArAdhanAoM kA pAlana karate hue usane apane prANoM ko chodd'aa| ukta samAdhi ke pariNAma svarUpa nandanAmA muni solahaveM svarga meM jA devoM ke pUjya acyutendra hue| antara muhUrta meM unheM pUrNa yauvana prApta huA aura ve vastramAlA Adi prAbhUSaNoM se suzobhita hue| apanI komala sajjA se uTha kara ve sundara-sundara vastuoM ko dekhane meM saMgata ho gye| svarga ke vimAna jAdi vastuoM ko dekhakara unheM bar3A Azcarya huaa| ve socane lage ki - vastutaH maiM kauna hU~, yaha sthAna konasA hai jahAM subaha sukha dRSTigocara ho rahe haiM ? dukhakA to lekha bhI nahIM hai| ye atyanta catura aura prIti paripUrNa deva kauna hai ? ye sundara devAMganAyeM aura AkAza meM laTakane vAlI aTTAlikAyeM kisakI haiM ? ye bar3e sabhA maNDapa aura deva rakSita manojJa senAyeM kisakI haiM ? yaha divya UMcA siMhAsana kisa kA hai, aura ye sampadAyeM kisakI haiM ? ye sundara vinayI loga mujhe dekhakara harSa kyoM manA rahe haiN| kisa karmakI preraNA se maiM AyA huuN| inhIM saba viSayoM para cintA kara rahe the aura unakA sandeha bhI dUra na ho pAyA thA ki unake catura maMtrI ne avadhi-zAda se unake abhi prAya ko samajha, samIpa Akara unake caraNa kamaloM ko bhakti pUrvaka namaskAra kiyaa| vaha donoM hAtha jor3a kara unake saMyama kI nivRtti ke lie priya vacana kahane lgaa| usane kahA deva hama logoM para yAdRSTi rakhakara apane sandeha nivAraNa ke lie mere vacanoM ko suniye nAtha! Aja hama apane saphala jIvana kA anubhava karate haiN| hama dhanya haiM ki Apane apane janma se isa sthAna ko pavitra kiyaa| samagra sampadAoM kA bAgAra 351
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI ihi prakAra mantrI baca sunai, tAvata abadhi jAna mana guna / pUrava bhaba meM vrata prAdaro, so phala Apa bhoga yaha karo // 66 // jinavara kathita dharma meM kiyau, manTa karma vidhvaMsana kiyo| maiM pUraba tapa kInI ghora, zyAnAdhyayana zavAsana ora // 17 // paMca paramaguru tribhuvana tAra, ArAdhe mana vaca tana sAra / ratanatraya dhAro avaruddha, parama bhAva so Atama zuddha ||6811 viSaya kaSAya kAma mana pora, diyo jalAya dhyAna ke jora ! kahI parISaha do para bosa, tinako vijaya karI avanIza IEE|| daza lakSaNI dharma sukhadAya, maiM pUraba kInauM mana lAya / tA phala svarga solahavaM ThAma, rAjya bibhUti bhaI nija dhAma // 10 // dharma samAna sa bAMdhava joya, tIna loka meM aura na koya / bhavasAgara meM rakSaka dharma, karai dharma saravAratha zarma // 10 // dharma jIva ko sagati sidhAra, dharma pApa ari nAzanahAra / svarga mukti ko dAyaka dharma, aru jaga ko meTana saba bhamaM // 10 // aisI jAna dharma nita karai, mithyA mata saba hI prihre| kara ju koTi aura prAcAra, dharma samAna na puraM sAra // 103 / / darzana zuddha artha aru kAma, zrI jinadara vande sukhadhAma / aru tinako pUje guNa rUpa, hoya dharma ko siddhi anUpa / / 104 / / yaha vicAra uTha ThAr3o bhayo, devina sahita bApikA gayo / sadA zAzvatI ati gambhIra, mAno kSIrodadhiko nora ||10 / / amata jala paripUraNa joya, dhaTai bar3e kachu nAhI soya / phATika maNimaya paMDI sAra, saba baMdhAva ratanana niradhAra / / 106 / / taha sUrapati konI asanAna, pahare bhUpaMga vasana mahAna / devina sahita gayau phira tahA~, prAkRtrima jina mandira jahA~ / / 107 / / sau jojana dIragha pahicAna, aru vistAra pacAsa pramAna / pacahattara jojanasu utaMga, jojana pATha dvAra mana raMga // 108 / / tinameM pratimA sau graru ATha, kAyA dhanuSa pA~ca sai ThATha / basu pratihAraja maNDita Iza, vANo khirai parama niza dosa ||106 / / namaskAra kInI hari jAya, tuma bhagavaMta parama sukhadAya / tuma bina sadA jIva dukha sahai, tuma bina kauna mokSa pada gahai / / 110 // yaha acyUta nAmaka svarga hai / yaha saba svargoM kI mukuTa maNi ke samAna zobhAyamAna hai / yahA~ para mano-vAMchita vastuoM kI sarvadA prApti hotI rahatI hai| tInoM lokoM meM bhI durlabha agocara indriya sukha yahAM puNyAtmAnoM ko sulabha hai| yahAM para kAmadhenu gAye, samasta kalpavRkSa aura cintAmaNi ratna svabhAva se hI prApta hote haiM / yahA~ sArI sampadAnoM ko prApti hone meM jarA bhI parizrama nahIM hotaa| yahAM kisI prakAra ke Rtu duHkha kA koI kAraNa nahIM hai| yahAM para kisI dina rAta kA bheda nahIM hotaa| sadA ratnoM kA prakAza hotA rahatA hai| dIna-dukhiyoM kA yahA~ nAma nizAna bhI nahIM hai| pApI aura nirguNI manuSya to vahAM svapna meM bhI dikhAI nahIM dete| yaha sthAna aisI puNya-bhUmi hai ki jinAlayoM meM sarvadA jinezvara bhagavAna kI pUjA arcA hotI rahatI hai| nRtya-gItAdise prati dina mahAna utsava utpanna huprA karate haiN| yahA~ prasaMsya deva vimAna haiN| ___ dasa hajAra vaimAnika deva haiM / ve bhI Apake hI samAna RddhidhArI haiM, para ve prAdeza nahIM kara skte| ye taitIsa samuha deva premase paripUrNa Apake putrake tulya haiN| AtmarakSaka devoM kI saMkhyA 40000 hai| sipAhiyoM ke samAna aMga rakSaka haiM / madhya sabhA ke deva DhAIsI haiM aura pAMcasau bAhara ko sabhA ke haiN| cAra lokapAla kotavAla kI bhA~ti haiM / ina lokapAloM kI sundara battIsa 2 deviyA~ hai| ve sakhakI khAni haiN| ye tumhArI prAjJA pAlana karane vAlI pATha mahA deviyAM haiN| inhIM mahAdeviyoM ke parivAra kI deviyoM kI saMkhyA DhAIsI hai ye tirasaTha balabhikA deviyAM mahAna sampadA se yukta Apake cittako haraNa karane vAlI haiN| ye do hajAra ekahattara deviyAM, viduSI haiM / ye mahA deviyAM eka lAkha caubIsa hajAra divya rUpoM kI vikriyA kara sakatI haiM / arthAt pratyeka devI itanI striyoM ke rUpa banA sakatI haiM / hAthI, ghor3e, ratha, pyAde, bala, gandharva aura nataMkI ye sAta senA ke deva haiN| inameM se pratyeka senA kI sAta-sAta palaTane haiM aura hara eka senA ke senApati deva haiN| pahalI hAthI kI senA meM bosa hajAra hAdhI haiM tathA zeSa senA meM isase dUne-dune haiM / isI prakAra anya senAoM meM bhI samajhanA ye sabhI prApakI sevA ke liye prastuta haiN|
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ tuma bina bhaTake bhavi saMsAra, tuma bina aura kauna AdhAra / bho jineza tuma dIna dayAla, tuma bina gahaiM kugati ko jAla // 11 // yaha vidhi thati kInI adhikAya, baiTho jinakoThA citalAya / baha prakAra pUjA vistarI, aSTa dravya le bhAge dharI // 11 // uThakai bahari namyauM jina pAya, bAra bAra bhuvi zIsa lagAya / tAta phira nara loka hi prAya, vaMdai tirthakara muni rAya // 113 // namaskAra kara baiTho tahA~, mana meM ganai paMca pada mhaa| tatva padAratha bheda utaMga, sunai dharma sUcaka saravaMga // 114 / / tahaM te uThi nija thAnaka Aya, saba vibhUti dekhI mana laay| jahAM sabhA maMDapa nirabhaMga, dipai cArahU dizA utaMga // 11 // so ratana kara khacita mahAna, dekhata lArja koTaka bhAna / prAge mAnastambha vizAla, mAnI mAna harai tatkAla kA daza vidha sabhA jahA~ sukhadAya, baiThe sabai deva mana lAya / tAke madhya ju gidhadAkAra, ratnamayo siMhAsana sAra ||117 tApa baiThyo indra punIta, sakala apsarA gAve gIta / sura gandharva nace bahu veSa, dukha cintA vyApai nahi leza / / 11 / / sabako deya dharma upadeza, hoya dharma soM mokha maheza / dharma binA pAvai dukha kUpa, lahai dharma so sukkha svarUpa ko yA prakAra sukha bhagatai ghane, so sahI vidha kahata na banaM / sA hai tana sama catura saThAna, vapu yi so china china ThAna / / 120 // asthi carma mala mUtra na koya, zukra rudhira ara sveda na hoya / ye hI sapta dhAtu nahi aMga, nidrA rahita naina nirabhaMga / SaTa mAraka kI avani pacaNDa, vastu carAcara dekhi akhaNDa / titanI dharai vikriyA soya, bAisa sAgara prAyU jo hoya // 12 // bara sahasa bAisa parajaMta, manasAhAra leya gunavaMta / jaba bIte ekAdaza mAsa, taba sugandhamaya leya usAsa / / 123 / / jana mana gIta rasavAna, kabaI dekha nRtya mahAna / kabahUM vana krIr3A ko jAya, ihi vidha bhoga kara samudAya // 124 // eka eka devI apsarAoM kI tIna tIna sabhAya haiM / vahA~ para nRtya-gIta bAjA bajAne Adi ko kalAyoM ko zikSA dI jAtI hai| prathama pariSada meM paccIsa apsarAye haiN| dUsaro meM pacAsa aura tIsaro meM sI haiM / Apake puNyodaya se ye samaya divya sampadAyeM prApake samakSa upasthita haiN| aba Apa svarga rAjya ke adhipati baneM aura anupama sampadAnoM ko prasanna citta ho grahaNa kreN| apane catara maMtrI ke bacana sunakara antyutendra ko avadhijJAna se apane pUrva bhava kA sArA batAnta jJAta ho paayaa| ve dharma kA sAkSAt phala dekhakara dharma sAdhanA meM aura bhI tatpara hue| ve pUrvabhava ke sUcaka bacana kahane lage maiMne parva janma meM niSpApa aura ghora tapa kiyA thA / zubha dhyAna aura adhyayana yoga bhI kiye the / saMsAra pUjya paMca paroDakI kI sevA kI thI aura ratnatraya kI prApti ke lie uttama bhAvanAnI kA citavana kiyA thaa| maiMne viSayarUpI vana ko jalA diyA thaa| kAmadeva jase prabala zatra ko parAsta kiyA thaa| kapAya mora pariSoM para vijaya pAyo thii| pUrva meM maiMne apanI mAtI uttama kSamA prAdi daza lAkSaNika dharma kA pAlana kiyA thaa| usIkA yaha zubha phala hai ki Aja hama indra-pada para pAmIna parthAta ye samasta RddhiyA~ dharma ke pAlana se hI prApta huI hai / vastutaH dharma ke samAna dusarA koI mitra nahIM hai| dharma hI saMtAra-sAgara se pAra utArane vAlA hai| vakSita athoM kA sAdhaka dharma hA hai| vaha mAnava jIvana ko unnata banAne vAlA tathA pI zanayoM kA saMhAraka hai| samasta jIvoM ko sukha pradAna karane vAlA tathA svarga mokSa pradAna karane vAlA dharma se atirikta Trkhane vAle bhavya puruSoM ko pratyeka avasthA meM nirmala AcaraNa yukta hokara dharmadasarA nahIM hai| aisA jAna kara sUkha kI prAkAMkSA rakhane vAle bhavya puruSoM ko pratyeka avasthA meM milAkara sAdhanA karanI caahie| isa prakAra vicAra karate hue acyutandra ne socA ki, yaha to ThIka hai, para ve cArita pAlana nahIM kiye jA sakate, taba mujhe kyA karanA caahie| yahI tA eka dazana zuddhi ho pAlana ko jAma jinanAtha kI bhakti aura unakI mUrti ko mahAna pUjA karanA hI zreyaskara hai| aisA nizcaya kara ve acyUtendra apanI deviyoM ko sAtha lekara akRtrima caityAlayoM meM ge| vahAM namaskAra kara arhata-bimboM ko pUjA-pArAdhanA se rata hue| unheM pUjA ke lie praSTa dravya icchA mAtra se prApta hote the| unhIM dravyoM se bhagavAna ko pajAma caitantavakSa ke nIce virAjamAna jina pratimAoM kI pUjA kara tathA manuSya loka aura malaloka kI jina pratimA ko mahAna dharma kA upArjana kiyaa| va bhUnIzvaroM se dharma-tatvoM kA vyAkhyAna,sunakara dharma kA upArjana karane lge|
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIthakara kalyANaka paMca, tatpara tahA~ jAya mana saMca / zeSa kevalo mukti maheza, do kalyANaka kare suredA / / 125 // meru kulAcala jinagRha jahAM, bhAva sahita hari banda tahAM / dvIpa samudra asaMkhya majhAra, mana icchAdhara kara vihAra // 126 // pUje zrI jinadara ke pAya, badai nija para zIrA lagAya / karai mahotsava taha~ adhikAya, bA~dha vividha dharma surarAya / 127 / / ihi vidha bhugatai paramAnanda, sukha sAgara meM sadA suranda / sakala deva' mili sevA karai, AjJA binA na kahuM paga dharai / / 128 // dohA svarga loka kI saMpadA, baraNana hai adhikAra / kahI kimapi lagha rUpa meM jAne jAnanahAra ||126 / / gItikA yaha bhAMti vRpa paripAka karake, suraga rAja so pAiyo / tahaM bhaI pUraNa saba vidhi, divya bhauga karAiyo / / yaha jAna bhabijana bhajahu dharma hi, dharama eka sahAya hai| dharama bahu bhavaharaNa jiyako, dharama ziva sakhadAya hai / / 130 // isa prakAra dharma ke phala se unheM aneka sampadAyeM prApta hii| unhoMne tIna hAtha UMcA, pasInA dhAtumala se rahita netroM kI TimakAra rahita divya zarIra prApta kiyaa| unheM naraka kI chaThoM pRthvI taka kA avadhi jJAna thA aura bikriyA Rddhi prApta huii| jJAna ke samAna hI kSetroM meM gamana-yAgamana meM samartha una indra ko vibhinna bhUSaNoM se zobhAyamAna bAIsa sAgara kI Ayu prApta huii| bAIsa hajAra varSa vyatIta ho jAne para ve mAnasika divya amRta kA pAhAra karate the| gyAraha mAsa bItane para sugandhita zvAsa lete the| ve sureza tIrthakaroM ke pAMcoM kalyANakoM meM tathA keliyoM ke donoM kalyANakoM meM jAyA karate the| devoM dvArA pUjya surendra sadA pUjA Adi mahotsavoM meM jA jAkara dharma kI abhivRddhi kiyA karate the| unheM sukha kI sArI sAmagriyAM upalabdha huii| isa taraha ve acyutendra sukha sAgara meM nimagna hue| dharma ke phala svarUpa unheM jo sampadAyeM prApta huI unakA varNana karanA asambhava hai| unhoMne divya bhogoM kA upabhoga kiyaa| aisA samajha kara buddhimAna jana zama-dama aura saMyama se sadA dharma kA sevana kiyA karate haiN| 354
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptama adhikAra maMgalAcaraNa dohA dighanaharana grAnanda karana, seve vijagata pAya / bandI pArasa pada kamala, bhavabhaba meM sUkhadAya ||shaa kahauM vIra jinarAja ko, Age carita rsaal| paMcakalyANaka vividha vidhi, mithyAtama khaya kAla // 2 // caupAI yAhI jambU dvIpa mahAna, jojana lAkha tAsa paravAna / banakoTa hai giradAkara, vasu jojana avagAhana dhAra // 3 // tIna lAkha solaha hajjAra, dosai sattAIsa vicAra / itane jojana hai paravAna. Upara koza tIna pahicAna / / 4 / / dhanuSa ekasaM aTThAIsa, sAr3he teraha aMgula dosa / yaha paridhI ko saba vistAra, baiThyo jambUdvIpa samhAra // 5 // lavaNa samudra bahai cahuM ora, jojana lAkha doya sara vor| bar3avAnala taha adhika pracaNDa, ba nIra sone balabaNDa / / 6 / / cahuM diza vAra peThavA jAna, vidizA cAroM madhya pramAna / savA savA se antara ora, eka sahasa basu haiM saba jora // 7 // jalacara jI va aneka prakAra, pIvana joga nahIM jaba khAra / dvIpahi madhya parama paradhAna, meru sudarzana zobhAvAna / / 811 jojana lAkhaju mahA utaMga, sthUla sahasa dasa mUla abhaMga / tAkI racanA suno prAnanda, eka sahasa jojana ko kanda / / 6 / tApara bhadrasAla banasAra, taha jina bhavana akRtrima sAra / bidizA cAra cAra gajadanta, nIla niSadha parvata lau anta // 10 // prati utaMga kaMcana sama page, tinapaM ivA ika jinagRha lage / bana saba zobhita nAnA bhAMti, kalpadruma kI saghanI pAti // 11 // kurudvaya dakSiNa uttara doya, jambU zAlmalI avaloya / ika ika taru kI zAkhA cAra, cAroM niza lIje avadhAra // 12 // pUraba zAkhA jina gRha basa, sadA sAsute himamaya lasai / taha se paMga zata yojana jAna, nandana vana so pAho bakhAna ||13|| cAra caityAlaya bana meM sahI, racanA tAsa pUrvavata kahI / tahaM te sAI bAsaTa sahasa, hai uttaMga jojana saumanasa / / 14 / / tahAM bhavana jina cAra manoga, pUravavat sAmagrI joga / taI te jojana sahasa chattIsa, pANDaka vana girIndra ke zIsa // 15 // paraba vata caityAlaya cAra, kaMcana maya cArauM diza cAra / tAke madhya cUlikA dosa, mukuTa sadaza jojana cAlIsa / / 16 / / lokapAla jinakA sadA, karane sadguNa gAna / kareM vighna saba naSTa ve, pArzvanAtha bhagavAna / / jina mahAprabhu ke sadaguNoM kA gAna loka-patiyoM ke dvArA sarvadA huyA karatA hai, ve pArzvanAtha bhagavAna samagra vighnoM (graMtha nirmANa sambandhI pAne vAle utpAtoM) ko naSTa kreN| arthAt graMtha nirmANa meM kisI prakAra kI bAdhA na upasthita hone deN| bharata kSetra meM videha nAmaka eka vistRta deza hai| dhAmika puruSoM kA nivAsa sthAna hone ke kAraNa baha videha-kSetra jaisA hI zobhAmAna hai| isa sthala se kitane hI muniyoM ne mokSa prApta kiyA hai / nAma ke anusAra isa sthAna kA guNa bhI sArthaka hai| yahAM ke nivAsI koI solahakAraNAdi bhAvanAoM kA vicAra kara tIrthakara nAma karma kA bandha karate haiM, koI paMcottara nAma ke ahamindra sthAna meM pahuMcate haiN| bhakti pUrvaka uttama pAtra dAna dene se bhoga-bhUmi meM janma grahaNa kara lenA to yahAM ke nivAsiyoM ke liye sAmAnya sI bAta hai / yahAM taka kI yahAM ke koI bhabya jIva bhagavAna kI pUjA ke phala svarupa svarga meM indra-pada prApta hote haiN| yaha sthAna arhanta kevalI bhagavAna kI mokSa-bhUmi hai / kAraNa yahAM sthAna sthAna para mokSa sthAna hai| isa bhUmi ko manuSya, deva, aura vidyAdhara sabhI namaskAra karate haiN| yahAM ke vana-parvata dhyAnI yogiyoM se atyanta zobhAyamAna haiN| aura bar3e UMce bhavya
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAraha jojana mUla vicAra, pATha madhya para Uradha cAra / tAke Upara jo sura thAna, bAlAMtara hai Rtuka vimAna // 17 // aba dakSiNa uttara vistAra, jambU dvIpa hi bhAga vicAra / ika saM nabve kIjai netra, eka bhAga ko bharatahi kSetra / / 18 / / so kahiye jojana sau pA~ca, Upara chabbisa hiya dhara sAMca / kalA SaSTa adhikI hai aura, kara unIsa ika jojana Thaura / / 16 // lAo tIna bhAga paravAna, dhanuSa aDhAI se kara hAna / himavana giri ke pAsa ju soya, pUrava apara dizA avaloya // 20 // analAkAra tAhi avaloya, chahaM khaMDa mAMData hai saab| 5o pAI jAna, kSetrahi madhi rAjata giri mAna // 21 // SaTa jojana tasa kanda sarIsa, UcI hai jojana paccIsa / aru pacAsa vistAra ju hoya, tApara ika jinagRha pravaloya // 22 // nava jU kuTa hai sabare joya, pUraba kUTa hi utakiTha soya / aSTa kUTa para laghu jina geha, pratimA eka virAja teha // 23 // jojana para zreNI doya, pura pacAsa dakSiNa diza soya / uttara nagarI sATha su jor3a, eka eka prati gAMva jU koDa // 24 // loga bhAga himavata giri sAra, kanda pacIsa hi jojana dhAra / so jojana unnati paravAna, anta bhAga chaha lambI jAna // 25 // ......... |taameN pAva koza ghaTi mAna tApara ika jina bhavana mahAna ||26|| hada Dhakahara, daza jojana gaharo jala pUra / laMvo hai jojana hajjAra, aru zata pAMca jAsa vistAra // 27 // eka yojana nahaM kamala prakAza, tApara zrI devI ko vAsa / solaha sahasa tAsa parivAra, thiti ika palya zacIvata mAralI jita nikasI saritA tIna, tAko bheda sunI paravIna / nadI mula hai devI teha, tina' nAmAMkita saritA teha // 26 // prathama dvigaMgA sarate calI, mUla savA chaha-jojana bhalI / bharatakSetra vijayAra, kora, pUraba milI lavaNodadhi jora / bATa jojana tAhi, jalacara jIva na upajai mAhi / gAle jala bata jalahu vicAra, caudA sahasa tAsa parivAra ||31|| jI sindha tihivata calI, guphA phauri pacchima dizi milii| tIjI nadI johitA mUla', sAr3he bAraha jojana phala / / 32 // kSetra remavata meM ho pAya, pUraba milI udadhi ko jAya / jojana zata pacIsa vistAra, sahasa aThAisa hai parivAra / / 2311 bhAga cAra kSetra hi avadhAra, bhoga bhUmi laga saba vyauhAra / antara levo bAraha bhAga, tAmeM prAdha koza ghaTi laag||34|| maha himavana chaTha bhAga vidyAra, caubIsa lambI koza hi dhAra / kanda pacAsa hi jojana hoya, aru unnata jojana sI doya jina tina para lahI, aSTottara zata pratimA shii| mahApadma draha sApara lahyo, jojana sahasa dU lobo kayau // 36 // ko cataro bano. vIsa gahIra kamala tmo| ijI hrI devI tahaM bAsa, prathama hi vata sAmagrI jAsa / / 3 / / jinAlayoM ko dekhakara mahAna dhArmika-sthAna kA bodha hotA hai / videha ke grAma, muhalle sabhI jinAlayoM se sazobhita mani samaha cAroM prakAra ke saMgha ke sAtha dharma kI pravRtti ke lie bihAra kiyA karatA hai| so videha ke ThIka madhya khAiyoM ko dekhakara apa nA se isa nagara meM sadA kolAha hamI videha ke ThIka madhya meM kUlapura nAma kA eka atyanta ramaNIka nagara hai| yahAM para viziSTa dharmAtmAnoM kA yahAM ke koTa daravAje aura alaMdhya khAiyA ko dekhakara aparAjita ayodhyA nagarI kA bhAna hotA hai| isa mA mahAtIrthaMkaroM ke janma kalyANaka ke mahAna utsava sampanna hA karate the| devagaNoM kI yAtrA se usa nagara meM manA aura svarNa ratnoM se nirmita jaina-mandiroM ko dekhakara logoM kI kuNDalapura ke prati apAra zraddhA hotI thii| rahatA thaa| yahAM ke UMce aura svarNa ratnoM se nirmita jaina-mandiroM ko dekhakara logo vaha nagara dharma kA samadra jasA pratIta hotA thaa| vahAM ke jinAlaya jaya jaya zabda stuti natya gota Adi se saTAko the| svarga ke upakaraNoM sahita ratnamayI pratimAoM kA darzana kara loga kRtArtha ho jAyA karate the| yA ke jina-mandiroM kI pUjA ArAdhanA ke lie rAdA saba samUha kI bhIr3a lagI rahatI thii| darzanArtha Ane vAle jIta hote the| vahAM ke dAnI strI-puruSa sadA pratIkSA kiyA karate the ki kisa samaya hamAre yahAM atithi yA dene meM baDe udAra the| isa nagara ke UMce parakoTe dekhakara yaha bhAna hotA thA ki ve uruca sthAna dene lAle haiN| isa nagara ke nivAsI dAtA, dharmAtmA zUra-bIra, vrata-zolAdi se yukta aura saMyamI hote the| ve jinadeva tathA nigraMtha guru kI bhakti,sevA aura pUjA meM sadA tatpara rahA karate the| unakA dhArmika kAma isa prakAra ve bar3e hI dhanavAna, sukhI aura buddhimAna the|
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ tahaM te vikasI rAritA doya, rohita kSetra hemavata hoy| pazcima milI udadhi ke dvAra, tAhi rohitA kta saba cAra / / 38|| harikAntA hari kSetrAhi dIsa, mUla kahI jojana paccIsa / pUraba milI lavaNadadhi dvAra, taha par3hAIsau hai vistAra ||36 // chappana sahasa kahI parivAra, nirmala jala gAla yatadhAra / solaha bhAga kSetra vistAra, bhogabhUmi madhyama suvicAra // 40 // lAMbI bhAga zu ar3atAlIka, doya koza ghaTa niSadha najIka / battisa bhAga niSadha girithAi, jojana ghaTa chayAnava lava lAi // 41 // sau jojana tasa kanda samhAra, unnata hai jojana sau cAra / tApara ika jina bhavana manoga, vasu pratihAraja pratimA joga / / 4 / / draha tigicha sohai girizIsa, so gaharo jojana cAlIsa / laMbI cAra sahasa puna kahyau, doya sahasa ko cauro lahyo / 43 // jojana cAra kamala tahaM basa, tAmeM dhRtidevI tahaM lasai / prathamahi vata sAmagrI joya, tahata nikasI saritA doya // 44 // harikAntA harikSetra majhAra, pazcima milI udadhi ke dvaar| harikAntA vata jAnau sahI, aba sItA suni jihi vidhi kahI // 4 // mUla pacAsaha jojana santa, mera nikaTa kauro gjdtt| pUrva videha hoya dadhi milI, tahAM pAcasai jojana rlii||46|| sahasa curAsI saba paribAra, jalacara jIva na tisstthesaar| ardha meru lo battIsa bhAga, bhoga bhUmi utkRSTa suhAga // 47 // ardha mere tai nIla prajanta, battisa bhAga bhoga bhUsaMta / meru sahita sItA sItoda, lambAI saba madhya pramoda / / 4 / / bhAga eka se nabbai hoya, jojana lakSa pUrva para soya / bhAga battIsa nIla vistAra, tApara ika jinabhavana bicAra / / 4 / niSadha samAna bheda saba kahyo, madhya pArIha mhaadhau| so nigicha vata kahiye tAsa, devI kIrti kamala meM vAsa / / 5 / / tahata nikasi taraMgani hoya, sItodA pazcima diza joya / meru nikaTa gajadanta vidAra, saba racanA sItAvata dhAra thA nArI saritA ramyaka kSetra, pUraNa milI samudrahi jetra / madhyama bhoga bhUmi yaha sahI, SoNaza bhAga vithAra jumahI // 1 // parvata sma bhAga basu lIna, jina caityAlaya eka pravIna / mahApuNDarIka draha sosa, tAmeM kamala praphullita dosa // 53 // tahAM buddhi devI ko bAsa, nadI doya nikasI sara jAsa / narakAMtA ramyaka madhi hoya, pazcima milI sUvarNakalA saritA tasu ralI, hairaNya hi pUrava ko milI / cAra bhAga kSetra hi vistAra, bhoga bhUmi laga jugala vicAra // 5 // zikharina parvata bhAga ju hoi, tahAM eka zrI jina gRha soi / puNDarIka draha tApara lasai, lakSmIdevo kamalahi vase // 5 // toma nadI nikasI sU ramanya, pachimaiM rUpakUlA hairanya / raktA puni airAvata jAya, pUraba milI lavaNadadhi dhAya kI raktodA pazcima diza kahI, kSetra bhAga ika jAno shii| tAke madhya rajata giri eka, tApara jina caityAlaya eka // 56 // usa nagara ke rAjA kA nAma siddhArtha thA / ve harivaMza rUpI gagana ko suzobhita karane vAle sAkSAt sUrya the| ve mahArAja mati grAdi tInoM jJAna ko dhAraNa karane vAle the| unhoMne sadA nIti mArga ko prazraya diyA / ve jinadeva ke bhakta mahAdAnI aura divya jJAna ke dhAraka the| unakI samyakadRSTi bar3I pravala thii| unake caraNoM kI sevA bar3e-bar3e vidyAdhara, bhUmigocarI aura deva kiyA karate the| unakA puNya bar3A prabala thA / be indra ke sadaza samasta rAjAmoM meM zobhAyamAna the| unakI trizalA nAma kI pratyanta rUpavatI mahArAnI thii| mahArAja jaisI hI unakI pravRtti thii| ve pati parAyaNa bar3I sAdhvI thii| unakI kAMti aura alaukika sundaratA sarasvatI jaisI thii| unake caraNa, kamala jaise pratIta hote the| unakI nakharUpI candra-kiraNoM se sArA rAjamahala zobhAyamAna ho rahA thaa| unake donoM sundara jAnu kadalIstambha jaise mAlama hote the| gaharI nAbhi yukta rAnI ko dekhakara rati bhI thor3I dera ke lie saMkucita ho jAtI thI! unake komala kaNThoM mora hAthoM ke AbhUSaNa sAre rAjamahala ko prakAzita kara rahe the| kAnoM ke kuNDaloM se zobhAyamAna aSTamI ke candramA kI bhAMti mastaka vAlI manoza bhauheM aura nIla keza se yukta rAnI kA svarUpa aisA pratIta hotA thA ki saMsAra ke sundara se sundara paramANanoM ke dvArA unakA nirmANa kiyA gayA ho / isake atirikta unake aMga upAMgoM kI striyocita banAvaTa bar3I hI AkarSaka aura bhavya thii| be devI guNa ratnoM kI khAni, aneka zAstroM meM nipuNa, sarasvatI devI ke sadaza pratIta hotI thii| ve indra kI zacI jaisI apane priyatama kI pyArI huii| 357
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaiso dakSiNa diza vyavahAra, meru hi taiso uttara dhAra / hemabarana zimirana himavanna, rajana jhakima para mahAhimavanna / / 5 / / nIla nIla mati kI unahAra, niSadha mahA kacanavata dhAra / vacakoTa hiMga kla giri chor3a, tahaM kubhoga bhU bhIbirA joDa / / 60 // graja parakha pazcima vistAra, nIla niSadha ke bIca majhAra / koTa heTha puraba diza jAta, devAraNya suvana vikhyAta // 63|| jojana doya sahasa paravAna, navasaM vAirA jAra jAna / puni videha ika sohai tahAM, doya sahasa jojana para jahAM / / 62.1 Upara hosa vAraddha joya, sADhe tIna koza juna soya / tAmeM saritA doya punIta, gaMgA mindhavata saba haiM rIta / / 3 / / niSadha nikaTa idasai nikamAya, jAya milI sIta saraMbhAya / SaTakhaNDahi maNDita parabAna, tAmadhi ika vijayAragha jAna / / 64|| tAhI paM jinabhavana akRta, kAla caturtha hi sadA pravRtta / pani bachAra parvana pahicAna, naulahi taM sItA laga mAna / / 6 / / paMca sayA jojana vistAra, tApa jinagaha eka savAra / ava videha dUnI pahicAna, puraba bata vidhi lojI jAna / / 6 / / phera vibhaMgA saritA eka. kahI savAsai jojana Teka / rohita bata sAmagrI bhalI, nikasa nIla draha sItA milI / / 67 / / tRtiya videha parvavata joya, dvitiya vachAra prayama sama hoya / turya videha jAna aba sahI, dvitIya vibhagA saritA sahA / / 3 / / phera bideha paMcamo jAta, giri bachAra tIjau pahicAna / chaThI videha jAna aba pIra, tRtiya vibhaMgA saritA dAra // 6 videha saptamI thAna ganeha, girI bachAra tUrya avaleha / videha aSTamI tahata lahI, dakSiNa taTa saba varNana yahI / / 7 / / ehI vidhi uttara taTa jAra, vasu videha lahaM zobhA thAna / tahata bhadrazAla bana mAra, hai jojana vAvIsa hajAra / / 7 / / sAkI racanA hai yaha dhera, patra sahasa lahi mAdho mera / yaha pUraba diza zobhA jAna, jojana sahasa pacAsa prabAna nAhI vidhi pazcima virataMta, bhunAraNya bana hilauM anna saba videha battIsa bakhAna, tihita hai vijayAradha thAnA para poDasa vakSAra mahAna, sabapa ika ika jinagRha jAna / e parvata ikasaTha paradhAna, saba jinabhavana ausara thAnA aba sAmAnya hi bhUdhara dIsa, baSabhAcala hai rAba cauMlAsa / maiM mveccha khaNDa ke mAhi, tahAM cakAti nAma likhAhi // 7 // meru nikaTa hai digaja pATha, dIsata kaMcana giriko tthaatth| sItA sotodA saTa teha, kaMcana baraNa jAna saba leDI jaghanya bhoga bhami meM kahe, nAna girIza mAra sara deha / cAra jamuka giri kuru bhU mAhi, nIla niSadha ke nikaTa jU pAhi / / 7 / / e paravata saba hI varaNaye, gyArA adhika tInase bho / sarabara saba ikasa chattIsa, tinakI saMkhyA sUna avanIsa bAra unheM mahArAja kA atyanta sneha prApta huaa| ve donoM hI mahArAja aura mahArAnI deva tulya sukhoM kA upabhoga karate hue jIvana vyatIta karane lge| pAThaka varga kA smaraNa hogA ki acyuta svarga kA iMdra bar3I vibhUti ke sAtha apanA samaya vyatIta kara rahA thaa| saudharma ke iMdra ne eka dina kubera se kahA - aba acyutendra ko prAyu kevala 6 mArA bAkI raha gayI hai| aba ye isI jambUdvIpa ke bharata kSetra meM siddhArtha mahArAja ke mahala meM antima tIrthaMkara zro barddhamAna ke rUpa meM janma grahaNa kareMge / ataeva tumheM isa nagara meM pUrva se hI jAkara ranoM kI varSA Arambha kara denI cAhie / sAtha hI zeSa pAzcoM ko bhI parahita ke lie sampanna karo / iMdra ko aisI prAjJA prApta kara yakSAdhipati tatkAla hI madhyaloka meM A gyaa| usane bar3I prasannatA ke sAtha mahArAja siddhArtha ke rAjamandira meM ratnoM kI varSA prArambha kii| mahala meM airAvata hAthI kI suDa jaisI ratnoM ko dhArA par3ane lgii| usa samaya ratna suvarNa mayI varSA AkAza se par3atI huI aisI pratIta hotI thI, mAnoM prAkAzarUpI mAlA mAtA-pitA kI sevA karane A rahI hoN| garbhAdhAna ke pUrva H mAsa taka isI prakAra kalpavRkSa ke puSpa sugandhita jala suvarNa aura ratnoM ke daroM meM rAjamahala jagamagA uThA / ratna kiraNoM kI jagamagAhaTa se vaha mahala sUryAdi grahavaka ke samAna prakAzita hone lgaa| usa samaya sAre nagara meM isI bAta kI carcA hone lgii| kitane ho bhavya logoM ne kahA-dekho, yaha tIna jagata ke guru kI hI apUrva mahimA hai ki, prAja kavera ratnoM kI varSA se rAjamahala ko paripUrNa kara rahA hai| unako aisI bAta sunakara pIra logoM ne bhI kahanA prArambha kiyAisameM jarA bhI prAyannaya nahIM ki rAjA ke utpanna hone vAle putra prahaMta kI sevA ke lie ho devendra ne bhaktivaza aisA kiyA hai| unakI aisI bAte sunakara anya logoM ne bhI kahA-yaha saba dharma kA hI prabhAva hai / usI phala svarUpa putra prahaMta kI prasannatA meM ratnoM kI
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ padma Adi SaTa bhUdhara zIsa, sItA sItodA mana bIsa / nIla nikaTa ar3atIsa ju yora, tinata' hI nivaddha naga Thaura / / 7 / / upasamudra satra hai cautIsa, Araja khaNDa hi ika ika dIsa / mahA nadI naveM satra kahI, gaMgA Adi caturdaza lahI / / causaTha sabahi videha majhAra, bAraha bipula vibhaMgA sAra / satraha lAkha su hai parivAra, Upara sahasa bAnava dhAra / / 1 / / parvata nadI kuNDa laghu banai, so rAba bheda kahata nahi banaM / jathA yuddhi ku baraNana kaho, suna budha hiya meM saradhA lahau / / 2 / / dohA mahimA jambU dvIpa ko, ko kavi varananahAra / kahI kimapi saMkSepa vidhi, jinamata ke anusAra / / 63 // caupAI aba yaha prArajakhaNDa mahAna, deza sahasa battIsa pramAna / tAmeM dakSiNa diza guNamAla, mahA videhA deza rasAla // 54||| so bideha bata hai samudAya, satra zobhA tA kahI na jAya / koI tapa phala ke parabhAya, upaja ghara videha meM prAya / / 5 / uttama pada tahaM pAvai koI, sArtha nAma zivagAmI hoI / koI SoDaza bhAvana bhAya, bAMdhe tIrthakara pada thAya / / 6 / / koI paMcottara pada lahaiM, nija samatA Atama cita gahaiM / koI dAna sumAtrahi dei, tA phala bhogabhUmi pada lei / / 8 / / koI dharma tane parabhAva, laheM indra pada uttama ThAva / jahA~ khAna bhUma mana raMga, pada pada para dosaha saravaMga / / 8 / / marapati surapati bhavana maheza, baMdai grAya kevalI zeSa / vana paravata giri guphA masAna, tahAM deI muni uttama dhyAna IET biharai jAti-samUha sama ceta, karmabuddhi ke kAraNa heta / cAra prakAra saMgha mukhadAya, saMbodha bhavijana mana lAya 1800 deza tanoM varanana bahu yeha, kahata graMtha bAda ati keha / tAke madhya nAbhivata jAna, kuNDalapura nagarImu khAnakha ||11|| taMga koTA gopUra vAra, bAgIH vicAra / ripukula tahA~ na pAve jAna, barNana sAketA paramAna ||2|| tIrthakara kalyANaka jAna, hUsahI yahA~ guNa khAna / yahI jAna sura yAtrA kare, paramotsava' nija hiradai dharai // 3 // ati unnata jahAM jina prAgAra, hema ratnamaya rahita vikAra / bahu prakAra dosa nirabhaMga, sarva budhajana nija mana raMgA bAda sAla jayanandana mAna, gItA-natya zubha vAdahi ThAna / tAhI meM jinabimba manoga, hemavaraNa upakaraNa saMjoga // 15 // te baMda bhavijana gaNadhAma, divyarUpa komala pariNAma / manoM devagaNa uttama eha, pUjA kara rahita sandeha / / 6 / / koI nija gRha dvArahiM khar3e, vArambAra bhakti mana jdd'e| dekhi jatI par3agAhana kara, mada matsara tanata parihara / / 7 / dei supAtrahiM uttama dAna, ratnavRSTi sura karahi nidAna / tinako dekhi madhya nara koI, dAna dena meM tatpara hoI ||6|| tApura mandira saghanI pAta, tuga dhvajA dIse bahu bhAta / bAMche iMdra lena avatAra, jAte lahaiM ucca pada sAra En pavirAma varSA ho rahI hai / kAraNa yaha hai ki, dharma ke prabhAva meM ho tInoM lokoM meM pUjya tIrthakara jaise pada prApta putra kA janma hotA hai| vastutaH saMsAra ko durlabha se durlabha vastueM dharma se sulabha ho jAtI haiN| kisI-kisI ne yaha bhI kahA hai-yaha sarvathA satya hai ki dharma ke prabhAva meM putrAdi iSTa vastayoM ko prApti kadApi nahIM ho sktii| ataeva sukhoM kI prApti cAhane vAle logoM ka prayala pUrvaka hisA svarUpa dayA lakSaNa rUpa dharma kA sarvadA pAlana karate rahanA cAhiye / yaha dharma sarvathA nirdoSa praNavrata aura mahAvatoM se do prakAra kA hai| eka dina kI ghaTanA hai| mahArAnI trizalAdevI rAta ko komala seja para soI thiiN| rAtri ke pichale pahara meM puNyodaya se unheM solaha svapna dIkha par3e, jo sarvathA kalyANakAraka aura saubhAgyasUcaka haiN| solaha svapnoM meM sarva prathama unhoMne madonmatta hAthI ko dekhaa| bAda meM gaMbhIra zabda aura UMce kaMdhe vAlA candramA ke sadRza nabha kA~tivAlA vaila dikhAI diyaa| tIsarA apUrvakAnti bahada zarIra, aura lAla kaMdhe vAlA siMha thA / cauthe svapna meM kamalarUpI siMhAsana para grArohita lakSmodevI ko unhoMne deva hastiyoM dvArA snAna karatI huI dekhaa| pAMcavAM sugaMdhita do mAlAyeM thiiN| chaThe meM tArApoM se ghire hue candramA ko dekhA, jisase sArA saMsAra Alokita ho rahA thaa| 356
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ purajama baha gharamI dAtAra, vrata te zUra zIla guNadhAra / jinapati jJAnavaMta gupa pAya, bhakti sahita seve sukhadAya / / 10 // mAraga nIti gahai paravIna, hita mita vacana kahai sukha lIna / buddhivaMta saba rahita vikAra, ari-mithyAmata ke kSayakAra / / 10 / / divyarUpa nArI nara sabai, komala kamalagAta mana phavai / tuga sadana nivase matimAna, mAno deva sahita vimAna / / 102 / / rAjAvarNana pUrapati mahIpAla matibAna, zrI siddhAratha nAma mahAna / kAzyapa gotra parama sukha vAsa, nAthavaMza nama kiraNa prayAza / / 103 // tIna jJAnabhArI budhavanta, dona mArgagta durgati hata / jinavara bhakti mahA dAtAra, divya sulakSaNa maNDita sAra // 104 / / karma mahA arinAzana vIra, zubha dRSTi para vacana mahIra / kalA jJAna cAturya viveka, dharmavaMta guNasahita aneka // 10 // zIlavatI zubha dhyAna pravIna, bhAvanAdi meM nizadina lIna / bhUcara khecara vyantara sarva, nRpa ke caraNa kamala ko navaM / / 106 / / dIpti kAnti tana adhika pratApa, divya rUpa sUraja abilApa / niyamavaMta guNa jJAyaka santa, eka dharma ko mUla mahaMta // 107 / / rAjJI varNana dohA tinahi bhavana devI mahA, priyakAriNI vara nAra / guNa sama hai upamA rahita, jaga priya kartA sAra / / 108 / / kalA jJAna cAturya ati, yathA dhAratI prAya / trizalA bama rakSA karaNa, rUpa adhika paratApa / / 106 // rAjJI rUpavarNana sarvayA teIsA asvaja sauM jaga pAya bane, nakha dekha nakhatta bhayo bhaya bhArI / napura kI jhanakAra sUna, duga zora bhayo dazaha diza bhaarii|| kalama bane jaga jaMgha, sabAla cala gaja kI piya pyArI / kSona vanau kaTi kehari sotana dAmini hoya raho laja saarii||110|| bhinibIriyasI nikasI, paTahAvata peTa sRkaMcana dhArI / kAma kapiccha kiyau paTa antara, zIla sudhIra dharai avikArI // mAraTa bhAMtina ke anta, kaNTha meM jyoti lasa adhikaarii| dekhata sUraja candra chipa, mukha dADima deta mahA chadhikArI // 11 // diye prati sandara, nAka mumA sama coMca samhArI / bana kuraMga samAna bana, vara aSTama indu lalATa nihaarii|| keza manoM phaNinAyaka, rUpa anUpa sabai sukhkaarii| tInaha loka tiyA nahiM tAsama, niramita soi satI saradArI 1 // 112 / / dohA paTa gaNa ratna nidhAna pati, nava nidhi saMpati geha / bahu devI sevA kareM, dharai gharama sAM neha // 113 / / kaNhalapura amarAvatI, nRpa surapati sukhadAya / Apa manoM indrAyaNI, rahai bhUmi aba chAya // 114 // sAtava svapna meM devI ne andhakAra vinAza karane vAle sUrya ko udayAcala parvata se nikalate hue dekhA / pAThaveM meM kamala ke pattoM se tima vAle sone ke dau kalaza dekhe / naveM meM tAlAba meM kor3A karatI huI machaliyAM dekhIM / vaha tAlAba kumudinI aura hAlinI likha rahA thaa| dasarva svapna meM unhoMne eka bharapura tAla dekhA, jisameM kamaloM kI polI raja tara rahI thii| gyArahaveM aura garjana karatAhamA caMcala taragoM se yukta samudra dikhalAI diyaa| unhoMne bArahaveM svapna meM daidIpyamAna maNi se yakta UMcA siMhAsama dekhA / terahavAM svapna bahumUlya ratnoM se prakAzita svarga kA vimAna thA / caudahaveM svapna meM pathvI ko mArakara kI mora prAtAhamA phaNIndra (bhavanavAsI deva) kA UMcA bhavana dikhAI diyA / paMdrahaveM svapna meM unhoMne ratnoM kI vizAla gati dekhI jisakI kiraNoM se AkAza taka prakAzita ho rahA thaa| solahaveM svapna meM mAtA ne nirdhama agni dekho| parIta solaha svapnoM ko dekhane ke pazcAt trizalA mahArAnI ne pUtra ke Agamana sUcaka UMce zarIra vAlA uttama hAthI la meM ghamate hue dekhA / mAtA ke svapna dekhane ke thor3I dera bAda hI prAtaH kAla huA / rAjamahala meM mahArAnI ko lagAne ke lie samadhara bAje bajane laga / bandA janA ne kahanA prArambha kiyA-mAtA aba jagane kA samaya Akara upasthita mA panI zayyA choDakara apane yogya zubha kAryoM ko prArambha kara denA cAhie, jisase kalyANa kAraka vastaye tumheM bar3I saralatA se prApta hoN| 360
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- -- - - Yi blkr gth -h EliE} - cArya zrI suvidhisAgara Ye E - 511 4, 1 Qi Zhong Zhong Zhong 1943 zrI gajA middhArtha kA mahala / Xu
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ PA40% IEWELI ROMADIRAN jinamAtA ke mA kA varNana / saudharma indra ne kubera kI kunDalapura nagarI kI racanA karane kA prAdaza diyaa|
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI daMpati adhika puNya paratApa udyata manahu bhAna janu mApa jagata bhoga upabhoga aneke, bhugata eka gharamasoM Teka // 115 // ihi vidhi nRpa na nija dhAna, aura kathA aba sunahu nidAna dharma tasvara pUraNa bhayo, so phala dhAni parApata bhayau / / 116|| nagarI racanA ke liye indra kA kubera ko prAjJA denA / pari chanda saudharma indra imi kahau aina, tuma dhanada sunaha mujha ta he bharata seta kuMdala pureza, siddhAraya nRpa mandira taha racau namra nAnA prakAra, ara karahu ratma varSA apAra / saba jIva Thikka tAvadda eva, nija anya sukkha dAikka teva // 116 // pradeza suno jaba jakSa Iza, le hukuma turata nAyau ju zIsa / manabhAva duguna nahi kiya vilaMba, naraloka Aya pahuMcyau sulaMba // 120 // baMga maheza 1 acyuta sureza so raheM nAma, tamu kAyu rahI, chaha mAsa jAma / / 117 / / zrI vardhamAna antima jineza, tinake suta hU hai jaga maheza / / 118 // nagarI racanA varNana / 1 bAraha bhojana raca gaya saba hemasadana manicitta agra bahU koTa ju giradAkAra joi cahuMdina daravAje cAra soi / / 121|| taha gopura kI chabi adhika jAsa, khAI gambhIra jalabharI tAsa vana upavana kI zobhA zrapAra, mo varanata hoya su zruti zravAra / / 122 / / Ane na rAva raMka ko jayakAra zabda cahuM ora hoi nRpabhavana ratna varSA karata, mAnauM jaladhAra ulaMgha paMta // 123 // ti prati hI sAr3he tIna koTa, paTa mAsa ca nava gharA jor3a udyota nAhi sA subhAna, upamA anUpa varanaM mahAna / / 124 / / gRhamandira jitatita ratnarAza, dukha vipati daI purate nikAza / nRpa A~gana kalpadruma bidyAla, taha ratnavRSTi varase rasAla / / 125 // vaha phaila rahI dazadizi sugaMdha bahu purajana mana bADhyo ananda / naranAra nagara nija sadana dekha, dhana kaMcana pUrana prati vizekha // / 126 / / mana visamaya gharaghara satra nihAra, yaha kavana punya pura meM vicAra / taba kahiya bhavya prAzcarya koya, aMtima jina yaha avatAra hoya / / 127 / / kIno kubara pura meM prakAza, una ra hema Uce zvAsa | jinarAma dharma zrAgamana jAna, ina kiyo mahotsava sukkha khAna / / 128 / / mithyA mata rata je sarva mUr3ha, jina dharma ThikkatA gahI gUr3ha jaise rajanI tama udita mAna, nasi jAya eka china meM mahAn / / 126 / / I caupAI | gharmaratna rAya sukha karatAra jaga meM pracaTa karata bhavapAra dharma suphala nahi do koya, dAIka mosa paMtha nara loya // 130 / / hoda dharma so putra suputra, bhava bhava karatA dharma pavitra tIrthakara pada prApta hoI, mahA sampadA nija gRha joi // 131 sukha soM raheM sadA jina tAta, kAraja dharma vicAraM gAta / Adi zrahiMsA lakSaNa hai, paMca aNuvrata nitraM ga // 132 // prAtaH kAla ke samaya samabhAva rakhane vAle koI zrAvaka to sAmAyika karate haiM, jisase karmarUpI vana jalakara rAkha ho jAte haiN| kitane hI bhavyajana zayyA se uThate hI lakSmI ke sukha ko pradAna karane arhatAdi paMca parameSThI ko namaskAra rUpa maMtra kA pATha Arambha karate haiN| dUsare mahAbuddhimAna loga tatvoM kA svarUpa Anakara mana ko rokakara karmanAza ke lie sukha kA samudra dharma kA dhyAna karate haiN| koI mokSa prApti ke uddezya se zarIra se mamatA ko syAga kara jyusa tapa ko dhAraNa karate haiM yaha saMpa samagrakamoM kA nAzaka aura mokSa kA sarva zreSTha sAdhana hai| isa prakAra zubha bhAvoM se yukta sajjana gaNa prabhA kAla meM dharma dhyAna meM salaMgna ho jAte haiN| jisa prakAra jinadeva rUpI sUrya ke udita hone para mithyAtama prabhA rahita ho jAte haiM, usI prakAra sUrya ke udaya hone para tArAgaNoM ke sAtha candramA prabhAhIna ho gayA / jisa taraha grarhata rUpI sUryodaya se bheSadhArI rUpI cora bhAga jAte haiM, ThIka isI prakAra zrAja ke sUryodaya se cora yatra-tatra bhAga gye| jisa taraha jinavANI ke prakAza se ajJAna rUpI andhakAra kA vinAza ho jAtA hai, usI taraha sUrya ne apanI kiraNoM se vizva ke timira kA nAza kara diyA / bandI janoM kA maMgala gAna jArI thaa| ve kahate jAte the mAtA ! jisa prakAra zuddha jJAna rUpI kiraNoM se sInAtha bhagavAna zreSTha mArga aura padArthoM kA svarUpa jJAna karAte haiM, isI prakAra yaha sUrya apanI kiraNoM se saba padArthoM kA prakAza kara rahA 361
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA bahuvidhi sukha saba bhogavai napa guru jana samudAya / chahoM mAsa pUrana bhaye, dharma karata hita jAya // 133 // mahimA zrI jinadeva kA, tIna loka sukhadAya / dekhata bhavijana dharmavara jina para sadA sahAya // 134 // solaha svapna varNana caupAI eka samaya rAno jinadhAma, komala seja kareM vizrAma / nizA pAchine pahara nidAna, sovai sakha juta nIMda pramAna ||13|| jaga prasiddha sapane nirabhaMga, dekhe SoDasa vidhi saravaMga / puNya pAka phala jAno soya, dharmahi te bhava kahA na hoya // 136 / / prathamahi gaja vokhyo mada jAta, airAvata sama ujjala gAta / dUje vRpabha dhavala niramalA, dose manoM candra zrI kalA // 17 // raktavarana dekho mRgarAya, ati vikarAla mahAbhayadAya / kamalAdevI nhavana karata, hema kalaza Upara hArata // 138 // dekhI divya dAminI dhAra, mahAmagaMdha puSpamaya sAra / ghoDazakalA sahita zazageha, tArAgaNa jata dekhyo seha / / 13 / / puni dekhyo tamanAzana bhAna, udayAcala Upara sakha khaan| kanakakalaza ati sandara doya, ramA zosa pravaloka sAya / / 140 / / jagama mIna taha karata ju khela, jala bhotara zubha kareM jakala / purana jala kara saravara banau, phUlyo kamala jahAM prati dhanI // 1416 dekhyau sAgara prati gambhIra, laharana sI jhaka jhora nIra / phira dekhyo siMhAsana saMta, ati utaMga maNimaya sobhata / / 142 / / sura vimAna Avata prAkAna, dekhyau ratanajar3ita parakAza / bhavanapati raya dekhyau joi, pRthivo dhaMsata jAtu hai soI / / 143 / / bahuta bhAMta ratananakI rAza, dekho ati udyota prakAza 1 agani zikhA puna dekho jabai, ghUma rahita bahu dopata saje // 144 / / ihividhi solaha svapna anUpa, jina mAtA dekha bhara rUpa / pArcha gaja ika zAbhAvaMta, nija mukha meM dekhyo pravizaMna // 14 // dohA ihi antara nizitama gayau, bhayau gharana udyota / paThata pATha vidhi Adaro, ca dharama ke pota / / 146 / / caupAI uThi prabhAta bhavi samatAvaMta, sAmAyika vidhi karata mahaMta / karma mahA pari carana kare, jiyapada jApahiye meM dharai / / 147 // koI uTha zayana se soya, paMca parama pada sUmire jAye / dharma dhyAna dhAre, nija aMga, karma zatru nAsa saravaMga / / 148 / / koI bhavijana dhIrajavaMta, dharai dhyAna vyutsarga mahata / ityAdika prArambha sukarma kareM, prabhAta dhyAna yo dharma // 14 // jina sUraja jaba udaya karAya, khaga ghukA sama durmata jAya / cAra kUliMgA turata palAi, ati bhayabhota na dhAra dharAi // 150 / / hai| jaise ahata ke vacana rUpI kiraNoM se bhavya joSoM ke mana rUpI kamala vikasita ho rahe haiM, vaise hI sUrya kI kiraNa kamaloM ko praphallita kara rahI hai| prataeva he devI, praja prAtaHkAla ho gayA, jo saba prakAra se sukha pradAna karane vAlA hai| dharma-dhyAna ke liye isase uttama dUsarA samaya nahIM hogaa| tuma zIghra hI zayyA kA parityAga kara kama kro| tumheM sAmAyika stavana Adi se kalyANakAriNI siddhiyAM prApta karanI caahie| ___ kucha samaya taka usI prakAra bAjoM ke zabda aura bandojanoM dvArA maMgala gAna hote rhe| ve mahArAnI ekadama jAga utthiiN| unheM prAtaHkAla ke dekhe hae svapnoM se mahAna prasannatA hii| zayyA tyAga kara unhAne mokSa prApti ka ulaya sastavana sAmAyika prAdi uttama nityakarma prArambha kiyaa| isa prakAra ko nitya kriyA sarvayA kalyANakAriNA hai aura saba prakAra se maMgala karane vAlI hai| . pazcAt mahArAnI ne snAna kara apanAzRgAra kiyaa| ve AbhaSaNoM se susajjita ho naukaroM ko sAtha lekara mahArAja kI sabhA meM gayI mahArAja apanI prANa priyA kA apano yora Ato haI dekhakara bar3e prasanta hue| unhoMne rAnI kA baiThane ke liye apanA prAdhA grAsana samarpita kara diyaa| mahArAno prasanna citta ho ukta Asana para baitthaa| unhoMne bar3e madhura zabdoM meM
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzaka :- AgarI zrI mohAsAgara / mamarAja AREN .. ... jana mAtA ke gAvaha svapna KKA N Lahun chaNama kumArI deviyoM ke dvArA jina mAtA kI sevA
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ HIPATRA -RAI HA LIFE MMEn: PR Kom S AA HA indra ne devI devatAoM sahita kunDalapura ke liye prasthAna kiyaa|
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ pyoM rakhanIza kalA baha raja, bhAnaroha meM prabhatA laja / jina daca kiraNa prakaTa jaba bhayo, tama vikalpa saba mana ko gayo / / 1513 // zubha mAraga zubha vacana sadhyAna, zubha padArtha karaNA jina bhAna! dharma kamala vikasAdhanahAra, pApa kumudinI skRcnhaar||15|| yahi antara jina mAtA jAna, uThI prAtamukha sindhu smaan| dharma dhyAna sAdhau bahu bheda, samAyika dIno taja kheda // 153 // majjana nhavana kiyo tarakAla, AbhUSaNa pahire su vizAla / saMkhima sahita phira pahuMcI tahA~, sabhAmadhya nRpa baiThyo jahAM / / 154 / / rAnI dvArA rAjA se svatnoM kA phala pUchanA aura rAjA dvArA svapnoM kA phala batalAnA napa prAdata dekhI bara mAra, madhura vacana bole hitakAra / ati prasneha bulAI tAsa, diyau ardha siMhAsana pAsa / / 15 / / harSavaMta bolI karajora, mo bala suna svAmI mukha mora / grAja raMnake pIche jAma, dekheM SoDaza svapna su dhAma // 156 // hastI Adi agini paryanta, yaha prAzcarya bhayo mo kata / jude jude phala kahiye tAsa, jAte mana ko saMzaya nAza // 157 / / tIna jJAna vara manahi vicAra, taba nRpa botyo sura vara nAra ! eka citta hai phala suna yeha, maiM bhApata hoM saba sukha eha // 158 / / paddhari chanda prathamahi gaja sapano phala mu eha, tIrtha kara suta tuma ura base ha / hai vRSabha tanI phala suvakha khAna, jaga jyeSTha dharma ratha dhura pradhAna / / 156 / / jaba siMha supana khaya karata karma, hUM hai amAta vIraja suzarma / lakSmI bhiSaka phala me zIsa, asthApana kara hai amara Iza / / 160 / / aru pahupa dAma phala sunahu teha, ati hU hai sahaja sugandha deha / zazi pUrana dekhyo tuma vizAla so dharma sudhA vANI rasAla // 161 / / ravi supanatanoM phala ihi prakAra, ajJAna mahAtama haranahAra / juga kubha tanoM phala hai vizAla, so jJAna dhyAna amRta rasAla ||162 / / juga mIna supana phala ihi pramAna, saMpUrana sukhakartA mahAna / sara kamala sahita phala sunahu joga, lakSaNa vyaMjana juta tana manoga / / 163 // he sindhu supana ko phala mahata, suna ke bala jJAna prakAzavaMta / siMhAsana phala imi kahata rAya, aya jamata ramA seve supAya // 164|| ava mura vimAna phala sukkhadAya, suraloka chor3a tuma garbhAya / nAgendra bhavana phala hoi jAsa, so bhatizruta avadhi vijJAna bhAsa / / 165 / / tuma ratnarAzi dekhI vizAla, phala darzana jJAna caritra mAla / ava bhagina zikhA phala sunahu eha, vasu karmajAra zivapara vase ha / / 166 // ___ dohA gaja praveza mukha meM kiyo, so phala aba suna naar| antima jina tuma garbha meM, liyo Aya avatAra / / 167 / / aMga aMga haraSita bhaI, sunaM svapnaphala sAra / zIsa nAya napa ko mudita, mandira gaI savAra // 16 // deviyoM ke dvArA jinamAtA ko sevA kA varNana / caupAI sabai prathama saudharma sareza, ghaTa devina ko diya prAdeza / padama Adi draha vAsinI soya, AI kUDalapura abaloya // 166 / / jina mAtA ke lAgI pAya, tuma se paThaI sararAya / garbha zodhanA kInI prAya, prAjJA dharai saba hi mana lAya ||170 / / mahArAja se nivedana kiyA-deva! Aja rAtri ke tIsare pahara meM maiMne atyanta prAzcaryajanaka svapna dekhe haiM / ataH hAthI ityAdi solaha svapnoM kA alaga phala mujhe sunaaiye| mahArAnI ke mukha se aisI bAteM sunakara mati prAdi tInoM jJAna ke dhAraka mahArAja siddhArtha ne kahA-sundarI ! maiM ina svapnoM ke zubha phaloM kA zIghra hI varNana karUgA / tuma sAvadhAna hokara zravaNa karo / mahArAja ne kahanA prArambha kiyA-kAnte ! hAthI dekhane kA yaha phala huA ki terA putra tIrthakara hogA aura baila dekhane se phala yaha hRyA ki yaha dharmacakra kA saMcAlaka hogaa| siMha darzana se vaha putra karmarUpI hAthiyoM ko vinaSTa karane vAlA, ananta balavAna hogA aura lakSmIkA abhiSeka dekhane kA phala, yaha bAlaka sumeru parvata para indrAdika devoM dvArA snAna karAyA jaaygaa| 363 :
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI devI zrI kara bar3hAba, ho deva lajjAsoM caab| dhati dhoraja ghArai saba kAja, kIrti bar3hAvaM kIrati sAja // 17 // buddhi buddhi ko kare apAra, lakSmI lakSmI ko bhaNDAra / prabha ambA prAjJA cita dharI, dina dima prIti bar3hAvai kharI / / 172 / / mAtA nirmala sahaja subhAya, ve sebai nija kAraNa pAya / phaTika samAna udara niradoya, trivalI sahita hRdaya santoSa / / 173|| bhagavAna vartamAna kA mAtA ke garbha meM pAnA / 'mAsa aSAr3ha zukla chaTa jAna, nakhata uttarA anta pramAna / acyuta pati caya dharma saneha, priyakAriNi ura garbha dhareha / / 174] catura nikAya deva ghara jaba, anahada zabda bhayo ati tabe / kalpavAsi dhara ghaMTA baje, siMhanAda jyotiSa gRha gajai / / 175 / / bhavanapatI zaMkha dhvani bhaI, vyantara dhAma bheri gRha gii| vaha vidha bhayo acaja aneka, surapati prAsana kapI Teka 1176 / / tIna jJAna dhArI surarAya, jAnyau garbha dharyo prabhu prAya / tavaM tridazapati mana haSiyau, Apa bApa vAhana car3hi kiyau / / 177|| garbha kalyANa ke lie devoM kA kuNDalapura praanaa| AbhUpaNa pahara nija sabai, joti dazauMdiza phailI taba / vajA chatra juta sarasa vimAna, chAya rahyo nabha maNDala jAna / / 178 / / jaya jaya zabda karata mana lAya, Aye kuNDalAra samudAya / devo deva vimAna apAra, diza dazahU rudhyo pura sAra / / 176 / / rAjabhavana prAyI surarAya, jinapati mAna bhakti ura laay| siMhAsana baiThAro rAya, hemakalaza abhiSeka karAya / / 10 / / pUjA karI indra mana lAya, bhuSaNa basana sarva pahirAya / garbhamAMhi prabha ko thuti kona, bhakti sahita bahu Ananda lAna / / 181 // ityAdika atizaya bahuM kayoM, garbha mahatva mahAgUNa bhyo| terama dvApa rucaka giri jAsa, chapana debo ko nahaM vAsa / / 12 / / te jina mAtA sevA kAja, rAkho dika kumAro kA sAjAprapama indra ko prAjJA vAna, rahata sadA sA apane thAna / / 153 / / bAra-bAra phira kara paraNAma, gaye zakrAti nija-nija dhaam| parama puNya ko indra bar3Aya, so upamA varaNo nahiM jAya / / 184|| jina mAtA kI sevA ke liye AI haI deviyoM kA kArya varNana / aba jina mAtA seve devI duddhi ps| kohi sar3AvahiM aMga, koI mukha vihasA bahiraMga / / 18 / / koI nita maMjana vidhi kara, koI le tAmbula ju dharai / koI seja ra chavikAra, koI pAya prakSAle sAra // 186 / / koI divya vasana pahirAya, koI keza sabhAra bNdhaay| hema ratna AbharaNa ju koya, aMga aMga pahirAba soya ||187 / / koI kajjala deha nihara, koI tanako karahi sbhaar| raci pAhAra karAva koi, koI prAsaka jala mukha dhoi // 188 / / koI puhupa mAla guhi dei, koI candana khaura karei / ratanacUra koi pUraM cauka, bahuvidhi raMga karahi koI nauka // 156 / / tugasadana jaba nizapata hoya, madi dIpaka ujiyAre koy| aise sakha saMdhAna bar3hAya, seveM khar3e saparasa pAya / / 16 / / kavahUM bana kor3A ko jAya, gAvaM madhura bacana samudAya / kabahUM nRtya kara sukha pAya, vAdya kathA bahu kahai banAya / / 16 / / ityAdika bahu kareM upAya, Rddhi vikriyA ke parabhAya / jina mAtA ko harSa bar3hAya, kareM raMga devI mana lAya / / 162 // svanna meM mAlAoM ke dekhane se sugandhita zarIra vAlA aura zreSTha jJAnI hogA tathA pUrNa candramA ke darzana se vaha putra dharmarUpI amRta varSaNa se bhavya jIvoM ko prasanna karane vAlA hogaa| sUrya ke dekhane se vaha ajJAna rUpI andhakAra kA vinAzaka tayA unhIM ke samAna kAMtibAlA hogaa| jalase paripUrNa ghar3oM ke dekhane kA phala yaha hai ki vaha aneka nidhiyoM kA svAmI tathA jJAnadhyAna rUpI amRta kA ghaTa hogaa| machalI ke jor3e dekhane se sabake liye kalyANakArI tathA svayaM mahAna sukhI hogaa| sarovara dekhane se zubha lakSaNa tathA vyaMjanoM se suzobhita zarora dhAro hogA / samudra ke dekhane se to kevalalabdhiyoM bAlA kevalajJAno hAmA tathA siMhAsana dekhane se mahArAja pada vAcya jagata kA svAmA hogA / svarga kA vimAna dekhane kA yaha phala humA ki, vaha putra svarga se pAkara avatAra dhAraNa karegA aura nAgendra bhavana ke avalokana se adhijJAna rUpo netra ko dhAraNa karane vAlA hogaa| ratnA ke Dhera dekhane se vaha samyagdarzana jJAna caritramAdi ratnAM ko khAni hogA aura nirmala agni ke darzana se vaha karmarUpo Idhana ko chAra karane vAlA hogaa| aMta meM gajendra ke darzana kA phala yaha humA ki, vaha aMtima tIrthaMkara svarga se bhAkara tumhAre nirmala garbha meM praveza kregaa|
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha vidhi nizi bAsara bahu jAya, navama mAsa taba lAgyau aay| prazna prakarSaNa devI kara, mAtA sIkha zIsa pai gharai // 16 // gUr3ha artha zabdAdika kriyA, nAnA prazna kareM sura shriyaa| kahata pahelI aura niroSTha, kAvya zloka dharma kI goSTha / / 164 // prahelikA varNana mahAguruna ko garu hai koya ? jogI zraya jaga jAhira soy| jo atizaya maMDita zrautIsa, guNa ananta dhArai jina Iza / / 195 // vacana pramANa kahai ko mAya? jaga sarvajJa kahA vai prAya / doSa aThArA rahita zarIra, vItarAga hai jo jagahIra // 166 / / sudhAsiMdhu kayitu hai kAhi ? janma mRtyu vidha diyo bahAhi / jinavara mukha bahujJAna prakAza, so amRta durbhata viSanAza // 17 // dhyanavaMta vRdha ko jagamAhi ? kauna dhyAna parameSThita pAhi / sapta tatva ko zraddhA kara, dharma zukla jo dhyAnahi gharai / / 19 / / turata hi karanI karatA kauna? pUTana huI khidainana; jo sananta darzana para jAna, dRr3ha cAritra dharai paravAna ||16 sahagAmI jiyako ko hoya ? dayA dharma bAMdhava hai doya / pApa mahA ari nArI joya, sarava dizA rakSaka hai soya / / 200 / dharma hoya vayoM yA jagamAhi? darzana jJAna caritra dhraahi| vrata aru zIla sarva prAdara, uttama kSamA prAdi dA dharai / / 201 // dharma lano phala loka majhAra, hoya vibhUti indrapada sAra / e mukha lahi tIrthakara hoya, phira zivapura ko pahaM soya // 20 // lAMchana kauna dharma ke kahe, zAMtibhAva atici lahalahe / nirahaMkAra ju rahai sadIva, zuddha kriyA tatpara so jIva / / 203 / / kahA~ pApa ko kahA pramAna ? paMcamithyAtva duHkha kI khAna / kodha Adi Sor3aza ju kaSAya, pada anAyatana sadA dharAya // 204 / / pApa vRkSa phala kahiye mAya ? dukhakAraNa durgati le jAya / roga klaza adhika taha sahai, nidya hoya bhavabhava meM bahai // 205 / / pApI lakSaNa kaiso hoya? tIvra kaSAya dharai nara joya / para nindA ko karatA rahai, pArata raudra dhyAna saMgrahai // 20 // lobhI kauna sarvadA kahe? dharmabuddhi jo dar3ha gahi rahe / nirmala kare sabai prAcAra, kaThina joga tapa tana mana dhAra // 207 / / ko viveka hai jaga meM zreSTha ? deha vastu jAne su aniSTa / deva zAstra guru namaiM na aura, jainadharma pAle ziramaura / / 20 / / dharmI ko kahiye jagamAhi? kSamA Adi pAle dAdhAhi / jinavara bhASita pAjJA lahai, jJAnA vratI vaddhi saMgrahai / / 20 / / savara kauna paMtha bhava trale ? nirmala puNya pApa dala male / pUjA dAna pavAsa ja gharaM, vrata ajha zIla nAma jasa karai / / 210 / / saphala janma kihi ko jagaloya ? uttama jJAna prApti hI hoya / mukti purI dhaibAM ura heta, aura na bhavasukha citta ghareta // 21 // mukhI kauna jaga meM paradhAna? jo upAdhi jita guNa mAna / jJAna dhyAna amRta ko svAda, vanabAsI taja ke paramAda // 212 / / cintA kaulauM yaha jagamAhi ? jolI karma zatru kSaya nAhi / sAdhana mukti lakSmI soya, aura svarga sauM kAja na toya / / 2131 // bar3I puruSa hai ko jagathAna ? jAke sadA sumokSa hi dhyAna / ratnatraya taba joga ju lahai, jJAna saMpadA so nirava hai // 214 // mahArAja ke mukha kamala se solahoM svapnoM kA phala sunakara pativratA mahArAnI kA hRdaya praphullita ho utthaa| unhoMne samajhA mAnoM putra kI prApti hI ho gayI / ve bar3I prasanna huii| usI samaya saudharma indra kA prAdeza pAkara padma yAdi sarovaroM meM nivAsa karane vAlI zrI Adi cha: deviyAM rAja-mahala meM A gyiiN| unhoMne tIrthaMkara ko utpatti ke lie svarga se lAI haI pavitra vastuoM se mAtA ke garbha kA saMzodhana kiyA, jisase unheM puNya kI prApti ho| punaH ve apane apane zubha guNoM ko mAtA meM sthApita kara unakI sevA meM saMlagna ho gyiiN| zrIdevI ne zobhA dI, hrI devI ne lajjA, dhRti devI ne dhairya kRti devI ne stuti buddhi devI ne zreSTha buddhi tathA lakSmI devI ne bhAgya pradAna kiye| ve jina mAtA bar3I guNavatI hii| yoM to mahArAnI pUrva se hI svabhAva se pavitra thIM, para jaba deviyoM ne vastuoM se unheM zuddha ko taba to ve mAnoM sphaTika maNi se hI banAI gayo pratIta hotI hoM, aisI zobhAyamAna huii| isake pazcAta aSAr3ha mAsa ke zukla pakSa kI zuddha tithi SaSThI ko prASAr3ha nakSatra meM aura zubha lagna meM baha acyutendra svarga se cayakara mAtA ke zuddha garbha meM pAyA / mahAvIra prabhu ke garbha meM Ate hI svarga ke kalpavAsI devoM ke vimAnoM meM ghaMTe kI dhvani hone lagI aura indra kA pAsana kAMpa utthaa|
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ parama puruSa ko jaga meM mitta? jo dharmI hai sahajai citta / tapa para dhyAna ktAdika dharai, durAcAra ko nahi saMcarai // 215|| ko hai zatra jagata vikhyAta ? tapa suhAni dIkSA na gahAta / hita anahita doka paricheda, dharai kubuddhi svapara bahu kheda // 216 / / ko dAnI hai jaga ziramaura? kSetra ulaghi gharai nahi Thaura / tapa kara durvala aMga kareya, te amola gunako ju ghareya // 217 // tuma sama tiya jaga meM aba koya? tIrthakara suta jAke hoya / tIna bhuvana meM tAraka joya, durmata ko svayakAraka soya // 218 / / paNDita kauna jagata meM mAya? zrata ko jAnanahAra sUbhAya / durAcAra nahi bAMdha yaMga, pApa kriyAteM rahita prasaMga // 219 / / murakha ko kahiye jaga mAhi? ta aru kriyA cAra gata nAhi / tapa ra dharma ghara nA leza, pApa buddhi lahi kugati praveza ||220 // durghara cora jagata meM vIna? dharma ratana ke hurtA jauna / indriya paMca daI mukarAya, hita tyAge anahita ju suhAya // 221 / / zuravIra ko jaga meM hoya? sahai parISaha bhaTa ho soya / dhIraja-asi kapAya-arinAza, mohAdika taja donoM vAsa / / 222 // ko hai akhila devatA deva ? doSa aThAraha kInI Theva / guNa ananta jaga meM vikhyAta, para upakAra dharma zikSAda / / 223 / / uttama guru yA jaga meM koya, duvidha parigraha varjita hoya / bhavyani prati upadezahi sAra, bhavadhi pAra utArana hAra // 224|| yaha prakAra bahu praznahi karI, dikkumArikA mana gaha bharI / atizaya garbhamAhiM prabhu jAna, mAtA uttara diyo mahAna / / 225|| udara mAhi antima jinarAya, tIna jJAna dhAra nija kAya / jaise chIpa madhya maNivAsa, tase udara madhya jina tAsa / / 226 // trivalI bhaMgura nAsI nAhi, mAtA kachU na saMkaTa pAhi / adhika dIpti bAr3hI ju zarIra, garbha-ratana kI jyoti gahora // 227 // ihi vidhi devI kara utsAha, mana raja nita nita ati tAha / navama mAma pUrana jaba bhayo, mana grAnanda nRpatine Thayau / / 228 / / dohA devI bahu prazna hi karI, mAtA dInI jvApa / zrutasAgara kI keli meM, manaha sarasvatI pApa // 226 / / taba sura paMcAzcayaM kara, ratana pahupa bahu varSa / gandhodaka dundubhi madhura, jaya jaya bolata harSa / / 230 / / gItikA chanda yahi bhAMti caraNa sudharma karavI, bhoga bhagate zakrane / pUna caya tahAMta garbha Aye, vIra jina antima gane / / dharma teM jina pitra mAtahi, indra zata sevata bhaye / zruti karI mana aru vacana tanadhara, pApa nija lokahi gaye / / 231 // jyotipI devoM ke yahAM svayaM siMhanAda hone lgaa| bhavanavAsI devoM ke yahAM zaMkha kI mahAna dhvani huii| sAtha hI vyantara devoM ke mahaloM meM bherI kI vikaTa AvAja huii| kevala yahI nahIM aura bhI pAzcarya janaka ghaTanAyeM ghttii| ukta Azcarya janaka ghaTanAmoM ko ghaTate dekhakara cAroM jAti ke devoM ko yaha jJAta ho gayA ki, mahAvIra prabhu kA garbhAvataraNa ho gyaa| pazcAt ve svargapati bhagavAna kA garbha-kalyANaka utsava manAne ke uddezya se usa nagara meM pdhaare| usa samaya devoM ke samUha ko dekhate hI banatA thaa| ve sarvottama sampadAyoM me muzobhita the, apanI-apanI savAriyoM para pAruDha the, uttama dharma kA pAlana karane vAle drm| apane aMga ke prAbhUSaNoM aura tejase dazoM dizAoM ko prakAzita karane vAle the| unhoMne dhvajA, chatra vimAnAdikoM se AkAza ko DhaMka diyaa| ve deva apanI deviyoM ke sAtha jaya-jaya zabda kara rahe the| usa samaya nagara kI avasthA dekhane lAyaka ho gayI / vimAnoM, apsarAoM aura devoM kI senAoM se ghirA huA vaha nagara svarga jaisA sarvottama pratIta hone lgaa| devoM ke sAtha indra ne bhagavAna ke mAtA-pitA ko siMhAsana para biThA kara sone ke ghar3oM se snAna karAyA tathA unheM didhya grAbhUSaNa tathA varatra pahanAye / mAtA ke garbha ke bhItara sthita bhagavAna ko saboM ne tIna pradakSiNa de namaskAra kiyaa| isa prakAra saudharma indra bhagavAna kA garbha kalyANaka sampanna kara jina mAtA kI sevA meM deviyoM ko rakha devoM ke sAtha puNya upArjana karatA huA, bar3I prasannatA ke sAtha punaH svarga ko lauttaa|
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma phala kara pitra mAtA, putra tIrthakara lahai / dharmasoM bhava karma chuTa, dharma zivapadavI gahaiM / / yaha jAna bhavijana dharma ghara, dRr3ha dharma supathahi tthaaniye| kari "navalazAha" praNAma nitaprati, dharama hita jaga jAniye // 232 // dohA mahimA garbha kalyANa kI, ko vudha varanahi aap| kahyA sakala saMkSepa kara, jinavANI paratApa / / 233 // vIra dhIra gambhIra prati, vIra karma ari jIta / vIra subhaTa guNavIra hai, bIra suguNa dhara priit||234|| smaraNa rahe vi zreSTha dharma ke pAlana karane se acyutendra kA deva sukha ke samasta sAdhanoM kA upabhoga kara tIrthakara pada ko prApta kiyaa| aisA jAnakara he bhavya puruSoM ! yadi tuma mukha prApta karanA cAhate ho to vItarAga bhagavAna ke Adeza ke anusAra zreSTha dharma kA vidhivata pAlana kro| 367
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTama adhikAra maMgalAcaraNa dohA bandauM vIra jinendra pada, tIna jagata zriya daina / paMca kalyANaka bhogatA, trAtA mohi sUcana // 1 // bhagavAna ke janma kalyANa kA varNana caupAI caitramAsa uttama zazi pakSa, trayodazI uttama paratakSa / mAtA sukha meM sovata thAna, janma meM prabhu jyoM prAcI bhAna // tana dIpata udyota apAra, nizi mithyAtama ke kSayakAra / tIna jJAna bhUSita ura vyo, tIna jagata ajita pada layau / janama mahatva bhayo atizAya, sakala dizA nirmalatA thAya / tana' sugandha phailI cahuM ora, nabha meM upajyau jai jai zora // 4 // nirmala pahapa vRSTi taha kareM, nija nija Teka puNya hyi dhr| catura nikAyI devana bhUpa, grAsana kaMpa bhaI nija rUpa 115 / / anahada ghaNTa bajyo suraloka, siMha ghoSaNA jyotiSa thoka / zaMkha bhavanavAsina ke meha, bherI rava vyaMtara kara neha // 6 // saudharmendra prAdi bahu deva, janma jineza jAna kara bheva' / kalyANaka prabhu kIjai jAya, lija nijapara puNya upAya / / 7 / / dala sAjana yAjJA kI indra, sapta anIka racyo grAnanda / hastI prathama putiya haya jAna, ratha gandharva nataka paya dAna / / vRSabha sAtamoM varanau bhevA, deva balAhaka vikriya eva / jojana lakha airAvata bhayau, so mukha tAsa dazoM diza Thayo / makha makha prati vasa danta ghareha, danta danta ika ika sara leha / sara sara mAhi kamalinI jAna, sabAsI haiM paramAna // 10 // kamalini prati prati kamala bakhAna, te paccIsa paccIsahi ThAna / kamala kamala prati daya sobhaMta, praSTottara zata hai vikasanta // 1 // dala prati eka apsarA jAna, saba sattAisa koDa pramAna / tA gajapai thArUr3ha ju indra, aru saba saMga indrANI banda // 1 // sAmAnika saba deva' aneka, SoDaza svarga tana kara Teka / Aye sakala mahotsava kAja, apane apane vAhana sAja // 17 // jyotiSa vyantara aura phaNIndra, saba parivAra sahita pAnanda 1 dundubhi zabda mahA dhvani kareM, sakala deva jai jai uccr||14|| bhoktA kalyANaka prabha, dAtA vaibhava sarva / trAtA gati-saMsAra ke, kareM karma saba kharva / / jo garbhAdika paMca kalyANakoM ke bhoktA haiM, jo samagra vizva ko vaibhava pradAna karane vAle haiM, jo sAMsArika cAroM gatiyoM se rakSA karane vAle haiM, ve prabhu arthAt mahAbIra svAmI mere samasta karmoM ko naSTa kreN| svarga se pAI huI deviyoM meM koI to jina mAtA ke samakSa maMgala dravya rakhatI, kinhIM deviyoM ne mAtA kI seja bichAnekA bhAra apane Upara liyA, kimI ne divya prAbhUSaNa pahanAne kA tathA kisI ne mAlA tathA ratnoM ke gahane denekA / kitanI deviyAM mAtA 1. tIrthaMkarapada puNya kI mahimA dekhiye jisake kAraNa binA icchA ke bhI svarga ke uttama sukha svayaM prApta ho jAte haiM aura svarga se bhI mahAuttama vimAna mApa se pApa mila jAte haiM vimAna meM samyagdRSTi devoM se tatva carcA karane, tIrthaMkaroM ke kalyANa ko utsAhapUrvaka manAne sarala svabhAva, manda kaSAya tayA ahiMsAmayI vyavahAra karane ke kAraNa acyuta vimAna se prAkara aba meM mAtA trizalAdevI kA putra vardhamAna huA huuN|
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 01 rAjA siddhAra kA devoM se svAgata ho rahA hai| Aca O EUR4 kuMDalapura meM dundabhi bAje vajana lage, AkAza meM bA phaharAne lge| deva deviyAM khuza manAne lge| svata chatra zira para zobhAyamAna hone lagA /
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ - E SIDEO - zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI ke janmotsava para devoM kA praagmn| bhagavAna ko janmAbhiSeka ke nicale jAte hA unnatI aura nanya karate huye deva /
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ koI gAve gIta suraMga, koI nRtya kareM mana rNg| ihi vidhi catura nikAyI deva, prathama indra saba meM bahu seva / / 15 / / vimAna hAya saMdhyo AkAza, chatra dhvajA dIseM parakAza / ati phaharAva hoya cahuM ora, prAye kuNDalapurahiM bahora // 16 // dai pradakSiNA parahi sureza, kIno pUraba paura praveza / savAla nagara meM bhIra ju bhaI, nara sura asura seva mila gaI // 17 // nRpa aMgana prAye saba indra. saMga liye indrANI vRnda / taba hi zacI jina mandira gaI, jananI sahita pradakSiNa daI // 18 // divya deha taba dekha kumAra, namaskAra kara bArambAra / bho prabhu ! tIna jagata guradeva, puNya pratApa mile taba seva // 16 // dhana diga devI sevA karI, dhanamAtA tihi janamata gharI / sArtha nAma aba priyakAriNI, vizvalokapati darazAvanI // 20 // ihi prakAra prastuti kara gar3ha, janama gIta gAye mana rUr3ha / kara mAyA sukha nidrA pAya, mAyAmaya bAlaka yaha ThAya // 21 // lInauM nija kara prabhu hi uThAya, zacI ra nija aMga nmaayaa| tana dopati vyApI diza sarva, ko kavi baranai zruta dhara garva // 22 // bhAna dikhAye prabhako taba, indra pradakSiNa dai zira navaM / rUpa dekha jina bhaye na tuSTa, sahasa nayana kIne harisupTa // 23 // indrANI dInai ziranAya, haravaMta lIne surarAya / lakSaNa aSTottarazata gAta, para vyaMjana navase vikhyAta // 24 // darasa aMga aMga kI kAnta, puraba udaya bhAna lAjata / nakha dekhata ugana dyuti ghora, hari prastuti kInI karajora ||25|| gUruna viSa guru ho tuma Iza, citta dharma ke tIratha iish| tuma prabhu antima jinavara sura, kevala jJAna udaya agha cUra // 26 // bhavya jIva rakSaka hita dharma, mukti strI bhartA zubha zarma / mithyAjJAna kapa hai andha, parai tAhi meM pAnI dhaMdha ||27|| dharma hasta tuma parama jahAja, uddhArata bhavi jIvana kaaj| moha Adi je karma na hane, te zivapura ko jehaiM ghane // 28 // prastuti bahuta zaka taha karai, namaskAra kara gaja sNcrai| janmabhiSeka karana ko joya, gagana payAna kiyo puna soya / / 2 / / dundubhi sakala baja bahu dhyAna, kiMnara gAve gIta suhaan| natyata devI lIlA kareM, jinake guNa raTa raTa nija greN||30|| prathama indra nija kAMdhe thApa, aru IzAna chatra liya prApa / sanatkumAra mahendra ju hoya, caura durai ati harSita hoya // 31 // sakala deva jayaghoSa karAya, yaha vidhi bahuta bhayo kaharAva / jyotiSa loka ulaMdhai jAya, krama zrama meha Urdhva phuNcaay||32|| pANDuka bana taha zobhAvAna, kalpadra ma dIse saba thAna ! cahUMdiza cAra jinAlaya dhAra, vidizA pANDaka zilA sucAra // 33 // (I) zAna dizA kI zilA niyoga, bharatakSetra tIrthakara joga1 sau jojana hai dIragha soya, ara pacAsa vistAra ju hoya // 34 // jojana pATha UMcAI dhAra, aSTama candra tAsa prAkAra / siMhapITha tihi madhya ju lIna, vaiDUraja maNi sohata tIna / / 3 / / pAva koza pahilI unmAna, AdhI tAsa dUsarI jAna / tAta argha Urdhvamukha aura, maNDapa indra racyo ziramaura // 36 // kI maGga-rakSAke liye naMgI talavAroM se paharA detI thIM aura unake liye bhogya sAmagriyoM ko ekatrita karatI thIM / kucha deviyAM puSpa dhUli se bhare hue rAjya-A~gana meM buhArI lagAtI thIM aura kucha candana jala kA chir3akAva karatI thiiN| una deviyoM ne ratnoM ke caraNa se svastika prAdi kI racanA kI aura mahala ko kalpavRkSa ke puSpoM se sjaayaa| kisI ne UMce mahaloM ko coTiyoM para ratnoM ke dIpaka jalAye, jo andhakAra ko naSTa karane vAle the / kapar3e pahanAnA, prAsana bichAmA prAdi samasta kArya deviyAM kiyA karatI thIM / mAtA kI vana-krIr3A ke samaya miSTa gIla, priya nRtya aura dhAmika kathAyeM kaha-kaha kara ve mAtA ko sukha pahuMcAyA karatI thiiN| isa prakAra jina-mAtA deviyoM dvArA sevita huI aura unhoMne eka anupama zobhA dhAraNa kii| jaba nauveM mAsa kA samaya nikaTa AyA to garbhavatI mAtA atizaya buddhimatI huii| unheM prasanna rakhane ke uddezya se deviyAM taraha-taraha kI prahelikAyeM aura manohara kavitAyeM sunAyA karatI thiiN| ve deviyAM kucha mUr3ha artha kI prahelikAyeM mAtA se puchA karatI thIM aura mAtA usakA samucita uttara diyA karatI thiiN| udAharaNa ke rUpa meM nimna pahelI aura usakA uttara sAtha hai viraktA nitya kAminyA kAmuko kAmuko mahAn / saspRho niHspRho loke parAtmAnyazca yaH sa kaH // 1 // arthAt jo vairAgI hone para bhI sarvadA kAminI kI icchA rakhatA hai aura nispRhI hone para bhI icchA karatA hai, isa 366
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA chatra camara dhvaja tAla jUta, kalaza avasara bhagAra / supratiSThaka darpaNa sahita, maMgala dravya susAra // 37 // vasu dravya tAhI sadA, upamA dIje kAya / deva racita maMgala karata, gharI sabai samudAya / / 3 / / caupAI siMhapITha Upara hari Apa, dakSiNa dizi siMhAsana thApa / tApa pUrava mukha prabha karI, kamalAsana adbhuta bala dharI / / 3 / / so) dharma indra dakSiNa diza hAra, aru uttara IzAna kumAra / daza dikapAla' dazoM diza khar3e, sura vidyAdhara pAnanda bar3e // 40 kAlpata pahapanakI mAla, prabhu ke pa dharI tatkAla / mIsa tya' vAdima prakAya, jai jai harSa kara haraSAya / / 4 / / indrANI mAdika saba deva, divya kaNTha gAveM prabhu seva / sahasa aThottara kalaza bakhAna, jojana eka tAsa mukha jAna ||42 / / jojana pATha mahA gaMbhIra, udaya cAra hATakamaya tIra / aba kubera ratanana kara khacI, nAnAvarNa paMDikA racI / / 4 / / meha zikharate sohai paMta, paMcama sAgara ke paryanta / sakala surAsura tahata ThATa, eka eka choDyo dadhi ghATa / / 44|| senI bAMdhI devana sabai, hathAhattha kalazA le tabai / so kSIrodadhi jala bhara lAya, janmAseka karA mana lAya ||45 / / prathama saudharma indra ke hAtha, kalaza daye devana saba sAtha / eka sahasa va bhujA karAya, sakala kalaza DhArai harSAya / / 46 / / zeSa pAka mara sakala ja deva, DhArai kalaza kahIbahu seva / tIna ghAra hva zirapara DharI, mAnoM trividha milI sarasarI / / 47 / / jo ghara soM girivara khaMDa, so prabhu sahI mahA bala baMDa 1 vIra thAna ati vIraja sakta, upamA kauna kahai kara bhakta / / 48 / / prabha ko parasa chaTo uparAya, pApa mukti iva Uradha lyAya / prabhubala adbhuja baranoM kahA. phUlamAla sama dhArA mahA / / 4 / / vapu ika hAtha zarIra pramANa, nara sura prabhubala acaraja jAna / jai jai zabda kareM ati sabai, kalakaharAva bhayau hai tabai // 50 // masva avalokai diga kaubhAra, muktAgaNa sama jala amadhAra / pANDuka rava ati sohata bhayo, nirmala bahu vicitratA Thayo // 5 // rAja maNi prAbhA soya, janma snAna magana sura hoya / umagi calyo kSArodadhi nIra, mAnoM gaMgA bar3I samIra // 12 // sAmagrI saba gaMdha gahIra, sadhA samAna nhavana ko nIra / zrI tIrthaza mhavana atizAya, gaMdhodaka baMda haraSAya // 53 // jo dhArA prabha parasa jo calI, so sura nija nija mAthe dalI / pApa aneka gaye bhaga dUra, deha pavitra karI guNa bhUra / / 5 / / khagaudhAra vata dhArA rAja, sahata sakala sura muktihi kAja / amRtasama dhArA nija gRhI, viSamala dhoya zuddhatA lahI // 55 / / paNya aneka upAjeM soya, lakSmI mukti sarUpIhoya / sakala siddhi kI karatA sabai, (a) bhISTa saMpadA lonI jabai / / 56 / / saMsAra meM baha vilakSaNa puruSa kauna hai? yaha to haI phelii| mAtA ne isI zloka meM paramAtmA zabda se uttara diyA hai| kAraNa paramAtmA kA artha eka to vilakSaNa puruSa hotA hai aura dUsarA artha paramAtmA bhI hai| paramAtmA nitya kAminI arthAta avinAzI mokSa rUpI strI meM anurAgI hai aura usI kI icchA rakhane vAlA hai| dRzyo'dRzya'stritacibhUSaH prakRtyA mirnalo'vyayaH / haMtA deha vidherdevo nA'yaM kvavartate'dya saH // 2 // arthAt jo adRzya hai, phira bhI dekhane yogya hai, svabhAva se nirmala hone para bhI dehakI racanA kA nAzaka hai, para mahAdeva nahIM haiN| isa zloka meM devonA zabda se uttara hai ki devarUpI manuSya thI arhanta deva haiM, yaha bhI pahelI hai| isa prakAra una deviyoM ne praznottara ke rUpa meM mAtA se aneka paheliyAM pUchI haiN| ve bhinna haiM- he sundarI ! asaMkhyAta manaSya aura devoM dvArA secita tInoM jagata kA guru terA putra uttama aneka guNoM se yukta vijayI ho / (isake zloka meM aoTha se bolane vAlA eka bhI akSara nahIM hai, ataH yaha niroSThaca akSara hai|) jisane dUsarI striyoM se prema karanA chor3a diyA hai, para phira bhI avinAzI mokSa sukha meM anurAgI hai, aisA guNoM kA samudra terA putra hamArI rakSA kre| (isake zloka meM bhI nIroSThaca akSara hai|) he jagata kA kalyANa karane vAlI tIna loka ke svAmI ko garbha dhAraNa karane vAlI hariharAdike manakI rakSA kara isake zloka meM 'aba' kriyA chipI haI hone se kriyAgupta hai|) 370
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ carsa kI suviAhAsAgara jI mahArA . mAmala: para bhI gayA
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha prakAra gaMdhodaka baMda, zAMtarUpa saba deva prAnanda / phira pUjA kInI surarAya, aSTadravya le harapa bar3hAya / / 57 / / jale sugandha' akSata bahu zuddha, kalpadruma ke puSpa samRddha / la naivedya dharauM pakavAna, dIpa maNi maI dhUpa mahAna / / 58 / / kalpataruvara phala le sAra, ardhya dharI kusumAMjali DAra / sabai surAsura puhupa jU vRSTa, paMcAcAra kareM mana tuSTa 1156 / / yaha prakAra prabhu janmabhiSeka, indra aura sura asura aneka / kiyau mahA mAnadita jAma, tIna pradakSiNa detA ThAma / / 60 // aMga aMgocha liyo sararAya, phira siMhAsana pe baiThAya / indrANI prAdika saba deva, kautuka kara agra jina seva // 61 / / saba prAbharaNa dharaM tahaM prAna, hai niyoga tIrthakara jAna / tilaka daye candana ke sAra, tIna jagata pati ko hitakAra // 62 / / ajana nainana diyo sudAra, zIsa mukuTa cuDAmaNi dhAra / vajramayo prabhu carama zarIra, vidhe kaNaM garamahi ke vIra // 63 / / indrANI kuNDala pahirAya, ratnajaDita zruti dAmina jAya / kaNTha mAhi pahirAye hAra, maNimaya moha timira haratAra 1164 / / jugala bAhu juga pauMcIba banI, nAnA ratana jar3ita sukha sanI / aMgurina mudarI dIpti aneka, kikiNa Dika pahAI eka // 65 / / jagapada maNimaya sAMkara doya, tAkI upamA prati chavi hoya / itane sAdhAraNa prAbharaNa, maNDita mahAdIsa ati karaNa // 66 // bhagavana rUpa dekha surarAya, prAnandau mana aGga na mAya / sahasa netra kari tRpti na hoya, palasoM pala na lagAva soya / / 67 / / ati pramoda umagyau ju zarIra, romAMcita jyoM sAgara nIra / tuma tIrthakara tIratha rAja, aghanAzana bhava jIva kAja / / 6 / / prabhu asnAna kareM kaha devA, tuma pavitra sahajai svayameva / bhakti heta pai hama kachu kayau~, puNya lahau pUraba agha TayauM / / 66 / / tIna jagata maNDita tuma bhakta, meM apane vazakara kachu skt| tIna loka jiya Aye sAja, prabhu kalyANaka dekhata kAja // 70 // jagata ke kalyANa ke liye apane garbha meM tIrthakara ko dhAraNa karane vAlI he mAtA! dharmatIrtha sthApita karane vAle kI utpatti meM deva, vidyAdhara, bhumigocarI jIvoM kA tIrthasthAna bana / (isameM aTa kriyA gupta hai) he devI mahArAnI ! isa loka aura paraloka meM kalyANa karane vAlA kauna hai / (mAtA kA uttara)mo dharma-tIrtha kA pravartaka hai, ve hI thI arhatadeva tIna jagata ke kalyANa karane vAle haiN| (prazna deviyoM kA) gurupoM meM sabase mahAna kauna hai? (uttara) jo tIna jagata kA guru aura saba pratizayoM se tathA divya ananta muNoM se virAjamAna aise zrI jinendra deva hI mahAna guru haiN| (prazna) isa jagata meM kisake vacana zreSTha aura pramANika haiM ? (uttara) jo sabakA jAnane vAlA, duniyAM kA hita karane vAlA, aThAraha dopa rahita aura vItarAgI hai aise zrI arhata bhagavAna ke vacana hI zreSTha aura mAnane yogya haiN| isake sivA dUsare mithyA matiyoM ke nhiiN| (prazna) janma-maraNa rupI viSa ko dUra karane vAlA amRta ke samAna kyA pInA cAhiye? (uttara) jinendra ke mukha kamala se nikalA humA jJAnAmRta pInA cAhiye-dUsare mithyA jJAniyoM ke viSa rUpa vacana nahIM pIne caahiye| (prazna) isa loka meM buddhimAnoM ko kisakA dhyAna karanA cAhiye ? (uttara) paMca parameSThIkA, prAtma-tatva kA dharma-zukla rUpa dhyAna karanA cAhiye, dUsarA Arta raudra rUpa khoTA dhyAna kabhI nahIM karanA / (prazna) zIghra kauna-sA kAma karanA cAhiye / (uttara) jisase saMsAra ke bhogoM kA nAza ho, aise ananta jJAna cAritra kA pAlana karanA cAhiye, mithyAtvAdi ko nhiiN| (prazna) isa saMsAra meM sajjanoM ke sAtha meM jAne vAlA kauna hai ? (uttara) dayAmaya dharma ho sahAyatA karane vAlA bandhu hai, jo saba duHkhoM se rakSA karane vAlA hai| isake atirikta aura koI sahagAmI nahIM hai| (prazna) dharma ke kauna-kauna lakSaNa va kArya haiM ? (uttara) bAraha tapa, ratnatraya, mahAbata zIla aura uttama kSamA Adi daza lakSaNa ye saba dharma ke kArya aura cinha haiM ? (prazna) dharma kA isa loka meM phala kyA hai ? (uttara) jo tIna loka ke svAmiyoM kI iMdra dharaNendra cakravartI pada rUpa saMpadAyeM, zrI jinendra kA ananta sukha, ye saba dharma ke hI uttama phala haiN| (prazna) dharmAtmAoM ke cinha kyA haiM ? (uttara) zAnta svabhAvaH abhimAna kA na honA aura rAta dina zuddha AcaraNoM kA pAlana ye hI dharmAtmAnoM kI pahacAna haiN| (prazna) pApa ke cinha kyA kyA haiM ? (uttara) mithyAtvAdi krodhAdi kaSAya, khoTI saMgati aura chahAMtaraha ke anAyatana ye pApa ke cinha haiN| (prazna) pApa kA phala kyA hai ? (uttara) jo apane ko apriya, duHkha kA kAraNa hai, durgati karane vAlA aura roga klezAdi dene vAlA hai ye sabhI nindanIya kArya pApa ke phala haiN| (prazna) pApI jIvoM kI pahacAna kyA hai ? (uttara) bahuta krodha Adi kaSAyoM 371
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ WH tinahako kalyANaka eva, amita puNyakara saidhyo seva / tuma darazana sUraja parakAza, bhavyajIva agha timirai nAza / / 71 // ratana pramola lakSmI pAya, tuma darzana zivapura le jAya / tuma darzana kI baMThi jahAja, utara bhava-vAridhi kara kaaj||7|| tuma darasai prabhu mana vaca kAya, svargaloka phala pAvai jAya / tumhAre guNa le jo anusAra, kramakara mukti varAMgana baraM / / 73 / / moha matla jIte tuma darza, tuma rakSaka bhavi jIvana sarsa / moha ju andha kUpa te kAr3hi, zaragAgata rAkhyau sukha maahi7i4|| prabhu ko janmabhiSeka karevA, mere karma nAza kara deva / tumhare guNa jo sumarana kare, so taise guNa ko bistarai / / 7 / / sama prastuti' mukhata uccare, so nija vacana saphalatA kara / tuma gaMdhodaka caMdana karI, aMga pavitra bhayau tihi gharI / / 7 / / tIna jagata svAmI bhagavAna, tuma jagabandhana hanata kRpAna / tuma paramAtama mukta prakAza, paramAnanda loka zira vAsa / / 77 / / tIrthakara guNasAra teha, adha mala dUra karana zuci deha / tuma darzana nirvANa maheza. aSTa karama nAzana jagadeza / / 7 / / paMcadi indriya jItyau lobha, paMcakalyANaka konI zobha / namoM mukti aMgana bharatAra lokAloka prakAzanahAra ||76 / / namo zrijagapati lakSmInAtha, sakala' mukti sAmagrI saath| bArabAra praNamauM karajora, dIje moha paramapada aura / / 8 / / dohA darazana kara surarAja ima, sanmati sArthaka nAma / karma nikandana vIra haiM, vardhamAna guNadhAma ||8|| ye traya nAma prasiddha kara, ghara utsAha sureza / airAvata prArUr3ha ha, kaMdha liye jina Iza // 2 // kA honA dUsaroM ko nindA, apanI prazaMsA aura raudrAdi khoTe dhyAna kA honA ye saba pApiyoM ke cinha haiN| (prazna) asalo lobhI kauna hai? (uttara) buddhimAna, mokSa kA cAhane vAlA bhavya jIva nirmala AcaraNoM se tathA kaThina tapoM se eka dharma kA sevana karane vAlA hI asalI lobhI hai| prazna) isa loka meM vicArazIla kauna hai ? jo mana meM nirdoSa deva zAstra guru kA aura uttama dharma kA vicAra karatA hai, dUsare kA nhiiN| (prazna) dharmAtmA kauna hai? (uttara) jo zreSTha uttamakSamA prAdi daza lakSaNa yukta dharma kA pAlana karatA hai| jinendra deva kI AjJA kA pAlana karane vAlA hI buddhimAna jJAnI aura vratI hai-vahI dharmAtmA hai, dUsarA koI nhiiN| (prazna) paraloka jAte samaya rAste kA bhojana kyA hai ? (uttara) jo dAna, pUjA, upavAsa vratazIla saMyamAdika se upArjana kiyA gayA nirmala puNya hai, vahI paraloka ke rAste kA uttama bhojana hai| (prazna) isa loka meM kisakA janma saphala hai? (uttara) jisane mokSa lakSmI ke sukha ko dene vAlA uttama bheda vijJAna pA liyA, usI kA janma saphala hai-dUsare kA nahIM 1 (prazna) saMsAra meM sukhI kauna hai ? (uttara) jo saba parigraha kI upAdhiyoM se rahita aura dhyAnarUpI amRta kA pAna karane vAlA vana meM rahatA hai arthAt yogI hai, vahI sukhI hai, anya koI nhiiN| (prazna) isa saMsAra meM cintA kisa vastu kI karanI cAhie? (uttara) karmarUpI zatruyoM ke nAza karane kI aura mokSa lakSmI pAne kI ciMtA karanI cAhie-dUsare indriyAdika viSaya sukhoM kI nhiiN| (prazna) mahAna udyoga kisa kArya meM karanA cAhie? (uttara) mokSa dene vAle ratnatraya, tapa, zubha bhoga sUjJAnAdikoM ke pAlane meM mahAna yatna karanA cAhie / dhana ekatrita karane meM nahIM, kAraNa dhana to dharma se prApta hogA hii| (prazna) manuSyoM kA parama mitra kauna hai ? (uttara) jo tapa dAna vratAdi rUpa dharma ko jabaradastI samajhAkara pAlana karAve aura pApa kamoM ko chur3Ave / (prazna) isa saMsAra meM jIvoM kA zatru kauna hai ? (uttara) jo hita karane vAle tapa dIkSA vratAdikoM ko nahIM pAlana karane de, vaha durbuddhi apanA aura dUsare kA-donoM kA zatru hai| (prazna) prazaMsA karane yogya kyA hai? (uttara) thor3A dhana hone para bhI supAtra ko dAna denA nirvala zarIra hone para bhI niSpApa tapa karanA, yahI prazaMsanIya hai| (prazna) mAtA! tumhAre samAna mahArAnI kauna hai? (uttara) jo dharma ke pravartaka jagata ke guru aise tIrthakara devAdhideva' ko utpanna kare, vahI mere samAna hai-dUsaro koI nahIM / (prazna) paNDitAI kyA hai ? (uttara) zAstroM ko jAnakara khoTA prAcaraNa, khoTA abhimAna, jarA bhI nahIM karanA, aura dUsarI bhI pApa kI kriyAya nahIM karanA, yahI paNDitAI hai| (prazna) murkhatA kise kahate haiM ? (uttara) jJAna ke hita kA kAraNa nirdoSa tapa dharma kI kriyA ko jAnakara AcaraNa nahIM karanA / (prazna) bar3e bhArI cora kauna haiM? (uttara) jo manuSyoM ke dharma ratna ko curAne vAle pApa ke kartA aura anartha karane vAle airopAMca indriya rUpa cora haiN|
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI sakala vibhUti lahI jina sAtha, jaya jaya kareM nAtha nija mAtha / Aya gagana ruMdhyau grAkAza, sapta anokA sura tiya tAsa / / seva kAja karavaM koM inda, pura meM gaye sahita nija vanda / catura nikAya deva bahu saMga, napa prAgAra kara baha raMga / / 4|| mANimaya siMhAsana para tahAM, thApa jina kumAra ko jhaaN| divya kAMti ko varananahAra, guNa anaMta kevala sukhadhAra // 5 // jananI tahaM sovata sukha bharI zatrI jagAya goda jina dhrii| haraSavanta suta dekhata joya, bhUSaNa bhUSita gha ti bahu soya / / 6 / / indrANI taba astuti karI, jIvana saphala dhanya tuma dharI / tIna loka pati janma mahAna, tuma sama triya jaga meM nahiM pAna // 7 // naina saphala tuma dekhata bhae, tuma dekhata saba vikalapa ge| tuma upamA aba dIjai kAhi, tIna loka tuma sama kachu nAhi / / 1 / / zrI siddhAratha bandhu sameva, harSa sahita darase jinadeva / prathama indra aba aru IzAna, nRpa thuti kara siMhAsana thAna // 8 // dampati kI pUjA hari karI, maNimaya prAbhUSaNa aMga dharI / pATavara bahu bastra aneka, pahupamAla pahirAI eka / / 60 // phira astuti kara kara zira naye, Aja dhanya tuma darazana bhaye / jina bina mAta pitA dhana toya, tuma sama uttama aura na koya // 11 // loka viSaM guru ho jagadiSTa, mAta pitA meM bar3e sariSTha / tIna loka meM puruSa na aura, tuma samAna dampati ziramaura // 62 / / ka kiyau giri zIsa, so sava varNa kaho sura Iza / taba bahu harSa bhayo napa rAni, ati Ananda mahocchava ThAni // 3|| jinavara geha, pUjA karI aSTavidha neha / prabhu juta mAta pitA pada naye, nAnA bhAMti harSa juta Thaye // 64|| adbhuta lIlA hari bahu karI, dekheM naranArI pura juro / svajana prAdi saba purajana teha, prAye sutahi mahocchava leha // 65 // (prazna) isa saMsAra meM zUra vIra kauna hai ? (uttAra, jo dhairyarUpI talavAra se pariSaha rUpo mahA yoddhAoM ko, kaSAya rUpI zatruoM ko tathA kAma moha prAdi zatruoM ko jItane vAle hoN| (prazna) deva kauna hai ? (uttara) jo sabakA jAnane vAlA kSudhAdi aThAraha doSoM se rahita zananta guNoM kA sapanA kA vartaka ho aise ahaMta prabha hI deva haiN| (prazna) mahAna guru kauna hai ? (uttara) jo isa saMsAra meM vAhya abhyantara donoM prakAra ke parigrahoM se rahita ho / jagata ke bhavya jIvoM ke hita sAdhana meM udyamI ho aura svayaM bhI mokSa kA icchita ho vahI mahAna guru hai / dUsarA mithyAmatI dharma-guru nahIM ho sktaa| __isa prakAra deviyoM dvArA kiye praznoM kA uttara jina-mAtA ne garbha ke prabhAva se diyaa| prathama to usa mahArAnI kI baddhi svabhAva se hI nirmala thii| pUnaH apane udara meM tIna jJAna ke dhAraka prakAzamAna tIrthakara deva ko dhAraNa karane se ve aura bhI svaccha ho gayI thii| rAnI ke udara meM virAjamAna puna ko bilkula duHkha nahIM milA, kAraNa, kyA sIpa meM rahane vAlo jala vinda meM kabhI vikAra ho sakatA hai, kabhI nhiiN| usa devI kI tribalI bhI bhaGga nahIM huI / udara pUrva jaisA rahA, para garbha ko vRddhi hotI gyii| yaha saba prabhu kA hI prabhAva thaa| garbha meM sthita prabha ke prabhAva se mahArAnI kI mukhAkRti bar3o hI zobhAyamAna ho gyii| unheM dekha kara pratIta hotA thA kibe asaMkhya ratnoM ko dhAraNa karane vAlI pRthvI ho ho / apsarAmoM ke sAtha indra ke dvArA bhejo haI indrANo ho jinako sevA kara rahI ho. unakI kAnti aura unake mukha kA varNana nahIM kiyA jA sakatA hai / isa prakAra lagAtAra nau mahIne taka mahAna utsava sampanna hote rhe| dekhate-dekhate navA mahInA pUrNa ho gyaa| zubha caitra mAsa kI trayodazI ke dina yamaNi nAma yoga meM, zubha lagna meM trisalA mahAdevI ne alaukika putra ko janma diyaa| vaha putra apane ujjavala zarIra kI kAnti se andhakAra ko vinaSTa karane vAlA, jagata kA hita karane vAlA mati dhruti avadhi-tonoM jJAna ko dhAraNa karane vAlA, dedIpyamAna aura dharmatIrtha kA pravartaka tIrthakara huaa| unake janma ke sAtha-sAtha sabhI dizAya mimala ho gayoM / prAkAza meM nirmala vAyu bahane lgii| svarga se kalpavakSoM ke paSpoM kI varSA huI aura cAroM jAtiyoM ke devoM ke Asana kampAyamAna ho gaye / svarga meM binA bajAya hI bAjoM kI bAna hone gomAnoM ve bhI bhagagavAna kA janma utsava manA rahe ho| isake atirikta anya tAnoM jAtiyAM ke devA ke mahaloM meM zastra-bherI Adi ke zabda hone lge| 273
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ toraNa dhvaja aru vaMdanavAra, gAveM gIta nRtya sukhakAra / ati Ananda kara nATaka raMbha, devI sahita indra mana thama ||6|| prathama sureza kiyau samatAra, netra sukhI para eka hjaar| eka hajAra bhujA juna soda, maNimaya bhUpaNa bhUpita joi / / 17 // puni bahurUpa naTanako Thayau, jina udbhava kara bhaktahi lyau| natya kareM ujita saba loka, kalpavAsinI devI thoka |||| sakala divya pAbharaNa ju lahai, mAnoM dAmini kI yuti ghai| nAnA bhAMti kiyau taha raMga, bhamarI leta chipai bhU aMga / / 6 / / kara pahapa aMjalikI varSa, baha ADambara jinavara harSa / vINA Adika dhvani vAjaMta, sura samatAra gIta aru taMta / / 10 / / jinavara ke guNa dhara gAvaMta, bhava ke agha nAza karata / jo kachu raMga meru pai karau, tApa yahAM adhika vistarau // 10 // napa aAdika sabako sukhakAra, Rddhi vikriyA kara anusAra / ati vicitra kaTi pAya sureza, kaMTha hasta prAdika chani deta // 102 / / dharana carana capala gati cale, lita kaMpa girivara saba halaM / bhramaiM mukuTa caka pherI leta, valayAkRti kuDala chavi deta / / 103 / / bhaja kaMkaNa maNi zobhA heta, manoM nakhata giri pharI deta / sahasa pAya napura ke sora, saba bAjitra bajaM vaha aora // 14 // vihala kara bhrama bhrama soya,china maiM eka chinaka bahu joy| china meM unnata dvIpa pramAna, china meM sUkSama vapu kara gAna / / 10 / / china meM nikaTa dharai bahu bheka, china meM dUra jAya kara Teka / china meM bhUmi chinahi nabha sAra, china meM dohara chinaka hajAra / / 10 / / ihi vidhi harSa bar3hAyau iMdra, indrajAla sama apyauM vRnda / puni apchara lai raMga bihAra, bhuja prati nATa naTAvahi sAra // 107 / / naI chinaka china laghatA dhara, sura aMgata praveza bahu karai / lIlA aura karI ika tabai, hasta aMgulina Upara savai / / 108 / / modharma svarga ke iMdra, bhagavAna ke janma kA samAcAra pAkara unakA janma kalyANaka manAne kA vicAra karane lgaa| usI kI prAjJA se devoM kI senAe~ jaya jayakAra karatI huI svarga se uThI / unakI vizAla senAya samudra se uThatI haI pracaNDa laharoM ke samAna pratIta hotI thiiN| hAthI, ghor3a, ratha, gandharva, matako paidala baila Adi se yukta sAta prakAra kI devoM kI senAyeM niklii| pazcAta sIdharma svarga kA pati indra indrANI ke sahita airAvata hAthI para savAra hokara calA / usake cAroM ora devoM kI senAyeM ghirI huI thiiN| indra ke pIche pIche bar3I vibhutiyoM ke sAtha sAmAnika prAdi deva cala rahe the| usa samaya dundubhI prAdibAjoM kI dhvani aura devoM kI jata jayakAra se sArA aAkAza gajane lgaa| rAste meM kitane hI deva gAte hue cala rahe the| koI natya karatA jAtA aura koI prasannatA ke mAre dIDa lagA rahA thaa| unake chatra camara aura dhvajAoM se sArA AkAza maNDala pAsachAditahI gayA thaa| ve cAroM nikAya ke deva bar3I vibhUtiyoM ke sAtha kama-maro kuNDalapura phuNce| usa samaya Upara bIca kA bhAga deva deviyoM se ghira gayA thaa| rAja mahala kA prAMgana indrAdika devoM se bilkula bhara gayA thaa| indrANI ne tatkAla prasUtI gRha meM jAkara divya zarIradhArI kumAra aura jina mAtA kA darzana kiyaa| bebAra bAra unheM praNAma kara jina mAtA ke Age khar3I hokara unake guNoM kI prazaMsA karane lgiiN| indrANI ne kahA-devI! tamanonIta ke svAmI ko utpanna karane ke kAraNa samagra vizva kI mAmA ho| aura tumhIM mahAdevI bhI ho| mahAna dekha sanarI apanA nAma sArthaka kara liyA / saMsAra meM tumhArI tulanA ko aba koI strI nahIM hai| isa prakAra mAtA kI stuti kara indrANI ne unheM nidrita kara diyA / jaba jinamAtA so gayI to iMdrANI ne unake sAre eka mAyA kA bAlaka banAkara sUlA diyA pIra svayaM apane hAthoM se jina bhagavAna ko uThAkara unake zarIra kA sparza kiyaa| bAra bAra unake maMha kA bambana karane lgii| bhagavAna ke zarIra se nikalatI huI ujjavala jyoti ko dekhakara unake dvarga kA ThikAnA na rhaa| pazcAta vaha usa bAlya bhagavAna ko lekara AkAza mArga kI ora clii| ve bhagavAna aAkAza meM ThIka sarya kI taraha jAna paDate the| samasta dika kUmAriyA~ chatra, dhvajA, kalA, camara, svastika grAdi pATa mAMgalika padArthoM ko lekara indrANI ke prAge-mAge cliiN| usa samaya indrANI ne jagata ko Ananda pradAna karane vAle jinadeva ko lAkara bar3I prasannatA se indra ko diyaa| bhagavAna kI pUrva sandaratA unakI tejomaya dIpti dekhakara devoM kA svAmo indra unakI stuti karane lagA-he deva! tuma hameM parama
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna ke janma ke 10 atizaya indra airAvata hAthI ke Upara zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI ko janmAbhiSeka ke liye le jAte huye / indra airAvata hAthI para bhagavAna ko janmAbhiSeka ke liye le jAte huye / pANDaka zilA para janmAbhiSeka /
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ ANAS zisAgara AcAra rAja zrI bhagavAna mahAvIra ba. malA lA rahe hai / GENIN bAla krIDA karate ho bhagavAna mahAvIra /
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMdhI prAdi 6 deva kumAra, aMgurina para gAyoM manamAri / Apuna indra madhya jimi mera, pAMti marAla lase cahuM phera / / 10 / / chinameM urva ucAle sabai, china meM maMgarina jhele sabai / chinameM sakala alopita hoi, phira china meM dekheM saba koya / / 11 / / aisI vidhi bahu lilA karI, gUDha na kAha paragaTa dharI / atra meM rahe kara naTa khyAla, upamA rahita mahendra sujAla // 111 / / jaya jaya ghoka kara aAkAza, deva aura vidyAdhara jaas| isa vidhi divya nRtya kara indra, vikriya udbhava mana Ananda / / 112 / / utsava hAva bhAva kara sabai, pitA Adi purajana sukha jabai / jinavara zuzruSA kara indra, mevA rAkha dhanada sukha vRnda // 113 / / dharma mahAtama dInau bhAva, tIna loka jiya kInai cAkha / catura deva vidyAdhara rAja, nija nija loka gaye saba sAja // 114 / / siddhAratha nRpa saba parivAra, janma mahotsava kautuka dhAra 1 dekhyau putra tanoM phala pAya, puNya vRkSa pUraba sukhadAya ||115 / / tahAM sakala purajana ke vanda, karI badhAI mana Ananda / ghara ghara vaMdanavAra baMdhAya, ratnajaTita kaMcana samudAya // 116 / / maMgana unako dono dAna, haya gaya ratana paTeMbara pAna / janma mahotsava kara mana raMga, bahu vAdina baje ika saMga ||117 / / gAvai gIta sakala pura sAra, so baranata lAgai bahu vAra / janmakalyANaka ati utsAha, prabhu ko seva kareM prati cAha / / 11 / / gItikA chanda yaha sukRta puNya vipAka phala, saba snAna thI jinavara bhayo / indra zata para deva cauvidhi, khacara mili utsava vyau / mera zIsa sa jAyakai prabha, thApi siMhAsana dharai / kSIrasAgara jala ju bhara phira, kalaza lai zirapara Dharai // 21 // mAnanda pradAna karane ke lie bAla candramA ko bhAMti loka ko prakAza dene ke lie prakaTa hue ho| he jJAnI ! tuma vizva ke svAmI indra dharaNeMdra cakravartI ke bhI svAmI ho / dharma tIrtha ke pravartaka hone ke kAraNa tumhI brahmA bhI ho| deva ! yogIrAja tumheM jJAnarUpI sUrya kA udayAcala mAnate haiM / tuma bhavya puruSoM ke rakSaka aura mokSarUpI strI ke pati ho| tama mithyA jJAnarUpI andha-kapa meM par3e hue aneka bhavya jIvoM ko dharmarUpI hAtha kA sahArA dekara uddhAra karane vAle ho / saMsAra ke sabhI vicArazIla vyakti tumhArI alaukika bANI sunakara apane karmoM ko naSTa kara parama pavitra mokSa prApta karaMge / aura konhIM bhavya jIvoM ko svarga kI prApti hogii| prAja aApake abhyudaya se santa puruSoM ko bar3I prasannatA huI / vastutaH prApahI dharma pravRtti ke kAraNa haiN| zrataeva he deva! hama tumheM namaskAra karate hai, tumhArI sevA karate haiM, bhakti prakaTa karate haiM aura prasannatA pUrvaka tumhArI prAjJA kA pAlana karate haiM-dUsare mithyAtvI deva kI nhiiN| isa taraha vaha devoM kA pati saudharma kA indra bhagavAna kI stuti kara unheM goda meM uThAkara sumeru parvata para calane vo udyata hucaa| usane aura devoM ko sumeru para bhI calane ke liye prAjJA dii| usa samaya sabhI devoM ne prabhu kI jaya ho, pAnanda kI vRddhi ho, prAdi UMce zabdoM se jaya jayakAra kI / unakI dhvani samasta dizAoM meM phailii| indra ke sAtha-sAtha aura deva' bhI jaya-jaya zabda karate hue prAnanda manAne lge| prasannatA ke mAre unakA zarIra romAMcita ho gyaa| pAkAza meM prabhu ke samakSa apsarAya nRtya karane lagI, gandharvadeva bhI vINA yAdi vAdyoM ke sAtha gAna karane lge| devoM kI dundubhI kI AvAja se sArA aAkAza maNDala guja uThA / kinnariyA~ harpita ho apane kinnaroM ke sAtha jinadeva kA gaNagAta karane lgii| usa samaya saba deva bhagavAna kA darzana kara apane jIvana ko sArthaka samajhane lage / ve bar3I dera taka bhagavAna kA divya zarIra dekhate rahe / indra kI goda meM virAjamAna bhagavAna ko aizAna ke indra ne divya chatra lgaayaa| sanatakumAra aura mAhendra svarga ke indra bhI camara ilAte hue bhagavAna kI sevA karane lge| jinendra bhagavAna kI aisI sampadA dekhakara aneka devoM ne usa samaya samyaktva dhAraNa kiyaa| unhoMne indra ke bacanoM kA pramANa mAnA ve indra Adi jyoti cakra ko lAMghakara apane zarIra ke sAthaSaNoM kI kiraNoM se AkAza ko prakAzita karate hae jA rahe the| paraspara saMkaDoM utsava manAte hue ve deva bar3I vibhUti ke sAtha UMce suzeru parvata para jA phuNce| usa sumerU parvata kI UMcAI eka hajAra kama, sAla yojana kI hai| parvata ke prArambha meM hI bhadrazAla bana hai / usa vana meM parakoTa aura dhvajAmoM se sabhI bhita kalyANakAraka cAra jaina mandira suzobhita haiM / usa vana meM sAr3he bAsaTha hajAra kI UMcAI para mahA ramaNIka saumanasa banakara jahAM para sabhI RtuoM meM phala dene vAle eka sau ATha vRkSa haiM aura jina-caMtyAlayoM kI saMkhyA cAra hai| 375
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmasoM sura indra sukha lahi, dharma guNa vAridhi bhara / dharma hita tihu~ loka jIvana, dharmateM zivapada ghre|| dharma bhava dukha nAza karatA, dharma jaga mAtA pitA / dharma paNDita buddhi upajai, dharma tAraNa taraNatA / / 12 / / dharma tihuM jaga vIra hai, bahu dharma tIrthakara dhanI / dharma guNa sarvajJa nirmala vizva jaga bar3AmanI / / kalyANa sukha upamA rahita, vRSa karmazatru vinaashnii| 'navalazAha' praNAmi dharma hi, mana vaca tana pAvanI // 121 / / usa saumanasa vana se chattIsa hajAra yojana kI UMcAI para antima cauthA pADukka vana hai| vahA~ jina caityAnaya vRkSoM ke UMca-Uce samUha the| usa vana kI sundaratA apUrva thii| dhana ke bIca meM eka cUlikA hai / vaha cAlisa yojana UMcI hai / usI calikA ke Upara svarga hai / meru kI IzAna dizA meM sau yojana lamvI, pacAsa yojana caur3I, ATha yojana UMcI eka pAMDuka nAmako zilA hai| vaha siddha zilA candramA ke samAna suzobhita hai| chatra, camara, svastika, darpaNa, kalaza, dhvajA ThonA paMkhA ye prapTa maMgala dravya usa zilA para rakhe hue the| zilA ke madhya bhAga meMbaDUrya maNi ke sadRza raMgIna eka siMhAsana hai| usakI lambAI, UMcAI aura caur3AI prAdhA pramANa hai| jina bhagavAna ke snAna se pavitra ratnoM ke teja se aisA pratIta hotA hai ki, mAnoM sameha ko dUsarI coTI ho| usane Thoka dakSiNa kI ora saudharma kA dUsarA siMhAsana hai / aura uttara dizA kI ora indra ke baiThane kA sthAna hai / saudharma svarga ke indra ne devoM ke sAtha mahotsava sampanna karate hue bhagavAna ko snAna karAne ke uddezya se usI zilApara virAjamAna kiyaa| devarAja ne prathama parvata rAja kI parikramA kii| isa prakAra deveMdra ne puNyodaya se bar3I vibhUti ke sAtha antima tIrthakara ko zilApara bitthaayaa| ata: yadi bhavyajana aisI sampadA aura sakha kI AkAMkSA rakhate haiM to unheM solaha kAraNa bhAvanAoM se nirmala puNya kA upArjana karanA cAhie / torthakarAdi sampadA prApta karAne meM hI sahAyaka hotA hai| puNya se isa jagata meM pavitratA kI baddhi hotI hai| puNya ke atirikta isa jagata meM dUsarI koI vastu sakha pradAna karAne vAlI nahIM hai| isa puNya kA mUla kAraNa vrata hai| prANiyo ko puNya ke bala se hI aneka guNoM kI prApti humA karatI hai|
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ navama adhikAra maMgalAcaraNa dohA bardhamAna padakamala nami, jUga kara ghara nija zIsa / guNarAmudra gaMbhIra ati, so guNa deu kRpIza // 2 // bAlacarita Agama agama, ko kahilai samarattha / alapa buddhi saMkSepa kaha, sakala kIti le attha // 2 // vardhamAna jinendra kI vAlyAvasthA kA varNana caupAI zrI sanmati prabhu zobhita eva, mati zrata avadhi trijJAna sameva / mAtA paya nahiM pIve kadA, hasta aMgUThAmRta cakhi sadA // 3 // yaha vidhi dina dina vRddhi karAya. doija caMdra bar3hata jimi jAya / vastrAbharaNa pahapa kI mAla, pahirAvata sura mudita vizAla // 4 // nvahana karAvaM jala zuci aMga, digakumAra devI mata raMga | nAnA krIr3A kara jina soya, ati prAnanda ramA joya || kara ambaja ja paMsAra doya, prabhahi khilAvai bahavidhi soya / bAlacandra pRthivI ke mAhi, ati chavidhara savako haraSA hi / / 6 / / mAtA darasa kara prahalAda, pitA ananda namai dvai pAda / dinakara chipa dehakI kAnta, pAna candra tarja dhara zAnta / / 7 / / ati saMtoSa pitR paravAra, sudhA sindha pAyau suta sAra / zanaiH zanaiH pada dhArai deva, maNimaya dharA sUrya sama eva / / 8 / / khela devana sahita jineza, tahAM ratanamaya ghali vizeSa / soM nija sira para hAra keli, dhUla deya mithyAmata beli ||6|| krama krama kahaiM kamala mukha baina, zArada iva sohaiM sukha dena / haMsi vikasai mukha kamala kumAra, sundara deha lasai adhikAra / / 10 / / harSa karai krIr3A bahu soya, bAMdhava sajana sukkha ati hoya / ihi vidhi bAlakumAra sUhAta, mAtA Age baca tutalAta // 11 // sveda rahita malajita deha, dudha samAna rudhira hai teh| banavaSamanArAca saMhAna, sohai sama su catura saMThAna // 12 // ati-sugandhi vapu daza dizavAsa, upamA rahita rUpa hai tAsa / lakSaNa eka sahasa aru pATha, adbhuta bala prabhu kI nija ThATha // 13 // jagata piyArI bAnI kahaiM, vaSa upadeza sadA nirbahaiM / edaza atizaya sahaja hi aMga, guNa anaMta dhAraka sarabaMga // 14 // dohA eka sahasa vasu adhika je, ladANa jinavara deha / pRthaka pRthaka kachu varanaU, Agama artha saneha // 15 // dazya dekha abhiSeka kA harSita deva samAja / vividha bhAMti utsava kareM saji saji anupama saaj| jinendra bhagavAna ke mahAna utsava ko dekhane kI icchA rakhane vAle dhArmika deva usa parvata rAja ko ghera kara baiTha gye| dikapAla deva apanI-apanI maMDalI ko sAtha lekara apanI dizA kI ora baitthe| usa sthAna para devoM ne eka aise maNDapa kA nirmANa kiyA thA, jisameM sabhI deva' sukha pUrvaka baiTha sakeM / maNDapa meM yatra-tatra karA vRkSa kI mAlAyeM laTaka rahI thiiN| una mAlAoM para baiThe hue bhaure isa prakAra guja rahe the, mAno ve prabhu kA guNa-gAna hI kara rahe hoN| gandharva deva aura kinnariyoM ne jinadeva ke kalyANaka guNoM ko bar3e hI sumadhura svara meM gAnA prAraMbha kiyA / dUsarI deviyo hAva-bhAva pUrvaka natya karane lgii| devoM ke taraha-taraha ke bAje bajane prAraMbha ho gye| kucha deva pUNyAdiko icchA se puSpoM kI varSA karane lge| isake pazcAt indra ne abhiSeka karane ke liye prastAva kara kalazoM kI racanA kii| kalaza nirmANa maMtra jAnane vAle 377
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ paddhaDi chanda zrIvatsa zaMkha svastika saroja, vara zaMkha cakra dala nIla boja / saravara turaMga dhvaja camara chatra, torana gA~pada aru zrAtapatra || 16|| naranArI sAgara kAmadhena para dhanuSa vaca kamalA suna vaha kalpavRkSa kacchapa sugaMga, bhU mahala vaina vINA mRdaMga || 17|| keharI kalaza puni vRSabha zveta, kapi garuDa mIna mAlA suheta / aMkuza pATaMvara ratanadIpa, sovaNa vIjanA grahi samIpa / / 18 / / rAja bhavana patiya sura vimAna, siddhAratha jambU bRkSamAna cUr3AmaNi zArada giri sumera, bheMDA varAha mRga mahipa phera ||16|| patigraha bhUSaNa se hI ajaMga gu jAna, zubha sAla yeta kula vasAna ravi zazi Adika navagraha saheta, tIsa nakhata navanidhi sameta // 20 // dohA I pramukha hi lakSaNa Thaura bhraSTottara zata pramiti iti, nava saya vyaMjana aura ||21|| suranara lakhaha na kiddha / zaka iSTa prathamahi lahai, so lakSaNa suprasiddha ||22|| dAhina pada zomaMta lakSaNa kehari harisupara so jaya jaya jayavaMta ||23|| caupAI saumya kAnti do prabhu aMga, kanakavarana sama dIpti abhaMga kalA, jJAna, cAturya viveka, dharma vicAra kareM prabhu Teka jaba prabhu ATha kara ke bhaye, zrAvaka vrata dvAdaza paraNaye / vIranAtha prabhu vAlakumAra, dhIra vIra zUrA bagavAra deva sahita prabhU jAiTa dhAna, imalI some tihi dhAna deva viSayAmaya jaba karo, atizaya mata mataMga tana gharI gaja yAvata yo janarAya, bhaya bina parisiyo china pAya tava kuTumba mili aru saba deva, thati prAraMbha karo prabhu seba ina dhIraja sama ko jagamAhi, acarajayAna bhaye saba tAhi tuma svAmI trijagata ghara dhIra, karma zatru ke haMtA vIra tumaro nAma sumira aba hare, sura yahamindra suvata vistaraM kaca deva para jaba kathA paraspara bhAsa ||24|| masI zuddha zAma saMcara, kSAyika samyak cAdareM ||25|| nara sura sabhA madhya jimibhAna, adbhuta vIraja parama pradhAna // 26 // | divya rUpa guNagaNahi sudhAra, kIDAvRti kare adhikAra ||27|| vAlaka rUpa dekha mitamAta pIche ghara vAle prabhu sAtha ||26|| dUra palAi gaye jana sabai bhaya prAtura dekho vaha tabai ||26|| prabhu nirAsa niHzaMka pradhAna, gaja dhArUr3ha bhaye udyAna ||10|| tIna jagata jiya tRNavata sabai mahAbalI jina dekhe aba ||31|| prabhu ke guNa ko aparaMpAra yA kaha kaha haraye parivAra ||32|| / tumarI cuti ke teja I 1 pratApa chipa candra sUraja kiraNAya ||33|| namo divyamUrati prabhu toya, namIM divya bhartA acaloya ||34|| 1 prAtihArya maMgala darava, paraM kevala dRSTi te vardhamAna bhagavAna ke. 1 sodharmaine motiyoM kI mAlA aura candana se yukta bajaza ko hAtha meM liyA aura kalpavAsI deva jaya jaya zabda karate hue kalyANaka sambandhI kArya karane lge| indrANI deviyAM bhI kArya karane meM saMlagna ho gyiiN| unake harSakA pArAvAra nahIM thaa| svaya bhagavAna kA zarIra svabhAvase hI pavitra hai / unakA lohUkA raMga dUdhake sadRza haiN| prataeva unake lie kSIra samudra ke jala ke atirikta aura koI va sparza karanA ThIka nhiiN| aisA socakara ve devagaNa parvata se lekara samudra taka katAreM bAMsa kara bar3e ho gye| usa samaya indra ne jinendra ko snAna karAne ke liye usa mATha yojana gahare aura eka yojanA mulabArI motiyoM ke hAra se suzobhita aise suvarNa-maya kalaza ko pakar3ane ke uddezya se divya AbhUSaNoM se yukta hajAra bhujAyeM banA liiN| usa samaya indra kI zobhA dekhane lAyaka mI eka saha hAthoM se eka hajAra kalazoM ko lie hue indra aisA pratIta hotA thA mAno vaha bhAjanAMga jAtikA kahapavRkSa hI ho saudharma indra ne jaya jaya zabda kA gaMbhIra uccAraNa karate hue bhagavAna ke mastaka para bar3I moTI jala dhArA chor3I aura bhI deva usa samaya jaya ho, hamArI rakSA karo Adi ghoSa karane lge| unake gambhIra zabdoM se parvata rAja para bar3A kolAhala macA / dUsare devendra bhI saudharma ke sAtha bhagavAna ke mastaka para gaMgAkI tIvra pravAhita dhArA ke sadRza jaladhArA chor3ane lge| 1 vaha jala dhArA bar3I tIvra gati se bhagavAna ke mastaka para par3ane lgii| vaha ghArA yadi dUsare pahAr3oM para par3e to usake 378
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ K Kam ANT AN S IA TREES drama 1 vIra prabhu kA pratApa . 8 ARMA na spargadarzaka :- Apa nA Motv FROM TRENA .: R N BRE norammar
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ ATMAP S thI 1008 bhagavAna mahAvIra bAlyAvasthA meM devoM ke sAtha krIr3A karate the| unake zarIra meM eka hajAra pATha lakSaNa the mora atyanta balazAlI the|
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAje gIta grAma manu hareM // 40 // dharma hiye necaca uccare // 41 // nita prati sura nara sevA Thape // 42 // ihi prakAra prastuti kara deva, sAratha nAma gharaM ura seva / bAra bAra praNamai zira tAma, apane thAna gaye vizrAma ||35|| prabhuhi vacana amRta sama aina, viSayaloka bodhana sukha caina divasa suravAta prabhu pAya ||36|| kinara gIta sukaMTha kareM, prati zrAnanda sabai manu hareM / vyAnanda nRtya racI bahu indra, kalaza deva le lIlA kaMda || 37 dekhe bahuvidhi uttama rUpAla, mAtA pitA ura sukA vizAla bhUSaNa basana mAya pahirAya puna surendra nija dhAnahi jAya // 38 // kabahUM sura harSita prabhu pAhi, jalakrIr3A vanakrIr3A jAhi / nita prati deva vinodahi ghare, dharmahi le sukha vAMchA kareM ||36|| phira sureza sukha kara kAja, prAya sabai vibhUti hi sAja / prati vicitra vRttaka vistare svargajanita je vastu aneka pahirAve prabhu kI yuti Teka kAvya par3he guNa goSThi jukara, dahi prakAra bahu puSya upAya sukhasAgara amRta jala pAya krama kama soM prabhu jIvana bhayaM maNimava mukuTa zIsa pailarI, bhAna tilaka zobhA kara bavAla muktAgaNa ema. meru pradakSiNa ugama jema ||43|| mukha kapola sohrai nija teha, aSTama indra lahai dyuti jeha nayana kamala dala zobhA dhAra, bhrakuTI car3hI dhanuSa prakAra ||44|| maNimaya kuNDala sohaiM karNaM, aru mukhendu surajasama kirNa / kIra nAsikA dADima darzana, bimboSThI Thor3I ko zarana // 145 // adhara kamala kI zobhA saje, vacana kokilA vAnI laje / vakSaHsthala maNihAra birAja, bhujA daMDa sama komala rAja || 46 // sundarI bhUSita aMgurI caMga, poMcI kaMkaNa maNDita nakha sUraja kiraNAvali gharaM ko budha zobhA varanana kareM ||47|| aMga aMga bahu doSata jAna nAbhi vartulAkara prabhAga vAgadevi isa vacana gahIra, lakSmI kIr3A vimala sudhIra // 45 // mekhala kaTi meM zobhA hai jugala jaMba kasama hai pAda kamala juga bane sudAra mahAdopta nakha hai adhikAra ||4|| yaha prakAra bhUSaNa prasAra keza nAgino suna bAkAra tona jagata meM pesA pati pavitradhanUpa ||20|| tIrthakara pudagala varaganA, ora na hoya yahI tana dinA / sAta hAtha na uttara bAra nAya jana tAranahAra // / 51 / / 1 / raMga dohA ati vicitra sundara surabhi, paramodArika deha / zradbhuta vala tIrthezako rUpavAkya guNa neha || 52 // chanda cAla mana bala tana vrata ko sonI, so dharma dhyAna sukha bhInoM prabhu solA bAla phona vitamAta hurSa sukha donI // 53 // mukha bhUje sabarasa pAge, sapane sama se dhanurAye hai tIsa barasa saMjoga vahi tRpta bhaye hi bhI // 58 // labdhi ko pAI, kSAyika samyatattva suhaaii| cArita mana meM aba dhArI, sanamati prabhu buddhi vicArI ||15|| bhagavAna kA vairAgya varNana vaha pUra prekSA donoM taba koTi bhramana bhrama aba ratanatraya tapa lIja, mohAdi karama khaya konIM / utakRSTa bhAva vairAgo, bhava bhoga sakala ava sthAgI // 56 // kIjai / e vRthA sakala dina jAMhI, vrata durlabha bahu jaga mAMhI // 57 // ho jAya, para atulita balazAlI hone ke kAraNa vaha bhagavAna ke zarIra para puSpa jaisI mAlUma hone lgii| jala ke choTe zrAkAza meM bahuta UMce uchalate hue aise pratIta hote the mAno ve bhagavAna ke zarIra sparza hone se pApoM se mukta hokara urdhvaM gatiko jA rahe haiN| snAna jana ke kitane hI choTe motiyoM jaise mAlUma par3ate the| snAna jala kA UMcA pravAha usa parvata rAja ke vanoM ne aisA bar3hA ki dekhane se mAlUma hone lagA ki, parvata rAja ko tairA rahA ho / bhagavAna ke snAna kiye hue jala se DUbI huI banasthalI aisI dIkhane lago mAno vaha dUsarA kSIra samudra hI ho / mahAna utsavoM se sampanna, nRtya gItAdi se yukta usa samaya kA utsava dekhakara devoM ke Ananda kI sImA na rhii| idra ne zrAtma zuddhi ke liye bhagavAna ko zuddha snAna karAyA / 376
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI prabhu AdinAtha teM hoI, ikavIsa jinezvara soI / bahu aAyu lai bhogaju kaunau, Akhira tapa kara ziva lInau // 58 / / nemi pArasa ghanya ju doI, ghaTi prAyu bAla tapa hoI / tapa sAdhyau muktihi jAI, so hama aba kSina na mahAI ||5|| ve kAla rahe aba nAhI, traya palya Ayu sukha maahii| aba Ayu bahattara barasA, tahaM tIsa gaye ve sarasA // 60 / / laghu prAyu su je jagarUr3hA, ramayaMti tapo bina mUr3hA / citana traya jJAna ju nainA, thiti geha binA sukha cainA // 6 // kima jJAna sadhAraNa iccha, makti zrIko nahi vaMcha / hai jJAna saphala tehIko, cArita tapa datu jehI baha jJAna viphala kara tesA, jo prakaTa karai nAhi lezA / draga dekhata parahi jU kUpA, te cakSa vRthA ghara rUpA // 63 / / parai mohakapa meM jAI, ghara jJAna vRthA jaga mAI / kaha tIna jJAna dhara lInauM, saMsAra bar3hAvana kInau // 64 / / dohA yajJAnahi te pApa kara, zAna lahai ghaTa jAya / jJAna pAya pApai gahai, so kyoM chaTa bhAya // 6 // caupAI jAna pApa kAraja na kareya, zobhita jJAnavaMta puruSeya / prANa gaye kau saMzaya nAhi, nindya karama mohAdika pAhi / / 66 / / rAja dveSa durdhara cirakAla, durgati ghora duHkhako zAla / bhramaNa karai, prANI paravIna, sukha nahi raMca prakaTa hai dIna // 6 // tAte jJAnI moha ju zatra, hane jJAna ke khaDaga jagatra / zakti pAya jo hanai na tAhi, to phira dAva na dAvaM kAhi // 6 // bAlapana tapa sAdhe sudhI, jIvana lahai hAya mana kudho / tAtai ava kIje tapa kAja, mukti purIko lIja rAja // 66 // jIvana bhUpa kAma kI phauja, paMcendriya hai tina meM mauj| jIta tahaM durgati ko deza, dharai moha jodhA prAdeza // 7 // jIvana gaye jarA tana Aya, bala aru dIpti saba jara jAMya / naina kAna kara rAkhai manda, taba pachitAya parai jama phanda ||71 // aba tapa laina vinA na suhAya, viSaya zatru ko deu bahAya / yaha cintavana karI prabhu soya, rAjya bhoga niHspRha mana hoya // 72 // mAgAra rAjazrI tajyauM, tapa udyama kara muktihi bhajyoM / kAla' labdhi yaha durlabha pAya, sukha nidhAna saMvega upAya / / 73 / / dohA zrI sanmati traya jJAna maya, dvAdaza prekSA cita / saMvegAdika bhAva ghara, Atama kArja lahata // 74 / / hai anitya vastvAdi jaga, zaraNa na dIsai koya / saMsArahi bhrama ekalau, anya jIva tana soya / / 7 / / azuci apAvana potarA, Asrava karma adhAra / saMvara kara nirjara jhara, tInahu loka maMjhAra // 76 / / durlabha durlabha pAiye, mAnupa janma jihAja / gharamahi lagi pArahi laga, apara bhavaudadhi mAja // 77 // bAraha anuprekSAnoM kA cintavana jogIrAsa chanda kAlalabdhi zrI vIra jinezvara, pApuna manahiM virAge / rAja samAja bhoga ityAdika, te saba verasa lAge / / prAya kAla ke mukha meM khelai, jobana ghaTa hi jarAsauM / roga aneka deha meM vyApati, chinabhaMgura saba pAsauM // 7 // smAna kI jala dhArA bhagavAna ke zarIra kA sparza kara atyanta pavitra ho gyii| puNya prApta karane vAlI aura saMsAra kI icchA pati karane vAlI baha jaladhArA hameM aura bhavya jIvoM ko mokSa lakSmI pradAna kre| jo jala dhArA taNyAsava jala dhArA samAna mana-vAMchita padArthoM ko pradAna karane vAlI hai, vaha samasta bhavya jIvoM kI icchita vastuoM ko pradAna kre| 380
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIna loka meM vastu ju sundara, dekhata vinazai soI / atidurlabha gati koTina dharadhara, narabhava thiranahi hoI // koI garvahi meM khira jAI, pApa udaya jaba AvaM / koI bAla taruNa ho vimarza, koI jarA satAvai / / 6 / / koI puNya udaya jobana lahi, dharma hi sAdha saMghArau / koI muDha moha madamAtI, durgati bhaTakaTa bhaarau||| koI roga vyAdhi kara pIr3ita, nAnA duHkha sahatau / koI putra kalitra moha vaza, gaha bandI khanavatA // 8 // hayagaya rathadala dekhi vinazvara, amrapaTala sama soI / lakSmI rAjya cakravati Adika, thira na bhaI taha koI / / tAtai sudhI jAna jaga bhaMgura, tapakara muktihi sAdhau / nitya ananta sukkhahi bhu-jI, nitya guNana avarAdhau / / 8 / / iti anityanuprekSA jyoM bana bhItara hirana ityAdika, siMha kavalako nAkha / taise yA jaga jIvita prAnI, kAla gahagako rAkhe / indra cakri harihara vidyAghara, rAkha chinaka nahi sakke / pApuna sakala mIcakI cintA, aura zaraNa kaha to // 5 // maMtra yaMtra taMtrAdika auSadhi, aura upAya ghnerau| jaba hI sanmukha kAla dikhAnau, bhaye vRthA saba herauM / / tAte bhavijana zarana dharau nija, paMca parama guru caranA / hai rakSaka durgati tai rAkhata, zubha gati sAthI zaranA // 83|| tapa aru jJAna jinezvara pUjA, tapasnata prAdika bhAvai / vizva aniSTahi hanakara zaranahi, lai zubhagati pahuMcAvai / / caMDika kSetrapAla bahu Adika, zaraNa mUr3ha je bAMchai / roga kleza bahu duHkhahi lekara, naraka parata kRta pAchai / / 4 / / je bhava azaraNa jAni jagata meM, kuguru kudevani koii| hai parameSTa dharama tapa Adika, deha dukkha khaya sAI / / jo ratnatraya grAdi caraNa lahi, mukti purI meM jAve / tAhi anaMte sumba guNa pUraNa, sAMcI zaraNa jU pAvai // 5 // iti azaraNa anuprekSA dravya kSetra aru kAlahi, bhAvaju bhava saMsArahi pAMcau / tAko Adi ra aMta na koI, bhrama bhrama jiya pukha nAcI / / mukha dukha bhaya jar3a pAtama tInI, kevala duHkhahi bhUjI / paMca prakAra banA tara bhUma, siMha vyAghra hagujau / / 6 / / saudArika ara vaikriyika Adika, paMca zarIra dhrtii| tIna loka meM jete pudgala, vartana anukrama jtau|| ihi vidhi vAra anaMto dhara dhara, amiyo karmana ghero| dravya parAvartana yaha varta, dravya saMsAra suDero // 7 // (dravya parivartana) meru sudarzana ke tala heTha hi, aSTa goSThI thana sohai / tahaM te aSTa dizA tana dhara dhara, agha Uradha tana johai / / caudaha rAjU loka pramAne, yAke sakala prdeshaa| zreNIvaddha maraNa janmAMtara, kSetra saMsArahi bheSA / / 88 // (kSetra parivartana) utsapiNi avasapiNi doI, koDAkor3I biisaa| kAlacakra maryAdA itanI, tina samaya na botyA sA / / samaya samaya para janma maraNa jiya, anta upaja nahi lekha / anukrama sakala saMpUraNa kIna, kAla saMsArahi bhekhe / (kAla parivartana) baha jaladhArA tIkSNa talavAra ke sadRza satpuruSoM ke vighnoM kA nAza kara detI hai| vaha duHkhoM aura asahya vedanA kA nAza karane vAlI hai| jo jaladhArA bhagavAna ke zarIra se laga kara pavitra ho cukI hai, vaha hamAre duHkha karmarUpI mala ko haTAkara hameM pavitra kare / isa prakAra devoM ke svAmI ne bhagavAna kA abhiSeka karake 'bhavyoM kA zAnti ho, aisA kahA / usa sagandhita (gandhodaka) ko devoM ne apanI zuddhi ke lie mastaka meM lgaayaa| abhiSeka kA utsava sampanna hone ke pazcAt tIrthakara indra aura devatAoM dvArA pUje gaye / una mahAvIra bhagavAnakI divya gandha motiyoM ke prakSata kalpavRkSa ke phUla amRta ke piNDa rUpa naivedya, ratnoM ke dvIpa aSTAMgadhUpa kalpavRkSa ke phala, argha puSpAMjali Adi 381
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAraha gatikI prAyu vicArI, utakiTha jaghana jU bhedA / tinake samaya samaya prati dhAre, gati gati pUrana khedA / / nAraka deva manuSa pazu ke saba bhramaNa caturagati nyaare| mithyAmatighara lakha caurAsI, jo nahi bhava saMsArai / / 10 / / (bhava parivartana) mithyAdika saMtAvana bandhana, azubha praNAmana saadh| so vasa karma prakRti par3atAlisa, cAroM bandhana bAMdhe / / prAtama bhAva bhaye nahi kabahUM, jAte kAraNa hoii| bhava saMsAra ja ihi didhi lahije, jIva anAdi ju soI / / 11|| (bhAva parivartana) viSayana meM jar3a sukhakara mAne, ve dukha adhika ju lInaM / jyauM ghRta tela pragani sana kIja, agani pracaMDita kInai / prANI-jIva bhramata cirakAlahi, anta na pAyau kehU / ratnatraya Adika vrata dharika, bhava jiya pAra laheha // 12 // aura aThAraha nAte jiya praya, bhava bhava hai vikhyAtA / vAyahUM pitA-putra ho kavahUM, kabahUM triyakI mAtA / / dharma binA prANI bahu bhramiyI, kAla anAdi ajAnA / dharma sahita sakha dukhadi dUra kara, jantu la hai niravAnA 1163 / / iti saMsArAnuprekSA janama hoya ekAkI jaga meM, mRtyuka ekahi soii| ekata meM jaga kevala maiM taha, eka hi sUkhamaya hoii|| ekahi roga grasyau bahu vyAdhani, eka vedana bhArI / ekahi dekha parata nainana sauM, ekahu andha aMdhArI / / 14 / / yama aru niyama vratahi gahi ekahU, suragati sukhya upAI / ekAkI tapa sAdhi ziromaNi, muktipurI ko jAI / / eka pApa kara so bhaMja, durgati duHkha lahAno / sAvada hiMsA nidya Adi kara, narakahi deya payAnI || mAtA pitA graha putra kalitra hi, svajana sakala nahi sAtau / eka cidAtama ko mana dhyAvaM, tinaha gUnako naatii| tAta praSTa karama zani ko, ratnatraya asi hatau / mukti sarUpI sundara jaga hai, bhagata sUkhya anaMtau // 16|| iti ekatvAnuprekSA anya ju mAtama pudgala anya ju, janma mRtyu kahaM soI / karma-saMjoga mukhya dukha bhugato, pratI kAla jahaM hoI / / anya hi mAtA-pitA pari bAMdhava, triyA putra saba anyaa| hATa prastAva sarva jura Aye, kAja sarai nara manyA // 7 // sahajAhi vapU para mAtama jAnau, pRthaka pRthaka kara pesro / sAkSata mRtyAdika samayahi lakhi, Apuna gahi nahi lekhau| jaba pudgala ko jIva' tyAga kara, antahi thitikI kii| mana vaca karma saMga hI cAla, phera na bapuko chIvai // 9 // karma kArja karadailauM sAthI, sukha dukha gati paranAvai / jabahi karmarasa bhoga kara nija, mAtama jJAma bitaaye| indriya sakala padArathatatvani prAtama jJAnahi jAna 1 pudagala bhinna judI jar3atAmaya, ekahi kyoM kara mAna rahA ihi aMtara bahu sAdha pRthaka kara, jJAna guNahi pahicAna / vapu ye kAya kaLU nahi jAne, karma zubhazubha ThAne / / mAtama dhyAna kareM yogIzvara, kAya hatanake kAjai / rahya cidAnanda' sukhya anaMta, mUkti purI meM rAja // 10 // iti anyatvAnuprekSA ke sAtha pajA kI gayI / isa prakAra indrane bar3I bhakti ke sAtha bhagavAna kI prArthanA karate hue abhiSeka utsava sampanna kiyA / pana: indrane indrANI aura anya devoM ke sAtha bhagavAna ko namaskAra kiyaa| usa samaya kA prAkRtika dRzya bar3A hI manorama ho gayA thaa| grAkAza se sugandhita jalake sAtha paSpoM kI varSA hone lgii| devoMne manda sugandha aura ThaNDI vAyu calAI / vastuta: jisa prabhu ke janmAbhiSeka kA siMhAsana sumeru parvata hai, aura snAna karAne vAlA indra hai, megha ke samAna dUdha se bhare hue kalaza haiM, saba deviyAM nRtya karane vAlI haiM, snAna ke liye kSIra samatA hai aura jisa jagaha deva sevaka haiM, bhalA aise jammAbhiSeka kI mahimA kA koI kaise varNana kara sakatA hai arthAta koI nahIM kara sktaa| lagI / deSoMne manda suganmAna dUdha se bhare hue kalaza hai, saba varNana kara sakatA hai arthAta koI nahIM
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI zukrarudhira para mAMsa ju nAma, asthi rAhita mala mUtra kUdhAma / sapta dhAtu ko putarA soi, azucivata budha bhajana koi||101|| kSuSA tRSA bahu jarAju roga, agini samAna jvalita saMyoga / aisI kAya kuTI meM vAsa, jJAnavaMta tahaM hoya udAsa / / 10 / / rAgadveSa aru sakala kaSAya, moha marora vahai mahakAya / jJAnI puruSa kaho kyoM ramai, pApI deha yahI jaga vamai // 103 / / bharI svedasoM bahuta vikAra, neka sugaMdha lagai nahi sAra / carmahi mAhi rUpa hai soya, tAsauM ramya kahai buddha koya / / 104 // nahi kara, roga lahai durgati saMcaraM / tapa kari zoSata jJAnI jIva, svarga sukhya lahi muktiju pIva // 10 // karma Adi mala bapu apavitra, saMpUrana dukha karahi jagatra / taparUpI jalakara asnAna, prAtma pavitra kara budhavAna / / 106 / / iti azucitvAnuprekSA rAgAdika pudagala sukha dei, kamarUpa prAsrava dukha lei / jyoM sachidra naukA jala bhare, bUda bAridhi nahiM UbaraM // 107 / / aisA lahi karmAnava jIva, bhavasAgara meM halai sadIba / paMca mithyAtva duHkha kI khAna, ara bAhara aviratihi bakhAna ||10|| pani kahiyaM paccIsa kapAya, pandraha joga durdhara samudAya / itane kamasiva baMdhAya, bhramahi catUra gati meM dUkha pAya // 106 / / karmAsraba naukA ke chidra, rUdhai tAhi kSamAdi samudra / tapa kara pUraba karma khirAya, mukti ramaNi ko so paraNAya / / 11 / / je sata jana karmAnaba eka, dhyAna dhayana saMjaya ke thoka / tini pugatana ko mAM sajA kA prAmAddhi // 111 // jaulauM karmAsrava ko joga, caMcala pAtama viSayana bhoga / jAvata mokSa na pAye jIva, bhavasAgara ko lahai na sIva / / 11 / / jJAnavaMta kara jatana pramAna, rUdhi azubha yAtraSa ke thAna / ralatraya Adika zubha dhyAna, prApti cidAtabha ko sukha khAna / / 113 // vikalapa rahita dhyAna saradahai, zubha Asrava ko prAvala jhai| karma zatru ko ghAtahi tathai, mukti pAya sUkha bhujai jabai // 114|| iti pAsavAnuprekSA dhIravaMta saMvara anusara, kAsrava ko rodha ju kareM / vrata aru samiti guptitraya thoka, teraha vidhi cAritrahi loka ||11|| daza vidha dharma jagata vikhyAta, anuprekSA dvAvaza citaat| vAisa parISaha jItahi soya, sAmAyika prAdika sava joya ||116 / / dharma zukla dhyAna hi abhyAsa, mana nirodha karmAsrava nAza / so saMvara zivadAyaka mukkha, jatana rAkha dhIraja taja duHkha // 117 karmahi saMvara karahi sujAna, nijaira tapa kara ukta mahAna / kleza sahaiM dukha kaThina nidhAna, nirmala mukti sukhya bahumAna / / 11 / / iti saMvarAnuprekSA pUraba sakala avasthA kahIM, saMvara kara tapasA nija sahI / so nirjarahi karma jar3a jAna, yogIzvara ziva ko sukhadAna // 11 // karma udaya ko bhogahi soi, Atma svabhAva khirAva joi| aise karma zithila kara rahai, so savipAka nirjarA yaha // 120 // ugra usa tapa sAdhe jaba, zrI manIza karmana hani savai / mukti zrI vAMcha vara soya, nirjara hai avipAkI joya // 12 // jaba pUrana nirjara saMcarai, saMpUrana karmana kSaya karai / tapahi sAdhi yogIzvara bIra, mukti aMganA saMgama dhIra // 122 / / abhiSeka kiye hue bhagavAna ke sarvAGgako indrANI ne ujvala kapar3e se poMchA / isake bAda unhoMne bhakti pUrvaka sugandhita dravyoM se unakA lepana kiyaa| yadyapi ve prabhu tInoM jagata ke tilaka the, phira bhI bhaktivaza unhoMne unake mastaka para tilaka lgaayaa| jagata ke cuNAmaNi bhagavAna ke mastaka meM cUNAmaNi ratna bAMdhA gyaa| yadyapi bhagavAna ke netra svabhAva rohI kAle the, phira bhI vyavahAra dikhAne ke liye unheM indrANI ne aMjana lgaayaa| bhagavAna ke kAnoM meM iMdrANI ne ratnoM ke kuNDala phnaaye| prabhu ke kaNTha meM ratnoM kA hAra, vAhoM meM bAjUbanda, hAthoM ke pahuMcoM meM kar3e aura aMguliyoM meM aMgUThI phnaaii| kamara meM choTI ghaTiyoM bAlI maNiyoM kI karadhanI pahanAI, jisake teja se sArI dizAyeM vyApta ho 383
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ tAhi mananta gujana ko cahe pada tIrthaMkara gaNadhara nahe ||12|| ra jagata pUjya jagamAhi bhavanAzana bhayani sukhadAhi // 124 // bhavasAgara udvaraM ju soya, ziva prApati ke kAraNa hoya / / 125 // iti nirAnuprekSA / vivapUrNa sukha karatA soya, mukti ramA bAMka hai jo sakala bhoga tyAge je sudhI, karma nAtha dAMte budho ihi prakAra nirjara ko dhyAya, jIta parISaha ghora mahAya bhojana ko khoya ||12| 1 saba ura naMtA prakAza, tAneM loka khate va jAsa (a) nAvi zApavato bahU guNa bharI, harihara sAdi na kAhUka rI // 126 // adholoka moTI dhAna, madhya loka bhatsarI samAna Uratha loka mudaMgAkAra, tIna loka saba puruSAkAra ||127 / / caukhaMTI / caudaha rAjU sarva utaMga vAtavalaya beDI saracaMda prathamahi tanu vAtAhiko nAma, bIsa sahasa jojana AyAma / / 12 / / jo valaya dhana kadhI bosa rAya jojana ko lhyo| vitI ghanodaci moThI soya bosa sahasa mUlahiteM ikarAjU taMga, sAta sAta cAroM diza saMga tAmeM paMca gola ke jeha, tinake bheda kahA~ kachu yeha || 13081 prathamahi khaMdara nAmahi bheva, jambUdvIpa samAna ganeva / dujI aMDara nAma bar3hAna, bharatakSetra vata hai unamAna // 131 // arat soSaka nAma yacAsa, kozala deza samAna suvAsa cIyo pulavi nAma hai kahI namra ayodhyA vata hai kahI / / 132 / / paMcama deha nAma lahi soya cakravati maMdira vata hoya / saba meM nitya nigodahi jIva, upaje mari mari rahe sadI / / 133 // tatra nAr3I teraha rAjU UMcI leva / tAke madhi ka rAju vicAra, tAmeM trasa upajaM saMsAra / / 134|| chairAjU graru / rAja meM naraka ju zAta para tihi anta bhavana davA jAta saba hI pUrava para vistAra, , rAjU ika ika hIna vicAra / / 135|| dakSiNa uttara saba hI samaya suna pRthaka pRthaka saba bhAMta dhammA pahilahi teraha paTala ratnaprabhA bI bhUpaTala // 126 // jise vahAM haiM lAkha ja dosa, upaje taha nAraka duta diis| dUjI vaMza naraka hi nAma, pRthivI prabhA zarkarA ThAma // 137 // gyAraha paTala yahAM dukha khAna, vila paccIsa lAkha unmAna | meghA tRtIya naraka pahicAna, bAlU vata bhAbhA saba thAna || 138 // biju pandraha lAkha pradhAna, nava palaTana meM duHkha mahAna cauthoM aMjana naraka khAna, paMka prabhA do bahu plAna / / 136 / / paTala sAta hai tAke lIya, vile lAkha daza upaje jIya paMcama zrAriSTA dukha dhAma, ghUma varNa dIse abhirAma / / 140 / / paTala paMca puni tAke kahai, vile ju tIna lAkha srdhai| chaThama maghavI nAraka jeha, andhakArasama pRthivI teha || 141 / / paTala tIna tArka sukha nUna, vilai ju eka lAkha paMcUna sAtama naraka mAdhavI nAma, mahA ju aMdhakAra dukha dhAma paTala eka hai dukha kI khAna, paMca vile jiya upaja pramAna sAtama teM pahale lauM hoya, paMka bahula jala pRthvI soya sura kumAra prathama bhavaneva, causaTha lAkha vimAna ganeva titane hI jina maMdira se aSTottara pratimA jo varta / / 144 / / khara pRthvo meM nava bhavanAna, nAgakumAra dutima hai thAna 1 (vi)mAna lAkha caurAsI jahAM, jina maMdira ika ika hai tahAM // 145 // / / || 142 // // 143 // garmI prabhu ke pairoM meM maNimaya gomukhI kar3e pahanAye gaye isa prakAra asAdhAraNa divya maMDanoM gahanoM se kAMti evaM svAbhAvika guNoM se ve prabhu aise pratIta hone lage, mAno lakSmI ke puMja hI hoM / 1 bhagavAna kA divya zarIra grAbhUSaNoM se aura bhI zobhAyamAna ho gayA bAbhUSaNoM se saje hue indra kI goda meM virAjamAna mahAvIra prabhu ko dekhakara indrANI ko bar3A Azcarya huaa| indra ko bhI kama saca nahIM huyA eka netra se dekhane se jaba iMdra kI tRpti nahIM huI, taba unhoMne hajAra ne kara liye anya deva-deviyAM bhI bhagavAna kI rUpa-sudhAkA pAna kara atyanta harSita huii| pazcAt saudharma indraprabhu kI stuti karane ke lie prastuta hue the tIrthaMkara ke puNyodaya se utpanna unake guNoM kI prazaMsA karane lage / unhoMne kahA- deva! binA snAna ke hI ApakA sarvAGga pavitra hai, para maiMne apane pApoM kI zAMti ke liye zrAja bhakti pUrvaka Apako snAna karAyA hai| Apa tInoM jagata ke AbhUSaNa haiM, para maiMne apane sukhoM kI prApti ke liye Apako AbhUSaNoM se vibhUSita kiyA hai| prabho tumhArI mahAna sattA bAja sAre saMsAra para apanA prabhAva vistAra kara rahI hai| 384
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ viduta kumAra tRtI sarabahai, lAkha chihatara maMdira l| suparNa kumAra turI haiM deva, bahatara lAkha vimAna kaheva // 146 / / vAnakumAra va maiM jAna, lakSa chayAnave tahAM vimAna / mana nita kumAra chaThe suna bheva, lAkha chihatara grahA ganeva / / 147 / / udadhi kumAra saptamai hoi. lAkha chihatara maMdira maai| dopa kumAra praSTa mai jAna, lAkha chihatara tAhi vimAna // 148 / / aganikumAra nadama guNadhAra, lAkha chihatara gRha avadhAra | digakumAra dazama bhavaneva, lakSa chihatara grahagana leva sarva bhavana daza ko kara jor3a, bahattara lAkha ju sAta krodd'| ika ika jina maMdira tina sabai pratimA ikasa pATha ja phavai / / 150 / / aSTa prAtihAraja jala sabai, tinako candana kIjai praba / meru tara te jAno soya, adho loka marajAdaja hoya // 15 / / rAja sAta UMcAI leva, tako ghanAkAra suna bheva / bhavana sameta naraka ika jAna, daza rAjU ko kahIM nidAna / / 152 // dajI soraha rAja Thagau, tIjo vAisa lauM vrnyo| cautho aSTAvIsa basnAna, paMcama cautIsahi unamAna / / 153 / / chaTama sAnamauM rAjU cAla, golaka mUla chayAlisa pAla / yaha vidhi kramasoM lIjeM jora, jahaM hai thAna ghanAghana rora // 15 // dohA agho loka ghanakAra saba, ikasai chayAnava teha / rAjasauM gana lIjiye, bhrama nAzana saba eha / / 15 / / madhyaloka kA varNana caupAI madhyaloka aba sunau bakhAna, pUraba para ika rAjU jAna / dakSiNa uttara sAta ganeha, tIna tIna dui dizA suneha // 156 / / prasa nADI bhItara unamAna, rAja eka sarva parabAna / dvIpa samudra asaMkhya su nAma, jambUdvIpa madhya abhirAma / / 157|| tAke madhya sudarjana mera, lavaNa samudra bahe cahuM phera / so varNana pUrava varanayo, punara ukana so phira nahi bhayau / / 158 / / ghAtakIkhaNDa dvIpakA varNana tAko ghera dhAtakI dvopa, cAra lAkha jojana su mahIpa / tAmeM pUrava pazcima joya, vijaya pracala haiM meru ju doya // 156 / / tAko kachu varNana ko lahau, jinavANI jaiso saradahau / pUraba dine pRthvI hai itI, labaNahita kAlodadhi mitI / / 160 // cAra lAkha caur3I unmAna, tAke madhya vijayagiri jAna / sahasa curAsI UcI soya, saba vibhUti prathamahi vata hoya / / 16 / / karate tahAM videha sahai, pUraba' amara doya dizi bhai| dakSiNa uttara ikSvAkAra, doya meru ke bher3a vicAra // 1621 // bharata doya airAvata doya, tAke madhya hi ika ika soya / lambe cAra lAkha paravAna, UMca vithAra niSadhasama jAna ||163 / / tApara ika ika jinavara geha, aSTottara zata pratigA jeha / dakSiNa ikSvAkArahi nikaTa, bharatakSetra SaTa khaMDahi dikaTa // 164 / / deva ! kalyANa kI kAmanA rakhane vAle logoM kA tumhAre dvArA hI kalyANa hogaa| tuma mohake gahara meM gire hue vyaktiyoM ke lie sahArA ho / tumhArI amRtamayI bANI moha-zatrukA vinAza kregii| tuma dharma-tIrtha rUpI jahAja ke dvArA bhavyajIboM ko maMsAra-samudra se pAra utaaroge| nAtha ! ApakI bacana rUpI kiraNe jIvoM ke mithyAjJAnarUpI andhakAra kA sarvathA vinAza kareMgI, isameM sandeha nahIM / svAmina Apa kevala mokSa prApti ke uddezya se hI nahIM utpanna hae haiM, ApakA uddezya mokSa kI AkAMkSA rakhane vAle jIvoM ko mArga dikhalAnA bhI hai| pApa samyagdarzanAdi ratnatraya kI varSA karate hue satpuruSoM ko nirmala bnaayeNge| prApakA janma dhAraNa sarvadhA stutya hai| mahAbhAga ! mokSa rUpI strI ApameM prAsakta ho rahI hai / bhavya jIva to ApakI pratIkSA karate hI haiN| ve bar3e prema aura bhakti ke sAtha ApakI caraNa sevA ke lie sannaddha haiN| ve Apako moha rUpI mahAyodhA ke vijetA, zaraNa meM Aye hae ke rakSaka karma rUpI zatruoM ke binAzaka aura mokSa mArga prazasta karane bAla mAnate haiN| prabho, vastutaH aAja hama aApakA janmAbhiSeka kara atyanta kRtArtha ho gaye aura ApakA guNAnuvAda karane se hamArA mana atyanta nirmala ho gayA hai|
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAMbI puraba pazcima ghAra, cAra lAkha hai daNDAkAra / kSetra madhya vistAra garmata, bAra sahasa jojana Upara ikaziya jojana pAMca, savA pAMcasai dhanuza hi sAMca / duguNa duguNa kIjai pravadAta, SaTa parvata para kSetra ju sAta / / 166 / / gaMgA saritA ko suna bheva, mUla curAsI jojana evaM / samadahi mili daza gunI ju hoya, lAkha parivAra ja soya / / 167 / / aisI sindhU nadI pramANa, kSetra prati duguNI jANa / bharatakSetra vata airAvatA, tahaM ikSvAnaga uttara yutA // 16 // kahA~ videha kimapi vistAra, jambUdvIpa caturgaNa dhAra / lambAI ko karI bakhAna, labaNa samudrataTa sunahu sujAna // 166 / / eka lAkha saMtAla hajAra, tinameM krama krama bar3atI dhAra / meru nikaTa kI kahI videha, doya lAkha aru sahasa gamaha / / 170 // battIsahi tAko paramAna, ika saya sAr3he aDasaTha jAna / itane jojana ganiye soya, aba kAlodadhi taTako joya 11171 / / meru nikaTa te paune duguna, girivakSAra vibhaMgA rayana / yaha vibhUti pUraba baha kahI, aise hI pazcima kI mhii| 172 / / parabata nadI kuTaM va bahu teha, upasamudra juta jAno je / nadI caturdaza lavaNa hi milI, kAlodadhi letI haiM ralI / / 173 / / jina mandira utkRSTa hi sarva, prAkRtrima kaMcanamaya darva / ikasa aThAvana ko hai jora, dhAtahi dvopa baNiyo thora / / 174 / / tAko ghera samudra ko bahai, ATha lAkha kAlodadhi lhai| tAmeM jalacara jIva pramAna, jala mITho pIve ko jAna 1|17|| puSkaravara dvIpakA varNana tAko ghera ju pahukara dvIpa, sorA lAkha ja jojana hIpa / tAke madhya ju balayAvAra, manuSottara hai prabala pahAra / / 176 / / mAnuSottara parvata kA vistAra Adi mUla cArasau jojana tIsa, eka koza Upara jAnIsa / caur3o bhUdhara eka hajAra, vAisa jojana adhika ju sAra / / 177 // eka sahasa satasau ikavIsa, jojana mahA utaMga ju dIsa / lambI eka kor3i paravAna, lakha panatisa paravana madhyAna // 178|| satase cauvisa ganI vithAra, hema varaNa kI zobhA sAra / caudA dvAra guphA haiM tahAM, nadI caturdaza nikasI jahAM / / 176 // cAra dizA jinamaMdira cAra, vidizA laghu sura gRha adhikAra / mAnuSa loka miyAda agAdha, tAke bhItara puhakara Adha / / 180 // tAmeM doya meru rAjaMta, mandara vidyanmAlI saMta / purava dizako suna vyavahAra, pATha lAkha ko lahi vistAra / / 18 / / kalodadhita prAdi ganeha, manuSottara paryaMta bhaneha / tAsa madhya mandara giri dosa, sahasa curAsI UMcI Isa / / 18 / / tAsa nikaTa kurudvaya do basai, aura vibhUti pUrvavata lasa / pUraba apara videha jo lahai, kAlodadhita parvata bahai // 183 / / aise hI do iSvAkAra, dakSiNa uttara niSadha prakAra / vahata kSetraru SaTa kula sabai, pRthaka-pRthaka so jAno taba // 14 // dakSiNa ikSvakAra najIka, bharatakSetra do do disa ThIka / ATha lAkha ke daNDAkAra, aba tAko varaNauM vistAra // 1851 // he guNoM ke apAra sAgara! ApakI stuti karane se hamArA janma saphala ho gayA aura ApakI zarIra-sevA se hamArA zarIra haa| jisa prakAra khAna se nikalane vAle ratna kA saMzodhana karane para usameM adhika camaka prAne lagatI hai, ThIka usI prakAra prApa snAna Adise aura bhI suzobhita ho rahe haiN| nAtha ! Apa saMsAra ke nAtha haiM aura Apa binA kisI kAraNa ke hI loka hitacintaka haiN| ataeva paramAnanda pradAna karane vAle vibho! Apako zataza: namaskAra hai| tInoM jJAnarUpI netroM ke dhAraka Apako bArambAra namaskAra hai| dharmatIrtha ke pravartaka bhagavAna ! uttama guNoM ke sAgara aura mala pasInA prAdi se rahita zarIra dhAraNa karane vAle Apako namaskAra hai| he deva ! nirvANakA mArga dikhAne vAle karmarUpI zatroM ke prahArakA, paMcendriyoM ke moha ko parAsta karane vAle paMca kalyANakoM ke bhAgI, svabhAva se nirmala svarga-mokSa pradAna karane vAle, atyanta mahimA se maMDita binA kAraNa samasta saMsArI jIvoM ke hita karane vAle, mokSarUpI bhAryA ke pati, saMsAra kA andhakAra naSTa karane vAle, tInoM jagata ke pati aura satpuruSoM ke guru pApako karabaddha praNAma hai|
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ JO Mod EN AWAN A U. A: A LION tapazcaraNa meM lIna muniraaj| samaya sampa
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgadarzaka Jian Shi Ping Shi Gua Hao pRthvI, jala, agni, vAyu nabhaye paMcatatya rA jo muni dhyAna ArAdhana ghare, padmAsana nizvana cita barai / jyotilaka kA varNana :-- eka candra tArA aMka 66675000 bharata kSetra para tArA aMka 70500000000000 ar3hAI dvIpa tArA zraMka 883300000000,000,00 000000
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ OOOOOOOO sudI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 di-1 000000000000000000 220000 ) . mana graha
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ ThIkAra-tIna makSara maMtra Namo marahatANa aSTAkSara maMtra OM hrIM hrIM hUM hIM haH asigrAusA namaH - dvAdasAkSara maMtra OM siddha sayoga kevalI svAhA - trayodazAkSara maMtra padastha dhyAna nirUpaNa 1. pAusA paMcAkSara maMtra 2. OM hrIM zrIM ahaM namaH - SaDakSara maMtra 3. saptAkSara maMtra 4. OM namo arahaMtANaMSTAkSara maMtra
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAvIsa sahasa gana teha, cAra zataka unatisa adhikeha / itane jojana kahai pramAna, dUna dUna parvata kSetrAne kA gaMgA sindha mUla vicAra, traya zata aru paitAlahi dhAra / kAlodadhi mili te dazagunI, puhakara samudaralI bisagunI // 187 / / dagana dagana saba lojau jora, ihi vidhi pUraba dizakI aora / so pazcima jAno avaloya, vidhunmAlo giritahaM joya / / 188 / / purava vata varNana avadhAra, nadI caturdaza bheda vicAra / pUraba pazcima kI pahicAna, sAta sAta kAlodadhi thAna / / 15 / / sAta sAta manaSottara phora, pahakara udadhi milI saba jor| puhakarArtha jinagRha utkRSTa, ikase aThAvana jaga diSTa' 16 // aura vibhati pUrvavata soya, laghamati kavi darNana nahi hoya / puhakara udadhi dvIpako ghara, jojana vattisa lAkha ju phera / / 19 / / nirmala jala gaMgAvata vAra, jalacara jIva na hoMhi lagAra / tAko ghera ju vAruNa dvIpa, causaTha lakha vistAra mahIpa // 19215 tAko gharahi vAruNa sindha, jojana eka kor3ako lindha / aru aThThAisa lAkha pramAna, itanau gana vistAra mahAna // 193 / / tahaMta kSIra dvIpavara nayau, doya kor3a chappana lakha Thayau / tAko kSIrodadhi cahuM phera, pAMca kor3a bAraha lakha hera // 16 // phiri dadhivara 'dvIpahi unmAda, daza kor3I cobIsa bakhAna / dadhivara udadhi ghara ke sIi, jojana bIsa kor3a kara jora ||16|| yaha aDatAla lAkha niradhAra, itanI hai tAko vistAra / tahaM se dvIpa ikSuvara jAna, jojana cAlisa kor3a bakhAna ||16|| lAkha chayAnave Upara dhAra, gani saba leha tAsa vistAra / udadhi ikSuvara tAhi ghirAya, ikyAsI gana kor3a lahAya / / 197|| lAkha bAma hai jo aura, yaha vistAra kIjiyo Thaura / taha tai aSTama dvIpa lahaMta, naMdIzvara nAmahi nivasanta // 16 // eka araba ara tresaTha kor3a lAkha curAsI jojana jor3a / itanau ganithe tihi vistAra, aba varanauM lambAI sAra ||16| saptama udadhi anta nikaTeha, so bhU giradAkara ganeha / nava arvahi su vilAlisa koDa, lAkha paMcAvana jojana jor3a // 20 // madhyadvIpa lambAI jAna, giradAI saba gunahu sujAna / caudaha arva cahattara kor3a, lakha saitAlisa jojana joDa / dvIpa anta kI paridhi ganeha, saba unaIsa ju araba bhaneha / paisaTha kor3a ninyAnava lAkha, dvopahi tona bhedakara bhAkha // 20 // ghanAkAra aba dharanauM jora, bIsa aMka likhiye tihi aura / doya lAkha ikatAla hajAra, paMca zataka satahattara pAra // 203 / / itanai koDA kor3I jAna, Upara aura suno budhavAna / soraha lakha ar3atAla hajAra, itane kor3a ganoM savicAra / / 204 / / (24157716480000000000) tA meM cAroM diza zobhaMta, bAvana caityAlaya jina saMta / pUraba diza varanI kachu teha, aMjanagiri parvata ika jeha / / 20 / / nIla varaNa ika zobhA raMga, sahasa curAsI jojana tug| itane hI giradA vistAra, tAke madhi ika jinamaha dhAra / / 20 / garike cahuM diza bApI cAra, lAkha mahAjojana vistAra / jalakara pUrita pahupa saroja, cAra ghATa Dima jUta jota // 20 // vApina madhi dadhi mukha ika lekha, daza hajAra uttaMga bizekha / so vistAra ko ghara lIka, ujjvala' ika ika jinagaha tthiik|20|| bhItara bApI ghATana mAhi, dvaiva ratikara pATha ganAhi / rakta varaNa zobhA juta soya, jojana sahasa eka abaloya // 20 // ika ika jinabara bhavana sameta, aise raha pUraba diza heta / teraha dakSiNa pazcima gano, teraha uttara diza juta bhanI // 210 // deva ! maiM ApakI isaliye stuti nahIM karatA ki mujhe tInoM jagata ko saMpadA prApta ho, barika mujhe aisI saMpadA pradAna karo, jisase mokSa kA mArga sulabha hoN| vastutaH isa saMsAra meM Apake sadRza dUsarA koI dAtA nahIM hai| isa prakAra mahAvIra svAmI kI stutikara saudharma ke indrane vyavahAra kI prasiddhi ke lie unake do nAma rakha diye 1 karma-zatru para vijaya prApta karane ke kAraNa 'mahAvIra' aura sadguNoM kI vRddhi hone se 'varddhamAna' nAma rkhe| isa prakAra bhagavAna kA nAmakaraNa kara indra ne devoM ke sAtha unako airAvata hAthI para biThA kuNDalapura kI ora prasthAna kiyaa| devoM kI sArI maNDalI bar3e utsava ke sAtha kuNDalapura meM phuNcii| usa samaya sArA nagara deva-deviyoM se bhara gyaa| pazcAt indra ne kucha thor3e se devoM ko sAtha lekara rAja bhavana meM praveza kiyA / vahAM atyanta ramaNIka gRha ke prAMgana meM ratnoM ke siMhAsana para zizu bhagavAna ko biThA diyaa| apane bandhu-bAMdhavoM ke sAtha mahArAja siddhArtha anupama guNa kAMtiyukta putra ko dekhane lge|
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ saba bAvana parvata vistAra, UMce lambe DholAkAra / nandA nandottara haiM mAdi, mahAvApikA SoDaza gAdi / / 211|| tahAM indra juta pAveM deva, nandIzvara dvIpahi jina seva / gera dvIpa kuNDala AkAra, kuNDala giri parvata avadhAra // 21 // daza hajAra jojana su utaMga, dosai cAlisa adhika susaMga / aru vistAra ju parvata zIsa, sahasa pacattara dAsa vosa / / 213 // cArahaM diza jina mandira cAra, kaMcanamaya zobhA adhikAra / prAvahi vibudha darazako jahAM, indra sahita jina bandana tahAM // 21 // terama dvIpa rucaka vara phera, nAma rucakagiri parvata gher| sahasa nurAsI UMcau bhAra, itanI jojana mahA vicAra // 21 // cAra dizA jinagRha cahUM saMga, prAtihArya juta pratizobhaMta / chapana kumArI devI lasai, rucakavAsinI jinavara jasai // 216 / / taha te dvIpa asaMkhya ju bhaye, saMbhUramaNa antamau Thaye / tAke madhyaju giradAkara, nAmendrahi parvata atibhAra ||217 / / manuSottara te pare vicAra, nAgendrahi ke urai samhAra / bhogabhumivata pRthvI kahI, tirayaM ca hi himavata sama sahI / / 218 / / prAdhe dvIpa karmabhU soya, vikalatraya jalacara jiya hoy| tAko ghera samudra mahAna, timako kaLU suno unamAna // 21 // lavaNodadhi bata saba vyavahAra, madhyaloka maryAdA sudhAra / dvIpa samudra asaMkhya pramAna, tinako kaLU suno unmAna // 220 / / asaMkhya pramANa / rAja eka bhAga vasa kara, tAmeM cAra meru te para / saMbhUramaNa udadhi do bhAga, saMbharamA dIpa ika lAga / / 22 / / bhAga eka dadhi dvIpa prasaMkhya, tAko kimapi kahA~ nirshNk| jambUdvIpa samAnahi kuNDa, gaharo eka sahasa ko maNDa / / 222 / / prathama zalAkA kuNDa pramAna, pratIzalAkA dUjo jAna / mahAzalAkA tI nau kayo, anavasthita mArahi cau layau // 223 / / tAke sarasoM ko paramAna, aMka chiyAlisa gana budhimAna / unisa satAnave gyAraha hAla, unatisa ar3atisa para paitAla ||224 / / teraha solaha aMkahi dhayauM, chati sa pandraha vAra ju kayauM / ukta aMka hiradai saradaho, nirmala samakila manameM laho / / 225 / / (19671126384513163636363636363636363636363636363612) prathama garta sarasoM bhara layau, dvIpa samudra ika ika DArayo / jaba vaha kuNDa rIta saba jAya, doya rahai sau karahi upAya // 226 / / eka sarasa rAkhai vaha kuDa, eka ghara durga meM maNDa / jihi dvopahi meM sarasa nisarta, tehI dvIpa bharaM vaha garta // 227 / / so phira sarasoM bhara ju calAya, eka eka so DArata jAya / phira vaha gartA meM ika rahe, soya prathama kuMDahi dhara tabai / / 228 // vahI dvIpa mekUNDa bhareya, phira sarasoM ika ika hAreya / pIche eka rahai jaba loya, so pahile meM DArai joya // 226 / / yaha vidhi karata kuNDa vaha bhare, taba ika sarasa dUsare karai / yaha prakAra jaba dUjo bhare, taba ika sarasa tIsaraM dharaM / / 230 // ehI vidhi soM tIjI bharNa, pUrava rIti kara so pUrNa / saMbhu ramaNa samudra lI anta, nAmAvali yaha jAnau saMta / / 23 / / so tiryaca loka yaha jAsa, aru vyantara devanako bAsa / zina vimAna hai anasaMkhyAla, eka eka jinagRha vikhyAta / / 23 / / dohA caityAlaya utkRSTa juta, madhya loka paramAna / caTa saya aMThAyana pramiti, vyantara adhika bakhAna // 233 // indrANIne' jAkara mAyAmayI nidrA meM lIna mahArAnI ko jgaayaa| unhoMne bar3e prema se prAbhUSaNoM se yukta apUrva kAnti vAle putra ko dekhA jagata pitA kI mAtA ko indrANI sahita indra ko dekhakara bar3I prasannatA huii| unhoMne samajha liyA ki grAja hamArA manoratha siddha ho gyaa| isake pazcAt hI saba devoM ne milakara mAtA-pitA ko vastrAbhUSaNoM se alaMkRta kara unakI vidhivata pajA kii| indra ne bar3I zraddhA ke sAtha mAtA-pitA kI stuti kii| unhoMne kahA- tuma donoM saMsAra meM dhanya ho, tuma zreSTha puNyo aura saba meM pradhAna ho / tuma vizva ke guNI aura vizva pitA ke mAtA-pitA ho| 358
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ surdazana meru parvata merupavata 100000 yo. marara dhUlikA 46 yo. UMcA hai meha parvata kA uparI pramANa 6000 yojana hai 36000 pAdukavana muva tArA ke pAra jitane jyotiSa devabhera. parvata kI padikSiNA dete haiN| Aacks . .. in IA mAi ne 0 maMgala N0000 ::: somanasa 500 canapatra . . . . . MA para -- -6500 yo. se 17 Cric . 73 tArA . . ...:: tArA . . . . bhara zAmatatA L2800 gA 'mA palaka mulakI ALLL 6.... jitA
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ madhyaloka ke antargata jyotilaka kA varNana / caupAI jIna J aba jyotiSa ko suna virataMta, bina zrAzraya nama mAMhi basaMta / sUrya-candra graha nakhata ju tAra, bahu kuTumba juta paMca prakAra || 234|| madhyaloka pRthvI se jAna, kaMco jojana mahA pramAna sAta zataka naI tara tihi sUraja dakSa adhikAra / / 235 / / saM jojana sI sUrya se candra vaha cAra nasata saba bunda lihitaM budha jojana ca tuMga bahate zukra tIna guNayuga || 236|| guru maMgala zani graha tIna tIna tIna Upara gata ratnajaDita sabake ju vimAna pantha caleM meSa para jAna // 237 // ye titi koDa praNU bhuvi viraM kumati kaheM deva yaha rAhU ketu do yaha pUniyA, nikaTa raheM ravi zazi ke dhAma / / 235 / / jojana eka zramo se caleM ravi zazi inake Upara bhalai / zazi aru ketu dou ika joTa, davyau calaM chAyA kI proTa // 23 // dina dina chAyA chUTa jAya, ika ika kalA candra pragaTAya / punake dina ketana aGka, sohata Sor3aza kalA mayaMka || 240 // aMjana maNIbhUmAla, sihi prativimva syAmatA ghAlatAko nirakhi kaheM matimanda, thApyo jagata kalaMkI candra || 241 / / phira paramA dAve ke sAyA par3e upariko tela mAvasa ke dina suno pravIna, dorI himakara kalA vihIna // 242 // mare I 1 / 3 ihi vidhi rAhu ketu ya soma, tara agara zazi dAve loga 1 ma samAsa rAhu kI chAha P . / 1 I dAyeM sUraja kalA ju tAha // 243 // grahaNa ka sa dhanI loga tAko bheda kaho ghara joga jaba zazi sUraja saptama dhAna rAhu sUrya eka veta nizana || 244 // candra grahaNa tA jisameM lase jaba pUnI gati paramA base zrava suna sUrya grahaNako kSetra, dArya chAyA rAhu ju teva // 245 // AsanakSatrahi ravi ko vAsa, behI nakhata samAvasa jAta rAhU mUra ika yAna gane, paramA sarasI milikaM teha // 246 // sUraja gahana hoya imi rIta, chaTha mAsa rAhU para nIta ihi vidhi satya padAratha sAra, saratho mana meM kara vicAra // 247 // aba vimAna ko saMkhyA lAga, jojana ke ikasaTha kara bhAga chappana candravimAna bhaneha sUraja bar3atAlIsa ganeha || 248 || bhRgu guru budha maMgala zani thAna, kicit Una koza paramAna ra nArAyaNa tu vizeSa // 246 / / ratana paTahAkAra vApara nae vibhUti apAra se deva devani juga neka, jina caityAlaya maNDita eka // 250 eka candra parivAra sudIsa graha aThAsI umaTavIsa va tArAgaNa ginatI jAna, khATa sahasa va mAna ||21|| pacahattara Upara puni soya, itane kor3Akor3I hoya / bharatakSetra kor3Akor3I hoya bharatakSetra tArAgaNa sabai sAta sayA paMcottara pha] // 252 // ( eka candra tArA aMka -- 66675000000. 000000) (bharata kSetra para tArA aMka - 70500000000000000) itane kor3A kor3i pramAna, titane duguna duguna pahicAna / bharata kSetrataM dUne joya, himavata parvata para avaloya // 253 // himavanate hune paramAna, himavata kSetrahi meM jubAna kSetramavata kara duguna, maha himavana parayata para varana // 254 // / te harikSetra hi nAhIteM duna, tiniteM duguna niSaddha hi bhuna / titane hI gaNa meruhi urai, yaha saba candra eka prati jureM // 255 // yaha vidhi dutiya candra parivAra airAvatataM me hi dhAra jambUdvIpa doya ravijutA, bharata eka eka airAvatA || 256|| dinakara jaba hi videhana jAya, bharaterAvata na sahAya tinahi mArga ika gahi chaha mAsa uttarAyaNa dakSiNAyana vAsa / / 257 / / 1 tIna jagata ke pitA ko utpanna karane ke kAraNa bAja tumhArI mAnyatA sAre saMsAra meM hai tumhArI kIrti akSuNya hai, kAraNa sabake upakAra aura kayA ke tumhIM donoM bhAgI ho Aja se tumhArA gRha bAlaya ke sadA ho gayA aura guru ke saMbaMdha se tuma hamAre pUjya aura mAnya guru ho / isa prakAra indra ne mAtA-pitA kI stuti kara aura bhagavAna ko unheM sauMpakara sumeru kI uttama kathA sunaaii| ve donoM hI janmAbhiSeka kI bAteM sunakara atyanta prasanna hue / unake zrAnanda kI sImA na rhii| iMdra kI sammati se una donoM mAtA-pitA ke bandhu varga ke sAtha bhagavAna kA janmotsava sampanna kiyA / sarva prathama zrI jainamandira meM bhagavAna kI aSTa dravyoM se pUjA kI gayI / isake pazcAt hI bandhunoM aura dAsa-dAsiyoM ko aneka prakAra ke dAna diye 309
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ lavaNodadhi meM candrahi cAra, dhAtaki dvIpa hamA daza dhaar| kAlodadhi jU vyAlisa mAgha, candra bahattara puSkara Adha // 258 / / saba ikasa battIsa hi jora, itane hi rabi kahe bahora / ina mAdi graha sabai bastrAna, vyArA sahasa chasa paravAna // 256 / / Upara soraha kahai ju aura, aba saba nakhata ganau tihi Thaura / tIna hajAra chasai chayAnave, kahI bheda tArAgaNa sabai / / 260 // lAkha aThAsI tIsa hajAra, Upara sAta sayAya ju dhAra / itane koDAkor3o tAra, ikase yattisa candra prabahAra // 26 // (ar3hAI dvIpa tArA praka-18370000000000000000) dvIpa ar3hAI ke saba teha, meru paMca paradakSiNa deha / pahukarAdha te bAhira jahAM, saMbhUramaNa udadhi anta tahAM // 262 / / ghaMTAkAra u6 kara raheM, gadA jahAM ke naI hI lahaiM / sahasa pacAsahi jojana leva, parakAlI bhASI jinadeva / / 263 / / candra jahAM haiM rAtri sadIva, sUraja jahAM divasa hai sIva / asaMkhyAta tina kahai vakhAna, soI jina gRha ko paramAna 1264 / / ikase daza jojana nabha mAMhi, jyotipa paTala bhinna 2 jAMhi / madhyaloka imi varNana kahI, jathA zAstra hiradai saradahI // 26 // Urdhva loka kA vrnnn| mArvaloka aba jo vikhyAta, hai utaMga saba rAju sAta / pUraba apara sUno vistAra, madhyaloka taM bar3hi krama ghAra // 266 // badA svarga bhara rAja paMca, ghaTa krama loka anta ika saMca / dakSiNa uttara saba hI sAta. pRthaka pRthaka pra. saniya bhAMta / / 267 / / (sau) dharma prathama IzAna ju doya, tAhi paTala ikatIsa hi hoya / (vi)mAna sakala sanna sATha ju lAkha, ika 2 jinavara bhavana ju sAkha sanatkumAra mahendra ju nAma, sAta paTala sohai abhirAma / bIsa lAkha taha kahe vimAna, soI zrI jinavara asthAna / / 266! brahma aura brahmottara kalpa, paTala cAra sohaiM taha svalpa / vimAna cAra lAkha sau vAsa, zrI jina caityAlayaso jAsa // 270 / / lAMtava maru kApiSTa bakhAna, doya paTala sohaiM prasthAna 1 sahasa pacAsa vimAna vasaMta, soI thI jinagaha nivasaMta / / 271 / / zukraru mahAzukra abhirAma, eka paTala sohai sukha dhAma / cAlisa sahasa hi sabai vimAna, ika ika jinagRha hai paramAna // 272 / / zatAra sahasrAra dui svarga, paTala eka tAke bahubarga / chaha hajAra taha kahe vimAna, zrI jinagRha juta savai bakhAna / / 273 / / mAnata prANata doI thoka, paTala tIna sohai vaha loka / haiM vimAna paMcasa ikatAla. tinameM ika jina bhavana vizAla // 27 // pAraNa acyuta kalpahi jAna, tIna paTala sobhai zubha thAna / ikasa unasaTha tAhi vimAna, titane hI jina bhavana mahAna // 27 // kalpa loka italauM varanayau, aba ahamindra brahmadaDha thayo / graMbaka tona adhogana laya, tIna paTala tAke ataneya // 276 // (vi)mAna eka sau gyAraha soya, titane hI jinagRha avloy| madhyama graivika paTala ju tIna, (vi) mAna ekasa sAta prabIna / / 277 // karaca ghevaka haiM vaya paTala, (vi) mAna ikyAnaba sohaiM aTala |soii jina gaha lIjai jAna, nava ana nRtara pana suvimAna // 278 / / e saba zaTha paTala ju bhAsa, tihi vimAna caurAsI lAkha / sahasa saMtAnabe aru teIsa, ika ika jinamandira saba dIsa // 276 // tIna loka ke jinagRha sAkha, pATha koDi para chappana lAkha / sahasa saMtAna caUsa eka, Upara ikyAsI vara neka // 20 // gaye tathA bandI aura dIna anAthoM ko yogyatA ke anusAra dAna de, unheM santuSTa kiyA gayA / nagara ko toraNa aura mAlAoM se khuba sajAyA gayA / bAje aura zaMkhako gambhIra dhvani hone lgii| aise hI natya-gItAdi saikar3oM utsavoM se vaha nagara svarga jaisA pratIta hone lgaa| isa utsava se nagara kI prajA aura kuTambIjanoM ko bhI bar3I prasannatA hii| deveMdra ne bhI puravAsI aura nagara nivAsI janoM ko prasannatA prakaTa karate hue dekhakara svayaM prasannatA prakaTa kii| usa samaya indra meM guru kI sevA ke lie deviyoM ke sAtha trivarga phala kA sAdhaka divya nATaka sampanna kiyA / indra ke natya prArambha hone para gandharva devoM ne pAca aura gAna prArambha kiye / mahArAja siddhArtha putra ko goda meM lekara baiThe aura anya rAniyAM unake Asa-pAsa baitthiiN| prAraMbha meM iMdra ne janmAbhiSeka sambandhI dRzya dikha 360
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ sadA sAste sabai jU soya, sau jojana lambAI hoya / aru pacAsa vistAra mahAna, pacahattara UMce unamAna / / 28 / / tinameM jinapratimA sobhaMta, aSTottara zata tAhi ganaMta / dhanuSa pAMca se UMco kAya, samozaraNa maNDita samudAya // 28 // tina saba pratimA ko karajora, navasa koDa paccisa kora / vepana lakha sata bIsa hajAra, nausa ar3atAlosa samAra // 253 / / sarvAratha te ucita ravanna, mokSa zilA bAraha jojanna / paTahAvata so giradAkAra, Urdhva aNU . nIce vistAra // 284 // sikSazilA kA varNana paitAlIsa lAkha hai soya, moTI vasu jojana avaloya / phaTika sarIkhI ujvala ganau, taha te bAta valaya tanu suno // 285|| paune sorahasau dhanu mahA, aura bheda aba suniyau tahAM / Upara jahAM chatra prAkAra, moTo sau kozazi ikadhAra // 286 / / jojana lakha paitAla vithAra, giradAmayI tahAM taM sAra / mAkhI paMkha sama patarI soya, mokSa zilA so lAgI joya / / 28 / / tana bAtahi meM tiSTha ema, bhAnu chipyo pAnI zazi jema / tA madhi antarIkSa tiSThahI, saraba siddha mAthe sama sahI // 28 // so traya avagAhana paravAna, utakiTha madhya jaghanya bakhAna / paune soraha se dhanu teha, tAke laghU bhaye jo yeha // 286 / / va aura satAsi hajAra, tinahi bhAma, pandrahase dhAra / sabaM bhAga khAlI agha rahai, savA pAMcarI dhanuSahi lahai / / 20 / / so utakThi avAhanoya, bahUbali sama tana jihi joya / aba jaghanya ke suniye bheva, pUrvahi varNa laghu dhana teva // 21 // tinahi caturaguna hAtha bahora, sAr3he ikatisa lAkhahi jora / tAka nava lakha bhAga kareha, adho bhAga saba khAlI teha ||26shaa Urdhva bhAga ika hUMThahi hAtha, so jaghanya avagAhana nAtha / caturatha kAla lahai ziva soya, namaI varSaH kevalI hoya // 26 // madhyama avagAhana bahu bheva, saba videha tana paMca zateva / bharatarAbata grora aneka, RmasauM jAno pAgama Teka ||264 // madhyama avagAhana bahu yahai, carma zarIra dhAra ziva lahai / tAmeM asthi carama nakha keza, yahai Una nija tanateM zeSa // 265 / / ghanAkAra suna Uradha loka, jude-jude bhASau saba thoka / madhyaloka sodhamoha jugA, sAthai unisa hi rAju aTala / / 296|| sanatkumAra mahendra bakhAna, sAr3he saitisa rAjU jAna / brahma brahmottara svarga ju doya, sAI soraha rAjU hoya // 17 // jugala kahyau lAMtava kApiSTa, sAI soraha rAjU SiSTa / zukra mahAzukra abhirAma, sAr3he caudaha rAjU jAma ||26 // zatAra sahasrAra e doya, sAr3he bAraha rAjU hoya / Anata prANata jugalahi nAma, sADhe daza rAjU guNadhAma ||26|| pAraNa acyuta svarga vakhAna, sAr3he vasu rAjU unmAna / ahamiMdra arU mokSa paryanta, gyAraha rAjU saba nivasaMta / / 300 / / ihi vidhi ghanAkAra haiM sarva, ikasa saitAlisa ganadharva / adha karadha sabako kara lekha, rAjU jojana mahA vizeSa / / 301 / / pUrva sAta ika paMcahi eka, caudaha bhaye tihi cau traya lekha / dakSiNa sapta guna sAr3he caubIsa, UMcI caudAsau kara vIsa // 302 / / so traya saya aru taitAlIsa, canAkAra yaha vidhi avanIsa / tIna loka meM pRthivI jeha, kimapi bheda baraNoM kachu teha // 30 // ATha pRthviyoM ke nAma mAraka, bhAvana, vAsI saba mAnuSa, pRthvI jyotiSa, phabai / kalpaloka, aru ghevaka ThATha, (sa) barthisiddhi tahaM mokSaju pATha / / 304 // laayaa| puna: jinendra ke pUrva janma ke avatAroM ko nATaka kI taraha dikhalAtA aura nRtya karatA humA indra kalpavRkSa-sA pratIta hotA thA / raMgabhUmi ke cAroM ora nRtya karatA huA indra vimAna kI bhAMti zobhAyamAna humaa| idhara indra kA tANDava nRtya prArambha thA aura udhara devagaNa bhaktivaza indra para-vRSTi kara rahe the| nRtya ke sAtha anekoM sumadhura bAje bajane prArambha hue| kinnarI deviyAM bhagavAna kA guNagAna karane lgiiN| indra aneka rasoM se mizrita tANDava natya kara rahA thaa| hajAroM bhujAoM vAle indra ke natya se pRthvI caMcala ho utthii| indra kabhI eka rUpa kabhI aneka rUpa kabhI sthala aura kabhI sukSma rUpa dhAraNa kara letA thaa|kssnn bhara meM samopa kSaNa bhara meM dura aura kSaNa bhara meM hI AkAza meM pahuMca jAtA thaa| isa prakAra 361
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA golaka ika pRthvo kahI, narakamAMhI unabAsa / Avana SoDaza avani juta, madhyaloka ika bAsa // 30 // jyotiSa nabhameM tiSTha ho. zaTha deva mahosa / mokSa eka, saba jori imi, ika sama aru uttIsa ||306 // pAMca paMtArUnAnoM ke nAma prathama naraka pahalI paTala, dvIpa ar3hAI jAla / Rju vimAna sarvArtha sidha, mokSa pAMca paMtAla // 307 // saupAI hi prakAra lokottama jAna, sUkha dukha dAyaka hai jagathAna / chaha drava pani juna bharayo sadIba, jyoM ghaTa muI zarkarA dhIra / / 30 / / padagala jIva milo bhrama ora, baMdhyo phira karmana kI Dora / sura nara nAraka pazugati mAhi, trasa thAvara meM kalyau sadAhi / / 306 / / ajayana karana labdhi ko pAya, supana sama saMsAra dikhAya / ratnatraya tapa sAdhau jatana, karma dAhi kara muktihi dharana / / 310|| iti lokAnuprekSA dalabha jJAna caturgati mAhi, bhramata mAnuSagati pAhi / jaise koI daridrI rahai, karma saMjoga ratnanidhi lahai / / 311 / / aru uttama kula janma ju hoya, prArajakhaNDa muktipada soya / prAyupUrNa paMcendriya sukkha, nirmala mata ghara koI na duHkha / / 31 / / manda kaSAya taje mithyAta, vinaya gunana juta hai vikhyAta / durlabha deva zAstra guru pAhi, kalpa vela phailo jagamAhi / / 313 / / samakita darazana jJAna judhIra, tapa ityAdika lahi bhava vIra | saba sAmagrI durlabha pAya, mohAdika hani mukti lahAya // 314 / / jo mithyAta prabhAda karAya, bUr3he bhava vAridhi meM jAya / pApahi taji car3hi dharma jahAja, muktipurI ko pAvaM rAja // 315 // iti bodhidurlabhAnuprekSA pAla dharma jatana kara jaba, mukti mahAsukha pAvai tave / dharma sahita jo maraNa kareha, bhava bhava sukkha lahe ghara neha / / 316 // bhava samudra meM bUData jIva, dharma jahAja pAra lahi sIva / dharmahi te tIrthakara hoya, dharmahi taM cakrIpada soya // 317 // uttama kSama aru mAdhaMva aMga prArjava satya zauca nirabhaMga / saMjama tapahi tyAga mana prAna, AkiMcana brahmacarya bakhAna ||3811 iti dazalakSaNa dharma nAma gItikA chanda dvAna tIratha karahi japa tapa, vratahi juta bhuvi zayana hai| puni dhyAna dhara vanavAsa, puni jana prAza zivapada ko chai| kopa agani na buiyo manakI, kAjaM saba nisaphala bahai; jaba hi saba jiya bhajahu dhIraja, aMga uttama kSama yahai // 316 / / jAti kula bala rUpa prabhutA, lAbha vidyA tapa layo; vaha aSTa mada juta matta, jyoM gata jagata saba nIcau tthyo| jaba hi mAna vidhvaMsa konau, jIva saba rakSita bhayau; bhajahu samatA aMga mArdava, mokSa mAraga pada dayau // 320 / / Adi anta ju jagata bhrama bhrama, kaSTa kara mAnuSa bhayo; tadapi mAyA juta phirai jana, viSaya hita jaga vNciyo| pArjavaMga hi zuddha mana java, dAna prata prabhu pUjayo; kuTilatA taja yAtma bhaja, jo zibahi sukha so raccayo / / 32 / / indra kA nATaka bar3A hI manoraMjaka aura prabhAvotpAdaka humA / sAtha-sAtha devAMganAoM ke nRtya to aura bhI AkarSaka hue| ve bar3I laya ke sAtha mAtI aura hAva-bhAva ke sAtha nRtya karatI thii| unameM koI airAvata hAthI ke Upara indra kI bhujAoM meM se nikalatI aura punaH praveza karatI huI kalpavelI ke samAna pratIta hotI thiiN| koI apsarAye indra kI hastAMguli para nAbhi rakha nRtya karane lmoN| indra kI pratyeka bhujA para nRtya karatI haI apsarAyeM sabako prasanna karane lgiiN|
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ lobhate jaga aTha vaca kaha, loka meM apajasa bhaye; tAhi tajika satyavAdI, jinahi pada suragana naye / / satyatai guNa jJAna lahiye, satpate kula uccaye; satyatai zivaloka basiye, satya praGgahi sevaye / / 322 // zaucase mana rahe nirmala, bAhya AbhyaMtara sadA: prApta dhyAna jinendra pUjA, aSTa dravyahi samudA / bhAva avinala zuddha rAkhai, jinahi zivasundari vara; zauca aMgahi bhajahu paMjama, dharma buta bhava apaharaM // 323 saMjamendriya paMca daMDahi, sajamI nahi bhava vahai; saMjamo SaTakAya rakSA, saMjamI zuci tana rahe / saMjamI lAhi sukhya surapati, sajamI vrata maMDa hai; aba pAThamI bhaja praGga saMjama, tAhita zivapada lahai // 324 // tapahi dvAdaza bheda bhajilaM, pa para pra ma ; mahasusa jItahi, tapahi dhyAnahi saMcaraM / sahita suragati basaro, tapa hi zakra hi pada dhara; tapa hi kevalajJAna pragaTa hi. tapa hi niravANa hi kr||32|| tyAga aGga hi bhajahu aSTama, dAna cArau vidhi dharau / AhAra auSadhi abhaya jIvana, zAna zAstra hi juta karo // utkRSTa madhyama jaghana pAtrahi, bhAvasauM pAyami parau / bhoga bhavi sUra mukhya bhUjahi, phera bhavadadhi Uvarau / / 326 / / nAma prAkiMcana jU aGga hi, sakala parigrahako yau| bAhya daza hi z2a kSetra Adi hi, caudahA abhi alyo|| sAtha nizcaya graMtha pAlahi, zrAvaka hi nyauhAra cii| suraga gati phira mokSa pahuMce, dharma soM bhavi paranayau / / 327 / zIla sAgara jJAna nAgara, citta cArita dhArika / zIlavaMta hi indra baMdahi, prahamindra puni avatArakai / / zIla bhaja sukha mokSa dAyaka, bhavahi duHkha nivAraka / nava bAr3a brahmacarya pAlahu, mana bacana tana vArikaM // 328 // uktaMca-kavitta tiya thala vAsa prema ruci nirakhana, de parIkSa bhASata madhabaina / pUrava bhoga kelirasa cintana, garuva prahAra leta cita caina / kara zuci tana zRMgAra banAvata, tiya eyaMka madhya sukha saina / manmatha kathA udarabhara bhojana. e nava' bAr3a jAnamata jana / / 326 / / caupAI e. daza lakSaNa dharma vikhyAta, mukti vRkSa ko bIja muhAta / dahi karmanako hatA soi, saMpUraNa sukha karatA hoi // 330 / / ratnatraya tapa kara munakSA, mUlottara gUNa pAlaka deza / tIna loka meM durlabha dharma, samavasarana lakSmI ko zarma // 33 // dharma mantra pAkara kSaNa kara, svarga yopitA icchA dhreN| tIna jagata meM durlabha iSTa, pada pada meM miliyau saMtuSTa / / 332 / / mAtA pitA aru mitra ju dharma, cintAmaNi kalpadrama zarma / kAmadeva nava nidhi bhaMDAra, sahagAmI bhava bhava hitakAra ||333 // yaha jaga dhanya puruSa hai soya, taji paramAda dharma bhaji koya / je zaTha mUr3ha gamahi vina dharma, vina mIMganake vRSabha vizama // 334}} yahI jAna bhavi dharma hi kare, tApa dina dina vistr| dharma zukla yAnahi lavalIna, mukati vadhU ke sukha prAdhIna ||335 / / iti dharmAnuprekSA aDilla ye anuprekSA jAna mula vairAga ko / bahu guNa ratna vidhAna hanyo dukha rAga ko / / jina muni vudhijana sakala tAsa sevita jahAM / pApaM dUra kara dehi apAra yAtaM kahA 11336 / / apsarAya pratyakSa aura apratyakSa donoM prakAra kA ratya karatI thiiN| isa prakAra natya meM sammilita indra pakkA jAdugara mAlUma hotA thA / indra kI sArI kalAya una nataMkI deviyoM meM baMTa gayIM / vikriyA Rddhi se nRtya karatA humA indra mAtA-pitA grAdi sabhI janoM ko prasanna karane lgaa| 363
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ gItikA chanda ihi bhAMti vArahabhAvanA, bhavi sadA hiradai bhAva hI / aMtata ju atIta guNa nidhi, mukti paMtha su pAvahI / / bhavaharaNa bimala siddhAnta sAdhaka, sUtra udbhava jAniye / sura Adi sakala vibhUti dAyaka 'navalazAha' vakhAniye // 337 / / bAlapana sukha bhoga kInI, sura asura sevA kreN| sura janita sakala vibhUti krIr3A, karata nizadina mana hare / / puni kAlalabdhi vicAra prabhu jahaM parama ura vairaagiyo| zrI bora jina kara jora pranamauM, citta zivapada lAgiyo / / 338 // pazcAt jinendra deva kI sevA ke liye deviyoM ko tathA asura kumAra devoM ko vahAM rakhakara indra devoM ke sAtha bar3I prasannatA pUrvaka svarga ko gyaa| isa prakAra puNya ke phala svarUpa tIrthakara svAmI sampUrNa sampadAoM se pUrNa hue| ataeva bhavya janoM ko cAhie ki ve sarvadA dharma kA pAlana karate rheN| 364
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazama adhikAra maMgalAcaraNa dohA bhoga kAma birakata' bhaye, gUNa saMbega bddhaay,| mukati vadhu anurAga hiya, namoM vIra jinarAya / / 1 / / dvAdaza bhAvana vividha vidhi, bhAve prabha bairAga / tihi avasara lokAnta sura, pAye mana anurAga / / 2 / / sArasvata Aditya hU~, vahina bahara ruNa cAra / gardatoya paMcama kahe, tuSita chaThama guNa dhAra // 3 // abyAbAdhana sAtamI, ripameSTaka basU jAna / saba vimAna ye pATha kahi, tinameM deva pramAna // 4 // tinakI saMkhyA lIjie, cAra lAkha gana leha / sahasa bahattara jAniye, vizottara adhikeha // 5 // caupAI brahma svarga ke antima vAsa, laukAntika zubha nAma prakAsa / brahmacArika ura sadA virAga, tIna jJAnadhArI bar3abhAga // 6 // dharma pravartaka bIra prabhu ! karatA tumheM praNAma / karo naSTa mere sabhI krodha moha mada kaam|| jinake dvArA kAma-krodhAdi aMtaraMga zatru jIta liye gaye hai, jo tInoM jagata ke hita ke cintaka aura ananta guNoM ke samudra haiM, una mahAvIra svAmI ke pAda-padmoM meM zatazaH namaskAra hai| pUrva adhyAya meM batAyA jA cukA hai ki, bhagavAna kI sevA ke lie sIdharma ke indra aneka deviyoM ko rAja-mahala meM niyukta kara gaye the| unameM se koI dhAyakA kAma karatI, koI vastra AbhUSaNa Adi se unake aMgoM ko sajAtI koI aneka bAlabAhmacArI Lord Mahavira did not marry --Prof. Dr. H.S. Bhattacharya : Lord Mahavira P. 13 vartamAna kumAra kI vIratA, rUpa, guNa aura sundara yuvAvasthA dekhakara aneka rAjA-mahArAjA apanI-apanI kumAriyoM kA sambandha zrI varddhamAnajI se karane ke lie rAjA para jora DAlane lge| mAtA trizalA to isa bATa meM thI hI ki kaba merA lADalA beTA janAma ho aura maiM vivAha karake apane dila ke aramAna nikAlU' / unhoMne kaliMga deza ke mahArAjA jitazatra kI rAjakumArI yazodA ko anupama sundarI, mahAguraSoM kI khAna aura hara prakAra se yogya jAnakara usase kumAra varSamAna kA vivAha karanA nizcita kiyaa| rAjA siddhArtha ne bhI isa prastAva ko sarAhA / saMsAra kI bhayAnaka avasthA ko dekhakara barddhamAna kA vRdaya to pahale se hI vItarAgI thA, yaha kaba kAmavAsanA rUpI jAla meM phaMsanA pasanda karate? jaba mAtAjI ne isako svIkAratA mAMgI to kUmAra paddhamAna jI muskarA diye aura bole--"mAtA jI! adhika moha ke kAraNa Apa aisA kaha rahI ho, saMsAra kI ora bhI jarA dekho, phinamA duHkhI hai baha ?" rAnI trizalA devI ne kahA--"beTA yaha ThIka hai, kintu tumhArI yaha yuvAvasthA to gRhAsthazrama meM praveza karane kI hai, yazodA se vivAha karake pahale gahastha dharma kA Adarza upasthita karo, yaha bhI eka kartabya hai| phira dharmatIrtha kI sthApanA krnaa|" rAjakumAra varddhamAna jI ne kahA-"mA ! dekhatI STo, kucha loga bhoga meM kitane andhe ho rahe haiN| paraupakAratA ke lie samAja meM sthAna nahIM hai ! Atmika dharma ko bhale hae / strI jAti kI yogya sammAna prApta nahIM hai| dAdoM ke lie ghamaM sunanA pApa batAyA jAtA hai| svAda ke vaza hiMsaka yajJa hote haiN| sasAra indriyoM kA dAsa banA haA hai| to kyA maiM bhI unakI bhAMti bhrAnti meM par3a mA~ kI mamatA bhI varddhamAna jI kartavya dRr3hatA ke sanmukha kSINa ho gii| 365
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ haiM ekA avatArI soya, pranamaiM tinahi indra sura joya / prabhu dIkSA kalyANaka vAja, AveM sakala mahotsava sAja // 7 // mahAvIra jinavara jaba dekhi, apano janma saphala kara lekhi / tIna pradakSiNa de zira nAya, praNameM bhuvi kara zosa lagAya / / 8 / / prakAra ke khilaune grAdi ke dvArA unakA vizeSa manoraMjana karatI thii| jaba be deviyAM unheM sambodhana kara bulAtI to ve bAlaka bhagavAna muskarAte hue unake pAsa cale jAte the| tIrthakara bhagavAna kI avasthA candramA kI kalA kI bhAMti bar3hane lgii| unakI bAla sulabha capalatA se mAtA-pitA ko bar3A hI prAnanda hotA thaa| digambarIya sampradAya ke anusAra thI varddhamAna mahAvIra sArI umra brahmacAro rahe, parantu zvetAmvarI sampradAya inakA yazodA meM vivAha honA batAtA hai| zrI vartamAna ke brahmacArI hone yA na hone ne unakI vizeSatA yA guNoM meM koI kamI nahIM pdd'tii| aneka nIrthakara aise hue jinhoMne vivAha karAyA, parantu, niSpakSa vidvAnoM ke aitihAsika rUpa se vicAra karane ke lie donoM sampradAyoM ke pramANa denA ucita hai| padmapurANa harivaMzapurANa aura tilorapuNatI nAma ke dinambarIya grantha batAte haiM ki 24 tIrthabAroM meM se thI vAsupUjya, mallinAtha, ariSTanemi, pArzvanAtha aura mahAvIra pAMca bAla-pani hue haiM, jinhoMne 'kumAra' avasthA meM saMsAra tyAga diyA thA / zvetAmbarIya grantha bhI apane paumariya tathA Avazyaka niyukti nAma ke granthoM meM isI bAta ko spaSTa rUpa se svIkAra karate hai ki mahAvIra ne 'kumAra' avasthA meM samAra tyAga diyA thA ! aba kevala yaha dekhanA hai ki 'kumAra' rAbda kA artha kyA hai ? 'kumAra' kA artha hai kubArA yAnI avivAhina athavA brahmacArI ! Avazyakaniyukti kI gAthA 221-222 meM 'kumAra' zabda kA matalaba yadi bAlyAvasthA hotA to usI grantha kI gAthA 226 meM 'paramavasa' arthAt pahalI yAnI kumAra avasthA meM vIra svAmI ke dIkSA lene kA kathana na AtA ! isase aura bhI spaSTa ho gayA ki pahalI bAra gAthA 221 aura 222 meM 'kumAra' zAbda kA artha avivAhita arthAt brahmacArI hI hai, jaisA ki svayaM zvetAmbarIya muni zrI kalyANa vijayajI bhI svIkAra karate hai ki bhagavAna mahAvIra ke avivAhita hone kI digambara sampradAya kI mAnyatA bilkula girAdhAra nahIM hai ? zvetAmbarIya prasiddha muni zrI cauthamalajI mahAgaja ne apane 'bhagavAna mahAvIra kA Adarza DIvana' ke pR0 161 jo bhagavAna mahAvIra kI janma kuNDalI dI hai / usI ke AdhAra para zrI aila0 e. phalTena mAhaba ne jyotiSa kI dRSTi se bhI rahI middha kiyA ki bhagavAna mahAvIra kA vivAha nahIM huA balki ve brahmacArI the| jaba digambara sampradAya dUsare aneka tIrtha karoM kA vivAha honA svIkAra karatA hai, yadi vartamAna kumAra kA bhI vivAha hotA to koI kAraNa na thA ki zrI jinasenAcArya meM jahA~ irivaMzapurANa meM mahAvIra ke vivAha kI jo yojanA kA ullekha kiyA hai, ve yazodA meM unake vivAha hone kA kathana na karate / vAstava meM bhagavAna mahAvIra kA vivAha nahIM huA, ve bAlabrahmacArI the, niSpakSa vidvAnoM ne bhI unheM akhaNDa brahmacArI batAyA hai| 1. 'mbayaM zvetAmbarI prAcIna granthoM, 'kalpasUtra' aura 'AvArAMgasutra' meM bhagAvan mahAvIra ke vivAha kA ullekha nahIM hai| davetAmbarIya Avazyaka niyukti meM spaSTa likhA hai|' ki bhagavAna mahAvIra strI-pArigrahaNa aura rAjyAbhiSeka se rahita kumArAvasthA meM ho doSita hue the| (navaitthiAbhiseA kumAravivAsami pavazyA) ataena ballabhInagara meM jisa samaya zve Agama-grantha debaddhi gariMga kSamA zramaNa dvAga saMzodhita aura saMskArita kiye gaye the, usa samaya prAcIna AcAyoM ko nAmAvalI cUNi gaura TIkAoM meM vivAha kI bAta bar3hAI gaI sambhava dIkhatI hai| uma samaya gujarAta deza meM bor3oM kI saMkhyA kAphI dhI! vallabhI rAjAoM kA Azraya pAkara ve janAcArya apane dharma kA prasAra kara rahe the| bauddhoM ko apane dharma meM sugamatA se dIkSita karane ke lie unheM apanI ora AkRSTa karane ke lie unhoMne apane dharma meM sugamatA se dIkSita karane ke liA unheM apanI ora AkRSTa karane ke lie unhoMne apane AgagagranthoM nA saMkalana bauddha granthoM ke AdhAra se pityA pratIta hotA hai| bauddha yAtrI hA nasAMga ne apane yAtrA vivaraNa (pR0 142) meM 14 likhA hai ki zvetapadadhArI jainiyoM ne bauddha-granthoM se bahuta-sI bAteM lekara apane zAstra raca haiN| pAzcAtya vidvAn bhI isI bAna ko svIkAra karate haiM ki rAmbhavataH zvetAmbaroM ne zrI mahAvIra jI kA jIvana vRttAnta ma. gautamabaddha ke jIvana caritra ke AdhAra se likhA hai| (bulhara, iNDiyana sekTa, Apha dI jansa pra. 45) "lalita vistAra' aura "nidAna kathA" nAmaka. bauddha granthoM meM jaisA caritra gautama buddha kA diyA hai, unameM zvetAmbaroM dvArA variNata bha. mahAvIra ke caritra meM kaI bAtoM meM sAdRzya hai| kaimareja hinTrI Apha adhika. 156) isa dazA meM digambara jainiyoM ko mAnyatA samIcIna vidita hotI hai aura yaha ThIka hai ki mahAvIra jI bAla brahmacArI the|" -kAmatAprasAda : bhagavAna mahAvIra pR0 76.81 /
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ve bhagavAna ko sevA karate hue deva deviyoM / devoM praura deviyoM ke dvArA bhagavAna kI stuti krnaa|
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ IATIONS 2. lokAntika devoM ke dvArA bhagavAna mahAvIra svAmI kI stuti krnaa| MLAALIRAM bhagavAna mahAvIra ko vairAgya honA aura lokAntika devoM kA prAkara bhagavAn ke vairAgya ko puSTi karanA /
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA parama bhakti ura meM bar3I, virakata vacana sunAya / puni prastuti prArambha kiya, laukAntika surarAya // 6 lokAntika devoM ke dvArA bhagavAna kA sambodhana honA caupAI tuma prabhu tIna jagata ke nAtha, tuma guru meM guru mahA sanAtha / tuma jJAnina meM jJAnI sarva, bhavya jIva bodhaka guNadharya / / 10 // vizva jJAna parakAzaka bhAna, sakala padAratha vedaka vAna / so saba bodha pragaTa jaga bhayo, bhavyajIva ko vikalapa gayau / / 1 / / jaba udayAcala pAve bhAna, niza nama gayo jagyo jagavAna | tIna loka tuma udaya karAya, moha nIda bhaga gaI palAya / / 12 / / nija niyoga hama pAye deva, tuma saMbodha sake ko ev| prabhu kI bhakti na hRdaya samoya, mukha uccAra karAvai soya / / 13 / / jaba unakI avasthA kucha adhika bar3hI to unake mukha se sarasvatI ko bhAMti bANo nikalane lgii| ratnoM kI bhUmi para calate hae unake AbhUSaNa sUrya kI kiraNoM kI taraha damadamAte the aura ve svayaM kiraNoM se parivaSThita sUrya sA pratIta hote the| unheM khelane ke lie deva, hAthI, ghAr3A prAdi ke rUpa kRtrima diye gaye the| va banake sAtha krIr3A karate hue khelA karate the| isa prakAra anyAnya krIr3AnoM se prasanna karate hue va bhagavAna kumAra avasthA ko prApta hue| unakA jo pUrva meM kSAyika samyaktva thA, usase unha samaya padArthoM kA svataH jJAna ho gyaa| prabha ke usa samaya divya zarIra meM svAbhAvika mati zruti, avadhijJAna prAdi vRddhi ko prApta hue| unheM samasta kalAye aura vidyAyeM svata: prApta ho gayI / isaliye vaM prabhu manuthya tathA devoM ke guru sthAnoya ho gye| para ina svAmI kA koI garu nahIM thaa| ThIka pAThaya varSa meM unhoMne bAraha vratoM kA grahaNa kiyA / prabhu kA zarIra pasInA rahita, camakIlA pIra malabhUtra Adi rahita khaMta dudha ke sadaza thaa| zveta rudhira yukta aura mahAna sugandhita pATha zubha lakSaNoM se ve zobhAyamAna the| pUrva meM vajavaSabha nArAca sahanana aura sama caturasra saMsthAna bAla uttama rUpa yukta paura vizAla balavAna hue| ve sabake hitakAraka nIra karNa madhara zabdoM kA uccAraNa karate the| isa prakAra janma kAla se hI divya daza atizayoM se yukta zAMtatA Adi aparimita gaNa kIti kalA vijJAna Adi se ve suzobhita the| unakA zarIra tapAye hae sone ke varNa jaisA huaa| ve divya deha ke dhAraka dharma kI pratimUrti ke sadRza jagata ke dharma guru hue| eka dina kI ghaTanA hai ki indra kI sabhA meM devoM ne bhagavAna kI divya kathA ko carcA kii| ve kahane lage-dekho. ve vIra jinezvara kumAra avasthA meM hI dhIra, zUroM se mukhya, atula parAkramI, divya rUpa dhArI aneka guNoM se yukta saMsAra kSetra meM kIr3A karate hue kitane sundara pratota hote haiN| usI sthAna para saMgama nAmakA eka deva baiThA thaa| vaha devoM ko aisI bAta sunakara bhagavAna kI parIkSA ke liye svagaM se cala pdd'aa| vaha mahAbana meM AcA, jahAM prabhu usa aneka rAja putroM ke sAtha krIr3A kara rahe the| 2. "digambara sampradAya mahAvIra ko avivAhita mAnatA hai jisakA mulAdhAra zAyada zvetAmbara sampradAya sammata 'Avazyaka niyukti haiN| usameM jina pAMca tIrthakaroM ko 'kumAra pravajita' kahA hai, unameM mahAvIra bhI eka haiN| yadyapi pichale TIkAkAra 'kumAra pravajita kA artha 'rAja pada nahIM pAye hue' aisA karate haiM, parantu 'Avazyakariyuvata' kA bhAya aisA nahIM mAlUma holaa| zvetAmbara granthakAra mahAvIra ko vivAhita mAnate haiM aura usakA gulAdhAra 'kalpasUba' hai / kalpasUtra ke kisI sUtra meM mahAvIra ke gRhastha Adhama kA athavA unakI bhAryA yazodA kA varNana hamAre dRSTigocara nahIM huaa| dacha bhI ho itatA to nizcita hai ki mahAvIra ke avivAhita hone kI digambara sampradAya kI mAnyatA vilakula nigadhAra nahIM hai|" zvetAmbara muni zrI kalyANa vijaya jI mahArAjaH zramaraNa bha. mahAvIra : zrI kA vi0 zAstra saMcaha samiti jAlora maravAha) pR. 153
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIna jJAna tuma naina su yAra, yAheya sakala vettAra / tuma zikSA de samaratha nAhi, dIpa teja juganU dyati jAhi // 14 // r tuma prabhu tIna yoga ura lyAi pohAri dina karA koI prabhu tuma astuti pAya durlabha dharma jahAja car3Ama koI suna dharma hi upadeza, ratnatraya ura gharaM maheza tuma baca sUraja kiraNa prakAza, tama azAma chinaka meM nAza tuma abhISTa - sukha - siddha karAya, akhila-vRddhi dAyaka jinarAya / jenara moha paMka gasa rahe, tinake hasta kamala nija gahai tumare vacana mahA gambhIra bhaya vairAgya vacasama aura saba nija pada kI kInhI cAha, pranamo tIna jagata ke nAha ||15|| bhavavAridhi hai agama athAha uttara va zivapura kI rAha / / 16 / / tA phala pAvahi uttama thAna, zubha saravArathasiddhi mahAna // 17 // tirako artha bar3hAya, dIse ziva mAraga sukhadAya ||18|| ho prabhu svarga mokSa ke geha, bhavijana ura nAzana saMdeha // 16 // dharma tI varatAvanahAra tumako zivadAsI sama sAra ||20|| moha mahA parvata sama daNDa titakI nUra kare khaNDa // 21 // 1 usa deva ne prabhu ko DarAne ke uddezya se kAle sarpa kA AkAra bnaayaa| vaha eka vRkSa kI jar3a se lekara svandha taka lipaTa gyaa| usa sarpa ke bhaya se anyAnya rAjakumAra vRkSa se kUda kara ghabarAye hue dUra bhAga gaye / para mahAvIra kumAra jarA bhI bhayabhIta nahIM hue| ve vikarAla sarpa ke Upara bhArUr3a hokara kIr3A karane lge| mAlUma hotA hai ki ve mAtA kI goda meM kIr3A kara rahe hoM kumAra kA aisA ye dekhakara deva bar3A cakita huaa| vaha prakaTa hokara prabhukI stuti karane lagA | usane bar3e namra zabdoM meM kahA -- deva tumhIM saMsAra ke svAmI ho, tuma mahA dhIra vora ho| tuma karmarUpI bairiyoM ke vinAzaka tathA samagra jIvoM ke rakSaka ho / yaha kahane lagA-deva ! yAgake atula parAkrama se prakaTa huI kIti svaccha bAMdanI ke sadRddha loka ko nAr3I meM vistRta ho rahI hai| tumhArA nAma smaraNa karane mAtra se hI prayojanoM ko siddha karane vAlA dhairya prApta hotA hai / atyanta divya mUti vAle siddha vadhU ke martA mahAvIra meM pApako bAraMbAra namaskAra karatA huuN| isa prakAra yaha deva bhagavAna kI stuti kara unakA mahAvIra nAma sArthaka karatA huA svarga ko calA gyaa| kumAra ne bhI apane yama ko bar3e dhyAna se sunA devako stuti bar3I hI karNapriya tathA bhagavAna ke yaza ko saMsAra meM vistRta karane vAlI thI / isa prakAra bhagavAna mahAvIra svAmI kA guNAnuvAda bAra-bAra deva karatA thA ye bhagavAna kinnarI deviyoM dvArA gAye gaye apane guNAnuvAda ko bar3e dhyAna pUrvaka sunA karate the kabhI netroM ko karane vAle kI rAmroM ke nRtya paura vibhinna prakAra ke nATaka dekhate the| ve kisI samaya svarga se prApta AbhUSaNa, vastra mAlA yAdi dikhAkara prasanna hote the / anya deva kumAroM ke sAtha kabhI jasa kIr3A aura kabhI apanI icchA se vana kor3A karate the| isa prakAra kIr3A meM saMlagna dharmAtmA kumAra kA samaya bar3e-sukha se vyatIta hone lagA / saudharma svarga kA indra bhI apanI kalyANa-kAmanA ke liye deviyoM se aneka prakAra nRtya gIta karAne lgaa| kAvya AAdi kI goSThI dhIra dharma-carcA se samaya vyatIta karate hue kumAra ne saMsAra ko sukhI karane vAlI yauvanAvasthA ko prApta kiyaa| kumAra ke mastaka kA mukuTa dharmarUpI parvata ko zikhara kI bhAMti dIkhane lagA thaa| inake vAdoM aura mastaka kI kAralI aisI bhI mAlUma par3atI thI mAno aSTamI ke candramA ko kAnti ho| isa prabhu ke sundara bhauMhoM ke vibhrama se zobhita kamala netroM kA varNana bhalA yaha tuccha lekhanI kyA kara sakatI hai, jisake khulane mAtra se saMsAra ke jIva tRpta ho jAte haiM / prabhu ke kAma ke kuNDala bar3e hI bhavya dIkhate the| ve aise sobhAyamAna hote the, mAno jyotiSa cakra se ghire hue hoN| bhalA una prabhu ke mukhacandramA kA varNana kyA kiyA jA sakatA hai. jisake dvArA saMsAra kA hita karane vAlI dhvani nikalatI hai| usa prabhu kI nAka moTha dAMta aura kaMTha kI svAbhAvika sundaratA jaisI thI, use batAne ke lie kisI meM zakti nahIM hai| unakA vistRta vakSasthala ratnoM ke hAra se susajjita hotA thA, mAnoM vaha lakSmI kA madana hI ho / aneka prakAra ke AbhUSaNoM se susajjita unakI bhujAyeM Thoka kalpavRkSa ke sadRza pratIta hotI thiiN| hAthoM ke dezoM nakha apanI kiraNoM se aise pratibhASita ho rahe the mAnoM ve dharma ke dakSa aMga hI ho unakI gaharI nAbhi-sarasvatI ghora lakSmI kA krIDAsthala ( sarovara) jaisI pratIta hotI thI / prabhu ko vastra pada kI karadhanoM aisI aisI mAlUma hotI thI, jaise vaha kAmadeva ko bAMdhane ke lie nAga phAMsa ho / 7 I 368
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ suvidhisAga devoM ke dvArA bhagavAna ko dIkSA ke liye ve jAnA / ALI AMA deva bhagavAna ko dIkSA ke liye le jAnA bhagavAna mahAvIra svAmI ke dvArA rarigraha ko tyAgane kA upadeza /
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ A . . . zrI 100 bhagavAna mahAvIra jyAmI kAmIkSA kaanny|
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ / // 22 // ura lAya bhavikAya mahAna bhava upadeza kareM bahu bheva pApI pApa bar3hAva deva kAmI kAma sakta ajJAna, tinheM no prabhu jJAna kRpAna ||22|| koI prabhu tuma bhakti bar3Aya, sevaM pAdAMbuja indriya moha va dukhadAya, tA va durjaya bhArata raudra nidAna aura parIvaha subhaTa moha mahA ari vijayIvAna, ghAtikarma nAzana bhagavAna suranara Adi sabai jagajIva, hohi kAla sanmukha ju sadIva pranama saba sukhadAyaka svAmi pratamo guNavAridhi vinAmi anamI tuma nispRha jinadeva aMga bhoga sukha kInI cheva ghoDazakAraNa bhAvana bhAya, jinheM karala apane sama rAya // 23 // tuma saMvega vacana nirdoSa, amRta vata po vita poSa ||24|| kSamAbhAva kI phauja bar3Aya, jote subhaTa mahAbhaTa rAma ||25|| kIra dhIra prabhu tuma avikAra bhavyajIva ke tAraNahAra // 26 // 2 / tapa kara hanI tAhi jinadeva, bhavya zivAlaya karatA eva / / 27 / / prathama mukti kAminI kaMta, janata prasiddha udita rahaMta ||26|| aru saspRha pranama kara seva mukti zrI sAdhaka sukha evaM ||24|| 1 prabhuke donoM jAnu vistIrNa aura puSTa the| sadyapi ve komala the, phira bhI vyupasargAdi tapa karane meM unakI samAnatA nahIM kI jA sakatI sI / bhalA usa prabhu ke caraNa kamaloM kI tulanA kisane kI jA sakatI hai, jinakI sevA indra raNendra mAvi sabhI deva kiyA karate haiM / isa prakAra prabhu kI apUrva zobhA coTI se nakhataka thI / usakA varNana karanA asAdhya hai| tIna jagata meM rahane vAle divya prakAzamAna pavitra aura sugandhita paramANuoM se brahmA va karma ne usa prabhu kA advitIya zarIra banAyA hai / usa zarIrakA pahalA vadhanArAca sahanana thA / prabhu ke zarIra meM mada kheda, doSa rAmAdika tathA vAtAdika tIna doSoM se utpanna kisI samaya bhI roga nahIM hote the / unakI vANI samasta saMsAra ko priya thii| vaha sabako satya aura zubha mArga dikhAne vAlI dharma mAtA ke samAna jo dUsare khoTe mArga ko vyakta karane vAlI nahIM thI divya zarIra ko pAkara ve prabhu aise suzobhita hue jaise dharmAtmAoM ko pAkara dharmAdiguNa suzobhita hote haiM- zrIvRkSa, zaMkha pasvastika, aMkuza, toraNa, camara zvetachatra dhvajA siMhAsana do machaliyAM do ghar3e samudra, kathA, caka, tAlAba, vimAna, nAgabhavana, puruSa strI kA jor3A, bar3A bhArI siMha tomara, gaMgA, indra, sumeru gopura, pura, candramA sUrya ghor3A vIjanA, mRdaMga, sarpa, mAlA, vINA bAMsurI, rezmIvastra dedIpyamAna kuNDala vicitra AbhUSaNa, phala sahita bagIcA, pake hue anAjabAlA kheta hIrA ratna, bar3A dIpaka, pRthvI, lakSmI, sarasvatI, suvarNa, kalpa vela, cUDAratna, mahAnidhi, gAya, baila, jAmuna kA vRkSa, pakSirAja, siddhArtha vRkSa, mahala, nakSatra graha pratihArya yAdi divya eka sau sATha lakSaNoM se tathA nau sI sarva zreSTha vyaMjanoM se vicitra AbhUSaNoM se aura mAtAoM se vibhRkA svabhAva sundara divya praudArika zarIra atyanta suzobhita huaa| vizeSa varNana hI kyA kiyA jAya, saMsAra meM jitanI bhI zubha lakSaNa rUpa sampadA aura priya vacana vivekAdi guNa haiM, saba puNya karmoM ke udaya se tIrthaMkara bhagavAna meM svataH adhiSThita svAmI unako sevA meM sadA rata rahate the| ve mahAvIra kumAra siddhi ke liye mana vacana kAyakI zuddhi se praticAra sahita bhakti pUrvaka gRhasthoM ke bAraha vratoM kA nitya pAlana karate the| ve sarvadA zubha dhyAna kI mora vicAra kiyA karate the / puNya ke zubhodaya se prApta hue sukhoM kA upabhoga karate hue kumAra Ananda pUrvaka jIvana vyatIta karane lage / pati mandarAgI mahAprabhune tIsa varSakA samaya kSaNakAla ke samAna vyatIta kiyaa| eka bAra aisA huA ki acche honahAra ke kAraNa cAritra moha karma ke kSayopazama se unheM svataH apane pUrva ke karor3oM janmoM kA saMsAra bhramaNa jJAta ho gyaa| ve isa prakAra kI pUrva ghaTita ghaTanAoM para vicAra kara bar3e hI kSubdha hue / unheM tatkAla ho vairAgya utpanna ho mAyA / vicAra karane lage ki, moharUpI mahAna zatru kA sarvanAza karane ke liye rasnazya rUpa tapa kA pAlana zreyaskara hai| unhoMne sovA-cAritra ke prabhAva meM merA itane dina kA samaya vyartha hI vyatIta ho gayA jo aba prApta nahIM ho sakatA / pUrvakAla meM RSabhAdi jitane bhI tIrthakara ho gaye haiM, unakI bhAyu bahuta adhika thI, isalie ve saba kucha sakane meM samartha hue the| para hama sarI thor3I sI prAyu vAle sAMsArika kArya kucha bhI nahIM kara skte| ve neminAthAdi tIrthakara panya haiM, jinhoMne apane jIvana kI avadhi thor3I sI samajha kara alpAyu meM hI mokSa ke uddezya se tapovana kI ora prasthAna kiyA thaa| ataH saMsAra hita cAhanevAle thor3I Ayu vAle vyaktiyoM ko saMgamake binA eka kSaNa bhI vyartha nahIM jAne denA caahie| 366
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ pranamau adbhuta vIraja dhAra, brahmacAri tuma bAlakumAra / pranamauM virakata rAjabhaMDAra, sadA zAzvatI pada vistAra / / 3 / / kRpAsindha tuma vIra jineza, jUga kara jora namI jogezapratamI tIna loka ke mitta, vadhisAgara bandauM dhara citta // 31 // bahu prakAra astavana jineza, janma janma muhi milyau maheza / tuma dAtani meM dAtA eva, tapa cAritra siddha kara deva / / 32 / / ityAdika prabhu zakti apAra, ko budha bhakti kara lahi pAra / bAlakumAra dhara bairAga Ati moha mada hani bar3abhAga / / 33 / / dohA yaha vidhi bahu prastuti karI, laukAntika varadeva / vividha prArthanA prakaTa kara, nija niyoga svayameva / / 34 / / parama puNyako udita kari, thuti juna pUjA kona / caraNa kamala juga praNamikara, gaye svarga paravIna // 35 / / vastuta:-- bar3e hI mUrkha haiM jo thor3I prAyu pAkara tapasyA ke binA apane amulya samaya ko naSTa kara dete haiN| ve yahAM bhI duHkha bhogate haiM aura narakAdi kI yAtanAyeM bhii| maiM jJAnI hote hae samaya ke abhAva meM eka ajJAnIko bhAMti bhaTaka rahA hai| aba gRhasthAzrama meM rahakara samaya vyatIta karanA upayukta nahIM kahA jA sktaa| ve tInoM jJAna hI kisa kAmake, jinake dvArA AtmAko aura karmoM ko alaga-alaga na kiyA jAya tathA mokSarUpI lakSmI kI upAsanA na kI jAya / jJAna prApta karane kA uttama phala unhIM mahApuruSoM ko prApta hai, jo niSpApa tapakA. pAcaraNa karate haiN| dUsaroM kA jJAnAbhyAsarUpa kleza karanA nitAntaniSphala hai| usa vyakti ke netra niSphala haiM jo netra hIte hae bhI andhakapa meM giratA hai, vahI dazA jJAnI purUpoM kI hai jo jJAna hote hae bhI moharUpI kUpa meM baMdhe rahate haiM / vastuta: prajJAna (anajAna) meM kiye gaye pApa se to jJAna prApta hone para chuTavArA bhI mila jAtA hai| para jJAnI (jAnakara) kA pApa se mukta honA bar3A hI dRSkara hotA hai| ataeva jJAnI puruSoM ko mohAdika nindanIya koM ke dvArA kisI prakAra kA pApa nahIM karanA cAhiye / isakA kAraNa yaha hai ki moha se rAga dveSa utpanna hotA hai| usa pApa ke phalasvarUpa jIva ko bahata dinoM taka durgatiyoM meM bhaTakanA par3atA hai| vaha bhaTakanA bhI sAdhAraNa nahIM ananta kAla takakA, jisakA varNana nahIM kiyA jA sktaa| aisA samajha kara jJAniyoM ko cAhiye ki ve moha rUpI zavoM ko vairAga rUpI talavAra se mAra deN| kAraNa yaha moha hI sAre anarthokI jar3a hai| para yaha smaraNa rahe ki yaha moha gRhasthI dvArA nahIM mArA jA sktaa| isaliye pApakA bandhana gRha to tyAganA pdd'egaa| gRha-bandhana bAlyAvasthA meM tathA yauvanAvasthA meM sAre anartha utpanna karatA rahatA hai| ataH dhIra bIra puruSa mokSako prApti ke uddezya se gaha-bandhana kA sarvathA parityAga kara dete haiN| ve saMsAra meM pUjya aura mahApuruSa haiM jo yovanAvasthA meM durjeya kAmadevako bhI parAsta karane meM samartha hote haiN| yauvanAvasthA rUpa rAjAne kAmadeva aura paMcendriya Adi cAroM jIvanako vikRta karane ke liye bhejA hai| para jaba yauvana kI avasthA manda ho jAtI hai, taba usake sAtha, sAtha bar3hApe rUpa phAMsIse baMdhe hae ve kAmadevAdi bhI DhIle par3a jAte haiM / ataeva yaha ucita hogA ki maiM yauvanAvasthA meM hI ugratapa Arambha kara daM, jisase kAmadeva aura paMcendriya viSaya rUpI zatruoM kA sarvanAza ho| isa prakArakI cintA kara ye mahA vaddhimAna mahAvIra svAmI apane citta ko nirmala kara rAjya bhogAdikoM se virakta hue aura mokSa-sAdhanameM saMlagna ho gye| mahAvIra prabhu ke citta meM aisI bhAvanA utpanna ho gayI ki unhoMne ghara ko bandIgaha samajha kara rAjya lakSmI ke sAtha usakA parityAga kara diyaa| ve tapobana meM jAne ke liye, udyata hae / samaya pAkara unhoMne sUkhakA tilAjAla da sukhakA bhaNDAra vairAgya prApta kara liyA / aise bAla brahmacArI mahAvIra prabhu mujhe guNa-sampadA pradAna vara / hantA zatru svakarma ke, vIra prAtmarasa lIna / jagadvaMdya padya-kaMja meM nameM bhavitavaza dIna / jinhoMne karmarUpI zatruSoM kA hanana kiyA, jo sadA pAtmAnubhava karate haiM aura jagadvaMdya hai, una vIra bhagavAna kI yaha dIna bhaktivaza vandanA karatA hai| pichale adhyAyameM yaha batAyA jA cukA hai ki, mahAvIra prabha ko ekAeka vairAgya utpanna ho gayA aura unheM sAMsArika bhogoM se ekadama virakti ho gyii| ve apane vairAgya meM vajJi honeke uddezyase bAraha bhAvanAoM kA cintana karane lge| 400
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI taba saba canaranikAyI deva, ghaMTA Adi bhayo rava bheva / jAnyau saMjama utsava sabai, nija nija vAhana sAje tabai // 36]] sajaka sakala vibhati nidAna, pAye kUDalapura jina thAna / bhakta hiye utsAha aneka, ruMdhyau pura vana mAraga seka / / 37 // chAya rahyau nabha sakala vimAna, dekhe jina guNa parama nidhAna / prabhu ko siMhAsana baiThAra, saba surapati hiya harSa vicAra // 38 // hema kumbha unnata gaMbhIra, bhara lyAe kSIrodadhi nIra / prabhuko tahaM abhiSeka karAyI, aru pUjA kInI samudAya / / 3 / / gIta nRtya bAditra bajAya, jaya jaya zabda karyo adhikAya / tIna loka bhUSaNa jinarAya, kaMThamAla surapati pahirAya // 40 // mAta pitA bAMdhava parivAra, jAnyau jima vairAgya vicAra / mahAmoha ura kInoM dhanau, mAnoM vajrapAta tana hanauM // 41 // kahika madhara vacana jinadeva, saMbodha saba parijana evaM ! jo vairAgyajanita hai dharma, so vidhi bheda batAyA parma // 42 // taji bAMdhava parijana samudAya, gRha lakSamI nahi rAjya suhAya / urameM prati saMvega bar3hAya, dIkSA lau lAgI jinarAma' ||43 / / anitya, azaraNa, saMsAra, ekatva, anyatva, azuci, bhAraba, saMvara, nirjarA, loka, bodhi durlabha, aura dharmAnuprekSA isa prakAra kI bAraha bhAvanAyeM haiM, jo vairAgyako pUSTa karatI hai| anitya bhAvanA-tInoM lokoMmeM Ayu yamarAja se ghirI huI hai| yauvana bRddhAvasthA ke muMha meM hai / yaha zarIra rogarUpI 1. isa prakAra bAraha bhAvanA bhAne se zrI varamAna mahAvIra ko saMsArI padArthoM se rahI-sahI moha-mamatA naSTa ho gii| saMsAra unheM mahAduHkhoM kI khAna aura dhokha ko TaTTI dikhAI dena nagaH / unhoMne apane mAtA-pitA se prArthanA kI ki jaba taka karmarupI Idhana tapa rUpI ani meM bhamma nahIM hogA, Atmika zAnti spo rasAyana kI prApti nahIM ho sktii| isaliye tapa karane ke liye jina dIkSA grahaNa karane kI AjJA 6.ji.yaM / pitAjI ne kahA-bhatrI dharmaH paramodharmaH" rAjya karanA hI kSatriyo kA dharma hai / vIra svAmI ne uttara meM kahA-"cha: svapTa kA rAjya karane vAle bharata samrATa Aja kahA~ hai ?" aura bharata samrATa para vijaya prApta karane vAle zrI bAhubali yoddhA Aja kahA~ ? indra ko jItane vAlA, kailAza parvata ko hilA dene vAlA mlecchoM aura rAkSasoM ke adhipati rAvaNa Aja kahA~ ? aura aise mahAyosA rAvaNa ko bhI jItane vAle zrI rAmacandra jI bAja kahA~ / mai saMsArI uttamottama vastuoM kA ghArI nArAyaNa huaa| cha:khaNDoM kA svAmI cakravartI huaa| paratu AvAgamana se mukta na ho skaa| rAbhya sukha to kSaNa bhara kA hai / pRthvI para harI ghAsa para osa ke samAna hasika hai|" pitA jI ne kahA mAtA ko tumhArA cittamA moha hai ? vIra svAmI ne uttara diyA--"maiMne anAdi kAla se anantAnanta janma dhAre, aneka janma ke mere aneka mAtA-pitA the, ve Aja kahA~ ? saMsAra meM koI aisA jIva nahIM hai, ki jisa kisI se kisI janma meM kucha na kucha sambandha na rahA ho|" mAtA trizalA devI ne kahA ki vana meM rIcha, bhagere, sApa, dora Adi aneka bhayAnaka pazu nivAsa karate hai / komala zarIra hone ke kAraNa bhUkha, pyAsa, sardI, gI prAdi pariSahoM kA sahana karanA bhI bar3A khurlabha hai| bora svAmI ne bar3e vinayapUrvaka mAtA jI se nivedana kiyA-"bhApa to muragoM kI khAna ho, bhalI bhAMti jAnatI ho ki AtmA merI hai, zarIra mega nahIM AtmA ke nikala jAne para yaha yahIM par3A raha jAtA hai, to isakA kyA moha ? jisa prakAra nadiyoM se sAgara aura Indhana se agni kabhI tapta nahIM hotI, usI prakAra saMsArI sukhoM se lAlacI jIva kA hRdaya kabhI tRpta nahIM hotA? samvA sukha to mokSa meM hai| mokSa kI prApti muni-dharma ke binA nhiiN| svarya ke deva bhI mugi dharma pAlana karane ke liye manuSya janma kI abhilASA karate haiM / mere yAda hai, jaba maiM svarga meM thA, to dUsare samyakadaSTi devoM ke samAna maiMne bhI pratijJA kI thI ki yadi manuSya janma milA to avadaya muni-dharma grahaNa karUMgA / kRpA karake mujhe apane vacana pUre karane kA abasara diijiye|" apane avadhidhAma se zrI varddhamAna mahAvIra kA vairAya jAna, brahaloka ke bAla brahmacArI aura mahAna dhamarimA lokAtideva bhagavAna mahAvIra ke vairAgya kI pradAsA karane ke lie svarga loka se kuDagrAma Aye aura bIra ravAmI ko bhanitapUrvaka namaskAra kara, unakI isa prakAra stuti kI : "tapa se mahA gandA zarIra parama pavitra ho jAtA hai, tapa manuSya janma kA tasva hai, ghanya hai Apane saMsAra ko asAra jaanaa| vaha kauna sA zubha dina hogA ki hama svarga ke deva manuSya janma dhAra kara Apake samAna saMsAra ko tyAga kara tapa kreNge|" kIra svAmI ke mAtA-pitA ko bhI stuti karake lokAMtidevoM ne unase kahA ki ApakA buddhimAna putra tAranataraNa jahAja hai, jo svayaM isa duHkha bhare bhayasAgara se pAra hogA aura dUsaroM ko dharma kA saccA mArga dikhAkara pAra utAregA / mApake lie Ajase bar3hakara aura kaunasA zabha dina hogA? dhanya hai aise bhAgyazAlI mAtA-pitA ko jinake suputra ne pAparUpI andhakAra ke nAza karane kA dRr3ha nizcaya kara liyA hai| devoM ke isa prakAra samajhAne se unakA mohAndhakAra naSTa ho gayA aura unhoMne bar3e harSa ke sAtha vIra svAmI ko jina-dIkSA lene kI AjJA de dii| 401
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ taba sureza eka zivikA racI, hemamayo ratanina kara khco| sUrya candra chabi dekha chipAya, tapa lakSmI ko vyAhana jAya / / 44|| prathama lahI zivikA bhuvi rAya, sAta peMr3a ati harSa bddh'aay| puna khagapati-liya sAtA paMr3a, nabha gatidhara puni nija maiMDa / / 45 / / apane apane kaMdhAdhAra, lInI surapati harSa vicAra / dharma rAga rasa sabani bar3hAya, jaya jayakAra karai adhikAya / / 46 / / pAsana jummaka vAhI jAna, bhavanapatI daza bheda bakhAna / dazahU dizate haraSa bar3hAya, kareM pahupa varaSA samudAya / / 4 / / manda pavana suragaMdha sameta, vAtakumAra kara nija heta / zaka saba Ananda bar3hAya, bahu devo suragaNa samudAya // 48 // kolAhala utsava ati karai, bhakti bhAva hiradai aAdarai / purate nabha vAridhi lauM soya, rUthyo nabha mAraga ghana hoya / / 4 / / dundubhi nagara baje adhikAra, saba vidhi bartana lahai na pAra / sura nartaka nATakagati kareM, ati vicitra upamA mana hare // 50 // sarpakA bila hai-aura indriya sukha kSaNabhaMgura haiM / arthAt jo kucha bhI sundara se sundara vastue dRSTigocara ho rahI haiM, ye sabhI kamoM se utpanna huI haiM aura samaya pAne para svataH naSTa ho jAyegI / jo karor3oM janmoM se bhI durlabha manuSyAyu mRtyuse kSaNa bharameM hI naSTa ho jAtI haiM to anya vastuoM ke sthira rahane kI kalpanA ho kaise kI jA sakatI hai, sabakA sarvanAza karane vAlA yamarAja janmase lekara samayAdi ke hisAba se jova ko apane pAsa ghasoTa le jAtA hai| yovana dharma sukhAdi hone se sajjanoM kA mAnanIya hai, bhI vyAdhi roga mauta se ghira kara kSaNa bhara meM bAdaloM ke samAna naSTa ho jAtA hai| kAraNa kAI javAna puruSa rogarUpo agni se jalate haiM aura koI baMdIkhAne meM rakhe gaye aneka prakAra ke duHkha bhogate haiN| narakAdi kA kAraNa nindanIya kArya bhI caMcala aura sArahIna hai / cakravartIko rAjya lakSmI Adi bhI bAdala ko chAyA ke samAna vinAzadAna aura caMcala haiM, taba dUsarokI sthiritA ho kyA ho sakatI hai ? isa prakAra saMsArako sArI vastueM kSaNabhaMgura haiM / prataH buddhimAnoMko ucita hai ki ve sarvadA mokSakA sAdhana kiyA kareM / azaraNa bhAvanA-jisa prakAra nirjana vanameM siMhake paMje meM Aye hue bAlaka ko koI zaraNa nahIM hotI, usI prakAra saMsAra ke prANI ko roga aura mRtyu se rakSA karane vAlA koI nhiiN| jisa prANI ko yamarAja le jAne ke liye prastuta hotA hai, use indra, cakravatI, deva aura vidyAdhara taka bhI kSaNa bharake liye nahIM banA skte| vastutaH jaba kAla samakSa prA jAtA hai, taba maMtrAdika aura sArI auSadhiyAM vyartha ho jAtI hai| kevala jagata meM bhavyoMkI rakSA karane vAle jina bhagavAna, sAdhu aura kavalI dvArA upadeza kiyA huyA dharma hai / isake atirikta tapa, dAna, jina-pUjA japa ratnatraya Adi bhI aniSTa aura pApAMke vidhvaMsaka haiN| jo buddhimAna saMsAra se bhayabhIta hokara prahaMta AdikI zaraNa meM jAte haiM, ve zIghra hI unake guNoMkI prAptikara unake sadRza paramAtmA ho jAte haiN| kintu jo mUrkha caNDI kSetrapAla prAdi mithyAtvI devoMkI zaraNa grahaNa karate haiM, ve naraka rUpI samudra meM patita hote haiN| aisA vicAra kara buddhimAnoM ko paMca parameSThI kI tathA tapa dharmAdiko zaraNa grahaNa karanI cAhiye: jo sarvathA duHkhoM ko vinaSTa karane vAlI hai| dUsarI zaraNa ratnatrayAdi ke dvArA mokSa ko grahaNa karanA cAhie, kyoMki badda anaMta guNoM se yukta hai aura ananta sukha kA samudra hai| saMsArAnaprakSA-yaha saMsAra anAdi aura ananta hai| isameM abhavyoM ko jo sukha ho sukha dRSTigocara hote haiM, kintu jJAno jIva sadA ise duHkha rUpa samajhate haiN| kAraNa ajJAno jana viSaya ko ho sukha mAnate haiM, para jJAno use narakAdi kA kAraNa samajha adhika duHkha rUpa mAnate haiN| dravya, kSetra, kAla bhAva se ghire hue prANI ratnatraya rUpI bANa ke binA adhika kAla taka bhaTakate rahate haiM aura bhaviSya meM bhI bhaTakate rheNge| saMsAra meM aise karma aura aisI gatiyAM na hoMgI, jinameM isa jIvako bhaTakanA na par3A hoyaha dravya saMsAra (bhramaNa) hai / lokAkAza kA aisA koI pradeza nahIM banA hai, jisameM isa jova ne janma na grahaNa kiyA ho, aura matya prApta na kiyA ho / yaha kAla saMsAra hai| narakAdi cAra gatiyoM meM aisI yoni nahIM bacI, jise isa jIva ne nahIM grahaNa kiyA ho paura na choDA ho--ye saMsArI jIva mithyAtvAdi sattAvana duSTa kAraNoM se bhramaNa karate hue pApa karmoM ko sadA upArjana karate haiM-vaha bhAva saMsAra hai| dharmake abhAva meM hI saMsAra ke prANiyoM ko bhava, bhava meM bhaTakanA par3atA hai| ataeba bhavyoM ko bar3e yatna pUrvaka dharma kA pAlana karanA cAhiye / isI dharma ke pAlanase ananta sukha rUpa mokSa ko prApti hotA hai| 402
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ moha mahA pari vijaya bakhAna, jasaguna gIta kalA vijJAna gAyeM jyotiSa kinnara deva, parama hulAsa kareM jinase // 51 // dhvajA chatra chAyo nabha mAna baDhyo pramoda gaMgA unmAna paTa devI zrI prAdika jahAM dinakramArikA mAI vahIM // 52 // utpAdika mAhAtmya karAya, vIjamAna prAkIrNaka zAma sitachatra zira zobhaM joya, dipahi aMgabhUSaNa juta soya ||23|| kisura asureza, saba vibhuti varanaM nahi zeSa pUraba diza naMdana vana jAna le prAye prabhuko tihi thAna / / 54 / / prabhu ura parama virAga suhAya, yArata raudra hanana jagarAya ziva mAraga sAdhana anurAga, sukha kalyANa dena var3a bhAga || 55 || dekha sabai utsAha aneka bhavijana mana kachu kareM viveka haiM aMbhuja saMpati sukha geha, karau asala vairAga saneha || 56 // dekhyau rAjyabhAra prabhu chor3i deva janita sukha tyAge kohi bAlApane kAma ripu hanyo, ura saMvega car3hAyo dhanI ||7|| yaha vicAra mana harSa bar3hAya mana vairAga ghara adhikAya / moha madana ArakSiko hane, hirade paMca parama guru bhane / 58|| koI sUkSama buddhI jIva bhava sAgara meM styI sadIva | dekha svarga sarpAti sukha geha, mana meM so citavi zaTha yeha || 56 moha kAma ye kihi vidhi garma, tapasA dukha meM kaise ramaM / sau dAridrI kuSTI hoya, pAra na pAvaM bhavadadhi soya // 60 // ekatva bhAvanA - isa prANIko saMsAra rUpI vana meM pravelA hI janma dhAraNa karanA par3atA hai| yaha akele hI bhaTakatA hai aura dhakele hI mahAna susakA upabhogI hotA hai| vedanA Adi duHkha bhI ise ve hI sahana karane par3ate haiM, usa duHkha ke bhAga ko kuTumbI jana nahIM bAMTa sakate / yamarAjako mArase yaha akelA hI rotA aura cillAtA hai, kSaNa bharake liye hisAdika pApa TTE karatA hai / usake phala svarUpa narakAdi khoTI gatiyAM prApta kara atyanta duHkha bhogatA hai usake sAtha kuTumbI nahIM bhogate / ise akele hI sabhyatvAdi zubha karmokA vaMdha hone se svargAda mahAna vibhUtiyAM prApta hotI haiN| ratnazyAdi ke kAraNa ise akele hI mokSa prApta hotA hai| isa prakAra sabhI sthaloM gara ekatva kI bhAvanA kara zAna kI prApti ke liye bAtmA kA dhyAna karanA caahiye| zranyatva bhAvanA prANI tU apane ko saba jIvoM se sarvathA alaga samajha / janma mRtyu karma sukhAdi bhI alaga mAna le| mAtA-pitA putra, kuTumbI jana sabhI apane nahIM haiN| jaba dhantaraMga yaha zarIra bhI mRtyuke bAda sAtha chor3a detA hai, taba bahiraMga ghara ravI Adi apane kaise ho sakate haiM ? nizvaya se pudgala karma kara utpanna huA dravyamana tathA aneka saMkalpa vikalpoM se bharA huA bhAva mana donoM prakAra ke bacana ye sabhI AtmA se pRthaka haiM / karma aura karmo ke kArya aneka prakAra ke sukha du:kha isa jIva ke dUsare svarUpa haiM / indriyA~ bhI jJAna svarUpa zrAtmA se pRthaka haiM aura ye jar3a pudgala se utpanna huI haiM, joki rAga-dveSAdi pariNAma jIvamayI mAlUma hote haiM / ye bhI karmoM dvArA kiye gaye karmoM se utpanna haiM- jIvamayI nahIM hai, anya bhI karma se utpanna huI vastue sarvathA AtmAse bhinna haiM / isa sambandha meM adhika kahane kI AvazyakatA hI kyA samyagdarzanAdi zrAtma guNoM ke atirikta apanA koI nahIM hai| mataeva he yogIzvaro ! tuma apane jJAna svarUpa AtmA ko pArIrAdi se pRthaka samajhakara zarIra nAzake lie mAtmA kA hI dhyAna kro| azuci bhAvanA - yaha zarIra dhira vIryase utpanna huA hai| sapta dhAtuoM aura malamutrAdi se bharA huA hai, bhalA aise zarIra para kauna buddhimAna AsthA rakhegA ? jisa sthala para bhUkha-pyAsa bur3hApA rogarUpI agniyAM jalA karatI haiM, usa kAya rUpI jhoMpar3e meM kyA satpuruSa raha sakate haiN| jisa zarIrameM rAga-dvepa kaSAya kAmadevarUpI sarpa hamezA nivAsa karate haiM aise zarIra rUpI bimeM kauna aSTha jJAnI nivAsa karanA pasanda karegA ? yaha pAnI zarIra to azuddha hai hI, sAtha hI apane Azrita sugandhita ba mAdiko bhI vikRta kara DAlatA hai| jisa prakAra se bhaMgIkA TokarA kahI se bhI acchA nahIM lagatA, usI prakAra carmahI zrAdi se nirmita zarIra bhI sundara nahIM dikhAI detA / isa zarIrako puSTa karo ne do meM ise bhasma honA hI hai| ataH ise tapasyA ke dvAropaNa karanA hI atyuttama hai / kAraNa anna Adi se puSTa kiyA gayA zarIra roga zrAdi dukhoM ko utpanna karatA hai / para yadi isakA zoSaNa kiyA jAyagA to ise paralokameM svarga mokSAdi prApta hoNge| yadi isa zarIra meM kevalajJAna yAdi pavitra guNa siddha ho sakate haiM, to isa sambandha meM adhika vicAra karanekI kyA bAta hai / aisA samajhakara jJAniyoMko zarIra sukhakI kAmanA tyAgakara avinAzI mokSakI 403
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ koI prabhu vairAgya vicAra, apane jiya hita dharai samAra / dina saMvega saphala nahIM kAya, jIvI sakala akAratha jAya // 6 // koI zrAvaka nata dRr3ha kara, gyArA pratimA antara gharaM / paMca karama muru hiradai jApa, dUra hohi bhava bhava ke pApa ||62 / / ihi vidhi saba nara kareM pramAna, sura para asura bhakti unmAna / tihi avasara purajana so Aya, mAta pitA parijana samudAya / / 63 / / putra vichoha tApa adhikAya, tana mana veli gaI murajhAya / rudaNa kara vahu vyAkula hoya, dukha vilApa juta vihvala soya // 64 / / putra putra kara raTai apAra, hAhAkAra kareM mana hAra / kaba desyoM ina nainani tohi, kaba tanako dukha nAsa mohi // 65 / / tuma bina ko yaha bAjo caI, tuma bina mAya mAya ko raI / tuma bina narapati murapati pAya, kAkI nave zosa bhuvilAya // 66 // tuma prati kAmala bAlakumAra, tapa jaise khADeko dhAra / dhAra pariyaha hai bAIsa so upasarga aneka sarIsa // 67 / / paMcendriya durdhara mAtaMga, tIna loka bijayo sarakaMga / aru kaSAya hai ati bar3avIra, kihi vidhi jIta sako suta dhIra // 6|| kase ekAkI vana mAha, giri kaMdara nibasau suta kAhi / yaha prakAra bahu karAha bilApa, taba bAla surapAta nija zrApa / / 66 // bho devI ura ghoraja prAna, mere vacara suno nija kAna / tuma suta tIna jagata bharatAra, adbhuta vikrama ko nahi pAra // 70 / / bhavasAra dukha pUraba sahai, tAke bheda varaNa saba kahe / yaha vicAra ina bAla kubAra, dIkSA ura dhArI avikAra // 7 // pApa tarai aru tAra ora, tIna loka pati haiM ziramora / nirbhaya yathA siMha bana rahai, purajana jAko sImana gaI / devI tama sUta jaga guru sAra, mohAdika baMdhana niravAra / bhava dadhi tArana tarana maheza, kima gaha ramai mukhya tahaleza / / 73 / / siddhi karanI cAhiye / buddhimAnoM ko cAhie ki, ve darzana, jJAna taparUpA jala se apavitra daha ke karmamala ko dhokara apanI prAtmA ko pavitra krleN| Asrava bhAvanA-jisa rAgI prAtmAmeM rAgAdi bhAvoM se pudgaloM kA samUha karma rUpa hokara yAve, vaha kamoM kA pAnAhI yAsava hai| vaha ananta du:khoM kA pradAtA hai / jisa prakAra chidra yukta jahAja meM jala Ane se vaha samudra meM DUba jAtA hai, ThIka usI prakAra yaha jIva bhI karmoM ke Ane se saMsAra-sAgara meM DUbatA utarAtA rahatA hai| usa pAsrava ke nimna kAraNa haiM--khoTaMmatoM se utpanna pA~ca prakAra ke mithyAtva, bAraha prakArako avirati, pandraha pramAda pApako khAni paccIsa kaSAyeM aura pandraha yog| ye TAla kAraNa bar3I kaThinAI se dUra hote haiM / ataeva mokSa kI AkAMkSA rakhanevAle jIvoM ko cAhie ki ve samyaka cAritra aura tapAhI khaDaga se karmAsrava ke kAraNa rUpI zatruoM ko naSTa kara deN| jo prANI karmoM ke pAnevAle daravAje ko jJAnAdi se nahIM roka sakate unheM kaThina tapa karane para bhI mokSakI prApti nahIM ho sktii| kinta jinhoMne dhyAna zAstrAdhyayana aura saMyamAdi se karmoM kA pAnA bilkula roka diyA hai, unakA manA-vAchita mokSasapI kArya siddha ho cakA / jaba taka yogoM se caMcala AtmA ke kamAM kA Agamana hai, taba taka mokSa prApta honA duSkara hai| isa sambandhase to saMsArako paripATI bar3hatI jAto hai| aisA jAnakara azubha prAsavoM ko roka ratnatrayAdi ke gama dhyAna se apane prAtmA ke svarUpa ko prApti kara nirvikalpa muddha dhyAna se kAsava kA ekadama roka denA caahiye| saMbara bhAvanA-jahAM manIzvara yoga, prataHgupti prAdi se karmAsrava ke dvAroM ko rokate haiM-vahI rokanA mokSa pradAna karane bAlAsaMbara hai| karmAstrava rokaneke itane kAraNoM ko munIzvara prayatna pUrvaka sevana kreN| ve ye haiM-teraha prakArakA caritra, daza prakAra kA dharma, bAraha bhAvanA, bAisa pariSahoMkA jItanA, nirmala sAmAyika, pAMca taraha kA caritra, dharma kA zulka rUpa zubhadhyAna aura uttama jJAnAbhyAsa / ye karmAsaboMke liye uttama kAraNa haiN| jina mUnIzvara ke pratidina karmokA saMvara aura nirjarA hotI hai, unake uttama gaNa svata: prakaTa ho jAte haiM / ve deha kA kaSTa sahana karate hue bhI pApa karmoM kA saMbara karate rahate haiM, pUnya karmokA nhiiN| isa prakAra saMbara ke gaNoM ko jAnakara mokSAbhilASI jovoM ko sadA samyagdarzana jJAna caritra aura zreSTha yogoM ke dvArA saba prakAra kA saMvara karate rahanA cAhiye / nirjarAnaprekSA-pUrva karmako tapasyA ke dvArA kSaya karanA aiso mavipAka nirjarA yogiyoM ko hI huA karatI hai | jo jIvoM ke svabhAva se hI karma udaya hone para nirjarA hoto hai, vaha savipAka nirjarA hai| use tyAga denA cAhiye / kAraNa isase navIna karma udaya hote haiN|
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIna jJAna haiM naina vizAla, jAne sakala carAcara jAla / moha kapa je para ajAna, tinako kAlanahAra nidAna / / 74 / / tuma apane ura dekho Toya, zoka mahA aghakArI hoya / karo dharma apane gRha jAya, prabhu ke caraNa kamala cita lAya // 75 / / murakha zauka bar3hAye koya, so puna iSTa virAdhI hoya / jo ura dharma dharai adhikAra, so aniSTa ghAtaka guNadhAra // 76 // bohA yahi prakAra baca suna sakala, devI samajha viveka / zoka sabai urateM gayo, jyoM dIpaka tama Teka ||77 // gharI dharma nija hRdaya dRr3ha, ura saMvegaya nAma / bAMdhava sujana kuTumba juta, gaI mAta jina dhAma // 7 // caupAI uttama vana ati sazna vicAra, phala aru phUla tahAM adhikAra / candana taru tAmai ramaNIka, maMDapa sama zAkhA kara ThIka / / 6 / / tihitara zilA mahA chabi dhAra, candra kAnti mana kI unahAra / surapati pahila racI mana raMga, zItala chAha dekha saravaMga / / 8 / / tapa aura yogoMke dvArA jaise jaise nirjarA kI jAtI hai vaise vaise mokSalakSmI munIzvaroM ke samIpa pAtI jAtI hai| aura jaba karmoM kI nirjarA pUrI ho jAtI hai to, yogiyoM ko mokSa-lakSmI prApta ho jAtI hai| yaha nirjarA saba prakAra sukha pradAna karane vAlI hai| ananta gaNoMse yukta hai| sabhI tIrthakara aura gaNadhara isakI sevA karate hai| yaha saba duHkhoMse alaga hai aura sabakA samAna rUpase hita karane vAlI hai| isase saMsAra naSTa hotA hai| isa bhAMti nirjarA ke guNoM ko jAnakara saMsAra se bhayabhIta bhavyoM ko tapasyA aura kaThina pariSahoM ko sahana kara bar3e yatna se mokSa prApti ke liye nirjarA karanA caahiye| loka bhAvanA-jahAM para chaha dravya dikhalAI deM, vaha loka hai / vaha loka pradho madhya urdhva bhAgoMse tIna bheda rUpa akRtrima hai pIra avinAzI hai / isa loka ke nimna bhAga meM sAta rAjU pramANa naraka kI sAta bhUmiyAM haiM / ve saba azubha aura duHkha denevAlI haiN| unameM 46 paTala' (khana) haiM aura caurAsI lAkha rahanekI bile haiN| unameM pUrva kRta pApoMke phala svarUpa mithyAtvI jIva naraka prApta kara janma grahaNa karate haiN| vahAM para unheM bar3A kaSTa hotA hai| ve taraha taraha se pITe satAye aura sUlI para car3hAye jAte haiN| yaha adholoka kA kathana hai| madhyaloka meM jambUdvIpa Adi ko lekara dvIpa aura lavaNa samudra asaMkhyAta haiN| pAMca sumeru haiM, tIsa kula parvata haiN| bIsa gajadanta haiM ekasau assI vakSAra parvata haiM, cAra iSvAkAra parvata haiM, daza kuruvRkSa mAnuSottara parvatake samAna Uce haiM, ye r3hAI dvIpameM haiM aura jana mandiroMse suzobhita haiM / ekasau sattara var3e bar3e deza aura nagara hai| mokSa denevAlI paMdraha karma-bhUmiyAM haiM / mahA nadiyAM talAba kuNDa AdikI saMkhyA anya zAstroMse jAnI jA sakatI haiN| zrI Adi chaha deviyAM chaha hudoM para rahatI haiN| pAThaveM nandIzvara dvIpoMmeM aMjanagirike Upara bAvana jaina mandira haiN| unheM maiM sarvadA namaskAra karatA huuN| __ candra sUrya graha tAre nakSatra ye asaMkhyAta jyotiSI deva madhya lokameM hai, inake saba vimAnoM ke madhya suvarNa ratnamayI prakRtrima jina maMdira haiM, jinheM maiM namaskAra karatA hai| isa madhyaloka ke Upara sAtarAja pramANa udhvaM loka meM sodhama Adi solaha kalpa svarga haiN| unake Upara naiveyaka nava anudiza pAMca anuttara meM kalpAtIta svarga haiN| inake bimAnoM ke aMsaTha paTala (khana) haiN| inake vimAnoM kI saMkhyA caurAsI lAkha sattAnave hajAra teraha haiN| ye svarga vimAna saba indriya sukhoM ko denevAle haiN| jo jIva pUrvajanma meM vidvAna tapa ratnatraya se vibhUSita dhArmika mahata aura nigraMtha gurU ke bhakta, jitendrI dheSTha prAcaraNa vAle haiN| aise jIva hI deva gati ko prApta ho svargameM janma dhAraNa karate haiN| vahAM unheM indriyajanya sukha upalabdha hote haiM / svarga ke agrabhAga meM ratnamayI mokSa-zilA hai| vaha manuSya kSetrake sadRza paitAlisa lAkha yojana kI hai aura bAraha yojana moTI hai|| usa zilApara siddha bhagavAna AsIna haiN| ve ananta sukha meM lIna ananta haiN| unheM maiM namaskAra karatA huuN| isa prakAra indriya sukha duHkhavAle tInaloka ke svarUpako jAnakara agrabhAgameM jo mokSa sthAna hai, use ratnatraya tapasyA dvArA kebala prApta karane kA prayatna kro| mokSa ananta sukhoMse paripUrNa hai| bodhidurlabha bhAvanA-cAroM gatiyoM meM sarvadA bhaTakate rahane aure karmabaMdha karate hue jIvoMko bodhidurlabha honA atyaMta kaThina 405
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ tahAM phara indrANI mAya, paMca varana zubha ratana maMgAya / nija kara caTakI carata jAya, nAnA vidhiko coka purAya / / 8 / / ketu mAla bAMdhI samudAya, kiya vicitra maMDapa ghaMTa chAya / kha dhapa haraNa mana lAya, rahI dhUpa dasahaM dizi chAya / / / / utare zilA vIra jina rAya, Arur3he samacita ura lyAya / zarIrAdi mamatA mana tajI, mokha paMtha sAdhakatA bhajI // 3 // parigraha taja caubIsa asAra, bAhija bhItara doya prakAra / kSetra grantha pahalI taja eha, khetIko upadeza na deha // 54 // vastu parigraha dUjo yahI, gRha prasthApa su rahihI nahI / tRtiya hiraNya parigraha jor3a, rUpI tAmI kAMso chor3a // 5 turya suvarNa parigraha bhAkha, sono ratana na kiMcita rAstra / paMcama dhana parigraha ko nAma, go mahiSI gaja vAji virAma // 6 // dhAnya parigraha chaThamauM bheda, sakala anna saMgraha ni:kheda / dAsi dAsa sevaka nija nAra, sAtama parigraha yaha nivAra ||7|| kupya parigraha aSTama bhaja, sUta roma pada bastara tarja / navama pramANa parigraha joya, sakala vastu kI saMkhyA hoya // 88 / / hai| prathama to una cAra gatiyoMmeM manuSya gati hI kaThina hai, dvitIya Arya-kSetra, uttamakula, dIrghAyu paMcendriyakI pUrNatA nirmala vRddhi, manda kaSAya kA honA, mithyAtva kI kamI binayAdi zreSTha guNa, ina sabakI uttarottara prApti honA aura bhI kaThina hai| para isase bhI kaThina deva, garu zAstrarUpI sAmagrI kA milanA bhI duSkara hai| aura samyagdarzana kI zuddhi jJAna cAritra nirdoSa tapa to isase bhI kaThina haiN| jisa buddhimAna ne ukta sAmagriyoM ko prAptakara moha kI parisamApti ke bAda mokSa kI siddhi prApta kI hai, unhIM mahAna parayoM ne bobhi bheTatAna ko saphala kiyaa| kintu bheda vijJAnako prApti hone para bhI jo mokSa kI siddhi meM pramAda karate haiM. ve mAnoM jahAja kI zaraNa na le saMsAra-samudra meM DUbate utarAte rahate haiN| isa prakAra vicAra kara zreSTha puruSoM ko samAdhi maraNa meM tathA mokSa sAdhana meM vizeSa prayatna karate rahanA caahiye| dharmAnaprakSA-uttama dharma use kahate haiM, jo saMsAra-sAgara meM DUbate hue jIvoM ko pakar3akara mahatAdi pada meM athavA mokSa ke sthAnameM rakhe / usa dharmake daza lakSaNa haiM-uttama kSamA, mArdava, prArjava, satya, zauca, saMyama, tapa, tyAga, akiMcana, brahmacarya / dharmako cAha rakhane vAloMke liye inakA pAlana karanA anivArya hai| kAraNa yaha hai ki isase khoTe karma naSTa hote haiM aura mokSakA mArga prazasta ho jAtA hai| isI prakAra ratnatraya ke pAlana se, mUlaguNa uttara guNoM ke dhAraNa karane se aura tapasyA se mokSa sukha prApta karane vAlA yatiyoM kA dharma pAlana kiyA jAtA hai| dharma ke prabhAva se tInoM loka kI durlabha bastuya svataH prApta ho jAtI haiN| dharmarUpa maMtra dvArA khIMcI gayI mokSa-strI svataH prAliMgana karatI hai| saMsAra meM jitanI bhI duSprApya vastue haiM, ve saba dharma ke prasAda me anAyAsa prApta hotI haiM / dharma hI mAtA-pitA tathA sAtha sAtha calane vAlA hita karane vAlA hai| vaha kalpavakSa, cintAmaNi aura ratnoM kA khajAnA hai| ve puruSa isa saMsAra se dhanya haiM jo sArA pramAda kA parityAga kara dharmakA pAlana karate haiM aura unhIMkI saMsAra meM pUjAhotI hai| kintu jo puruSa dharma ke abhAva meM mamaya vyatIta karate haiM, ve pazuke sadaza haiN| aisA samajhakara buddhimAna dharmake binA eka kSaNa kA samaya bhI vyartha na jAne deN| kyoMki, usa Ayu kA koI ThikAnA nhiiN| bhavya puruSoM ko uparokta bhAvanAyoM ko citta meM dhAraNa karanA cAhiye / ye bhAvanAyeM sarvathA vikAra rahita haiM tIna bairAgya kA kAraNa haiM, samasta gaNoM kI rAzi haiM, pApa rAgAdi se rahita hai aura jaina muni jinakI (bhAvanAoMko) sevA kiyA karate haiN| ye bhAvanAyeM nirmala hai, mokSa lakSmI kI mAtA haiM, ananta guNoM kI khAni hai aura saMsAra kA tyAga karAne vAlI haiM / jo munIzvara ina bhAvanAoM kA prati dina citavana karate haiM, unheM svarga mokSAdi kI saMpadA prApta honA kyA kaThina hai ? jina mahAvIra prabhune puNya ke udaya se seva-saMpadA kA upabhogakara, jagadgaru tIrthakara ho, kumAra avasthA meM hI karmovo naSTa kiyA tathA jinheM mokSa prApta karanevAle, deha-aura bhogoMse parama vairAgya utpanna huyA, unheM maiM dIkSA-prAptike lie stuti evaM zatazaH namaskAra karatA huuN| parama tapasvI vIraratha, mokSa-mArgameM lIna / namaskAra arhantako karatA hai yaha dona / / javAnoM meM zreSTha, mahAna tapasvI, mokSake mukha meM lIna, kAmarUpI sukha se virakta aise zrI prabhuko maiM sAdara namaskAra karatA huuN| pAnA 406
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ arat pratikramA hai grantha, paMca bheda tAke krama pantha / U adho tiracho gati sarva kSetra vAstu maryAdA gharva || jo kucha vrata ko niyama ju karo, tAteM vicala nahIM paga gharI e daza bAhija parigraha jAna, ava caudaza saMkSepa bakhAna // 20 // miSyAta prathama jo veda, strI traya cautha napuMsaka bheda hAsya paMcamau parigraha jAna, rati chaThoM pAgo uramAna ||13| arati saptamI parigraha jo zoka aSTamo raMca na bhajI / bhaya parigraha navamoM nahi trAsa, dazama jugupsA ko kara nAza || 62 // anaMtAnubaMdhI tu kapAya, koca mAna mAyA lobhAya / ai caudaza zrAbhyaMtara graMtha, so chor3e jinavara zivapaMtha // 63 // vastra saphala sAgaraNa utAra tanate tyAga nae jinasAra deha bhoga mada sabai nivAra, svAtana pada thira kiyo saMbAra ||24|| phira siddhana ko praNamana karo, palyaMkAsana nizcala gharI / paMca muSTi taha luMce keza, moha pAza jimi Tora jineza // 65 // saba sAvadya tyAga taha kiyo, aSTAvIsa mUlaguNa liyo / uttara guNa caurAsI lAkha, dhArI joga aDola prabhAva ||16|| vIra bhagavAna ko vairAgya hone ke pazcAt mrAThoM laukAntika devoM ne apane avadhijJAna se yaha nizcaya kara liyA ki bhagavAna kA tapa kalyANaka kA utsava manAnA cAhiye / pazcAt ve bhagavAna vIrake pAsa aaye| una devoM ne apane pUrva janmameM dvAdazAMgata kA abhyAsa kiyA thaa| vairAgya bhAvanAoM kA citavana kiyA thA, caudaha pUrNa buta ke jAnane vAle svabhAva se rAtabrahmacArI tapa kalyANa kA utsava karane vAle eka bhaya ke bAda niyama se mokSa jAne vAle una dezoM meM zreSTha vIramAtmAyoM kI hama sAdara namaskAra karate haiM / vidvAna lonifoe deva karmarUpI vairiyoMkA nAza karanemeM jo prayatna zIla haiM aise vIra bhagavAna ko namaskAra kara tathA svarga se jAI huI pavitra dravyoM se bhagavAna kA pUjana kara vairAgya maya pariNAma ho jAya aisI vairAgyamayI stuti dvArA ve bhagavAna kA guNagAna karane lage / hai vIra prabhu ! Apa jagata ke svAmI haiM, guruyoM ke bhI mahAna zreSTha jJAnI haiM, samajhadAroM meM Apa sarva haiN| taba Apako hama vizeSa kyA samajhA sakate haiM, isaliye svayaM buddha tathA sarva padArthoM ke jJAtA, Apako hama kyA samajhAveM ? kyoMki zrApa svayaM hamako sadbuddhi dene vAle haiN| jisa prakAra prakAzavAna dIpaka tamAma padArthoM ko prakAzita karatA hai, usI taraha Apa bhI tamAma saMsAra ke padArthoM ko prakAzita kreNge| parantu bhagavAna ! hamArA yaha kartavya hai ki hama Apako samajhAne ke bahAne se Apake darzana aura bhakti karane kI yahA~ mAnekA saubhAgya prApta kara dete haiM Apa tIna jJAnake dhArI hai| Apako kauna zikSA de sakatA hai kyA sarpakA darzana karane ke liye dIpaka kI mAvazyakatA hotI hai, kadApi nahIM he deva balazAna moharUpI vairI ko jItane ke liye Apane jo udyoga kiyA hai, use dekhakara saMsAra samudra pAra honekI icchA rakhane vAle aneka bhavya sAtmAoM kA mahAna hita hogaa| Apa jaise durlabha jahAjako pAkara asaMkhyAta bhavya jIva Apake pavitra upadeza se ratnatraya dharmako aMgIkAra kara usake dvArA sarvAcaM siddhi jaise sthAna ko gagana kreNge| koI 2 prANI yApakI vANI ko sunakara mithyA jJAnarUpI andhakAra kA nivAraNa kara saba padArthoM ke sAtha hI gokSa-lakSmIko dekheNge| he prabhu! Apase buddhimAnoM ko mana cAhe iSTa padArthoM kI siddhI hogii| he deva Apake prasAda se hI svarga aura mokSakI prApti ho skegii| he dInAnAtha ! moharUpI phaMde meM phaMse hue bhavya prANiyoM ko Apa hI barAbara sahArA doge ; kyoMki zrApahI tIrtha ko calAne vAle pravartaka haiN| bhApake vacanarUpI megha se vairAgyarUpI apUrva bayako pAkara asaMkhyAta buddhimAna mahAna UMce moharUpI zikhara ko bAlakI bAtameM khaMDa khaMDa kara deMge / bhApake upadeza se pApI prANI apane prANoM ko aura kAmI vyakti kAma zatruko zIghra hI nAza kara DAleMge, isameM raMca mAtra bhI saMdeha nahIM hai| he svAmI ! yaha bhI nizcaya hai ki bahuta se jIva Apake caraNa kamaloM ko sevana se darzana vizuddhAdi solaha bhAvanAoM ko svIkAra karake ApahI ke samAna ho jaayeNge| prabho ! saMsArase vara karane vAle, vairAgya rUpI astra ko rakho hue Apako avalokana kara mokSa aura indriya rUpI zatru apanI jIvana lIlA ko samApta hone ke bhaya se kAMpa rahe haiM; kyoMki he dInabandhu ! Apa balavAna subhaTa haiM, durjaya pariSad rUpI dIroM ko kSaNa mAtrameM jItane kI sAmarthya rakhate haiN| isaliye he dhIra vIra prabho! Apa moha indriya rUpI vaMriyoM ko jItane meM tathA bhavyAtmAoM upakAra karane ke liye ghAtiyA karmarUpI zatruoM ke nAza karane kA zIghra hI upAya karo; kyoMki aba yaha uttama samaya tapasyA karane ke liye aura bhavyoM ko mokSa le jAne ke liye Apake hAtha meM pAyA hai| 407
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ maba suniye cAritra pramAna, prathama kahe vrata ke sanmAna / tAke haiM do bheda nidAna, dezavrata pahilI unamAna // 17 // zrAvaka pAla dhara anusarai, ekAdaza pratimA ko gharai / thAvara kI rakSA nahi hoya, paMcama praNavata pAlahi soya ||18|| durjA rAvabatI jogeza, RSi muni jati prAgAra na lesh| cAra bheda yaha prathama vicAra, tAke guNa saMkSepa samhAra IIEl grar3atAlosa Rddhi upadeza, so RSi viSNukumAra bateza / matizrutavadhi manaHparyaya jJAna, inheM lahai sau muni paradhAna // 10 // sola kaSAya jIta para vora, so kahiye jativara guNadhIra / anAgAra cauthI sAtAra, taja gRha stava nava naba dhAra // 101 / / aba ju trayodaza cArita nAma, paMca mahAbata gupti viThAma / paMca samiti pAlana paravIna, tAke bheda sunau guNalIna / / 102 // prathama ahiMsA vrata ko pAla, asa thAvara rakSA karahAla / satya mahAnata dujo jAna, satya vacana bole nija vAna / / 103 / / tRtIya pracaurya mahAvata dhAra, vastu adana na aMgIkAra / caudhau brahmacarya pAleya, astrI rAga na kimapi kareya // 104 // paMcama AkiMcana vrata mahA, parigraha rahita kAla niravahA / aba suna paMca mahAvrata bhAva saba paccIsa anukrama ThAva / / 10 / / prathama ahiMsA vrata vidhi paMca, judI judI bhASoM vacha raMca / vacana gupti pahilI bhAvanA, mArana zabda nahIM bolanA // 106 / / dUjI manogaptikI gAma, mana kara mArana nahi pariNAma / yA tRtIya bhAvanA rakSa, cala daNDa ika dekha pratakSa // 107 // Ada nikSepaNa cothI lekha, dharai uThAya vastu bhU dekha / lokitapAna bhojanA paMca, leyaM ahAra nIra zuddhaM ca / / 108 / / he bIra prabhu ! Apako namaskAra hai, pApa jagata hitaiSI haiM, Apa hI mokSa rUpI ramaNIko prApti ke liye udyogI hai' isaliye Apako hama punaH namaskAra karate haiN| apane hI zarIra ke bhogoM ke sUkha meM icchA hita ho, isaliye pApako namaskAra hai| mokSarUpI strI ke sAtha ramaNa karane ko icchA rakhate ho, isaliye Apako namaskAra hai| mahAna parAkramI bAla brahmasArI, rAjya lakSmIke tyAgI, avinAzI lakSmI meM lIna tumako namaskAra hai| yogiyoM ke bhI pApa mahAnaguru haiM isIliye pApakA namaskAra hai| saba jIvoMke parama vadhu ho, jAnakAra ho, isaliye punaH namaskAra hai| he mahAna prabhu ! isa stuti se hama yahI cAhate haiM ki paraloka meM cAritra kI siddhike liye Apa pUrI zakti dN| he vIraprabhu ! vaha zakti moharUpI zatruko nAza karane vAlI hai / isa prakAra jagata pUjya zrI vIra bhagavAna kI stuti aura aneka prArthanAyeM karake va laukAntika deva apane sthAna ko prasthAna kara gye| usI samaya tamAma devAdi sahita cAroM jAtike indroMne svayaM dhandAdi ke bajane se bhagavAna kA saMyamotsava samajha kara bhaktibhAva se apanI iMdrAniyoM ke sAtha mahAna vibhUti se bibhuSita hokara apanI 2 savAriyoM para savAra ho nagarI meM praveza kiyA devoMkI senA apanI patniyoM sahita, savAriyoM para car3he hue nagara aura bana ko cAroM prorase clii| pazcAta indrane bhagavAna mahAvIra svAmI ko eka siMhAsana para baiThA kara atyanta prasannatA pradarzita karate huye gIta natva, jaya jayakAra zabdoM kA uccAraNa karate hae kSIra sAgara se sone ke kalazoM se bhare huye 1008 kalazoM se una vIra prabhukA abhiSeka kiyA / indrane una trilokInAtha ko divya AbhUSaNoM aura bastroMse alaMkRta kiyaa| sugaMdhita dinya mAlAyeM phinaaii| isa taraha bhagavAna ko indrane khUba hI sjaayaa| pazcAta bhagavAnane apanI janma dene vAlI mAtA ko jJAnAmRtase prabhAvazAlI sarala aura moThe zabdoMmeM khUbahI sAntvanA dI / bhAiyoM ko dhairya baMdhAyA saikar3oM upadezoM se tathA vairAgyake utpanna karane vAle vAkyoM se apanI dIkSAkI bAta samajhA dI pazcAta saMyama lakSmI ke sukha meM udyamI ne vIra prabhu khuzI ke sAtha tamAma rAjya pATa aura mAtA, pitA, bhAI baMdhanoM ko tyAga kara indra dvArA lAI haI dedIpyamAna caMdraprabhA nAmakI pAlakI para savAra ho, dIkSAke liye vanako ora cale gaye / usa samaya ve jagatake svAmI tamAma devoMse ghire hue divya AbhUSaNoM se yukta atyaMta sundara mAlUma hote the| sabase pahale bhUmigocarI devoM meM pAlakI ko uThAyA aura paMDa le jA kara rakhI dI / pazcAta vidyAdhara prAkAzameM 7 paiDa le gaye, usake bAda dharmasa prema rakhane vAle tamAma devoMne apanA 2 kaMdhA lagAyA aura prAkAza mArgase calane lage / isa samayakI zobhAkA varNana karanA isaliye asaMbhava hai ki jisa pAlakI ko le jAne vAle skyaM indra aura svarga ke devatA loga hoM, usakI anupama chaTAkA varNana kyA lekhanI dvArA ho sakatA hai ? usa samaya harSa se pulakita ho tamAma deva puSpoMkI varSA kara rahe the, vAyu kumAra deva gagAke kaNoM se yukta sundara pavana calA rahe the| kaI deva bhagavAna kA maMgala gAna kara rahe the, kucha deva bherI bajA rahe the, indrako 408
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyAsAgara jI mhAra 1. RA. N PORTH indra dvArA stuti dhyAnArUr3ha munirAja
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ B att . TV TER muniyoM ke atizaya se yA unake havA lagane se laMgaDe, kuSTha rogiyoM kA roga dUra ho gayA isa bhakti se pAdita hokara nAca rahe haiN| RddhidhAro muni kA atizaya kuSTha rogI darzana karane se ThIka ho gae aura Ananda se nRtya karate haiN|
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ aba suna tya vRtta bhAvanA, paMca bheda tinake gaavnaa| prathama krodha kara jhUTha na kahaiM, dutiya mAnakara sAca na jahai // 10 // tIjai lobha artha ke kAja, bacana asatya na bola saaj| cauthI bhIruta kahI bhAvanA, bhayasauM jhaTha na bole manA / / 110 // paMcama pratyAkhyAna jurAho, hArapa nimisa vacana rAja shii| nirAvAdha bole maya baMDa, satyavRtta dRr3ha karai akhaNDa ||111 // pracaurya mahAvrata bhAvana paMca, tinake bheda sUno ghara saMca / zunyAgAra prathama pAleya, giri guha kaMdara vAsa kareya / / 11 / / vajI paramocita ghara bAsa, para ghara raMca kare nahi prAza / tRtIya parodhAkarana ju nAma para uparodhAkarana vasAma / / 113 // bhakSyazuddhi cauthI guNa khAna, caryAzuddhi dharai mana prAna / paMcama dharma visambA jAna, dharma parasa paravAda na ThAna / / 114 // brahmacarya pAMcI bidha sAra, koka prAdi nATaka zRMgAra | inako sunai na kahai munIza, prathama bhAva tiya rAga kathIza // 11 // dUjI tana manojJa nirIkSa, aMgopAMga na triyA parIkSa / dRSTi na dekhai tAhi zarIra, kAma agani sI brahma nIra // 11 // prAjJA se una devoM me yaha ghoSaNA kI ki bhagavAna kA yaha samaya mohAdi bairiyoM ke jItane kA hai| tamAma devoMne harSita hokara una prabhuke sAmane khUba hI dhUma dhAma kI-jayavaMta ho, AnaMda yukta ho, aura vRddhi pAyo / duMdubhI bAjoM ke zabda hone lage, apasarAyeM natya karane lgii| kinnarI deviyAM madhura grAvAja se moharUpI cairI ko jItane kA yaza gAna karane lgiiN| una prabha ke Age dikkumArI deviyAM maMgala argha lekara calane lgiiN| isa prakAra vIra prabhu nagara se banako cale gaye, nagara nivAsiyoMne prabhu kI bahuta hI prazaMsA kii| kitane hI loga yaha bhI kahate the ki, abhI jina rAja kumAra hI haiM, thor3I sI umarameM inhoMne kAmarUpI varI ko mArakara bar3A bhArI ucca darje kA kAma kiyA hai / aura Aja mokSa lakSmI kI prApti ke liye tapovana ko cale gaye haiN| isa taraha sunakara anya loga bhI isI taraha kahane lage ki mohako tathA kAmadevarUpI vairI ko prabhu hI jIta sake haiM. dUsare meM yaha samartha nahIM hai| usake pazcAta sUkSma vicAravAle isa taraha kahane lage ki yaha saba vairAgya kA hI mahAtmya hai, jo bhItarI aMtaraMga zaznoM kA nAza karane vAlA hai / vairAgya ke prabhAva se svarga ke bhoga, tIna loka kI saMpadAye, paMceMdrI rUpI coroM ko mArane ke liye tyAga dI jAtI hai kyoMki jisake hRdaya meM pUrNa vairAgya kA zrota bahatA ho, vahI cakravartI kI vibhUti ko kSaNa bhara meM tyAga sakatA hai 1 daridrI manuSya apanI kaccI jhopar3I ko bhI chor3ane meM samartha nahIM hai / kucha manuSya yaha bhI kahate sUne gaye ki yaha bAta satya hai ki vairAgya ke binA mana pavitra nahIM ho sakatA / isa taraha kI bAtacIta karate hue bahuta se nagara nivAsI vahA~ para pahuMce aura tamAzA dekhane lge| bhagavAna ke darzana hote hI unakA mastaka svayaM jhuka gyaa| isa prakAra trilokInAtha nagara ke bAhara prA phuNce| jaba mAtA ne bhagavAna ke gamana kA saMvAda sunA to vaha mUchita hokara putra viyoga meM komala bela ke samAna murajhA gii| pazcAt sahana karatI karatI aneka purajanoM aura bandhuoM ke sAtha pIche pIche calI gii| vaha isa taraha kahatI jAtI thI ki he beTA ! taM to muktise prema lagAkara tapasyA karane lagA, para mujhe tere binA kaise caina milegI? kisa taraha jIvana vyatIta kruuNgii| isa choTI sI umara meM tapasyA ke mahAna upasagoM ko kisa taraha sahana kregaa| beTA, zIta kAla kI bhayaMkara havA se jaba taM digambara bheSa meM banameM vicaregA, taba kaise usa zIta ko bardAzta karegA ? grISma kAlakI jvAlAoM se tamAma bana jala jAte haiM, usako kaise sahegA, zrAvaNa bhAdoM kI kAlI ghaTAoM ko dekhakara acche acche sAhasiyoM ke sAhasa chUTa jAte haiM-beTA ! taM yaha sava kaSToM ko bardAzta kara legA? basa merA hRdaya ina saba bAtoM ko jyoM vicAratA hai, tyoM tyoM aura bhI kaSTa hotA hai he patra, ati dunivAra indriyajanoMko, trailokya vijayI kAmadeva ko aura kaSAya rUpI mahAzatruoM kA dhairya pUrvaka tU apane vaza meM kaise kara sakegA ? beTA tU baccA hai aura akelA hai, phira kisa prakAra isa bhayaMkara vanako guphAoM meM raha sakegA, jisameM ki nAnA prakAra ke hiMsaka jaMgalI jIva rahA karate haiM ! isa taraha jina mAtA atyanta karuNa svara meM bilApa kara rahI thI aura mArga meM pairoM ko bar3hAtI calI jA rahI thI ki itane meM unake pAsa mahattara deva mAye aura unhoMne kahA--mAtA, kyA tuma inheM nahIM pahacAnatI? ye tumhAre putra saMsAra ke svAmI aura anupama zaktizAlI jagadguru haiM ! aAtmavezI saMsAra rUpI samudra meM apane Apako bilIna kara lene ke pahale hI apanA uddhAra to kara hI legA, sAtha hI kitane bhavya jIvoM kA hI uddhAra kara degA-yaha dhruva satya hai| jisa taraha ki majabUta rassI se baMdhA huA bhayAnaka siMha bhI sahaja hI meM apane vazabartI kiyA jA sakatA hai, usI taraha yaha tumhArA putra bhI mohAdi rassiyoM se baMdhA huyA hai| jisake liye saMsAra rUpI samudra kA dUsarA kinArA pAra karane meM bahata pAsa rahA karatA hai| aisA sAmarthya zAlI yaha tumhArA putra bhalA dInatA pUrvaka kalyANa hIna gRhameM raha sakegA? inake jJAna rUpI tIna netra haiN| saMsArako inhoMne samyak rUpeNa jAna liyA hai phira bhalA, vairAgya utpanna ho jAne para koI andhakapameM kyoM giregA?
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrava rati smaraNa nahi jAna, gRhastha kAla triya bhoga milAna / jAhi avasthA cita nAhi, so dar3ha vatI brahmacaryAhi / / 117 / / vaSyeSTa rasa cauthI bhAvanA, paTa rasa sarasa sabala bhojanA | saMpUrana vidhi karana munIza, aba mUna paMca bhAvanA dhIza // 118 / / ya saMskAra tAsa hai nAma, bhUSaNa patha sUkSma banAma / komala sara upaje tasa rAga, vajita ye upabhoga samAga ||116 / / aba parigraha paMcama vrata soya, paca bhAvanA tAkI hoya / pAMcoM indriya vaza kara rahai, tAke bheda kimapi kachu kahe // 20 // rUparasa indriya ko parabhAva, komala viSaya rahita tihi ThAva / rasanendriya paTarasa jyA~nAra, hA nirAsa so bhAva apAra // 121 // nAsA gandha viSaya ko rAga, tyAga soma bhaja bairAga / cakSu indriya rUpa manoga, tAko viSaya tajo upabhoga / / 122 / / zrotrendriya hai zabada manoga, mo suna rAga dveSa taja joga / e paccIsa bhAvanA kahI, paMca mahAvrata so saba lahI / / 123 / / aba sUna tIna gupti ke bheda, pRthak pRthak bhASai nahi kheda / trasa thAvara rakSA ke kAja, mana vaca sana pAleM munirAja // 124 / / vacana gapti pahalI hai yahI, kubacana yApuna bola nhiiN| paurahiyoM bolA nAhi, kahaM bola pariNAma na jAhi / / 125 / / aise hI mana gupta ju kahI, taihi kAyagupti kara sahI / aba suna paMca samiti ko rIta, judo judI bhASoM ghara prIti / / 126 / / IryAsamiti prathama vikhyAta, eka daNDa bhU mAdhata jAta / bhASAsamiti dutIya pahicAna, daza prakAra bhASA na kahAna / / 127 / / himita lalita pranata hai Adi, jihi vaca hoya joba nahi bAdhi / tRtIya eSaNA samiti pramAna, jala AhAra zuddha kara ThAna // 12 // antarAya taha rahita battIsa, caudaha mala TAlahi jogIza / saba koI nirmala mubizuddha, ihi vidhi leya pAhAra niruddha // 126 / / pradAnanichepana cauthI kahI, jIva jantu rakSA kara raahii| jo kachu vastu gharai ara leya, taha munIza bahu jatana kareya // 13 // samiti pratiSThApana paMcamI, mala-mUtrahi chipa zuddhahi jimI / harita rahita sanmarchana vace, aisI kriyA mahAmUni race / / 13 / / lahaSDI kAyA zuddha na kareM, thUke nahIM jIva jahaM mareM / paga prakSAlana phAmU thAna, yaha prakAra cAritra bakhAna / / 132 / / isaliye he mAtA, tuma isa pAparUNI zoka ko chor3a do| trailokya ko anitya samajha kara apane ghara jAo aura vahIM para dharma sAdhanA meM apane mana ko lagAyo / apanI priya evaM icchita vastu ke viyoga kAla meM jJAna hIna puruSa hI zoka kiyA karate haiN| jo jJAnI evaM buddhimAna hote haiM ve sadaiva saMsAra se DarA karate haiM aura kalyANakArI dharma kI upAsanA kiyA karate haiM / mahattara deva kI ina bAtoM ko sunakara jinamAtA sAvadhAna ho gyiiN| unake hRdaya meM viveka rUpI prakAzamayI kiraNoM kA prAdurbhAva haA hRdaya kA zokAndhakAra dUra ho gyaa| ve apane vizAla hRdaya meM pavitra dharmako dhAraNa kA apane kUTambiyoM evaM bhatyajanoM ko sAtha lekara rAjamahala ko vApasa lauTa gyiiN| inake bAda jinendra mahAvIra prabhujI pArSadartI devoM ke sAtha mAnava samAja ke maMgala gAna prArambha karane ke prathama khaMkA nAma ke vizAla vana meM saMyama dhArane karane ke liye phuNce| vaha bana atyanta ramaNIya thaa| zItala chAyA vAle phala puSpoMse yukta vahAM sundara sundara per3a the jo adhyayana evaM dhyAna ke liye adhika upayukta the| mahAvIra svAmI apanI pAlakI se utarakara eka candrakAnta mayI svaccha zilA para baiTha gye| usa sundara zilA kI zobhA vicitra thiiN| usa zilA ko mahAvara svAmI ke Ane ke pahale hI devoMne pAkara suramya banA diyA thaa| vaha zilA golAkAra thii| usa zilA para vizAla vRkSoM kI zItala evaM ghanI chAyA par3a rahI thii| candramA se ghire hue surabhita jala ko baM de usa zilA para chirakI huI thIM / svayaM indrANI ke hAthase bahumUlya ratnoMke cUrNa dvArA usa zilApara sAtiyAM banAye hue the| Upara kapar3ekA maNDapa banA huA thaa| usameM dhvajA evaM raMga biraMgI sundara mAlAe TaMgI huI thii| cAroM ora dhUpa kA sugandhita dhumA phela rahA thA aura pAsameM bhaneka maMgala dravya sajAye huye the| mahAvIra svAmI usa sundara svaccha zilApara uttarAbhimukha baiTha gaye aura deha ityAdi kI icchA se hIna virakta evaM mUkti sAdhanA meM tatpara manuSyoM ke kolAhala ko zAnta ho jAne para zatra-mitrAdi ke sampUrNa sthAnoM para uttama samAna bhAva kA citavana karane lage / unane kSetra ityAdi cetana evaM acetana rUpa bAhya daza parigrahoM ko mithyAtva ityAdi caudaha antaraMga parigrahoM ko aura vastra alaMkAra evaM mAlA ityAdi vastuoM kA parityAga kara diyA tathA manasA, vAcA karmaNA se pavitra hokara zarIrAdi meM nispaha pUrvaka prArama-sukha kI prApti meM laga gye| prathama unhoMne patyakAsana lagAkara moha bandhana meM phaMsAne vAle kezoM kA loMca kiyA keza ukhAr3a ddaale| bAda meM vaha jinezvara mahAvIra svAmI saMpUrNa pApa kriyAoM se nimukta hokara pradAIsa mUla guNoM ke pAlana karane meM
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ihi vidhi pArita AdarayI, aru saMjama ura dhAra kSAyika samyak dRDha dharI jaya jaya vIra kumAra / / 132 / / cIpAI mAragari hai uttama gAsa, kRSNapakSa dazamI tithi jArA hasta uttarA antara mAhi paparAhita velA vaha grAMhi / / 114 saba dIkSA' jinavarane parI, mukativadha mana icchA karI bhUpa ekasI prabhu ke saMga, tapa dhAroM tuji pariSad saMga // 135 // / tatpara ho gye| yAtApanAdi yogase utpanna uttama uttara guNoMko evaM mahAvrata samiti gupti ko unhoMne dhAraNa kiyaa| ve saba samatA ko dekhane lage dhIra sampUrNa doSoM se hIna evaM sabase zreSTha sAmAyika saMyama ko unhoMne svIkAra kiyaa| santameM unhoMne mArgazIrSa kRSNA dazamI tithike sAyaMkAla hasta evaM uttara ke madhyabAne pubha samaya meM duSprApya jina dIkSA ko grahaNa kiyaa| yaha jina dIkSA mukti rUpI kAminI ko sahacarI sakhI ke samAna thii| svayaM indra ne mahAvIra svAmI ke mastaka meM cirakAla taka rahane ke kAraNa parama pavitra unake kezoMko ratna jaTita maJjUSA (piTAro ) meM apane hAthoMse saMvAra kara rakhA / phira una kezoMkI pUjAkI "cIra-tyAga koI iTaviyogI jisase kosaMbI koI dIdI kisI para vihArInA bhI ho jo saMsAra koI tana kA robo koI taba // mula hotA. tIrthakara kyoM tyAge kAhe ko ziva sadhana karate, saMyama soM anurAge // -vartI zrI bAnAbhiH vairAgyabhAvanA jahA~ rAvaNa jaMsA vidyAdharoM kA svAmI eka strI kI abhilASA meM tIna khaNDa kA rAjya naSTa kara de, bhISmapitAmaha ke pitA jaise vIra kAmavAsanA ke vaza hokara eka machizare kI nIca jAti kanyA se vivAha karAyeM, jahAM magava deza ke samrATa zreNika bimbatAra ke pitA upazreNika kAma ke vaza hokara yamadaNDa nAma ke jaMgalI mola kI putrI tilakamatI se vivAha karAle jahA~ vizvAmitra RSi jaise mahA tapasvI kA tapa menakA jaisI sAdhAraNa strI fThA de vahAM zrI varddhamAna mahAvIra kAmarUpI agni ko vaza karane meM mahAvIra rhe| bharata ko jisa rAja-pATa ke dilAne ke lie mAtA kekavI ne zrIrAmacandrajI jaise yogya honahAra rAjakumAra ko caudaha varSa ke lie vanoM meM nikalavA diyA, jisa rAjapATa kI prApti ke lie duryodhana ne apane bhAiyoM taka ke sAtha mahAbhArata jaisA bhayAnaka yuddha karake bhArata ke pratipadA kA anta kara diyA, jisa rAjA kI prApti ke lie banavIra ne mevAr3a ke rANA udayasiMha ko maravAne ke lie hajAroM bana kiye, jisa rAjapATa ke lie mohammada gaurI ne bhArata para satraha bAra AkramaNa kiyA, jisa rAja-pATa kI lAlasA meM sikandara mahAna ne lAkhoM yUnAnI dauroM ko maravA DAlA, jisa rAja-pATa ke hetu auraMgajeba ne apane pitA zAhajahA~ ko bandIgRha meM DAla diyA, usI rAja-pATa ko zrI varddhamAna mahAvIra ne eka saccA adhikArI aura mAtA-pitA kI abhilASA ke bAvajUda dama ke dama meM saharSa tyAga diyA / zrI varddhamAna mahAvIra ne jina dIkSA lene se pahale apane khajAne kA muMha kholakara spaSTa AjJA de dI thI ki amIra ho yA garIba, jajojI mAne jAye, sunAMce tIna anya aAsa karor3a jAnAti kI anAja Adi dAna dekara unhoMne janatA kI sAta pustoM taka kI jarUratoM ko pUrA kara diyA thaa| kheta ( jamIna ) makAnAta, cAMdI, sonA, pazu-dhana, anAja, naukarI, naukarAnI, vastra, vartana, dasa prakAra kI bAhya tathA krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, zrarati, zoka, bhaya, ghRNA, srIveda, puruSaveda, naveda miyAya caudaha aMtaraMga samasta 24 parigrahoM kA tyAga karake 2120 dina kI bharI javAnI meM sampUrNa yAda kara auroM se muMha mor3akara apane Atmot ko sAdhane aura dukhiyoM ko manI sevA karane ke lie bhI mAna mahAvIra ne Imosana se 522 varSa pUrva maMgasira badI dazamI ke dina saMdhyA sama candraprabhA nAma kI pAlakI meM baiThakara jJAtakhaNDa nAma ke vana meM apane sampUrNa yantra, AbhUSaNa Adi utAra kara nagna digambara hokara jaina sAdhu ho gaye / unhoMne apane kezoM kA bhI lauMca kara DAlA aura 26 sulaguNa grahaNa karake patthara kI zilA para "oma namaH siddhabhyaH kaha kara uttara kI aura muMha karake dhyAna meM lIna ho gye| jisako apane avadhi jJAna se vicAra kara svargI ke devoM ne zrI vardhamAna mahAvIra kA tapa kalyANaka bar3e se mnaayaa| isI jJAtakhaMDa nAma ke vana meM tapasyA karate hue unako cauMtha prakAra kA manaHparSaya jJAna bhI prApta ho gayA thaa| utsAha 411
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhu ke keza taba surarAya, apane hAtha uThAye prAya / maNimaya DabA mAhi dhara laye, kSIrodadhi le tatpara gaye // 136 // manuSottara parvata teM bAhi, manuSa aMza Age nahi jAhi / tahA keza khira sahajahi gaye, DabA vajramaya rose bhaye / / 137 / / taba sUrapati vikriya kara karai, phira phira jora DabA meM dharai / aMgula eka na pAye gaye, manakara kSIrodadhi kSipa gye||138|| aba sarapati prati harSa bar3hAya, prabhu kI thati kIno baha bhAya / tuma paramAlapa parama nidhAna, tona jagata meM sugaru mahAna ||139 tuma prabhu jagannAtha guNa siMdha, ari vijayI nirmalatA bhidha / tuma gariSTha tuma vaura jineza, zrutikara pAra na lahai gaNeza // 140 / / sUra garu munijana Adi aneka, koi na samaratha karana viveka / dhara mo ura tuma bhakti var3hAya, haTha uccAra karAve pAya // 141 // bAhira grAbhyaMtara mala dhoya, nimala guNa muni paragaTa hAya / tinako tuma thati vina na suhAya, jyA bina maha kRSI heyAheya prakaTa tuma karau, sAra bastu tana mana aAdaroM / jo prabhu tumako mana meM bhaje, taba ho mana ko vikalaya tajai / / 143 // rAjapATa adhadAyaka hoya, china meM tuma tyAgI prabhu soya / tIna loka ko rAja manAga, tAko cAha karI taja zoga // 144 / / prati caMcala lakSmI jaga mAhi, so prabhu tumako china na suhAya / parama zAzvatI lakSmI thAna, tAhI ko kInI sanmAna / / 145 / / dATa karma mada mAna sahIta, moha bhUpa, dala subhaTa ajIta / tuma prabhu bora binA hathiyAra, hanyo chinaka meM dayA nidhAna // 146 / / mAta pitA bAMdhava parivAra, tajata tinheM nahi lAgIvAra / lAge bhoga bhujaMga samAna, urameM kevala mokha nidAna / / 14 / / bImA jaga meM para zaddha, kSamA pavitra karana sama buddha / mukti zrI manaraMjana hAra, pranamA trividha-zuddha avikAra ||14|| ba namabaha malya vastroM se DhAMkA aura samAroha pUrvaka kSAra-samudra ke svaccha zuddha jala meM DAlA / jaba keza jaisI hIna vastakA bhI ke saMsarga meM rahane ke kAraNa itanA adhika sammAna kiyA jA sakatA hai taba jo puruSa svayaM sAkSAt jinezvara bhagavAna kI rAjA sevA meM lage rahate haiM unheM saMsAra meM konaso aiso alabhya vastu hai jo nahIM mila sakatI hai? unako sevAse sabhI kala prApta ho sakatA hai| isa saMsAra meM bhagavAna jina ke kamala rUpI caraNoMke prAzrayameM A jAne se jisa prakAra yakSoM ko sammAna ho jAtA hai usI prakAra prabha ahaMtakA jo loga sahArA lete haiM ve cAha nIca puruSa hI kyoM na hA unakI pUjA hotI hai, aura yasta sAdara kI daSTise dekhA jAtA hai / isake bAda mahAvIra svAmIne digambara rUpako dhAraNa kiyaa| jaba ve digambara ho gaye taba unakA zarIra tapAye hue svarNa jaisA prakAzamaya evaM tejasvo dIkha par3A / mAno vaha kAnti evaM dAptikA svAbhAvika teja. bhaya samaha hI ho| isake bAda parama prasanna indra usa parameSThI mahAvIra prabhukA guNa-gaurava gAna-stuti karane lge| deva! isa saMsArameM sarvazreSTha paramAtmA tumhI ho! isa carAcara jagatake svAmI tumhI ho| tuma jagadagara ho, gaNasAgara ho. zatra vijetA ho pIra atyanta nirmala tumhI hA! he prabho, jaba Apake asaMkhya evaM ananta guNoMkA varNana dekha bhI nahIM kara sakate taya mandamati maiM kahAM taka Apake mahAna guNa evaM aizvaryokA varNana kara sakagA? aisA socakara merI badri asthira ho jAtI hai tathApi Apake prati hamAro acala bhakti stuti karane ke liye nirantara protsAhita karanI de yogIndra ! mAja aApake bAhya evaM abhyantara maloMke ekadama naSTa ho jAneke kAraNa jisa prakAra ki, medhake pAsa kiraNoMkI svAbhAvika chaTA bikhara par3atI hai, usI taraha aApake nirmala guNa-samUha prakAzamAna ho rahe haiN| svAmina yati popane indriya viSaya janya cancala sukhoMko kSaNabhaMgura jAnakara chor3a diyA hai tathApi yApakI icchA atyanta utkRSTa Atma-makhakI prApti ke liye lAlAyita hai / ataH Apako 'nirIha (icchAhIna) kaise kahA jA sakatA hai| yadyapi Apane strI ke zarIra ko nitAna deya. dhaNita evaM aspRzya samajha kara usa para se apanA anurAga (prema) haTA liyA hai tathApi mUktirUpI strImeM to ApakA satya banA hA hai, phira Apako hama 'bItarAga' (prIti rahita) bhI kaise kaha sakate haiM ? yadyapi jinheM loga ratna kahA karate haiM jana pattharoMko Apane tyAga diyA hai tathApi samyaka darzana Adi mahAratnoMkA Apane dhAraNa kara liyA hai phira Apako tyAgI bhI se kahA jAya ? yadyapi Apane kSaNa bhaMgura rAjya-sattA ko pApa kA prAzraya jAnakara chor3a diyA hai tathApi nitya, anAzavAna evaM manapameya zrelokya ke vizAla rAjya para ekAdhipatya bhI to pApa hI sthApita karane jA rahe haiM, phira Apa nispaha kaise rahe ? (yaha nindA-stuti hai|) he jagatke svAmI, Apane isa saMsAra kI caMcalA lakSmI kA parityAga karake lokottara sampatti mokSa lakSmI ko sApta karanekI icchA kI hai phira Apako prAzA rahita kese samajhA jAya? he deva, yadyapi Apane apane brahmacarya rUpI teja bANoMse apane zatra kAmadeva ko naSTa kara diyA hai, tathApi kAmadeva kI strI ratiko mApane vidhavA bhI banA diyA phira Apa kapAla kahAM 412
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyagdarzana jJAna caritra, ratnatraya bhUSaNa supavitra / vastrAbharaNa rahita saba saMga, pranamauM prabhuhi digambara aMga // 146 / / namoM mukti kAntA bharatAra, sakhA tAta pranamauM avikAra / svayaMbuddha bandI tIrtheza, tIna jJAna jina naina maheza / / 150 // indriya vimukha amita anabheva, pranamauM sanmukha Ananameva / namoM karma ari ghAtanahAra, zubha lakSaNa guNa sindha apAra // 15 // ihi vidhi tuva stavana aneka, ko budha pAra laha bhava ek| doja prabhu muhi sevaka jAna, dIkSA tapa jinamukti nidAna // 15 // dohA ihi vidhi bahu astavana kara, puni puni bhakti bar3hAya / bAraMbAra pranAma prabhu, surapati nija sukhadAya // 15 // parama puNya ko udita kara, pUjA zruti mAya / ma juga niba loka ko, gaye harSa ura lAya // 154 / / caupAI aba kaunI prabhu joga arUr3ha, nizcala tana parvata sama gUr3ha / udita bhayo jima soSamabhAna, jaga jiyako priya karatA vaan||15|| tapa bala cauthI jJAna prakAza, bhavyana ko sukha karatA jAsa / SaTa mahinA paryanta suheta, dhyAna aDola kiyo sama ceta // 15 // rahe? he nAtha pAmane apane dhyAnarUpo astra se moha numati ke sAtha hI sAtha karma rUpI anya saba zatruoMkA nAza kara DAlA phira yApaka daya meM kSyAlatA kahAM raho? he prabho, yadyapi Apane apane gine ginAye alpa saMkhyaka bandhanoM kA parityAga kara diyA hai tathApi aba to svayaM apane guNoM ke prabhAva se sampUrNa jagat ko vandhu banAye jA rahe haiN| phira Apako bAndhava hIna koI kamekI sakatA hai ? he catUra, Apane sarpake phaNake samAna sAMsArika bhogoMko chor3a kara zukla dhyAnarUpI amRtako pIliyA hai phira mApaka 'proSadha vrata' kaise hogA? he svAmin ! pApakI isa dokSAko buddhimAnoM ne grAdarakI dRSTi se dekhA aura isane saMsAra ke tApoM ko ekadama zAnta kara diyA hai| prApakI yaha parama pavitra mahA dIkSA puNyavArA ke samAna sadaiva hama bhavya-jIvoM kI rakSA kre| he deva mana vacana evaM kAya ko prati vizuddhatA pUrvaka sampUrNa jagat kI pavitra kara dene vAlI dIkSA ko prApane grahaNa kiyA hai / isI mahAdIkSA ke bala para mokSa cAhane vAle Apako namaskAra hai / Apa zarIra-Adi ke sukha se mukha mor3a cuke haiM, mokSa mArga meM nirantara agrasara ho rahe tapa rUpI lakSmI se prIti karane vAle haiN| donoM taraha ke parigrahoM ko chor3ane vAle aApako namaskAra hai| he Iza samyak darzana jJAna, cAritrarUpa tIna bahumUlya AbhUSaNoM se alavRta evaM anya pArthiva prAbhapaNoM se hona Apako 1 sApane sampUrNa vastroM kA parityAga kara zunya dizArUpI vastroM ko dhAraNa kiyA hai| Izvaratva-prAptiko sAdhanA meM bata haiM ata: pApako namaskAra hai / he jinezvara Apa sakala parigrahoM se hI evaM guNarUpI sampattiyoM se yukta haiM. prApako yArI hai. isalie Apako namaskAra hai| he nAtha, mApa indriyAtIta akSaya sukhameM citta ko lagAne vAle virakta upavAsa karake zukla dhyAna rUpI amRta ke bhoktA haiM, Apako namaskAra hai| he deva prApa dokSita hokara jAnarUpI vATa netroM ke dhAraka haiM, bAla brahmacArI haiM, toza haiM aura svayaM buddha haiM, pApako namaskAra hai / Apa karmarUpI zatrunoM ko santatike nAza mANasAgara hai. aura zreSTha kSamA ityAdizubhalakSaNoM se yukta haiM, Apako namaskAra hai| he deva, grApa isa saMsAra kI sampUrNa mAgAyoko pUrNa karane vAle haiM, parantu yApakI stuti jo hama kara rahe haiM, vaha saMsAra kI zreSTha sampattiyoM ko pAne ke liye nahIM krte| kintu jisa prakAra bAlyAvasthA meM prApane tapa-dIkSA grahaNa ko hai, vahI atulanIya zakti hameM bhI prApta ho| isa devoM ke indra ne mahAvIra bhagavAn kI pUjA, stuti evaM namaskAra karake apAra puNya kA upArjana kiyaa| isake bAda mahAvIra svAmI ne apane sampUrNa aMga-pratyaMgoM kA nizceSTa apane karmarUpo zatruoM ke nAzaka yoga kriyA kA avarodha kiyaa| usa samaya ve ceSTA zamya sundara patthara kI mUrti ke samAna jAna pdd'e| usa paramottama dhyAna ke prabhAva se catartha mana payAna prAdarbha ta hayA, jo ki mahAvIra prabhuke liya kevala jJAna prApta hone kA digdarzana thaa| manuSya prAdi yoniyoM meM prApta padAnoM ko nirvikAra hokara mahAvIra prabhu ne tuccha tRNa ke samAna jAna kara chor3a diyA aura avilamba dokSA grahaNa kara lii| una anupameya mahAn nuNazAlI zrI vIranAthako maiM stuti karatA huuN| aura namaskAra karatA hai|
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ ! hita uTha ghora lApa bhoga mamatva na aMga samAya yApaya zodhana para deta vAle nAsA dRSTi sameta / / 157 // dhanI nirdhanI eka samAna, ura saMvega trividha dRr3havAna / nA zrati manda na zIghra calAya, dayAvaMta bhU zodhata joya || 158 / / dara pura nagarI pahuMce jaba kula nAma nRpa dekhe tavaM / uttama pAtra jAna jinarAya puNya pratApa mila muhi prAya / / 156 / / vidhipUrvaka paDagA sIya, ati Ananda kiyo ura jIma tIna pradakSiNa de zira nAya, paMca aMga bhuvi baMde pAya // 160 // tiSTha viSTha svAmI yaha kahI, zuddha bAhAra lIjiye yaho tIna lokapati darzana dayo, merI janma suphala artha bhayo / 61 // sihAsana paM prabhu baiThA laM prAyau nRpa prAsuka vAra caraNakamala prakSAle mahAM, aru asnAna karAeM tahAM // 162 / / gandhodaka bandau nara Iza, tana pavitra kIno nija zIsa aSTa prakArI pUjA karI, bhakti bhAva prastuti uccarI // 163 // bho prabhu Aja sukRta yaha bhayo, gArhasthya patI suphalatA lavo pAtra lAbha ura gliso, so phala phala samoi / / 164 // bahu / aba suphala dhanya nAva zubha vAsa pAja, tuma zrAgamana bhayo virAja mukha pavitra mero saba bhayo, tumarI prastuti udyata dI / / 165|| dhyAnamagna ho socate mukti kAminI saMga nija guNa de, mahaMta prabhu bAdhArahita nisaMga // arthAt parigrahase hIna evaM nirbAdha hokara mukti rUpinI strI se sukha prAptikI abhilASA vAle aura dhyAna meM tallIna mahAvona prabhuko maiM namaskAra karatA hUM / ve grupane vora janocita guNoM ko hameM pradAna kareM / isake bAda mahAvIra svAmI yadyapi chaH mAsa paryanta anazana tapa karane meM pUrNa yogya the tathApi anya munIzvaroko caryAmArgI ne pAra kara lene kA nizcaya kiyaa| vaha pAraNA (upavAsake bAdakA cAhAra ) zarIra ko sthiti ko zakti pradAna karatI hai| mahAvora prabhu IpithakI zuddhiko dhyAna meM rakhakara vicArane lage ki AhAra dAna dene vAlA nirdhana hai yA dhanavAna ? isakA diyA huA AhAra dAna pavitra hai athavA apavitra ? ve apane cittameM tIna prakArake vairAgya kA cintayana kara rahe the dhIra aneka dAniyoM ko apane vacana se santuSTa karate hue svayaM vizuddha mAhArakI khoja meM ghUmane lage / ve na to ekadama mandagati se ghora na ekadama tIvragati se calate the / sAdhAraNa cAlase pairoMko bar3hAte hue unhoMne 'kala' nAmaka eka sundara nagara meM praveza kiyA usa nagara kA rAjA kUla atyanta pazcima ke bAda prApta hue priya dhana-koza (mAvA) kI taraha anAyAsa hI Aye hue jinadeva jaise uttama pAtrako dekhakara parama prasanna huaa| usa rAjAne mahAvIra svAmAkI tIna pradakSiNA kI aura bhUmi para pAMca maMgoM ko dekara praNAma kiyaa| bAra meM AnandallAsa ke kAraNa "tiSTha, niSTha," dahariye, Thahariye aisA kahA dharma-vRddhi rAjAne prabhuko eka pavitra evaM UMne sthAna para baiThAyA aura unake kamala jaise sundara evaM komala paraNoM ko I 1. vIra kA prathama zrAhAra jisa prakAra var3a kA choTA sA bIja bo dene se bhI bahuta baDA vRkSa utpanna ho jAtA hai usI prakAra pAtra ko diyA huA thor3A bhI dAna bahuta uttama tathA manavAMchita phala kI utpatti karanevAlA huuN| dAna ke phala se mithyASTi ko bhoga-bhUmi ke guru milate haiM aura samyagraSTi svargoM ke bhogatA huA paramparA se motA hai| bhagavAna kA prathama pAraNa karane vAlA tadbhava modAgAmI hotA hai| mukha yAtraka dharma-saMgraha pR0 171 / mahAvIra svAmI kA prathama AhAra magaya deza ke kUla grAma ke samrATa kUla ke yahAM 2 ghaNTe ke upavAsa ke bAda huA / jo nirgrantha muniyoM aura sacce sAdhuoM ko bhaktipUrvaka vidhi ke sAtha zuddha AhAra dete hai aura jinake aise niyama haiM ki muni ke AhAra kA samaya gujara jAne para bhojana kreNge| unake pApa isa prakAra ghula jAte haiM jisa prakAra jala se bahU bhUla jAtA hai| rAja-sukha aura indra-pada kI prApti sahaja se ho jAtI hai| maMsArI sukha to cAdhAraNa bAta hai, bhAMga bhUmi ke manovAMchita phala bhI Apa se Apa mila jAte haiN| guTa ne niyama le rakhA thA ki samyaSTi sAdhuoM ke AhAra kA samaya jaba gujara jAyA karenA tatha bhojana kiyA kruuNgaa| isa niyama kA mIThA phala yaha huA ki vaha kuverakAnta nAma kA itanA bhAgyazAlI se huA ki jisakI deva bhI sevA karate the| pichale janma meM icchAhita sAdhoM ko AhAra karAne ke kAraNa hI hariSeNa : khaNDa kA svAmI cakravartI samrATa huA jaba sthAgiyoM aura sAdhuoM ke AhAra karAne meM itanA puN-lAbha haiM, to jisake ghara tIrthaMkara bhagavAna kA AhAra ho usake puNya kA kyA TikAnA ? svarga to usI bhava meM gila ho jAtA hai aura mokSa jAne kI aisI chApa laga jAtI hai ki thor3e hI bhava dhAraNa karake vaha avazya mokSa prApta kara letA hai| 424
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ YA ALI trA RE SAR - SE - FRER dampara nagaro ke gaja kala mahAvIra kAmI ko yAhAra ke liya paramAne ho| darapura nagarI meM pahuMcane para gajA kala ne bar3I bhakti aura zraddhA ke bhagavAna mahAvIra svAmI kImnAna ko|
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - POT AcArya zrI suvidhisAgara , ." * veza loMca karate huye / mahAvIra svAmI na. pAsa paNa pakSA prAnanda ma vicaraNa karate the|
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhayau pavitra gAtra saba mohi, kara pavitra pada pranamA tohi / doSa sakala mere tuma hare, sukha samAja saMpUrana kare / / 166 // ihi vidhi thuti kIno adhikAra, puNya upAyau nava parakAra / bahu bidhi haraSa citta nRpa karI, dAna tanI zraddhA ura dharI / / 167 / / yathAzakti nija parakaTa kIna, pAtra dAna udyata paravIna / suzruSA bahu bhAMti kareya, bhayauM bhakti meM tatpara teya // 16 // yaha vicAra nRpa kRpAnidhAna, parama kSamA dhIraja mana Ana / kSIra anna mizrita kara ThAna, mana vaca kAya zuddhi ura mAna // 16 // prAsuka madhura sarama nidoSa, kSudhA tRSA nAzaka santoSa / so ahAra prabhu lIno jaba, paMcAzcarya' kare sura taba / / 17 / / rAjabhavana aMgana bhU mAMhi, ratnabuSTi pUrI adhikAhi / ati amUlya aru thUlaprapAra, baraSa mano megha kI dhAra / / 17 / / pahupa sugaMdha vRSTi adhikAra, dudabhi zabda hoya atisAra / jaya jaya ghoSa hoya ati dhanI, dAtA jaza gAveM sura manau // 17 // parama dAna phala bahu bidha hoya, bhava samudra te tAra soya / jihi ghara konoM gamana jineza, so dAtA dhana jagata maheza / / 173 // dAna puruSa kI parama nidhAna, svarga mukti ko kAraNa jAna / bahu prakAra jAke graha deva, jaya jayakAra kareM svameva / / 174 / / uttama pAtra dAna phala loya, koTina kI dhana prApati hoya / parabhava svarga bhoga bhUlahai, tapa kara phira zivapantha ju gahai / / 175 // maba purajana naga aMgana mAhi, ratana rAzi dekha mAlikAhi / gaaii| hama baina, dAna nAnA phala ati sukha daina / / 176 / / tina baca sUna bhavijana imi kahai, dAna tanauM phala bahu vidhi lhaiN| koI bhogabhUmi sura koya, koI mokSa lahaiM tapa joya // 17 // dohA vardhamAna jinarAja imi, lInoM parama prahAra / bhUpati bhavana pavitra kara, phira vana gaye saMvAra / / 17 / / dAna tanoM phala nRpa lahyo, mukha saMpati guNa geha / bahujana haraSa bar3hAya hi, kiyo dAnasauM neha / / 176 / / pavitra jalase dhoyA / una prabhake pAda prakSAlita jala ko rAjA ne apane sampUrNa aMgoM meM lagAyA / isake bAda rAjA ne jalAdi zAha prakAra ke prAsaka dravyoMse prabhakI bhakti pUrvaka pUjA kii| rAjAne apane mana meM vicArA ki Aja ghara meM supAtra uttama atithikA jAnese merA gArhasthya-jIvana saphala huyA / maiM puNyakarmA huuN| isa pavitra bivekase rAjAkA mana aura bhI vizeSa pavitra ho gyaa| 1. bora svAmI ke AhAra ko apane avadhijJAna se jAna kara svayaM ke devoM taka ne paMca atizaya kiye| 2. vIra-caraNa-rekhA jame yoddhAoM meM vAsudeva, phaloM meM aravinda kamala, kSatriyoM meM cakravartI zreSTha haiM / bane hI RSiyoM meM zrI varddhamAna mahAvIra pradhAna haiM. ki jinake caraNoM meM apanA sira jhukAne ke lie svarga ke indra aura saMsAra ke cakravartI lAlAyita rahate haiN| -sUtra kRtAMga sone kI pAlivI meM calane vAle rAjakumAra varddhamAna AhAra karane ke bAda nage pAMva paMdala jaMgala ko vApisa lauTe aura eka vakSa ke nIce padamAsana lagAkara dhyAna meM lIna ho ge| thor3I dera bAda usI rAste se puSpaka nAma kA mAmudrika zAstrI gujarA to usane vIra svAmI ke caraNoM kI rekhA dekhakara apane sAmudrika jJAna me jAna liyA ki yaha caraNa kisI bahuta bhAgyazAlI aura pratApI samrATa ke haiM, usane vicAra kiyA ki avazya koI mahArAjA rAstA bhUlakara isa jaMgala meM A cusA / yadi maiM unako sahI rAstA batA dUM to ve mujhe itanA dhana deMge ki maiM sArI umra ko jIvikA ko cinA se mukta ho jaauuNgaa| yaha socakara vaha pAMva ke cinhoM ke sAtha-sAya calatA huA usI myAna para pahuMca gayA ki jahAM vIra svAmI dhyAna meM manna the| vaha pAge ko canane lagA, parantu pAMva ke nizAna Age na dIdhe / vaha kevala usa vRkSa taka hI the / sAmudrika zAstrI ko bar3A koI samrATa najara na par3A / bIra svAmI ko sAdhAraNa gAghu jAna kara vicAra kiyA ki zAyada merI samajha meM kucha antara raha gayA ho, usane vahIM AnI pustaka ko agala se nikAla kara vIra svAmI kI rekhAoM se milAna kiyA to vaha Azcarya karane lagA ki pustaka ke anusAra lo ye bahe bhAvazAlI samrATa hone cAhiye, parantu yahAM to inake pAsa laMgoTI taka bhI nhiiN| usane socA ki merI yaha pustaka galata hai jisa taraha Aja isase mokhA hayA yAindA bhI bhaya hai, isalie vaha apanI pustaka ko phAr3ane lgaa| jo loga vIra svAmI ke darzanoM ko Aye the unhoMne pUchA, paNDitajI yaha kyA? usane kahA, "merI pustaka ke anumAra the caraNa rekhAyeM kisI pratApI mahArAjA kI honI cAhiye, parantu unake sthAna para maiM aise sAdhAraNa manuSya ko dekha rahA hU~ ki jisa becAre ke pAsa eka lattA taka bhI nahIM, merA grantha galana mAlUma hotA hai, isake rakhane se kyA lAbha?" logoM ne samajhAyA ki pavitajI ! jina ko Apa sAdhAraNa bhikSuka samajhate ho ye to mahArAja siddhArtha ke bhAgyazAlI rAjakumAra hai, jinhoMne rAjyakAla meM kisI bhI yAcaka ko khAlI hAtha nahIM lauTayA aura aba eka aisA asAdhAraNa dAna dene ke lie taiyAra hue haiM ki jisako pAkara saMsAra ke samasta prANI samvA sukha aura zAnti anubhava kreNge| yaha sunakara paNDitajI bar3e prasanna hue aura bIra svAmI ko bhaktipUrvaka namaskAra kiyaa|
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI aba jinapati bahira saresA, pura grAma phira bahu deshaa| kachu mamatA aMga na AnA, nAnA aTavo udyAnA / / 18 / / tapa dvAdaza bheda bakhAnau, jinavara mana vaca tana tthaanii| prabhu anazana prathamahi lInI, jAba cAra prahAra na konau / / 11 // phira abamodara tapa kahiye, tahaM alapa ahAra jU lahiye / vrata saMkhyA ura avadhArI, so vastu saMkhyA tapa bhArI // 182 / / bhojana rasa svAda na kInau, rasa tyAga mahA tapa lInA / jaba pAsana zayana ju nyArai, vivikta zayyAsana dhAre / / 183 / / aba kAya kaleza sa jIja, nija kAya kleza hi kIjai / varSA Rtu tarake mUlA, taha vAyu bahai pratikulA // 14 // sita kAla nadI sara tIrA, jAr3e sauM kaMpata zarIrA / prabhu dhyAna agani tapa bhArI, zita jAya mahAbhayakAro / / 18 / / Rtu grISama bhAnu je tejA, giri tuga zilA kI sejA / so saravara rahui na kIcA, prabhu dhyAna supaya tana soMcA / / 1865 yaha vAhija paTa tapa guniye, yAbhyaMtara paTa aba suniye / jo pUrava cintA tyAge, nija prAtama khoja hi lAge / / 1871 mada indriya dhoya bahAvaM, so prAyazcitta kahAvai / jo hoya apanate bhArI, tas vinaya kara adhikArI / / 18 / / jo roga sahita tara hI supA kI kIjai / jo bAraha vrata dRr3ha hoI, vaiyAvRta jAnI soI // 186 | svAdhyAya paMca vidhi kIjaM, so svAdhyAya hi taga lIja / kAyotsargAsana sAdha, tahaM cArau dhyAna arAdhe / / 160 / / piNDastha padastha vakhAnI, rUpastha rUpAtita jAno / imi karma mahAbana jArI, tA vAyotsarga sudhArau // 191 / / dohA vIranAtha jinarAja ne, dvAdazavidha tapa kona / prAtmavIrya paragaTa bhayo, rAga dveSa mada hona // 162 / / he deva, he prabho, Aja Apa ke Agamanase maiM dhanya ho gayA, Apane mere ghara ko parama pavitra banA diyA, aisA kahane se rAjA kA vacana pavitra ho gyaa| pAtra dAna karane se merA hAtha evaM zarIra pavitra ho gyaa| aisA socane se rAjA ko kAyA zuddhi ho gyii| usane kRta prAdi doSoM se hona prAsuka annase hone vAle vimala eSaNA (AhAra) ko zuddha kiyaa| isa prakAra usa kula rAjAne navadhA bhakti dvArA mahAna puNya kA upArjana kiyaa| vIra-upavAsa bhagavAna mahAvIra ne bAraha varSa se bhI adhika mahAkaThina tapa kiyaa| isa dIrghakAla meM unhoMne kevala 346 dina hI pAraNa kiyA tathA sabhI upavAsa nirjala hI the| 50 anUpazarmA : barddhamAna (jJAnapITa kAzI) pR0 30 / vIra svAmI ne sAMsArika padArthoM kA rAga-dveSa aura moha mamatA to tyAga hI dI zrI, parantu unhoMne zarIra kA moha bhI itanA tyAga dipA yA ki AhAra taka se bhI adhika sacina yo / AhAra ke lie nagarI meM jAne se pahale aisI pratijJA, kara lete the ki amuka vidhi se AhAra pAnI milA to grahaNa kareMga varan nahIM / ve apanI kaThina pratijJA ko kisI ke sanmukha bhI na karate the| aneka bAra aisA huA ki tIna-tIna cAra-cAra dina ke bAda AhAra ko u aura rAjA, prajA sabhI mahA svAdiSTa bhojana karAne ko unako pratIkSA meM apane daravAjoM para saTTe rahe parantu vidhipUrvaka AhAra na milane para vaha binA AhAra jala lie jaMgala meM vApasa lauTa aaye| aise avasaroM para apane antarAya phrama kA phala jAnavara hRdaya meM kheda kiye binA hI vaha phira tapa meM lIna ho jAyA karate the| eka bAra kauzAmbarI ke jaMgala meM mahAvIra svAmI tapa kara rahe the ki unhoMne pratijJA ko-AhAra kisI rAja kanyA ke hAtha se lUgA, usa rAjya kanyA kA sira muDA huA ho, vaha dAmI kI avasthA meM kaMda ho aura AhAra meM kodoM ke dAne deN| dekhiye zrI varddhamAna mahAvIra kI pratijJA kitanI kaThora haiM / kanyA rAjakumArI ho parantu usakI avasthA dAsI kI ho aura sira muDA ho, yadi kisI eka vAta kI bhI kamI raha gaI to AhAra-pAnI donoM kA sAga / bIra svAmI aneka bAra AhAra ko uThe parantu vidhi pUrvaka AhAra na ho sakA / yahA~ taka ki AhAra-pAnI liye unheM chaH mAsa ho gye| 416
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI kSamA bhAva saba ho so mAne, kAMcana kAMca barAvara jAne dhana kana jinake eka samAna mahala masAna bheda nahi yAna || 193 / / dusa mukha jAnahi eka hi bhAva jIvana maraNa barAvara cAva mitra donoM sama eka panI niradhanI eka hI Teka // / 194 // va upajI prabhu ko Rddhi buddhi] sauSadhi kSetra vaca dohA siddhi aneka prakAra tapa rasa vikraya dharasa tina guNa kriyA sahita savaiyA ikatIsA varNana karI, lahi Agama anusAra / / 11 / / aSTI kaho, tina Rddhi tisa vassa / / 126 // prathama buddhi bihAra prabhAva zrI punIza ura dhAniye - kevala mana:paryaya avadhi bIja koSTha saM-bhinna srota tathA pAdAnusAra hAM jAniye / dUrI parza dUrI rasa ghrANa zrI zravaNa dUrI, dUrI bahU bhAMta avalokana bakhAniye - deza pUrvA caturdaza pUrvI pratyeka vAda prajJA naimittaka bheda bhraSTAdaza pramAniye / / 117 / / paDi chanda 5 sahaM tIna loka bhAju ema. hi jalakI bUMda hasta jema yaha kevala Rtu prathama nAma, jahaM jIva sarva iSTo virAma // 118 // aba mana:paryayajIya buddhi, taji mana vikAra nirmala hi zuddhi | sabake mana kI Ane ju jIva, jaiso jAke hirade pratIva / / 166 // tAhI meM hai suna bheda dova, Rju vipula kahe bhagavAna soya sabake manako hai sarala bhAva, so Rjumati bAre ko lakhAna // 200 // sUdhI Ter3I jo jAna leya, yaha vipula matI tAso kaya / puni avadhi buddhi tIjI pramAna, so Agama zAstara bhavabakhAna // 201 // bina pUche nahi pahicAna hoya, jaba pucchaya uttara kahada soya / hai avadhi bheda tInoM prakAra, dezAvadhi paramAvadhi ju sAra // 202 // jo eka deza kI kaha dakSa so dezAvadhi munivara pratakSa jahaM dvIpa bar3hAI varana bheda, bhUmi paramAvadhi bhASe niveda / / 503 / / kahi tIna loka saMbandha joya, sarvAvadhi aisI guNa ju hoya aba vIrjabuddhi caudhIya Teka, pada eka par3hata prApati aneka // / 204 // puna koSTha buddhipaMcama bakhAna, jahaM sunahi eka asa loka ThAna kahi prazna agi soi kachu bheda chipI nahi rahai koi / / 205 / / bhinnatA buddhi paSTha, nava bAraha jojana tI variSTha dala cakravati te taka pramAna nara deza deza ke tAhi yAna || 206 // jo bolahi ekahi bAta sarva pahicAnahi tinake vacana parva pAdAnusAra uttamaha buddhi, pada yAdi paMta kI karahiM buddhi / / 2073 so sakala grantha arthaha samasta, aru kaMThapATha bhaja muni prazasta dUrI saparasa bhraSTama ganei, guru laghu cIkana aru rukha dharei // 208 // komala kaThora graru uSNa zIta, yaha ATha prakAra saparsa rIta so dvIpa grar3hAI lI utiSTha ika jojana teM jAneM kaniSTha // 206 // sabake guNabhASa juda judeya, tapa bala khA~ se saba jAna leva bhaya navamI dUrI rakhana pApa, madhu vikta kaTuka AmalakayAya / / 210 // / , / 1 yaha parama durlabha uttama pAtra hI mere bhI bhAgyase prApta huA hai isaliye merA yaha AhAra dAna savidhi pUrNa rUpeNa sampUrNa hai| aisA zreSTha vicAra karake vaha rAjA atyanta yaddhAzIla banakara apanI zakti anusAra pAtra dAnake mahAna udyoga meM laga gyaa| kintu usa mahAdAna ke prabhAva se utpanna ajasa ratnavRSTi evaM korti kI abhilASA usa rAjA ne nahIM kii| vaha sevA pUjA ityAdike dvArA pranakI bhakti meM laga gayA, aura dharma siddhike nimitta anya kAryoMko jo vaha kiyA karatA thA una sabako tilAMjali de dii| usa rAjAne socA ki yaha prayuka bAhAra hai aura dAna dene kA yahI zreSTha samaya hai| yaha zo puruSa kisa prakAra upavAsoM ke una masA pezoM ko dhairya pUrvaka saha letA hogA inheM uttama vidhi se AhAra denA caahiye| usa rAjAne aisA vicAra kiyaa| rAjAne isa prakAra mahAna phalako dene vAle zreSThadAtA ke uttama guNoM ko apane meM grahaNa kiyaa| isake bAda rAjAne hitakAraka uttama pAtrako manasA, vAcA, karmaNAse pavitra hokara zraddhA-bhakti ke sAtha vidhi pUrvaka khIra kA AhAra dAna diyaa| 417
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ e rasa jo koI kahai bhASa, to dvIpa ar3hAI svAda cAkha / so svAda bakhAna suni gahora, yaha Rddhi lahI kara tapa zarIra // 211 / / ava dazamI dUrI ghrANa jAsa, duragaMdha aura suragaMdha vAsa / so pUrva rIti muni jAni leha, yaha nAsA viSaya vilAsa jeha / / 21 / / puna dUrI-zravaNa ju ika dova, haiM sAta viSaya tAke suneva / so RSabha niSAda gAMdhAra tIna, cauthe ko SaDaja ju nAmalIna / / 213 // paMcama madhyama dhaivata chaTeva, paMcama mili svara sAtau ganeva / jo puruSa zavada hai RSabha nAma, nabhagaraja niSAda dvitIya ThAma ||214 / / pana prajA zabada gAMdhAra hoya, majAra zabada jaha pahaja joya / pancama madhyama yaha zabada rUpa, chaThamauM dhaMvata gajavara anUpa / / 215 / / kokila vara paMcama svara hI sAta saba paMca zabda kahiye vikhyAta / hai prathama zabda jahaM marmavAja, phukAra dutiya tahaM taMta sAja / / 216 / / cautho majIrAdika bakhAna, jala lahara zabda paMcama pramAna / so pUrva rIti jAne lakhAva, saba dvIpa ar3hAI ke prabhAva // 21 // dUrI avalokana dvAdazetra, raMga zveta pIta anurakta bheva / tahaM kRSNa nIla saba paMca varNa, pUrvokta dUra te jJAna gharNa // 218 // daza pUrvabuddhi terama vastrAna, darza pUrva aMga ekAdazAna / vina pahu~ sakala vidyA laheya, rAMpUraNa artha hi sukha kaheva / / 216 // aru rohiNI devI kSullikAdi, sabapaMca sapta taM dhara viSAda / mila kara kaTAkSo hAba bhAva, thira rahai tahA~ mana dhyAnacAva / / 220 / / caudaha pUrvA budhi caudazeva, nahaM caudaha pUrva ju aMga teva / bina ho zrama saba hI par3ha kahAya, so dvAdazAMga zruta jJAna rAya // 221 // sata saMyama ajha cArita vidhAna, te vina upadeza hI lahai jnyaan| indriya dama tapa ghorAnughora, vaha budhi prateka pandramahi jora / / 222 // aba SoDazamI hai bAda buddhi, bahu vAda karana pAvai trizuddhi / te indra Adi vidyA pramAna, ika uttara sabako mada galAna / / 223 // budha prajJA satrami sunahu tagya, saba tatva aratha saMjama mutagya / tini bheda thUla mUkSama anaMta, vina dvAdazAMga vANI kahUMta 1 / 224 // aTThArama budhi naimitta anna, tinake guNa ATha prakAra bhanna / svara antarIkSa bhUmaMDa chinna, vyaMjana lakSaNa aru sUpana bhinna // 22 // khaga caupada kI bhApA prajota,pragaTa muni hiya para sahaja priit| tinako jo kachu bhAvIya kAla, dukha sukha baranaM svara aMgabhAla ||226 // graha bhAna soma prAdika prazasta, zubha azubha Adi phala udaya prst| tahaM tItA nAgata vartamAna, varanai tu aMtaricha bhagavAna // 227|| pichalI suvasta kachu bhU maMjhAra, dravyAdika saba nAnA prakAra / aru bhUpa kapa barata ju soi, varane bhU aMgahi tRtiya joi / / 228 / / nara pazu dukha-sukha sabakI janAya, vaidyaka sAmudrika saba subhAya / karuNA juta prAH muni prasaMga, pragaTa upakAra ju maMDa aMga // 226 // taha vastra zastra senAdi chatra, prAsana avastra kaMTaka azastra / ekasa suranara mukha aMsajhAra, gomaya aru agani binAzahAra // 230 / / zubha azubha upAbata phalaju soya, pragaTai bakhAna saMzaya na koya / yaha chinna aMga paMcama ganaMta, buddhi naimittika munivara bhanata // 23 // tila mase ju lahasana inahi Adi, haiM sAmudrika te jUda anAdi / tinake phala darane pUrva jJAna, yaha vyaMjana aMgahi guNanidhAna / / 232 / / lakSaNa zrI vRkSAdika bhanIka, aSTottara zata tinako ju ThIka / kara pagata ra zubha graha agabha jema, varanaM so lakSaNa aMga tema / / 233 / / jagamAMhi padAratha sakala hoya, te supana viSa jo lakhahi koy| tinako phala kahi saMzaya miTAya, yaha supanaaMga pAThama subhAya / / 234 / / dohA yaha aSTAdaza bheda yuta, buddhi Rddhi guNa geha / bimala rUpa pragaTai sadA, pAya tapodhana deha / / 235|| vaha vizuddha AhAra prAsuka svAdiSTa thA, nirmala tapako bar3hAnevAlA thA, aura kSadhA pipAsAko zAnta karane vAlA thaa| usa rAjA ke dAna se devatA loga bahuta prasanna hue aura pUNyodayake kAraNa rAjaprAsAda ke prAMgana meM ratnoMkI mUsalAdhAra varSA huI / usa ratna varSAke sAtha hI sAtha puSpa vRSTi evaM jala vaSTi bhI hii| usI samaya prakAza maNDala meM dundubhi ityAdi bAjo kI gambhAra tumuladhvani hii| una vAdyoMke mahAna rAgoMko sUnane se aisA jAna paDatA thA mAno ve rAjAke pUNya evaM uttama yazakA gambhIra svarameM gAna kara rahe hoM ! usI samaya deva bhI 'jaya jaya' ityAdi zabha zabdoM kA uccAraNa karate hue kahane lage ki he prANiyA, yaha paramottama pAtra zrImahAvIra prabha dAtA ko isa saMsAra rUpI mahA samadra se anAyAsa hI pAra utAra denavAle hai| yaha dAtA atyanta bhAgyazAlI evaM dhanya hai jisake yahA~ ki apane pApa svayaM jinarAja pahaMca jaay| aise utama dAna ke prabhAva se dAtA ko svarga evaM 418
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ iti buddhi Rddhi varNana dohA Rddhi auSadhI bheda basU, viTamala Ama ujalla' / vRlla sarva vRSTi viSA-dAzana viSa guNa malla / / 236 // gItikA chanda viTaRddhi muni viSTA ju lepahi, rAkala roganako hre| nirmala niroga zarIra nibase, aMga paratApahi dhrai|| lahi maila dA~ta ju kAna nAsA, roga lasa dekhata Dara / dhAtu sakala kalyANakArI, mala Rddhi yaha guNa vistarai // 237 / / rogasauM asi' aura dArida bhAga hIna ju citava / taha hAtha chuvatana sakala sAtA pAma aMgahi guNa sabai / / muni zrama jalahi la tana lagAvata hoya sukha hI camai / nAsa asAtA deha parasata aMga ujvala yaha namai // 238 / / mUtra thaka khakAra muniko-vyAdhi hara dhAnuhi raca / manake manoratha pUra rAkha-culla guNa saba bhrama kharca / / muni aMga parasa ju pavana Avai karahi sukha tana dukha hara / nAsai ju agha pAtApa jiyake sarva aMga ja yaha Tarai / / 23 / / mUni sarpa kATyo hoI koI tathA kAhU biSa piyo / dRSTi parata pAtApa nAhI dRSTi vipa gUNa philyii|| duSTa jana munirAja ko viSa mitha bhojana devhiiN| to hoya amRta chinaka meM hI viSa tana parabhAva hI / / 240 / / iti auSadhi Rddhi varNana dohA aba suna kSetra ju Rddhi ko, varanauM zAkhA doya / prathama adhinna mahAnaso, kSetra mahAlaya hoya // 241 / / gItikA chanda jAkai ju muni jaba hoya bhojana; dIna vaha phala yaha la hai / cUkA dala ju rasoI khAtahi, tAsata adhikI rahai / / kSaya bhaI prakRti labhAntarAyI, tathA upazama ke udai / tapa balahi pragaTai guNahi aiso nAma adhinna mahAna hai / / 242 // jahAM mUnivara karma nAhi, cAra hAtha ju bhuvi parai / kodi nara sura pazuna vala taMha, nirAbAdhaka tana dharai / / kaSTa muniko kabahuM nAhI, yaha prabhAvahi thala vahI / aba china mahAlaya aMga dujo, kahyau pAgama lahi sahI / / 243 / / dohA kSetra Rddhigaha vimala guNa, sauhe tapa muni Iza / devana ko durlabha sadA, bhASI zrI jagadIza // 24 // iti kSetra Rddhi varNana mokSa prApta hotA hai| isa loka meM to tuma logoM ne dekhA hI hogA ki uttama-pAna ko dAna dene se bahumUlya apAra ratna rAzi kI prApti hotI hai evaM vimala yazakA vistAra hotA hai paralokameM bhI svarga sampadAe evaM bhoga vibhUtiyAM prApta hotI haiM jinake dvArA cirakAla taka prAnandopabhoga kiyA jAtA hai| ratnavRSTike kAraNa rAja-mahala kA prAMgana bhara gyaa| A~gana meM par3I huI una ratnoM ke derako dekhakara bahata loga paraspara kahane lage ki dekho, dAna kA kesA uttama phala hai ? pAkhoMse dekhate hI dekhate yaha rAja prasAda bahamalya ratnoM kI varSA se bhara gayA! dUsare ne kahA yahAM kyA dekhate ho ! yaha to atyanta alpa phala ko ho tuma apanI AMkhoM se dekha rahe ho / uttama pAtra dAna se to svarga evaM mokSa ke akSaya sukha anAyAsa hI prApta ho jAte haiN| ina logoM ko kathanopakathana ko manakara evaM apanI prAMkhoMse pratyakSa pAtra dAnakI mahimA ko dekhakara bahuta se jIva svarga evaM mokSa phalakI kalpanA karane lage aura pAtra dAnakI mahattAmeM vizvAsa kara liyaa| pAhAra dAnake samaya vItarAga zrImahAbIra tIrthakara ne apane zarIra kI sthiti ke vicAra se aMjalipUra rUpI pAtrake dvArA
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI aba tuma sunau Rddhi balasAra, mana vaca kAya vividha parakAra / bhinna bhinna tinake guNa kaho, jaise jina zAsana meM ladyau / / 245 / / zruta AvaraNI karma pradhAna, tAke kSaya upazama tai jAna / antamUharata viSa samartha, dvAdazAMga vANI ko artha / / 246 // tinako mana meM kara vilAsa, yaha kahiye manavala parakAsa / dvAdazAMga bANo aAdhana, kahata mahAsukha upaja caina / / 247 / / tinako kaSTa na hoya lagAra, vacana atula bala ke anusAra / vANI par3ata veha zrama nAhIM, par3he mu anta muharata mAhIM // 24 // kAya akhaMDita bala ko kara, atula prakhaMDa mahAvala dharai / sohai jinako subhaga zarIra, kAya aMga jAnau vara vIra // 246 / / pohA yaha bala Rddhi gaMbhIra guNa, pragaTa bakhAnI deva / udaya hoya tapa yoga meM, jinavANI lahi meva // 250 / / iti valaRddhivarNana paddhaDi chanda aba sunaha bhavya tapa Rddhi sAra, tAmeM guNa varanauM sapta dhAra / te ghora mahata ugraha ananta, atidIpta tapta yoraha gunanta / / 251 // puna brahma dhora saptama bakhAna,ava tinakai guNa suna bhavisujAna / nava bhUmi samAna ju jahA~ hoya, jogAsana ruci sI karakoya // 252 // paddhar3i chanda tahaM sahahiM upadrava kaThina aMga, yAhI so kahiye ghora aMga / siMha bikrIDana vrata grAdi nAma, aSTottara zata jhamakrama vakhAna / / 253 // so kareM upAsa ju sadA kAla, aru mauna sahita aMtarAya pAla / jo yA vidhisauM tapa tapahiM trAsa, so mahata aMga jAnau prakAza / / 254 // puna veda kAya vasu vAsa mAsa, yaha Adi karahi bahute upAsa / nirvAha tahAM bahu joga rUr3a, yaha ugra aMga ko guNa agUr3ha // 25 // kara ghora vIra tapa bahuta bhAMti, tina ghaTai na kabahUM aMga kaaNti| upajai nahi durgadha muni zarIra, yaha dIpta aMga ko guNa gahIra / / 256 / / so kara prahAra nahi hai nihAra, jyoM tapasa loha para nIraDAra / sokhai sunIra nahi sahaiM pIra, vaha tapta aMga jAnI ju vIra // 257 // te pratIcAra vina muni rahAya, vaha ghora guNa tapa muni kahAya / dukha kAmAdika muni nahi dhareya, so ghora brahmacArI kaheya / / 258 / / dohA tapa ju Rddha ke sAta guNa, abhyAsa munirAja / anukrama tAtai jAniye, kevala jJAna samAja // 256 / / iti tapa Rddhi varNana dohA SaTaguNa varanI Rddha rasa, grAsana viSa viSa daSTa / ghata paya madhu amRta sabahi, jude jude kara tiSTha // 26 // khIra kA AhAra grahaNa kiyA aura isa pAhAra grahaNa ke uttama phala se rAjA ko anukampita evaM usake ghara ko pavitra kara puna: bana ko cale gye| rAjAne bhI apane janma gRha evaM dhanako apratyAzita puNyakArI samajhA aura ve apanA ahobhAgya samajhane lge| isa dheSTha dAnake mana, vacana evaM kAya dvArA anumodana karaneke kAraNa arthAt dAtA evaM pAtrakI prazaMsA karake bahuta logoMne dAtAke samAna hI uttama puNya kA upArjana kara liyaa| udhara jinezvara mahAvIra prabhu nAnA deza ke aneka nagara, grAma evaM bana upavanoMmeM vAdhukI taraha svaccha mati se vicarane lge| ve mamatA moha se rahita the aura yoga dhyAnAdi kI siddhi ke liye siMha ke samAna nirbhaya hokara rAtrike samaya meM bhI parvatakI aMdherI guphAmeM zmazAna meM aura ekadama bhayaMkara nirjana vana meM rahate the| kramazaH chaThe pAThava uvavAsase prArambha kara cha: mAsa takake 420
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ paddhaDi chanda tapake balate yaha pada lahAya, so maraNa samaya jaba hoya Aya / taha nisaMdeha prAnani vinAza, yaha Asana biSaguNa ko prakAza // 261 / / citavaM jAhi tana krodha hoya, jo prANI tatachina marahisoya / yaha yadyapi muni hai dayAsiMdha, yaha dRSTi viSApara tApa lidha / / 26 / / koI bhojana muniko rUkSa deta, ghara kara para sau grAhAra leya / para sata svahasta ghRta cuMbata jAya, yaha ghata srAvaka guNako subhaay||263|| aru dugdha cuMbai vAhI prakAra, paya srAvaka aMga pratApa dhAra / yaha parva rItasama madhura jAna, so madhura srAviko phala vakhAna / / 264 / / prati amRta muni kara srava soya, tada kSudhA tRSAko haraNa hoya / ihi bhAMti munihi pAhAra deya, yaha amRta sAbi juphala' kaheya / / 265 / / dohA yaha varanI rasa Rddhi kI, dezA punIta anuup| tinakai pragaTata hai sadA, je muni mukti sarUpa / / 266 / / iti rasaRddhi vrnnn| dohA kahA~ vikriyA Rddhi ke ekAdaza guNa soya / aNimA mahimA lagghimA, garimA prApati hoya // 267 / / prakAmitva IzitvatA, dazitA apragha taap| aMtara dhyAna ju dazama hai, kAmarUpitva tathApa / / 268 / / caupAI eka eka ko varaNana karauM, sukhasauM bhavasAgara uddharauM / aNUmAtra kara dehI bheSa, kamala nAlake chidra praveza // 26 // soi tahAM cita pUre mUta, cakravarti taba rahe vibhUta / so saba nija vapu meM le dharai, maNima prathama carita raha kara / / 270 / / jojana eka lAkha jo tuMga, meru samAna zarIra abhaMga / aba cAhe taba race banAya, mahimA te yaha guNa adhikAya // 27 // pavana samAna dekha saba Thaura, yaha jaga meM halako nahiM prora / tAhI te laghu dharai zarIra, laghimA guNa aiso gaMbhIra // 272 / / vana kahAvai bhArI yahAM, yaha te mora bakhAnI kahAM / tAhI sama tana dhAraM soi, garimA ko guNa aiso hoya // 27 // baiTho zrApa dharA para lasai, meha aMga graMmulasauM dhasa / sUraja Adi jyotiSI deva, sabako parasai prApati eva / / 274 / / jalapara gamana bhUmibata kara, bhUtai antarIkSa paga dhre| nija tanataM senAdika raca, prakAmitva yaha guNako laMca / / 275 / / jaba jiyameM kara vividha hulAza, jaga kI prabhutA ko prkaash| tIna lokapati mAne pApa, yaha Izitva tanoM paratApa // 276 / / nara tiryaca amara de prAdi, sakala jIva varateM ju anAdi / sabako nija vaza kara munirAva, yahai vazitva amala parabhAva // 277 // dargama viSama pahAra utaMga, jina pai calirva ko mana pNg| tina giri gamana prakAza samAna, apratighAta sUgUna yo jAna / / 278 / / sabako dekha vaha na lakhAya, adaraza rUpa sadA ho jAya / antaradhyAna tanoM vala joi, tapa bala kaha na paragaTa hoi // 276 / / sura nara khaga tiryaca vicAra, tinako rUpa vividha parakAra / dharai jAsako cAhai rUpa, kAmarUpi guNa yahI anUpa // 25 // anazana tapako karate the| ve kisI pAraNAke dina avamaudarya tapa aura kisI pAraNAke dina lAbhAnta rAyakI icchAse pApoMko dUra karaneke liye catuSpakSAdi kI pratijJA karake vRti parisaMkhyAna tapa karate the| kabhI nivikAritA pAneke liye rasa tyAga tapa karate the evaM kabhI uttama dhyAnake liye banAdike ekAnta sthala meM zayyAsana tapako karate the| varSA kAlameM jaba ki sArA prakRti jhaMjhAvAtake ugra AloDanase tharrAtI huI dRSTi gocara ho rahI thI taba mahAvIra prabhu dhayaM rUpI kaMvalako pror3hakara kiso vRkSa ke nIce samAdhi lagAye rahate the| zItakAla meM ve kisI catuSpatha (caurAhe para athavA saritA taTapara dhyAna meM magna rahate the| isa prakAra kitane hI vRkSAMko jalA denevAlA bhayaMkara hima pratApako apane dhyAna rUpI agni-graMgAra se jalAyA karate the| grISma kAlameM jaba kicAroM mora agni varSA huA karatI thI taba sUryako kiraNoMse atyanta tape hue parvatake zilAkhaNDoM para apane dhyAna rUpI zItala 421
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA varI vikriyA Rddhi yaha ekAdeza guNavAna gUr3ha kevajIko sugama, bhASI zrI bhagavAna // 21 // / iti vikriyA Rddhi varNana dohA cAraNa muni nabhagAminI, Ake guNa savAro / / 282|| / zreNi] tantu apanI zikhA, kahIM sabana ko jala ||23|| aDilla kiyA Rddhi antima suno, baranI zAkhA doya cAraNa Rddhi grAha guNa, jalajaM paha phala patta bhUvata kareM bihAra munI tapa joga haiN| hoi naM jalahi lagAra su jalacArI kahai / / dharatI te caturaMgula padmAsana cleN| jaMdhAcArI graMga pragaTa tapabala bhalai // 284 // pahucAri munirAja phUla meM gama nahai phasavArI phala upari carta ati puna | patra cArako gamana pAta hAle nahIM palaM besa para soya theNi nArI sahI / / 265 // sUkSama kalA judAra tantubhArI yhai| agnizikhA para dAMkana vittana ka hai / deha na parase agina pAriko maha tapasA parabhAva Rddhi vasudhAriko // 206 // aba prakAza karagamana calai dhari dhyAna jo / gamana gamana vaha Rddhi karahi muni mAna jo // nabhagAmI yaha aMga dutiya purI bhayo / kriyA Rddhi munirAja gamana sUrI thayau / / 287|| dohA kriyA Rddhi do guNa kahe, hiMsA rahita sadIba / sohe zrI munirAjako jJAna zuddhiko sIva || 268 // iti kriyA Rddhi varNana dohA sapta RddhipaTatIla guNa, vikriya gyAraha aMga prATha Rddhi uttama vimala, vasu malahArI jor| samabhAvana barateM sadA ekAkI yana Thaura kiyA Rddhi garbhita jugana, saMtAna saravaMga / / 26 / / siddhi bhaI jinarAja ko, karata tapasyA ghora // 260 // saha parI vIsa vai te varatoM aura ||21|| kachu amRta jalakA siMcana kiyA karate the / isa prakAra varSA, zIta evaM grISma RtuoM meM zArIrika sukha kI hAni ke lie kAya kleza tapakI sAdhanA meM tatpara rahakara nitAnta duSkara cha prakArake bAhya tapoMkA mahAvIra prabhune pAlana kiyaa| unheM bhAvitAdi tapakI koI AvazyakatA nahIM thI isaliye mahAvIra prabhu apane pramAda zUnya evaM vijitendriya manako vikalpa rahita karake kAryAtsarya pUrvaka karmarUpI zatruoM kA samUla nAza karaneke liye dhAtma dhyAna meM hI lage rahate the| vaha dhyAna karmarUpI banako jalA deneke liye bhISaNa agnike samAna haiM, evaM paramAnanda kA dAtA hai| isa yAtmadhyAna meM lIna hokara sampUrNa pApoM ko roka dene se mahAvIra svAmI ke saba sabhyantara tapa to pahale hI ho cuke the isa rIti se mahAvIra prabhune apanI zaktiyoM ke prakaTa ho jAne para bhI virakAla taka dattacitta hokara bAraha prakArake zreSTha tapoM ko sAdhanAne tatpara rhe| isake bAda prabhu mahAvIra kSamA-guNase yukta hokara pRthvI ke samAna ava evaM prasanna vimala svabhAva ke kAraNa nirmala svaccha jalake samAna zobhita hue| ve duSTa karmarUpI jayA jalAne jaMgalakA vAle agni the evaM kaSAya tathA indriya rUpI zatrutroM ko mArane vAle durddharSa mahAbairI the| ve niraMtara apanI dhArmika buddhike dvArA dharma sAdhanAmeM tatpara rahate the aura ihaloka evaM paralokameM sapAra sukhoMko pradAna karanevAle kSamA yAdi daza lakSaNoMsa yukta the| acala 422
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ atha bAIsa parISaha varNana savaiyA ikatIsA kSudhA tRSA zIta uSNa dezamazaka magnAra ti strI carajA niSadya zayyA. kroza khiye| baMdhana yAcana alAbha roga laNa sparya mala satkAra puraskAra prajJA jJAna shiye| pradarzana yukta saba bAIsa parIpaha jA-na, tAke bheda bhinna bhinna jathAzakti lhiye| munike zarIra Aya ati hI kaleza dAya, kSamAbhAva so vilAya mokSapaMtha gahiye / / 292 / / atulanIya parAkramazAlI mahAvIra prabhu ne bhUkha pyAsa prAdi svAbhAvika roga se utpanna hone vAle sampurNa kaThina parISahoM evaM unake atyuna upadravoM ko apanI vilakSaNa zakti ke prabhAvase jIta liyA aura uttama jJAna prApti ke lie pratIcAra rahita evaM bhAvanA sahita paMca mahAbratoM kA pAlana kiyaa| pAMca samiti evaM tIna gupti ina pATha pravacana mAtAoMkA nityazaH pAlana karate evaM inake dvArA karma-paliko naSTa karane ke lie sadaiva tatpara rahate the| ve mahAvIra prabhu zreSTha nivedaka zIla the isalie nirAlasya 1. bAIsa parISahajaya A real Conqueror is the man that having withstood all pains and sorrows bas got over them, and take with him high up, atove all wordly miserics, pure and unsoiled his most precious treasure-Soul."..-Dr. Albert Poggi-Mahavira's Atars Jiwan. P. 16. - jaine jJAnI manuSya karja kI adAyagI meM apanI jimmedArI meM kamI jAnakara harSa mAnatA hai vaise hI thI vardhamAna mahAvIra duHkhoM aura upasagoM ko apane pichale pApa kamo kA phala jAna kara unakI nirjarA ke liye 22 prakAra kI pariSaha vinA kisI bhaya kheda tayo cintA ke salana karate the: 1. bhUkha paroSaha--eka dina bhI bhojana na mile to hama vyAkula ho jAte haiN| parantu zrI vartamAna mahAbIra ne binA bhojana kiye mahInoM taka kaThora tapa kiyaa| AhAra ke nimitta nagarI meM gaye, vidhipUrvaka zuddha AhAra antarAya rahita na milA to binA AhAra kiye vApasa lauTa Aye aura binA kisI veda ke dhyAna meM magna ho gye| cAra pAMca rojake bAda phira AhAra ko uDe phira bhI vidhi na milane para binA AhAra vApasa Akara phira dhyAna meM lIna ho gye| isa prakAra cha: cha: mahIne para AhAra na milane para ve isa ko antarAyakarma kA phala jAna kara koI zoka na karate the| 2. pyAsa kI parISaha-gagiyoM ke dina, sUraja kI kiraNoM se tapate hue pahAr3oM para tapa karane ke kAraNa pyAsa se muMha sUkha rahA ho, to bho mAMganA nahIM, AhAra karAne vAle ne AhAra ke sAtha jinA mAge zuddha jala de diyA to grahaNa kara liyA varan vedanIya karma kA phala jAna kara ch| cha: mahIne taka pAnI na milane para bhI koI kheda na karate the| 3. sardI kI paroSaha--bhavAnaka sardI par3a rahI ho, hama aMgIThI jalAkara, kivAr3a banda karake lihApha Adi or3hakara bhI sardI-sardI pukArate haiM / poha-mAha kI aisI andherI rAtriyoM meM nadiyoM ke kinAre TaNDI havA meM baImAna mahAbIra nagnazarIra tapa meM lIna rahate the| aura kar3Ake kI sardI ko vedanIya karma kA phala jAna kara sarala svabhAva se sahana karate the| 4. garmo ko parISaha-garma lU cala rahI ho, jamIna aMgAre ke samAna tapa rahI ho, dariyA kA pAnI taka sUkha gayA ho, hama ThaMDe tahakhAnoM meM pakhoM ke nIce khasakhasa kI dRTTiyoM meM barpha ke ThaNDe aura mIThe zarbata pI kara bhI garmI-garmI cillAte hoM, usa samaya bhI zrI barddhamAna sUraja kI teja kiraNoM meM Aga ke samAna napate huye parvatoM kI 'boTiyoM para nagna zarIra binA AhAra pAnI ke caritra mohinIya karma ko naSTa karane ke hetu mahApaura tapa karate the| __5. DAMsa va macchara Adi kI parISaha-jahA~ ma maccharoM taka se bacane ke lie mazaharI lagAkara jAlIdAra kamaroM meM sote haiM, yadi khaTamala, makvI, mandara, kor3I taka kATa le to hAhAkAra karake pRthvI sira para uThA lete haiM, vahA~ varddhamAna mahAvIra sAMpa, vinyU, kAnakhajare, zera, bhagere taka kI paravAha na karake bhayAnaka bana meM akele tapa karate the / mahAviSa bhase soM ne kATA, zikArI kuttoM ne zarIra ko noca diyA, zera, masta hAthI Adi mahAbha mAnaka pazuoM ne dila khola kara satAyA, parantu vedanIya karma kA phala jAna kara mahAvIra svAmI sasasta upasarga ko sahana karake dhyAna meM lIna rahate the| 6. nAnatA parISaha-jahA~ naSTa hone vAle zarIra kI zobhA tathA vikAroM kI caMcalatA ko chipAne ke lie hama aneka prakAra ke sundara 423
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ gItikA chanda pAkha mAsa upAsa sAdhata, dhyAna dhari kAlahi hanaM / jAhi bhojana nimita grAmahi, tahAM vidhi kachu nahi bane / kheda ura tasa karata nAhI, parama samatA thira rahai / kSudhA ihi vidhi sahata je muni, tinahuke hama pada gahaiM / / 263 / / pyAsa bar3hata pyAsa pravAsa ati hI, vAsa ura vyApai ghnau| kaMTha mukha jaba sUkha Ava, pita jvara kopyau manau / / dhyAna amRta sIMca ke jaba, tRSA tIkSaNa nAzahI / calai citta na kimapi muniko, caraNa vitike lAgahI // 264|| sardI zIta sauM kaMpata jaga jana, taru tuSArahisoM ddhhai| bahata jhaMjhA pavana nizadina, megha varSA Rtu gahai / / taMha dhIra taTinI taTa ju cauhaTa, tAla pAlana tara tleN| sahata zIta munIza uttama, tarana tArana hai bhalaM // 26 // garmI agima sama hai dhUpa grISama, tapata ati jvAlA ghanI / tapata prabala pahAra Adika, nIra sara sUkhata ganI / / narahi suvasana chAMha, vilamata kuTe locana jAya haiM / dharata muni taba dhyAna giri zira, uSNa pariSa jaya yahai // 266 // hokara sampUrNa aura guNoMke sAtha sAre mUla guNoMkI pAlanAmeM saceSTa hokara kisI bhI doSa ko svapnameM bhI apane pAsa nahIM phaTakane dete the / isa prakArake paramojvala cAritra yukta mahAvIra prabhU sampUrNa pRthivI para bihAra karate hue ujjayanI nAmakI eka mahA nagarIke atimukta nAmaka zmazAnameM jA phuNce| usa mahA bhayAnaka zmazAna meM pahucakara mahAvIra prabhu ne mokSa prAptike lie zarIra kA mamatva chor3akara pratimA yoga dhAraNa kara liyA aura parvatake samAna acala bhAvameM avasthita ho gye| sumeru parvatake unnata - - - - --- -- ----- - - vastra pahinate haiM vahAM zrI varddhamAna mahAvIra ne apanI indiyoM tathA mana para itanA kAbU pA rakhA thA ki unheM laMgoTI taka kI bhI AvazyakatA na thii| caritra mohanIya karma kA nAza karane ke hetu ve kataI nagna rahate the / atyanta rUpavatI strI ko dekhakara bhI digambara nigraMnya muniyoM ko vikAra utpanna nahIM hotaa| bar3e-bar3e bajAroM taka meM siMha ke samAna nagna calate-phirate haiM / inako bahuta hI sammAna prApta hai| Rgveda, yajurveda, upaniSada, zivapurANa, karmapurANa, rAmAyaNa, vivekacUr3AmaNi, bauddha, sikha, masalamAna, IsAI, yahadiyoM, Adi meM bhI inakA ullekha hai| gAMdhIjI ko nagna svayaM priya thA / mahArAjA bhartRhari jI nagna hone ko icchA rakhate the| svAmI rAmakRSNa paramahaMsa ke sambandha meM likhA hai ki ve bAlaka ke samAna digambara haiN| 7. arati parISaha-barddhamAna mahAvIra iSTadiyoga aura ariSTa saMyoga ko cAritra mohanIya kA phala jAna kara kisI se rAga-dveSa na rakhate the| 5. strI paropaha-jahAM kisI sundara strI ko dekha kara hamAre meM vikAra utpanna ho jAte haiM, parantu vIra svAmI kI svarga kI mahA sundara devAMgana oM taka ne lubhAnA cAhA, to bhI ve sumeru parvata ke samAna nizcala rahe / sUradAsa jI vIra the jinhoMne striyoM ko dekhakara hRdaya meM caMcalatA utpanna hone ke kAraNa apanI donoM A~kheM naSTa karalI, parantu vIra vAstava meM mahAvIra the ki jinhoMne A~kheM hone tathA aneka nimitta kAraNa milane para bhI mana meM vikAra taka na pAne diyaa| . caryA parISaha-jahAM hama cAra kadama calane ke liye savArI dar3hate haiM, vahA~ sone kI pAlakI meM calane vAle aura makhamaloM ke gahoM meM nivAsa karane vAle varddhamAna mahAvIra patharIle aura kAMTedAra mArga taka meM tathA Aga ke samAna tapatI huI pRthvI para naMge pAda paMdala ho bihAra karate the| 10. prAsana parISaha-jahAM hama eka Asana thor3I dera bhI saralatA se nahIM baiTha sakate, bhagavAna mahAvIra mahInoM-mahInoM eka Asana eka hI sthAna para tapa meM lIna rahate the| jisa samaya taka kI pratijJA kara lete the adhika-se-adhika upasarga aura kaSTa AjAne para bhI ve Asana se na Digate the| 11. sAmpA parISaha-jahA~ hama palaMga ke jarA bhI ce-nIce ho jAne para vyAkula ho jAte haiN| sone-cAMdI ke palaMgoM, rezamI aura makha 424
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ DAMsa, macchara Adi kATata ju tana meM DAMsa mAkhI, vyAla bicchu viSa bhre| puni siMha bAghasu zyAla zuDala, rIcha pIr3ata ati khre|| kaSTa ihi vidhi sahata je muni, bhAva samatA ura liye / iMzamazaka parISaha jayo, vasaha te 'mere hiye / / 267 / / nagna loka lAja na bhaya tinheM kachu, nagana tana viharata mhii| puni bara digambara jaina mudrA, dhyAna ura dhArata shii|| zIlAta r3ha dharai tana mana, niravikAra suhAvane / mahAmunipaMda nagana vijayI, namahu~ tribhuvana bhAvane // 298|| parati deza meM kahu kAla upajahi, adhika sabako dukha tahAM / kSINa tana jana hoMhi vihvala, dharata dhIraja nahi jahAM / / karata kolAhala ghane so, arati ati upajAvahI / sAdhu dhIraja gahata unahI, arati vijaya kahAbahI / / 296 // strI te zUra hai paradhAna bahuvidha, pakara kehari ko rhai| dekhi jinakI bhauMha vAMkI, koTa jodhA bhaya gahaiM / / rUpa sundara jopitA jata, karata krIr3A mana rm| te sAdhu meru samAna nivasa, sadA tinake pada namai ||300 / zrugake samAna evaM paramAtmAke dhyAnameM lIna zrIjinendra mahAvIra prabhuko dekhakara unake dhairyakI parIkSA karaneke liye sthANu nAmaka yahA~ke antima rudra mahAdevako upasarga karane kI icchA huii| isI samaya jinendrake kucha pUrvakRta pApoMkA bhI udaya hone vAlA thA / vaha sthANu rudra aneka' bhayaMkara evaM nAnAkRti sthala-kAya pizAcoM ko apane saMga lekara mahAvIra svAmI ke dhyAna ko bhaMga karane ke liye prastuta hunaa| rAtrike samayameM yaha sthANa rudra apane bar3e-bar3e netroMko phAr3akara dekhate hue jinendra prabhu ke sammukha paayaa| usa malI gaddI tathA sugandhita puSpoM kI seja para sone vAle baddha mAna mahAvIra kaThora bhUmi para binA kisI vastra tathA seja Adi ke nagna zarIra vedanIya karma ko naSTa karane ke hetu rAtri ko bhI dhyAna meM mama rahate the| 12. AkrodA parISaha-jahAM hama sAdhAraNa bAtoM para krodhita ho jAte haiM, vahAM binA kisI kAraNa ke phAtiyA~ ur3Aye jAne aura kaThora zabda sunane para bhI barddhamAna mahAvIra kisI prakAra kA kheda taka na karate the| 13. vaSa parISaha-duSToM ne ajJAnatA, ISa tathA unake tapa kI parIkSA ke vaza zrI baImAna mahAvIra ko lohe kI jaMjIroM se jakar3a diyA, lAThiyoM se mArapITa kI, unake donoM pAyoM ke bIca meM cUlhe ke samAna agni jalAkara khIra pakAI, donoM kAnoM meM kIleM ThoMka dI, parantu zrI varddhamAna mahAbIra itane dayAlu aura kSamAvAna the ki tapa ke prabhAva se itanI RddhiyA~ prApta ho jAne para bhI ki ve ina saba kaSToM ko sahaja hI meM naSTa karade bedanIya karmoM kI nirjarA ke hetu, samasta upasargoM ko ve sarala hRdaya se sahana karate the| 14. yAcanA paroSaha-adhika se adhika kAla, bhUkha pyAsa hone para bhI barddhamAna mahAvIra kisI se koI padArtha, mAganA to eka bar3I bAta hai, mAMgane kI icchA taka bhI na karo the / 15. pralAbha parISaha.. aneka dhAra nagarI meM AhAra nimiH jAne para bhI bhojanAdi kA lAbha vidhi-anusAra na huA to antarAya karmarUpI karja kI adAyagI jAnakara kheda naka na karate the| 16. roga parISaha-jahAM hama thor3e se bhI roga ho jAne para mahA duHlI ho jAte haiN| zrI vaddhamAnajI mahAbhayAnaka roga utpanna ho jAne para bhI use bedatIya karma kA phala jAna kara auSadhi kI icchA taka na karate the| 17. tRNasparza parISaha-naMge pAMva calate hue kakara mA kAMTAdi bhI cubha jAya to zrI varddhamAna mahAvIra use bhI zAntacita - sahana karate the| 18. mala parISaha-.-zarIra para dhUla laga jAne yA kisI ne rAkha, miTTI, reta Adi unake zArIra para DAla diyA to bhI usakA kheda na karake zrI varddhamAna tapa se lIna rahate the| 11. avinaya parISaha-jahAM hama saMsArI jIva thor3A-sA bhI Adara sarakAra meM kamI raha jAne para mahA duHkhI hote haiM, vIra svAmI cAra jJAna ke dhArI mahA jJAnavAn, mahAdharmAtmA tathA mahAtapasvI aura RddhiyoM ke svAmI hone para bhI koI unakA satkAra na kare to cAritra mohanIya karma kA phala jAnakara ve kisI prakAra kA kheda na karate the| 425
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ caryA cAra hAtha pramANa zodhata, dRSTi ita uta nahi kreN| calata komala pAya tinakai, kaThina dharatI para dharai / / car3hata the gaja pAlakI para, tAsa yAda na mAnaho / sahahi caryA duHkha je muni, tinahiM pada para nAmahI / / 301 / / mAsana zala zIsa masAna kAnana, guphA vivara baseM sadA / tahai pAna upajaha kaSTa kaunahu, karNa jogana taM sadA // manuSa sura pazu para pracetana, vipata pAna staavhiiN| Thora taba nahi bhajaMhi thira pada, nipadha vijaya kahAvahIM / / 302 // zayyA hema mahalana citra sArI, seja komala sobate / vikaTa vana meM ekale hai, kaThina bhuvi tahAM jIvate / / gar3ata pAhana khaMDa prati hI, tAsako kAyara nhiiN| aisI parISaha zayana jItata, namauM tinake pada thiiN||30311 prAkroza jagata jiya muni dekhi koI, kahata duTha dura vacana / pAkhaNDi Thaga yaha cora koI, mAra mAra ju kahata jai / / vacana aise sunata jinake, kSamA hAla ja proDhaI / so akroza parIpaha vijayI, tinahI pada kara jor3aI / / 304 / / vadha sadA samatA gaheM saba sauM, duSTa mili tina maarhiiN| kheMca bAMdha khambha soM puni, agani tama para, jaarhiiN| kopa tahaM muni karata nAhI, pUrva karma vicArahIM / sahaiM vadha bandhana parISaha, tinahiM pada zira dhArahIM / / 305 // yAcanA bhayau jo kachu roga prAdI, deha ati vihvala' bhaI / nazA jAla ju rudhira sUkhyau, asthi cAma vilA gii|| sahata prati hI kleza dAruNa, mahA durghara ta parai / prazana prauSadhi pAna Adika, yAcanA muni nahIM kreN||306|| alAbha eka bAra pAhAra biriyAM, mauna le vasatI base / jo bhikSA vanahi jau nahi, kheda to ura nahi vase / / imi bhramata baha dina bIta jAhIM, virata bhAvanA bhAvahIM / so alAbha parISaha vijayI, sAdhu guNa tasu gAvahIM // 307 / / samaya vaha kilakAriyAM mAra rahA thA, nukIle 2 bhayAnaka dAMtoM ko dikhA-dikhAkara haMsa rahA thA, tAla, evaM layake anusAra gA, bajA evaM nAca rahA thA, sAtha hI aneka vizAla mukha-livarako phAr3e hue aura hAthoM meM tIkSya AyudhoMko dhAraNa kiye hue thaa| isa prakArake mahA bhayotpAdaka svarUpako lekara vaha mahAvIra svAmIke prAge pAyA aura unake dhyAna ko bhaMga karane ke liye bar3A bhArI upasarga kiyA / parantu ina upadravoM kA mahAvIra prabhu para kisI prakAra kA koI prabhAva nahIM par3A aura unakA dhyAna yathApUrva pracala evaM aTTa banA rahA / jaba itanA karane para bhI jinendra ke dhyAnako vaha rudra nahIM bhaMga kara sakA taba usane dUsare upAyoM kA 20. prajJA paroSaha-jahAM hama thor3I-sI bAta para bhI adhika mAna kara baiThate haiM vahA~ mahAjJAnavAn mahAtapasvI, mahAuttama kula ke ziromaNI, hone para bhI zrI mahAvIra svAmI kisI prakAra kA mAna na karate the| 21. prajJAna parIvaha-varSoM taka kaTora tapasyA karane para bhI kevala jJAna (Omniscience) kI prApti na hone se ve isakI prApti na hone se isakI prApti meM kAma karate the balki yaha vizvAsa rakhate hue ki merA jJAnAvarNI karmarUpI Idhana itanA adhika hai ki yaha kaThora tapasyA bhI usako abhI taka bhasma na kara sakI, apane karmoM kI nirjarA ke lie aura adhika kaThora tapa karate the| 22. avana parIvaha-jahA~ hama thor3A-sA bhI dharma pAlane se adhika saMsArI sukhoM kI abhilASA karate hai aura unakI sugata prApti na hone para hara usameM zaMkA karane lagate haiM, vahAM zrI varddhamAna mahAvIra bAraha varSa taka saccA sukha na milane se dharma ke mahatva meM zaMkA na karate the| unheM vizvAsa thA ki karmoM kA nAza ho jAne para avinAza sukhoM kI prApti mApase Apa avazya ho jaavegii|
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ roga vAta pitarapha saura zoNita cAra e jana tana bddh'eN| roga zoka aneka ihi vidhi, jIva kAyaratA caDhe / / sahai vedana vyAdhi dAruNa, cAha nahi upacArakI / pAtamA thira deha virakata, jaina mudrA dhArako // 308 / / lagata kAMTe gaData kaMkara, pAya ati chidanA bhaye, pavana prerita dhUli kaNa ur3i, jagama locana meM gye| parako sahAya na tahU vAMchata, bhAvanA sama dharatahI, sAdhu tRNa vijayI parISaha, kRpA hama para karata hI // 306 / / calata atihi paseba grISama, dhUli ur3i AMkhina prai| malina deha ju dekha munivara, malinatA nahiM ura dhrai|| cAritra darzana jJAna jalakara, pAla mala taMha dhovahIM / janita mala pariSaha nivArana, sAghu te hama jovahIM / / 310 // avinaya mahAvidyA vidhi manohara, parama tapasI guNa gurU / vacana hita mita kahata saba sauM, pAtamA pada thira dharU / / vinaya koya na karata tinakI, aru praNAma na bhASaI / kheda muni kachu karata nAhI bhAva samatA rAkhaI // 311 // prajJA takaM chanda ju vyAkaraNa guNa, kalA pAgama taba paDhyo / dekhi jAkI sumati vAdI, lAja prati urameM bar3hayo / sunata jaise mAda kehari, vana gayaMda ju bhaajii| mahAmuni imi prajJa bhAjana, raMca mada nahi chAjaI // 312 // ajJAna karyo dIragha kAla meM tapa, kaSTa bahuvidha tana shyo| tIna gupti samhAla niza dina, citta ita uta nahi rahayo / / avadhi mana parajaya ju kevalajJAna, prAjahU nahi jagyau / tajaM ihi vidhi sAdhu vikalapa, so prajJAnI, para Thagyau // 313 / / pradarzana kAla bahu saMyama ju pAlyau, niyama bata kInai ghane / hoi tapasauM siddhi zivakI, jhUThasI lAgata mane // jo bhAba ye urameM na Ane parama samatA thira rmeN| sAdhu soi adharma vijayI, 'navala' tinake pada namaiM / / 314|| avalambana kiyaa| vaha sthANarudra sarpa, siMha, hAthI, prabala vAyu evaM agni ityAdi ke rUpa meM mAkara tathA utpIDaka vacanoMke dvArA ugra upasargokA prArambha karane lgaa| ina upasagasei nibala-hudayomeM to bhayakA saMcAra ho sakatA thA, kintu mahAvIra svAmIkA kaLa nahIM hamA. ve barAbara acala hI bane rhe| unakA dhyAna bhaMga honA to dUra rahA, uttarottara dhyAnakI gambhIratA bar3hatI hI gyii| jasa prakAra bhI saphalatA nahIM milI taba sthANu rudra aura anya prakArake ghora upasagIko prakaTa karane lgaa| bhIloMke AkAra meM bhayAnaka zastrAstroMko dikhAkara prabhuke hRdaya meM bhaya utpanna karanA cAhA, parantu ina aneka ugra upadradoMse protaprota rahane para bhI vara jagatsvAmI jinendra mahAvIra svAmI jaMsA kA tasA pavatake samAna ekadama acala banA rhaa| kicitmAtra bhI khinnatAkA AbhAsa nahIM milaa| prAcAryane kahA ki...-kadAcit acala parvata bhI calAyamAna ho jAye parantu zreSTha yogiyoMkA citta hajAroM umra upadravoMke dvArA bhI kadApi calAyamAna nahIM ho sktaa| isa saMsArameM ve hI loga dhanya hai jo ki dhyAna magna ho jAne para bhI vikAra yUkta hokara dhyAna bhaMga karane meM kadApi nahIM pravRtta hote / usake bAda jaba jinendra mahAvIra svAmIke dhyAnako bhaMga karane meM sthANu rudra ko kucha bhI saphalatA prApta karane kI prAzA nahIM rahI taba hatAza evaM lajjita hokara vahIM unakI stuti karane lagA-he deva, isa saMsArameM tumhI balI ho, tumhI jagadagurU ho evaM vIra ziromaNi ho isIliye tumhArA nAma 'mahAvIra' hai / tuma mahA dhyAnI ho, sampUrNa jagatke svAmI ho, sakala parISahoMke 427
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariSoM ke nimitta kAraNakA varNana sarvayA ikatIsA jJAnAvaraNI karma udaya prajJA ajJAna doha, darazanAvaraNa teM adarzana bakhAniye / antarAya ke parakAza upajaM zralAbha jAsa, baranI caritra moha sAtoM ThIka ThAniye / / nagana nipadyA rati prastrI koza jAcanA ju, satakAra puraskAra gyArA aba jAniye / gyArA aura bAkI rahI vedanI udota kahI, bAIsa parISA saba aisI vidhi mAniye || 315 / / kisa avasthA meM kitane parISaha udaya bhAveM ? isakA uttara vItarAga deva chadamastha parne joga aura sUkSma sAMparAya kSudhA tRSA zIta uSNa daMza mazaka carajA, sejyA sana baMdha tRNasparza mala sparza prajJA ehi caturdaza, parISad kahUM sabai muni upazamaguNasthAna tAhI laga, bAIsa paroSA ude cAritateM kahI haiM / / 316 || eka munike eka kAlameM kitane parISaha ho sakate haiM ? isakA uttara aura guNasthAna jahIM haiM / ru alAbha roga sahI haiM / karama jogateM nahI haiM / dohA jo kAhU- munirAja ko, udaya hoMya saba jAya / tAmeM tIna na pAiye, unaviMzati dukhadAya ||317|| zIta hoya to uSaNa na uSNa hoya to zIta / varyA cayana niSedha traya, tinameM doya sahIta // 318 // vrata kathA uttaraguNoM kA varNana caupAI paMca mahAvrata bhAveM jahAM pratIvAra saba nAze tahAM paMca samiti pAleM, nirdoSa, tIna gupsiko kInI poSa / / 316 // caurAsI lAkha uttara guNoM kA varNana uttara guNa sAdheM nirabhaMga, lakha caurAsI tAke aMga pAcoM pravrata cAra kaSAya, rati dhArati vidagaMchA parAya || 320 // bhava mada mithyA taha zrajJAna, mana vaca kAya duSTa zrara mAna gharaM vizunatA aura pramAda, ye ikvIsa dharai mana lhAna / / 321 // atikrama vyatikrama zraru aticAra, anAcAra ina cauguna sAra / bhaye bheda corAsI yahI kAma vikRti daza suniye sahI || 322 // vijetA ho, vAyu ke samAna niHsaGga vIra ho evaM kUla parvatakI taraha acala ho| tuma kSamAmeM pRthivIke samAna, gambhIratA meM samudra ke samAna aura prasannacitta honeke kAraNa nirmala jalake samAna ho, karmarUpI jaMgalako naSTa karane ke liye Apa agni-aMgArake samAna haiM / he prabho, tuma trilokameM varddhiSNu ho evaM zreSTha buddhizAlI honeke kAraNa sanmati ho| tumhIM mahAbalI aura paramAtmA ho / he nAtha, prApa nizcala rUpake dhAraNa karane vAle haiM evaM pratimA yogake sIkhane vAle haiN| Apa paramAtmA svarUpa haiM Apako sadaiva namaskAra hai / isa prakAra usa sthANurudra ne mahAvIra prabhukI stuti karake namaskAra kiyA aura IrSyA chor3akara apanI priya patnI pArvatI ke sAtha grAnandita hokara apane sthAnako calA gyaa| jaba mahApuruSoM ke yoga janya sAhasa evaM zaktiko dekhakara durjana bhI parama Anandita ho jAte haiM taba satpuruSoM kA to kahanA hI kyA ? unakA to dUsaroM ke guNoM para mugdha ho jAne kA svabhAva hI hotA hai / isake bAda kisI ceTaka nAmake rAjAkI putrI jisakA nAma candanA thA evaM jo mahA pativratA thI, vaha jaba vana kor3A meM lIna thI taba vaha vidyAdhara zIghra hI usako uThA le gyaa| bAda meM use apanI strIkA dhyAna AyA aura strIke bhaya se usa satI candanA 428
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 cintA prathama pravarte bhArI, duje darzana vAMchAkArI dIrgha usAsa kAma udara cAra dahe deha bhojana ravivAra / / 323 // prasanna mUrachA kAma ju baMdha, aSTama phIr3A hAsya prabandha prAna sandeha navama guNa jAna. mocana zukra dAna pahicAna / / 324 / / evaM suguna vasu sama cAlIsa bhava virAmanA dazavidha dIsa prathamahi astrI ko sanasarga aru zarIra maMDana duravarga || 325|| rAgI sevA sahasa sukhAra, sevaM satata parama dukhakAra jaina sugandha saMcarena yathaM graha puna komala chaina || 326 // dazama kulIna saMsaraNa thape, pATha sahasa aru catha sama bhaye / kRta kramake dazabheda ju poSa, prathama aMkaSita sUkSama doSa || 327|| / dRSTa doSa SaSThama jAniye, bAdara doSa saptama mAniye / / 328 / / ina dazasa vuniye saba jAna sahasa curAsI naye pramAna // 32 // pratikramaNa sadubhaya tIna ca viveka utsaga pana lona ||330 // iSTa dazaha guNa sAra, mATha lAkha cAlIsa hajAra // 331 // jaya vigata anumAnita cAra (pra) chan dIpa paMcama avadhAra zabdAkulita aSTamI koSa, bahugama pUrvabhoga citauna patra saMjama daza sunI prakAza, prathama bheda bAlocana jAsa sapa chedana mUsaha parihAra upasthAna navama avadhAra aba daza dharmahi ko suna bheva, uttama kSama Adika gana leva / ini dazaguna caurAsI lAkha, jaba pAlaM uttara guNa bhASa // 332 // ru aThavIsa mUlaguNa lahai, te pramata guNa thAnaka kahe / ihi vidhi guNa dhAraM nija kAya, vIranAtha prabhu bhavi sukhadAya ||333|| ityAdika grAcAra sahIta viharaM deza grAma jaga pIta raheM mauna soM sadA sameta toDU dhaSu darazA heta / / 334 // nagara ujjaina varse zubha thAnama, zAna bhUmi bana nikaTa pramAna tahAM jAya prabhu dInoM dhyAna, cita aDola pratimA jima jAna / / 335 / / meha zikhara sama manoM anUpa, urameM japai dhAtamA rUpa putra sAtyaki antima rudra' sthANu nAma hai pApa samudra / / 336 / / | ko eka bhayAnaka vanameM usa vicArane chor3a diyaa| candanAne socA ki samprati mere pApoM kA udaya huA hai, isaliye vahu paM namaskAra maMtroMko japatI huI dharma sAdhanA meM tatpara ho gyaa| vahA~para eka bhIloMkA rAjA mAyA ora dhanako icchAse usa candanA ko uThAkara vRSabhasena nAmake eka seThako de mAyA aura badale meM pracura dhana paayaa| usa seThakI subhadrA nAmako eka strI pahale se hI thI usane jaba delA yaha eka atyanta rUpavatI yuvatI strI yahAM AyI hai taba usane socA ki avazya ho yaha merI sIta hone ko 1. devoM dvArA vIra tapa kI parIkSA zrI varddhamAna mahAvIra kI kaThora tapasyA se kevala matryaloka ke jIva hI nahIM, makki svargaloka ke devI-devatA bhI dAMtoM tale aMgulI eka dina indra mahArAja kI sabhA meM vIra svAmI kI napA kI prazaMsA ho rahI thI, ki bhava nAma ke eka na dena ko vizvAsa na huA ki pRthvI ke manuSyoM meM itanI adhika zaktizAnti svabhAva-gambhIratA ho| usane indra mahArAja se kahA ki jitanI zakti Apane vIra svAmI meM batAI hai, utanI to hama svarga ke devatAoM meM bhI nahIM / yadi jAjJA do to parIkSA karake apanA bhrama miTA lU~ / indra mahArAja ne svIkAratA de dI / zrImAna mahAvIra ujjaina nagarI ke bAhara atimuktaka nAma kI smazAna bhUmi meM pratimA yoga dhArA kiye nadI ke kinAre tapa meM magna the| ru ne apane avadhi jJAna se vicAra karake ki mahAvIra svAmI isa samaya kahA~ haiM ? usI zmazAna meM A gyaa| rAtri kA samaya, sunasAna aura nAnaka sthAna, sadoM kI Rtu nadI ke kinAre prasanna mukha zrI mahAvIra svAmI ko tapa meM lIna dekhakara Azcarya meM par3a gyaa| usane agnI deva zakti se mAna bhUmi ko adhika bhayAnaka banAkara apane dAMta bAhara nikAla, mAthe para sIga lagA, AMkheM lAla kara bahuta bhayAnaka zabdoM meM itanA zora kiyA ki manuSya to kyA pazu taka bhI kAMpa utthe| vIra svAmI para apanA kucha prabhAva na dekhakara usane vitAnA vidhAr3anA aura garajanA Arambha kara diyA ki dUra-dUra ke jIva bhayabhIta hokara bhAgane lage / zakti se apanA kArya siddha na hotA dekhakara rudra ne apanI mAyAmayI zakti se mahA bhavAnaka bhIloM kI phauja banAI jo naMgI talavAreM hAtha meM lekara DaratI aura dhamakAtI huI vIra svAmI ke cAroM tarapha Udhama macAne lgii| isa para bhI vIra svAmI ko calAyamAna hotA na dekha, usane mahAbhayAnaka zeroM, cItoM aura bhageroM kI DarAvanI senA se itanA adhika ghamAsAna zora macavAyA ki samasta zmazAna bhUmi dahala gaI / parantu phira bhI vIra svAmI ko binA kisI kheda ke prasanna mukha dhyAna meM bharata dekhakara rudra ke chakke chUTa ge| usane himmata bAMdhakara isa kadara garda guruvAra aura miTTI barasAI ki vIra svAmI nIce se Upara taka miTTI meM daba ge| vIra svAmI ko phira bhI dhyAna se na haTA deva itanI barasA varasAI ki tamAma inazAna meM pAnI hI pAnI ho gayA aura aisI teja havA calAI ki vRkSa taka jar3a se ukhar3akara girane lge| bIra svAmI ko vizAla parvata ke sammAna nirantara tapa meM lIna dekha vaha Azcarya karane lagA ki yaha manuSya hai yA devatA ? apanI kamajorI para krodha karate hue rudra ne mAyAmazrI se , 429
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhako dekha vaira nija mAna, kiya upasarga tatakSaNa Ana / balavidyA prArambhana kiyau, ati vikarAla rUpa dhara liyau / / 337 // chinaka thala china sUkSama hoya, china rovai china gAva soya / natra aru danta bar3hAye ghane, mukha jvAlA nahi dekhata bane // 33 // vIranAtha jina meru samAna, cita aDola ati dhIrajavAna / taba zaTha aura upadrava ThAna, dharau siMha sama rUpa bhayAna / / 33 / / taratarAya garaja madhikAra, nija nija hasta zastra vikarAra / phira phaNIndra ko rUpa karAya, jita tita byAla rahai phana chAya / / 340 // pUni kInI senA adhikAra, nija Ayudha dhArI ranasAra / mAru mAru mukhata uccarai, kAyara nara denata hI mara // 341 / / Gbha nija Atama meM lavalIna, pApI pApa Apako kona / pralaya pavana jo atibala kareM, meru mahI nahi TAre Tarai / / 342 / / zAyI hogii| aisA socakara usa seThAnIne candanAke uttama rUpako bigAr3a DAlane kI icchAse purAne kodokA bhAta miTTI ke bartana meM rakhakara usako pratidina denA prArambha kiyA / khilA cukane ke bAda vaha candanA ko lohe ko sAMkar3ase bAMdha diyA karatI thii| paranta isa dAruNa yantraNA meM bhI candanA ke mana meM kisI prakAra kA vikAra nahIM utpanna huA aura apane dharma karma para bar3ha rhii| yaha kauzAmbI nagarIkI bAta hai| kisI eka dina vatsa dezake usI kauzAmbI nagarImeM rAga zUnya mahAvIra prabhu kAya kI sthiratA ke liye prAhAra-grahaNa bhoka viSa mare sarpa, bimala, kAnakhajUre grAdi unake nagna zarIra se nipaTA diye, parantu bIra svAmI ne to pahale se hI apane zarIra se mAha haTA bhAvAvA. jaba caNDakauzika jaisA bhavAnaka ajagaroM kA samrATa hI unake tepa ko na DigA sakA to bhalA ina sanoM, biccha oM, kAnakhajUroM meM kyA zakti zrI ki ve vIra svAmI ke dhyAna ko bhaMga kara sakA vIrato mahAvIra the, isane bhAna japasoM para bhI vIra svAmI kI dhIratA morayA karatA sAta maMdA aura sahanazakita ko dekhakara vicAra karA lagA ki vIra svAmI meM merI mAyAmayI dAkti ko pachADane kI adabhuta zakti hone para bhI mameM parIkSA kA pUrA avasara diyA / manuSya to kyA devatAoM kI bhI majAla na thaa| mere atyAcAroM ke sAmane kara sakate mahAna tapasvI aura Asmika bora ko binA kAraNa kaSTa dekara apanI naraka kI Ayu bAMdha lI, usane vinaparva bhakti se hara sAla kiyA aura kahA ki indra mahArAja ke zabda vAstava meM satya haiN| vIra svAmI dhIra hI nahIM, balki 'ativIra' haiN| 1-viSadhara sarpa : amRtadhara deva zrI barddhamAna mahAvIra eka bhayAnaka jaMgala kI ora siMha ke samAna nirbhaya hokara bihAra kara rahe the, ki kucha logoM ne kahA-"yahAM se thor3I dUra jhAr3iyoM meM caNTakauzika nAma kA eka bahuta bhayAnaka nAgarAja rahatA hai| usakI eka hI phukAra meM dUra-dura ke jIva mara jAte haiM, isalie isa ora na jAiye" / ve na ruke aura caNDakauzika ke sthAna para hI dhyAna lagA diyaa| caNDakauzika phukAra mAratA huA bAhara AyA to mahA~ dUradUra ke vRkSa taka usakI phukAra se sUkha gae vIra svAmI para kucha prabhAva hotA na dekhakara caNDakauzika Azcarya karane lagA yaura apanI kamajorI para krodha khAkara unakI tarapha phanA karake sampUrNa zakti se phukAra mArI. parantu bIra svAmI badastUra dhyAna meM magna khar3e rhe| caNDakauzika apanI jabaradasta hAra ko anubhava karake koSa se tila-milA uThA, aura pUre jora se vIra svAmI ke paira meM DaMka mArA / vIra svAmI ke caraNoM meM dUdha jaisI sapheda dhArA nikalI, parantu vaha dhyAna meM lIna khar3e rhe| caNDa kauzika hairAna thA ki mujha se bhI balavAna Aja merI zakti kA imtihAna karane mere hI sthAna para kauna AyA hai ? vaha bIra svAmI ke cehare kI ora dekhane lagA, unakI zAna mudrA aura vItarAgatA kA caNDakauzika para itanA adhika prabhAva par3A ki usake hRdaya meM eka prakAra kI halacala so maca gayo / vaha soca meM par3a gayA ki inhoMne merA kyA bigAr3a kiyA, jo aige mahA-tapasvI ko bhI kaSTa diyA / maiMne apane eka jIvana meM lAkhoM nahIM, karor3oM ke jIvana naSTa kara diye / maiM bar3A aparAdhI hai, pApI hai| aisA vicAra karate karate usakA hRdaya kopa uThA aura zraddhA se apanA mastaka vIra svAmI ke caraNoM meM dekasA huA bolA-"prabho! kSamA kIjiye, maine Apako pahicAnA na apane Apako" / vIra svAmI to parvata ke samAna nicala, samudra ke samAna gambhIra, pathvI ke samAna kSamAvAna the, upasagoM ko pApa kamoM kA phala jAnakara sarala svabhAva sahana karate the aura upasarga karane vAloM ko kamoM kI nirjata karane-vAlA mahAmitra rAmabhate the 1 canakauziva ke upasarga kA unako na kheda thA na kSamA mAMgane kA haSaM / unakI udAratA se prabhAvita hokara nAgarAja ne pratijJA karalI ki maiM kisI ko bAdhA na dNgaa| usakA jIvana vilakala badala cukA thaa| jahara kI jagaha amRta ne le lI thii| loga hairAna the ki jisa vaNDakauzika vA jAna se mArane ke lie deza dIvAnA ho rahA thA, vaha Aja usako dUdha pilA rahA hai / yaha to haiM thI varddhamAna mahAnI ke jIvana kA kevala eka daraTAnta, unhoMne aise anekoM pApiyoM kA uddhAra kiyaa|
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAsarIrAja FRE RITHIL / E yantiga kadra sAtyAMka ke putra sthANa ke dvAga bhagavAna mahAvIra para upasarga / Samaa ENCE. . P3 M ye re upasarga sahala karane ke bAda deza dvArA prabhu kI stuti karanA
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ .: PHPANELODTAILS : '.. SHYA kanand ... ka- AcArya zrI suvidhisAgara jI mahArAja 7 . ...: antima rudra sAtyaki ke putramyANa ke dvArA bhagavAna mahAvIra para upmnN| upasarga jItane ke bAda devoM dvArA baMdanA
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA dhanya vIra jinarAja jaga, tana mana calau na rNc| acala dhyAna dhara meru sama jotoM iMndriya paMca // 343 / / calyau na vAkI cAla kachu, laMpaTa bhayo malIna / caraNa kamala' prabhu ke praNami, puni bahuvidhi thuti kIna // 344 // caupAI tuma prabhu jagameM suguru sujAna, tuma vIrana meM vIra mahAna / tuma sama teja na jagameM aura, jItI dusaha parISaha Thora // 345 / / saMga rahita viharata jimi bAU, acala manoM parvata ke raauu| kSamAvaMta pathviI sama deva, guNa gahIra sAgara jimi eva // 346 // bhava upadezaka sudhA samAna, karma mahAbana agina pramAna / vardhamAna jaya vardhaka bona, sanmati zubhamati dAtA jAna / / 347|| namoM meka sama acala jineza, namauM pAtmA thiti parameza / nau joga pratimA sama citta, namauM eka sama ari aru mitta // 348 / / dohA yaha prakAra thuti kIna bahu, puni puni prana maiM pAya / kSamA karo mo dIna para mahAvIra jinarAya // 346 / / umA sahita nRttata bhayau, ati Ananda ura neha / cArita hIna ju rudra yaha, gayo Apane geha // 350 // dhorajako dhara sata puruSa, TaraM vipata aMkUra / sanmati prabhu upasarga saha, durjanake mukha dhUra // 351 // pApa kiyo zaTha prApako, prabhu bAdhA nahi leza / so zrI sanmati prabhu hamahi, bhava bhava zaraNa maheza // 352 // aDilla huMDAsapiNI doSa, pApa apriya krai| tIrthakara upasarga, mAna cakrI hre|| vezaTha pada ju mahAna, jIva unasaTha dhrai| hoMhi pAMca pAkhaNDa, viSa kula prAdaraM // 353 // karane kI icchAse Aye / uttama pAna mahAbIra prabhu ko dekhakara vaha candanA baMdhana mukta ho gyii| puNyodayake prabhAvase vaha pAtra dAnakI icchAse prabhake pAsa phuNcii| vastrAbhUSaNoMse alaMkRta usa candanAne prabhuko vidhi pUrvaka namaskAra kiyA aura bAdameM par3hagAhA / usa satIke zIlakI mahimAse koMdoMkA bhAta sugandhita evaM susvAdu cAbaloMkA bhAta ho gayA aura vaha miTTIkA saravA eka sundara sonekA pAtra ho gayA / puNya karmakA aisA hI Azcarya cakita kara dene vAlA prabhAva hotA hai, vaha puNya prabhAva asambhava caMdanA.uddhAra baizAnI ke rAjA ceTaka kI eka putrI candanA devI nAma kI apanI sakhiyoM ke sAtha bagIce meM kIr3A kara rahI thii| usakI mundaratA ko dekha, eka vidyAdhara use jabardastI uThAkara le gayA aura apane sAtha vivAha karanA caahaa| zIlavatI candanA jo usake vaza meM na AI to usane use eka bhayAnaka aMgala meM chor3a diyA jahAM eka vyApArI kA kAphalA par3A thaa| candanA jI ne usa' vyApArI se vaMzAlI kA rAstA puuchaa| vyApArI vaizAlI ke bahAne unako apane ghara le gayA aura unake manohara rUpa para mohita hokara unase vivAha karAne ko khaa| candanA jI mahAzIlaghatI thI baha kaba kisIke bahakAne meM A sakatI thI ? vyApArI AsAnI ro apanA kArya siddha hotA ma dekhakara jabardastI karane lagA, candanA devI ne use ddaaNttaa| vyApArI ne kahA ki kyA tuma bhUla rahI ho ki yaha merA makAna hai, yahAM tumhArI kauna sahAyatA karegA? candanAjI ne coTa khAye hue zera ke samAna dahAr3ate hue kahA ki jasa bhI durI nigAha se dekhA to tumhArI donoM AMkheM nikAla luuNgii| vyApArI candanAjI para jabardastI karane ko uThA hI thA ki candanA jI ke zIlavata ke prabhAva se eka bhayAnaka deva prakaTa huaa| usane vyApArI kI gardana pakar3a lI aura kahA, jAlima ! akelI strI para itanA atyAcAra? batA tujhe aba kyA daNDa dUM? vyApArI deva ke caraNoM meM gira par3A aura gir3agir3Akara kSamA mAMgane lgaa| deva ne kahA, "tane hamArA kala nahIM vigAyA to hamaro kSamA kaMsI? jisa zIlavantI ko tU satA rahA thA usI se kSamA mAMga" ! vyApArI candanA jI ke caraNoM meM gira par3A aura bolA, "bahana ! maiM na pahacAna sakA ki Apa itanI mahAn zIlavatI ho| mujhe kSamA kro| maiM abhI Apako vaizAlI chor3akara AtA haiN| vyApArI hI thA, deva ke bhaya se vaha candanA jI ko lekara vaMzAlI kI ora to bala diyA, parantu rAste meM vicAra kiyA jaba yaha anamola ratna mere hAthoM se jA ho rahA hai to becakara isake dAma kyoM na uThAU~? vaidAkhI ke bajAya vaha kauzAmbI nAma ke nagara meM phuNcaa| usa samaya dAsadAsiyoM ko adhika kharIda-beca hotI shrii| caurAhe para lAkara pandanA jI ko nIlAma karanA zurU kara diyaa| inake rUpa aura javAnI ko
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ candanA satIkI kathA caupAI banavAsI viharata bhagavAna, kathA aura aba sunahu sujAna / siddha deza vizAla pura sAra, ceTaka nAma nRpati guNa bhAra / / 354 // tinake sAta sutA UpanI, prathamahi trizalA mAta jina tnii| dunI jyeSThA rudrahi mAya, tRtIya celanA zreNika lAya / / 355 / / cauthI mazaka pUrva jananIya, paMcami sutA candramA prIya / rUpavaMta ratitai adhikAra, zola ziromaNi guNa adhikAra / / 356 / / so saba jo maiM varNana karauM, hoya avAra pAra nahiM dhrauN| eka samaya vana krIr3A gaI, kAmAtura khagapati hara laI / / 357 / / tA pIche ciMtyo saba soi, nija triyako bhaya kaMpita ho / tAko chor3a mahA udyAna, khagapati gayo Apane thAna / / 358 / / bAtako bhI anAyAsa hI kara dikhAtA hai| nissandeha isake dvArA sabhI taraha kI manokAmanAeM pUrNa ho jAtI haiM / isake bAda usane prasannatA pUrvaka puNyarUpa nava prakAra kI bhaktiyoM ke sAtha mahAvIra prabhuko mAhAra dAna diyA / tatkSaNopAjita AhAra dAnarUpI mahApuNyake pratApa se usa satI candanAko ratna varSA, pAMca pAzcaryaprada bastueM evaM nija pArivArika kuTumba prApta hue, dekho zreSTha dAna se kyA nahIM milatA? sabhI vastueM dAna ke prabhAva se hAtha meM A jAtI haiN| isa uttama dAna ke prabhAva se usa candanA kA nirmala yaza sampUrNa saMsAra meM phaila gayA aura vAndhavamilana bhI ho gyaa| - . .--- dekhakara eka vezyA ne candanA jI ko apane kAma kI bastu jAnakara do hajAra azaphiyoM meM mola le lii| candatA jI ne pUchA, mAtA jI Apa kauna hai ? mujha dukhiyA ko itanA adhika mUlya dekara kyoM kharIdA ? vezyA ne uttara diyA- "candanA ! tU cintA na kara, aba terI mamIbatoM ke dina samApta ho ge| maiM tujhe sara ropAMbI taka sone aura hIre-javAharAtoM se lAda duuNgii| svAdiSTa bhojana aura sundara vastra pahanane ko duuNgii|" candanA jI usakI bAtoM ko parala gaI aura usake sAtha jAne se inkAra kara diyaa| vezyA jabaradastI candanAjI ko ghasITane lagI, ki ta merI dAsI hai| maiMne tujhe do hajAra azaphiyoM meM kharIdA hai / isa strIMcAtAnI meM aneka logoM kI bhIr3a vahAM ho gii| uso bhIr3a meM se eka naujavAna Age bar3hA aura vezyA ko azaphiyoM ko do liyAM dekara dolA-'khabaradAra ! isa mahAsatI se apane nApAka hAtha mata lgaanaa"| aura bar3e mITa dAbdoM meM candanA jI se kahA ki tuma merI dharma kI putrI ho, mere sAtha mere makAna para clo| ye upakArI naujavAna kauzAmbI nagarI ke prasiddha seTha vRSabhasena the, jI bar3e dharmAtmA aura sajjana the| seThajI dUsarI dAsiyoM se adhika candanAjI kA dhyAna rakhate the / candanAjI seThajI kI strI se bhI adhika rUpavatI, guNavatI aura buddhimatI thii| yaha dekhakara unakI strI yAni se jalane lagI aura bhUThA kalaMka lagAkara usake atisundara, kAlI nAgina ke samAna bAloM ko kaTavA kara sira maNDavA diyA aura bandIkhAne meM DAla diyA / strAne ko kodoM ke dAne dene lagI / aisI durakhI dazA ko bhI candanA jI pahale pApa karmoM kA phala jAnakara binA kisI kheda ke prasanna citta hokara sahana karatI thI aura vicAra karatI thI ki saMsAra meM kurUpa striyAM apane Apako bhAgyahIna samajhatI haiM, parantu maiM to yaha anubhava kara rahI hai ki yaha rUpa mahAduHkhoM kI khAna hai| jisake kAraNa maiM apane mAtA-pitA se judA huI aura yaha kaSTa uThA rahI hai| sArA deza mahAdaHkha anubhava kara rahA thA ki chaH mAsa ho gaye thI varddhamAna mahAvIra kA AhAra-jala nahIM huA, candanAjI raha-rahakara vicAratI thI ki yadi meM svatantra hotI to avazya unake AhAra kA yatna karatI, maiM bar3I abhAginI hU~ ki mere isa nagara meM hote vIra svAmI jaise mahAmuni chaH mahIne taka binA AhAra-jala ke rahai ? candanA jI ko bahI koMdoM ke dAne bhojana ke lie mile to unhoMne yaha kahakara ki jaba zrI vIra svAmI ne AhAra nahIM huA to maiM kyoM kurU ? unako rakhane ke lie prAMgana meM AI to bIra svAmI kI jaya jayakAra ke zabda mune, darabAje kI tarapha lapakI lo bIra svAmI ko sAmane Ate dekhakara paugAhane ko khar3I ho gaI, bhagavAna ko bhare nayana dekha, bhUla gaI vaha isa bAta ko ki maiM dAsI hai aura usane bhagavAna ko par3agAha hI liyaa| puNya ke prabhAva se kodoM ke dAne khIra ho gaye, nirantarAya AhAra huA / svarga ke devoM ne paMcAzcarya karake harSa mnaayaa| logoM ne kahA, "dhanya hai patitapAvana bhagavAna mahAvIra ko jinhoMne dalita kumArI kA uddhAra kiyA / dhanya hai seTa vRSabhasena ko jinhoMne vAvajUda isa pradhAnatA ke kisI dUsare ghara meM jabaradastI rahI huI strI ko Azraya na do, kurItiyoM se na davakAra unhoMne candanA jI ko zaraNa dI aura ve lokamUr3hatA meM nahIM bahe / " rAjA tathA bar3e-bar3e seTha aura seTa vRSabhasena svayaM mahInoM se lalacAI AMkhoM se dhIra svAmI ke AhAra ke nimitta paDagAhane ko khar3e rahe, parantu bhagavAn tI lokakalyANa ke liye gogI hue the| unhoMne apane udAharaNa se loka ko yaha pATha par3hAyA ki vaha patita se ghRNA na kare,
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ satI candanA kA uddhAra alore SE APA . PRILLER Pythili vizAlapura ke rAjA cetaka ko bhuputro candanA kauzAmbI ke saMTha RSabha maMna ke yahA~ kaida thaa| zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI jaba nagara ko gaye to candanA kA ber3iyA~ svataH khula gii| satI candanA vIra prabhu ko mAhAra dete hue|
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ banameM so sundari ekalI, pUraba karama bhajai mana rlii| mana meM paMca parama guru pAna, dharama dhyAna niharca paravAna // 356 / / iha avasara ika banacara Aya, avalokI sundari ko jAya / rUpavaMta lakSaNa saMjutta, le Ayo so tAhi turaMta // 36 // kozAmbI pura nagara mahAna, vRSabhasena tahaM seTha mujAna / tihi ko pAni daI nara tAhi, ati pramoda kara lInI vAhi // 36 // tAke geha subhadrA nAra, dehi candanA manahi vicAra / rUpavaMta navajIvana jAna, manameM sauta zaMka pratimAna // 36 // rUpa hanana ko udyama kiyo, kaSTa candanA ko tihi diyau| adhika purAne kodauM nIja, svAda rahita mana meM so khIja ||363 / / taka sahita mRta bhAjana mAhi, so dInau durabuddhini taahi| khAya nahIM robai jaba kharI, pApina aura upAya ju karI // 364 // bandhana bAMdhi khanani dharI, bahata bhAMti baha saMkaTa prii| bhagata pUraba karama judhIra, dharmadhyAna nahi tajai zarIra ||36shaa tihi avasara vAhI pura pAya, carajAhita Aye jimraay| dekha candanA prabhuko sabai, bandhana TUTa gaye vapu sabai // 366 / / tanake sakala zoka naza gaye, parama hulAsa cittameM bhaye / sanmati prabhu pada pranamaiM Aya, hasta jora bhuvi zIsa lagAya // 367|| paDagAhai vidhipUrvaka soi, simAvarameM hozIla mahAnA rAbai yaha jAna, pAye prabhuko kumAnidhAna // 36 // so vaha taka kodavana voda, taMdula khIra bhayau anumoda / mATI pAtra hema maya soya, dharama tanai phala kahA na hoya // 36 // bahI anta prAsuka vidhi sAra, dInau prabhuko parama prahAra / bhaktibhAva tAke ura bhayo, navaprakAra vidhi puNya ju layau / / 370|| paMcAzcarya kiye sura chAya, ratanAdika varaSA adhikAya / le ahAra prabhu vanako gaye, dhyAnArUr3ha pAtamA naye // 371 / / vRSabhasena pranamaiM pada pAya, tuma ho satI ziromaNi mAya / aru bahu prastuti kInI sabai, mo aparAdha kSamA kara aba / / 372 // hoi dAnasoM sukha adhikAya, saMkaTa vikaTa sabai miTa jAya / kSaNabhaMgura jAne saMsAra, prabhu pada lahau mahAvata' dhAra // 373 / / dohA laho candanA dAna phala, jagameM jasa adhikAya / zIla sahita dIkSA laI, bhaI ajikA jAya // 374 / / isake bAda mahAtIra prabhu chayastha avasthA meM maunI hokara vihAra karane lage bAraha varSa bIta jAne para ve jambhikA nAmake gAMvake bAhara RjukalA nAmakI nadIke kinAre bahumUlya ratnoMko zilApara zAla-vRkSake nIce pratimAyoga ko dhAraNa karake SaSTho. pavAsI ho gaye aura zreSTha jJAnakI siddhike liye dhyAnameM tatpara hue| unhoMne zIlarUpI aThAraha hajAra kavacoMko dhAraNa kiyA, caurAsI lAkha guNoMko apanA prAbhuSaNa banAyA mahAbata anuprekSA zubha bhAvanA rUpI vastroMse ve susajjita hue, saMvegarUpI mahA gajarAja para prArUr3ha hue aura ratnatraya rUpI mahAvANoMko dhAraNa kara cAritra rUpI samarabhUmimeM utara pdd'e| tapa hI unakA dhanuSa thA, jJAna darzana hI phaNIca thaa| aura gupti Adi senAmoM se ve ghire hue the| isa prakAra mahAvIra prabhu yathArtha meM hI mahAvIra mahAna yoddhA hokara karmarUpI duSTa zatrunoM ko mArane ke lie anabarata udyoga meM tatpara ho gye| sarvaprathama unhoMne mokSa prApti kI abhilASA se sakala karma nAzaka evaM zarIra hIna siddha puruSoM ke samyaktvAdi pATha guNoMse yukta dhyAna karane meM laga gaye / jo ki siddha puruSoM ke zreSTha guNoM ke abhilASo haiM ve kSAyika-samyaktva ananta kevala jJAna, kevala darzana, anantavIrya, sUkSmatva, pravagAhana, agu jo apanI kamajorI tathA jabaradastI karane se dharmapada taka se gira gaye hoM, unako bhI dobArA dharma para lagAnA jaina dharma kI mukhyatA hai| . satya kI vijaya huii| candanAjI kA zIlavata kaba khAlI jA sakatA thA? mahArAnI mugAvatI ne sunA to vaha mahAbhAgya candanAjI ko badhAI dene AI : bandhana meM par3I huI dAsI kA yaha saubhAgya ? yaha to loka ke liye IrSyA kI vastu thii| kyoMki loka to use dAsI hI jAnatA thA / bhagavAna mahAvIra ne muha se nahIM, balki apane caritra se candanA kA uddhAra karake dAsa-dAsI athavA gulAmI kA anta karane kA AdazaM upasthita kiyA / -mahArAnI magAvatI ne use dekhA to use apanI A~khoM para vizvAsa na paayaa| usakI prasannatA kA pAra na thaa| vaha candanAjI ko apane sAtha rAjamahala meM le gaI / mAtA-pitA ke pAsa dUta bhejA ve saba varSoM se vichar3I huI candanAjI se milakara bahuta khuza hue| candanA jI ne uddhAra para saMtopa ko sAMsa lI jarUra, parantu usane saMsAra kI ora dekhA to duniyA meM usa jaisI dukhiyA bahuta dikhAI pdd'iiN| AkhirakAra jaba bhapavAna mahAvIra ko kevala jJAna prApta ho gayA to candanA jI ne strI jAti ko saMsArI duHkhoM se nikAla kara mokSa mArga para lagAne tathA apane Arama kalyANa ke liye jina dIkSA le lii| 433
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ vardhamAna svAmI kI tapasyA tathA karmakSaya nirUpaNa-1 chanda cAla prabhu viharai vana bahu prAmA, ura dhyAna dharai abhirAmA / monI chadmastha mahAnA, rahai, dvAdaza varSa pramAnA // 375 / / aba caMbaka grAma suthAnA, bAhira bana subhaga mahAnA / RjukUlA saritA nIrA, tahaM ratana zIla gambhIrA / / 376 / / Upara taru sAla bakhAnau, zAkhA gambhIra sujaanii| zrI sanmati prabhu tahaM pAI, pratimA sama dhyAna dharAI // 377 / / kalagha aura avyAbAdha ina ATha zreSTha guNoM kA sadaiva dhyAna karate rahate haiM kyoMki unheM aisA hI karanA caahiye| isake bAda viveka zIla mahAbIra prabhu pavitra manase prAjJA vicaya ityAdi cAra prakAra ke dharma dhyAnoM ke citavana meM lge| pUrvake cAra kapAya mithyAtva kI tIna prakRtiyAM aura devAyu, narakAyu evaM tiryaMcAyu ye saba karmarUpI dasa zatru jaba ki prabhu caturtha se saptama guNa sthAnameM prAva. 1. vIra-tapa tapa se kama kaTate haiM, pApoM kA nAza hotA hai| rAjya-sukha aura indra-pada to sAdhAraNa mAla hai, tapa se to saMsArI AtmA, paramAtmA taka ho jAtI hai / tapa binA manuSya-janma nipphala hai| laukrAntikadeva : barddhamAna purANa, pR0 6.! kamoM kI nirjarA ke hetu zrI varddhamAna mahAvIra chaH prakAra kA vAhya tathA chaH prakAra kA antaraMga, 12 prakAra kA tapa karate the :1. anazana--kapAyoM aura icchAoM ko ghaTAne ke lie bhojana kA tyAga karake maryAdA rUpa dharma dhyAna meM lIna rahanA / 2. avauvayaM--indriyoM kI lolupatA, pramAda aura nidrA ko kama karane ke liye bhUkha se kama AhAra lenaa| 3. vRttiparisaMkhyAna-bhojana ke liye jAte hue koI pratijJA le lenA aura use kisI ko na batAte hue usake anusAra vidhi milane para bhojana karanA, nahIM to upavAsa rkhnaa| 4. rasaparityAga svAda ko ghaTAne aura rasoM se moha haTAne ke lie moThA, ghI, dUdha, dahI, tela, namaka ina chaH rasoM meM se eka yA aneka kA maryAdA rUpa tyAga krnaa| 5. vivikta zAyyAzana-svAdhyAya, sAmAyika tathA dharma dhyAna ke liye parvata, guphA, zmazAna Adi ekAnta meM rhnaa| 6. kAsakleza-zarIra kI moha-mamatA kama karane ke lie, zarIrI duHkhoM kA bhaya na karake mahAghora tapa karanA / 7. prAyazcita-pramAda ba ajJAnatA se doSa hone para daNDa lenaa| 1. vinaya - samyagdarzI sAghuoM, tyAgiyoM aura nigadha muniyoM kA Adara-satkAra krnaa| 6. bacyAvatya-binA kisI svArtha ke AcAryoM, upAdhyAyoM, tapasviyoM tathA sAdhuoM kI sevA karanA / 10. svAdhyAya- AtmA ke guNoM ko vizvArA pUrvaka jAnane tathA dharma kI vRddhi ke liye zAstroM kA manana krnaa| 11. vyutasarga-24 prakAra ke parigrahoM se mamatA tyAganA / 12. dhyAna-cAra prakAra ke hote haiM : (1) AtaM-strI-puSAdi ke viyoga para zoka karanA, aniSTa sambandha kA kheda karanA, roga hone para duHkhI honA, AgAmI bhogoM ko icchA krnaa| (2) raudra-himA karane, karAne va sunane meM Ananda mAnanA / asatya bolakara, bulavAkara, bolA humA sunakara khuzI honaa| corI karake, karAkara, sunakara harSita honA / parigraha bar3hAkara, bar3havA kara, bar3hatI huI dekhakara harSa maannaa| (3) dharma-sAla tatvoM ko vicAranA, apane va dUsaroM ke ajJAna ko dUra karane kA upAya socanA, pApa kamoM ke phala kA svarUpa vicAranA, yaha vicAratA ki maiM kauna hU~ ? saMsAra kyA hai ? merA kartavya kyA hai ? tathA bAraha bhAvanAeM mAnanA / (4) gukla-zuddha AtmA ke muraSoM kA bAra-bAra cintavana karate hue usI ke svarUpa meM lIna rhnaa| Atta aura raudra to pApa baMdha kA kAraNa hai| dharma va zakla meM jitanI adhika jItarAgatA hotI hai utanI hI adhika kamo kI mirjarA hotI hai aura jitanA zubha gaga hotA hai utanA adhika puNya bandha kA kAraNa hai| zrI bhagavAn mahAvIra AtaM aura raudra dhyAna kA tyAga karake mana bacana kAya meM dharma-dhyAna tathA zakladhyAna meM lIna rahate the| 434
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhu jihi vana dhArai jogA, SaTa Rtuphala phala mnogaa| go siMha rahaiM ika thAnA, sabahiM maitrI bhAva nidAnA // 37 // zIla sahasa aThAraha jAnau, tAko tana bakhatara mAnau / tAke aba suniyo bhedA, jAte saba nAza khedA 1376 / / zIla ke aThAraha hajAra bhedoM kA varNana dohA deva manuSa' tiraMcinI, nArI tIna vinoda / tyAgau mana vaca kAya, kRta kArita anumoda / / 380|| pAMcoM iMdriya sI guNe, saMjJA cAra bakhAna / davita bhAvita doya guNa, SoDa kaSAya pramAna // 381|| satraha sahasa ju doyasa, Upara prasI nidAna / aba ajIva triya bheda sUna, citra kATha pApAna / / 352 / / mana vaca tyAgau doya guNa, kRta kArita anuharSa / pAMcoM indriya saMjJa caha, davita bhAvita parSa // 353 / / sAtasa bIja ju jora ke, e saba deva milAta / zIla aThAraha sahasa gani, bheda kahe jinarAya / / 384 / / paddhati chanda samyaktva mahAgaja para arUda, vairAga tanI nara bhUmi gUr3ha / tapa cApa liyo karameM mahAna, puni darzana jJAna ju tIkSNavAna / / 385|| praba paMca mahAvata samiti paMca, aru tIna gupti saba sena saMca / ihi vidhi AlaMkRta subhaTa vora, hai sabai ekateM eka dhIra / / 386 / / una karmazatra mana damana sAtha, pAratya rodra kiya janna hAtha / ina hI kI jIteM siddhi hoya, guNa aSTa jIvatahi lahaI soya / / 387 / / prabha niramala cita ati acala hoya, mana dharmadhyAna utkRSTa soya / jina cauthe gaNathAnaka pragAra, kSaya karI prakRti sAtoM sNvaar||388|| so krodha mAna mAyA e lobha, e anaMtAnubandhI achobha / mithyAta samaya mithyAta jAna, punisamaya prakRti mithyAta hAna // 38 // kRti ina ghAta hoya, taba kSAyika samakita zuddha hoya / prabhu tapa bala sAtama guNasthAna, tahaM tIna prakRti carI mahAna ||390 // tirajaMca prAya para deva AyU, puna naraka prAyu ye tIna bhAva / aba moha bhara dala DagamagAna, prabha jIta laye jodhA mahAna | | sthita the taba svayaM hI naSTa ho gaye / ina karmarUpI mahAzatruoM ko naSTa karake vijayI mahAyoddhA ke samAna mahAvIra prabha zukla dhyAnarUpI vizAla prAyudhako apane hAthoM meM grahaNa kara mokSarUpI rAja prAsAda ko prApta karane ke liye kSapakazreNI rUpI sIr3hiyoM para car3hane lage aura mArgake anya karmarUpI zatruoM ke nAza meM pravRtta hue| styAnamRddhi nAma ke duSTakarma, nindrA-anidrA, pracalA-pracalA, narakagati, tiryaJcagati, ekendrI-dviindrI-viindrI-caturindrI rUpI cAra ghAtiyA, azubha narakagati prAyomyAnupUrvI, tiryagati prAyogyAnupUrvI, pAtapa, udyoga, sthAvara, sUkSma sAdhAraNa ityAdi karmarUpI solaha zatruoM ko mahAvIra prabhu ne parAkramI vIrakI taraha naSTa kara diyaa| taduparAnta ve zukla dhyAna rUpI talavAra ko grahaNa kiye hue aura kramaza: cAritra ke ghAtaka pATha kapAyoM ko dvitIya aMzameM, napusaka vedako tRtIya graMza meM, strI veda ko caturtha aMzameM, hAsyAdi cha: ko paJcama aMgameM, puruSa veda ko paSTha aMzameM, saMjvalana * krodhako saptama graMza meM, saMcalana mAnako aSTama aMzameM, saMjvalana mAyAko navama aMza meM, apane zukla vyAnarUpI prAyudhase ina satroM * kA nAza kara diyA / isa prakAra karmarUpI zatruoM kI aneka santatitoMko naSTa kara mahAvIra prabhu dazava guNa sthAna para prArUr3ha hue aura vahAM cauthe dhyAna ke prabhAva se saMjvalana lobhako naSTa kara kSoNa kaSAyo ho gye| ve saMnA sahita moha karma rUpI rAjA ko naSTa kara zUra-ziromaNi ke samAna zobhAyamAna hue| bAda meM gyArahaveM guNa sthAnako pArakara ve bArahaveM guNasthAnako prApta hue aura vahAM kevala jJAnake uttama rAjyakA adhikAra svIkAra ho jAne ke liye prayatnazIla hue| mahAvIra prabhune bArahavaM guNasthAnake aMtima do samayoM meM se pUrva samaya meM nindrA evaM pracalA ina donoM koM kA nAza kiyaa| isa kArya meM unheM zukla dhyAna ke dUsare bhAga se sahAyatA milI isake bAda phira jagadguru mahAvIra svAmI ne zukla dhyAna ke usI dUsare hissese pA~ca jJAnAvaraNa karma, cAra darzanA varaNa karma aura pAMca antarAya karmoM kA nAzakara diyaa| ye ho caudaha ghAtiyA karma hai| jisa taraha ki tIkSNavANa se kapar3e ke kaI
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI sapta asTa navame guNa thAna, tIna karaNa kIne bhagavAna / prathama jaghana madhyama utkRSTa, cArita karata yahI traya sapTa // 36 // paddhaDi chanda praya zukala dhyAna Ayuddha lIna, aSTama guNathAnaka pAya dIna / tahaM kSapaka zreNi prArUr3ha hoya, karama zatru kSaya karahiM soya // 393 / / nabamaiM guNathAnaka car3hiva jora, chatIsa prakRti khipi daI ghora / so prathama bhAga soraha kSipAya, pracalA pracalA nahiM ura suhAya / / 364|| nidrA nidrA prastyAnagRddhi, bAdara sUkSma udyota vRddhi / sAdhAraNa aru pAtApa bhAMti, ekendriya dvaya traya caturajAti // 365|| gati naraka aura tirayaMca hoi, ina sahita pUravI kahI doya 1 tihi dUje bhAga sukhipA ATha, pratyAkhyAnaapratyAkhyAna gAMTha // 366 // juta krodha mAna mAyA ru lobha, tIja ju napusakaveda bhobha / cauthe khipi astrI veda joga, pAMcamaiM hAsya rati arati jota // 397 / / bhaya sahita dugaMchA chahauM joi, SaSTha meM bhAga pudeva soi / saptamai saMjvalana krodha jAna, aSTamai bhAga saMjvalana thAna 1 // 36 // navamai ju bhAga mAyA vinAsa, e kahIM prakRti chattIsa bhAsa / dazameM guNathAnaka sUkSma lobha, ihi vidhi ari ghAte hRdaya kSobha // 36 // prabhu pUrayau dUjau zukladhyAna, tava cahai bAra, guNasthAna / taba cUrI soraha prakRti bhAga, nidrA pracalA dui prathama bhAga 11400 / praba dutiya bhAga caubIsa nAsa, hani jJAnAvaraNI paMca bhAsa / matizruta ju avadhi ye tIna jAna, manaparyaya kevala jJAna cAna // 401 // aba darazana varatI prakRti cAra, cala acakhu avadhi kevala vicAra / khipi antarAya vIraja sajoga, aru dAna lAbha bhogopabhoga / / . aDilla jJAnAvaranI paMca prakRti juta so hanI, darazanako nava ghAta aThAisa mohnii| antarAya hai paMca sabai saitAla ye, Ayu karamake tIna nAma teraha gaye / / 403 // dohA eka saba vesaTha prakRti hani, prabala ghAtiyA krm| rahI aghAtini cArakI, prakRti pacAsI narma // 404|| eka tahoM ko cheda diyA jAtA hai usI taraha prabhu ne isa kAryako kiyaa| ve bArahaveM guNa-sthAnake anta meM tiresaTha prakRtiyoMkA nAza karake terahaveM guNa-sthAna ko prApta hue aura usI meM unhoMne usa atyanta uttama kebala jJAna ko prApta kiyA jo ananta hai, loka aloka ke svarUpakA prakAzaka hai, aparimeya mahimA zAlI hai aura akSaya mokSa rAjya ko denevAlA hai| jinendra zrI mahAvIra prabhune vaizAkha zulka dazamI ke dina sAyakAla ke samaya hasta evaM uttarA nakSatra ke madhya meM zubha candra yoga hone para mokSa pradAtA kSAyika samyaktva, yathAsyAta saMyama (cAritra) ananta kevala jJAna, kevala darzana, kSAyikadAna, lAbha ke bhoga, upabhoga, evaM kSAyika vIrya ina zreSTha nau kSAyika labdhiyoM ko svIkRta kiyaa| isa prakAra jaba mahAvIra svAmI ne pAti karmarUpI mahAzatruoM ko jIta liyA aura kevala jhAnarUpI alabhya sampatti ko pA liyA taba AkAza se deva loga jaya-jayakAra karane lage evaM vahIM dundubhi ityAdi nAnA prakAra ke manohara bAje bajAne laga gye| aneka devoM ke vimAna-samUha se sArA prakAza maNDala Dhaka sA gayA / ajasra puSpa varSA hone lgii| indra ke sAtha saba devoM ne mahAvIra svAmI ko zraddhAbhakti pUrvaka praNAma kiyA / AThoM dizAeM aura AkAza ekadama nirmala ho gye| zItala, manda, sugandha havA bahane lagI, indrAsana kaMpita hone lgaa| isI samaya yakSarAja kubera mahAvIra prabhuke anupameya guNoM se mugdha evaM bhaktivaza hokara unake samavasaraNake upayukta mahA saMpadA kI racanA meM pravRtta hA / jisa mahAvIra prabhu ne ghAti karmarUpI zatruoM ko naSTa karake ananta evaM anupama kSAyika guNoM ko pA liyA hai aura sampUrNa bhavya jIvoMko parama Ananda pradAna karate hue kevala jJAnarUpI uttama rAjya ko svIkRta kiyA hai aura jo bhavya
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ gItikA iti bhAMti ura saMvega ghara prabhurAja sukha tyAge ghanaM / puna bAla dIkSA AdarI jina, vividha tapa lAgyo bhane || 474 || jItI parISada sahi upayuga ghAtakarma vinAziyoM yaha jagata karma nivAriye muhi navalazAha pranAmiyo / 405 // J bohA vIra karaNa hani vIra prabhu, vIra namIM varavIra vIra zakati paragaTa karI, tuma guNa sAhasa dhIra // 406 // / jIvoM muhaTa maNike samAna zobhAyamAna haiM, una trailokya tAraNa samartha zrI mahAvIra prabhuko meM unake uttama guNoM kI prApti ke liye namaskAra evaM stuti karatA huuN| *************** vaityavRkSa bhUmiH .. 465810 sabadAra 437 uc
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdaza adhikAra maMgalAcaraNa dohA zrI sanmati prabhu guna garuka, kevalajJAna subhaan| mithyAtama hara jaga haraza, bandI ziradhara pAna // 15 // terahameM guNa prabhu caDhe, upajI paMcama jJAna / lokAloka prakAziyau, vastu carAcara jAna / / 2 / / caupAI uttama mAsa nAma vaizAkha, zuklapakSa dazamI tithi bhApa / hasta uttarA nakhatahi bIca, caMdra joga zubha lagana ganIca / / 3 / / prabhu taba kevalalabdhisahAya, tinake nAma suno samudAya / kSAyika samyaka dAyaka mokha, yathAsyAta cArita sukha pokha // 4!! kevala jJAna prakAzase, dUra kiye ajJAna / vizva-artha-upadeza rata, prabhu haiM parama mahAna // zrI vIranAtha bhagavAna tIna jamatake svAmI haiM, kevala jJAnarUpo sUrya ke samAna ajJAna rUpI andhakAra kA nAza karane vAle haiM, maiM unako namaskAra karatA huuN| viha vIra sarvajJatA Outside the town Jrmbhika-Grama, on the Northern bank of the river Rajupalika ia the field of the house holder Samaga, under a Sala tree, in deep meditation, Lord Mahavira reached the complete and full, the unobstructed, unimpeded, infinite and supreme, best knowledge and ntuitation, called KEVALA. Dr. Bool Chand : Lord Mahavira. (JCRS. 2) p. 44 vihAra prAnta ke jambhakagrAma ke nikaTa RjulA nadI ke kinAre zAla vRkSa ke nIce eka patthara kI caTTAna para padmAsana se barddhamAna mahAvIra zukla dhyAna meM lIna the| 12 varSa 5 mahone aura 15 dina ke kaThora tapa se usake sAmAvaraNI, darzanAravaNI, mohanIya aura antagaya pAroM ghAtiyA karma isa jaraha se naSTa ho gaye, jisa taraha bhaTThI meM tapane se sone kA kho: naSTa ho jAtA hai, jisaro hajarata IsAmasIha me 557 varSa pahale vaizAkha sudi dazamI ke tIsare prahara mahAvIra svAmI kevala jJAna prApta kara sarvaja hokara AtmA me paramAtmA ho gye| aba ve saMpUrNa jAna ke dhArI the| tInoM loka aura tInoM kAla ke samasta padArtha tathA unako avasthAe' unake jJAna meM paMNa ke samAna spaSTa jhanakatI thiiN| nissaMdeha kevalazAna' prApta karanA athavA sarvajJa honA manuSya jIvana meM eka anupama aura advitIya ghaTanA hai| isa ghaTanA ke mahatva ko sAdhAraNa vRddhivAle zAyada na bhI samajheM, parantu jJAnI aura tatvadarzI isake mUla ko ThIka parakha sakate haiN| jAnake kAraNa hI manuSya aura pazu meM itanA antara hai aura jisane kevala jJAna prApta kara liyA, isase anoSI aura uttama bAta manupya jIvana meM kyA ho sakatI hai ? yaha avazya hI jaina dharma kI vidoSatA hai ki jisane sAdhAraNa manuSya ko paramAtmA pada prApta karane kI vidhi bnaaii| manu yatva kA dhyeya hI sarvajJatA hai aura yaha guNa vIrasvAmI ne apane manuSya jIvana meM apane puruSArtha se svayaM prApta karake saMsAra ko batA diyA ki vaha bhI sarvajJatA prApta kara sakate haiN| mahAtmA buddha, mahAvIra bhagavAn ke samakAlIna the| bAbajUda pratidvandI netA (Rival Reformer) hone ke, unhoMne bhI vIra svAmI kA marvaja aura sarvadarzI honA svIkAra kiyA hai / majjhimanikAya aura nyAyabindu nAma ke pragiddha bauddha granyoM meM bhI thI varddha mAna mahAvIra ko sarvajJa, spATa zabdoM meM
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna lAbha bhogo upabhoga, vIraja kevala darazana joga / kevalajJAna ananta prakAza, ye ho bhava labdhI sama bhAsa ||shaa lokAloka carAcara bhAva, badha parajaya vidhivaMta suhAva / le saba prAna eka hI bAra, jhalake kevala mukura majhAra / / 6 / / anaMta catuSTaya saji saMyukta, tinake nAma likhau zruta ukta / darazana varanI konI kSIna, anaMta darazana prApati lona I7 // jJAnAvaraNI karma nivAra, jJAna ananta lahmI guNadhAra / moha karamako konI nAza, sukha ananta tiSTha nabha bAsa / / 8 / / antarAyako kSaya kara dhIra, vIrya ananta bhaye vara vIra / divya parama audArika deha, koTi bhAnu dyuti jItI teha / / 6 / / aura aneka saMpadA sAra, varaNata hoya bahuta vistAra / paMca hajAra dhanuSa paravAna, antarIkSa prabhu upajana jhAna ||10|| jyo zazi sohai ambara thAna, taise hI prabha vIra mahAna / nirmala gagana bhayau ju anUpa,dizi vidizA saba pramala sarUpa ||11|| pahapa aMjalI kSipahiM ju deva, gandhodaka varaSa baha bheva / ratna dhUli daza dizi pUranta, manda manda ati vAyu bahata / / 12 / / kalpa loka anahada rava bhayo, ghaMTA zabda manohara vyau / hoya madha dhvani ati gambhIra, manauM sindhu yaha garjana nIra / / 13 / / siMhAsana hari kaMpita bhayau, sakala mAna tanata gala gayo / namrIbhata mauli nija jAna, dekho so Azcarya mahAna / / 14|| jaba mahAvIra bhagavAna ko kevala jJAna utpanna hone ke prabhAva se devatAoM ke yahAM svarga meM apane Apa ghaMToM kA megha ke rAza garajanA prArambha ho gayA, taba devagaNa bhI grAnandase nAcane lge| kalpavRkSa puSpAMjalike samAna phaloMkI buSTi karate hue tamAma dizAyeM svaccha ho gaI / prAkAza bhI bAdaloM se rahita pUrNa nirmala ho gayA, indroMkA Asana ekAeka calAyamAna ho uThA, mAnoM kevalajJAna ke prAnandotsava meM ve indroM kA abhimAna sahana nahIM kara sakate haiN| indroM ke mukuTa svayaM namrIbhUta ho gye| isa taraha svarga meM yaha AzcaryakArI ghaTanAyeM jaba ghaTane lago taba indrako nizcaya ho gayA ki, bhagavAnako kevala jJAnako prApti ho gaI hai| isake prabhAvase vaha Anandita ho uThA aura apane mAsanase uThakara prabhu kI bhakti meM apane manako lagAne lgaa| svIkAra kiyA hai| jinake bIca meM mahAvIra svAmI raha rahe the, ve mahAtmA buddha se Akara kahate the ki bhagavAna mahAvIra sarvajJa, sarvadarzI aura eka anupama netA hai, ve anubhavI mArga pradarzaka haiM, badprakhyAta haiM, tatvavettA hai, janatA dvArA sammAnita haiM aura sAtha hI mahAtmA buddha se pUchate the ki Apako bhI kA sarvaza aura sarvadarzI kahA jA sakatA hai ? mahAtmA buddha ne kahA ki mujhe sarvajJa kahanA satya nahIM hai| maiM tIna jJAna kA dhArI huuN| merI sarvajJatA hara samaya mere nikaTa nahIM rahatI / bhagavAna mahAvIra ko sarvajJatA ananta hai, ve sote, jAgate, uThate, baiThate hara samaya sarvajJa haiN| brAhmaNoM ke granthoM meM bhI mahAvIra svAmI ko sarvajJa kahA hai| Aja kala ke aitihAsika vidvAna bhI bhagavAna mahAvIra ko sarvajJa kahate haiN| kevalajJAna kI prApti eka aisI bar3I aura mukhya ghaTanA thI ki jisakA janatA para prabhAva hue binA nahIM raha sakatA thaa| kauna aisA hai jo marvajJa bhagavAna ko sAkSAna Ane sanmukha pAkara AnaMda meM magna na ho jAya / manuSya hI nahIM devoM ke hRdaya bhI prasanna ho gaye / zraddhA aura bhakti ke kAraNa unake darzana karane ke lie ve svargaloka se jambhavAma meM daur3e Aye devoM aura manuSyoM ne utsava manAyA, jyotiSI devoM ke indrane mAno tyAgadharma kA mahatva prakaTa karane ke liye hI mahAvIra svAmI ke samavazaraNa kI aisI vizAla racanA kI ki jisako dekhakara kahanA par3atA thA ki yadi koI svarga pRthvI para hai to nahIM hai, yahI hai yahI hai| tIrthaMkara bhagavAna ke samavazaraNa kI yaha vizeSatA hai ki usakA dvAra garIba-amIra, choTA-bar3A, pApI-dharmAtmA, sabake liye khulA hotA hai| pazu-pakSI taka bhI binA roka-Toka ke samavazaraNa meM dhamopadeza sunane ke liye Ate haiN| jAta-pAta, chUta-chAta aura U~ca-nIca kA yahAM koI bheda nahIM hotaa| rAjA ho yA raMka, bAhmaNa ho yA cANDAla saba manuSya eka hI jAti ke haiM aura ve saba eka hI koThe meM baiThakara Apasa meM aise adhika prema ke sAtha dharma sunate haiM, mAnoM saba eka hI pitA kI santAna haiN| bhagavAna ke darzanoM se vaira bhAva isa taraha naSTa ho jAte haiM, jisa taraha sUrya ke darzanoM se anvkaar| tIrthakara bhagavAna kI zAnta mudrA aura bItarAgatA kA prabhAva kevala manuSyoM para hI nahIM, kintu kara svabhAva vAle pazu-pakSI takA pane vaira bhAva ko sampUrNa rUpa se bhUla jAte haiM / nevalA-sApa, billI-cUhA, dora bakarI bhI zAntacitta hokara Apasa meM prema ke sAtha mila-julakara dharmopadeza sunate haiM aura unakA jAtIya birodha taka naSTa ho jAtA hai / yaha saba bhagavAna mahAmora ke yogabana kA mAhAtmya thaa| unakI AtmA meM ahiMsA kI pUrI pratiSThA ho cukI thI, isaliye unake sammunna kisI kA bhI vaira sthira nahIM raha sakatA thaa|
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ indra avadhi kara jAnyau jAsa, kevalajJAna bhayo jina tAsa / siMhAsana taji cali pada sAta, nameM ju caraNa zIsa dhara hAta / / 15 / / taya indrANI pUche eva, kAraNa kauna kaho bho deva / vIra nAtha nija atizaya saba, sakala sabhA prabhu bhASau tabai // 16 / / jyotiSavAsI deva ju indra, Asana kaMpa bhaye saba banda 1 suragaNa maratra suparaba rIta, siMhanAda rava anahada prIta / / 17 / / bhavanapato pAzcarya lahei, mukUTa namita Asana koya / zaMkhadhvani anahada bhaI taba, jAnyo kevala atizaya sarva / / 18 / / dhyaMtara sakala bhayo kaharAba, bherI anahada pUra rahAva / namrIbhUta bhaye tana Thaura, aba varaNana Aye kachu aura / / 16 / / vaha prakAra atizaya ju laheba, kevalajJAna cinha cahuM deva / bandana kAja kalpa dhiparAja, ghaMTa vajAya calaM karirAja // 20 // prAjJA daI calAhaka deva, sakala vibhUti racI bahu bheva / zIsa nAya Adiza tihi layo, bahu parakAra vikriyA Thayau / / 21 // prathama vimAna racau ramaNIka, jojana eka lAkha ko ThIka / muktAlaya vata zobhata jAsa, divya ratna tihi teja prakAsa // 22 / / phira airAvata gaja mada bharau, ujvala manI phaTika giri dharau / jambaddhopa pramANahi aMga, mastaka sohai atI uttaMga // 23 // doragha zuDa rurai bhUmAhi, ati balavaMta ju varanoM kAhi / kAmarUpa chavi aMga rasAla vyaMjana lakSaNa sahita vizAla // 24 // doragha oTha bana ati aruna, seta varaNa sohaiM tA dshn| ghaMTA ghane grIvameM mAla, mAno narapata udaya kiya hAla // 25 // doragha zvAMsa leta ati soya, manoM dundubhI zabda ju hoya / ati AnaMda paMkti ramaNIya, karNa caMbara sohaiM kamanIya / / 26 / / mada nirajharata lipta ati aMga, parabata sama cAle mana raMga / kikiNi zabda hoya adhikAya, dIpati rahI dazoM diza chAya / / 27 / / tAka mukha battIsa bakhAna, mukha prati dazana aSTa unamAna / daMta daMta sara ekahi bharayI, jalakara cahUM ora laha rahyau // 28 // sara prati kaliniko hai vAsa, miti battIsa pRthakakara jAsa / kamAlani prati haiM kamala batIsa, dala battIsa, kamala prati zIsa / / 2 / / daladala prati apacharA pracAna, haiM battisa battisa paramAna / divyarUpa mana harai su eva, nRtyata sakala surezahi seva / / 30|| chabIsa koTi caurAsI lAkha, ar3atisa sahasa chasa taha bhAkha / chappana adhika sabai kojAra, yaha saudharma indra vara nAra ||3|| mukha vikasata indIvara jAsa, tAla mRdaMga gIta rasa rAsa / ihi prakAra zobhita gajarAja sApara indra liye saba sAja / / 3 / / zacI sahita ati puNya upAya, bahu prAbharaNa aMga pahirAya / vardhamAna jina kevalajJAna, karana mahotsava calai mahAna ||33 // aru pratIndra nija vAhana rUr3ha, saba parivAra sahita mana gUDha / saja sAmAnika deva pramAna, sahasa caurAsI indra samAna ||34|| haiM tetIsa purohita deva, titane maMtrI indrahi deva / bAraha sahasa prathama mana lAI, indra najIka paridhi sama thAI // 35 // usI samaya jyotiSI jAti ke devoM ke yahAM siMhanAda vAje kA zabda hayA / siMhAsana bhI kaMyAyamAna ho gyaa| isI taraha bhavanavAsI devoM ke yahAM bhI zaMkha kI dhvani hone lgii| byaMtara devoMke mahaloM meM bhI bherI apane Apa gar3agar3Ane lagI, anya Azcarya janaka aura bhI pUrvakI taraha ghaTanAyaM huI isa tarahako mahAna pAzcaryamaI ghaTanAmoM kA zravaNa kara saba indroMne mastaka navAkara bhagavAnako parokSameM hI namaskAra kiyaa| aura jJAna kalyANaka, utsaba manAne ke liye saudharma indra bAjoMko bajavAtA hamA tamAma deva samUha ko sAtha lekara svarga se bhArata vasundharA kI bhUmi para utarA / balAhaka nAmake devoMne jo vimAna banAyA thA vaha motiyoM ko mAlAoM se itanA zobhAyamAna ho rahA thA, ratnamaI divya tejase cAroM tarapha jhalajhalAhaTa ho rahI thii| choTI-choTI paMTiyoM ke hilane se jo zabda nikalatA thA vaha kAnoMko bahuta hI priya mAlUma hotA thaa| nAgadasa nAmaka abhiyogya jAtike devane airAvata hAthI kI racanA kara DAlI, vaha bahuta U~cA thA, usakI sUDa bahuta hI sundara aura suhAvanI mAlUma hotI thii| usakA mastaka U~cA aura caur3A thA, bahata balavAna thaa| zarIra yahata sthala, aneka sU'DoMse suzobhita dhA, icchita rUpa banAne vAlA, zvAsa ucchAsase sugaMdhi nikalatI thI, dundabhI bAjoMkI taraha zabda karatA humA, kAnarUpI camaroMse suzobhita, do bar3e-bar3e ghaMTe baMdhe hue bahuta hI manojJa mAlUma hote the| galeko ghaMgharUkI mAlAyeM suzobhita kara rahI thIM, varNa sapheda thA, sonekA siMhAsana pITha para bahuta hI divya mAlUma hotA thaa| usa hAthIke 32 muMha the, hara eka dAMtapara 32 tAlAva jalase bhara rahe the| pratyeka tAlAbameM eka-eka kamalinI tathA hara eka kamalinIke AsapAsameM 32-32 kamala the. pratyeka kamalake 32-32 patte the una pratyeka pattepara nAcane vAlI sundara prapsarAyeM nRtya karatI thiiN| ve apsarAyeM 440
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ hArI HOLITIL - bhagavAna ke kevala jJAna samaya ke aSTa maMgala Sta V CRPAN ATTA 136 1 -- - CAMERA , ICE zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI ne ghAtiyA kamoM kA nAza kara di manuSya paura devatA saba unakI pUjA karate huye| zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI ne chaha mAha kA prakhaNDa tapa kiyA aura manaH paryaya jJAna kI prApti kii|
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ - kAla 1, mahAkAla 2, bhAnavakA 3, gila 4, naMsapaM 5, pakSa 6, pAMDa 7, saMkha 8, nAnAratna 6. evaMNarmANadhinAma / mArgadarzaka :- AcArya zrI suvidhAsAgara mahArAja B. CELEE bhagavAna ko samavazaraNa kI 10 vjaayeN| MAN MAA SA NA 3 / . 54. NE PORN 27 zrI bhagavAna ke kacha cinh|
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ caudA sahasa deva madhi nameM, dUjI paridhi juktakara namai / nirjara sahasa ju SoDaza lIna, tIjI paridhi indra kaha dIna // 36 // surapati nija rakSaka hai sAra, tIna lAkha chattIsa hajAra / lokapAla cAroM sama ceta, dharai zakra aAjJA durgapAla nabhapAla vizAla, lokapAla lokAMtika pAla / daza dika pAla vI diza joya, yAjJA indra gharai sura soya // 3 // purajana bhatya samAna ju hoya, kilviSa deva nIca tahaM hoya / daza prakAra yaha sabhA pramAna, zakra saMga zo kiyo payAna ||34|| dala saptAMga saMga surarAja, saba unacAsa anIkA sAja / prathama bRSabha dala saMkhyA jAna, so baranauM pAgama paramAna // 40 // divyarUpa hai bala' ati sakta, sAta anIjUta dhara vRSayukta / prathamahi caurAsI lakha ThIka, tAta daguNa dutiya ramaNIka / / 4 / / tAta duguNa tRtiya dekhanA, aise duguNa duguNa lekhnaa| sapta anIkA gahai, pramAna, nAnAvaraNa vRSabha ke thAna / / 42 // eka araba chaha kor3a bakhAna, Upara ar3asaH lAkha pramAna / vaha saba sAta vRSabha dala jora, yaha vidhi lojau aura bahora / / 4 / / aba turaMga dala aisahi jAna, sAta anIka tAsa bakhAna / ratha maNimaya ati teja prakAza, sapta anIkA konoM jArA // 44 // yAhI vidhi gaja matta vakhAna, sAta anIkA hai prvaan| aise hI payadala jugavatta, sAta anIkA hai hiravatta // 45 // divya gIta gAveM gata sAta pIkA mara gii| garjaka sura vAdina vajAya, sAta anIkA jAnI bhAya // 3 // dohA vRSabha Adi saptAMga dala, duguNa duguNa vistAra / eka eka prati sAta mana, saba unancAsa prakAra // 47|| sAta paraba pahicAniye, aura chiyAlisa koi| lAstra chiyattara adhika saba, unacAsa dala jor3a // 46 // bahuvidha sura sAjI vibhava, ko budha vrnnhaar| haraSabhAva sava hI car3he, jaya jaya karata apAra / / 4 / / caupAI so saudharma indra mana raMga, sakala vibhUti laI nija saMga / IzAne suradhipa ghara dharma, azvArUr3ha bhayo guNa parma // 50 // hai mRgendra vAhana surarAja, sanatkumAra sakala kari sAja / bRSabha mahendra kalpake thAna, car3hi cAlyau parivAra mahAna // 5 // apane hAva-bhAvase darzakoMkA mana mugdha karatI huI, surIle gAnA gAtI, zRMgArAdike gAnoM se sabako prasanna karatI thii| aise airAvata para indra apanI indrANI sahita virAjamAna hone se pratyanta zobhAyamAna hone lgaa| vaha indra zrI mahAvIra svAmI ko jJAna kalyANa kI pUjAkai kAraNa pAyA thA, usake aMga parake AbhUSaNoM kI zobhA bahuta hI daidIpyamAna thI, gahanoM ke ratnoM kI kiraNoM se vaha teja kI khAni ke sadRza mAlUma hote the / pratIndra bhI atyanta vibhUti ke sAtha apanI savAriyoM para car3hake parivAra sahita yaha bhI sAthahI sAtha nikle| isake atirikta anya indra ke sadaza sAja sAmAna vAle sAmAnika jAtike 84 hajAra deva nikalate hue purohita mantrI, amAtyake samAna tetIsa prAyastrizata deva zabha prApti ke liye indra ke sAtha-sAtha hote bhaye / AbhyaMtara pAriSad 12000 devoMkI thii| madhyama sabhA 14000 devoM kI thI aura vAdya 16000 devoMkI thii| isa prakAra yaha tInoM deva sabhAyeM indra ke cAroM ora gherA DAlakara baiThatI huI tIna lAkha chattIsa hajAra deva zarIra rakSaka ke rUpameM indrake pAsa pAye / kotavAlake sadRza lokako pAlane vAle cAra lokapAla deva indra ke sAmane Aye / sAta vaSabhoMkI senAmeM se pahilI senAmeM 84 lAkha uttama vRSabha (vailarUpa dhArI deva) indra ke Age hue dUsarI se lekara sAtavIM senA taka meM dune-dane vRSabha (deva) senAmeM the| isa taraha sAta vRSabha senAyeM indrake sAmane upasthita ho gii| usI taraha UMce ghor3oMkI 7 senA mANi maI ratha, UMce parvatakI taraha hAthI, jaldI calane vAle paidala bhagavAna ke guNoM ko divya kaNThase gAne vAle gandharva jainadharma sambandhI gIta, tathA bAditroMke layake sAtha nAcane vAlI apasarAyeM usI sAtha kakSA vAle kramase indra ke prAge calane lgiiN| puravAsiyoMkI taraha prakIrNaka jAti ke asaMkhyAta deva dAsa karma karane vAle prAbhiyogya jAtike deva, achatoM jaisA kAma karane vAle kilbiSika jAti ke deva saudharma indra ke sAtha usa mahotsava meM sammilita hae / IzAna indra ghor3e para car3hakara apanI vibhUti sahita bhakti bhAvase indra ke sAtha calane lgaa| sanatkumAra siMhakI savArI 441
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahma svargapati sArasa rUr3ha, haMsa calyo lAntaSipa gUr3ha / zukrahi indra garur3a asavAra, sAmAnika saMga saba parivAra // 52 // svarga zatAra tAhi AdhIza, car3hi mayUra vAina nabha zIsa / Anata Adi indra catvAra, puSpa vimAna bhaye asabAra 1 // 53 // ihi prakAra dvAdaza surarAja, saba vibhUti lIna dasa sAja / aru pratIndra bAraha sama ukta, apane-apane vAhana jukta // 54 / / paTaha baje ati zabda gaMbhIra, dazadizi dhvani pUrita vara vIra / chatra dhvajA chAyo nabha bhAga, svarga vibhava jimi pAyau jAga // 55 // gIta natya vAdyAdika kareM, jinavara jJAna mahotsava dhrai| mAnoM Rtu basaMta zobhata, kokila madhura vacana ghoSata // 56|| jyotiSa paTala deva saba bhAra, candra sUrya graha nakhata ju sAra / apane apane vAhana sAja, maMDita sakala vibhUti virAja // 57 / / prasaMkhyAta satra sahita ju deva, dharmarAga rasa akita seva / jinavara kalyANaka vaMdanA, cale deva aru devAMganA // 5 // bhabanAsura ati Atura cale, dazahi dizana dala sAja ju mile / asurakumAra indra do ThAna, cAmara aura virocana jAna / / 56 // nAgakumAra doya guNa dhAma, dharaNendra hi aru Ananda nAma / vidyutakuvara doya tipanna, harisiMha harikAntA juvaratna / / 60 / / sUpanakumAra doya svAmIza, veNusindhu veNutAlIsa / agnikumAra indra hai jugma, agnivAha pitRvAhana jugma // 6 // vAtakumAra indra dui hoya, bAlaaMjana prabhajana doya / stanitakumAra bhavana ke rAja, ghoSa mahAghoSa dui sAja // 62 / / udadhikamAra indra do jAna, jalakAntA jalaprabhA bakhAna / dvIpakumAra indra hai soya, pUraNa prathama viziSTa ju doya // 63 // dikkumAra hai indra mahAna, amitagati amitabAhna ThAna / eka daza bhabana indra gana bIsa, aru pratIndra gana saba cAlIsa // 64 // zrI jina jJAna kalyANaka sevA, devani sahita sAja saba deva / harSa sahita mana vaca tana prIta, kare mahotsava dharma surIta // 65 // vyantara deva aSTa parakAra, tinako bheda kahIM kacha sAra / kinnara prathama indra haiM doya, kinnara prabha kinnaramati joya // 66 / / aru kimpUruSa indra do jAna, mahApuruSa satapuruSa pramAna / mahoraga indra jAti do mahI, atIkAya mahakAyA yahI // 67 / / gaMAki do ina nahAnA mI lasa aura sujAna / yakSa indra do nAma pratApa, pUrNabhadra maNibhadra milApa // 6 // rAkSasa indra kahe ju bakhAna, bhIma prathama maha bhIma pravAna / bhUtadeva haiM indra su doi, apratirUpa pratirUpa ju hoi // 66 // vizAca aSTa meM indra mahAna, kAla prathama mahakAla bakhAna / e vyantara hai SoDaza indra, aru pratIndra mili vattisa vRnda / / 7 / / apanI saba sAmagrI joya, kevala jJAna jAna prabhu soya / pUjAke ura bhAva bar3hAya, caleM bhavanatai ati haraSAya / / 71 // para car3he the, mahendra svAmI bailoMpara car3he the| brahma indra sArasakI-savArI para car3hA thA / lAMtavendra haMsa para, zukrandra garur3a para, sAmAnikAdi devoM aura deviyoM sahita bala jJAnakI pUjAke liye nikale / abhiyogya devoM meM se zatAra indra bhI mora kI savArI para niklaa| zeSa mAnata Adi kalpoMke mAlika cAra indra puSpaka vimAna para car3ha kara phuNce| kalpa svargAke 12 indra 12 pratIndroM sahita apanI savArI para car3ha kara vahAM phuNce| hajAroM dhvajA patAkAoM chatra caMbara Adi zAditroMko bajAte hue vahA~ phuNce| jaya ho ! jaya ho !! ke nAre lagAte hue jyotiSI devoM ke palaToM meM phuNce| candramA, sUrya, graha, nakSatra tAre rUpa jyotiSI deva apanI apano savAriyoM para car3hakara harSaM sahita jaya jayakAra karate hue pRthvI para svargase nIce utre| 20 asura jAtike deva'; 10 bhavanavAsI devoM ke indra bhI apanI deviyoM sahita savArI para car3hakara ravAnA ho gye| pazcAta prathama indra, kinnara kiMpuruSa, tatpuruSa, atikAya , mahAkAya gItarati, ratikoti, maNibhadra, bhIma, mahAbhIma, surUpa, pratirUpaka kAla, mahAkAla, ye kinnarAdi ATha tarahake vyaMtara devoM ke 16 indra aura itane hI pratInda devoM sahita jJAna kalyANakama sammalita hone ko pRthvIpara uttare / ye cAra nikAya ke indra aura deva' indrAniyoM sahita suzobhita the| ve bhagavAna mahAvIrakI jaya bolate hae darzanoM kI utkaMThA se sabhA-maMDapa ke pAsa pahuMce vaha maMDapa dUra se camaka rahA thaa| tamAma RddhiyoMse paripUrNa thA / ratnoMse cAroM dizAoM ko prakAzita kara rahA thaa| aise maMDapa ko banAne kI sAmarthya sivAya kuvera ke aura kisI meM bhI nahIM ho sktii| usa maMDapa kI racanA kA vistAra sivAya gaNadhara deva ke aura kisI meM bhI sAmarthya nahIM jo banA ske| phira bhI bhavya jIvoM ko samajhAne ke lie yathA sAdhya hama samozaraNakA varNana karanA ucita samajhate hai / vaha samozaraNa 1 yojana ke vistAra meM banAyA gayA thaa| golAkAra thA, indra nIla maNiyoMkI camaka se prakAzita thA / pRthvI se dAI kosa Upara AkAza meM thaa| kinAre ke cAroM
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ihi prakAra bahu devapati, zacI sahita Ananda / jinapUjA astuti karana, bAr3ha yo Ananda kaMda / / 72 / / nara nArI juta narapati aru magendra pazu eva / saba zatendra nija vibhava leM, Aye jinavara seka / / 73|| atha samavasaraNa racanA varNana caupAI surapati lInau dhanada bulAya, kevala utsava saphala sunAya / ArajakhaNDa jAu aba vaga, samozaraNa vidhi ratroM manega / / 74 / / harSavaMta ho nAyau mAtha, pAyau jahAM trilokI nAtha / prathamahiM namaskAra prabhu kiyo, samAdhAna kara apanI hiyoM / / 7 / / samozaraNa raciyo ju apAra, ko badhavaMta lahai kahi pAra / avasara pAya dharma mana dhyAna, kimapi likhauM aAnaMda ura prAna // 76 / / koza ar3hAI Urdhva akAsa, pRthvIte jaha lI prabhuvAsa / indranIla maNimaya pIThikA, tInaloka kI usamAnikA // 7 // jojana eka tAhi vistAra, yAThI diza so giradAkAra / jAko pahaMdiza maNimaya sAra, lagI paMDikA bIsa hajAra // 7 hAtha hAtha pai UMcI lasai, bhUmi bhAga te prabhu taha basai / vahI pIThake Upara anta, dhUlIsAla koTa zobhaMta skaa| paMca ratanamaya raja saravaMga, vividha varNa zobhe mana raMga / ati utaMga so balayAkAra, phaila rahI kiraNAvali sAra ||0 // kaI vidra mabata dIsaM soya, kaI kananamaya prAbhA hoy| kaI prajanamaya zobhA jAna, kahuM ujvala ka harita pramAna ||zA samozaraNa lakSmIko dhera, manojJa eka kuDalo pher| cArI diza daravAje cAra, vara kaMcurA ratana suhAra | tahaM te cAroM dizako galo, gamana hetu bhItara ko clii| tAke antara kachU prabhAna, mAnabhUmi sohata tihi thAna ||3|| tinako prathama pIThikA jAna, sauraha paiDI mata mAna / ika sambandho tona jU koTa, cAra cAra daravAje proTa / / 4 / / bhItara pITha trimekhala jAna, tApara mAnasthaMbha parimAna / kaMcanamaya zobha uttaMga, madhya bhAga mahimA nirabhaMga // 5 // tarapha dhalazAla nAmakA parakoTa ratnoM kI dhuli se banAyA gayA thA / kahIM mage kA raMga, kahIM sone kA raMga, kahIM kAlA raMga kahIM harA raMga, kahIM indra dhanuSa jaisA mizrita raMga suzobhita ho rahA thA usako cAroM dizAoM meM sone ke khambhe lage hae the / ve saba rastA ko laTakatI huI sundara mAlAoM se suzobhita the| usake bhItara kucha dUra jAkara cAra vediyo thoM, jinameM pUjAko sAmagrI samobhita thI unameM cAra daravAje laga rahe the| tIna parakoToM se yukta zera 16 soneko sIr3hiyAM lagI huI thii| usake bIca meM jinendrako nimA sahita siMhAsana the| ve saba ratnoM ke teja se baidIpyamAna the / unake bIca meM cAra choTe 2 siMhAsana the unadiyoM ke bocoMbIna cAra mAnasthaMbha the| unake dekhane mAtra se mithyAdaSTiyoM kA mAna bhaMga hA jAlA thaa| ve mAnasthaMbha svarNake bane hA the aura dhvajA ghaMTAmose sazobhita the unake UparI bhAga meM jinendrako pratimAya thiiN| unake pAsako jamIna para cAra vADiyAM kamaloMge suzobhita bolAvar3iyoM meM ratnoM kI sIDhiyAM lagI thoM jisase unakI sandaratA aura bhI bar3ha gaI thii| una bAvar3iyoM ke nAma nandAyarA prAdi the| una vAvar3iyoM ke kinAre para jalase bhare hue kucha the jo ki yAtrA ko Aye hue jIvAMkA thakAvaTa dUra karane ke lie para calAne kA kAma karatI thii| vahAM se Age jAne para jalakI bharI huI khAI thii| unameM kamala phala rahe the tathA una kamaloM para bhramara sadaiva gajAra kiyA karate the| havA ke dhakko se usa khAI meM jo taraMgeM uThatI thIM aura usa samaya jo zabda hotA thA usase gADI jAna hotA thA ki vaha taraMgeM bhI bhagavAnake jJAna kalyANakakA guNa-gAna kara rahIM haiM usa khAI ko pRthvo bhAga chaha RtuaAMke pala phaloMse saMzobhita thaa| vahAM para deva aura deviyoM ke lie sundara kor3A sthAnoM ke kaja bane hue the| candramAMta maNikI zAtala bhilAyeM jisa jagaha rakhI haI thI vahAM indra vizrAma karate the, vahA~kA parvata phala phaloM se bharA humA azoka prAdi mahAna vakSoM sahita bhauroM kI gajArase pratyanta zobhAyamAna ho rahA thaa| usake thor3e hI mAge sonakA 1 parakoTa thA vaha bahuta UMcA thA usameM cAroM tarapha motiyoMkA jar3Ava thaa| unako dekhakara yahI jJAna hotA thA mAnoM tAre hI camaka rahe hoN| usa parakoTa ko dekhane se kahIM maMgA kI taraha raMgakI kAMti kahIM vAdala kI raMgata kI taraha kahIM nAle ratna kI kAMtike samAna aura kahIM indradhanA kI taraha nAnA raMgoMse vaha zobhAyamAna ho rahA thA / yaha parakoTa hAthI vyAghra mora aura manuSyoM ke strI puruSoM ke joDoM sahita baloM ke
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ I dhvajA chatra tA Upara sohi jagata jIva mana letaM mohi mUlabhAga jina pratimA gharI, chatrabhara juta rAje varI aura manaMga zobha tisa thAna, rAdvIpti lAje rAma bhAna thaMbha ekadiza cAroM jAna, sajala vApikA kamala nidhAna tinake taTa ika kuMDa mahAna, cArahuM diza cAroM paravAna / paga prakSAla ke bhavijana jahAM, Age 1 taha se bIvI cAra jU calI kachu antara ika zobhA bhayo kamala sahita bhramaza guMjarI, haMsa kalApi zora kareM sapanA ra manurAya vanake madhya zilA ramaNIka, candrakAnta maNi AbhA tthiik| yahaM kachu antara ti ghAra, kaMcana koTa ju balayAkAra taM cAroM diza gopura haiM cAra, rajatamaI timsane yAgAra zrRruNa hAtha UMce kara soya, jagalakSmI yaha nAce koy| prabhuke mana kachu cAha nayAya, bemana cali se mAnI kareM mAna vaha koya, dekheM mAna thaMbha maMda khoya ||6| indrAdika mAnanda bar3hAya, pUjA vahAM karahi mana lA // 87 // vidhi samAna vaMbha ye cAra sakala vibhUti ekasI vAra / nandAdika tinako hai nAma, cAroM diza soraha sukhadhAma // 86 // gamana kareM cali tahAM // 60 // khAI giradAkArahi saro, prati gaMbhIra jala nirmana bharI // 1 // maNimaya taTa doU rAjata, gaMgAvata, zobhA parajaMta // 62 // saghana chaha paTa RRtu phala phUla, viha deva joSitA kUla // 13 // tahaM surapati kIne vizrAma, zItala chAyA sukhako dhAma // 64 // mAnuyoga paravata yaha manauM, yati utaMga bahu yAMtika vanoM // 65 // ratanamayI kalayA jagamane, lAla caraNa ati sundara la 66 jahAM raheM navanidhi kara vAsa, piMgalAdi tina nAma vilAsa // 67 // jinapAya maMgala dravya manohara ThATha, gopura pratihi ekasA~ 68 citroM sahita bharA huA thaa| usa samaya aisA mAlUma par3atA thA ki haMsa rahA ho| usa koTake cAroM dizAoM meM cAra daravAje the / vaM timaMjale the / ve daravAje svayaM prakAzita hokara apanA prabhAva banA rahe the / mahAmeru parvata ke samAna atyanta UMce, padmarAgAdi maNiyoM ke dvArA banAye gaye daravAjoMke gagana cumbI zikhara zobhAyamAna ho rahe the| una vizAla daravAjoM para bahutase gAyaka deva gandharva tIrthakara zrImahAvIra prabhuke uttama guNoMkA sumadhura svarameM gAna kara rahe the| ina guNa gAnako kucha loga to saprema suna rahe kucha guNoMkI zreSThatA samvandha meM vicAra rahe the aura kucha deva-vRnda umaMgameM Akara nAca rahe the| pratyeka dvAra para muMgAra kalaza evaM ityAdi 108 (eka ATha) mAMgalika dravya yathA rIti rakhe hue ve una pratyeka dvAroM para nAnAvidha rahanIke bane hue sau sau toraNa TaMge hue the aura unameM se vividha varNakI jyoMtiyAM milane se grAkAza citrita sA jAna par3atA thaa| una toraNa meM lage hue ratnAbhUSaNoM ko dekhakara jAna par3atA thA ki ratnAne prabhuke sundara zarIra ko svabhAvataH hI dedIpyamAna dekhakara vahAM para apane rahaneko zrAvazyakatA nahIM samajhe aura unakI zArIrika kAnti se parAjita hokara ina toraNoM meM Akara ve rasna samUha ba gaye / zaMkha ityAdi nau nidhiyoM ko dvAra para rakhI huI dekhakara aisA jAna par3atA thA mAno arhata prabhuke dvArA tiraskRta ho jAne para ye daravAjeke bAhara A gayI haiM aura yahIM par3I rahakara bhagavAna kI sevA karane ke liye avasara kI pratIkSA kara rahI ho / usa daravAje ke bhItara eka lambA-caur3A rAja-patha thA aura usIke donoM bora do nATyazAlAeM banI huI thiiN| isI prakAra cAroM dizAoMke cAroM mukhya dvAroM ke bhItara pratyeka meM vo do nAdayazAlAeM banI huI thii| ve timaMjalI bahuta USI nATya zAlAeM mAnoM apane mastaka ko daTAye bhavya jIvoM se kaha rahI ho ki samyaka darzana ityAdi tInoM svarUpa hI mokSa ke mArga haiN| nA zAlAoM kI dIvAra sphaTikamaNIkI banI huI thI aura unake khambhe soneke banAye gaye the| una vaibhava pUrNazAlAoM ko raMga bhUmi meM apsarAnoM kA nAtra ho rahA thA / vahAM para bahutase gandharva deva apane komala kaMThase prabhukI vijaya gIti evaM kevala jJAna ke samaya hone vAle zreSTha guNa-gItoM ko gA rahe the / pUrvokta rAjamArga kI donoM ora dhUpa se bhare hue do kalA ( ghar3e) rakhe hue the aura unake ghumakI sugandhise AkAza kA vAyumaNDala sugandhita ho rahA thaa| isa mArga se kucha dUra Age jAne para cAra udyAna vATikAeM banI huI thiiN| inameM sampUrNa RtuoMke phala puSpa sadaiva lage rahate the| isalie dUsare cAra nandana vana hI jAna par3ate the / una upavana vIkSiyoM (galiyAM) banI huI thiiN| unameM azoka, saptaparNa, campA evaM AmravRkSako cAra cAra kramazaH banI inake vRkSa samUha bahuta UMca UMce the / una upavanoMke bIca cIna meM trikoNa evaM catuSkoNa vApiyAM (bAvar3iyAM banI huI thIM aura bAvar3iyoM meM sundara sundara kamala suzobhita the / inake atirikta kahIM nayanAbhirAma rAja prAsAra thA, kahIM kor3A-gRha yA kahIM kautuka maNDapa thA, kahIM AkarSaka citrazAlAeM thIM, kahIM kRtrima ( canAvaTI ) parvata zra eNiyAM aura kahIM bAhara ke vicitra dRzyoM ko dekhane ke liye 444
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ SHAN AIMER Ine KICORDPRI/ Dramukeerasad RX HD Rad 8 PRO: samosa raja racanA Pr . . TITU AR a SHAL
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ cArya suvihisAra prabhu kA samavazaraNa
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAyai gIta suranako tiyA, jinaguNa lIna haraSa kara hiyA / vyantara deva ju gAvaM khar3e, vinayahIna ko rokata ar3e rahA yaha zobhA pahale gar3ha jAna, aura sunoM Age prvaan| gopurate bIthI diza cAra, calI phera bhItara vistAra 11 caha ora natazAlA tAsa, cAraha diza kI bIthI pAsa / kaMcana thama ratana kara khace, dhvajA chatra tA Upara race // 10 // nAcaM devakUmArI ema, mAnoM udadhi taraMgina jema / maMda maMda mukha bikasaM jabai, jinaguNa gIta uccare sarva // 10 // bAje madhura bIna bAMsurI, tAla mRdaMga madhura dhvani jurI / aba kachu bItho antara jAna, barai dhUpa ghaTa cahuM diza mAna / / 103 // dohA dhupa dhuAM nabhako calau, zyAmavarana ati jAna / mAnoM pAtaka bhaga cale, puNyatanoM Dara mAna / / 104|| caupAI vidizana aura suno bhavisAra, bAga cAra nandanavana vAra | prathama prazoka saptaparanAhi, campaka pAmramahI raha jAhi / / 105 // saba Rtuke phala phUla apAra, virakha bela sauM maNDita saar| cAra cAra vApI ju manoga, sohai naMdAdika jala joga / / 10 / / haiM trikoNa koI caUkauna, koI giradAkArahi jona / tahaM AveM bhavijana mana harSa, kAraNa dharma manogahi parSa // 10 // koI karane krIr3A prAya, koI aMga prachAlana jAya 1 azoka bAga ke madhyama bhAga, poTha trimekhala hai bar3abhAga / / 10 / gagana cambI (bahuta UMcI) aTTAlikAeM banI huI thii| eka maMjile aura do maMjile makAnoMkI bhI kramabaddha paMktiyAM (katAra banI thI una upavanoMkI prathama prazoka-vana-vIchAmeM suvarNakI banI huI tIna kaTanIdAra UMcI evaM manohara vedikA banI huI thI aura usa sandara vaidikA para eka azoka caityavakSa thA / vaha tIna parakoToM se ghirA huA thA aura pratyeka parakoTameM cAra cAra dvAra the| usa zoka caityavakSake Upara bajane vAle ghaNTe se yukta tIna sundara chatra TaMge hue the| vaha vRkSa deva pUjita jina pratimAnoMse tathA dhvaja camara evaM maMgala dravya ityAdise suzobhita UMcA honeke kAraNa jambU-vRkSake samAna jAna par3atA thaa| caityavRkSa ko jar3ake pAsa cAroM jinendra debakI pavitra prtimaaeN| surendra apanI puNya prAptikI icchAse manojJa dravyoMse una pratimAnoM ko sadaiva pUjA kiyA karate the| isI prakAra saptaparNa cammaka eva prAmavRkSake tInoM banoMmeM bhI aise hI sundara catyavRkSa the| ahaMtakI pratimAnoMse vibhUSita hone ke kAraNa devatA loga una catvavRkSoMkI pUjA kiyA karate the / vahAM mAlA, vastra, mora, kamala, haMsa, garur3a, siMha, baila, hAthI evaM ca ityAdi dasa prakArako atyanta Uco dhvajA patAkAeM suzobhita ho raho thiiN| be dhvajAe aisI jAna par3ato thIM mAno prabhune mohanIya kamoko jItakara sampUrNa jagatake aizvaryako ekatrita kara liyA hai| pratyeka dizAmeM pRthaka pRthaka pratyeka cihnavAlo 100 ekasau mATa mATha dhvajAeM thii| prAkAzarUpI samudrako taraMgoM ke samAna jAna par3ato thiiN| jabaki ina dhvajAnoM meM vAyuke vegase kampa evaM bani A jAtI thI taba aisA jAna par3atA thA saba bhavya jIvoM ko bhagavAna kI pUjA karane bulA rahI ho / mAlA cihna vAlo dhvajAroM meM sandara zurabhita evaM komala puSpoMkI manohara mAlAeM laTaka rahIM thiiN| vasra cinhavAlA dhvajAmoM meM ekadama mahona (patale) basa laTaka rahe the| mayUra (mAra) cinha vAlI tathA anyAnya cinha vAlI dhvajAmoM meM bhI catUra deva zilpiyoM ke dvArAmArI sundara murtiyAM lagI huI thiiN| pUrvokta sampUrNa cihna bAlo dhvajAroM ko sammilita saMkhyA eka dizA meM 1.50 eka bAra prassI aura cAroM dizAmoMkI sammilita saMkhyA 4320 cAra hajAra tIna sau bIsa tho| usa catyavRkSa se Age bar3hane para bhota ro bhAga meM eka dasarA cAMdI kA parakoTA banA huA thaa| isa cAMdIke parakoTe kA nirmANa, banAbaTa AkAra prakAra aura sajAvaTa sago ko prathama parakoTe ke hI samAna thI daravAje bhI the| aura usI tarahaka ratna toraNa navanidhiyAM sampUrNa maMgala dravya evaM mArgake donoM mora dhapase bhare hae do ghar3e rakhe hue the jo svayaM apanI surabhi vAyu maNDalako sugandhi se vaza meM kara rahA thaa| nATayazAlA kI vitiyAM bhI pUrvavata hI thii| natya gAna bAdha rUpI eka jaise the| isake bAda aura Age jAne para usI mArgake pAsameM / ve vividha ratnoMkI jagamagAhaTa se atyanta zobhAyamAna dokha par3ate the| kalpavRkSa kI aneka uttama vipala vibhatiyAM kisI mahAna rAjAkI vibhUtiyoMse kama na thii| mAlA, vastra, ratna, grAbhUSaNa divya phala puSpa evaM zItala chAyA ityAdi dalabha bisiyoMse vaha yukta thaa| ve dasa prakAraka the| ina dasa vividha kalpa vRkSoMko dekhakara yaha sahaja ho meM jAnA jA sakatA
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ jude jude tApara su utaMga, tIna koTa hATakamaya rNg| cArauM diza gaupura saMbaMdha, camara chatra dhvaja maMDita raMdhra // 10 // maMgala dravya dharI samudAya, aru taha rahai deva bahu prAya / caitya vRkSa tihi madhya pravAna, jammU vRkSa tale unamAna // 110|| tAke mUla cahUM diza cAra, zrI jinavara pratimA bhavatAra / bAga madhya cAroM diza jAna, vana vedI haiM cAra mahAna / / 11 / / kanakamayI maNisacita prabAsa, daravAje unnata cau pAsa / tA Upara jina pratimA rAja, chatra camara prAdo saba sAja // 112 / / tahAM indra pUjA bistarai, mahApuNya ko paragaTa kre| aise ho saba bana bana mAMhi, sabai vibhati caityada ma pAhi // 113 // aba vana vedIle kachu mahI, rajata koTa lauM jAno shii| taha te dhvajA pAMti phaharAI, kacana khambha lagI laharAI / / 114 // daza prakAra hai tina AkAra, tAke bheda suno niradhAra / mAtA zuka mayUra araviMda, haMsa garur3a mRgapati jugayaMda / / 115 / / vaSama cakravaza cihna manoga, dhvajA dukalanakI sNjoy| eka jAti kI sI ara pATha, dazarma asI saye haiM ThATha // 116 / / cAroM dizakI saba paravAna, sata tetAla vIsa adhikAna / dhvajA pavana vaza hAla sabai, jina pUjana bhavi pAye saba / / 117 / / paMtha kheda bhavi jIva na dharai, suzrapA dhauM tinakI kreN| dhvajA yakhAnI pariNati yahI, nAnAraMga zobhA ati lahI // 118 / / prAge rajata mayI hai koTa, dhavala mahI ati unnata moTa / zveta sujasa prabhu ko vaha pArA, pherI dekara rahiu prakAsa / / 11 / / purakha sadaramAje cAra, bhAnAvarga kana, chavi sAra / navanidhi maMgala darava sameta, torana pramukha saphala zobhata / / 12 / / hema koTa bata varNana sabai, bhavanapatI daravAnI tabai / daravAjana ne bIthI calI, cAroM tarapha ekasI bhalI / / 12 / / do do dhUpa tane ghaTa tahA~ puravavata varNana saba jahAM / ihi vidhi cAroM diza je sahI, nATyazAla puravavata kahI / / 122|| nATayazAla doI diza jAna, gIta nRtya sura karai pramAna / taha te kach aMtara vana lahyo, kalpavRkSa nAmAMkita kahyau // 123 / / daza vidhi tahAM kalpataru ThIka, ati utaMga chAyA ramaNIka / phUle phale adhika manaraMga, vastrAbhUSaNa aAdika raMga // 124|| daza vidha dAna daina saMjoga, manavAMchita puravaM saba bhoga / pUrava bata cara vApI dITha, banake madhya trimekhala pITha / / 12 / / tIna koTa haiM giradAkAra, koTa noTa prati goyura cAra / muktA bandanavAra apAra, ghaMTA torana zobhita sAra / / 126 / / madhyabhAga siddhAstha vRkSa, tAkI zobhA suno prtkss| cAroM dizA vRkSa ke mala, siddha samAna vimba jina thala // 12 // chatra camara dhvaja maMDita soya, pUjA indra kara taha joy| aura sakala zobhAko jAna, caitya vRkSa pUrabavata mAna / / 128 / / kA kiravayaM devakara, uttara kuru bhogami sthAna hI ina kalpa vRkSoM ko sAtha lekara jinendra prabha ko mevA karane ke liye A gaye hoN| kalpa vAka phala grAbhUSaNoM kI taraha dIkha par3ate the, patte vastra ke samAna the, aura zAkhAgrI (TAloM) se laTakatI haI sandara mAlAeM baTayakSa jaTAmoM ke samAna jAna par3atI thIM unameM se jyotirAhakahapa vRkSaka nIce kalpavAsI deva aura mAlAMga kalpa vakSake nIce bhavanavAsI indra svayaM rahate the| kalpa vRkSa banake bIca meM atiramya siddhArtha vRkSa the aura unake mUla meM chatra cAmarAdisa alaMkRta prabhakI pratimAeM thiiN| pUrva kathita caitya bakSake samAna ho inakI bhI sthitiko bhinnatA kevala itanI hI zrI ki ve kalAvakSa apanI icchAnusAra abhISTa phalako dene vAle the| isa. kalpa vRkSavana kI vAroM orase parakara bahumUlya ratnoMte jar3I huI svarNa vedikA banI haI thIM aura jyotiyoMse jagamagA rahI thii| usameM cAMdIke bane hae cAra daravAje the| unake anya zikharoM para motiyoMkI mAlAyeM gathI haI ghaNTikAeM laTaka rahI thIM, gAna, vAdya evaM nRtya ho rahA thA, puSpamAlA ityAdi maMgala kI Aya vastueM dharI huI thI, prakAzamAna ratnoM ke dvArA banAye gaye toraNa laTaka rahe the| ina daravAjoM ke bAda rAjapatha para svarNa-stambhaka mAge aneka prakArako dhvajAeM laTaka rahI thI aura eka adabhata chaTAko vikhera rahI thii| ratna jaTita pIThAsana para khar3e kiye gaye una stambhoMko dekhakara aisA jAna par3atA thA, mAnoM be khaDe hokara sampUrNa bhavya jIvoM ko 'prabhune karma zatruoMko anAyAsa hI jIta liyA hai| isa bAtako sunAne kA prayatna kara rahe hoN| una khambhoMkI muTAI aTThAsI aMgulakI thii| paccIsa dhanuSa (pacAsagaja ) kI dUrI thii| isa prakAra gaNadhara devane khaa| tIrthakara kI uMcAIse mAnasthambha, dhvajA stambha, siddhArtha, caityavRkSa, stUpa, toraNa sahita prAkAra evaM bana bedikAyoMko UMcAI bAraha gunI adhika thii| buddhimAna puruSoM ko isI ke anukUla lambAI caur3AI kA anumAna kara lenA cAhiye / pUrvokta bana zreNI, 446
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ vana prati kA vana vedI haiM nAra, cAmIkara bhaya banI suThAra tA Upara pratimA jinarAma surapati pUje ura haraNAya phira dhvaja vaMbhIyata jusAra, puravayata jAnI savicAra aba tinake kachu Age jAna, phaTika phoTa hI kahe pramAna candrakAntamaNi grAbhA kahyo, suvaraNamayI thaMbha taha lahyo dhvajA chatrapaSTa chavicAra nidrA samana adhikAra / dohA mAnathaMbha dhvaja thaMbha gar3ha, bebI to rana tUpa jina tana teM bAraha gurne, mahala vRkSa juta rUpa // 135 // 1 caupAI phaTaka gaI nirmata nabhacAra prati una so mirAkAra basna varana maga nirmala dvAra ||36|| camara chatra ghaNTA juta khe| saba zobhA puravavata jAna ThADe suraMga deva daravAna // 137 // upamA rahita ju dI sabai aba suna madhya bhUmikI kathA, phaTika koTa ke bhItara jathA / / 138 // gar3ha taM prathama pITha sauM lagI, phaTika bhIMta solahi jgmgii| ratana thaMbha tihipara chabi vAna, tinako dIpati taM sama hAna ||13|| bhIMtana bIca ju koThA jeha, bAraha sabhA tahAM suna leha || 140 || koThA prathama munIzvara seva dUje kalpavAsinI deva / / 141|| paMcama vyantarasI liye kahI bhavanavAsinI meM sahI 142 // Age tRtIya koTa pracAra cAroM diza gopura bana rahe dekhata tAhi saphala draga jabai tA ratana hi vidhi va sakala saMpadA ca phera mAno nakhata use zazi pera / / 12 vidizA paramAna, pUravakta saba varNana [jAna / / 130 // hai vAsa ko budha kahada lahai nA sA~sa / / 131 / / prati vicitra hai mahala manoga, ratana kUTa tApa hai joga / / 132 / / bIthI antara subhaga sarUpa, padmarAga maNimaya dhana rUpa // 133 // bAje sAr3he bAraha koTa, baje madhura dhvani dubhi joTa // 134 // 1 1 tihi para zrI maMDA sura racI, phaTika maI mAnauM nabha khaca / yaha diyA daravAje patha rahe, bIca bIca jaya jaya taha kahe tI aeir wee jAna cauthe kyotiSa piyA bakhAna 2 sAtama bhavanapati sura lekha, grAma vyantara kahe vizekha | navameM koThA jyotiSa deva, dazamaiM kalpavAsi sura teva / / 143 // I nirAbAdha tihUM jaga ke jIva bhora nahI taha hoya tIva / / 144 / / tirataM prathama pITha gunavAra, sUraja maNimaya parikAra / 145 / / bAraha sabhA galI je cAra, tinako ye solaha patha dhAra / / 146 || ekAdazama manuSa paravAna, dvAdaza meM pazu sakala basAna tribhuvanapati atizaya yaha jAna, bAge aura sunoM gativAna nIla varaNa maNImayI vizAla, solaha peMDi cahuMdiza sAla rAja prasAda evaM parvatoM kI UMcAI ko bhI isI ke anupAta se samajhanA hogA / isa prakAra dvAdazAMga ke par3hane vAle gaNadhara deva ne kahA parvata UMcAI ne caur3e aura stUpa UMcAI se kucha adhika moTe haiN| tattvavettA devatAoM ke dvArA pUjita gaNadhara devane vedikA itpAdikI caur3AI UMcAIko apekSA cauthAI khii| unhIM ke bIca-bIca meM kahIM para jana-bharI bahatI huI nadiyoM, kahIM bAvalI kahIM retIlI jamIna aura vizAla sabhA maNDapa bane hue the| banake vizAla rAjamArga para jI svayaM vedikA banI huI thI, usameM sundara sundara cAra daravAje bane hue the| inameM bhI ratna- toraNa, grATha maMgala dravya evaM AbhUSaNa Adi vaibhava tathA nRtya, vAdya evaM gAna ityAdi pUrva kathita dvAroMke jaise vidyamAna the| ina sabake bAda eka atyanta vizad eka galI thI jise catura deva zilpiyoMne banAyA thaa| isa valI ke donoM bagala paMktiyAM banI huI thiiN| ina bhavanoMmeM hIraka jaTila svarNa-rambha the aura candrakAnta maNi kI dIvAra banI huI thii| bIca-bIca meM aneka bahumUlya mahAratna jar3e hue the isalie unakI zobhA ekadama vicitra thii| unakI jama magAhaTako dekhakara pAyeM cauMdhiyA jAnI thiiN| una dumaMjile evaM caumaMjine divya-grAsAdoMpara bAhya dRzyoM ko dekhaneke lie maTTAli kAeM (baTAriyAM banI huI thiiN| sampUrNa sukha-sAmagriyoM kA una bhavya bhavanoM meM sanniveza thA, ataH anekoM deva gandhayoM ke sAtha kalpavAsI vyantara jyotiSI vidyAdhara bhavanavAsI evaM kinnara vRnda prati dina una mahaloM meM deva krIr3A karate rahate the| una logoM meM se koI to jinendra prabhuke guNa gauravako gAte, koI utpAda pUrNa nRtya karate aura koI vividha vAko bajAkara bhagavAna kI sevA meM tatpara rahate the / dhArmika viSayoMkI carcA bhI vahAM grahaniza hotI hI rahatI thI / 447
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ tahA~ dharI vasU maMgala dava, sevaka jakSa deva haiM sarva / dharma cakra nija mAthai liyaM, dekhi bhAna yati lAja hiya / / 147 // taha te dvitiya pIThikA dIsa, hemamaI zobhA jihi mIsa / meka zikhara mAnoM uttaMga, jagamagAya sUraja sama raMga / / 148|| pATha dhvajA mAThauM diza jAna, tinakI zobhA adhika bakhAna / tinameM pATha cinha varanaye, cakra gayaMda vRSabha puni Thaye / / 146 // kamala vasana magapati ju sarUpa, garur3a mAla vamu cihna anga / sUkSma pATambara saMjukta, manda pavana hAla pradha mukta // 15 // tatIya pITha ati zobhA larI, tIna mekhalA kara mana basai / paMca varaNa maNimaya jhalakaMta, kiraNa jyoti daza dizi phalaMta // 151 / / tA para gaMdhakuTI niramaI, sarva ratanakI chavi vrnii| cahuM diza cAra duvAra anUpa, aruNa varaNa maNimaya tihi rUpa // 15 // tIna pIThapara zobhA lasa, ke dhauM tIna jagata zira vsai| parama sugaMdha vahai jahaM vAya, zikhara manojJa dhvajA phaharAya // 153 // tahAM hema siMhAsana dharayo, tihi prakAza kara andha tama harayau / baha vidhi ratana jyoti jhalamalai, mAnoM jaga lakSmI mana ralai / / 154|| dohA caturaMgala taha teM raheM antarIkSa bhagavAna / tribhuvana pUjita vIra jina, jaga zira siddha samAna // 15 // samoza raNa mahimA agama, racanA bahu vistAra / tIna lokakI saMpadA, ko kahi pAvai pAra // 156 / / mUni vihaMga udyama kare, paM ur3ha pAra na lona / zrI jina nabha zobhA kathana, kauna kahe nara dIna // 157 / / atha aSTa prAtihArya varNana paddhaDi chaMda rAjata azoka taruvara uptaMga, so manda pavana tharaharata aMga / prabhu pAMya nikaTa nATaka karata, tahaM pahupa gandha SaTapada ramaMta / / 158 // prabhu aMga dekhi Darapyau sukAma, jaga DhUMDyo zaraNa na rAkha tAma / phiri prAyagi roprabha bharaNa pAda, varaSa ja pahapa hokara alhAda // 15 // prabhuko tana himavana giri sarosa, mukha vacana gaMga nikasI garIsa / zrutajJAna udadhi meM milI jAya, saptAMga bhaMga laharana samAya / prabhu Upara cauMsaTha camara sAra, dAraMta yakSa nAyaka apAra / jima kSIrasamuda jala kalaza lei, ziracAra pravAhI dhavidharei // 161 / / cAmIkara ratanani khacita jAsa, siMhAsana unnata ati prakAsa / tApara prabhu rAjata udita bhAna, vikasAbata bhavijana kamala jJAna / / prabhu divyaudArika tana manoga , tahaM koTa bhAnu dyuti lahiya joga / zazita ati zItala zAnta rUpa, bhAmaMDala chavi kahiye anUpa / hai moha jagata jodhA amAna, prabhu jItyau gukla kRpANa ThAna / tasa vijaya baje paTahA nizAna, taha sakala du'dubhI mayura gAna / / prabhu chatra tIna tribhuvana udeta, so dhavala varNa muktA sameta / sohai zira Upara prati anapa, zazi nakhata sahita manu trividha rUpa / / vizAla rAja-pathake madhya meM padyarAga maNiyoM ke banAye hae nau ratna-stambha khar3e the aura unameM ahaMta evaM siddha bhagavAna kI sandara pratimAeM virAjamAna thiiN| sAtha hI unameM vividha ratnoMkI vaMdanavAra baMdhI huI thI aura unake vividha varNa ke prakAza se AkAza anekoM hare, pIle, lAla evaM nIle raMgoMse raMgA huA-sA dIkha par3atA thA, jise dekhakara logoMko indradhanuSa kI bhrAnti ho jAtI thii| va ratna-stambha pUjA-dravyoMse aura chatra dhvajAdi mAMgalika vastuoM se suzobhita the| inakA mahattva dharmamUrti ke samAna thaa| vahAM para aneka bhavya-jIva ekatrita hote aura una pratimAnoM kA prakSAlana, pUjA pradakSiNA evaM stuti kiyA karate the| isa prakAra sabhI loga uttama dharmopArjanake kArya meM dattacitta rahate the| isake bAda aura bhI kucha bhItara jAne para svaccha sphaTikamaNi kA banA huA parakoTA thA jo apanI zubhra jyotsanAse sampUrNa dizAtroM ko prakAzita kara rahA thaa| usa parakoTeke saba dvAra padyarAga maNiyoMse banAye hue the aura bhavya jIvoM ke ekatrita anurAga kI taraha pAkarSaka the| ina dvAroM para bhI pahale hI kI taraha toraNa prAbhUSaNa, nau nidhiyAM, tathA gAna-bAdya-nRtya ho rahe the aura camara, bIjanA, darpaNa, dhvajA, chatra, bhArI evaM kalaza ityAdi pAThoM maMgala dravya pratyeka dvAra para rakhe hue the| una parakoToM ke daravAjoM para gadA evaM kRpANa prAdi prAyudhoM se susajjita hokara kramazaH vyantara deva, bhavanavAsI evaM kalpavAsI deva paharA diyA karate the| usa sphaTika maNivAle parakoTe se lekara prathama pITha paryata lambI
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ siMhAsana prazoka bahA chatra bhAmaMDala lIna 66NGS patra ..iMaar SANTagran. SOCIO HTTAMARIA VYANA TATURA-TAindinsteal KOKOSH EPARAN sau yamara ASHTaiy COM raMdolAjIta 8 ...jaina sAhitya kAdAna nagama sakAra vanika genA "Sm-Travel puSpavRSTI tathA dinya nanikA holaa| pAThapAtihArya
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ihi prakAra racanA vividha kiya kudera mana lAya / lokottama lakSmI sakala, samosaraNa rahi chAya // 166 // caupAI / aba saba deva Agamana bhayo, jaya jaya ghoSa haraSa ura tthyii| barapA mahuvana kI bahu kareM, prati prasannatA mana meM ghareM / / 167 / / samazaraNa kI racanA dekha, cakra bhayo indra mana pekha || 168 || pUjA tahAM karI mana lAya, aSTa dravya juta harSa bar3hAya / / 169 / / vardhamAna jina dUgabhara deza apanI janama saphala kara lekha / / 170 // cAra vadana cahuMdiza parakAza caturaMgula ambara nabha vAsa / / 171 / / tIna pradakSiNa de ziranAI, bhakti bhAva nahi aMga samAI / / 172 / / bhramara samUha sabai samudAya, vana paMcAga bhUmi ziratAya / / 173 // lona pradakSiNa donI sabai dhUlIsAla praveza tabai mAnathaMbha caitya druma tUpa, jahAM jinezvara vimva anUpa phira sureza saba devahi sAtha, dhAmI jahA~ trilokI nAtha prati uttaMga siMhAsana dIsa, tuMraMga kAya rAjata jagadIza phela rahyo tana kiraNa prakAsa koTa bhAnu yuti lAje jAsa zo Adi saba devI saMga aura acharA bahuvidhi raMga , vohara ratanajar3ita surapati mukuTa, niyati nakha dhuti deta nabhitamoli chavi lajita ati jyoM ravigraha zazita / / 174 / / taha sureza, jina bhaktiveza, astuti karata alApa / jyoM nabha ghana ke heta kara, bole vacana kalApa / / 175 / / caupAI jaya jaya samozaraNa AdhIza, jaya jaya caturAnana jagadIza jaya jaya mukati kAminI kanta, jaya jaya nata catuSTayavaMta // 176 // jaya jaya tIrthaMkara bhuvaneza, jaya jaya parama dhvajA dharaNeza jaya jaya guraMga mukati dAtAra, jaya jaya ratnatraya bhaMDAra / / 17 jaya jaya guNa ananta paradhAna, jaya jaya giravikAra bhagavAna jaya jaya karma kulAcala sUra, jaya jaya ziva taruvara aMkUra || 178 || jaya jaya jagannAtha tuma deva, jaya jaya sura asurAdhipa se jaya jaya mahAguru gururAja, pUjya puruSa pUjita jinarAja / / 176 / / tuma jogina meM jogI jAna, mahAvratina meM vratI mahAna tuma dhyAna meM dhyAnI mahA, tuma zAnina meM jJAnI kahA / / 180 / / jatina vi tuma jativara soya, svAmI parama svAmi avaloya tuma jina uttama munigaNa 'Isa' dhyAnavaMta dhyAvahi nizadIza / / 11 / / dharmavaMta meM dharma nidhAna, hitakArina ho tuma hitavAna / tuma trAtA bhava bhaMjanahAra, haMtA svapara karma duTha bhAra // 182 // tuma prabhu asaraNa zaraNa atIva sArathavAhI zirapada siiv| tuma jaga bAMdhava tuma jaga tAta, tuma karuNAnidhi ho vikhyAta / / 183 // solaha dIvAreM banI huI thIM usa sphaTika maNi nirmita parakoTe ke Upara ratna-svaNoM ke sahAre sphaTika maNiyoM kA hI dhImaNDapa banA thaa| vaha yathArthataH hI zrI sampattiyoM kA hI maNDapa hai| vahAM para jagat ke lakSmIpAtra sajjana ekatrita huA karate haiN| unakI bhIr3a se vaha sadaiva ThasAThasa bharA huA rahatA thA, jisa taraha ki arhata prabhuko dhvani se dharmakI upalabdhi hotI haiM / usI taraha vahAM para Akara dharma-parNA ke nirNayarUpI dharma sAdhanA ke anuSThAna se saba loga mokSa lakSmI ko prApta kara dete the| usa zrImaNDapa ke bIca meM maNike dvArA banAyI prathama pIThikA thI vaha UMcI bo para usake prakAzameM dizAeM bAlokita ho rahI thiiN| pIThikA para solaha sthAnoM meM antara de dekara solaha sIr3hiyA~ banI huI thiiN| bAraha to sabhA prakoSTha ke pratyeka dvAra the aura cAra pIThikA para cAroM dizAoM meM vizAla evaM vizada rUpameM banI huI thI prathama pIThikA para pATha prakAra ke maMgala dravya rakhe gaye the usa prathama pIThikA ke Upara suvarNa nirmita dvitIya pITha rakhA huA thA jo apanI dIpti se sUrya evaM candramaNDala ke prakAza ko bhI tiraskRta kara cukA thaa| usa dvitIya svarNa pAThake UparI hisse meM hAtho baila kamala vastra siMha garur3a evaM mAlA sinhavAla pATha dhvajAeM YYE
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ tuma nobhI prabhuha adhikAra, tIna lokake rAjya hi dhaar| tuma rAgI ura parama viveka, mukti vadhako lAgI Teka 11184 // jIta pAtra bhae jIta karma, tIna jagata meM jodhA pama / tIna jagata lakSmIpati seba, grA atizaya alaMkRta deva / / 18 // kIrati beli bar3I tuma tanI, chAI jaga maMDapa meM ghnii| aura kadeya jasahi ko cAhi, tuma nirIkSa sevaM sura pAhi // 16 // kalapatarU vara citrAvela, kAmadhenu citAmaNi khela / esaba eka janama sukhadAya, tuma sevA sI bhavadukha jAya // 187 / / gAja dhanya vAsara yaha bhayo, jIvana saphala daraza jina layau / Aja pAya hama bhaye pavitta, prabhu yAtrA konI ika citta // 18 // maphala hasta hamara aba bhaye, tumare caraNa kamalako naye / netra saphala mAna hama Aja, daraze pApa jabahi jinarAja // 16 // aru pavitra bhayo mero gAta, tuma caraNAmbuja sevata tAta / vANI saphala bhaI muhi aAja, tuma guNa bhASe jaladhi jahAja // 19 // mero mana saphalIkRta bhayo, prabhu kI bhakti hRdaya bhara layau / cAra jJAna dhArI tuma rAya, tuma guNa pAra na anta lahAya / / 191 // hamarI zakti unahita leza, tumarI bhakti karata upadeza / jaise sAmrakalI parabhAva, kokila zabda karai kaharAva // 16 / / gItikA chanda nau vIra jineza antima, sakala maMgala kArane / nauM sanmati karI zubhamati, bardhamAna pranAmanai / / namauM tIna jagatra nAyaka, parama svAmi bkhaaniye| nauM atizaya divya tanamaya, pApa mere hAniye / / 16 / / namoM tArana tarana jinavara, namauM guna vAridhi shii| nauM vizva bibhUni maNDita, nauM gara sevata mhii|| namauM paramAtama virAjata, namI lokottama sadA / namauM kevalajJAna lakSmI, aMga bhUSita hai tadA / / 194 // bohA yaha vidhi bahu astuti karI, namauM bhakti ura lAya / tuma prasAda prabha pAiyo, dharma sakala sukhadAya // 16 // kAla lavadhi niyar3I nahIM, bhavagata lahyau na anta / taulau prabhu mohi dIjiye, apanI bhagati ananta / / 166 / / zAcI ratna pAMcoM varaNa, nija kara cuTakI cUra / bhakti sahita prabhukai nikaTa, cauka bicitrahi pUra / / 197 // tahaM sureza pUjA vividha, prArambhI haraSAya | aSTa dravya zaMjukta kara, jina caranana cita lAya / / 168 / / pUjASTaka tribhaMgI chanda kaMcanamaya bhArI ratanani jArI, kSIra samudra jana sukha bhariyaM / zItala himakAraM pUjita sAra, bArata anupama dhAra trayaM / / janA sararAja harSa : samAja, jinavara caraNaM kamala jumaM / jaga duHkha nivAraM saba sukha kArra, dAyaka so zivasakha paramaM // 19 // jalam / kezara karapuraM agaraM tagara, si malayAgira surabhi shubh| suragandha manogaM upamA jogaM, tAsa vilepana karata prabhA pUjata surarAja0 // 200|| candanam / thIM jo siddha puruSoM ke pATha guNa ke samAna jAna par3atI thI usI pITha para bhI eka tIsarA ratna pITha rakhA nayA thA mArA banAyA gayA thaa| isI tatIya ratna pITha se eka prakAra kI vicitra kiraNeM nikala rahI thIM aura sArA prakAra sAmAvara prakhara kiraNoM evaM apanI mAMgalika sampattiyoM se svarga loka ke vabhavamaya prakAza ko taccha samajhakara masakarAtA mAnavatA yaa| isI tatIya ratna pIThake Upara uttamagandha kuTI banI huI thI aura baha eka tejomayI mUrti jAna par3atI thii| vara aneka prakArake divya gandha, mahAdhUpa, sarabhita puSpamAlA evaM anavarata puSpa asTise sampUrNa dizAmoMke vAyu maNDala ko sandhita karate rahane ke kAraNa yathArtha meM hI gandha kuTI ho rahI thii| usa gandha kuTI kA nirmANa divya prAbhUSaNa motiyoM ko mAlA savarNa kI
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ akSata guNa maMtiSDa dhavala akhaMDita, muktAphala chani adhika dharaM / tihi paMca hi pUjaM karata saMjUtaM, mAnahu ra na uauta meN| pUjata surraaj0|201|| akSatam mAlati aravindaM caMpaka kunda, bela gulAba sigAra haraM / kebara karanAraM ketaki bhAra, pUjI pAMDari juhI bharaM / / pUjata surarAja 0 / / 202 / / puSpam / nAnA pakavAnaM ghebara sAtaM, modaka lAi sadya baraM / ratnanamaya thArI zobhita bhArI, upamahArI agra baraM / / pUjata suurraaj0||203|| naivedyam / ratanana maya dIpaM dharata samIpaM, ati udyotaM na jAya kahaM / saba jagata prakArAM aghatama nAza, dhUma rahita chabi tAhi laha / / pUjata surarAja // 204 / / dIpam / kRSNAgara pUraM tagara kapUra, kezara cUraM malaya giraM / ihi prAdi dazAMgaM dhUpa tarAMga, skhevata dhUpaM prakAza bharaMm / / pUjata surarAja0 // 205 / / dhUpam / dADima nAraMgI kelA pugI, pAmra bijaure niMbu vana / nArIyara bhAraM elA sAraM, ityAdi phala zuddhayana / / pUjata sUrarAja // 206 / / phalam / jala gaMdha susAraM akSata bhAraM, puSpa sahita navedya bhre| dopAdi apAraM dhUpa saMvAraM, phala kalpadma zuddha varaM / / kaMcanamaya thArI svastika dhArI, la suranAyaka nRtya krN| pahupAMjali chopahI karmana khipahI, jinapada grAme ardha dharam / / 207 // aya'm / dohA imi pUjA stuti bahu karI, pranamyau vAraMvAra / amara sahita amareza jahaM, dharma upAyo bhAra // 20 // vardhamAna bhagavAna ke sammukha dRSTi lagAya / indra prAdi dvAdaza sabhA, baiThI nija nija thAya // 206 / / gItikA chanda zrIvIra nAtha jineza antima, carana vaMdita muni ganI / parama pAvana budha namita prabhu, jajaha jaga cuDAmanIM // sura asura jinako bhattiA Age, guNaM anaMta sujAniye / so samozaraNa vibhUti nirupama, adhika kahA bakhAniye / / 21 / / jAtiyA~ evaM nivir3a andhakArako dUra kara denevAle prakAzamAna mahAratnoM ke dvArA kuvera deva ne kiyA thaa| isakA vAstavika varNana karane meM zrI gaNadhara devake atirikta koI anya vRddhizAlI nahIM samartha ho sktaa| isI gandha kuTIke madhya bhAgameM inhoMne bahumUlya evaM jyoti pUrNa mahAratnoM ke dvArA eka alaukika svarNa siMhAsana ko taiyAra kiyaa| pracaNDa mArtaNDakI prakhara kiraNaM usa svarNa siMhAsana ke prakAza ke sAmane phIkI sI jAna par3atI thIM / siMhAsana para koTi sarya ke samAna prabhAvAle jinendra deva thImahAvIra prabhu ne tInoM loka ke bhavyoM se ghire hue usa siMhAsana ko suzobhita kiyaa| parantu unako mahimA apAra hai / ve apanI Azcaryajanaka mahimA ke hI kAraNa svarNa siMhAsana ke dharAnala me cAra aMgula Upara nirAdhAra antarikSameM abasthita rhe| ve sampUrNa bhavyoM ke uddhAra karane meM samartha the| deva nimita vAhya vibhUtiyoM meM yUkA jagadAdaraNIya zrI mahAvIra prabha ko saba bhavya jIvoM ne zraddhAbhakti pUrvaka praNAma kiyaa| ve prabha saMsArake mukuTa maNi haiM, anupama, asaMkhya evaM uttama guNoMse yukta haiM, aura kevala jJAnarUpI mahA sampattise vibhUSita haiN| una jinendra prabhake caraNAravindoM ko maiM prAdara pUrvaka namaskAra karatA huuN| prabha tInoM loka ke jIvA ko ubAra lene meM parama samartha haiM, atyanta pratibhAzAlI haiM, karmarUpI mahAzatraoMke yazasvI nAzaka haiM, bAraha sabhAoM meM baiThe hA jIvoM ko dhamapideza dene meM prayatnazola rahata hai| akAraNa bandhu haiM, ananta catuSTaya se yukta haiN| unakI atulanIya gaNa-sampattiyoMko pAneke liye una prabhuko meM namaskAra karatA huuN| ve atyanta viziSTa guNoM kI khAna haiM, kevala jJAnarUpI divya netroM se divyanuSTi vAle hai, triloka ke svAmI indra dharaNendra evaM
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ jo trijaga bhavi jIvana su tAraka, karma arinAzana kahI / dvAdaza sabhAta ana thira ho. dharma upadezaka sahI / / vizva janako haro bAdhA, jJAna amRta cAkhiyo / pranamA ananta catuSTa nAyaka, bhakti muhi nija dojiyo / / 211|| asama gUnana nidhAna ho prabhu, jJAna kevala dRga mhii| tIna bhuvapati karata sevA, vizva lakSmI pada mahI / / sakala doSa vidhvaMsa kInI, dharma tIratha bhIjiye / 'navalazAha' vicAra binavaM, mohi zibAda dojiye // 212 // cakravattiyoM ke dvArA parama sevya haiM, saba ke kalyANa karane vAle advitIya bandhu hai, sampUrNa doSoM se hona haiM, dharma tIrtha ke pravartaka haiN| uparyukta mahAguNoM se yukta zrI mahAvIra prabhu ko mokSa guNoM kI prApti ke liye maiM bhakti pUrvaka stuti karatA hai| pITha para sthitamUlavRkSa - taallery naoNTa. zAlmanI vakSa meM jijabhavana dakSinazamana para haiM aura jambavRkSA meM utarazAradhAra 452
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdaza adhikAra maMgalAcaraNa dohA praNau zrI prarahaMta jina, kevala jJAnadhirAja / bhavyana prati upadeziyo, dharma tIrtha hita kAja // 2 // gautama gaNadharakA samavasaraNameM Agamana caupAI aba zrI jinavara mukha uccAra, vANI khirai vividha parakAra / avirala zabda anakSara soya, gaNadhara tahAM na tiSTha koya // 2 // taba saudharma sareza vicAra, avadhijJAna kara cita avadhAra / baiThe nija koThA munivRnda, tinameM koI nahIM gaNIndra // 3 // arhatamukha vANI bahU hoi, gaNadhara binA na samaratha koI / yaha ciMtata jAnI bala jJAna, gautama' vipra buddhi balavAna / / 4 / / jamAnA "zrImate kebalajJAna, sAmrAjya pada zAline / namovRtAya bhavyodhadharma tIrtha pravattine / / 1 / / " arthAta jo kevala jJAnarUpI sAmrAjya kA pAkara zobhAyamAna haiM aura bhavya jIvoM ke samUha se ghire hue haiM, una dharmatIrtha pravartaka evaM zrI sampanna mahAvIra ahaMta ko namaskAra hai| .--- .. - - -- 1 indrabhUti para vIra-prabhAva jaba loga eka paMse kI miTTI kI haDiyAM ko bhI Tho bajAkara kharIdate haiM, to apane jIvana ke sudhAra aura vigAr3a vAle masale kA dinA parIkSA kiye kyoM AMkha mIca kara ahaNa karanA cAhiye / indrabhUti gautama Adi aneka mahApaMDinoM ne tarka aura nyAya kI kasauTI para bhagavAna mahAvIra ke jAdiSTa jJAna ko kasA aura jaba use sau TaMca sonA samAna nikhila satya pAyA to ve unakI zaraNa meM Aye / thI kAmatAprasAda : bhagavAna mahAvIra 10 138 / / zrI va mAna mahAvIra ke sarvajJa ho jAne para unakI didha bani na khirI to socarma nAma ke prayama svarga ko indra apane jJAna se gaNaghara kI AvazyakatA samajhakara usakI khoja meM cala diyA / usa samaya vahmaNoM kA bar3A jora thA / cAroM vedoM ke mahAjJAtA aura mAne hue vidvAn indabhUti the / indra brAhmaraNa kA veSa dhAraNa kara unake pAsa gayA aura unase kahA, "ki mere guru ne isa samaya mauna dhAraNa kara rakhA hai, isaliye Apa hI usakA matalaba batAne kA kaSTa utthaayeN|" iMdrabhUti gautama bahuta vidvAna the, unhoMne kahA-'matalaba to meM batAUMgA magara tumako merA ziSya bananA par3egA" | indra ne kahA, "mujhe yaha zarta maMjUra hai parantu Apa usakA matalaba na batA sake to Apako mere guru kA ziSya honA pdd'egaa"| drabhUti ko to apane jJAna para pUrA vizvAsa thA, usane kahA, "tuma apane zloka banAo, hameM tumhArI zarta maMjUra hai|" isa para iMdra ne baloka kahA: "kAlyaM dravyaSaTvaM, nava padasahitaM, jIvaSaTakAyalezyAH / pacAnye cAstikAyA, atasamitigatijJAnacAritrabhedAH / / ityetanmokSamUla tribhuvanamahitaH proktmrhndiriishH| pratyeti thavadhAti spRzati ca malimAna yaH sarvaM zuddhaduSTiH' / / daloka ko sunakara indrabhUti gautama hairAna ho gaye aura dila hI dila meM vicAra karane lage ki maiMne so samasta veda aura purANa par3ha lie 453
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazAMga bANI dvija joya, gaNadhara prathama hoyago soya / kihi upAya vaha Avai yahAM, yaha citA kono ura tahA~ / / 5 / / mithyAmati dhArai agha daina, race zAstra bahu paramata ain| koI na jIta tihisoM bAda, jaga jiya vAdahi lahaiM vipAda // 6 // vidyA garva dharai vaha dhanau, prakSA kara kachu mada tihi hanau / raccI kAvya ika aratha gambhIra, tava vikalpa hahai dvijavIra / 7 / / zabda artha zaMkA jaba hoi, mere saMga prAya hai soi / yahI vicAra vikriyA zeSa, konau vRddha viprako bheSa / / / / hAtha jaTikA Tekata jAya, padace turanta vipra diga Aya / bho gautama ! tU vidyApIra, pAyau nAma sunai tuma tIra // mogaha vardhamAna jinarAya, tinakI kAvya jU mohi par3hAya / ve to mauna bhaye anna sahI, kAvya artha kihi pUchauM yahI // 10 // so mahi dIjai Apa batAya, tihi kAraNa prAyau tuma pAya / kAvya artha nahi dhAro mohi, to mero jIvau nahi hohi // 11 / / tama to bhavya parama guNalIna, para upakAra karana paravIna / tuma ho deva vyAsa jagatAta, tumaro guNa pUraNa vikhyAta // 12 // jisa prakAra megha jala vaSTi kiyA karate haiM, usI prakAra usa samaya deva samUha jinendrake cAroM ora pUSpaSTi kara rahe ho / AkAza se girate hae phaloM kA manomohaka sugandha para bhari AkRSTa hokara gujAra rahe the| mAno jagasvAmo jinenTa ra ra svara meM gA rahe hoN| bhagavAna ke pAsa hI yathArtha nAmA zAkA ko dUra karane vAlA eka sundara evaM atyanta U~cA azoka vakSa thaa| usa prazoka vRkSa ke phula ratnoM ke jase vicitra varNa ke ora atyanta manohara the| vAyavega meM TET zAkhAmoM meM hilate hae marakata maNiyoM ke hare patte bahuta ramaNAya mAlUma ho rahe the| unake hilanese aisA jAnA bhavya jIvoMko ve bhagavAnake pAsa bulA rahe ho| mahAvAra svAmoke mastakapara tIna zveta chana tane rAmAna lokoM ke prAdhipatya ko pA liyA hai, isa bAtakI sUcanA de rahe hoN| una chatroM ke cAroM ora camakIle motI - - - - tIta kAla kA koI bApana nahIM hai / lo phintu vahA~ to chaH dravya, nI padArtha aura tIna kAla kA koI bAta nahIM kA uttara to vahI de sakatA hai jo sarvajJa ho aura jise jorI ko dvirAte hue kahA ki tumheM kyA, calo / mumhAre guru ko hI isakA artha batAtA samasta padArthoM kA pUrA jJAna ho| iMdabhUti ne apanI kamajorI ko dvirAte hue kahA ki tumheM kyA clo| ma / uhoMne samavazaraNa ke nikaTa, mAnastambha dekhA to unakA mAna khudabakhuda isa unake donoM bhAI aura pA~casI ziSya unake sAtha cala diye / jaba unhoMne samavazaraNa ke nikaTa, mAnastambha dekhA to una naka garya ko dekhakara aMdhakAra naSTa ho jAtA hai| jyoM-jyoM baha Age bar3hate the tyoM-tyoM adhika zAnti aura vItarAgatA taraha naSTa ho gayA jisa taraha gUrya ko dekhakara aMdhakAra naSTa ho jAtA hai| jA masAramA kI mahimA ko dekhakara bahU cakita raha gye| mahAvIra bhagavAna kI bItarAgatA se prabhAvita hokara bar3I vinaya anubhava karate the| samabadyAraNa kI mahimA ko dekhakara vana caki kAra kiyaa| isake donoM bhAI aura pAMcasau celoM ne jo idrabhUti se bhI adhika prabhAvita ho cuke the apane guru ko namaskAra karate hAmI bhagavAna mahAvIra ko namaskAra kiyaa| padabhUti gautama ne bar3I vinaya ke sAtha bhagavAna mahAvIra se paLA ki pravi natA manaSya ke to vaza kA kArya nahIM hai, phira isako kirAne racA ? uttara meM unhoMne sunA ki upotiSa devoM ke iMdra candramA ne apane jo bha. mahAvIra kA kevala jJAna jAnakara apane rAya devatAoM kI sahAyatA se yaha samavazaraNa racA hai| gautama svAmI ne kahA ra candramA nAma ke nagara meM aMkita nAma kA eka sAhUkAra rahatA thaa| teIsaveM tIrthakara pArzvanAtha bhagavAna ke upadeza se prabhAvita hokara vaha jaina muni ho gayA aura usane dhora tapa kiyA. jima TET .jaina mani ho gayA aura usane dhora tapa kiyA, jisake phala se yaha Aja svarga meM candramA nAma kA deva haa| vahAM navara videDa kSetra meM janma lekara mokSa prApta kregaa| bhagavAna ke isane jabaradAta jJAna ko dekhakara kadara pAhAraNa dAna kregaa| bhagavAna ke isane jabaradasta jJAna ko dekhakara kaTTara zrAhmaNa indrabhUti para bar3A prabhAva par3A aura * bhAIyoM kA mithyAtva rUpI aMdharA naSTa ho gayA / vaha bAra-bAra usamUha brAhmaNa ko dhanyavAda dete the ki jisa kI badaulata bAla unako sacce gharma aura sacce jJAna kA vaha anupama mAga milA ki jirAko hU~r3hane ke liye unhoMne bayoM se ghara bAra aura ma mAga milA ki jisako dar3hane ke liye unhoMne varSoM se ghara bAra chor3a rakhA thaa| bhagavAna mahAvIra ke teja aura anupama jJAna se prabhAvita hokara pandra bhUmi gotama apane donoM bhAIyoM aura pAMca sau celoM mahilA hamAna to the hI, samyagdarzana kI prApti ho jAne se ye itane UMce uThe ki bahuta jaldI bhagavAna mahAvIra ke sabase bar3e gaNadhara (Chief Pontiff) bana gye| usake bhAI aura bale bhI usa samaya ke mAne hue vidvAna the| batA - bhAI aura cale bhI usa samaya ke mAne hue vidvAna the| junAMce indabhUti, usake donoM bhAI agnia Tisa sau celoM meM se sudharma, maurya, mora, mutra, maMtraya, apana, aghavela tathA prabhAsa ye 11 bhI bhagavAna mahAvIra ke gAdhara bhUti aura vAyubhUti tathA pAMca sau celoM meM se sudharma, maurya, mauNDa, bana gye| bhagavAna mahAvIra ko kevala jJAna to IsvIya sana se 557 varSa pahale vaizAkha sadI jala jAna to IsvIya sana se 557 varSa pahale vaizAkha sudI dazamI ko prApta ho gayA, parantu unakI divyadhvani bamA kAgA pratipadA ko huA thaa| jisakI vIra zArAna jayantI Aja taka manAI 6 dina bAda khirane ke kAraNa unakA pahalA dharma upadeza zrAvaNa kRSNa pratipadA ko huA thaa| jisakI jAtI hai| 454
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'Rga puni yajura sAma bhaNi tIna, aura atharvana gayau pravIna / cAra veda ye thApaM nae. jaga jana pUjya vyAsa tuma bhae / / 13 / / aru aSTAdaza kathe purAna, tinahi nAma saMkSapa bakhAna / matsya purANa prathama abadhAra, caudA sahasa zloka vistAra / / 14 / / karma dvitIya purANa kaheva, satraha sahasa zloka gane / punaH varAha tRzyata: nAma, vi.hajAra zo haiM abhirAma / / 15 / / phira narasiMha caturthama bhanau, satraha sahasa zlokahi ganau / bali vAmana paMcamahi purAna, daza hajAra tAko unamAna // 16 // padamapurANa chaThama kahi vIra, pacapana sahasa zloka gambhIra / viSNu sAtamo kahI purAna, pandraha sahasa tAsa paravAna / / 1711 puna brahmAMDa aSTamI soya, bAraha sahasa kahA~ avaloya / brahma vivarta navama guNadhAra, daza hajAra zloka niradhAra // 18 // brahma nAradI dazamI teva, teisa sahasa zloka kaheva / garuDapurANa gyArahamauM joya, sahasa unIsa zloka kahI soya / / 16 / / zivaligI dvAdazamo lasa, ekAdaza sahasra tihi vsai| bhaviSottara terama ju bakhAna, pandraha sahama zlovA paravAna ||2|| mArakAMDe caudamo hoya, nava sahasra loka gina soya / aganipurANa paMdramau nAma, tIna sahaza zobhaM abhirAma / / 21 / / sorahamo kahie prasakandha, sahasa aThAraha tAsa prabandha / tinake tIna kANDa kara bheva, tinake nAma suno bho deva / / 22 / / rebI prathama jAniye vIra, uttara dUjo ati gambhIra / kAzI kANDa tIsaro jAna, aba satraha bharatA ho purAna // 23 // savAlAkha zloka pramAna, tinake parva aThAraha dhAra / Adiparva puna sabhA dvitIya, aru AraNya kaho jutIya // 24 // virATa parva cautho jAniye, udagama paMcama maaniye| bhISama chaThama saptama drona, aSTama karNa navama salyAna // 25 // jaddha dazama astrI gairamau, sUtika parva kahI baarmau| sAMti teramA kahI bakhAna, azvamedha puna caudama jAna ||26 / / anugAsana pandramo ju lIna, vyAsAzrama poDA paravIna / musala sazramo kahiye soya, divAdhi roha aSTadaza hoya // 27 // aba bhAgavata kahau ananda, haiM tinake bAraha askandha / aThArama hai zAstra pradhAna, sahasa aThAraha zloka pramAna / / 28 / / itanI kAvya karI tuma dekha, eka kAvya hama artha vizekha / tuma ho zotarUpa guNavAna, bar3e puruSa jagameM balavAna // 26 // yaha batra suna bolI dvija taba, apano kAvya par3ho tuma abai / jo maiM ThIka aratha kara deva, to tuma kahA karau hama seva // 30|| taba murapati bolyo yaha soya, jo tuma kAvya praratha zubha hoya / to tumaro maiM ziSya pramAna, tuma ho mere guru paradhAna / / 3111 gautama tane paMcazata ziSya, sau bole imi kahaiM bhaviSya / bho guru ! yaha vAdI hai koya, mere vacana mana dRr3ha soya / / 32 / / ujjvala prakAza chiTaka rahA thA / aura chatra daNDameM bhI aneka bahumUlya ratna jar3a hue the / ratnoMse yukta chatrakI zobhA itano vizeSa thI ki usake sAmane candramAkI bhI kiraNe kucha phIkI sI jAna par3atI thii| kSIra samudrake ujjvala jalake ekadama zveta causaTha camaroM ko hAtha meM lekara yakSa loga dulA rahe the / ve bAhya evaM pAbhyantara zobhA se mukti rUpiNI strI ke ananyatama bara jAna par3ate the| isI samaya megha ke samAna gambhIra dhvani karane vAle sAr3he bAraha karor3a bAjoM ko devoM ne jora jorase bajAnA prArambha kiyaa| una vAdyoMkA tumularava aisA jAna par3atA thA mAnau karmarUpI mahA zatruoM ko lalakArate hue apane nAnA prakAra ke zabdoM se bhavyoM ke sAmane jinotsava ko prakaTa kara rahe hoM / atyanta ujjvala aura divya audArika zarIra se nikalatA huA dedIpyamAna prabhA-pUja karor3oM sUrya kI razmirAzi se bhI adhika prakhara thaa| vaha prakAza maNDala saba pApiyoM ke netroM ko priya thA aura ujjvala yaza kA eka samaSTi bhUta rUpa thA / vaha sampUrNa bAdhAoM ko dUra karane vAlA aura teja kA akSayakoza thaa| jinendra zrI mahAvIra svAmI ke mukha se nityazaH jo divya dhvani nikalA karatI thI vaha sabakA kalyANa evaM hita karane vAlI hotI thii| vaha alaukika vANI tattva svarUpa evaM dharma svarUpa ko vizada prakAra se batAne vAlI thii| jisa prakAra meghoM kA barasAyA huA jala pahale eka hI rahatA hai aura phira pAtrabhedase nAnA nAma evaM rUpa kAyameM badala jAtA hai usI taraha prabhukI divya dhvani bhI prathama anakSarI eka rUpa hI nikalatI hai aura bAda meM aneka dezoM meM utpanna manuSya, deva evaM pazuoM kI akSaramayI aneka bhASA meM saMdehoM ko dUra kara dene vAle dharma kA upadeza karane vAlI ho jAtI hai| ratna tri-pIThake Upara siMhAsanArUr3ha zrImahAvIra prabhu dharmarAja ke samAna jAna par3ate the| ve mahAna evaM alaukika ATha pratihAryoM se alaMkRta hokara sabhAmaNDapa meM virAjamAna the aura unakI atulanIya zobhA avarNanIya thI 1 mahAvIra prabhuko pUrva
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka kAvya hama kahaiM pratakSa, tinako aratha kara ye dakSa / to ye ho hamare guru hoya, hama inake sevaka pada joya // 33 // tavahi indra volyo ima baina, zAMtarUpa ho ghara mana caina / jo eto budhi hamaro hoi, to gautama ke pada kima joha // 34 // tuma pura bAlaka ho mada bhare, vinaya na jAno mana ani khre| taba gautama ziSyani varajiyau, harako samAdhAna kara hiyau // 3 // baddha vitra tuma hama vaca sunI. apano kAvya jathA prati bhanauM / nava surapati mana manahi vicAra, kAlyAdika par3hi guNadhAra ||36 // uktaM ca kAvyam kAlyaM dravyapaTaka navapada sahitaM, jIva paTa kAya lezyA: / paMcAnye cAsti kAyA, vratasamitigatijJAnacAritrabhedAH / / ityetanmokSamala tribhavanamAhitaH, proktamahabhirImaiH / pratyeti zraddhadhAti spRzati ca matimAn yaH sarva zuddha STiH / / caupAI kAvya rUpa gautama jaba dekha, ati acamma manahI meM pekha / mAna bhaMga merau aba bhayo, kAvya artha kara vikalapa layau // 37 / / dara kAvya kaho yaha deva, itya praratha dhArai nahi bheva / kAlyaM yaha artha apAra, tIna kAla dina mAMhi vicAra / / 3 / / tIna kAla ika varya maMbhAra, bhUta bhaviSyata vartanahAra / SaTa dravyahi ki kahiye bhAkha, kauna grantha kI doja sAkha // 36 // kahA sakala gati kahiye bheda, aru tinake lakSaNa kara kheda / pAdAratha va ta pUrvaka ghane, tAko bheda kahata nahi bane / / 40 / / vizva kauna kahiye avabhAsa, tIna loka aru pUrNa prakAsa / paMcAstikAya kahiye kima bhAsa, kauna patravrata ko samajhAsa // 41 // paMca samiti puna kahisau kahA~, patra jJAna so kyoM srdhiiN| sapta tatva kahiya bayoM bheda, dharma kauna vidhi hai bahu kheda // 42 // siddhi nirUpa varaNa ko sake, mAraga vidhi aneka kahi thke| kauna sarUpa kahana kI nAhi, kihi ko bheda maneka lakhAhi // 43 // tAsa janita phala kahiye kauna, paTkAyI jIvana baha jIna / SaTalezyAkI adhikI rIta, zrutajJAnakI hai mo bhIta // 44 // ihi prakAra lakha nahi jaba jAna, manameM gautama bhaya taba mAna / jo kahUM artha saMbhava nAhi, to muhi mAna jAya china mAhi // 4 // vIranAtha sarvajJa sujAna, vizva tatvaka vedaka dAna / tinakara kathita kAvya gabhIra, tAsa arthako samaratha dhIra // 4 // yaha dvija sauM jo kIje vAda, hAra jAte hoya viSAda / budha sAmAnya yAhiko jAna, mAnabhaMga hI lahI nidAna // 47 // avahi calo bane una pAsa, vAdavivAda karai nahiM hAsa / ve triloka svAmI jinarAja, tina samIpa Avai nahi lAja // 48 / / dizA se lekara sabhAmaNDapa ke prathama koSTha paryaMta aneka gaNadhara evaM munIzvara kramabaddha hokara baiThe haye the| dUsare parakoSTha meM prajikA kalpavAsinI indrANI ityAdi deviyoM baiThI huI thI, tIsare parakoSTha meM dhAvikAe~ thI cauthe meM jyotiSI devoM kI deviyAM baiThI huI thIM pAMcabe meM vyantaroM kI deviyAM, chaTha meM prasAda nivAsiyoM kI padmAvatI ityAdi deviyAM, sAtave meM bhavana nivAsI dharaNandra ityAdi deva. prAThavameM indroM se yukta vyantara deva, navameM indroM se yukta candra-sUrya ityAdi jyotiSI deva dazaveM meM kalpanibAsI deva, gyArahave meM vidyAdhara evam manuSya ityAdi aura bArahaveM parakoSTha meM siMha, hariNa ityAdi tiryaca baiThe hue the / isa prakAra bArahoM sabhA maNDapa ke prakoSThoM meM jIva samha zreNibaddha hokara pRthak-pRthak triloka ke guru mahAvIra prabhu ke sAmane hAtha jor3e hae binamra bhAva se prabhake upadeza rUpI amata ko pIkara pApAgni ke santApa ko zAnta karane kI icchA se baiThe hue the| sabhA maNDapa meM una sampUrNa jIva samUhoM se disA jagatpati zrImahAvIra prabhU dharmAtmAnoM ke bIca meM sAkSAt dharma-mUtike samAna virAjamAna the aura unake alaukika prAkarSaNa se sabhI loga prabhAvita the / . . isake bAda beboMse yukta indra dharmarUpI uttama rasa prAptikI icchA se atyanta vinamra rUpa se jaya jayakAra karane lage aura prabhu ke sabhA-maNDapa kI tIna bAra pradakSiNA karake zraddhAbhakti pUrvaka una jagadguru bhagavAna ke darzana kI icchA se sabhA-maNDapa meM praviSTa d| vaha samavazaraNa bhUmi bhavya jIvoM ke lie zaraNasvarUpa thii| vahAM para pahuMca jAne ke bAda indrAdi devoM ne mAnastambha mahAna caitya vakSa evaM anya stUpoM meM prativimbiba jinendra aura aneka zreSTha siddha puruSoMkI mUrtiyoM kA pavitra prAsaka jala ityAdi pUjA
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ more .... . __ . . . TER::RAT ISRO indrabhUti pAhANa apane ziSyo ke sAtha samavazaraNa meM jA raha hai| mAlamtambha ko dekhane ho gautama kA mAna galata ho gyaa|
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ Astr PX Normal E VAR LACE . PleatsANETARI SHARABARISHARORAK CONTAN RCHA M adhe Pawandoori HOM indrabhUti brAhmaNa apane ziSyoM ke mAya mamavazaraNa meM jAne hye| samavazaraNa meM pahuMcate hI indrabhUti gAhmaNa kA mAna stambha ko dekhakara mAna galita honA /
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ ages jJAna bhaMDAra saba jaga jAne tina guNa mAra hAra jIta zobhA aura mAna bhaMga nahi hu hai mora // 41 // I iha prakAra mana- mAMhi vicAra, viprahi prati vaca ye uccaar| yA kahi apanI sabhA mahAra, ziSya paMca sahita sipAra gaumata ke bhrAtA hai aura bAvubhUti agnibhUti Thaura krama kama patha cAleM guNavaMta, taha manameM vikalapa ju karaMta yaha ciMtA kara kaMpyo gAta samAdhAna phira kaunau bhrAta tauloM samozaraNa yaha raMga dIThapI mAnayaMma usaMga bhaye bhAva zubha sukhako dhAma prati komala mArdava paranAma tuma so kAvya artha nahi kahauM, tumare guru prati uttara nahIM ||50|| cAroM bhrAMta saMga mada gora, pAle sammati prabhu kI ora / / 51 / / paMca paMcase zihi bhAva tInoM dvija kovida adhikAya / / 52 / / dvija Age hama artha na lahai, so guru nikaTa su kima hama kahaiM / / 53 || vardhamAna ke pada joya, hAni vRddhi hamako nahi hoya || 54|| / I galita bhaI cintA jasagAra mAna hAra bhayo surAra // 11 // kInoM tahAM pravezaja pAya divya vibhUti desa dvijarAva / / 56 / / 1 dohA zrI zivapate pahA na pApati hoya gautama mithyA mata bo thiyo sudhArasa soya / / 57|| / bamyo, dvija gautama prabhu guNa garuna, siMhAsana para dekhi cAra jJAna jhalakaM turata kyoM darpaNa mukha dekhi // 58 // tIna pradakSiNa de prabhuhi nija kara mastaka dhAra 1 caraNa kamalako praNami kara, ASTa aMga bhUvi bhAra ||56|| bhaktisahita prastuti karo, tuma jaga gurugaNa paatth| sArthanAma bhUSita sadA sahasa eka praru grATha // 60 // caupAI I dharmarAja tuma catrI dharma, dharmI mahAdharma kiya dharma dharma tIrtha aru kartA dharma, dharma veda upadezaka dharma // 61 // dharma karAvana dharma sahita svAmI dharma dharma vita nita / dharma arAdhita dharma su Iza dharma meMDa baMdhana dharmeza // 62 // dravyoMse bhakti pUrvaka pUjana kiyaa| devoMke dvArA atyanta uttamapUrvaka racI gaI samavazaraNa racanA ko dekhakara indra bahuta prasanna hue aura devoM ke parakoSTha meM praviSTa hue| usa aizvaryazAlI sabhA maNDapa meM uttama sthAna para rakhe hue zreSTha sihAsana para virAjamAna koTi koTi guNoM se yukta evaM parama tejasvI cataM mukha zrImahAvIra prabhuko indrane ninimeSa netroMse dekhA / tadanantara devatAoMke sAtha indrane zraddhA pUrvaka ghuTanoM ko Tekakara karma vinAzake liye prabhuko namaskAra kiyaa| sAtha hI aneka apsarAoM ke sahita indrANI prAdideviyoMne bhI prasannatA pUrvaka trilokapati mahAvIra prabhuko namaskAra kiyA jaba devoMke sAtha indrAdine prabhuko praNAma kiyA tatha unake mukuTakI maNiyoM kI prabhA prabhuke caraNa kamaloM para par3I aura isa vicitra mAmA ke sparzase unake caraNa atyanta zobhAyamAna hue prabhu guNoM para parata hokara indrAdi deva aneka uttama evaM lokika pUjA dravyoMse pUjA karaneke lie prastuta hue| eka dIyamAnamarNa kalamako ToMTI nirmala jala dhArAko prabhuke pavitra caraNoM para girAne tave aura isa taraha apane pApoM kI vRddhi karane meM pravRta hue| pAda prakSAlana kara cukane ke bAda indra ne utkaTa bhakti ke bIbhUta hokara svargIya gugandha yukta ghise hue bandanase bhagavAna ke divyA siMhAsana kA bhayabhAga kA bhoga evaM mokSa prAptike nimitta pUjana kiyaa| pAkAza maNDalako apanI kiraNoM se zveta kara dene vAle divya motiyoM ke akSata puMjako akSaya mukhakI prAptikI kAmanAne prabhu bhAge car3hAyA aura kalpavRkSase utpanna svargIya puSpoM ko car3hAkara indroMne sampUrNa kAmanAoM ko pUrNa karane vAlI pUjA kI / ratnanirmita thAlI meM amRta piNDa se banAye gaye navedya padArthoM ko indrane prabhu ke sammukha upasthita kiyA aura apane sukha evaM kalyANa kI kAmanA kii| unhoMne andhakArako dUra kara dene vAle ratnamaya dIpakoM ko bhI jJAna prAptiko icchA prabhuke Age rakhA kRSNa agara sAdi aneka uttama sugandhita dravyoMse banAI huI patiyoMse indra dharma prAptike liye prabhu ke caraNa kamaloMkI pUjA kI dhUpake pUe se dasoM dizAeM sura bhimaya ho utthiiN| isake bAda kalpavRkSa yAdi sura taruyoMmeM utpanna evaM nayanAbhirAma uttama phaloMke dvArA indra phala prAptiko abhilApAse prabhukI pUjAkI aura pUjAke anta meM asaMkhyAta puSpoM kI puSpAMjaliye prabhuke cAroM aura puSpa vRssttikii| isI samaya indrANIne prabhuke sammukha paMcaratnoMke pUrNa dvArA apane hAthoM se uttama sAMthiyA bnaayaa| 457
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma jyeSTha dharmAtama nIta, dhagaM bhrAta para dharma gunIta / dharma bhAgya dharmajJa sujAna, dharmAdhipa dhI dharma bakhAta / / 6 / / mahA dharma tuma mahA mudeva, mahAnanda maha Izvara bheva / mahA teja aru mAnI mahA, mahApavitra mahAtapa lahA // 64 / / mahA grAtamA dAnI gahA, jogI mahA mahAbata lhaa| mahAjJAna mahAdhyAnI soya, mahAkaruNa maha kovida joya / / 6 / / mahAdhIra mahAvIra sujAna, Arya mahA maha Iza bakhAna / mahA dAta mahA rakSaka kahyau, mahAzarma mAhIdhara lahyo / / 66 / / jagannAtha jagakaratA deva, jagabhartA jagapati guNa seva / jagata jeSTha jagamAnya ja sarva, jagatasevya jaga namratA taba / / 67 / / jagata pUjya jaga svAmI dhAra, jagavAsI jaga guru avikAra / jaga bAMdhava jagajIta apAra, jaganetA jaga prabha avadhAra / / 6 / / tIratha vRta tIratha bhUtamA, tIratha nAtha tIrtha bita pamA / tIrthakara tIratha prAtama, tIrtha Iza tIratha kara namA / / 66 / / tIratha neta sa tIratha jJAna, tIrtha hRdaya tIratha pati jAna / tIrtharAja tIrthAkita sAra, bA~dhava, tIrtha, tIrtha karatAra 70 // tuma vizvaza vizva tatvajJa, vyApi vizva vizvavita yjny| vizva arAdhya vizva ke Iza, vizvaloka su pitAmaha dhIza ||7|| vizvAgraNI vizva pArAmA, vizva anya vizvahi pati nmaa| vizvanAtha vizvADhya bakhAna, vizvavrata vizvakrata jAna // 72 // hI sarvajJa sarva lokala TarazI sarva. sarva vyutpajJa / sarva AtamA saba dhara veSa, sarvahi sarva vuddha suzarma ||73 / / sarva deva dhipa saba lokIza, sarva karmahata hai jagadIza / saba vidyAve Izvara parma, sarva dharmakRta sarva suzarma |74 / / pUjAkara cakaneke bAda idrane hAtha jor3akara bhaktipUrvaka praNAma kiyA aura madhura svara meM prabhake gaNoMkI stuti karanA prArambha kiyA / deva, tuma sampUrNa jagatke svAmI ho| tumhIM gusnoM ke bhI zreSTha guru ho, pUniyoM ke bhI parama pUjya ho, evaM vandanIyoMke vanya ho! yogiyoM meM sarva zreSTha yogI ho, gaNiyoM meM uttama gaNavAna ho, aura sabhI dharmAtmAnoMmeM paramAdaraNIya dharmAtmA ho| dhyAniyoM meM mahA dhyAnI, yatiyoM meM buddhimAna yati, jJAniyoMmeM mahAna jJAnI, aura svAmiyoMke bhI svAmI tumhI ho / tuma jitendriya ho / jinoM meM jinottama hone ke kAraNa dhyeya evaM stutya tumhI ho / dAtAoM meM uttama dAnI tumhI ho, aura hitecchukoMmeM parama hitepI tumhI ho / saMsArake bhayase trasta puruSoMke rakSaka, zaraNa-hIna jIvoM ke zaraNa dAtA aura sampUrNa karmajAlake nAzaka prApa hI haiM / mokSake patha pradarzaka, jagatake kalyANa kA pIra bAndhava vihIna jIvoM ke ananyatama bandhu pApa hI haiM / tIna lokato uttama rAjyakI icchAke kAraNa mahAna lobhI evaM makti rUpiNI strIko abhilASA karane ke kAraNa atyanta rAgI Apa haiN| samyak darzanAdika ratnoMkA saMgraha aApane kiyA hai, isaliye pApa mahA parigrahI haiM, karma rUpI zatruoMko naSTa kara DAlaneke kAraNa mahAhisaka haiM tathA kaSAya evaM indriyoMko jIta leneke kAraNa prApa mahAna vijayI haiM / Apa zarIrAdike viSayameM icchAhIna hokara bhI logAna zikharako cAhane vAle haiM, deviyoMke madhya meM rahakara bhI parama brahmacArI haiM aura Apa eka mukha hokara bhI atizayake. kAraNa cAra mukha vAle dikhAyI par3ate haiN| isa lokameM zreSTha lakSmIse yukta hone para bhI Apa nigraMtharAja haiM, aura jagadguru hone ke kAraNa anupameya guNoM ke pradhAna prApahI haiN| he deva, Aja hamArA jIvana saphala huA aura hama dhanya hue| Apake darzanoM ke liye hameM jo yAtrA karanI par3I isase hamAre donoM paira kRtakRtya ho gaye / tumhArI pUjA karanese hAtha aura caraNa kamaloMke darzana karanese hamAre netra Aja saphala ho gye| praNAma karane ke kAraNa hamArA mastaka, sevA karaneke kAraNa hamArA zarIra evaM Apake guNoMke varNana karane ke kAraNa hamArI vANo saphala evaM pavitra ho gyii| tha Apake anupameya gaNoMke bicAra karane kI vajaha se hamArA mana bhI nirmala evaM pavitra ho gyaa| he prabho jaba Apane asaMkhya gaNoMkI prazaMsA gautama Adi gaNadhara bhI acchI taraha nahIM kara sakate taba hamAre jaisA gar3hamati bhalA, ApakI stuti kyA kara sakatA hai? isalie maiM ApakI stuti kyA karU' ? prabho, pApa ananta muNavAle haiM, sarva pradhAna hai, jagadagarU haiM, Apako koTizaH praNAma hai| Apa paramAtma svampa haiM, lokoM meM uttama hai, kevala jJAnarUpI mahA rAjyase alaMkRta haiM, ananta darzana svarUpa haiM ata: pApako bAra bAra namaskAra hai| Apa ananta sukha rUpa haiM, ananta bIrya rUpa haiM aura tInoM jagatake bhavya jIvoMne mitra haiM, ata: Apako punaH punaH namaskAra hai| Apa lakSmIse bar3he hue haiM, sabakA maMgala karane vAle haiM, atyanta buddhimAna haiM, zreSTha yoddhA haiM, tInoM jagatake svAmI haiM, aura svAmiyoMke bhI parama zraddheya svAmI haiN| Apa lokAtizaya sampattime yukta haiM, camatkAra pUrNa haiM, divya deha evaM dharmarUpa haiM Apako koTi koTi namaskAra hai / mApa dharma-mRti haiM, dharmopadezaka haiM, dharmacakra
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ityAdika tuma nAma zubha, kahe manojJa bakhAna / so vAMchA nAmAvalI, dorja muhi guNa khAna / / 7 / / caupAI bho prabhu / tuma pratibimba su thAna; kRtrima aura akRtrima jAna / hema ratanamaya traya jaga mAhi, namauM caraNa agha mula nazAhi / / 7 / / tuma pratimA bho jinavara deva, je pUjai thutikAra nita seva / bhakti sahita pranamaiM ziranAya, te triloka adhipati pada pAya / / 7 / / tuma prataccha pAya bho deva, pUjA thuti nuti kara nita seva / niza dina jo pranamaiM tuma pAya, lahi asaMkhya phala kahI na jAya / / 7 / / tuma tana nirupama rAjata sAra, tIna jagata jana priya karatAra / koTi bhAnute dyuti ati hoya, vyApita bhaI dazoM diza soya 1176 / / he prabhu ! dIpati samita sarUpa, vikriya rahita caturmukha rUpa / anta rahita guNa niramala zodha, vANI khirai sabhA saMbodha / / 80 // tumarai caraNa para jihi thAna, soI saphala bhUmi paravAna / jagameM toratha uttama soya, vaMdanIka muni sura nara hoya // 81 / / garbhajanma dIkSA kalyAna, jahAM hoya prabhU nirmala thAna / pUjanoka so kSetra pavitra, toratha jagata paramameM mitra ||2|| kevala jJAna ananta prakAza, vizva dvIpa udyotahi jAsa / lokAloka ju vyApita lahI, aru bhanyani prati mukhata kahauM / / 3 / / tuma prabhu tIna jagata ke svAmi, sarva tatva vedita zivagAmi / vizva vyApta jaganAyaka deva, pranamai pada mura asura ja seva // 4 // - - - - - - - - - ke pravartaka hai, ataeva hama aApako punaH punaH namaskAra karate haiN| he nAtha, isa prakAra zraddhA bhakti pUrvaka ko gayo pApako stuti aura namaskAra se pApa hama para prasanna hoM aura prApako samasta guNa-rAzi hameM prApta hoM aura karma zatruoM kA nAza kareM sAtha ho samAdhimaraNa rUpI zreSTha mRtyuko bhI pradAna kr| isa prakAra devoMke sahita indra zrImahAvIra prabhuko stuti, namaskAra evaM bhakti pUrvaka iSTa prArthanA karake dharmopadeza sanane ke lie apane-apane prakoSTha meM baiTha gaye tathA anya bhavya evaM deviyoM bho kalyANa kAmanA se hita prApti ke liya jinendra prabha ke sAmane baiTha gyiiN| jaba indra ne dekhA ki bAraha prakAra ke jIva samUha uttama dharma sunane ko icchAse apane-apane prakoSTha meM baiThe hae haiM aura tIna praharakA samaya vyatIta ho jAne para bhI grahaMtako dhvani nahIM nikala rahI hai taba usane vicAra kiyA ki kisa kAraNa aisA ho rahA hai? dhvani meM kauna-so bAdhA upasthita ho gayI hai ? jAna par3atA hai avadhi jJAna ke prabhAva se koI bhI manozvara gaNadhara pada ke upayakta nahIM hai| aisA socakara indra punaH socane lagA ki kaisI Azcarya kI bAta hai ki ina bahasaMkhyaka manogoM meM korTa yA sayogya manIndra nahIM hai, jo prabhuke mukhase vahirbhuta rahasya padArthoM ko sunakara gaNadhara ho jAya aura sampUrNa dvAdazAMga zAstra ko racanAmeM kRtakArya ho ske| isake bAda indra ko jJAta humA ki iso nagara meM gItama-kula-bhUSaNa gItama nAmakA zreSTha brAhANa hai aura vaha gaNadhara hone ke yogya hai| aisA vidita ho jAne para vaha sIdharmendra parama prasanna hayA aura usa dvija zreSTha gautamako rAmA-maNDapa meM lAne ke liye koI uttama upAya socane lgaa| anta meM indra ne nizcita kiyA ki vaha gautama vidyAbhimAnI hai yadi usake pAsa brahmApurameM jAkara gaDha artha vAle kucha kAvya pUche jAya to jaba una gar3ha zlokoM kA artha nahIM mAlama hogA taba zAstrArtha ko icchAse baha svayaM hI yahA~ A jAyagA / aisA socakara buddhimAna indra bRddha brAhmaNa bana gayA aura hAtha meM lAThI dekanA hA gotama brAhANa ke pAsa jA pahuMcA aura gautamase kahA ki brAhmaNa, tuma to bahuta vidvAn jAna par3ate ho, tumhAre sadaza dasarA koI vidvAna yahAM nahIM dikhAyI pdd'taa| mere guru zrI mahAvIra isa samaya mauna dhAraNa kiye hue haiM, isalie eka kAvyake arthako pUchane ke lie maiM tumhAre pAsa vidvAn jAnakara AyA hUM, vicAra kara kho| isa kAvya ke vAstavika arthako samajhane meM merA jIvikAkA nirvAha hogA, kitane hI bhavya-puruSoMkA upakAra hogA aura pAra bhI yaza ke bhAjana hoNge| chadmaveSI indra ke vacana ko sanakara vidvAna . brAhmaNa gautamane kahA ki ai vRddha, yadi maiM tere kAvyakA ucita athaM zIghra ho kara deM, to isakI pratikriyA meM kyA karegA ? ma . bAtake uttarameM indra ne kahA yadi mere kAvyako samucita vyAkhyA tuma kara doge to maiM vidhi pUrvaka tumhArA ziSyatva (celApana) 456
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevala darzana vyApita bhayo, annAtIta jagannuta jayau / lokAloka dekha nija naiva, bhAva sakala prajApati jaina || 85 // tuma ananta vIraja bhagavAna, anta rahita ko hai sukha ananta prabhu prApta bhayo, nirAbAdha tana nirmala je dukha viSaya hRte jagamAMhi, so tumako pratizaya bhaya ityAdika tuma guNa adhikAra, yujana varana na pA bho prabhu ! namI jora juna pAna, namo divya mUrati guna namo dopaharatA jinadeva, nama jagata vAMdhava kara seva nama vizva vAraNAdika Isa namo vizvamUrati jagadIza pravAna saphala doSa kara rahita ju Thae, upamAtIta virAjana bhae || 6 || Thayo / nara sura asura pragaTa nahi hoya, so samartha akSaya tuma joya // 87 // nA~hi / aru pratihArye ju praSTa sahIta, so haiM prabhu tana parama pravIta || || pAra tuma stuti ju kathA meM kahI ho azakya upamA nahi nahIM jina sarvajJa nama zira nAtha, namoM ananta gunanake rAya // 10 // maMgalamUta namoM pada doSa, lokottama pranamo puna soya // 1 // prathama vartamAna jinarAya namo vora svAmi guna gAya // 62 // bhAna I svIkAra kara lUMgA 1 parantu yadi tuma yathArtha bhAva nahIM batalA sake to ? indrako bAta sunakara usa gautama brAhmaNane uttara diyA ai vRddha puruSa, to maiM pratizA karatA hUM ki tumhAre kAvyakA yadi maiM ucita vyAkhyAna nahIM kara pAUM to isa pAMca so ko ziSya maNDalI evaM apane donoM bhAiyoM ke sAtha meM bhI apane jagatprasiddha evaM veda pratipAdita sanAtana matako chor3akara tumhAre gurukA ziSya bana jaauuNgaa| merI pratijJA kabhI asatya nahIM ho sktii| phira mere vacana ke do sAkSI bhI to haiN| yaha isa nagarake svAmI haiM aura yaha kazyapa nAmakA brAhmaNa hai| gautamakI bAta sunakara una donoMne kahA ki ThIka hai, kadAcit merA garva bhI calAyamAna ho sakatA hai parantu isa vidvAn brAhmaNale satya vacana tumhAre zrI mahAvIra prabhukI hI taraha aTala haiN| jaba donoM hI paraspara vacana baddha ho cuke aura anya prakAra kI bhI kitanI ho bAteM ho gayIM taba indrane gambhIra svara meM nimnalikhita kAvya kahA -- "kAlyaM dravyaSTakaM sakala gatigaNA satpadArthA narnava vizvaM paMcAsti kAyA vrata simiti cidaH saptatatvAni dharmAH / siddhermArgaH svarUpaM vidhi janita phAra jIvaSaTkAva lezyA, etAn yaH zraddhadhAti jina bacana rato muktigAMbhIru bhavyaH // 1 // isa indrake kahe hue kAvyako sunakara vidvAn gautama Azcarya cakita ho gyaa| zloka kA kucha bhI ayaM usakI samajha nahIM zrAyA / pratiSThA bhaMga ke khayAla se graha manameM hI tarka-vitarka karane lagA yaha kAvya to bahuta ho kaThina hai kucha samajha hI nahIM AtA / daloka meM 'jaikAlyam zabda hai to tIna kAla kauna-kauna se ho sakate haiM ? isa trikAlameM utpanna sabhI vastuoM ko jAne vahI sarvajJa hai aura vahI isa kAvyakA jJAtA bhI hai| maiM bhalA kyA jAnU ? 'paTaka' meM chaH dravya kauna-kauna hai? 'sakala gati gaNAH' se sampUrNa gatiyAM phona konasI haiM ? unakA svarUpa kyA hai? satpadAnava meM uttama nava padArtha kauna-phonase haiN| isake pUrva to maiMne nava padArthoM ke viSaya meM kuchabhI nahIM sunA / 'vizva kyA hai ? yaha saba vizva hI to hai ? yA tInoM loka vizva haiN| kucha nizcaya nahIM hai| paMcAsti kAyA' meM pAMca prAstikAya kyA hai ? ata samiti cidaH' meM vrata kyA hai| samiti kise kahate haiM ? jJAnakA kyA svarUpa hai ? ina sabakA phala kyA hai| aura 'sapta tatvAni' meM sAta tatva kona konase haiM ? 'dharmAH meM dharma kyA hai ? 'siddhermArga meM siddha athavA kArya nippatti kyA hai? usakA mArga kyA hai? eka nA aneka mArga hai? 'svarUpa' meM svarUpa kyA hai ? 'vidhi janita phala' meM vidhi kyA hai ? usase utpanna phala kyA hai ? 'jotra paTkAma lezyA' meM chaH prakArake jIva nikAya kauna-kaunase haiM ? chaH lezyA kyA haiM? ina saba bAtoM ko to maiMne kabhI nahIM sunaa| phira ina sabakA lakSaNa evaM svarUpa meM kyA jAnUM ? ye bAta to hamAre veda evaM smRti granthoM meM kahIM nahIM haiN| uph ! ina choTese kAvya meM to saba siddhAnta hI bhare par3e hai| yaha buDA to siddhAnta samudrakA sArA rahasya hI hamase kAvya ke bahAne pUcha rahA hai| meM svIkAra karatA hUM ki, isa choTese kAvyakA gUDhArtha usa sarvajJa evaM usake suyogya ziSyake sivA dUsarA koI kadApi nahIM kaha sakatA hai / yadi maiM isa bur3heko artha nahIM banAtA to pratiSThA ghaTatI hai| isalie isake guruse hI zAstrArtha karanA caahie| aisA socakara gautama brAhmaNane indrase kahA- maiM isa viSaya meM tumase vivAda na kara tumhAre guru se hI zAstrArtha kruuNgaa| aisA kahakara kAla labdhi ( uttama bhavitavyatA) ke vazIbhUta hokara gotama citra apane pAMca sau ziSyoM evaM donoM bhAiyoMke sAtha zrImahAvIra prabhu sabhA maNDapameM jAkara vAda karane ke lie ghara se nikala par3A / 460
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ pranamI sanmati mati dAtAra, namauM vizva hita karatA sAra / namauM trijaga gurU caraNa maheza, namauM naMna guNa vAridhi teza / / 6 / / yahi vidhi tuba astabana bakhAna, kInoM bhakti rAga ura Ana / tuma sukhadAyaka zrIpati seva, jAca tIna loka bhavi jIva / / 14|| eka janama sukha kaitika kahyau, sadA zAsatau pada tuma lahyo / sukha ananta prApata bhae zrAya, tIna jagata jiya praNamaiM pAya / / 65|| gItikA chanda tridazapati tuma caraNa pUjaya, dharma tIratha uddhrai| varma ari jaba nAza kInauM, subhaTa pada taba maddharai / / tuma pravINa triloka karatA, guNana nidhi kara lekhiye / saMsArasAgara slata je jiya, tuma jahAja vizekhiye / / 6 / / jJAna darzana ratana pAyau, vibudha pati sevA kreN| kumati zatru nivAraka, prabhu dharma mAragako dhreN| kahyo gautama stavana jinabara caraNa kamalaniko nayau / 'navala' imi kara jora vinava, bhakti taba bhava bhava layau // 17|| ALS vaha buddhimAna gautama brAhmaNa mArga meM jAte hue socatA thA ki jaba yaha vRddha brAhmaNa hI durjeya hai taba isakA guru to aura bhI mahA asAdhya hogaa| astu calanA hI cAhiye / usa mahApuruSa ke saMsarga ro acchA hI hogA, hAni kyA hogI? aisA vicAratA haA vaha puNyodayase saMsArako pAzcarya cakita kara dene vAle atyanta unnata mAnastambhako dekhaa| usa mAnastambhake darzana se gautama kI mAna-lipsA isa taraha naSTa ho gayI jisa taraha vajrapAta se parvata zreNiyA~ sahasA vibhakta hokara naSTabhraSTa ho jAtI haiN| zubhamadu pariNAma prAdurbhUta huaa| isake bAda usa gautama brAhmaNa ne ati vizuddha pariNAmoMse yukta hokara sabhAmaNDapako vipula vibhUtiyoMko dekhA aura pAzcarya cakita hokara vaha usa alaukika sabhA maNDapa meM praviSTa hyaa| jaba sabhAmaNDapa meM praviSTa hokara usa uttama viprane prabhuko aneka RddhiyoM evaM jIva samUhoMse ghire hue ratna siMhAsana para baiThe dekhA taba vaha anuraktise abhibhUta ho gayA aura bhakti pUrvaka jagatguru mahAvIra prabhukI tIna pradakSiNA dekara bAdameM praNAma kiyaa| phira aMjalibaddha hokara apanI siddhi ke liye prabhu ke sArthaka nAmoM se stuti karane lagA-he bhagavAn, tuma jagata ke svAmI ho, eka hajAra pATha nAmoM se alakRta hone para bhI nAma-rUpI karmake nAzaka ho / sampUrNa proMkA jJAtA buddhimAn puruSa yadi Apake eka hI nAmase vizuddha antaHkaraNa hokara nApako stuti karatA hai to vaha bhI Apake hI samAna guNoMne yukta hokara zIghra hI Apake sampUrNa nAmoM ko aura unake phaloM ko pA sakatA hai| isaliye he prabho, maiM aApake eka sau ATha sundara nAmoM se zraddhAbhakti pUrvaka prApakI stuti karatA huuN| hegavAna, pApa dharmarAjA, dharmacakrI, dharmA, dharmagraNI; dharmatIrtha-pravartaka, dhamantA, aura dharmezvara haiN| tathA dharmakartA, sadharmAtya dharmasvAmI, sudharmavita, dharmArAdhya, dharmIza, dharmItya, dharmabAndhava, dhami-jyeSTha, atidharmAtmA, dharmabhA sadharmabhAka, dharmabhAgI, sUdharmajJa dharmarAja, atidharmadhIra; mahAdharmI, mahAdeva, mahAnAda, mahezvara, mahAtejA, mahAmAnya mahApUta, mahAtayA, mahAtmA- mahAdAnta, mahAyogI, mahAvratI aura mahAyAnI haiM eva mahAjJAnI' mahAkAsavika, mahAn, mahAdhora. mahAyora, mahAr3hiya mahezitA, mahAdAtA, mahAtrAMtA, mahAkarmA, mahIdhara, jagannAtha, jagadbhartA, jagatkartA, jagatpati, jagajyeSTha, jaganmAnya, jagatsevya, jagannuta, jagatpUjya, jagatsvAmI, jagadIza, jagadguru, jagadvandha, jagajjetA. jagannetA, jagatprabhu, tIrthakRta, tIrthabhUtAtmA, tIrthanAtha, satIthaMcita tIrthaGkara, satAtmiA , tIthaza, tIrthakAraka, tIthanetA, sutIrthahya, tIrthanAyaka, tIrtharAja, satA tIrtha mana tIrthakAraNa, vizvajJa, vizvatatvajJa, vizvavyApI, vizvavid, vidavArAdhya, vizveSa, vizvalokapitAmaha, vizvAsaNI, vizvAtmA, vizvArya, vizvanAyaka, vizvanAtha, vizve Daya, vizvadhuta, vizvadharmakRta, sarvajJa, sarvalokaja, sarvadarzI, sarvavit, sarvAtmA; sarvadharmana, sArva sarvadhAgraNI, sarvadevAdhita. sarvalokeza, sarvaka mahat sarvabidheyara, sarvazarmakRta sarvazarmabhAka pApa hI haiN| he trijagatpati, ina pUrvokta aSTottarazata (108) nAmoM se maiMne ApakI stuti kii| pApa hamAre Upara dayA kareM aura apane samAna banAvaM / he daba, tInoM loka meM svarNa evaM ratnoMkI jitanI bhI kRtrima AkRtrima mApanI pratimAe haiN| una savakI sadaiva meM stati, pUjA evaM smaraNa kiyA karatA hUM / he prabho, jo nANI bhakti pUrvaka yApakI pUjA, stuti evaM namaskAra kiyA karate trilokI ke svAmI ho jAte haiN| jo ki sAkSAt parimuti ApakI hI ratuti pUjA evaM namaskAra kiyA karate aura prahanisa sevA kiyA karate haiM una bhavya zreSThoMko kitanA adhika phala milatA hogA isakI gaNanA meM nahIM batA sakatA / he nAtha, isa lokameM jitane bhI zreSTha evaM snigdha paramANu puMja haiM unako sarvAtmA ekatra karake hI prApake pralaukika sundara zarIra kA nirmANa . 461
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ityAdika prabhu prastavana, pUjA vasuviSa ghaar| nija koThA meM thira bhaye sanmukha jinahi nihAra MEET caupAI aba zrI gautama prazna kareva, prabhuko phera namIM kara seva / bhI svAmI tuma jagata maheza, kahiye sabhA dharma upadeza' ||hA jIba tatva kahile prabhu prAdi, tAke lakSaNa kahA anAdi / kahA avasthA kahiye soya, guNa aru bheda batAno doya / / 10 / / hayA hai / ApakA yaha uttama zarIra sampUrNa jagatko atyanta priya hai aura koTi sUrya ke barAbara tejaja ke prakAza se sakala dizAmoM ko Alokita kiyA karatA hai| yaha Apa kA dedIpyamAna mukha maNDala nirvikAra evaM sAmba sUcaka hokara manakI atyanta prAntarika vizaddhiko batalA rahA hai| he jagadguro isa pRthvI ke jisa jisa sthAna para Apane apanA caraNAravinda rakhA hai, ve saba saMsArake pavitra tIrtha sthAna ho gaye haiM aura sadaiva usa sthAnakI mani-deva loga bandanA kiyA karate haiN| isI taraha he nAtha, jina kSetroM meM aApake janma kalyANotsaba manAye gaye hai ve saba ati pavitra evaM zraddhAspada tIrtha sthAna ho gaye haiN| deza kAla dhanya haiM 1. bIra-upadeza "I request you to understand the teachings of Lord Mahavira, think over them and translate them into action" -Father of the Nation, Shri Mahatma Gandhi. "jisa prakAra vRkSA ke samUha ko bana, sipAhiyoM ke samUha ko phauja aura ratrI-puruSoM ke samUha ko bhIr3a kahate haiM, usI prakAra jIva aura ajIva ke samuha ko saMsAra athavA jagana (universe) kahate hai| ajIva ke pudgala, dharma, adharma, vAla, AkAza pA~ca bheda haiM / isaliye jIva, pudgala, dharma, adharma, kAla, AkAza ina chaH dravyoM (Substances) ke samUha se 'jagat' koI bhinna padArtha nahIM hai| matyu se AtmA kI paryAta (zarIra) kA parivartana hotA hai, AtmA naSTa nahIM honI / karmAnusAra dUsaga colA badala letI hai| jaise sone kA kar3A tur3avAkara hAra banavAyA, hAra tur3avAkara ulI banabAI, kahA aura hAra kI avasthA ko badala gaI parantu dravya kI apekSA se sone kA nAma nahIM haa| tInoM avasyAyoM meM sonA maujada rahA, vaise hI dravya kI avasthA cAhe badala jAye, parantu kisI gadha kA nAza nahIM hotA aura jaba dravya nitya aura anAdi hai to dravyoM kA samUha yaha jagata mI anAdi aura adhima hai| saMsAra meM yaha jIva vArmAnumAra bhramaNa kara rahA hai| anantAnaMta varSoM gaba yaha migoda meM rahA jahAM eka zvAsa meM 18 bAra janma-maraNa ke mahA dAkha she| jisa prakAra ema bhar3apUje kI bhaTTI meM koI dAnA kisI prakAra tir3apAkara bAhara nikala par3atA hai usI prakAra bar3I kaThinAIyoM se yaha jIva nigAra se nikalA to ekaindrIya sthAvara, jIba' huthaa| jaise cintAmaNI ratna bar3I kaThinAI ro milatA hai usI prakAra asa jIvoM kA zarIra pAmA bar3A durlabha hai| isa jIva ne kIr3I, bhaunA, bhigai. gAdi zarIroM ko bAra-bAra dhAraNa karane mahA dula raahaa| kabhI yaha vinA mana kA pazu haa| kabhI mana sahita zaktizAlI siMha, bhauMrA Adi pA~ca indriya pazu huaaa| taba bhI usane kamajora pazuoM ko mAra-mArakara khAyA aura hiMsA ke pApa-phala ko bhogatA rahA aura jaba yaha jItra svatra nirbala hubhA to apane se pravala jIvoM dvArA bAMdhe jAna, chedA jAne bhedA jAne, mArA pITA jAne, ati vojha uThAne tathA bhU-pyAsa Adi ke aise mahAyuHkha para paryAya meM mahana karane par3e, jo karogoM javAnoM se bhI varNana na kiye jA sakeM aura jaba kheda se marA to naraka meM jA par3A, jahAM tri bhUmi ko chUo ge hI itanA duHgya hotA hai jo hajAroM sau aura vicchAoM ke kATane para bhI nahIM hotaa| maraka meM nArakIya eka dUsare ko moTe inDoM meM mAnne haiM, bachiyoM se chapate haiM aura talavAroM ne zarIra ke Tukar3e-Tukar3e kara dete haiN| nArakIyoM kA zarIra pArekA hotA hai, phira jur3a jAtA hai, isaliye phira vahI mAra kATa / isa prakAra hajAteM sAla taka naraka ke mahA duHkha bhoge| yadi kisI nAbha karma se manApya paryAya bhI mila gaI to yahAM mAtA ke peTa meM binA kisI halana-calana ke siphUDe haga nau mahInoM saka ulTA laTakanA pdd'aa| daridratA meM paisA na hone aura amIrazA meM tAraNA kA du:kha / kabhI strI tathA saMtAna na hone kA kheda / yadi para donoM prApta bhI ho gaI to nArI ke kala hArI aura saMtAna ke AjJAhArI na hone kA duHma kabhI gaigI pArIra hone kI pariSaya, lo kabhI iSTa-viyoga tathA aniSTa-saMboga ke duHkha / bar3e se bar3A samrATa, pradhAna mantrI gAdi jisako hama pratyakSa meM sukhI samajhate haiM, zatru ke bhaya tathA roga-zoka Adi mahA duHkhoM se pIr3ita hai|
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ F iii. PITH HARIR ilu HERE . Aamir . New 1933 hui Pre 14all ITHHA PHANSHISHA Munny -11' tit jiyo aura jIne do bhagavAna mahAvIra svAmI ne apane zubha sandeza meM kahA hai ki saMsAra ke samasta prANI jane kI icchA karate haiM aura sabhI sukha zAnti cAhate haiN| isalie Atmavat sarva bhUteSa yaH pazyati sa paMDita:" isa ukti ke anusAra unhoMne kahA hai ki mAnI prAtmA ke rAmAna sabhI ko samajho aura kisI ko bhI duHkha mata do| yahI saccI ahisA hai aura yahI bhagavAna mahAvIra svAmI kA sabhI jIvoM ke lie kalyANa kAraka sadupadeza hai| ___ dharma kyA aura kyoM hai / bhagavAna mahAvIra svAmo kA dharma prArama-dharma hai / vaha AtmA ke astitva se jur3A hamA hai| dharma-AtmA me bAhara kahIM nahIM hai isalie vaha prAtmA se abhinna bhA hai aura AtmA ke ananna guNoM meM se eka muNa hai| mAtmA jaba vevala prAtmA ho jAtI hai-zarIra vANI pora mana se mukta ho jAtI hai. taba usake lie na kucha dharma hotA hai aura na kucha adhrm| bhagavAna kI bhASA meM samatA hI dharma aura viSamatA hI adharma hai| rAga aura dveSa yaha viSamatA hai| gagana dvaMpa-yaha samatA hai aura yahI dharma hai / ahiMsA satya anIyaryAdi jo guNa haiM ve vyavahAra rUpa se vyaktitva-vikAsa ke sAdhana aura nizcaya me prAtmA-vikAsa ke sAdhana kahe jAte haiN| 1. bhagavAna ne kahA hai-iha loka ke lie dharma mata kro| vartamAna jIvana meM milane vAle paulika sukhoM kI prApti ke lie ghama mata kro| 2. paraloka ke lie dharma mata kro|aagaamii jAvana meM milane vA ne pauda : lika sukhoM kI prApti ke lie dhama mata karA ! 3, koti pratiSThA Adi ke lie dharma mata kr|| 4. kevala prAtma-zuddhi yA pAtmA ko upalabdhi ke lie dharma kro|
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ tinakI kahA kahI parajAya, thiti saMsAra mokSa ko pAya / grajIva tatva hai ke prakAra, rAbake guNa kahiye vistAra // 101 / / prAsrava Adi tatva ke aura, ke sukha karatA ke dukha Thora / kauna tatvaphala lakSaNa kauna, karatA kauna kaho prabhu tIna / / 10 / / kona tatva ko sAdhai mokha, kauna karama nAraka dukha pokha / kauna karama tiryaca ju hoya, kauna kriyA kara svarga saMjoya // 103 / / ki zubha karma manuSagati lahai, kona dAnata bhoga bhoghai| astroliMga kSoNa kima hoi, so AcaraNa batAyo moi / / 104 // jinameM ApakA garbhAdi kalyANa evaM kevalajJAna kA prAvi gA! aAyA jA kedAjAnamArNa saMsAra ke liye ajJeya evaM pravyApaka hai| isaliye prAkAza mAtra ho meM vyApta hAkara vaha sthita hai| isaliye masAra ke bhavyoM ke dvArA aApake sarvajJa evaM saMsAra ke sampUrNa rahasyoMko jAnane vAle tathA isa ananta vizva ke svAmo mAne gaye hai| he svAmina ApakA kevalajJAna ananta hai aura jagabandha haiN| yaha bhI loka pralokako dekhakara kevala jAnakI hI taraha hai / he prabho, ApakA ananta voya sakala doSoMme varjita hai| sAre padArthoMke darzana hone para bhI yaha anupama banA humA hai| deva aApakA akSaya evaM paramottama sukha nirvAdha hai| vaha indriyAtIta eva anupameya hone ke kAraNa saMsArika jAbAMke lie anubhava gamya nahIM ho sakA / he mahAvIra prabhu, Apake ye cAroM ananta guNa - - - svarga ko to mukhoM kI khAna batAyA jAnA hai| yaha jIva svarga meM bhI aneka vAra gayA, parantu jitanI iMdriyoM kI pUti hotI gaI utanI hI adhika icchAoM kI utpatti ke kAraNa vahAM bhI yaha bAta rahA, dUsare devoM ko Ane se adhika zakti aura Rddhi ko dekhakara IrSA bhAva se kuna nA rahA / isa prakAra yaha saMsArI jIva apanI AtmA ke svarUpa ko bhUlakara deva, manuSya, pazu, naraka cAroM gatiyoM kI caurAsI nAkha yoniyoM meM bhramaNa karane huye kapAyoM ko apanI AtmA kA svabhAva jAnakara unameM Ananda mAnatA rahA / svarga meM gayA to apane ko deva, pazu gati meM apane ko nArakIya samajhatA rahA / manuSya gati meM bhI rAjA, Tha, akIla, DAkTara, jaja, iMjInIyara jo padavI pAtA rahA urAko adhanAravarUpa mAnanA rahaH / kSaNa bhara bhI yaha vicAra nahIM kiyA ki maiM kauta hUM merA asalI strarUpa kyA hai ? merA karttavya kyA hai ? yaha saMsAra kapA hai ? maiM isameM kyoM bhramaNa kara rahA hai| isa AvAgamana ke cakkara se mukta hone kA upAya kyA ho sakatA hai? deva ho yA nArakIya, manuSya ho yA paza, rAjA ho gA raMka hAthI ho yA kor3I, AtmA hara jIva meM eka samAna hai| dArIra AtmA se bhinna hai| jaba yaha zarIra hI apanA nahIM aura jIva nikala jAne para yahIM par3A raha jAtA hai, to strI-putra, dhana-sampatti Adi jo pratyakSa meM apanI AtmA se bhinna haiM, apanI kaise ho sakatI haiM ? saMsArI padArthoM kI adhika moha-mamatA ke kAraNa ho ajJAnI jIba nija-para kA bheda na jAnakara apane se bhinna padArthoM ko apanI mAna baiThatA hai| ___ isa vizvAsa kA ki para-dravya mere haiM, maiM unakA burA yA bhalA kara mAtA hUM.. yaha artha hai ki jagata meM mo ananta para-dravya haiM, unako parAdhIna mAnA / para dravya merA kucha kara sakatA hai, isakA madanaba naha hai ki apane svabhAva ko parAdhIna mAnA / isa mAnyatA ro jagata ke amana svabhAvoM kI svAdhInatA kI hatyA huI / isaliye isameM ananta hiMsA kA pApa hai| jagata ke padArthoM ko svAdhIna kI jagaha parAdhIna gAnamA tathA jo apanA svarUpa nahIM, usako apanA svarUpa mAnanA amanta jhaTha hai| jisane anasla para-padArtha ko apanA mAnA usane ananta corI kA pAra kiyA / eka drabya dUsare kA buddha kara sakatA hai" aisA mAnane bAle ne ananta dravyoM ke sAtha ekatA kara abhivAra karake ananta maithuna sevana kA mahApApa kiyA hai| jo apanA meM hone para bhI jagata ke para padArthoM ko apanA mAnatA hai, vA ananta parigrahoM kA mahApApa karatA hai| isaliye para padArthoM ko apanA jAnanA aura yaha vizvAsa karanA ki maiM para kA bhalA-burA kara sakatA hai yA vaha bhega bhalA-varA kara sakate haiM, jagata kA gabase ar3A mahApApa aura mithyAtva hai| tIna loka ke nAtha thI tIrthaMkara bhagavAna kahate haiM "merA aura tega AtmA eka hI jAti kA hai| mere svabhAva aura guNa vaise hI jaise tere svabhAva aura guNa / ahaMnta athavA kevala jJAna dazA prakaTa huI vaha kahIM bAhara se nahIM A gaI / jima pramAra mora ke choTe se aDe meM sAI tIna hAtha kA mora hone kA svabhAva bharA hai usI prakAra terI AtmA meM paramAtma pada prakaTa karane kI zakti hai / jisa taraha aNDe meM bar3e-bar3e jaharIle sapaM nigala jAne kI zakti hai usI taraha terI AtmA meM mithyAtya rUpI viSa ko dUra karake aIta pada athavA kevala jJAna prakaTa karane kI zakti hai| parantu jaise paha zaMkA karake ki choTe se aNDe meM itanA lambA mora kaise ho sA hai use hilAye-DulAye to usakA rasa sUkha jAtA hai aura usase mora kI utpatti nahIM hotI, vaise hI AtmA ke svabhAva para vizvAsa na karane tathA yaha vAMkA karane se ki merA yaha saMsArI AtmA sarvajJa bhagavAna ke samAna karo ho sakatA hai, to aisI mithyAtva rUpI zakA karane meM samyagdarzana nahIM hotaa| samyagdarzana anupama sukhoM kA bhaNDAra hai, sarva kalyANa kA boja hai, pApa rUpI vRkSa ko kATane ke lie kulhAr3I ke tathA saMsAra rUpI sAgara
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ purupavedataM nArI hoi, durAcAra bhASo prabhu soya / paMgu andha bahirI pUni koi, vikala mUrti mukA jima hoi // 105 // rogI koI nirogI jIva, rUpayaMta vitarUpa pratIva duraMga bhaga kauna vidhi jAna, sudhI kupI mUrakha kina mAna // 106 // azubha citta 'cittI kema, kyoM bhogI anabhogI jema / dharmavaMta aru pApo kahIM dhanI nirdhano kihi vidhi lI / / 107 / / kauna karma jiya hai viyoga kauna gharmale sujana saMyoga ki dAtA ki kRpaNa hAya ki guNavanta binA guNa koya / / 108 // zubha 1 ananya evaM asAdhAraNa hai kevala mAtra ApameM hI ye guNa hai| yadyapi Apa kAmanA zUnya hai tathApi saMsArake sampUrNa padArthoM se zreSTha pratihAryAdi pATha sampadAeM Apake pAsa ayo birAja rahI hai| inake atirikta aura bhI anya Apake asaGkhya guNa tonoM lokameM advitIya haiM phira hamAre jaise mUti evaM svA jJAnA Apake una anupama guNoMkI prazasA kisa prakAra saphalatApUrvaka kara sakate haiN| he prabho ! jaise ki meghoM kI jaladhArA, AkAza ke tArA maNDala samudra kI taraGgoM kI evaM sAMsArika jIvoMkI gaNanA kadApi nahIM kI jA sakatI hai bane hI Apake guNa bhI astra evaM ananta hai isaliye ApakI stuti meM kisa prakAra 1 se pAra utarane ke liye jahAja ke samAna hai. mithyAtva rUsI abere ko dUra karane ke liye suI aura karma rUpI Indhana jo bhasma karane ke lie agni hai jo kI mAna jI ijharA yadi kathA iSTavayaroga aura niSTasaMyoga se sUcita hai, unake lie samyagdarzana se adhika kalyANakArI aura koI auSadhi nahIM jo jJAna aura cAritra ke pAlane meM prasiddha hue haiM, ve bhI samyagdarzana ke binA mokSa prApta nahIM kara sake ? samyadarzana ke sAya ne pazu bhI mAnava hai aura usake abhAva se mAnava bhI pazu hai| jitane samaya samyagdarzana rahatA hai utane samaya kama kA baMdha nahIM ho sakatA / samyagdarzana rUpI bhUmi meM sukha kA bIja to binA boye hI uga jAtA hai, parantu jaise baMjara bhUmi me bIja girane para bhI phala ko prApti nahIM hotI, usI prakAra samyagdarzanahI bhUmi para dukha kA bIja gira jAne para bhI kadAcita phala nahIM de sktaa| yadi eka kSaNamAtra bhI samyagdarzana prakaTa kara liyA jAya to mukti hue binA nahIM raha sktii| samyagdarzana vAle jIva kA jJAna samyagjJAna, cAritra samyagcAritra svayaM ho jAtA hai / samyagdarzana, samyagjJAna, aura samvacAritra tInoM kA samUha ratnazraya haiM aura ratnatraya mokSa mArga hai| isaliye samyagdarzana eka bAra bhI dhAraNa ho jAye to icchA na hone para bhI yadi ho sakA to usI bhava meM; anyathA adhika se adhika 15 bhada meM mokSa avazya prApta kara letA hai| padArtha ke samasta aMgoM ko sampUrNarUpa se jAnane ke liye jIva kA anekAnsavAdI athavA syAdvAdI aura AtmA ke svAbhAvikaraNoM ko utranevAle karmarUpI parade ko haTAne ke liye ahiMsAvAdI honA jarUrI hai, ahiMsA ko pUrNarUpa se saMsArI padArthoM aura usako moha-mamatA ke tyAcI nigraMtha nagna sAdhu ho bhalI bhAMti pAla sakate haiM / isaliye jo apanI AtmA ke guNoM ko prakaTa karane tathA avinAzI mukha-zAnti kI prApti ke abhilASI haiM, unheM avazya nija aura para kA bheda vijJAna vizvAsapUrvaka jAnakara bhuni-dharma kA pAlana karanA ucita hai, parantu jo jIva saMsArI padArthoM ko moha-mamatA anAdi kAla se karate rahane kI Adata ke kAraNa ekadama nirbaMdha sAdhu hone kI zakti nahIM rakhate, ve gRhastha meM rahate hue hI saMsArI padArthoM kI moha-mamatA kama karane kA abhyAsa karane ke lie sapta uvasana kA tyAga karake ATha mUla guNa zrAvaka ke bAraha prata avazya dhAraNa kareM | jaise janma binA bAyar3I, kamala binA tAlAva aura dAMta vinA hAthI zobhita nahIM me hI tapasyA zIla sagama nAdi ke binA manuSya janma zobhA nahIM detaa| jitanI adhika zraddhA aura ruci inameM bar3hegI, utanI hI adhika zAnti, saMtoSa aura vItarAgatA utpanna hogii| isa prakAra dhIre-dhIre pratimAeM lekara kAma karanA caahiye| 1 saMsArI padArthoM meM sukha mAnane vAlA lobhI jIva svarga prApti kI abhilAza karatA hai / parantu svargoM meM saccA sukha kahAM ? jisa prakAra kSIra sAgara kA mIThA aura nirmala jala pIne vAle ko khArI bAvar3I kA jala svAdiSTa nahIM lagatA, usI prakAra mokSa ke avinAzI tathA sacce sukhoM kA svAda cakhane vAloM ko saMsArI tathA svarga ke sukha AnandadAyaka nahIM hote| isaliye samyagdRSTi deva tathA devoM ke bhI deva indra taka manuSya janma pAne kI abhilASA karate haiM ki kama svarga kI Ayu samApta hokara hameM manuSya jIvana mile aura hama tara karake karmoM ko kATakara mokSa rUpI kara nAMdhane ke liye to caurAsIlA yoniyA~ hai, parmAne ke liye kevala eka manuSya hI hai| ya janma milanA bar3A durlabha hai| nigoda me nikalane ke bAda araboM-kharaboM varSoM meM adhika se adhika solaha bAra manuSya janma milatA hai aura yadi inameM mokSa kI prApti huI to niyamAnusAra yaha jIva phira goda meM avazya calA jAtA hai, jahA~ se phira nikalakara AnA itanA durlabha hai jitanA cintAmaNi ratna ko apAra sAgara meM pheMkakara phira usako pAne kI icchA krnaa| jisa prakAra mukhaM pArasa patharI kI kImata na jAnakara use pheMka detA hai, usI prakAra dharma pAlane para naukarI nahIM kI mukhyamAhIM jItA gayA, santAna nahIM huI bImArI nahIM gaI nahIM milA to dharma chor3anA pArasa patharI pheMkane ke samAna hai| dharma avazya apanA sundara phala degA, yaha to pahale pApa karmoM kI tIvratA hai o dharma pAlane para bhI turanta saMsArI sukha nahIM milate | isameM dharma kA doSa nahIM / dhAvaka-dharma pAlane se dhana-sampati sundara striyAM, AjJAkArI putra, niroga zarIra tathA rAja *
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ para cAkara nara kihi bidhi hoya aru svAmitva lahai kima koya / kona pApatihi putra na jiye. aru vandhyA nArIkA kiye / / 106 // kaise pUtra hoya cirajIba, kima kAtara kima dhIra atIva / kauna karama ne nindA apAra, kima AcaraNala hai jasa bhAra // 11 // zIlavaMta nara kaise hoi, aru kuzIla kima pAvai soi / kyoM kara sata saMgatiko pAya, lahai kusaMgati kihi vidhi prAya / / 11 / / hoya vibekI kihi parakAra, mUr3ha hoya nara kihi saMsAra / lahaiM gheSTha kula kihi kara jIva, kauna pApa kula niMdya atIva // 11 // kara sakatA hai? Apake guNoMkI tathA sthitiko to gaNadhara bhI nahIM jAna pAta ra dUsaroM ko bhI ye kyA batalA pAyege? yathArtha stuti to hamase hogI nahIM phira vyartha prayAsa se kyA lAbha ? he deva', pApako namaskAra hai| prabho zrApa, divya mati haiM, sarvajJa haiM aura ananta guNa svarUpa haiM Apako bArambAra namaskAra haiN| Apa dopahIna, parama-bandha, maMgala svarUpa, lokottama, jagata zaraNa evaM mantramati haiM Apako koTizaH praNAma hai / Apa barddhamAna svarUpa haiM pApano namaskAra hai| Apa mahAvIra haiM. sanmati hai, vizvake hita svarUpa haiM, tInoM jagatke guru hai, ananta sukhake samRdra haiM isaliye aApako ananta bAra namaskAra hai| isa prakAra parama bhakti pUrvaka maiM ApakI stuti evaM punaH koTizaH praNAma karake Apase trailokya kI sampatti ko nahIM mAMgatA / he nAtha, maiM to mukha, cakravartI pada aura svarga kI vibhUtiyAM binA mAMge Apa se pApa hI mila jAtI hai aura muni-dharma pAlana se samasta saMsArI duHkhoM se mukta hokara yahI gaMgArI jIvAtmA saccA jAganda, avinAzI sukha aura Atmika zAMti kA dhArI sarvajJa. sarvadRSTA tathA sarvazaktimAna paramAtmA tathA mokSa kI prApti kI ziddhi avazya ho jAtI hai| vIra-zAsana jina-zAsana sakala pApoM kA varjanahArA aura tihu loka meM ati nirmala tathA upamArahita hai| -mahAgajA dazaratha : padmapurANa, parva 31, pR0 216 / ahiMsAvAda Truc world peace could be won only through the application of spiritual and moral values-not by the most terrifying instruments of destruction" ... President Eisenhower, Washington pichale do mahA bhayAnaka yuddhoM ke anubhava ne saMmAra ko banA diyA ki hiMsA ro cAhe thor3I dera ke lie zatru daba jAye, parantu zatratA kA nAza nahIM ho, isalie yuddha aura hiMsA meM vizvAsa rakhane vAle deza bhIlavAra se adhika hiMsA kI zakti ko svIkAra karane lage haiM aura bhArata me vizvazAnti kI AzA karate haiN| yaha vicAra karanA ki Aja se lagabhaga DhAI hajAra varSa pahale zrI varddhamAna mahAvIra yA mahAtmA buddha ne ahiMsA ko sthApanA kI, ThIka nahIM hai| ahiMsA eka atyanta prAcIna maMskRti hai, jisako mahimA kA prAcIna se prAcIna granthoM meM bhI bar3A mundara kathana hai / 'manammAna meM khi jIne batAyA ki hajAroM gAla taka apavamegha yajJa karane se bhI vaha lAbha nahIM, jo ahimA dharma ke pAlane se hotA hai| bhAgavata purANa meM hara prakAra ke yajJa aura tapa karane se bhI adhika ahiMsA kA phana banAyA hai| 'rAmAyaNa' meM ahimA ko dharma kA mana svIkAra kiyA hai| zivaparANe bAgadapararANa, skandhapurANa, rudrapurANa meM bhI ahiMsA kI mahimA kA kathana hai| mahAbhArata meM brAhmaNoM ko hajAroM gauoM ke dAna se bhI adhika na sA ko banAyA hai| zrIkRSNa jI ne to yahAM taka spaSTa kara diyA hai ki vahI dharma hai jahA~ ahiMsA hai aura kahA hai : ahiMsA paramo dharmaratathA'hiMsA paro yamaH / ahiMsA paramaM dAnamahisA paramaM tapaH / / ahiMsA paramo yajJa stathA'hiMsA paraM phala ma / ahiMmA parama mitramahiMsA paramaM sukham / / - mahAbhArata anuzAsana parva zrI vyAsa jI ke dAbdoM meM hindU dharma ke lo samasta 18 purANa hiMsA kI hI mahimA se bharapUra haiM / vaidika, bauddha, musalamAna, sikkha, yAI pArasI Adi dharmoM meM bhI ahiMsA ko bar3A uttama sthAna prApta hai| DA kAlIdAma nAga ne ahiMsA siddhAnta kI khoja aura prApti ko saMsAra kI samasta khojoM aura prAptiyoM meM mahAna siddha karate hue Law ofGravitation ge bhI adhika batAyA hai| DA rAjendraprasAda jI ne ahiMsA jainiyoM kI vizeSa sammati kahI hai| saradAra vAdoM meM ahimA vIra puruSoM kA dharma hai| bhArata jainiyoM kI ahiMsA ke kAraNa parAdhIna nahIM huA vahika svatanyahI ahimA kI badaulata 465
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyA mAragameM anurAga, jinavara dharama rahita guNa tyAga / duSTa kAya prAsavita kaheva, kauna karama yaha kahiye deva // 113 // mokSamArga ko phala prabhu kaho, kauna vAsa kaha lakSaNa lahau / jatI dharma kahiye utkRSTa, zrAvaka tanai bhASiye iSTa ||114|| sarpiNI utsarpiNI paTa kAla, tAkI bheda kahayo saba hAla / tInaloka vivaraNa pravabhAsa, aura zalAkA puruSa prakAza / / 115|| bhUta bhaviSyata varta ju mAna, tIna kAla kahiye bhagavAna / bahuta uktiko kahai bar3hAya, dvAdazAMga saba bheda kahAya / / 116 // so saba kRpA nAtha uccAra, didhyadhvani vANI sukhakAra 1 madhyaniko upakAraka soya, svarga mukati pada prApata hoya // 117 / / kevala yahI cAhatA hai ki grApa apane hI samAna hameM bhI sArI sampadAoMse yukta kara deM / ApakI alaukika sampadAekarmanAza se utpanna huI haiM, akSaya sukhako denevAlI haiM, anAzavAna haiM aura saMsArase namaskRta haiN| sApa isa dharaNI tala para atyanta udAra parama-dAtA haiM aura maiM atyanta lobhI haM; Apa prasanna hokara merI prArthanA ko svIkAra kareM jisameM merI abhilASA saphala ho| Apake hI gharaNa kamaloM ko indraHpUjA kiyA karate haiM, Apa hI dharma tIrthake uddhAraka haiM, pApa karmarUpI mahAzatruoM ke nAzaka haiM pApa hI mahA yoddhA haiM aura sampUrNa saMsAra ko svaccha prakAza denevAle ratnamaya dIpaka haiN| trilokIke tArane meM ApahI samartha evaM catura haiM evaM prApahI uttamottama guNoMke prAgAra (khajAnA) haiN| isaliye he prabho maiM saMsAra sAgarameM nirabalamba hokara DUba rahA huuN| dayA karake Apa hameM bacA leN| se huA hai| zrI mahAtmA gA~dhI jI ahiMsA ke mahAna pujArI the, unhoMne yaha bhAva bhI jaina dharma ho se prApta kiye the / mahAtmA gAMdhI jI jaise mahApuruSa svayaM mahAvIra svAmI ko ahiMsA kA avatAra mAnate haiN| cIna ke vidvAna pratAna nazA ne ahiMsA kA sabase pahalA sthApaka jana tIrthaMkaroM ko svIkAra kiyA hai| jaina dharma ke anusAra rAga dveSAdi bhAvoM kA na honA ahiMsA hai aura unakA homA hiMsA hai / RhimA ko vidhipUrvaka to muni aura sAdhu hI pAla sakate haiM, jinameM uttama kSamA hai, jo vairAgI hai, jinako kaSTa diye jAne para bhI zoka nahIM hotaa| 'gRhasthI ko isa prAdarza para pahuMcanA cAhiya' rozA dhyAna meM rakhakara gRhastho yathAzakti hiMsA vA tyAga karate haiN| hisA ke cAra bheda haiM saMkalpI-jAna bUjhakara barAde se hiMsA karanA-mAMsAhAra ke liye dharma ke nAma para hiMsaka paza tathA zauka va phaizana ke vaza kI jAne vAlI hiNsaa| (2) udyamI-asi (rAjya va deza-rakSA), masi (likhanA), kRSi (vANijya va vidyA kama) meM hone vAlI hiMsA : (3) ArambhI--makAna Adi ke bananAne, khAna-pAnAdi kAryoM meM hone vAlI hiMsA / / (4) virodhI-samajhAye jAne para bhI na mAnane vAle zatru ke sAtha yuddha karane meM hone vAlI hiMsA / gahamthI yo apane gharelU kAryo, deza-rotrA, apanI tathA dUsaroM kI jAna aura sampatti kI rakSA ke liye udyamI, ArambhI aura virodhI mA no karatI hI par3atI hai, isalie dhAvaka ke liye yaha dhyAna meM rakhate hue ki hara prakAra kI hiMsA jahA~ taka ho sake kama se kama ho, phevala jAna najhakara kI jAne vAlI saMkallI hiMsA kA svAgahI ahiMsA hai| jyA-jyoM isake pariNAmoM meM vAddhatA AtI jAyegI tyoM-tyoM ahiMsA meM vrata meM davatA hone hae. eka dina aisA A jAtA hai ki saMsArI padArthoM kI moha-mamatA chUTakara ve muni hokara sampUrNa rUpa se ahiMsA ko pAlate hue vaha zatra aura midha kA bheda bhalavara zera-bher3iye, sAMpa aura bicchU jame mahA bhayAnaka zataka se bhI prema karane lagatA hai jisake uttara meM ve bhayAnaka pazu bhI na kevala una mahApuruSoM se balyiA unake samace ahiMsAmayI prabhAva se apane dAzuoM taka se bhI baira bhAva bhUla jAte haiM / yahI kAraNa hai ki tIrthakaroM ke samavazaraNa meM eka dUsare ke virodhI pazu pakSI bhI Apasa meM prema ke sAtha eka hI sthAna para mila-julakara dharma upadeza sunate haiN| pichale jamAne kI bAta jAna dIjiye, Aja ke paMcama kAla kI vIsavI sadI meM jainAcArya zrI zAntisAgara jI ke zarIra para pA~ca bAra sapaM caDhA aura aneka bAra to do-do ghaNTe taka unake zarIra para aneka prakAra kI lIlA karatA rahA / parantu ve dhyAna meM lIna rahe aura sarpa apanI bhakti aura prema kI zraddhAjali bheMTa karake binA kisI prakAra kI bAdhA pahuMcAye calA gyaa| jayapura ke dIvAna thI amaracanda batI dhAvaka the| unhoMne mAMsa khAne aura khilAne kA tyAga kara rakhA thaa| cir3iyAghara ke zera ko mAMsa khilAne ke lie svarga kI maMjUrI ke kAgajAta unake sAmane Aye to unhoMne mAMsa khilAne kI AjJA dene se inkAra kara diyaa| cir3iyAghara ke kamacAriyoM ne kahA ki zera kA bhojana to mAMsa hI hai, yadi nahIM diyA jAyegA to vaha bhUlA mara jAyegA / dobAna sAhaba ne kahA ki bhUkha miTAne ke lie use miThAI khilAo / unhoMne kahA ki zera miThAI nahIM khAtA / dIvAna amaracanda jaina ne kahA ki hama khilaayeNge| vaha miThAI kA pAla
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ mhala gItikA chanda yaha bhAMti gautama paThana kara, bahu tatva Adi aneka hii| sabhA dvAdaza harSa upajyau, raMka mAnoM nidhi lhii|| kahata bhavi dhana dhanya vyAsahi, tumahi uttama jasa layo / vizva hita upakAra karatA, vacana amRta para Thayo / / 113 / / isa prakAra zraddhAbhakti pUrvaka gautama brAhmaNa ne jinAti mahAvAra prabhu ko stuti karake unake caraNa kamaloM ko praNAma kiyA aura apane ko ta kalya smjhaa| isake anantara vaha gautama brAhmaNa indroM kA pUjya hokara samyagdarzana jJAnarUpo rasa ko pA kara zreSTha dharmake uttama mArga kA catura jJAtA ho gayA tathA jaghanya tamo rUpI zatruoMkA nAzaka humA / lekara kaI dina ke bhugne zera ke piMjare meM bhayarahita ghusa gaye aura zera meM kahA ki adi bhukha zAnta karanI hai to yaha miThAI bhI tere liye upayogI hai. aura yadi mAMsa hI khAnA hai to maiM khaDA hai merA mAMsa khaalo| zera bhI to Akhira jIva hI thA / dIvana sAhaba kI nirbhayanA aura ahiMsAmayI premavAraNI kA usa para itanA adhika prabhAva par3A ki usanemAko cakita karate hue zAnta bhAva meM miThAI baalii| zrI vivekAnanda ke mAsika patra "prabuddha bhArata" kA kathana hai ki eNDarasana nAma kA eka aMgreja jayadevagara ko jaMgala meM zikAra banane gayA, vahA~ eka zera ko dekhakara unakA hAthI isa, urAne sAhaba ko nIce girA diyA / eNDarasana ne zera para do nIna goliyAM calAI' kintu nizAnA caka gyaa| apane prANoM kI rakSA ke hetu zera ne sAhaba para hamalA kara diyA / sAhaba prANa bacAne ko bhAgakara pAsa kI eka bhogalI meM ghama gye| vahA~ eka digambara sAdhu ko dekha vaha zAnta ho gayA / zikArI ko kucha na kaha, vaha thor3I dera vahA~ cupacApa baiThakara vApasa canA AyA to eNDarasana ne jaina mAvu se isa Aracarya kA kAraNa pUchA taba nagna munI ne kahA- "jisake citta meM hiMsA ke vicAra nahIM use zera yA sAMpa Adi koI bhI hAni nahIM pahacAnA, jaMgalI jAnavaroM se tumhAre hiMsaka bhAva haiM isaliye ve sumhAre para hamalA karata hai" / gunirAja ko irA ahiMsAmaI vAraNI kA tanA adhika prabhAva par3A ki usI roja sarA aMgareja ne hamezA ke lie zikAra khelane kA tyAga kara diyA aura sadA ke lie zAhAkArI bana gyaa| caTagAMva meM eNDarasana ke isa parivartana ko logoM na pratyakSa dekhA hai / eka aMgreja vivAna misTara pANyaTana kA kathana haiM ki mahapi rama ga nA meM jI the / rAtri meM unAne eka zera de pA jo bhakti pUrvaka ramaNa ke pAMva cama rahA thA ba binA koI hAni pahuMcAye subaha hone se pahale vahAM se calA gayA / eka dina unhoMne ragaNa mahArAja ke AdhA meM eka kAlA mApha'kAra mAratA tumA deSA jise daMgate hI unhoMne cIsa gArI, jiro sunakara ramaNa kA eka ziSya vahAM A gayA, aura usa jaharIla kAle sAMpa ko hAthoM meM lekara usake pharaNa se pyAra karane lagA 1 aMgreja ne Azcarya se pUchA ki kyA tumheM masaro bhaya nahIM lagatA? usane kahA, jaba isako hamase bhaya nahIM to hameM isase bhaya kaisA jahA~ ahiMsaH aura prema hotA hai vahAM bhayAnaka pazu naka bhI yoga-zakti se prabhAvita hokara apanI chAtrutA ko bhUlakara virodhiyoM taka se prema vyavahAra karane lagate haiN| vAstava meM ahiMsA dharma parama dharma hai aura yadi jaina dharma ko vizva dharma hone kA avasara mile to hisA dharma ko apanA kara vaha dAvI saMsAra avazya svarga ke samAna sukhI ho jAye / jinopadeza bhagavAna mahAvIrako kevalajJAna vaizAkha mudI 10 ko huA / uga samaya RtukUlA nadI ke taTa para devAdika indroM ne kevalajJAna kI pUjA kI tidina taka unakI divya dhvani nahIM piyarI / ve mauna pUrvaka vihAra karate rhe| taba pradana huA giH kAragI thI nahI dhinI, uttara diyA gaNadhara kA abhAva hone se divya dhvani nahIM khirii| sonama indrane gaNadharakA tatkAla upasthita nayoM nahIM piyA kAya ladhi ke binA bara sA kaise kara sakatA thA? usa samaya umameM erAI zakiA kA abhAva thaa| jisane apane pAda mUba meM mahAvrata dhAraNa kiyA ho usake lie niyamita sakatI hai| ugatA aisA svabhAva hai| 467
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodaza adhikAra maMgalAcaraNa dohA zrI sanmati kevala udaya, nAsyo tama ajJAna / vizvanAtha praNamI sadA, vizva prakAzaka bhAna / / 1 / / aba prabhu divya dhvani bhaI, svarga mukati sukhadAya / catura vadana prArambha kiya, saptabhaMga' samudAya // 2 / / tAlu moMTha saparasa binA, akSara rahita gambhora / sarva bhASamaya madhura dhvani, siMha garaja sama dhIra // 3 // caupAI prathamahi syAt asti jAniye, dUje syAt nAsti maaniye| tIja syAt asti aru nAsti, cauthe syAt avyakta prazasti // 4 // paMcam syAt asti avyakta, chaThama syAt nAsti avyakta / syAt ju asti nAsti jula jAna, pravaktavya sAtama paravAna / / 5 / / kevala jJAnI sUrya sama jagata prakAzaka bIra / andhakAra ajJAnako dUra kareM munidhIra ||1|| isake bAda una gItama svAmone thotArtha nAyaka mahAvIra svAmIko nata mastaka hokara praNAma kiyaa| bhavya joboMkI paura apanI kalyANa kAmanA se ajJAna ke nAza evaM zAnako prAptike liye unhAne sarvajJa jitendra prabhuse prazna mAlAkA pUchA - 1. anekAMtavAda tathA syAdvAda The Anckantvada or the Syadvada stands unique in the world's thought If followed in practice, it will spell the end of all the warring beliefs and bring harmoay and peace to mankind." Dr. M. B. Niyogi, Chiel justice Nagpur : Jain Shasan Int. hara eka vastu meM bahuta se guNa aura svabhAva hote haiM / jJAna meM to una sabako eka sAtha jAnane kI zakti hai parantu vacanI meM una sabakA kathana eka sAtha karane kI zatrina nahIM / kyoMki eka samaya eka hI svabhAva kahA jA sakatA hai| kisI padArtha ke samasta guNoM ko eka hI svabhAva kahA jA sakatA hai| kisI padArtha ke samasta guNoM ko eka sAtha prakaTa karane ke vijJAna ko jaina dharma anekAnta athavA syAhAda ke nAma se pukAratA hai / yadi koI pUche ki saMkhiyA jahara hai yA janana ? no syAdvAdI yahI uttara degA ki jahara bhI tathA amuta bhI aura jahara amRta donoM bhI hai| ajJAnI isa satya kI haMsI uDAne haiM ki eka hI vastu meM do bAte kase ? kintu vicArapUrvaka dekhA jAye to saMkhiyA se mara jAne vAle ke lie vaha jahara hai| davAI ke taura para sAkara acchA hone vAle rogI ke lie amRta hai / isaliye saMliye ko kevala jahara yA amRta kaha denA pUga satya kase koI pUche zrI lakSmaNa jI mahArAjA dazaratha ke bar3e beTe the yA choTe : zrI rAmacandra jI se choTe va zavaghna se bar3e ata: ve choTe bhI, bar3e bhI! kucha anyoM ne yaha jAnane ke lie ki hAthI kaisA hotA hai, use TaTolanA zurU kara diyA ; eka ne pAMva TaTolakara kahA ki hAthI kaisA khambe jaisA hI hai, dumare ne kAna Tola para kahA ki nahIM, hAja jainA hI hai. tIsare ne sUDa Tolakara kahA ki tuma donoM nahIM samajhe vaha to lAThI ke samAna hai, cauthe ne kamara Tolakara vahA ki tuma saba jhUTha kahate ho hAvI to tamA ke samAna hI hai| apanI-apanI apekSA meM cAroM ko lar3ate dekha kara AMkhavAle ne samajhAyA ki isameM jhagar3ane kI bAta kyA hai ? eka hI vastu ke saMbaMdha eka dUsare ke viruddha kahate hue bhI apanI-apanI apekSA se tuma 46
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ / aba inako kacha nirNaya kahauM, jathA zakti pAgama budha lho| syAt kathaMcit kahiye soya, Apa catuSTayako abaloya // 6 // dravyakSetra aru kAla ju bhAva, tinake bheda suno ThaharAva / jo kachu vastu dravya so jAna, dravyAvagAhana kSetra pramAna / / 7 / / dravya parajAya kAla mara jAda, dravya rUpa bhAva una gAda / sau yaha pApa catuSTaya dhAra, ghaTa dRSTAMta asti hai sAra / / / / jo para catuka apekSA jAna, syAta nAsti tAko prmaan| jaise ghaTa para ghaTako dhAra, ghaTakA nAsti hoi tihi vAra || jo ghadarUpa ghaTahi meM dekhi, ghaTa paTa eka hi vyakta ju lekhi| para ara apara catuSTaya sAtha, asti nAsti tIjI zruta gAtha / / 10 / / asti nAsti yo bacana kramaMta, kahayo na jAna dravya parajana / pravaktavya hai cautho bheda, aise hI traya aura niveda // 15 // asti vaktavya paMcama jAna, nAsti avaktavya chaThama pramAna / asti nAsti pravaktavya sAtamA, syAta sahi thAnaka pravartamA // 12 // yaha saMkSepa kahe guNa jAsa, aba kach bheda dharI yaha pAsa / hai zabdahi prathamahi jAniye, nAhI dvitIya bheda ThAniye // 13 // hai nAhI tIrjA suna bheva, hai nahi avaktavya cautheva / hai kara hai hai nAhIM kara hai, abaktabya paMcama guNadhara hai||14|| nAhI karanA hI hai nAhI, karanA hI adhyakta chaTA ho| hai kara hai nAho hai, nAho hai, nAhI hai avatavyA hi / / 1 / / he deva jIva tatvakA kyA lakSaNa hai ? usakI avasyA kaso hai isake bheda evaM guNa kitane haiM ? paryAya kauna hai? aura kitane paryAya saMsArika puruSoMke liye gamya haiM ? inake atirikta ajIva tatva ke bheda svarUpa evaM guNa kauna-kona hai ? tathA anya prAstravAdi tatvoMmeM kitane guNa kAraNa evaM kilane doSa kAraka hai ? tala nA ? hA katA kauna hai| tathA usakA kathana (svarUpa) aura phala kyA hai ? saMsArameM kisa tatvake dvArA.kyA siddha kiyA jAtA hai / aura kina durAcAroMse pApI jova narakagAmI hotA hai| kina jaghanya karmoM ke kAraNa jIva du:kha dAyaka tiryavAdi gatiyoM meM na le jAte haiM ? kina-kina zreSTha prAcaraNoMke dvArA jIva svargagAmo hotA hai| kisa dAnake phalase zubha pariNAma vAle jIva bhogabhUmiko prApta hote haiN| kina AcaraNoMke dvArA jobako stroliMgatbakI prApti hotI hai| kyA karanese sviyoMko puruSa paryAyako prApti hotI hai| kyA kAraNa hai ki kucha jova napa sakra ho jAte haiN| kina-kina pApAcaraNoMke kAraNa jIva pagale andhe gage baharelale laMgar3e ityAdi vividha prakArake aMgahIna hokara aneka duHkhoM ko bhogate rahate haiN| kina-kina karmoM ke karane se jIva rogI evaM niroga rUpavAna evaM kurUpa saba sacce ho, pA~va kI apekSA se vaha khambe ke samAna bhI hai, kAnoM kI apekSA se dhAna ke rAmAna bhI hai aura kamara kI apekSA se takhta ke samAna bhI hai / sthAbAda siddhAnta ne hI unake jhagar3e ko samApta kiyaa| aMgUThe aura aMguliyA meM tabagAra ho gayA / hara eka apane-apane ko hI bar3A kahanA thA / aMgUThA kahatA thA meM hI bar3A hU~: rukke-tamarasuka para merI vajaha se hI rupayA milatA hai, gavAhI ke samaya bhI merI hI pUcha hai| aMgUde ke barAbara bAlI jaMganI ne kahA ki havUmata to, merI hai. maiM saba ko rAstA batAtI hai, izArA mere se hI hotA hai maiM hI bar3I hai| torArI bIna vAlI aMgunI dAbI ki pratyakSa ko pramANa kyA? tInoM barAbara khar3I ho jAo aura dekha lo, vi. maiM hI bar3I hai| cauthI na vahA ki vo soma ho hU jo nasAra ke tamAma maMgalakArI kAma karatI hai| vivAha meM tilaka maiM hI karatI hai, aMgUThI mujhe pahanAI jAtI hai, rAjatilaka meM hI karatI hU~ / pavidhI kanno aMgunI zrIlI ki tuma nAroM mere Age mastaka jhukAtI ho, khAnA, kapar3e pahananA, likhanA yAdi koI kAma karo mere Age muke bagaira kAma rahIM cananA / tumheM koI mAre to maiM bacAtI haiN| kisI ke mukkA mAranA hA to sabase pahale mujhe yAda kiyA jAtA hai / maiM hI bar3I ii| pA~cI kA virodha bar3ha gayA to myAdAdI ne hI use nibaTAyA ki apanI-apanI apekSA se tuma bar3I bhI ho, choTI bhI ho bar3I tathA choTI donoM bhI ho| Rgveda, viSNu purANa mahAbhArata meM bhI svAdAda kA kathana hai| gahaSi pAtali ne bhI syAdvAda kI mAnyatA kI hai / parantu "jainadharma meM hiMsA tatva jitanA rahasyamaya hai usane kahIM api sundAsapatidvAnta he "sthAdvAda ke binA koI vaijJAnika tavA dArzanika khAja saphala nahIM ho sarutI" / "yaha to jainadharma kI mahatvapUrNa ghoSaNA kA phala hai| isase sarva sala kA dvAra syuna jAtA hai" "nyAyAzAstroM meM jainadharma kA sthAna vahata UMcA hai" / "svAdhAra to bar3A hI yambhIra hai" "yaha jaina dharma kA abhedya kilA hai, jisake anda: vAdI-prativAdiyoM ke mAyAnayo gole praveza nahIM kara sakate / 'satva ke aneka pahaluoMko eka sAtha prakaTa karane kI sundara vidhi hai"| virodhiyoM meM bhI prema utpanna karane kA kAma hai"| "bhinna-bhinna dhamoM ke bheda bhAvoM ko naSTa karatA hai"| "vinAra meM gi ke liye AmImAMsA asahasrI, syAdvAda majarI Adi jaina graMthoM ke svAdhyAya karane kA kaSTa kre| 466 na
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA ihi vidhi sAtauM bhaMga yaha, eka eka bhrama hrn| syAdvAda kalavA kirana, jagatama nAzana kirna / / 16 / / caupAI suna gautama aba mana vaca kAya, prazna tanoM uttara sukhadAya / sapta tattva saba baranauM bheda, jAta tuma mana nArI kheda // 17 // jIva ajIva Atraya aru baMkara nimokSa prasAdha rahI sapta tatva pahicAna, pApa puNya mili nau pada jAna // 18 // jIva-tatva nirUpaNa' aba sUna jIva tatva vistAra, tAke hai naba bheda apAra / jIva apara upajoga pramAna, mUrata vina karatA puna jAna ||1|| bhagatA deha pramAnI sabai, thiti saMsAra mAhi hai jye| UradhagAmI siddha sarUpa, suna tinako varNana guNa rUpa / / 20 / / jIva bheda nirUpaNa dohA cAra prANa vyauhAra naya, niharca cetana eka / ina sauM jo jIvana rahe, sohI jIva viveka // 21 // saubhAgyazAlI evaM prabhAgA huyA karate haiN| kisa kAraNase manuSya mUkha aura paNDita kubuddhi aura buddhimAna zubha pariNAmo aura azubha antaHkaraNa vAle huA karate haiN| tathA pApAtmA aura dharmAtmA bhogazAlI aura bhogahIna dhanavAn paura nidhana ityAdi viSama paristhiti vAle loga kaise ho jAyA karate haiM? kyoM kabhI apane kuTumbiyoM evaM iSTa janoMkA viyoga ho jAtA hai ? aura phira kabhI saMyoga kyoM ho jAtA hai ? kisa kAraNa se pitA ke rahate putra mara jAtA hai ? kisI ko putra nahIM hotA? koI strI vadhyA ho jAto hai isakA kAraNa kyA hai ? kisa karma ke karane se aisA hotA hai ? kiso ke putra cirajovo hote haiM, koI kAyara hotA hai isakI kyA vajaha hai ? kina karmoM ke prabhAva se nindA aura vimala kauti prApta hotI hai ? muzolatA aura duHzIlatA kaise prApta ho jAtI hai? bhadhyajIvoM ko kisa kAraNa se susaMgati evaM duHsaMgati prApta hotI hai? vivekazIlatA evaM jar3atA kaise prApta ho jAtI hai ? ucca kala evaM noca kula kyoM mila jAtA hai ? kisa kama ke dvArA mithya mArga meM pravati hoto hai? jina - 1sAmyavAda Trees give fruits, plants flowers, rivers water to anyone whether a man, beast or bird. They do not enjoy themselves, but for the benifit of others. Man is the highest creature, his scrvices to others must be with heart love, without any regard of revengo yain, or reputation in the same spirit as mother's to her children. .... Jainism A Kcy to Truc Happiness. P. 116. jainadharma kA to ekaH eka aMga sAmyavAda se bharapUra hai / hara prakAra kI dA kA tathA bhA ko naSTa karake durAroM kI saMvA vAranA 'nizaMkita' nAma kA pahalA aMga hai / saMsArI bhogoM kI icchA na parakhate hue kevala manusyoM se hI nahIM balki pazu pakSI taka vo apane samAna jAnakara jaga ke sAre prANiyoM se bAMdhArahita prema karanA 'niHkAMkSita kA nAma dUsarA aMga hai / adhivA se adhika dhana, zakti aura bhAna hone para bhI dukhI daridrI garIva taka se bhI gA na naranA, 'nirvivikitsA' nAma kA tIsarA aMga hai| kisI ke bhA yA lAlasA se bhI lokamUTatA meM na bahakara apane kartavya se na DiganA 'amuTadRSTi' nAma kA cauthA aMga hai / apane guNoM aura dUsaroM ke doSoM ko chipAnA 'upagahana' nAma kA pAMcavA aGga hai / jJAna, zraddhAna tathA caritra se Digane vAloM ko bhI chAtI se lagAkara phira dharma meM sthira karanA sthitikaraNa' nAma kA chaTA aGga hai / mahApuruSoM aura dharmAmAoM se aisA gADhA anurAga rasanA jarAA gAya apane bachar3e se karatI hai aura vinayapUrvaka unakI sevA bhakti karanA 'vAtsalsa' nAma kA sAtavA aMga hai| tana, mana, dhana se dharma prabhAvanA meM utsAhapUrvaka bhAga lenA 'prabhAvanA' nAma kA ATavAM aMga hai| jo mana, vacana aura kAya se ina AThoM aMgoM kA pAlana karate haiM, vahI sambanSTi janI aura syAdvAdI haiN| 470
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI / mUla prANa ye cAroM jAna ekendriyake nAsA mile sAta ye prAna, te indriya ko kAnana juta nava prANa vizekha, indriya prathama prANa avadhAra, bala dujo jAnoM niravAra gAyu tIsarI kahie prAna, sAMsa usAsa tuyaM pahicAna ||22|| samAna jilA bhASa doSa juna soya, do indriyapaTa prAna ju hoya ||23|| sujaan| cakSu sahita AThauM gana leva, cau indriya ko prANa kaheva || 24|| arAMnI vekha mana jusahita haiM saba daza mAna sainI paMcendriya paravAna ||25|| paMcendrIya bohA pAMca prANa indriya janita, mana vaca bala ye tIna Ayu zvAsa ucchvAsa gana, ye daza sunahu pravIna // 26 // soraThA kahe lahI yaha vidhi jIva jIva tIna kAla jaga meM pragaTa jaba yi he sadIva, mukha vaktyAcita bAMdhamaya ||27|| atha upayoga bheda nirUpaNa paDhar3i chanda cakSu pracakSu avadhi dhAra, kevala juta darazana ihi prakAra ||28|| mati zruta se doga parokSa bhesa, pavacI manavarjava pracha deza // 26 // jahaM naMta dravya parajAya hoya, takeM saba ekahi vAra soya || 30 // upajoga bheda do vigha bakhAna hai darazana cAroM pATha jJAna mati avadhI puna jaya ajJAna, manaparajaya kevala rASTajJAna zruta ava kevalajJAna pratakSa sarva so lokAloka diloka vavaM 1 dharma meM mahAna prema kisa karma ke kAraNa jAgRta hotA hai? kisI ko nirvata evaM kisIko ati balavAna zarIra kyoM mila jAtA hai ? mokSa kA mArga kaunasA hai ? usakA lakSaNa evaM phala kyA hai? muniyoM kA zreSTha dharma kauna hai ? gRhasthoMkA kyA dharma hai? donoM dharmo anuSThAnakA uttama phala kyA milatA hai ? dharmake kAraNa evaM bheda kauna-kauna se haiM? aura zubha AcaraNa kyA hai ? bAraha kAloMkA svarUpa kyA hai? tInoM loka kI sthiti kaisI hai? isa dharaNI tala para zalAkA yAnI padavI dhAraka # karmavAda The theory of Karma as minutely discussed and analysed is quite peculiar to Jainism It is its unique feature. - Prof. Dr. B. H. Kapadia VOA. vol II P. 228. koI adhika mehanata karane para bhI bar3I muzkila se peTa bharatA hai aura koI nA kucha kiye bhI Ananda lUTatA hai. koI rogI hai koI nirogI / kucha isa bheda kA kAraNa bhAgya tathA karmoM ko batAte haiM to kucha isa sAre bhAra ko Izvara ke hI sara para thopa dete haiM ki hama bebasa hai, Izvara kI marjI aisI hI thii| dayAlu Izvara ko hamase aisI kyA duSmanI ki usakI bhakti karane para bhI vaha hameM duHkha de aura jo usakA nAma taka bhI nahIM lete, hiMsA tathA anyAya karate haiM unako sukha de ? jaina varga Izvara kI hastI se inkAra nahIM karatA, vaha kahatA hai ki yadi usako saMsArI bhaMjhaToM meM par3akara karma tathA bhAgya kA banAne yA usakA phala dene vAlA svIkAra kara liyA jAye to usake aneka mukhoM meM doSa A jAtA hai aura yaha saMsArI jIva kevala bhAgya ke bharose baiThakara pramAdI ho jAye / karma bhI apane Apa AtmA se cipaTate nahIM phirte| hama khuda apane pramAda se karma bandha karate aura unakA phala bhogate haiN| apane hotaM mukti prApta kara sakate hai, parantu hama to putra, tathA dhana ke moha meM itane adhika hue haiM ki kSaNabhara bhI yaha vicAra nahIM karate ki karma kyA haiM ? kyoM Ate haiM ? aura kaise inase mukti hokara avinAzI sukha prApta ho sakatA hai ? bar3I khoja aura khuda tajaravA karane ke bAda jaina tIrthaMkaroM ne yaha siddha kara diyA ki rAga-dveSa ke kAraNa hama jisa prakAra kA saMkalpa 471
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA darzana caha vasU jAna saba, ye byauhAra rArUpa / nihavaM cetana zuddha naya, darzana jJAna anUpa / / 3 / / atha amUrtika bheda nirUpaNa caupAI varaNa paMcarasa paMca dugandha, ATha phAsa guNa vIsa prabaMdha / pudgaloka guNa sabai yatIva, inameM maratibaMta ju jIva / / 32 // yaha vyavahAra rUpa mAniye, niha aura bheda jaaniye| jaba inahIko tyAga ju kara, amUrtIka pada taba jiya dharai // 33 // ___ kartatva bheda nirUpaNa padagala sambandhI jaba jIva, karma karmako kara sadIva / yaha agada nayako vyavahAra, rAgadveSa upajAvanahAra ||34|| purupa kauna haiM ? isake sambandhameM pApa nAtivistAra rUpeNa upadeza kareM aura sAtha hI yaha bhI batAyeM ki bhUta, bhaviSyat, vartamAna ina tInoM kAlake viSaya meM dvAdazAMgula se utpanna sampUrNa jJAna ko Apa kRpApUrvaka bhavyajIvoM ke upakAra ke liye evaM svarga mokSakI prAptike liye apanI anupama gambhIra dhvanime upadeza kreN| gautama brAhmaNakI isa praznAvalIko sunakara bhavyajIvoMkI bhalAIke liye satata prayatnazIla tIrtharAja mahAvIra prabhune mokSa-mako pi, nAka ra nasameM pravRtta karAne kI icchAse tatvAdi praznoMkA samyak uttara gambhIra dhyAna meM denA prArambha kiyaa| vikalpa karate haiM, usI jAti ke acche yA bure kArmANavargaNAeM (Karmic Molecules) yoga zakti se AtmA meM khiMcakara A jAtI haiN| zrIkRSNa jI ne bhI gItA meM yahI bAta kahI hai ki jaba jaisA saMkalpa kripA jAve vaisA hI usakA sUkSma va sthUla zarIra bana jAtA hai aura jaisA sthUla, sUkSma zarIra hotA hai usI prakAra usake AsapAsa kA vAyu maNDala hotA hai| vaMjJAnika dRSTi se bhI yaha bAta siddha hai ki mAramA jaisA saMkalpa karatA hai vaisA hI urA saMkalpa kA vAyu maNDala meM citra utara jAtA hai| amarIkA ke baMjJAnikoM ne ina citroM ke phoTa bhI liye haiM, ina citroM ko jaina darzana kI paribhASA meM kArmANavargaNAeM kahate haiN| jo pAMca prakAra ke mithyAtva bAraha prakAra ke Azrata, 25 prakAra ke kapAya, 15 prakAra ke yoga, 57 kAraNoM me AtmA kI ora isa taraha khicakara A jAte haiM jisa taraha lohA mumbaka kI yoga zakti se AparA Apa vica AtA hai aura jisa taraha cikanI cIja para garada prAsAnI se cipaka jAtI hai| kamoM ke isa taraha khiMca kara Ane kojana dharma meM "Astrada" aura cipaTane ko vadha kahate haiN| kevala kisI kArya ke karane se hI kagoM kA Aratrava yA anya nahIM hotA balki pApa yA puNya ke jaise vicAra hote haiM. unase usI prakAra kA acchA yA barA Amrava va bandha hotA hai / isaliye jaina dharma meM karma ke bhAva meM va dravya karma nAma ke do bheda hai| vaine no aneka prakAra ke karma karane ke kAraNa dravya karma ke 84 lAvada haiM jinake kAraNa yaha jIva 84 lAkha yoniyoM meM bhaTakatA phiratA (jinakA vistAra 'mahAbandha' va 'gommaTasAra karma kANDa' Adi hindI va aMgrejI meM chape hue aneka jaina granthoM meM dekhiye) parantu karmoM ke ATha makhya bheda isa prakAra hai 1. jJAnAdaraNo-jo dusare ke jJAna meM bAdhA DAlate haiM. pustakoM yA guruoM kA apamAna karane haiM, apanI vidyA kA mAna karate haiM, sacce zAstroM ko doSa lagAte hai aura vidvAna hone para bhI vidyA-dAna nahIM dete, unheM jJAnAvaraNI pharmoM kI utpatti hotI hai jisase jJAna uba jAte hai. aura jAle janma meM evaM hote haiN| jo jJAna dAna dete haiM. vidvAnoM kA satkAra karate haiM, marvajJa bhagavAn ke vacanoM ko par3hate-par3hAte sunate-sunAte haiM, unakA jJAnAbarasI karma DhIsA par3akara, zAna bar3hatA hai|| 2. darzanAvaraNI-- jo pisI ke dene meM rukAvaTa yA AMkhoM meM bAdhA DAlate haiM, andhI kA makhaula ur3Ate haiM unake darzanAvaraNI karma kI utpatti hokara AMkhoM kA rogI honA par3atA hai| jo dUsare ke dekhane kI zakti bar3hAne meM sahAyatA dete haiM unakA darzanAvaraNI kama kamajora par3a jAtA hai| 3. vedanIyakarma-jo dUsaroM ko dukha dete haiM, apane du.khoM ko zAnta pariNAmoM se gahana nahIM karate, dUsaroM ke lAbha aura apanI hAni para kheda karate haiM vaha asAtA venanIya krama vA bandha karake mahAduHkha bhogate haiM aura jo dUsaroM ke dukhoM ko yathAzakti dara karate haiM apane dAloM ko sarala svabhAva se sahana karate haiM, sabakA bhazA cAhate haiM unheM, sAtA vedanIya kameM kA bandha hone ke kAraNa avazya sukho kI prApti hotI hai| 472
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA nizcaya karake jIva yaha, dharai zuddha jaba bhAva / cetana pada pragaTai jaba, mukta hoya ziva ThAva / / 35|| atha bhoktRtva bheda nirUpaNa caupAI prANI sukha dukha yA jaga mAhi, bhugataM pApa karma phala pAhi / so vyauhAra kayau paravAna, nizcaya sukha bhugatai ziva thAna // 36 // deha pramANa-nirUpaNa bohA dehamAtra vyauhAranaya, kahyau vIra jinraay| nizcaya naya kI dRSTi sauM, lokapradezI thAya / / 37 // he buddhimAna gautama, tu apanI abhISTa pUrti kara dene vAle praznottaroMko sthira-cita hokara aura anyAnya upasthita jIvoM ke sAtha suna / isa upadezase sabhIkA kalyANa hogA / prabhane jaba apane mukhAravindase divya upadeza kI madhura dhvani nikAlI ... .---- ------ 4. mohanIya-moha ke kAraNa hI rAga-dveSa hotA hai jisase krodha, mAna, mAyA, lobhAdi kaSAyoM kI utpatti hotI hai, jisake vaza hisA bhaTha, corI, parigraha aura vudIlasA pAca mahApApa hote haiM, isaliye mohanIya karma sana karmoM kA rAjA aura mahAdu:khadAyaka hai| adhika moha vAlA marakara makkhI hotA hai, mamArI padArthoM se jitanA moha kama kiyA jAye utanA hI mohanIya karma hIle par3atA hai aura utanA hI adhika samloSa, sukha aura zAnti kI prApti hotI hai / 5. Ayakarma-jisake kAraNa jIva deva, manupya, paza, naraka cAroM gatiyoM meM se kisI eka ke zarIra meM kisI khAsa samaya taka rukA rahatA hai| jo sacce dharmAtmA, paropakArI aura mahAsantoSI hote haiM, vaha deva Asu prApta karate haiN| jo kisI ko hAni nahIM pahuMcAte, manda kaSAya hote haiM, hisA nahIM karate vaha manuSya hote haiN| jo vizvAsaghAtI aura dhokhebAja hote hai pazuoM ko adhika bojha lAdate haiM, unako peTa bhara samaya para khAnA-pInA nahIM dete, dUsaroM kI nindA aura apanI prazaMsA karate haiM vaha paza hote haiN| jo mahAkrodhI, mahAlobhI, kuzala hote haiM jhUTha bolate aura bulavAte haiM, corI aura himA meM Ananda mAnate haiM, hara samaya apanA bhalA aura dUsaroM kA burA cAhate haiM, vaha naraka Ayu kA yandha karate haiN| 6. mAmakarma--jisake kAraNa pracchA yA burA zarIra prApta hotA hai| jo nigraMtha muniyoM aura tyAgiyoM ko vinaya pUrvaka zuddha Ahara karAte haiM, vidyA, auSadhi tathA abhayadAna dete haiM, muni-dharma kA pAlana karate haiM, unako zubha nAma karma kA bandha hokara cakravartI, kAmadeva, indra Adi kA mahA sundara aura majabUta zarIra prApta hotA hai / jo zrAvaka-dharma pAlate haiM de niroga aura prabala zarIra ke dhArI hote haiM / jo nigna tha muniyoM aura tyAgiyoM kI nindA karate haiM, ye kohI hote haiM, jo dUsaroM kI vibhUti dekhakara jalate haiM kaSAyoM aura hiMsA meM Ananda mAnate haiM ve badasarata, aMgahIna, kamajora aura rogI zarIra vAle hote haiN| 7. gotrakarma-jo apane rUpa, dhana, jJAna, bala, tapa, jAti, kula yA adhikAra kA mAna karate haiM, dharmAtmAnoM kA makhola ur3Ate haiM, ve nIca gotra pAte haiM aura jo santoSI zIlavAna hote haiM ahaMtadeva, nigraMnya muni tathA tyAgiyoM aura unake vacanoM kA yAdara karate haiM de deva tathA kSatrI, brAhmaNa, vaizya Adi ucca gotra meM janmate haiN| ____8. antarAya --jo dUsaroM ke lAbha ko dekhakara jalate haiM, dAna dene meM rukAvaTa DAlate haiM unako antarAya karma kI utpatti hotI hai / jisa ke kAraNa vaha mahA daridrI aura bhAgyahIna hote haiN| jo dUsaroM ko lAbha pahuMcAte haiM, dAna karate karate haiM, unakA antarAyakarma DhIlA par3akara unako mana-vAMchita sukha-sampatti kI prApti binA icchA ke Apase Apa ho jAtI hai| pAMca samiti, pA~ca mahAbata, daza lAkSaNa dharma, tIna gupti, bAraha mAvanA aura 22 parISaha ke pAlane se karmoM ke prAsrava kA saMbara hotA hai aura bAraha prakAra ke tapa tapane se pahale kiye hue cAroM ghAtiyA karmoM kA apane puruSArtha se, nirjarA (nAza) karane meM AtmA ke karmoM dvArA chupe hue svAbhAvika guNa prakaTa hokara yahI saMsArI jIva-AtmA anantAnanta jJAna, darzana, bale aura sukha-zAnti kA dhArI paramAtmA ho jAtA aura bAkI cAroM aghAtiyA karmoM se bhI mukta hone para mokSa (SALVATION) prApta karake avinAzI mukha-zAnti ke pAlane vAlA siddha .. bhagavAn ho jAtA hai| 473
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI dharai thUla jaba yahI zarIra, taba vistAra kara muNadhIra / sakSama deha pAya kara jIva, saMkoca na tihi hoya sadIda // 38 // jaise dIpa adhika chavi ghara, bhAjana mAna udota na srN| samudghAta vina yaha parabAna, tAko bheda suno guNa khAna ||36 // samudghAta varNana dohA kArmANa tejasa duvidha, bAhara nikasa pradeza / pAveM ve hI mUlatana, samudghAta ihi veSa // 40 // sAta bheda tAke kahe, prathama vedanA nAma / dutiya kaSAya vikurva zraya, maraNAnta abhirAma ||41 / / paMcama tejasa chaTama puni, pAhAraka guNa dhAma / kevali juta sAtauM kahai, samudghAtake nAma / / 42 // vedanA samudghAta aDilla dusaha vedanA pIra hoya, kahuM praayke| kar3hahi jIva paradeza mahi akulAyaka / / auSadha tachina parama phera tana graavhii| samudghAta yaha prathama vedanA nAma hI // 43 // kaSAya samudghAta kAha ripuko karai vidhvaMsana jAyaka / vAhira nikase aMza, jIba ke Ayake / ati kaSAya bala hoi, azubhabhAvana bhai| samudghAta yaha dutiya, kugatiko pada gahai / / 44 // vaikriyika samudghAta ghara vikriyA rUpa vividha parakAra sauN| nikasa brahma pradeza, sacetana bhAva sauN|| deva nArakI manuSya lahaiM, pazu nAhi haiM / samudghAta yaha tRtiya bheda, pahicAna hai / / 45 / / - mAraNAntika samudghAta / kAha jIvakai maraNa samaya upaja shii| bAhira nikasai prAya, jIva paradeza ho| taba unake proSTha ityAdikA ekadama ho paricAlana nahIM huaa| vaha parvata gumAse nikalI pratidhvanike samAna ho atyanta karNapriya aura nAnA sandehoMko naSTa karane vAlo yo| dhanya hai, tortharAjoM ko usa yogajanya adabhuta zaktiko; jisake dvArA sAMsArika bhavya atizayukta mahAn upakAra hotA hai| he gautama; buddhimAn loga jisako yathArtha satya kahate haiM vaha sarvajJa-pratipAditapadArthoMkA svarUpa hI hai| isa bAtako tuma sarvathA nibhrAnti samajho / jova do prakArake hote haiN| eka mukta siddha puruSa aura dUsare saMsArI / prathama mukta jIvoM meM to koI bheda nahIM parantu saMsAriyoM meM kaI eka prakArake bheda haiN| jo ki pATha karmoMse rahita haiM, aura pATha guNoMse zobhita haiM, sarvadA eka svarUpa, samAna sukha vAle evaM sampUrNa du:khoMse hIna haiM, unhIMko siddha athavA mukta kahA jAtA hai| aise siddha mahApuruSa saMsArake uccatama zikhara para virAjamAna hokara nirvAdha evaM ananta jJAna yukta hote haiM aura unakA zarIra bhI alaukika hotA hai / saMsAro jovoMko vibhinna zreNiyAM aura bheda haiN| ve sthAvara aura usake bhedase do prakAra ke haiM; ekendrI, vikalendrI evaM paMcadrIke bhedase tIna prakAra ke haiM, aora narakAdika bhedase cAra prakArake haiN| dayAlu ghojinendra bhagavAna ne indriyoMko apekSA ekendrI, do indro, te indro, co indrI evaM paMcendroke bhedase pAMca tarahakA kahA hai| basa evaM sthAvarajIva cha: prakAra ke hote haiM ina cha: kAya jIvoM ko rakSAke liye ho jinendra prabhu ko prAjJA haiM / pRthvo ityAdi pAMca sthAvara ke sAtha vikalendriya evaM paMcendriya milAkara jIvoMke sAta bheda ho jAte hai| pAMca sthAvara, vikalendriya saMjJo evaM prasaMjJI ye jovoM kI pATha jAtiyA~ haiN| pAMca
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ vodhI gati ko parasa prAya, nija thAna hii| samudghAta yaha kaho, turiya tasa jAna hI // 46 // tejasa samudghAta kAhU muniko prAi, krodha upajo ghanauM / pragaTai bAyeM kandha putara taMjasa tano / / jvAla tAhi vikarAla, siMdUra prakAra hai| bAraha jojana dIrgha, nava ju vistAra hai / / 4 / / hArAvati sama pralaya, bhasama muni juta kreN| tajasa azubha pravAna, kaSAyana bistarai / / zubha taijasa suna bheda dayA munibara baDhe / dubhikSAdika bheMTa, zubhahi prAkRti car3he / / 4 / / kaMdha dAhine nikasa, pUrva jaba potarA / roga zoka dukha sakala, nivAra sukhottarA / / phira nija thAnaka aAya, aMga muni sukha karai / samudghAta duya bheda, paMcamau anusarai / / 46 / / AhAraka samudghAta karata sAdhu zruta artha, bicAra , saabhii| taha saMzaya prasihAya, pita cita baabhii|| nikaTa bhUmi ke mAhi, kevalI hai nhiiN| kIjai kona upAya, bharma nAzaM kahIM // 50 // saba muni mastaka pragaTa prahAraka tanu dhrau| eka hAtha unamAna, jinezvara uccarI / / phaTika varana mana harana, jAya jahaM ke vlii| saba saMdeza miTAya, thAna prAve valI // 51 / / kevali samuddhAta terama gunake anta, kevala naahko| rahayau pUrva saMsAra bhramaNa, kachu tAhiko / / bAhira nikasa pradeza alakha so jAniye / daDa kapATa samAna triloka pramAniye // 52 // dohA prathama samaya meM daMDa kara dUja karai kapATa / tIja pratara caturtha bharapUra loka saMpATa || 53 / / paMcama samaya vivarta kara, SaSTamaM thAna vateha / kapATa saptamai aSTamai, daMDa prathama tana jeha / / 5 / / samudghAta meM dizAoM kA niyama mAraNAMta AhAra puna, eka dizA gamaneha / samudghAta pAMcau avara, dazahU diza gata teha / / 5 / / cauvIsa sthAna bhramaNa varNana bhramata jIva saMsAra meM, caubisa thAnaka mAMhi / tai baranauM saMkSepa kara, zrI jina Agama pAhi / / 56 / / gati indriya aru kAya puni, jogahi beda kaSAya / jJAna su saMjama, darazanau, lezyA bhavi duvidhAya // 57 // nopadI. te indrI, cau indrI, paMcendrI isa prakAra jinAgamameM jIvoM ke nau bhedoM ko kahA gayA hai / pRthvI, jala, agni, vAya pareka vanaspati, sAdhAraNa vanaspati do indrI, teindriya, cauindrI, paJcendrI isa prakAra jovoMka dasa bheda kahe gaye haiN| sthAvarake madhama. bAdara ityAdi dasa bhedoMmeM gyArahavA~ vasa milA dene para jIvoMke gyAraha bheda ho jAte haiM aisA hI buddhimAnoMko jAnanA cAhiye / dasa sthAvarameM vikalendrI evaM pacendrI milA dene se jIvoM ke bAraha bheda haiN| pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati ye pAMca sthAvara eva cAdarake bhedase dasa prakArake hote haiN| vikalendrI, asaMjJI pacendrI paMgendrI saMjJI aura paMcandrike sAtha jIboMke teraha bheda ho jAte haiN| sukSma bAdara bheda do prakArake indrI, do indrI, se indrI, cau indrI aura samanaska (mana sahita) evaM amanaska mana rahita) bheda se do prakAra kA paMcendrI isa taraha sAta bheda hote haiN| ye sAtoM aparyApta evaM paryApta ke bheda se caudaha prakArake ho jAte haiM / arthAt jIva samAna yAnI jIvokA bheda caudaha prakAra kA hyaa| 475
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ samakita saini ahAra e, mAragaNA daza cAra / guNasthAna caudA avara, jiya samAsa puni dhAra ||58|| parajApati prANana sahita. saMjJA aru upajoga / dhyAna ju pratyaya jAti, kula saba caubIsa niyoga / / 5 / / gativarNana caupAI cAroM gati meM bhaTakai jIva, pApakarma nAraka dUkha lIva / puni tiraMjaca su hai tRSa bhUkha, mAnuSako bahu mukha dukha Ukha / / 6 / / zubha bhAvana te suragati pAya, ihi vidhi bhramaiM jagatameM jAya / aba nAraka gatiko suna bheda. jima bhavijana nArga bhrama kheda / / 6 / / narakagati varNana adholoka meM naraka ju sAta, tahAM mArako jiya utapAta / prayamahi kAla naraka tana lahai, pIna pATha dhanu aMgula chahai / / 6 / / sAgara eka aAyu utakiSTa, daza hajAra lI kaho kaniSTa / uSNa svabhAva rahai tihi thAna, sahaiM vedanA ve paramAla / / 63 / / mahAkAla dUjo taba dhAra, sAda pandra dhana aMgula vaar| sAgara tona prAyu garna lei, uSNa svabhAva sadA dukha dei / / 64 / / raurava tRtIya naraka dukha eha, savA adhika trizata dhanu deh| sAgara sAta Ayu paravAna, uSNa mahA hai dukha kaH khAna // 65 // turiya mahAraurava dukha sahai, sAr3he bAsaTa dhanu taba lhai| mahAuSNatA kaho na jAya, sAgara daza thiti hai adhikAya // 66 // zAlamIka paMcama dukha ghanI, dhanuSa savAsa tanu taha~ bnau| satraha sAgara kA piti lahai, uSNa zAMta doU vidha rAhai / / 17 / / asika patra chaTama dukha dei, dhanuSa aDhAisa tan lei / bAisa sAgara yAyu lahAya, zota tahAM vyAce adhikAya // 6 // kumbhIpAka saptamau bhanau, dhanuSa pAMcasa tanu taha banauM, / tetisa sAgara ko tithi jahAM, zota mahA tana por3ahi tahA / / 6 / / saptama naraka narakiyA jIva, tinako saMkhyAsaMkhya ganIva / tinata chaTTama naraka garneha, saMkhya gunai saba jAnahu tehU~ / / 7 / / tinata paMcama bhUmi pramAna, saMkhya garna lIjI pahicAna / cauthe dutiya tRtIya pahaleha, aira hI saba jiya gana neha / / 7 / / prathama naraka meM jo dukha lahai, lihita duguna duguna hai kahai / sakala bheda pUrava varanayo, punara ukti te nAhI bhayo / / 72 // dohA sAta narakake jAniye, paTala sakala unacAsa / tinameM upajai nArakI, vile lAkha caurAsa // 73 // tiryacati varNana caupAI aba saba pazugati ko suna bheva, jo bhASyo hai zro jinadeva / doU samuda karma bhUmAhi, kSetra ekasai sattara mAhi // 74 / / Adhe carama dvIpake anta, saMbhU ramaNa udadhi parajaMta / sainI paMcendriya tirayaMca, pIra asanI-mana nahi raMca ||75 / / jalacara nabhacara thalacara hoi, aru vikalatraya upaja soi / pathiyo pAno teja su bAya, banaspati dui bheda lahAya / / 76 / / isI prakAra aneka jIva jAtiyoMke aThAnave bhadAdiko zrImahAbora prabhune gautamAdi gaNadharAMse khaa| pRthvI, jala, agni vAyu kAya evaM nitya-nigoda aura itara nigoda ke bhaMda se do prakAra ke sAdhAraNa banastati ye chahoM pratyeka pRthak-pRthak sAtasAta lAkha, dasa lAkha pratyeka vanaspati, cha lAkha vikalendrI paMcendrI tiyaMDhaca aura nArakI deva bAraha lAkha, tathA caudaha lAkha manuSyoMkI jAtiyAM haiN| saba milAkara corAsI lAkha yoniyAM huii| ina jAboM ke karor3oM kUla haiN| isa bAtako bhI zrImahAvIra prabhu ne gaNadharoM tathA upasthita jIva samUhoM se kahA / cAra gati, pAMca indriya mArgaNA aura cha: kAya milakara paMdraha yoga hue| strI veda prAdi tIna veda haiM / anantAnubaMdhI krodha Adi paccIsa kaSAyeM haiM / pAMca sujJAna evaM tIna kujJAna milA dene se ATha prakArake
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyekAhi sAdhAraNa soya, pratyekahi vRkSAdika hoi| sapratiSThita apratiSThita jAna, sUpratiSThita upaje tihithAna // 77 / / tinameM rAzi nigAMda ju hoya, supratiSThita jAno taha saay| sAdhAraNa nigoda do jAna, ina sUkSma bAdara saba thAna / / 7 / / nitya nigoda golakana paMca, jovarAzi jAno saba saMca / ava suna bhogabhUmi para kaho, aura kubhoga bhUmi meM lahau / / 7 / / puSkarA te bAhira jAna, dopa asaMkhya sabai paravAna / sainI paMcendriya tirajaMca, jalacara nabhacara doya sadaMca / / / / jalacara ina thAnaka mAhi kahI, vilalavya nahi shii| basatI pratiSThata hoya, vina nigoda taru kalpa saMjoga / / 1 // sakSma paMca thAna varajei, tIna loka saba thAnaka tei| sabako tithi utkRSTa bakhAna, tIna palya paMcendriya jAna / / 8 / / cau indriya chaha mAsa ju kaho, te indriya dina unacAsa hii| bAraha varaSa dviindriya lahai, aba ekendriya thiti kA kahaiM / / 3 / / vAima sahama varSa pRthivIya, sAta hajAra jalahiko loya / tona dinA he agina ju Ava, tona hajAra vAyu ko thAva / / 4 / / vanaspati pratyeka bakhAna, daza hajAra varape thiti jAna / yaha utkRSTa prAyu paramAna, ava jaghanya sabako unamAna ||5|| antamuhurata lauM thiti raMca, pRthivI u sAdhAraNa paMca / bAdara sUkSma dazahi paravAna, pratyeka hi gerama pahicAna / / 6 / / chaha hajAra bAraha dhara zIsa, chayAsaTa sahasa ikasai battIsa / vikalaya ju prasanI dIsa, asI sATha cAlisa caubIsa // 7 // zarIra kI avagAhanA kA varNana chayAsaTa sahasa trayasai chattIsa, janmamaraNa bhASyo jagadIza / kAya bhedu ava sunahu sujAna, maccha sahasa jojana parabAMna / 18|| jojana eka bhramara tana kara, tIna kozako kaankhjr| bAraha jojana zaMkhahi dhAra, ara ekendriya kAya vicAra ||6|| pRthivI jala pratyeka ja doya, asaMkhyAta jojana ava loy| agni pabanakI deha ja kahI, kicita Una loka bhara lahI ||60 // yaha utkRSTa kAya paramAna, aba jaghanyako karauM bakhAna / zAlisitha macchahi laghurUpa, makSikAdi cauindriya napa ||shaa kunthu Adi te idriya jAna, anadhariyA do indriyavAna / maMgula eka asaMkhya ju bhAga, pRthivI cauka banaspati sAga / / 12 / / pRthibI jIva masUra akAra, jala ko rUpa bUda sama dhAra / suIvata tejahi kI hai kAya, dhvaja prAkAra zarIra javAya / / 13 / / tara pratyeka hi bheda aneka, sAdhAraNa sukSama vA roka / aba saba jIvani saMkhyA jAna jaiso jina zAsana pahicAna // 14|| asaMkhyAta paMcendriya pazu, tinameM saMkhya asainI lasu / lina hI te cauindro jIva, saMkhya gunai tAri kara lIva ||5|| jinate saMkhya guna te akSa, tinata saMkhya guNe ve akSa / ekendriya ko pRthivI cauka, saMkhya saMkhya guna krama ko thoka // 16 // vanaspati pratyeka bakhAna, saba devana sama saMkhyA jAna / tinataM naMta gunaM pahicAna, sAdhAraNa Itara jiya jAna // 6 // siddhA sarva anaMtAnaMta, sohaiM tIna loka ke anta / tinahi anantAnanta, guneha, nitya nigoda eka vapu teha // 6 // ika baputai saba golaka jIva, nantAnaMta tahAM ju sadIva / tinake bhAga anantAnanta, thira saMsAra abhavya vasanta // 6 // tinahiM anaMta bhAga meM jAna, bhavyajIva ziva lahaiM nidAna / siddha naMtatA bar3e nahi kadA, rAzi nigoda ghaTai nahi sadA // 10 // jJAna haiN| zubha evaM azubha rUpa cha: prakAra ko lezyAeM haiN| bhavya evaM abhavyake bhedase do prakArake jova cha: prakAra ke samyaktva haiN| saMjJI evaM asaMjJI bhedase do tarahake aura AhAraka evaM anAhAraka bheda se bhI do prakAra ke jIva haiM / isa prakArase caudaha prakArake mAgaMNA (anvepatha-patha) kahe gaye haiN| sAMsArika jIvoM ko inhIM caudaha mArgaNAoM meM darzana vizuddhike lie jJAniyoMko khojate rahanA caahie| jinendra mahAvIra prabhane mithyAta, sAsAdana, mizra, avirata, deza saMyata, apramatta, adhaHkaraNa, apUrvakaraNa, anivatti karaNa, sUkSma sAMparAya upazAMta kaSAya, kSINa kaSAya sayogi jina ina caudaha gaNa sthAnoMko bistAra pUrvaka varNana kiyaa| inhIM caudahoM guNa sthAnoM ke dvArA bhUtakAlameM bhavya jIvoMne nirvANa padako prApta kiyA hai vartamAna kAla meM prApta kara rahe haiM aura bhaviSya kAlameM bhI prApta kareMge / mokSa prApti kA aura koI anya mArga nahIM hai| gyAraha aMgoM ke arthoM ko jAna jAne para evaM abhavyake sadeva dIkSita ho jAne para bhI pahale mithyAtva gaNa sthAna hI prAtA hai, anya nhiiN| jisa prakAra ki mizrI mile hue 477
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSyagati varNana naragati bheda kahIM kachu teha, dvIpa paDhAI meM upajeha / bhogabhUmi utkRSTa batrAna, upajeM jugala sadA tihi thAna 110 tIna koza kI kAya ghareha, tIna palyakI Ayu dhareha / tIna divasa meM lei prahAra, badarI phalavata nahIM nihAra / / 10 / / madhyama bhogabhami nara base, doya kozako vA dhara lasaM / doya patya jI tasa prAva, doya dinA gata bhojana bhaav||103|| jaghanya bhogami saba narA, eka koza ko tana jahaM dharA / eka palyako thiti hai teha, nitaprati bhoja kalapa bakSeha // 104 / / aura kUbhogabhami nara kahai, pazuvata mukha sabake saradahai / bhoga bhUmivata prAvaru kAya, mRtikA bhojana lahaiM savAya / / 10 / / svAda zarkarAbata tasa jAna, avivekI hiradai nahi mAna / videha sarva karma bhU thAna, kAya paMcazata dhanuSa pramAna // 106 / / sadA zAzvate mandira baseM, dhana kana pUrana saba sukha lasaiM / dina prati bhojana SaTarasa vahaiM, Ayu koTi pUraba kI lahaiM / / 107 / / dohA sattaralAkha chappana sahasa, itane koDAkor3i | eka kor3a pUraba vahI, aMka ikIsaha jor3i / / 108 / / caupAI ArajakhaNDa kAla paTa baha, sukhadukha kara pUrana nirvahai / tIna koza uskRSTa, su deha, eka hAtha ko jaghana bhaneha / / 10 / / tIna palya Ayu utakRSTa, SoDaza varSa hi kaniSTha / sakala mlecchanameM nara hoi, dharma vinA nahi sukhadukha joi / / 110 / / pAyu kAyako yaha paravAna. bharata rAvata prArya samAna / mleccha videhanameM je lekha, kAya prAyu unahIM sama pekha / / 111 // caupAI bhogabhUmi traya kAla traya, cataratha kAla videha / paMcama kAla mleccha saba, chaTThama nAraka teha / / 11 / / prAraja daza saba mAMhi meM, varataM chaha kAla / ghaTa bar3ha bar3ha ghaTa dehi thiti, lahai bahuta jaMjAla // 113 / / dohA saMkhyA saba nara jIvana sunau, garbhaja saMmUcrchana dura bhnau| garbhaja nara sabako paramAna, kalpabhAga sau tihi unamAna // 114 // tAke aMka uttIsa hi joha, tAmeM nArI bhAga ja doya / eka bhAga hai puruSa nidAna, tehI meM ju napuMsaka jAna / / 11 / / uktaM ca gAthA sattAdi Navahi do do, aTThaka chakka doNNi paMcekkaM / cad duga chakka cadurI, tiya tiya sattaM tahA paNagaM / / Nava tiNi paMca cadurau, tiNi tahA Naba ya paMca suNNaM ca / tiya tiya chakkaM ca tahA, maNassarAsIpamANaM tu / / (76228162514264337566543650336) sammachana narako unmAna, kahai jinAgama saMkhya pramAna / yaha saMkSepa manuSagati jAna, aba devana kA karauM bakhAna / / 116 / / devagati varNana bhavanAbAsI daza vidhi thAna, asura kumAra prathama pahicAna | kAya dhanuSa paccIsa uttaMga, turya narakalI vikriya aMga / / 117 / / aba naba bhavana tanauM suna bheva, kAya dhanuSa tana unnata leva / tIna palya saba utakiTha prAva, aura jaghanya sahasa daza ThAva // 118 // mIThe dUdha ko pIkara bhI mahA viSailA kAlA sAMpa apane svAbhAvika viSako nahIM chor3a sakatA usI taraha abhavya bhI pAgama rUpI pramatako pAna karake mithyAtva ko nahIM chodd'taa| ataH zeSa teraha gaNasthAna pArzvavartI bhavyoM ke hI ho pAte haiN| abhavya evaM daravartI bhavyoMko kadApi nahIM hote| isa prakAra zrImahAvIra prabhane jIvatatvakI vyAkhyA pahale to Agama (pAramAthika) bhASAmeM kii| pUnaH usI tatva upadezakA vyAkhyAna AdhyAtma vyavahArika bhASAmeM unhoMne kiyA / bahirAtmA, antarAtmA aura AtmA ye tIna prakArake jIva, guNa aura doSa kI apekSA ke lie kahe gaye haiM / bahirAtmA vahI hai jo joba tattva atattva
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAr3he bAraha dina jaba jAMhi, manasAhAra laMhiM mukha nAdi / netra tira 'jona ina koDa, deva ra dUlikA chodd'||11|| tina devana jiya rAzi bakhAna, asaMkhyAta guNa ko paravAna / ava vyantara haiM aSTa prakAra, (vi) mAnasaMkhyAte niradhAra / / 120 // prathama hi zubha pariNAma hi jAna, sADhe cAra jAti paravAna / kinara aru kipuruSa ju doya, manoraMga gaMdharva hi soya / / 12 / / prAdhe yakSa sabai zubha kahe, azubha pramANI prAdhaM lhe| rAkSasa bhUta pizAca ya sarva, yahai aSTavidha vyantara garva // 12 // eka elya utkRSTI prAva, daza sAhasra jaghanya lakhAva / saba daza dhanuSAhi vyantara kAya, vikriyadharai bhavana dara caav||123|| netra viSaya jojana paccIsa, sAr3e vasu dina bhojana kIsa / asakhyAta jiyarAzi pramAna, ava jyotiSa devana pahicAna // 124|| murya candra graha nambata jutAra, sapta dhanuSa kI kAya vicAra / Ayu palya do haiM utakiSTa, varaSa sahasa daza kahI kaniSTa // 125 / / sADhe sAta dibasa gata jaba, manasA hAra leI jo sbai| netra viSaya jojana saMkhyAya agha Uradha saba dekha gAta // 126 / / jyotiSa deva jIvakI rAzi, asaMkhyAta guNa jinavara bhAsi / devina sahita bhoga bhoga, bhavanatrikako yaha saMjoga / / 127 / / kalpavAsI deva varNana saudharmA IzAna ju doya, kAya pramAna sapta kara hoya / Ayu doya sAgara utakRSTa, sAgara eka kahI ju kaniSTa // 12 // kAyA sau sukha bhugatai jAsa, doya pakSa gata leya usAsa / doya sahasa varaSa jaba jAhi, mAnasoka sAhAra karAhi / / 126 / / prathama naraka lo bikriya lahaiM, tahAM pramANa avadhi srdhai| sanatkumAra mahendra bakhAna, cha kara unnata tana unmAna / / 130 // sAgara sAta ju aAyu laheva, asaparazata sukha kAma bhaneva / sAta pakSa bIte ucchvAsa, sAta hajAra varSa gata jAsa // 13 // mAnasIka taba lei prahAra, noje naraka vikriyA pAra / brahma aura brahmottara deva, daza sAgarako thiti le teva // 132 / / sAr3he pAMca hAtha kI deha, rUpa dekha mAne sukha neha / pAMca mAsa para laha usAsa, varSa sahasa daza bhojana Asa / / 133|| cauthe naraka vikriyA gahai, unaholauM ja avadhiko lahaiM / lAntava aru kApiSTahi aMta, caudaha sAgara Ayu gharaMta // 134 // pAMca hAthako dharai zarIra, rUpa dekha sukha mAnaM bor| sAta mAsa gata laihi usAsa, caudaha varaSa sahasa chaha jAsa // 13 // paMcama bhUmi abadhi kara zeSa, dharai vikriyA tAhi vizeSa / zukra mahAzakra sura Iza, soraha sAgara Ayu sarIza // 136 / / sAr3he cAra hAtha tanu dhAra, zabda zabda kara sukha anusAra / sorA pakSa usAsahi dhAra, sorA sahasa varSa AhAra / / 137 // paMcama naraka tana bikriyA, titahI lau ju avadhi dhara liyA / zatAra sahasrAra dai jAna, aSTAdaza sAgara thiti mAna / / 138 // zabda sukhyako sadA laheba, cAra hAtha tana dharai ja deva / namai mAsa ucchavAsahi dhAra, sahasa prakArA varSa meM aSTama naraka bikriyA kahI, avadhi sahita dekheM saba shii| prAnata prANata sura do sAra, sAgara vIsa Ayu tahaM dhAra / / 140 / / sAr3he tIna hAtha vapu leha, manakI umaMga sukhyako neha / vIsa pakSagata zvAsA vahai, bIsa sahasa, vaSa bhojana lahai / / 14 / / SaSThahi nAraka vikriyA lahai, tahAM pramAna avadhiko ghai| AraNa acyuta kalpAhi jAna, bAisa sAgara prAyu pramAna // 142 / / tIna hAtha vapu sohai teha, manameM sukhya dhareM ati neha / vAisa pakSa gahai ucchvAsa, bAisa sahasa varSa jaba nAza / / 143 / / manasA bhojana lei ju soi, SaSTahi naraka bikriyA joi / utahI lauM ju avadhiko jAna, aba dedina thiti sunau pramAna / / 144 // saudharma hi devinakI pAva, paMca palya utakRSTa hi ThAva / IzAnahikI sAtauM palya, sanatkumAra mAhi nau palya / / 14 / / guNa, aguNa, suguru kuguru, pApa-dharma, zubha azubha, jinazubha-kuzAstra, deva-kUdeva, evaM heya upAdeyako vizleSaNa kriyA karake parIkSAmeM asamartha evaM vicAra hIna hai| jo ki binA vicArake hI apanI icchAke anusAra saba vastuoMko grahaNa kara letA hai vahI mUrkha pahalA bahirAramA hai / grahaNa kiyA gayA padArtha asatya ho athavA satya ho| jo jar3amati mahAviSake samAna nAzakArI viSaya janya sukhako grAhya samajhakara sevana karatA hai vahI bahiAtmA hai| jo buddhihIna jar3a zarIra evaM caitanya rUpa jIva ko paraspara sambaddha ho jAne se eka hI mAna letA hai vaha jJAnase bahuta dUra hai-nirAmukha hai aura kucha bhI nahIM jAnata' bahirAtmA jIva apanI
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ ihi vidhi do do bar3ato lekha, sahasrAra lauM lahai vizekha / pAnata te bar3ha sAta ganeva, SoDaza lauM lIjo saba yeva // 146 / / pacavana palya tahAM ThaharAva, ava Uradhako suniye bhAva / graMbeyaka adha deva ahida, kAya ar3hAI hAtha pravandha / / 147 // mAgara teisa Ayu jaghanya, paccIsahi utkRSTa ganinya / devini vajita sohai soya, sukhya asaMkhya ganai avaloya / / 148 / / madhyama grevaka do kara deha, aTTAisa sAgara thiti leha / Uradha graMbaka tana kara Der3ha, ikatisa sAgara Ayu praveda // 14 // nava mavAMtara deva ja kAya, savA hAtha so hai sukhadAya / battisa sAgara prAyu pramAna, aba paMcottara sunau bakhAna / / 150 // eka hAtha unnata tana dIsa, sAgara Ayu lahaiM tetIsa / saptama bhami narakakI dekha, avadhi vikriyA tahaM lauM pekha // 15 // tetisa pakSa lahaiM usbAsa, tetisa sahasa varSa gata jaas| mAnasIka so laihi prahAra, hai ekA abatArI sAra / / 15 / / ahamindrahake sukhya ja bhanauM, bhAga asaMkhya kalpa sura ganau / paMcottarake deva vizekha, tinale saMkhya saMkhya gaNa lekha // 15 // so saudharma svarga parajata, yAho vidhi gana lIjo saMta / ava caudevana saMkhyA jor3a, sAr3he bAraha koDAkor3a // 154|| jitane zraddhA palya vakhAna, tinake nAma guno budhivAna ! titanai haiM saba deva nizaMka, aTTAnava ekasa aMka / / 155 / / ihi vidhi cAroM gati kI sIva, duHkha sukkha laha bhaTake jIva / aba gati baMdha tanauM suna bheda, jimi nAsai bhava bhava mana kheda ||156 // jilanI Ayu jIvakI para, paisaTasai eka saba dala kr| ATha bhAga kara gAsako lahai, tAke bheda sunI aba yahe // 15 // bohA doya sahasa aru ekasai, aura satAsI liiy| prathama bhAga e dala rahai, taba gati bAMdhahi jIva / / 158 / / dutiya bhAga meM sAta sai, ara Upara unatIsa / dIsa tetAlIsa tRtiya, turiya, ikyAsI dIsa / / 156 / / rahe paMcameM bhAgameM, dala sattAisa prAva / SaSTama nava sattama tRtiya, aSTama ekahi ThAva / / 160 / / zabha bhAvana zubha gatibaMdha, azubhahi durgatijAya / so bhAvI chaTai nahIM, kIja koTa upAya / / 16 / / atha indriyamArgaNA caupAI ava paMcendriyako suna bheva, jade jade vipayanakI seva / cApa cArasa iMdriya pharasa, cauMsaTha jIbha nAkasI sarasa 1 // 16 // ina tInoM te guniyo saMta, dugunaM duguna asainI anta / caturandriyako cakSu pramAna, unatisasa cauvana adhikAna / / 163 // tinata duguNa prasanI cakSa, pATha sahasa dhanu zravaNa prataccha / aba sanI ko viSaya nirabhanau, jihi vidha jina pAgama meM suunii||16|| saparasa prathama viSaya paravAna, nava jojana laghu lahai nidAna / nava rasanA nava prANa ju hoya, naina viSaya Age avaloya / / 165 / / saitAlIma sahasa zata doya, jojana aMsaTha adhika ju soya / bAraha jojana zravaNa na manai, yaha miti kSetra viSayako gunai / / 166 kAyamArgaNA dohA pAMcoM thAvara eka trasa, e SaTkAya ganeva / bhedAbheda aneka vidha, granthamAhi lahi bheva / / 167 / / durva ddhike kAraNa ulaTA samajhatA hai| vaha pApoMko puNya samajha kara unakA AcaraNa karatA hai aura aneka prakAra ke kaSToM ko pAkara dukhita hotA hai| aise loga isa saMsAra rUpI mahAghora banameM sadaiva bhaTakA hI karate haiN| jo ki tapa, zrata evaM vratoMse yukta hone para bhI prAtma-svarUpa evaM parasvarUpa kA acchI taraha vicAra nahIM kara pAtA vaha Atma-jJAnase vaMcita hai| isaliye buddhimAnoM ko ucita hai ki ina bahirAtmAoM ke saMsarga se sadaiva bacA rahe bahirAtmA jaghanya pathake pathika hote haiM, svapna meM bhI inakA 40
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogamArgaNA caupAI aba suna paMdraha joga ju soya, mana vaca kAya prividhi saMjoya / mana ke cAra joga pahicAna, satya asatya doya paravAna / / 168 / / ubhaya joga tIsarI kayA, anubhaya mana cauthau niravaha yo / vacana joga cArauM unamAna, satya asatya bheda do jAna // 166 / / ubhaya vacana anubhaya baca hoi, tinake bheda suno avaloi / satya kahAvai sAcI bAta, tahAM asatya jhUTha vikhyAta // 170 / / kachU jhUTha kachu sAMcI kahai, ubhaya jogako ihi bidhi lahai / jahAM na sAMca bhUTha parasaMga, anubhava joga kahAvaM aMga // 171 // pratharmAha audArika hai kAya, audArika mizrita do thAya / vitriya kAya joga traya jAna, bikriya mitha kAya jogAna / / 172 / / pAharaka kAya joga paMcamA, aharakamitha kAya chaTTamA / kArmaNa kAya joga pe sAta, saba pandraha jAnau uttapAta // 173 / / jolo joga gamana laha jIva, kara na sake saradahana sUkIva / jaba tyAgau sattA ina tanI, hoya ayogI kevala dhanI // 174 / / vedamArgaNA astrI puruSa napusaka jAna, ehI tIna bheda pahicAna / inheM dhara jiya nartata phire, apanI sudhi nahi kaba kare / / 175 / / kaSAyamArgaNA cAra caukar3I soraha jeha, hAsyA dikakI nava gana leha / ye saba mili paccIsa kaSAya, inako dhara jiya jaga bhaTakAva // 176 jJAnamArgaNA jJAna ATha-mati zruta do jAna, (a) vadhi mana parajaya kevala jJAna / tIna kujJAna mile saba ATha, jJAnamArgaNA ihi vidhi ThATha / / 177 saMyamamArgaNA saMyama aura asaMyama jAma, chedopasthApana paravAna / yathANyAta sAmAyika aura, sUkSama sAMparAya guNa Thaura // 178 // ara kahie parihAra vizuddha, ye hI sAtoM saMyama zaddha / aba inako kachu suniye bheva, bhAgyau hai zrI jina deva / / 176 / / paMca mahAbata samiti lahAya paMcendriya jIte ju davAya / mana vaca kAya daNDa kara tyAga tAko bheda sunau bar3a bhAga / / 180|| prathama daNDa mana ko jAniye, vividha rUpa tAke mAniye / rAgadveSa moha ye sIna, tinake bheda suno paravIna // 181 / / prathama hAsya rasa mAyA lobha, rAgatane ye jAno kSobha / krodha mAna bhaya Arati teha, zoka glAni dveSa haiM yeha // 182 / / tIna mithyAta beda pUna tIna, moha tanI racanA paravIna / ina jotaM upaja bairAga, taha kana daMDa tanI hai tyAga / / 183 / / vacana daMDa ke sAta hi bheda, anata, aru upaghAta niveda / pizuna paropa ganau abhisanna, para vArtika para hoi hasanna / / 184 / / jhUTha kathana tahaM anRta vikhyAta, mAraNa kahai vahai upaghAta / kapaTa prapaMca pizunatA jAna, vacana kaThora paropa bakhAna / / 185 // jasaM apanI prabhutA kahavAba, so abhisanna nAma, ThaharAva / bAta kahata sabako dukha hoya, sI paravAta kahai muni loya // 186 // dayA rahita jo kahie bAta, yaha hasannatA ko utapAta / inase rahita gahai tapa jaba vacana daMDa tyAgI muni tabai / / 187 // kAya daNDa aba sAta prakAra, prAna baddha corajati asAra / mathuna parigraha prArambheva, tADUna ugna viSaya dukha deva // 188 / / saMsarga prakalyANakara hotA hai| antarAtmA ve haiM jo ki bahirAtmAke biparIta haiN| inakI buddhi vivekazIla hotI haiN| ye jina siddhAntake dharma-sUtroM ko jAnate haiM aura tatva-atatva, zubha-azubha, deva-kudeva, satya-asatya mata, dharma-adharma tathA mithyAmArga evaM mokSa mArgake yathArtha bhedoMko acchI taraha jAnate haiM / jinameM aisI bheda jJAnAtmaka zakti hai usI ko jinendra mahAvIra pramU ne antarAtmA kahA hai| jo ki apane 481
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAna baddha hai jIva saMhAra, cora jatI core nirahAra / zIla rahita hai mathuna nAma, parigraha bahuta jorabI dAma / / 186 / / vaha udyamako jahaM vistAra, so prArambha tanau adhikAra / yaSTi muSTi kara mAraNa lahai, tAina aMga kahAvai vahai / / 110 // jo kAha Dara pAvai sahI, tAsI kahi upagra vipa yhii| ina vina jo tapa sAdhe dhanI, kAyadaNDa kA tyAgI bhanI / / 16 // dRtiya agaMyama munahu pravAna, sa rakSA te rahita bakhAna / sA ho tAna jAga kari raMbha, saraMbha samArambha grArambha // 162 / / jIvavaddhiko kAraNa jahA~, so saMrambha kahAvaM tahAM / jIva baddhako Ayudha yAna, samAraMbha bhAsI pahicAna / / 163 // prANI jahAM DAriye mAra, so prArambha bheda niravAra / java mana barate aise bhAva, tahI asamayako ThaharAva / / 164 / / saMjama dhArI samatAbaMta, prArati raudra nikandana santa / zrAvaka karma ju pahile dharai, so prAyazcitta bala' kara harai / / 165 / / chahI kAla mAdha zrira dhyAna, so sAmAyika vaMta bakhAna / vaividhi saMjamako pratipAla, dayAvaMta indriya nahi cAla / / 166 / / jahaM trasa thAvara ko saMhAra, bhayo pramAdatanoM adhikAra | athavA bhayo hoya vrata bhaMga, kara vilApa dharai dukha ga / / 167 / / tA nimitta saMjama pratipAla, apane vrata ko kara saMbhAla / bahuri na jIva virAva soya, yaha chedApasthApana hAya / / 19 / / tIsa varaSako mUnivara rAya, seve tIrthakara ke pAya / navau pUrava pratyAkhyAna, hita pramAda par3e budhavAna // 166 / / niravida utapAta kAla pravAna, janama jAna aru deza bakhAna / dravya svabhAva jova guNa jote, so muni bheda batAva tinaM / / 200 // karma nirjarA bahu vidha karai, ghora vora tapako mAdare / zraya saMkhyA ke antara cala, de gAU mAraga dala malai // 201 / / paMca samiti ko pAlanahAra, tona guptameM karai vihAra / disA rahita tajai durabuddha, yaha kahiye parihAra vizuddha / / 202 / / sUkSma thula jIva pratipAla, tapa prakhaNDa dhArI gunamAla / darazana jJAna samIra calAya, prajulita karaMrA agni zubha jAya / / 203 // karma rUpa saba Idhana jitau, dayau jarAya munIzvara sitaho / dhyAna aThArahi karameM lyAya, arukaSAya ko diyo DhahAya / / 204 / / sUkSama rahI mohako jora, nA kSaya kArana udyama pora / jahaM tA kara choja muni deha, mUkSama sAMparAya guNa eha // 205 / / tapakara nArI sakala kapAka, azamAtra koU na dikhAya / bIlarAga cArita rasa piye, prAtama anubhava barate hiye / / 206 // jathAsyAta lAhI ko nAma, sAnoM sajama ye guNadhAma / jIva dharaM ye sAtoM rUpa, napa saMjamadhArI ju anupa / / 207 / / darzanamArgaNA cakSa pracakSu avadhi juta tIna. kevala darzana cauthIlIna / ye ho cAroM darzana jAna, darau vastu loka prasthAna / / 208 / / leNyAmArgaNA prathama kRSNa ghara naraka lahaMta, dUja nola hi thAvara jaMta / tIja kApota hi tiraMjaMca, cauthe pIta manuSa pada saMca || 206 // paMcama padma svargamati lahaiM, SaSThama zukla bhAva ziva gahai / ye chaha lezyA bheda vicAra, sunahu bhavya mithyA niravAra / / 210 // bhArata raudra na tyAga kadA, dharma vijita kodho sadA / dayA rahita parapaMcI hoya, lezyA kRSNa jAsa aga joya // 211 / / maMdabuddhi paramAdI gunau, niDara vacana bole bahu ghano / hai pararpayo kAmI ghora, lezyA nIla tAsa ko aura / / 212 / / aApako niSphala evaM siddhAMke samAna samajha kara yogiyoM kI taraha dhyAna magna rahatA hai arthAt citavana kiyA karatA hai aura prAtma-dravya evaM paradeha ityAdi vastroM meM vAstavika bhedoMko samajhatA hai usa mahAjJAnIko antarAtmA kahate haiN| thor3e zabdoM meM aise kahA jA sakatA hai ki jisakA pavitra ekyeSTha mana uttama adharmake vicAra kara lene meM kasauTI ke samAna hokara nirNaya kara DAlatA hai vahI antarAtmA yA parama jJAnI hai| aisA jAnakara AtmAkI tarapha se sampUrNa jar3atAko haTA le yaura paramAtma pada pAne ko icchAse usake pahale antarAtma padako prApta kre| paramAtmA sakala vikala ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai| jo divya zarIra meM avasthita rahatA hai vaha sakala paramAtmA 482
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ zoka kara maru duSTa svabhAva, paranindya nija kahai bar3hAva / icchA yuddha kumurukI seva, yaha kApota dhanIko bheva // 213 / / vidyAvata dayA pariNAma, kArya akAya vicArata jAma / lAbha alA- samaTa yAcare. leNyA Nata jahAM ura gharaM / / 214 / / kSamAvata dAtA budhavAna, kara deva pUjA dyati dhyAna / saba jIvana soM samatAbhAva, yahI padmalezyA ThaharAva / / 21 / / rAga dvaSanija DAre khoya, nidrA zoka na dIse koya / uttama bhAva dhara jaba jIba, tA sA lezyA zukla kahIva // 216 / / sana inako dRSTAnta vicAra, gaye puruSa SaTa banahi maMjhAra / tahA~ Amrataru phalajuta dekha, baiThe nirmala chAyA pekha / / 217 // phala bhakSaNa kI icchA dhAra, bola nija nija bhAva samhAra / kRSNa dhanI kahi jara kATiye, pIche yAno phala bAMTiye // 21 // taba bolyau jAke aMga nIla, per3o kArata' karI nadIla / aba kApIta banI ima kaho, yAkI DAre kATo sahI / / 216 // kapIta pati aisau bheva, koMcA konA tora ju leva / bolyo padma dhanI yaha bAta, pake pake phala Toro bhrAta // 220 // kahai zuklacArI yaha gAtha, gire leu, mata lobo hAtha / saTa paTalezyA ke saMga anUpa, nAcata phira jIva cid pa // 22 // bhavyamArgaNA bhavya abhavya rAzi dvai jAna, inake aba suna bheda bakhAna / guru thuta deva tanI ju pratIti, jAke ura zraddhAko rIti / / 22 / / Arjava pariNAmI budhavAna, aru ganatI meM prApau jAna / jo kamani vaza jAya nimoda, phira nikasa nija vacana vinoda / / 223|| kAla landhita zivapura jAya, bhavya rAzi ko yahI svabhAva / jahAM na guruke vacana pratIta, gahila rUpa nAhi iMdriya jIta / / 224 / / tapabala jo grIvaka lI jAya, phira vahata nigoda ThaharAya / sadA kAla jaga bhramato rahai, abhAva rAzi yAhI sauM kahaiM / / 22 / / samyaktvamArgaNA prathama mithyAta datiya sAsAna, tIjau samyaka milcha bakhAna / upazama vedaka kSAyika eha, tinako kathana suno ghara neha / / 226 // samyakatva ke bheda dohA kSaya upazama varataM trividha, vedaka cAra prakAra / kSAyika upazama jugala juta, navavidha samakita dhAra / / 927 / / (1) cAra khipai traya upazamai, (2) pana khaya upazama doya / (3) kSaya SaTa upazama eka jo, kSaya upazama trika hoya // 22 // (4) jahA~ cAra prakRtina khipaya, do upazama ika veda / kSaya upazama vedaka dazA, tAsa prathama yaha bheda // 226 / / (5) paMca khipada ika upazamaDa, eka vedai jihi Thaura / so kSaya ika uravedakI, dazA dutiya yaha aura // 23 // (6) kSaya paTa vedai eka jo, kSAyika vedaka joya / (7) SaTa upazama ika prakRti vidi, upazama kSAyika soya ||231 / () SaTa upazama yA khipai jo, upazama kSAyika soya / sAtama prakRti udota sauM, vedaka samakita hoya / / 232|| khaya upazama, vedaka khaiya, upazama, samakita cAra / tIna, cAra, ika, eka mile, saba natra bheda vicAra ||23 // soraThA aba nizca vyauhAra, aru sAmAnya vizeSatA / kayau cAra parakAra, mahimA samakita ratanakI / / 234 / / yAnI arhata prabha hai| joki zarIra rahita hai aise siddha-mahA-puruSa nikala paramAtmA kahe jAte haiN| jo ki ghAtiyA karmoM kA ekadama nAzakara unase rahita ho gaye haiM, nava kovala labdhi bAle mokSake abhilASI haiM, tInoM jagat manuSya evaM devoM ke dvArA sadaiva dhyAna karane ke yogya haiM aura saMsAra sAgara meM DUbate hue bhavya-prANiyoM ko apane dharmopadeza rUpI komala karoMse uvArane ke lie satata prayatnazIla rahate haiM tathA atyanta buddhimAna mahA-puruSoM ke guru haiM, dharma-tIrtha pravartaka haiM, sAkSAt tIrthakara svarUpa haiM, sAmAnya
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ ukta ikatIsA mithyAmati gAMTha bhed jAgI nirmala sujoti | jogasI atIta so to nizcaya pramAniye // hai dui dazA sau kahAve, joga mudrA dharai cetanA cinha pahicAna prApA para vede kareM bhedAbhedako vicAra vistAra rUpa mati zruta jJAna bheda vyavahAra mAniye // alaga tAte sAmAnya vakhAniye || / pauruSa se je upAdeva so vizeSa jAniye // saMtImAgaMNA caupAI no manakara sahita bakhAna, dvitIya ase manA jAna ihi vidhi gharaM mAtamA rUpa kareM jagata meM nRtya anUpa // 235 // zrAhAramArgaNA bAhAraka jaha bhojana cAra granahAraka jahaM prakRta ahAra jo nAhi tIla bhramaNa jagata ke mAMhi // 236 // guNasthAna nirupaNa prathama miyAta sasAdana joma mizra bahura bhadra puni hAya / dezavRtta paMcama guNavAna, pATha pramattanAma tihi jAna ||237|| zrapramatta sAtama jAniye, aThama apUrvakaraNa mAniye / zranivRttikaraNa navampuni soya, sUnasarAya joya // 238 / / garama hai upazAMta kaSAya, kSaNa moha dvAdaza guNa thAya / terama kahyo saMjoga kevalI puni prajogIdamoM valI || 236 // dohA aba varana midhyAta bheda paMca parakAra / / 240|| saMzaya para ajJAna juna eka pAMca midhyAta / / 241 / / caupAI kara ekAnta pakSa mana soya, naya anekako bheda na koya / mRpAvaMta je dakSa kahAya, prathama midhyAta hi yahA bhAva // 8 / / zrI jina Agama vANI sahI, gaNadhara deva pragaTa jaga kahI jaM nara mana vikalapako ga, tatva aratha nahiM zraddhA lahai nija sukha dukha kAraNa je jova, parako pIr3A karata / tihi uthApinUtana raci kahai, te viparIta jaga dukha lahaiM / / 283 / / / manameM saMsaya rAkheM dhana, te saMzaya mithyAtI manau / / 244 apane svAstha aurahi hA~, te ajJAna mithyAtI maneM // 245 // sAdi midhyAdRSTi to | varane saca guNa pAnake nAma caturdaza sAra ekAnta hi viparIta puna' tojo vinaya vikhyAta dohA jo midhyAtama upazamaM jina mAraga rata hoya / phira zrAbai mithyAta meM, sAdi mithyAtI joya || 246 || * kevalI svarUpa haiM, sarvabandha haiM, alokika pradArika zarIra meM zobhAyamAna haiM aura sampUrNa lokAtizaya sampattiyAMsa yukta hokara saMsAra meM sabako svarga evaM mokSarUpI uttama phala pA jAnekI icchA anavarata dharmopadeza rUpI amRtakI varSA kiyA karate haiM unhIMko sakala paramAtmA kahate haiM ve hI vana svAmI haiM aura jinendra pada ke abhilASI haiM unheM ucita haiM ki kisI dhanyakI zaraNa meM na jAkara inhIM sakala paramAtmA prabhukI sevA kreN| aisA hI niyama hai / pUrvake loga aisA hI karate bAye haiM / jo sampUrNa karmoM se 4 484
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA upazama bhAva nahIM bhaye, bhramyau kAla ananta / so anAdi mithyAtameM, mamatA magana rahaMta // 247 / / sAsAdana guNasthAna caupAI car3e chaThe lauM prAnI jAya, upazama bala phira udaya karAya / eka samaya chaha prAvali rahai, tahaM te gira mizyAta hi gahai // 248 / / mizra guNasthAna darazana moha prakRti traya sAra, anaMtAnubaMtrIkI cAra / jaba e upazama kara samabhAva, tabahi miguraNa thAna lakhAva // 24 // abrata samyagdRSTi guNasthAna samakita tanoM jahAM udyota, sAta prakRti ko nAza ju hota / vrata soM rahita bhAva ura zuddha, so avrata guNathAnaka buddha // 25 // dezannata guNasthAna apana vidhi vrata dhAvaka tana, aru pakhAdya tyAgI tihi bhne| hai gahastha para munihi samAna, dezanatI kahiye guNathAna | // 25 // pramattasaMyata guNasthAna __dohA paMca pramAda dazA dhara, guNa prAisa dhAma |thaavrklp jinakalpa juta, pulAkAdi suna nAma / / 252 / / dharmarAga vikathA uccare, nidrA viSaya kaSAyana dharai / e kahiye pAMcoM paramAda, ina juta munivara sahita viSAda / / 253|| paMca mahAvrata pAlanahAra, paMca samiti guNa sAdhana dhAra / tapakara pAMcoM indriya jIta, jAne SaTa yAvazyaka rIta // 25 // prAsUka bhUmi karai asthAna, laMce keza na karai sanAna / vasana rahita dAMtona na kara, ThAMDe grAsa ahAra ju dharaM / / 25 // eka bera ladhu bhojana karai, e aThavIsa mUlaguNa dharai: munike saMga ziSya jo rahaiM, thavarakalpa yAhI sauM kahaiM // 256 // ekAkI muni parama pradhAna, tapodhano jinakalpI jAna / pulAka bavRza kuzIla niragraMtha, asnAtaka juta suna paMtha / / 257|| jathA dhAnake phUlA jAna, so pulAka kahiye paravAna / dhAna tuSArika saba tAmAMhi bakuza parigraha chUTau nA~hi / / 258 // grahI ziSya rAkha nija pAsa, vagara samAna kuzIla prakAza / jo niragrantha tapasvI ghora, jyoM cAvara chara nirmala jora / / 256 / / jahaM tuSa mAtra parigraha nahIM, ekAkI nava biharata mahIM / so prasnAtaka munivara saMta, rAdhe taMdula sama ju martata // 26 // saha parISaha samatAvAna, hai pramatta nAmA guNathAna / jatikI kriyA sakala yA mAhi, munipada sahita pramAdana khipAhi // 261 / / apramattasaMyata guNasthAna jahAM ahAra nihAra na hoya, paMca pramAda na dIsai koy| dharma dhyAna thiratA adhikAya, apramatta muNathAna kahAya // 262 / / rahita, zarIrAdi matiyoM se hIna parama jJAnamaya, atizayamahAn tInoM loka meM zreSThatama, ATha guNoM se alaMkata tonoM loka ke bar3e-bar3e svAmiyoM dvArA sevita, mokSAbhilASI siddhoMke dvArA vandanIya tathA saMsArake mukuTamaNi ke samAna virAjamAna haiM ve hI niSphala paramAtmA kahe gaye haiN| yahI sarvazreSThI siddha parameSThI ati nizcala mana se mumukSayoM ke dvArA sadaiva dhyAna karane ke yogya haiN| aisA dhyAna karanese krAnti hIna yogI kI taraha paramAtmA rUpa mokSako saba loga sahaja hI meM pAlate haiN| prathama guNasthAnameM utkRSTa bahirAtmA, dUsare guNasthAna meM madhyama aura tIsare meM jaghanya zaThake rUpa meM kahA gayA hai| isI taraha jaghanya antarAtmA cothe guNasthAnameM aura utkRSTa antarAmA bArahaveM guNasthAna meM kahA gayA hai| isase ananta kevalI jJAnakI prAptI hotI hai| donoMke 485
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ apUrvakaraNa guNasthAna kachU moha upazama jahaM karaM, athavA kicita kSaya kara ghrai| hauhi bhaye kabahUM na pranAma, apUrvakaraNa jAnauM guNadhAma / / 263 / / ativRttikaraNa guNasthAna bhAbatanI thiratA ati hoya, caMcalatA nahi dIsa koya / jahAM na ulaTai pradhiko bhAva, so anivRttikaraNa guNa thAva / / 264 / / sUkSmasAMparAya guNasthAna sUkSma lobha dadA jahaM hoya, ziva abhilASA chor3I soya / aise jahA~ hohiM pariNAma, sUkSma sA~parAyake dhAma // 26 // upazAMtamoha guNasthAna jathAkhyAta cAritra udota, moha vahAM lauM upazama hota / tahaM te gira kara guNa hAna, yaha upazAMtamoha guNasthAna // 266 / / kSINamoha guNasthAna jathAkhyAta cAritake jora, tAkara moha kSINa ghnghor| kevala Rddhi nikaTa jaba prAva, kSINamoha gaNasthAna kahAvaM // 267 / / sayogakevalI guNasthAna jahAM ghAtiyanakI bhaI hAna, doSa aThAraha rahita vakhAna / anaMta catuSTaya pragaTa sahI, saMjogI guNathAnaka kahI // 26 // prayogakevalo guNasthAna purana jathAkhyAta jaha hoya, karma aghAtI dIna khoya / paMca laghukSara tane pramANa, pragaTa ajogI yaha guNathANa // 266 / / jIvake bheda dohA bahirAtama prathamahi kahyau, antara pAtma dutIya / paramAtama tIjo sunau, trividha bheda saba jIva // 270 // vahirAtmAkA lakSaNa caupAI tatva pratatva jAna saba eka, guNa nirguNa ko nAhi viveka / sugarU kugurUko bheda na kara dharma pApa mana ika sama gharai / / 271 / / zubha aru azubha barAbara lekha, zAstra prazAstra eka hI pekha / deva adeva vicAra nAhi, heyAheya na tana mana mAMhi / / 272 // hAlAhala pIvata sukha vahai, mahA mUr3ha mithyAtama gahai / jar3a cetana jAna sama rUpa, so vahirAtama durgati kUpa / / 273 / / antarAtmAkA lakSaNa jo jita satra vivekI hoya, sakala vicAra vedatA soya / tatva atatva zubhAzubha jAna, deva adeva bheda kara mAne / / 274 / / satyAsatya puNya aru pApa, inako bhinna lakha paratApa / mukati kugati mAraga do pakSa, jAne, so aMtarAtama dakSa 275 / / bIcameM jo zeSa sAta zubha guNa sthAna haiM unameM mokSamArga para avasthita madhyama antarAtmA hai| antima teraha evaM caudahaveM gaNasthAnameM tInoM jagata ke jIvoMke dvArA parama sevya paramAtmA prayogI evaM sayogI rUpase vartamAna haiN| - jo ki bhUta bhaviSyat evaM vartamAna tInoM kAla meM dravyabhAva prANoMse jIvana dhAraNa karanekI zakti rakhatA hai vahI yathArtha jIva hai| pAMca indriya; vacana kAya; Aya evaM ucchavAsa niHzvAsa ye saMjJI jIvoMke dasa prANa haiM / prasaMgI jIvoMke manako chor3a kara zepa no prANa hote haiN| aisA buddhimAnoMne kahA hai| cI indriya jIvoMke pATha hI prANa kahe gaye haiM, unameM eka aura karNandriya
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- - vahirAtmA-aMtarAtmA kA varNana 1 saptabhaMgI kA varNana gautama kA Agamana aura prapana kA pUchanA /
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. ka/523 295 AR ba AAMA - - - sva zrI 1008 devAdhi deva bhagavAna mahAvIra svAmI ke samava zaraNa meM indra indrAnI ne bhAkara bhagavAna kI stuti kii| bhagavAna sadA sukha sAgara meM mAna rahate haiM unheM leza mAtra duHkha nahIM hai| aura yaha manuSya loka upamA rahita hai yahA~ loga zoka (duHkha kA) tyAga kara dhama dhyAna karate hai|
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ anaratha sakala jagata meM jeha, hAlAhala viSa jAna teha / inako jaba jiya dhoya bahAvaM, antarAtma taba pragaTa kahAvai // 276 / / karma hatanako udyama kara, rAgadveSa indriya pariharai / siddha samAna dhyAna tana dhAra, prAbhyantara nirmala kara sAra // 277 / / pAtama dravya deha kara bhinna, jAna hi bidha bheda ravanna / jathA kasoTI sone kasai, tase antarAtamA lasa / / 278|| sukha saravArathasiddhi prajaMta, phira pAvaM pada thI parahaMta / antarAtamA dRr3ha jaba hoya, taba paramAtama ko abaloya / / 276 / / paramAtmAkA lakSaNa paramAtmA do diya jehAsakA puni nikala neh| divya deha so sakala bakhAna, niSkala deha vivarjita jAna // 28 // sakala paramAtmAkA lakSaNa vAti karma jina kInaM cUra, nava kevalalabdhI bharapUra / nara sura sava seve tina pAMya, aru dhyAve guNa citta lagAya // 261 / / saba hita kahaiM dharma upadeza, bhavyaniko tArata parameza / divyaudArika tana thira thAya, aru atizaya maMDita hai prAya // 22 // ghAmata varapAvata soya, bhavyanako sukha karatA hoya / tAkara svarga mukti phala lahai, prathama sakala paramAtama kahai // 283 / / niSkala paramAtmA kA lakSaNa prapTakarma nirabhakta pradhAna, muratihIna jJAna guNa khAna / tIna jagata dira, nivarma sadA, mahA aSTaguNa bhuSita tadA // 284|| tInalokapati pranamaiM pAya, muktitanoM kAraNa ura lAya / jaga cUDAmaNi nirmala nAma, niSkala paramAtama mukhadhAma / / 28 // bahirAtmA mAdi kA guNasthAnoM meM vibhAga ava bahirAtama utakiTha jAna, guNasthAna pranamau tihi thAna / madhyama lahai dutiya guNathAna, aru jaghanya tojI paramAna / / 286 / / jo jaghanya antara mAtamA, gaNasthAna cothau viharamA / madhyako sAlama lau vAsa, dvAdaza lauM utkRSTI bhAsa // 27 // paramAtama gaNathAnaka doya, terama caudama jAno soya / guNasthAna tana zibapada ramai, parama siddha tinake pada namaiM / / 288 // gaNasthAnoM kA samaya nirUpaNa dohA aSTamate dvAdazama lauM, para tI paravAna / antamuharata tithi sabai, ina pAThoM guNathAna / / 286 // caturatha sAgara tIsa traya, paMcama terama sRSTa / koTipUrva vasu varSa-ghaTa, prathama anAdi aniSTa // 26 // sAsAdana guNathAnakI, SaTa pAvali paravAna / paMca laghu kSara jAniye, tithi caudama guNathAna // 26 // atha jIvasamAsa nirUpaNa dohA sabai jIva saMsAra meM, caudaha bheda pramAna / tAkauM kacha vivaraNa likhauM, bhAkhyau zrI bhagavAn // 262 / / kI bhI kamI ho jAtI hai / isI prakAra te indriya jIvoM ke sAta prANa (netra ko bhI chor3a dene se hote haiN| do indriya jIvoM ke nAsA (nAka) hIna chaH prANa aura ekendriya jIvoM ke to bacana evaM jihvA do indriyoM ke hIna ho jAne se cAra ho prANa kahe gaye haiM / aparyApta jIvoMke aneka prANa haiN| isa bAta ko mAgama se jAna lenA cAhiye / isa jIva ko buddhimAnoM ne nizcaya tapa ke dvArA upayogamayI, cetanA svarUpa, karma, no karma, bandha mokSakA akartA, asaMkhyAta pradezI, amUrta, siddha samAna praura paradravyase rahita kahA hai| prazuddha nizcaya nayake dvArA yahI jIva rAgAdi bhAva karmokA kartA aura Atma jJAna se hIna hokara karma phaloMkA bhoktA hai| vyavahAra nayake dvArA yaha jIva prAtmA dhyAnase rahita hokara karma evaM zarIrAdi nau karmoM kA kartA hai| yahI sAMsArika jIva 487
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI jagameM jiye jIva eka lau, prathama bheda yaha jAnau bhalo / thAvara aru basa kahai balAna, dvitiya bheda yaha jAna pravAna // 263 / / thAvara aru bikalatraya hoya, paMcendrIya tRtIya baha joya / cArauM gati meM galaM sadIva, nautho bheda jAniye jIva / / 294 / / ekendriya do indriya jAna, tehindraya caturindriya mAna / paMcendriya haiM jaga vikhyAta, paMcama bheda sunau yaha bhrAta / / 15 / / thAvara paMca eka trasa jAna, paTakAyI yaha bheda bakhAna / thAbara paca vikala ika soya, pandriya jula sAno hoya |26|| dhAvara patra vikala ika ThATha, sainI aura asanI pATha / pAcauM thAvara vikala su tIna, paMcendriya juta naba gana lIna / / 17 / / pRthvI cauka vanaspati doya, pratyekahi sAdhAraNa soya / tIna vikala paMcendriya eka, eka daza bheda kahe jaga Teka / / 2 / / thAbara paMca sUkSma aru thUla, ghasa juta eka ekAdaza mUla / so daza thAvara vikala ju eka, paMcendriya mila dvAdaza bheka // 29 // ve hI vidhi thAvara daza jAna, ara vikalatraya eka bakhAna / saMjJi asaMji paMcandriya soya, seraha bheda pragaTa ye hoya // 30 // ekendriya sUkSma aru thUla, tIna vikala paMcendriya mUla / saMzI asaMjJi juta saba sAta, parajApata aprajApata gAta / / 301 // yaha vidhi caudaha bheda pramAna, saba saMkSepa kahai guNathAna / aura bheda aMva sUniye mitta, jima nAza saMzaya bhavi citta / / 302 / / dohA pA~co thAvara vikalatraya, aru nigoda dvaya jAna / nara sura nAraka pazu sahita, caudaha bhUta juThAna // 303 / / caupAI aba unabIsa ju sunahu samAsa, pazvI cauka nigoTada bhAsa / ye chaha bheda sUkSma aru thula, tAke bAraha vidha guNa mUla / / 304 // vanaspati dvai bheda pramAna, sUpratiSThita apratiSThita jAna / vikalatraya bhApahi vidha tIna, paMcendriya saMmano manahIna // 30 // e unIsa parajApata jAna, phira aparajApata ju bakhAna / kahai alavidha prajApata soya, saba samAsa saMtAvAna joya // 306 // dohA aba samAsa aThAnave kahauM jathA prati dekha / viyAlIsa thAvara sabai, mura do nAraka lekha / / 307 / / vikalatraya nava bheda gana, nava' mAnuSa parajaMta / tiracahi cauMtIsa bhana, lisyau tinahi virataMta // 308 / / caupAI pRthvI cauka nigoda ju doya, sUkSama bAdara bAraha hoya / vanaspati dvai bheda khAna, sapratiSti apratiSThina jAna / / 306 / / caudA parajApataye lahai, aprajApata caudA hI khai| caudA anadhi prajApati eha, thAvara kahai viyAlisa teha // 310 // svarga nArako doya prakAra, prajApate aprajApata sAra hai indriya teindriya jAna, caturindriya vikalatraya mAna ||311 / / prajApate aprajApata soya, jaladhi prajApata / nava' hoya / aba tirajaMca sUno cautIsa, paMcendriya meM kahai jinIza / / 312 // prArajakhaNDI garbhaja tIna, jala thala nabhacara e suna lIna / sainI aura prasanI teha, parajApata aprajApata eha // 313 / / apane indriyoM dvArA Thage jAne para adbhuta evaM upacarita vyabahAra nayase ghaTa-vastra pramRti - vastuproMkA nirmAtA hai / yaha pra. sanudghAtake binA saMkoca evaM bistAra zaktise prApta zarIrake barAbara haiN| dIpakase isakA tulanA kI jA sakatI hai / vedanA, kaSAya, vaikrayika, mAraNAntika, taijasa, AhAraka kebali samudghAta ye sAta prakArake samudghAta kahe gaye haiN| inameM se tIna tejasa, pAhAraka evaM vali samuddhAta yogiyoM ke hote haiM aura zeSa cAra samudghAta sampUrNa sAMsArika jIvoMke ho sakate haiN| isa 488
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ sanmUcrchana thala jala nabha jAna, sainI aura asainI ThAna / parajApate aparajApate, aru alabdhi haiM te paramite / / 314 // doya thoka ye tosa bakhAna, garbhaja sanmUcrchanake jAna / bhogabhUmiyA doya prakAra, thalacara nabhacara garbhaja dhAra // 31 // parajApata aprajApata kahai, cAra mile saba cautisa lahai / aba samAsa nava mAnuSa ganI, bhogabhUmiyA prathamahi bhanau / / 31 / / dutiya kubhoga bhUmi nara joya, mleccha khaMDake tIjA hoya / parajApata tInahi pahicAna, aprajApati ko kahI pramAna ||317 / / prArajakhaMDa manuSa paramite, aladhi sahita aya prjaapte| ehI nava vidhi mAnuSa jAna, saba mili aMThAnavahi bakhAna // 31 // dohA aba samAsa suna avara vidhi, bhASe gomaTasAra / tinahi bheda saba baranahU, SaTa uttara saya cAra // 316 // soraThA pazu ikasai teIsa, narakamAhi aMThAnayaM / nara teIsa vidhi dIsa, zataka vahattara devagati / / 320 // pazugatike 123 bhedoM kA varNana caupAI pRthvImA bheda bAlAna kogana pI vArSika parajAna / pArI pAvaka pavana ju hoya, vanaspati sAdhAraNa doya // 32 // nitya nigoda itara so sAna, sarva bhae sAtauM paravAna / sUkSama thUla caturdaza eha, aba pratyeka vanaspati keha // 32 // supratiSThita apratiSThita doya, tAke bheda suno budha loya / dUba bela aru choTo vRkSa, tasbara aura kaMda paratakSa // 323 // paMca bheda su pratiSTha bakhAna, yahI rIta apratiSThita su jAna / yahai pratyeka vanaspati bAsa, saba bhaye daza bheda samAna // 34 dohA jaba ina mAMhi nigoda hai, taba supratiSThita jAna / jAhi nigoda na pAiye, so apratiSTha kahAna / / 325 // jAti dazauM paratekakI, ve caudaha cauvIsa / paraja aparja pralabdhike, sabai samAna kahIsa // 326 / / caupAI parja aparja alabdha samAna, caudA aru caubIsa bakhAna | e nava bheda sabai paranae, bahatara mili ikyAsI bhae // 327 // karamabhUmi tirajaMca vikhyAta, garbhaja saMmarchana do jAta / garbhaja paraja aparja pravIna, alabadha do sanmurchana tIna // 32 // sainI paMca asainI paMca, dasauM bheda jalacara tirajaca / dasauM bheda thalacara pazukAya, dasauM vyomacara ur3eM subhAya // 32 // e saba tIsa karma bhU Thaura, bhogabhUmi prayake anna aura / thalacara nabhatra ra sau chaha Thaye, paraja aparja duvAdaza bhaye // 330 / / sabahi biyAlisa kahai vicAra, ve ikyAsI prathamahi dhAra / ikasa Upara teisa jAna, pazugati meM saba yaha pramAna // 33 // N jIvake svabhAva guNa kevala jJAnAdi haiM aura vibhAva-guNamati jJAnAdi haiN| tathA isa jIvake nara, nAraka evaM devAdi paryAya vibhAva paryAya aura zaraNa hIna zuddha pradeza khabhAva paryAya haiN| pUrva zarIrake vinAza evaM anya zarIrakI utpatti-kAlameM eka hI yAtmA hai ataeva utpAda, vyaya evaM dhrauvya tIna bheda kahA gayA hai| isa prakAra jinendradeva mahAvIra prabhune aneka naye bhedoMke dvArA gaNaghara gautamakI darzana vizuddhike liye jIva tatvakA upadeza kiyaa| isake bAda jinendra prabhune pudagala, dharma, adharma, AkAza evaM kAlake pA~ca bheda yukta ajISa tattvakA vyAkhyAna Arambha kiyaa| rUpa, rasa, gandha sparzavAle pudagala dravya ananta hai aura pUraNa galana 489
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA naraka sAtake jAniye, paTala sakala unacAsa / paraja apaja aMThAna, jo samAsa prakAza // 332 / / caupAI bhogamiyA tIna vidhAna, uttama madhyama jaghana bakhAna / cauthe kubhoga bhaminara thAna, pAMcau maleccha khaMDa pahicAna paraja aparja dasoM ThaharAya, prAraja khaMDa sunI yaba bhAya / paraja aparja alabdhi ja tIna, e teraha naragati meM lIna 334 dohA garbhaja parja aparja dui, sanmana nahi labdha / tina utapati bhavijana sunau, yaha saMsAra bhavAbdha // 335 / / aDilla nAra joni kuca nAbhi kAMkha meM pAiye / nara nArI ke matra mAMhi tthhraaiye| maradA meM ganmarchana sainI jiiyraa| alavadhi parajApate dayAdhara jiiyraa||236|| nArara joni juna nAbhi kAla meM pAyo / nara nArI ke mantra mAhi laharAiye / .. dohA vezaTha paTala ja svarga ke, bhavanapati daza jAna / vyantara pATha prakArake, jyotiSa paMca pramAna // 337|| bhaya chiyAsI thoka saba, paja aparja ganeha / zataka bahattara sUra asura, jIvarAmAsa bhaneha // 338 / / ikasai chayAsI parja nita, titanai aparaja soya / alabadha jiya cautIsa hai, causaya paTa saba hoya // 33 // niyata eka cetanamaI, bhada saraba vyavahAra / nizcaya aru vyavahArako, jAnanahArA sAra / / 340 / / paryApti prarUpaNa caupAI parajApati SaTake kahi nAma, AhAra prathama chAyau abhirAma puni zarIra dhAra jaga jIva, dUjI parajApati dhari lIva // 341|| diyako bheda ja lahai, tIjI parajApati saMgrahai / zvAsa usvAsa dhara puna tahA~, cautho parajApati so gahA ||34| te jaba jIva sujAna, parajApati paMcama paravAna / bhASA lahi bharapUra ju soya, chaTThama parajApati taba hoya / / 343 // jApati kahI munIza, ina bina aparaja jIva ganIza / jo parajApati pAya vinAza, sa alabdha parajApata bhAsa // 44 // prANa prarUpaNa indriya pAMca mana vaca kAya, zvAsa usvAsa ja bala puna pAya / ina hI sI kahiye daza prANa, jAnI jIva tanoM saMsthANa // 45 // saMjJA prarUpaNa aba suna saMjJA cAra prakAra, bhaya maithuna parigraha AhAra / inameM jIva' rahyo hai bhUla, prAtama zakti vinA jaga tUla // 346 / / svabhAva honeke kAraNa unakA nAma sArthaka hai| sAdhAraNataH pudgalake aNu aura skandharUpa do bheda haiM ina donoM meM jo ki avibhAgoM hai vaha aNu kahA jAtA hai aura skandhake to aneka bheda haiN| athavA vahIM pudgala sUkSma-sUkSma bhedase cha: prakArake ho jAte haiN| unameM se paramANu rUpa eka to sUkSma-sUkSma hai jo netroMse nahIM dekhA jA sakatA / pATha dravya karmarUpa pundala skandha sUkSma pudgala haiN| zabda, sparza, rasa aura gaMdha sUkSma sthUla pudgala haiM / chAyA, cAMdanI, dhUpa ityAdi sthUla sUkSma haiN| jala agni ityAdi bahutase sthUla pudgala haiN| pRthvI, vimAna, parvata gRha ityAdi sthUla-sthUla pudgala haiN| ye pudgalake cha; bheda hue| sparzAdi bIsa nirmala guNa paramANa 430
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ upayoga prarUpaNa aATha jJAna aru darzana cAra, e bAraha upayoga vicAra / so pUraba baranyau satra bheda, yaha upayoga thAna vina kheda / / 34711 atha dhyAna nirUpaNa mArtadhyAna prArata raudra dharma aru zukla, cAra dhyAna ye nAma mulka / tinahI ke saba soraha DAra, aba suna prArtadhyAna vidhi cAra / / 348|| bhalI vastu ko hoya viyoga, iSTaviyogI prathama niyoga | rAdA vikalatAmeM mana rahai, dutiya aniSTa saMyogI yaha // 346 / / pIr3A citana tIjI jAna, du:kha vilApa karai dura dhyAna / agalI socata socata mara, nidAna baMdha cautho saMcare // 350|| raudradhyAna rudradhyAna aba sunaha jU mitta, cAra aMga tAke suna citta / hisA karata dharai prAnanda, hiMsAnandI prathama kUvandha // 352 / / maSAnanda dujo avaloya, bolata jhaTha sukhI bahu hoya / corI sAdhana managhara prIti, cauryAnaMda tRtIya anIta // 352 // sevata viSaya halAsI soya, baMbha maMda cothau yaha hoya / aba suna dharmadhyAna ke cAra, eka ekataM sukha adhikAra // 353 / / dharmadhyAna kevala ukta jIva saradahai, prAzAvicaya svarga sukha lahai / (a) pAya vicaya dUjI guNa khAna, karmanAza udyama amidhAna / / 354|| pahala karma udaya pahicAna (a) pAka vicaya tIjI guNakhAna / tIna loka nara AkRti mAna, saMsthAnaka cauthau yaha dhyAna // 3553 zukla dhyAna zakla dhyAna cAroM pada kahai, tahAM mohako prIti na rahai / jogArUr3a par3e siddhAnta, mAtama guNa niNavAre saMta / / 356 / / pazama Daka zreNI visarAma, prathama vitarka Adi pada nAma / upazama chor3a kSapaka car3hi jAya, lokAloka prakAza karAya / / 357 / / prakRti tirezaTha nAza nahIM, bAko rahIM ? pacAsI tahoM / pragaTyo kevala guNa ujjarI, aMga vitarka nAma dUsarI // 358 / / javahi bahattara prakRti nazAya, jinavara prAyu nikaTa raha jAya / hai mana baca sUkSama tihi ThAma, sUkSama kriyA tRtIya pada nAma ||356 / / anaMta catuSTayako parakAza, teraha prakRti karI taba nAza / paMca laghakSara parimita saba, praSTa karma DAra mi tabai // 36 // tana taja bhaye mukti ke rAya, vyuparata kriyA nivati kahAya / cAra dhyAnake soraha pAya, so varanai saMkSepahi lyAya / / 361 / / dhyAnakA vizeSa nirUpaNa aba inake suna bhedAbheda, mana nirodha prAtama nahi kheda / prathama dhyAna piNDastha anUpa, so varanauM dhara pAMca sarUpa / / 362 // pRthivI jala praru pagni ju vAyu, nabha ye paMca tatva thira lAyu / jo muni dhyAna pArAdhana dharai, padmAsana cita kara // 363 // pRthavItatva nirUpaNa madhyaloka jo giradAkAra, kSIra samudra taha kara vicAra / zabda taraMga rahita thira rUpa, tAmeM citai kamala anapa / / 364!! hema varaNa dala kara hajAra, kezara abara parAga ju sAra / jambudvIpa sama kamala su lasai, citta bhramara tA Upara base // 365 / / meM haiN| ye svabhAva guNa kahe jAte haiN| skandhameM vibhAva guNa kahA gayA hai| zabda, aneka taraha kA bandha, apekSAse sthUla-sUkSma cha: prakArake saMsthAna, andhakAra, chAyA sAtapa, udyota ityAdi pudgaloMke vibhAba' paryAya haiN| paramANunoMmeM svabhAva paryAya hI rahate haiN| isI prakAra zarIra, mana, zvAsocchvAsa aura indriyAM bhI pudgalake paryAya svarUpa haiN| ye sabhI pudgala-paryAya jIvana-maraNa aura sukhaduHkha Adi rUpameM jIvoMkA aneka upakAra kiyA karate haiN| skandhoM meM arthAt ekatrita paramANu puMjameM kAya-vyavahAra kI bahuta apekSA hai tathA paramANumeM upacArase kAraNa hone kI apekSA kAyapanA kahate haiN| 461
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala kaNikA cita itI, meru UMcAIke parimitI / tApara ika siMhAsana cayA, candrakAnti mana sama kiraNayA / / 366 / / nija sarUpa tApara baiThAri, zAntarUpa prAkulatA TAri | rAgAdika pariNAmahi tyAga, karana kSapaNa hita anubhava rAga / / 367 // pRthvI tatva tanI yaha rIti, sAdhai munivara parama pavIta / yaha piNDastha prathama hai aMga, mana samudra jala rahita taraMga / / 368|| jalatatva nirUpaNa kara mana abhrapaTalako dhyAna, jinasauM jaladhara kahe pravAna / varasAvana ati bhaya rahi chAya, aru pracaNDa dAmina pahirAya / / 366 / / dhAra nahiM bhU parimita chayo, indra dhanuSa juta pAvasa jayau / pavanAkula baraSata jalavida, muktAphala vata ujvala canda ||370 // jaladhArA kabahuM prati ghora, kabahU thUla mahA bara jor| ihi vidhi varaSa rahe jala sadA, zuci amRta jala snAvai tadA // 371 / / tA jala karma dhuli bahi jAya, amRta zotala iha vidhi prAya / varuNa tatva yAhI sau kahai, karma tApa imi zItala lahai / / 372 / / agnitatva nirUpaNa cite huka kamala dala sola, nAbhisthala dala kara kalola / dala dala prati svaramAlA thapa, a i u Rla pramAna jahA~ diy||373|| sakala dalana para pherata jAya, aMtara rahita mahA munirAya / phira yA kamala tanI kaNikA, arha maMtra kara guNa thakA // 374 / / rephavaMta kara dIpata soi, ham AvaMta parama avalAI / dhyAna karata vA repha majhAra, nikase zikhA dhUma niradhAra / / 375 / / phira phaliMga chaTaM cAmAMhi, bahuri agni jvAlA adhikAya / hRdayakamala ko dahe su Agi, adho badana sI vasudala lAgi / / 376 / / vasadala aSTakarma so jAna, jari vari bhasma hoi tihi thAna / phira vaha agani bAharI hoi, tAko rUpa kauna avaloi // 377 // svastikavata rakAra cau phaeNra, kaMcana sama prajvalita ghanera / maMtra anAhata ta pragaTAya, dhagadhagAta so agani jalAya // 378|| amala aSTadala' bhasama karAya, phira svayameva zAMta ho jAya / yaha piMDastha tRtiya guNa mAra, agni tatva kahi kara upacAra ||376 / / pavana tatva nirUpaNa jahAM race tana amara vimAna, tAmeM baiTha kara muni dhyAna / cala pavana taha prati gambhIra, tiracho bahai halAvaM ghora // 30 // dhana bahu garajeM ati bhayabhIta, Adhe jahAM karana raja zIta / sakala bAri jo dei ur3Aya, phira so vAri zAMta ho jAya / / 381 // prAkAza tatva nirUpaNa ghAta rahita nirmala jU zarIra, karma kala ka tanI nahi pIra / avikArI anarUpI soya, siddha samAna prAtamA hoya // 382 / / cita dharai aisI nija kAya, siMhAsana baiThAre lyAya / atizaya aru pratihAraja jahAM, puNya prakRti phala sagare tahAM // 383 // indra sakala sevata kara jora, jaya jayakAra hota cahuM ora / yaha piNDastha paMcamI rIti, so sAdhe se manakI jIti ||34|| mana caMcalatA jaba miTa gaI, paMcama gatikIprApati bhaI / jo na hoi manakI gati Tora, vRthA sakala dhyAnahi kI daura // 3 // dohA mana nirodha jahaM paMcavidha, kaho dhyAna piNDastha / jAte ziva-mAraga sugama, prAge sano padastha unakA joki jIva padagalakI gamana kriyA meM sahAyaka haiM vahI dharma dravya hai| dharmadravya, matihIna, kriyAhIna aura nitya hai| jisa prakAra jala machaliyoM kI sahAyatA hI karatA hai preraNA nahIM, bahI avasthA isakI bhI hai| jo ki jIva pudgalakI saMsthiti meM pathikoM kI chAyAke samAna sahAyaka hotA hai, vaha adharma dravya hai / yaha adharma dravya bhI mUrtihIna, kriyAhIna aura nitya haiM / prAkAza, davya loka aura praloka ke bheda se do prakArakA kahA gayA hai| yaha sampUrNa dravyoM ko sthAna dene vAlA hai aura yaha bhI aisA hI matihIna hai| jitane sthAna meM dharma, kAla, pudgala aura jIva rahate haiM utaneko lokAkAza kahate haiN| isake atirikta anya dravyoM se 462
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ + SARAN LEARN A. Mad padastha dhyAna niruupnn| padastha dhyAna nirUpaNa /
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ TUHURA MAN padastha vyAna kA varNana / padastha dhyAna kA vrnnn|
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ padastha dhyAna nirUpaNa aba suna sakala padastha vicArA, sAthai zivapada kara vihArA / mAtrA baMcana akSara tano, prAdi siddha saba zobhA ganI / / 3-7 / / tinako dhyAna vRtta munirAya, jathAjugata jyoM beda kahAya / SoDaza dalako kamala anupa, cita nAbhimadhyatA rUpa ||3|| dala dala prati tahaM raca vicitra, svara haiM soraha parama pavitra / aprAiI uhi Uzubha ganI, aura jukta RR sa la bhanau / / 3 / / e ai po po pramaH jAna, e soraha svara je parabAna / phira citavaM kamala ika aura, jAkI hai hiradai meM Thaura // 36 tAke dala gana vIsa ru cAra, madhya kaNikA rUpa apAra / ku ca Tu tu pU haiM varaNa patrIsa, tApara racaM dhyAnako Iza / / 111 // badana kamala vasu dala para race, ya ra la va Adi varNa vasu savai : anukrama umasa pradakSikara, yala dala prati akSara anusaraM // 362 / / maMtrarAja avalaMbe jIva, hrIMkAra dhara hadai sdiiv| yaha vidhi varNamAla uddhara, dvAdazAMga vANo bala karai // 3 // zrata samudra tara lAge tIra, jJAnatanI taha dosai bhiir| esaba patra ru udara sameya jo dhyAve jogI cita ceta / / 2 japata jAsU sUkha ruci prAnaMda, pragaTa tIvra pragAna jyoM manda / kuSTa na rahai na udara vikAra, kAsa zyAmako Ane hAra kA yA bhaba prajanIka jiya kara, prAge ko ziva-sukha vistaraM / sakala padanako rAjA jAna, saba tatvanako Iza vakhAna // 366|| aisau maMtra anAhata rUpa, sunau tAsako parama sarUpa / grAdi Urdhva rephA jA zIsa, madhya bindu rekhA rajanIza kI je nava varNa pUrva kahi tana, ini mili maMtra anAhata bhane / maMtrarAja yAhI ko nAma, candrakalAsama hai abhirAma / so baha kamana kaNikA mahi, dharikaM japaM na karma rahAya / jina sarUpata citata aina, niramala bhAjita mahimA baina / yAho maMtra tanoM kara dhyAna, bhaya sarvatra sarvagata jAna / jJAna boja jagavaya karabaMda, mitra mahezvara saba sukha kaMda / / 4|| janma agni kI jahaM utapAta, jalayara sama karatA suni dhAta / jina liin| mukhata ikavAra, khayo paMtha ziva pAyo sAra / / 401|| janma marIrahako vistAra, tina su mUlate diyo ukhAra / maMtrarAjako sAbana rUpa, baraNa sunAU vimala anUpa ||402 / / madhya rUpa totA thala jJAna, tAse rUpako kara tahaM dhyAna / lAvaM mukha paMkaja phira tAhi, tAlu raMdhra puna viva pramatabinda tahAM paya paraSAya, natra patra phira darasa pAya | alakha vATa brahmANDa vidAra, jyotiSa maNDala kara vihAra // 404 / / zazi tAkI saravara nahi hoya. kachuka tahAM raha uchala soya / karma kalaMka tanoM tama jAna, bhavako bhramanAzaka nirvAna / / 4 / / phira pAbe vaha parama sthAna, juga dhruvalatA ju bhASI jAna / pUraka recaka kuMbhaka tIna, pavanabhyAsa travidha paravIna / / 406 / / paraka jahAM pavana khaicAya, kuMbhaka rahai acala tana lAya / recaka jaba hI jiya nirakAra, dhyAna aMta bhArata niradhAra // 4071 / (aha maMtra) vA maMtrahi kuMbhaka kara cita, arha zabda sunau birataMta / sakala tyAga ihi vidhi yaha japaM, sapane ha na dRSTita kSapai // 408 / / jAko prAdi prakAra sarUpa, madhya bindu juta repha anUpa / aMta hakAra diye guNavAna, parama tatva yAko yaha jAna / / 406 / / pahile cita saba kara jukta, karai dhyAna phira unata mukt| phira citai jimi candA rekha, tAko cuti suraja sama pekha / / 410 / / maMtrarAja citana gaNa sAra, janma maraNa bhavasAgara pAra / bAla agra sama phira citava, nihace hU ika cita saMbha maNimA Adi aSTa jo siddhi, hoi pragaTa bahu lakSmI vRddhi / sakala surAsura caranana navai, zivapada lahi cArauM gaNa vamaiM / / 412 / rahita kevala mAtra prAkAza hai usako alokakiAza kahate haiN| yaha alokAkAza ananta, amarta, kriyAhIna aura nitya hai| ise sarvajJoMne dekhA hai jo ki dravyoMkI navIna aura prAcIna avasthAke rUpa badala dene vAlA hai vaha samayAdi svarUpa vyavahAra kAla hai| lokAkAzake vibhinna pradezoM para ratna-rAzikaH samAna jo eka-eka aNu pRthak-pRthaka kriyAhIna hokara sthira rUpeNa avasthita haiM una asaMkhya kAlANuoMko jinendra prabhune nizcaya kAla kahA hai| dharma, adharma jIva aura lokAkAzake asaMkhya pradeza haiN| kAlake 463
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala kanikA cahaMdi paMga, ghoDA / ( zranAhata maMtra ) ravi hATakavata raMga vA mastaka so hai vRnda, jaise nirmala puraNa candra phira kaha kamala ja dhyAnI laya bujadala dakSina de taba vaha varSA amRta hoya, bahuri kamala mukha rAkhe soya adhika jyoti tAkI gAya buddhi na sake tAhi yaramAya vidyA jala nija tArana kAja hai yaha maMtra prataccha jahAja jo dhyAnI dhyAve hi roti dhyAna karata chaha mAsa vilAsa jaba vAyara vIteM hi bhAMta, saba mAnandamayI so hoya, pragaTa svayaMbhU jAna vilAsa, madhye kaNikA sthAna maMtra anAhata rAkhe mana || 413 / / tA mukhataM yamuta varapaI dhyAnI muni tAko nirakhaI // 414 // yahUri umAra simiko miTi adhikAra ||413|| tAlu rante phiri nikasAya, juga bhruvalatA virAjaM Aya ||416 / / sakala surApura nAvaM ghIsa vizva ko doSa nI / / 417 apa cAlako ne nAgadamana samayocita bhane / / 418 / / dhUma zikhA mukhataM nikalAma pragaTa dhyAna ko rAma // 41 // taba dIjaM jyAlA ko phAMtatA pIche pragaTe padAta taba dekhe jina mukha sAsyAta // 420|| paMcakalyANaka darazI soya prabhA pujako sUrajavAna, bhavya kamala jAte sukha khAna || 421 / / nidrA moha tana kiya naash| bhavasAgarake pAra pahuMcca baiThe mukti zilApara kaMca ||422 // ( iti anAhUta maMtra ) ( maMtra ) / pranami maMtra sumiro phira pisa, OMkAra jo parama pavitta parameSThI sama ihiko jAna, bIcaka bIca tanaM unamAna sakala surAmura pUjita pAya, candra rAmAna diyaM mukhadAya jyau citaM vA zukla sarUpa, karma nirjarA va anUpa / jambu varaNa jaba jo dhyAhI stavana RddhisipAhI dukha dAvAnalako jo meha. jJAnadIpa pahuMcanako geha ||423|| hRdaya sukaMja kaNikA rahai, svara vyaMjana veSThita lahala hai ||424|| mahAtatva manoraja nAma, kumbhaka dhyAna karo abhirAma || 422|| jo siMdUra varana mana gharaM, sarva jagata cita kSobhita kareM // 426 // jo koi citaM jala raMga, dveSa taje vidyAyala paMga // 427 // aruma varaNa saba sukha jAna, OMkAra guNa kar3e baDhAna yA samAna jo nahi iSTa juga phaladAtA iSTa aniSTa ||428|| ( OMkAra iti pravacana maMtra ) 1 sumire biyA tribhuvana sAraddhi siddhikI hai dAtAra for pitta jATa sthAna, jo dhyAvetAko kalyAna hai prasanna gaMbhIra bakhAda, himakara va amRtako khAna / / 426 // sakala kAmanA pUraM soma, pohana mohana yAyeM hoya // eoit ( hrIM iti siddhi mantra ) sudhAsiMdhu taM nikasI bhrAya, candra rekha tama tAsa pradAya rahe saha mAlake Thaura, jo dhyAve dhyAnI ziramaura // / 431 / / amRta barasAye huM aura janma vanoM jvara jo nAzaka dhanamAla, parama lAlabata sukhI rasAla ||432|| maiM karma pradeza nahIM haiM; kyoMki vaha svayaM eka pradezI hai / isIlie kAla ko chor3akara zeSa pAMca dravya asti kAya kahe gaye haiN| ina pAMcoMmeM chaTheM kAla ko milA dene se jina mata ke chaH dravya pUrNa ho jAte haiM / dravyoM kI itanI hI saMkhyA nizcita kI gayI hai| jitane zrAkAza kSetrako eka pudgala paramANu vyApta kara le utane hI sthAnako eka pradeza kahate haiM / saMsArI jIvoM karma jisa rAgAdi rUpa malina pariNAmase Ate haiM usako pariNAma bhAvAstava kahA jatA hai / bure pariNAma vAle jovake jo kAraNoM dvArA pudgaloMkA karmarUpa meM AtA hai vaha dravyAsava hai / Avake midhyAtva prAdi kAraNa vistAra pUrvaka pahale ke anupekSA prakaraNa meM hama kaha zrAye haiM / inake bheda aura tatvakI vahIM samajha lenA cAhie jisa rAga dveSa rUpa dhAtmAke pariNAmase karmajA vAlA hai vaha pariNAma bhAva bandha haiM bhAvabandha hI ke kAraNa jIva zrIra karmakA paraspara baMdha jAnA dravyavandha hai / vaha dravya bandha prakRti sthiti, anurAga aura pradeza I 464 /
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ / phira guru karani namaskAra lAMchana jA bhanI citaM zveta kamala dala pATha tAsa karNa vasu akSara pATha siddhAcArya upAdhyA sAdha, cAra vidiga dala racyau agAdha jAke dhyAna muktipada bAsa, bhaye kevalI para vizvAsa pApapaMkaje prANI paraM mA sumarina te saba ubaraM jina tara kIno pApa hajAra, jIvatanI hiMsA ju apAra ika zata zrAdavAra je japai prabhutA kara saba jagameM diye T (candrarezA iti sAMtamaMtra) pUrakacata hi kaMja makAra, paMcazurana ke nAma pradhAna ( namo arahaMtANa, Namo siddhANaM, Namo AiriyANaM, namo uvajjhANaM, Namo loe sabhya sAhUNaM iti sakasa vidhanamiTi jAMya, karma nAzi zivapada hi lahAI tAke karaNa saphala hai sAta, dhyAvata hI ( Namo arihaMtANaM iti anAdi maMtraH ) pitaM paNa akSara sAra pothyAkSari vidyA nAma le pahuMcA zikke dhAma // 441 / 1 SoDaza zatavAra japeM budhavAna phira eka citta kara prIta hoya upAsa eka phalamIta // 442 // (siddhAcAryopAdhyAyanAbhyo namaH iti SoDazAkSara maMtra) 1 jAhIM sumira sumira saba joya, hoMhi pavitra ju bhaMga sadIva ||433 // Namo arihaMtANaM jina nAma, ghara catuSTa digadala ke dhAma // 434 darazana jJAna carana tapa jAsa, cita parAjita maMtrAsa ||435|| jA guNa vaha na sake jogeza, aura kahe te bAula meSa / / 436|| yA sama uttama aura na jAna, bhavasAgara meM kRpA nidhAna ||437|| yA maMtra hi ArAdhe so jo tirajaMca naraka nahi hoI || 438|| eka upAsa tanoM phala hoi, karma kAlimA DArI khoya ||436 / / parAjita maMtraH) upaje avadAta // 440 // sugarI sakala mantra ko Iza, ziva kaNTha kaMja AkAra dharAya, paMkaja puNyazAlinI karma vinAza se pahuMcA puna paDarI vidyAsunI huI kamala ghara lAko suno| jo sahaja tIna bAra hoya upArA tanoM phalasAra 11443|| jAke guNako kahI na ha // 444 // sA siddhi sAdhana ke eha ( iti paDakSara maMtra ) avicala bAsa arahaMta - siddha mAragako dIpa saroza pravaraNa nAbhikamala para dhyAna, mastaka para hisi varana bakhAna || 445 || hRdaOMkAra lakhAya / vaMdana jalaja sAkAra dharata, yaha zrasiyA sAtha virataMta / / 446 / / (asima usAcAkSara maMtra 1 1) catura varana dhyAve jogendra cAra padAra lahai surendra japeM cAra cAra ju tAhi, phala ika anazanako vana tAhi // 447|| karma nirjarA dharmaM bar3hAya, mile sakala siddhanako jaay| pragaTa samozaraNako Rddhi, aura aneka siddhi kI vRddhi / / 448 // (arahaMta iti mantra ) bIja sakala maMgalako jAna, sumirai jogI hiyameM Ana / zivapada dena harana saMtApa, dina dina vA adhika pratApa || 446 || (savasiddhebhyo namaH iti zreya maMtraH ) jI prAkAra svarako vyAvahIM, so zivapada nizcai pAvahI / japai sumaMtra paMca zatavAra kareM suvRtako phala niradhAra || 450 (kAra iti kAramaMtra) jina mukha udbhava ye saba kahe, jinake sAdhata ruci guNa lahe / aba suna bIjAkSara guNa mAla paMca varana aru tatva rasAla ||451 || thI ganapara zruta sAgara zodha jagata jIva karaNa kiya bodha inako dhyAna kareM jaba koya, hRdayakamala mana thira kara soya / / 452 || vazIkaraNa nahi ina para ghora karma nAza miti siddhi na daura vaMbhana vazIkaraNa ko heta saphala siddhi upajana ko veda / / 453 / / 1 nAmake dvArA cAra bhAgoM meM vibhakta hai| isa Ityako azubha aura anarthotpAdaka kahA gayA hai| bandhayogoM prakRti aura pradeza tathA sthiti aura anubhAga bandha ye do duSTa bandha kaSAyoMke dvArA hote haiN| isa nirNayako svayaM munIzvaroM ne hI kahA hai| jIvoMke mati jJAnAdi uttama guNoMko jJAnAvaraNa karma DhaMka dete haiN| jisa taraha ki kisI deva pratimAko vastrAdi bhAva 465
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ (OM hrAM hrIM hrahrauM haH asiyAusA namaH iti / ) maMgala zaraNa lokottama jAna, cAra bhAMta muni kiyo vakhAna / dhyAve jA citta kara Thaura, tAko mukti ramaNi vara daura / / 454 / / mukti sadana uttuga sthAna, taha car3hitreko e sopAna / jA sumirata yaha aMgorUpa, vAhyAbhyaMtara parama sarUpa / / 455 / / (cattAri pada maMgalaM- (Adi) iti catvAri maMgala maMtra / ) varaNa caturapaza vidyA raMga, tApa nAma napasI ci dema / zaMkA rahita aDola zarIra, aSTasiddhi navanidhiko bhIra // 456 / / makti-badhako dutI jAna, jo milidai siddhanasau mAna / varaNana aura kahAM lauM karauM, rasanA eka cita uccara / / 457 // ( arhatsiddha sayoga kebalI svAhA iti trayodazAkSara maMtra) jAna rAja ko dAtA jAna, tIna bhubanayo nAtha basnAna / ratna car3amaNikI sara joya, sAkSAta saravajJa ja hoya // 45 // tAkI mahimA kahI na jAya, tAsu dhyAna jiya mukti lahAya / jina prANI yAko kiya dhyAna, pahuMce, jAya mukti sthAna / / 456 / / hrIM zrIM ahaM namaH-iti SaDakSara maMtra jo samara paMcAkSara maMtra, karma timira nAzana ravi maMtra / puNya bar3hAvana Rdhi dAtAra, guNa varaNatako pAvai pAra // 460 / (namo siddhANaM-iti paMcAkSara mantra) sarva tatva meM parama sthAna, sakala varanakI mAlA jAna / kleza harana hai mantra punIta, sumarai zivapada jAya atIva // 46 // OM namoDate kevaline paramayogine'nantazuddhipariNAma bisphuraduruzukladhyAnAgnirdagdhakarmabIjAya prAptAnantatranuSTAya saumyAya zAMtAya maMgalAya varadAya aSTAdazadoSarahitAya svaahaa|) (iti varNamAlA maMtra) vasa dala tanoM kamala mana raca, tApara caraNa ATha le kharca / dala dala prati ika nyArI jAna, tejavata jimi dIse mAna / / 462 // praNaya Adi paradakSiNa deya, ikazata adhika sahasra ganeya / ihi vidhi aSTa rAta lI japa, ekacitta hai jogI tapai // 4 // karma kalaMka tAhi taji jAya, hiMsaka jIva' na najara parAya / praNava sahita jo kIjai dhyAna, zraddhi siddhiko dAtA jAna // 464 // praNava tahAM taji dhyAvaM koya, karma nazAya ju zivapada hoya / prabhutA kahaloM kahA~ bakhAna, sakala siddhiko janoM khAna / / 465 / / phira citaM ika zazi grAkAra, praSTa kamala dala udara maMjhAra / dala dala prati ika barana dharAva, tinake nAma kaho smjhaay||466|| ( Namo arahatANa-iti aSTavarNa maMtra) prAdi praNaba aru zunya maMjhAra, anta anAhata maMtra vicAra / tIna bhavanako tilaka kahAya, nAsA agra dhyAna ThaharAyA pragaTa jJAna aSTa guNa saMga, jaba cintaM ikacita abhNg| zukla varaNa tihiko dhvAveya, mukti vadhU niha pAyeya |YEET (OM hrIM-iti dvivarNa mantra) dvau dvauM praNaba dharai do Thaura, duha Dhiga hrIMkAra hai aura / tinake bIca haMsapada dhyAya, sabake madhya strI hai prAya ||REEll mahA vIrya hai yAko nAma, dhyAve eka-citta abhirAma / mana cIte pAvai phala soya, DArai sakala karma mala dhoya // 47 // (OMOMhIM haMsa strI hrIM OM iti mahAvIrya mantra) japa mantra jo karmana hana, rAga dveSa Adika je bhane / saMsArI saba dukha visarAya, anucitau phala prAtama pAya // 471 / / raNase Dhaka diyA jAtA hai / jisa prakAra apane kAryake nimitta rAja daravAra meM jAne para dvArapAla roka detA hai usI prakAra netrAdi ke darzana karmako darzanAvaraNa karma roka dete haiN| manuSyoM ke vedanIya karma madhuse cupar3I huI talavArake samAna haiM isake dvArA pratyalpa sarasoMke barAbara to sukha milatA hai aura bAdameM meru parvatake samAna bhayaMkara evaM mahAn duHkha grAgharatA hai / jisa prakAra kI madirA ko pIkara jIva madonmatta hokara kisI ko kucha bhI nahIM samajhatA, usI taraha ajJAnI jIvoM ko mohanIya karma sampUrNa darzana, jJAna 466
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImadbhAdivardhamAnAntebhyo namaH ) phira cityo mana muni gaMbhIra, vidyAvAda udhArana dhiir| mukti mukti ko hai prabhirAma, siddhina kahiye tAnAma ||472 // siddhi' iti siddhi cakra mantra ) mahAvIra sukha udabhava jAna vidyA kalpavRkSako mAna varana nasake nAma phala koya, jayapi zratako pAThI hoya // 473 / / vidyA jape nirantara sadA, yAmeM antara hoya na kadA | aNimA Adi zraSTasidhi dhanI, zrutasAgara pAragabahu ganI ||474 || tIna kAlako darasI jAna, sakala tatvako pUrana jJAna siMha Adi je prANI krUra rUpa se rahe hajura 475 // kle jiNa pArisse svAhA / OM zrI svaI namo namo'haMtANaM hIM namaH / ) (iti tasAkSara vidyAmaMtra / ) OM jonoma taccebhUveza nadisse ko } kari gearer ko maMcAna, zrutasAgara maMtrAkSara guNavAna inako dhyAna kareM munirAya so sarAga dhyAnI kahi vAya // 476 // dhyAna karata pAve nija vastha, yAtaM kahiye dhyAna padastha / jaMtrAdika ko pujana joya, dhyAna padastha nahIM puna hoya // 477 // dohA aSTasiddhi navanidhi sadana, mana nizedhake geha praNava maMtra parimAko dhyAna (OM) doija doya varaNa maMtrAna ( baranI dhyAna para yaha so tithivAra ganeha ||478 // hI ) maMtranAhUta vIjaha jAna (DIkAra) cI paMcAkSara pAceM ko soya.. ( Namo siddhANaM ) chaTako paDakSarI zravaloya (OM siddhemyo namaH) sAteMko saptAkSara ra ||480|| (Namo arihaMtANaM) yAko TAra sarve // 472|| OM Namo parahaMtANa) navamI maMtra navAkSaradhyAva (OM hrIM mahaM namo janAnAm ) dazamI daza akSara lo lAya / (cattAri maMgalapada namaH) mahAvIrja ekAdaza zrAyaOM OM hrIM haMsa strI haMsa hrIM OM OM dvAdaza dhojAkSara maga vAya // 41 // OM hA hrIMhI catura varana paThi jJAna (siddhi // 40 // asi yA usA namaH / teraha trodaza prakSara maMtra siddha sayoga kevalI svAhA ) caudazi caturaMzAvara taMtra (zrImadvapAdivardhamAnAntebhyo namaH) pUraNamAsI SoDaza varSa (hro nabhamaNDalavate nAle candrarekhA namaH) vicAra evaM cAritrAdi dharma kAryoMse eka dama upekSita aura pathabhraSTa banA detA hai ye nitAnta unmatta ho uThate haiN| jisa prakAra kArAgArame hAtha pAMvoM meM baMdhI huI lauha zRGkhalA (bedI) kaMdI ko bAhara jA sakane vAlA upasthita kara detI hai usI prakAra prAyu karma kAmarUpI kArAgArameM banda joga rUpI kaidIko kAyake bAhara nikalane se sadeva ke rahatA hai| vaha kAyama hI jIvoMko duHkha zokAdi nAnA prakArakI ApadAeM bhogane ke liye bAdhya karatA hai| nAma karma citrakAra ke samAnajIyoke dhaneka rUpa banAyA karatA hai| kabhI khitAba kabhI siMha, kabhI hAthI, kabhI manuSya aura kabhI deva ko prakArakI prAkRti pradAna karanA nAma karmakA hI kArya hai / gotrakarma kumhArakI taraha kabhI sarva zreSTha gotra (kula) aura kabhI prati nindanIya gotra pradAna kara detA hai| isI taraha / 467
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAvAsya tosAkSara varNa // / 482 // ( jogge mage sacce bhU de bhanne bhavisseka kle jiNa pAris svAhA OM hrIM svarha namo mamohaMtANaM hI namaH / ) atha vAra mantroM kA vivaraNa aparAjita japa sAdivAra (Namo parahaMtANaM, Namo siddhANaM, Namo dhAiriyANaM, Namo uvajjhAyANaM, Namo nAaisavyavAhUna) somavAra pIThakSAra dhAra (prasiddhAcAryopAdhyAya sarva sAdhubhyAM namaH ) maMgalavAra paDakSara jAna (arahaMta siddha) buddhavAra paMcAkSara dhyAna // 483|| sAusA) caturavara guruvAra jape (arahaMta) (i akSara zani ko ekAkSara paramAna (OM) yaha padastha varaNa zubha dhyAna || 484 // dohA mUMgA motI hema maNi rUpA phatra guthi sUta kapUra vasu bheda mili aSTottara zata jUta / / 482 / / madhyama tarajani nAmikA, tapa baMgurana jaba vAsa aMguThAsI jayamAla ruci, guna eka eka bahU vAsa / / 466 / / atha rUpastha dhyAna varNana caupAI 1 2 aura devasa nAhI kAja haiM devAdhideva jinarAja // 1487 // atizaya mahA tIsa dharU cAra so hai prAtihArya vasu sAra ||408 zrI prabhAvi cuvIsa mahaMta, guNa varaNata ghAve nahi bhranta // 486 // dhyAna karana unahIso jAya, vAmeM kachu nahi saMzaya thAya // 2410|| ava rUpasya dhyAna tuma sunI jA prasAda jinadevahi gunI doSa ghaThAraha rahita jineza, guNa chapAlIga saMyukta maheza (gha) naMta catuSTayako nahi deva, kareM zatendra vAsa pada seva samozaraNa kI Rddhi sameta jo iniko citaM ghara ta dohA jaba na TaraM cita vaha rUpa, taba zivapada hai zaraNa anUpa / jo jagameM nara karato yaha rUpasya anUpa guNa, jina sama bhAtama dhyAna kara yAko abhyAsa kAma pA tAhI ke sama nAma ||461 / / muni, pAva pada nirvAna || 462 // antarAya karma bhI koSa rakSaka (khajAncI) ke samAna dAna lAbhAdi pAMca ko sadeva vighna upasthita kiyA karatA hai| inake vedanIya atarikta aura bhI anya karmoM ko jAna lenA cAhiye / ve svabhAva jIvoMke zrAneke kAraNa haiN| darzanAvaraNa, jJAnAvaraNa, evaM antarAya ina cAra kamoMkI uccattama sthiti tIsa phoTAkor3I sAgarakI hai| mohanIya karmakI uccatama sthiti sattara bor3Akor3I sAvarakI hai| isI prakAra nAma karma evaM gotra karmakI sthiti bIsa koTAkor3I sAgarakI hai| zAyu karmakI utkRSTa sthiti tIsa sAgarakI hai-- jinendra devane isI prakAra ATha karmoMkI atyanta utkRSTa sthitiko batalAyA hai| vedanIya karmako jaghanya sthiti bAhara muhUrtakI hai| nAma evaM gotra karmakI mAU muhUrta tathA anya zeSa pAMca karmoM kI yantamuhUrta jaghanya sthiti hai| sa 468
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ atha rUpAtIta dhyAna varNana caupAI dharma rahina prANI saMsAra, japaM aneka maMtra nirdhaar| siddha sAdhya haiM aura susAdhya, prAriya sahita catura ArAdhya / / 463 / / thaMmana vazIkaraNa pravadAta, ceTaka nATaka vaha upapAta / sAta varNa siddhi muni joya, kATe vimala maMtra avaloya // 464 / / sakala siddhi inahIke dhyAna, aSTa siddhi nava niddhi vkhaan| e saMsAra bar3hAvana sabai, inihIta ziva mAraga dave // 465 / / manakI caMcalatAko rodha, upajAye dUra dhyAna virodha / tAta kimapi maMtra varaNae, manasA rokanako pariNaye / / 466 // prAtama hitakArI jo dhyAna, aba suna tAko karI bakhAna / siddha rUpa ko citavana karo, tAta sakala karma nirajarI / / 467 // hai adhikAra carama rasa chAma, kAya binAza sahaja bisarAma / sadA anAkala parama rameya, anarUpI aru ajapA dhyeya // 46 // tIna bhubana meM rahai rAmAya, jJAna dRSTi vina lakhyo na jaay| bina zarIra hai puruSAkAra, kicita Una carama tana dhAra / / 466 / / jo koI jiyameM karai vicAra, anarUpI ko puruSAkAra / tA saMvodhana guru kahi kathA, siddhi dvArameM varanI jathA / / 500 / / so siddhana sama prAtama rUpa, dhyAve duvidhA dvAra anUpa / rUpAtIta dhyAna yaha nAma, jo lejAya mukti ke dhAma / / 501 // dohA gaga rahita indriya damana, sakala vibhaMga ur3Aya / jIva tanoM vidhAma yaha, rUpAtIta kahAya ||502 // iti dhyAna niruupnnm| 'pratyaya varNana paMca mizyAta prathama ekAMta, vinaya dutiya viparIta trisNt| cauthau hai maMzaya mithyAta, prajJAna paMcamI sunaho bhrAta 11503 / / bAraha avata haiM dukhadAya, tAke nAma sunau samudAya / pAMcoM thAvara vasahi virodha, indriya pAMcoM mana nahi rodha / / 504|| paMdraha joga panIsa kaSAya, saba saMtAvana pratyaya thAya / jabalau inameM rahai ja jIva, pAva nahIM mukti patha sIva / / 505 / / atha jAti sthAna* lakha caurAsI jonI sabai, tAko bheda kahIM kachu sabai / pRthavI vAyu agani jala cAra, itara nigoda nitya avadhAra ||576 // 1 SaTa thoka bayAlisa lakSa, sAta sAta jAnoM paratakSa / banaspati' pratyeka dazAna, vikalatraya paTa lakSa bakhAna / / 507 / / deva nArakI aru tirajeca, cAra bAra milI bAraha saMca / manuSa joni hai caudaha lAkha, saba caurAsI miti yaha bhAkha / / 508 / karmoko madhyama sthiti kaI eka prakAra kI hai aura pramANa bhI unakA mAdhyama hI hai / azubha karmokA anurAga nimba, kAjI, viSa aura halAhala ye cAra prakArakA hai| zubha karmokA anubhAga gur3a, khAMDa, mizrI aura amata ye cAra prakArakA hai| pratikSaNa utpanna hone vAle sampUrNa karmoM kA anubhAga aneka prakArakA hai aura sAMsArika jIvoMko kSaNa-kSaNa sakha duHkha pradAna karatA rahatA hai| sAMsArika jIvAMke sampUrNa prAtma-pradezoM meM anaMtAnanta sUkSma karma paramANa saba jahAM paraspara milakara eka ho jAya una karma paramANoM ke vandhako pradeza bandha kahate haiN| isa pradeza bandhameM duHkha hI duHkha bhare par3a hai / vaha duHkhoMkA samudra hI hai| ina cAra prakArake bandhoMko apanA bairI samajha kara buddhimAnoMko ucita hai ki darzanajAna cAritra evaM taparUpI bANoM se naSTa kara ddaaleN| inheM sampUrNa duHkhoMkA mula kAraNa samajhanA cAhiye / rAga dveSahIna hokara jo ki caitanya pariNAma karmoke Asrava ko rokane vAlA hai vaha pariNAma bhAva --- --- - --- - ----- -- - -- - --- fNascidaramAdusatta va narudasa vilidiemu veva / suraNiyatiriya cauro coddala maNue sadasahassA ||86||-jiivkaanndd / nitya nigoda, isara nigoda, pRthivI, jala, tena aura vAyukAviko pratyeka ko sAta sAta lAkha, vanaspatikArako daza lANa, DIndriya aura narindriyama pratyekakI do do lAkha, deva nArakI aura tiyaMcoM meM pratyekI cAra cAra lAsa tathA manRpoMkI 14 lAkha yoniyA hotI haiN| saba milAkara 84 lAkha yoniyAM hotI hai| 466
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA caurAsI lakha jAti meM, mAta pakSa jiya jaMta / paMca parAvartana dhare, bhaTakai kAla mananta 11509 / / yoga varNana caupAI karana tIna mada pATha prakAra, pAcauM indriya vikathA cAra / sAta vyasana ru cAra kapAya, paMca mithyAta jahAM sarasAya // 510 // yaha chattIsa joga samudAya, ini mili prANI karma bNdhaay| Ave jAya tahAM saba jIva, itara nigodAdika ju sadIva / / 511 / / kula koTi varNana pathivI kAyika vAisa jAna, jalakAyika puna sAta vakhAna / tejakAya taha tIna ma bhanI, vAyu sAta lakha kohi ganI / / 512 // banaspatI pravAisa hoya, ekendriH saya sar3asaTa joya / dvendriya puni sAta ganeha, te indriya taha ATha bhaneha / / 5.13 / / cauindriya nava koDi pratakSa, saba caubIsa bikalatraya rakSa / aba paMca iMdriyako sUna hAla, hai tirajaMca sAr3a tetAla / / 514|| jalacara sAr3hebArA lAkha, puninabhacara saba bAraha bhAkha / thalacara ko do bheda vakhAna, catupada Adi dazahi paravanA / / 515 / / sarI sarpa nava kor3i ju kahaiM, imi tirajaMca sabai srdhai| debana kula chaTa bIsa ja hoya, nArakagati paccIsa hi soya / / 516|| caudaha manuSya tanai avaloya, sakala jIva ikaThe saba hoya / ikasaya lakha ganiye kula koDi, sAr3haninyAnava Upara joDi // 517 // (19650000000000)2 dohA pitA pakSa kula kor3i yaha, caturaviza thAneva / aba jiya gatyAgata sunau, daMDaka caubIseva ||518 / / atha caubIsa daNDaka prarUpaNa saMvara hai| yogI jana jina mahAvatAdi uttama dhyAnoMse sampUrNa karmAnAboMkA nirodha karate haiM unako sukhadAyaka dravya saMvara kahate haiN| saMbarake kAraNa mahAvratoMke dvArA pariSahoMke jotaneke viSayameM pahale kahA jA cukA hai isase puna: piSTapeSaNa karanA ThIka nhiiN| jijJAsunoMko vahIMse jAna lenA caahie| savipAka aura avipAkake bhedase jIvoMko nirjarA do prakAra kI hotI hai| ina donoM meM se munIzvaroMkI avipAka aura anya saba sAMsArika jIvoMko savipAka nirjarA hotI hai| isake pUrva bhI nirjarAkA varNana --- - -- ----- - - - - -- -.. 1. zarIrake bhedako kAraNabhUta no karmavaraNAke bhedako kula kahate hai| bAvIsa satta titiNa ya satta ya kulakoDisagahassAI / goyA puDhavidamAgaNi vAumAyANa parisaMkhA // 113 // koDisapa saba sahassA rAttadvaNava ya aTavIsAI / deviya teiMdiya caridiya harida kAyANaM // 114 // advatterasa vArasa dasayaM kula koDisadasaha mAI / jalacarapakiba cauppaya uraparisappamu gAva hoti / / 11 / / chappaM cAdhiyavIsaM . vArasakulakoDirAvasahassAI / suraNeraithasArANaM jahAkama hoti gayANi // 116|| eyA ya koDikozI sattANaudIya sadasahamsAI / 1SNaM korisahamsA savaMgINaM kulANaM ya / / 117|| jIvakANDa 2. kula koTiyoMkI saMkhyAke viSaya meM anya zAstroMmeM do prakArakA ullekha milatA hai| gommaTasAra jIvakAMDameM 16750000000000 saMkhyA batalAI hai| gommaTasArake gAthA Upara uddhata kiye jA cuke hai| parantu kavivara dyAnatarAyajI ne apane gharacA zataka grantha meM kula koTiyoMkA sAma00000000000 vatalAyA hai| yahAM granthakatani bhI usI AdhAra para ukta sadhyA kA nirUpaNa kiyA hai| dyAnatarAvajI kA kavitta yana hai padhvIkAya bIsa doya jala sAta teja tIni, yA sAta tarubIsa AyapatmAniye / be te cau indro sAta ATha nava khaga vAra. jalacara sAkhAnI dasa jAniye / / sarIsRpa nava nArako pacIsa nara cautha, devatA bIsa kula kAri mAniye / doya korAkoI mAhi Adha lAva kAzinI nihArika dayAsa bhAva Anime ||32||--crcaacaatk / gommaTasAra meM manuSyoMkI 12 lAkha aura yahA~ 14 lAkha batalAI hai, isalie do lAsakA antara donoM nirUpaNoMmeM par3atA hai|
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA nArakagati hai prathama hI, bhavamapati daza jAna / jotika vyantara, teramau caudaha svargahi thAna / / 516 / / thAvara pAMcoM, bikalatraya paMcaindriya tirajaca / caubIsI mAnuSa ganI, kahIM bheda aba ratra / 520 / / caupAI nArakakI gati prAgati doya, nara tirajaMca pacandriya hoya / jAya asanI pahilA laga. mana vina hiMsA kara mana panaM / / 521 / / sarIsarpa dujo lauM jAya, tIjaM lI nabhacara pahuMcAya / sarpa jAya cauthI loM sahI, nAharako paMcama jina kahI / / 522 / / nArI chaTa meM lauM so jAya, nara zrara maccha sAtalI thaay| yaha to nArakakI gati kahai, aba sUna bhAgati jihi vidhila hai||523|| sAtama naraka nikasa ke koya, para gatimeM Ave dukha joya / pravara naraka sabake kar3hi jIva, nara para pazugati lahai sadIya . / 524 / / chaTTama naraka nikasi koi jIva, samakita lahai nipApa atIva / paMcama te nikasyo muni hoya, cauthe ko kevala dhara soya / / 5 / / tAjaiko nikasgo zani koya, tIrthakara gaTa dhAra soy| aisI vidhi prAgati pahicAna, sAta naraka kI kahi bhagavAna // 526 / / teraha daMDaka deva nikAya, tinake bheda sunau mana laay| nara tirajaMca paMcendriya binA, aura na kAhU surapada ginA / / 527 / / deba marai gati paMca lahAhi bha jala taru nara tirabara mahi / duje svargasu Upara deva, thAvara hoya ma kahiye eva / / 528 / / sahasrArataM UMcI surA, marake hoya su nihalai nraa| bhogabhUmike tira aru narA, dUje devaloka taM parA / / 526 // jAyaM nahIM yaha niha kaho, devana bhogabhUmi nahi lho| karamabhUmiyA tirajaga jato. zrAvaka vrata dhara bArama gto||530|| sahasrArata para tirajaMca, jAya nahIM tajaha parapaMca / avrata samyagdRSTI narA, bArama ta Upara nahi dharA // 531 // anya tapI paMtrAgani sAdha, bhavanatrika te jAya na bAdha / parivrAjaka daMDo hai teha, paMcama para nahIM upajeha // 532 // paramahaMsa nAnA paramatI, sahasrAra kAra nahi gto| mokSa na pAvahi paramato mAMhi jana binA nahi karma azAhi / / 533 / / zrAvaka arajA aNuvrata dhAra, bahura zrAvikA ganI vicAra / solaha svarga para nahi jAya, aisI bheda kahIM jinarAya // 534 / / dravya liMgadhArI se jatI, navanavaka Upara nahi gtii| nava anudiza prama paMcottarA, mahAmunI bina pora na dharA / / 535 // kaI vAra deva jiya bhayo, tinameM kaI pada nahi layo / indra bhayo na zacI hU bhayo, lokapAla puna kabahuM na dhayo // 536 / / para lokAntika bhayau na soya, nahIM anuttara pahuMcau loya / e pada laha bahu bhava rahi dhare, alpakAla meM mukti su barai / / 537 / / gatyAgatya deva gati yeha, aba naragatike bheda suneha / caubIsoM daMDakake mAMhi, mAnuSa jAya ju saMzaya nAhi // 538 / / muni pada dharai hoya ziva Iza, mAnuSa binA na munipada dIsa / gati paccIsa kaho nara Iza, manuSa tano bhASA jogoza // 536 / / Agata muni bAIsa ju soya, tejakAya ama bAyu ju kAya / ina vina pIra sabai nara thAI, gati paccosa pAgato bAI // 540 / / yaha sAmAnya manuSyakI kaho, aba suna padavIdhara ko sahIM / torthaMkara ko do yA gataH, sura nAraka ta Ava sato // 54 // phera na gali dhArai jagadIza, jAya virAja jagake zIsa / cako adhacakrI aru halI, svarga lokata prAba valI // 542 / / inakI prAgata eka hI jAna, gatikI rIti ju kahIM bakhAna / cakro ko gati tona ju hoDa, svarga naraka aru zivapada joi||543|| vistArazaH kara diyA gyaa| punarukti doSake bhayase punaH yahAM ullekha nahI kiyA jaataa| jo pariNAma mokSAbhilASI jIvoMke sampUrNa karmoM meM nAzaka hA~ vahI atizuddha pariNAma hai / usIko jinezvara mahAvIra prabhune bhAbamokSa kahA hai / antima zukla dhyAna ke prabhAva jJAnamaya AtmAkA sampUrNa karmajAlase pRthaka hojAnA ho dravyamokSa hai| jisa prakAra ki pApAda mastaka aneka bandhanoMse baMdhe hue puruSa ko sava bandhana khula jAnese atyanta harSa aura sukha prApta hotA hai usI prakAra asaMkhpeya karma bandhanoMse jakaDe dvArA jovako mokSa mila jAne se vaha Iba nirAkula hokara ananta aura akSaya sukhako prApta karatA hai| karmose cha? jAneke vAda mati hIna jJAnavAn ati nirmala pAtmA svabhAvata: urddhagati honeke kAraNa Upara siddhAlaya meM jA pahuMcA hai| vahA~ jAkara nidhi
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa dhAra to sura ziva doya, mara rAjyameM naraka hi hoya / Akhira pahuMce pada nirvAna, padavI dhara ye bar3e pradhAna // 544 / / adhacakI ke doU bheda, hari pratihari nAraka gati kheda / rAjyamAhi ye niha mare, tada bhaba mukti paMtha nahi dharai / / 545|| prAkhira pAveM jinavara loka, puruSazalAkA zibake thoka / balabhadranakI dauyahi gatI, svarga jAMya hai ke zivapatI / / 546|| tapa dhAra ye nizcaya pAya, mukti pAtra ye zruta meM ThAya / kulakara nArada rudra ru kAma, jinavara tAta mAta pada nAma / / 547 / / inakI Agata dhata te jAna, gatake bheda ju kahauM bakhAna / kulakara deva loka hI lahaiM, pArada rudra adhopura gareM / / 546 // madana madana hRta svarga ju koya, koI tadbhava zivapura hoya / tIrthakarake pitA prasiddha, svarga jAya kai hU~ haiM siddha / / 546 / / mAtA svarga loka hI jAya, Akhira zivapura bega lahAya / ye saba rIti manuSa ko kahI, aba suna tirajaga gati kI sahI // 55 // pacendriya pazu maraNa karAya, caubIsoM daNDaka meM jAya / caubIsoM daNDaka te maraM, pazu ya hoitI nAhi na karai / / 551 // gati bhAgatI kahI caubIsa, paMcendriya pazuko jo Isa / tA paMcama surako patha gahIM, caubIsI daMDaka nahi lahau // 552 // vikalatrayakI daza hI gati, dazaprAgati kahi thI jgptii| pAMcau thAvara vikalatra tIna, nara tirajaga pacendriya lona ||553 // ina hI dazameM upaja jAya, ina ho te vikalatraya prAya / pRthavI pAnI taruvara kAya, ina hI dazameM janama karAya / / 554|| nAraka bina saba daNDaka joya, pRthavo pAnI taruvara hoya / teja vAyu bhara inameM jAya, mAnuSa hoi na sUtra kahAya / / 555 / thAbara paMca vikalatraya Thora, e nava gata bhASau mada mora / daza teM prAya teja aru vAya, hoya sahI bhAvo jinarAya / / 556 / / ye caubIsoM daNDaka bAhe, hAko ta ra he ' inameM ekai gati ko jIva, inate rahita hoya jaga pIva / / 557|| atha Urdhvagamana varNana prakRti baMdha thiti baMdha ju eva, aru anubhAga pradeza laheva / baMdhana cAra jIvako yeha, cArauM gati bhaTakAvaM teha // 55 // baMdha vijita jaba jiya hoya, Uradha gamana karai taba soya / jaise tuMbI mRtikA lepa, jala meM bar3a rahe bala kSepa / / 553 / / kramasoM leya jAya khiri jabai, karadha gamana kara jiya tavaM / jo lauM cahuMgati baMdhyau jIba, vidiza vaji gati karai sadIba / / 560 // siddha jIva varNana soraThA base siddha saba kheta, jyoM darpaNa meM chAMha hai| jJAna naina lakhi leta, carama naina sau pragaTa nahi / / 56 / / paddhaDi chanda taha aSTa karma mala mukta hoya, ara aSTa guNAtama rUpa joya / vyaya utapati dhrauvya saMjakta tIna, jahaM carama dehata kachaka hIna / / jo athira dravya parajAya koI, tasa hAni vRddhimaya rUpa joya / teI, nava siddhanako pravAna, hai vyaya utapati aru ghocya jAna / / jaba bhava pariNati konI vinAza, taba bhaI siddha parajAya jAsa / niha cala pada pAyo zuddha vAsa, yehi byaya unapati dhrauvya jAsa / / hokara anupama, prAtmajanya, viSayAtIta, AkulatA hIna, siddhihAni rahita, nitya ananta aura sarvottama sukhoMkA vaha jJAna zagerI siddha paramAtmA bhoga karatA hai / ahamiMdra ityAdi deva, cakravartI vidyAdhara bhogabhUmi yA ityAdi, manuSya, vyantarAdi jaghanya deva, siMhAdi pazu ye sabhI jina viSaya sukhoMko bhogate haiM athavA bhaviSyakAlameM bhogage una sabake sammilita viSaya-sukhoMko yadi eka zrita kiyA jAya to usa ikaTThahue viSaya-sukhoM ke samUhame ananta guNA adhika sukha karma hIna hue siddha bhagavAn eka samaya meM bhogate haiN| unakA sukha ananta aura niviSaya hai| aisA samajhakara ai matimAna puruSoM, tuma loga pramAda aura Alasyako chor3akara viSaya janya sukhase ananta guNA adhika sukha prAptiko icchAse tapa aura ratnatraya ityAdike dvArA mokSako prApta kro| isa prakAra indra, vidyAdhara aura manuSyoM ke dvArA pUjita jinendra zrImahAvIra prabhu ne satra bhavyajIva samUhoM ko tathA gaNadharoMko apanI divya madhura
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - jina mukhya jJAna marajAda nAhi, thira rUpa piMDa hai jAti mAMhi / tinako prakAra ika deza hoI, so kahI eka dRSTAnta soii|| ika somamayI punarA banAya, nakha zikha su catura saMsthAna pAya / tana nirAbharaNa puraSAprakAra, sabahI vidhi sundara raci apAra / / pUna mATIsauM imi lepa soya, jaise tana Upara tvacA hoya / baha aMga na khAlI rahai sAra, upacAra kalpanA yaha prakAra // so bhAga mAMhi lIja tapAva, gala jAya moma sAMcI rahAya / aba tA bhItara kI vicAra kaha rahyo tahAM dudha jajana haar|| hai mUsa polako suna prakAza, nabha rahyau ju puruSAkAra lAsa / so jAnI yaha amvara unhAra, tahaM brahmarUpa paragaTa vicAra / / 566 / / para yaha akAza jar3a zUnyarUpa, vaha pUraNa hai cetana cipa / yaha vahameM itanoM phera jAna, AkRti meM kachu antarana bhAna ||570 / / ihi vidhi sijJAtama ko sarUpa, so nirAkAra sAkAra rUpa / dRSTAnta gahai nija hiye dhAra, bhavijana manako saMzaya nivAra ||571|| gItikA chanda zrI vIranAtha jineza bhASau, pragaTa gautama ne kahyo / jIva tantra bakhAna bahuvidhi, bhavya jana mana saradahyau / / vIrya darazana jJAnakI, yaha phera Rma ziva-patha gahai / sAdhu su caraNa karma khaya kara, zAzvata padako lahai / / 572 / / dohA sara nara pada vaMdana sadA, dhyAna dharata jogeza / tIna loka prabhatA liye, pranamI bIra jineza // 573|| bANIse sAta tatvoMkA upadeza sunaayaa| ye hI pUrvokta sAta tatva mokSa jJAna ke kAraNa haiM, darzana jJAnake bIja rUpa haiM aura bhavyajIvoM ke parama upAdeya haiN| kAna laukAntika loka isa nAlI meM apara kI jora se dikhane para am aa lloitreCLENSNE | samAna 2015 rAmAnana PROR vasu vimAna 3307 00000000000+ aSTa pimAna 100 sArasvata nigana ign: PA . 0000027 ctormA himAna 100 refri/-00 in syAma timAna 30 mom te aata pani dhimIna nirmamanimaya 5 gardatoya vimAna karadiyAna 1200 4
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdaza adhikAra maMgalAcaraNa dohA tatvAratha paragaTa karaNa, kevala jJAna subhAna tIna jagata nAyaka namI, zrI sanmati bhagavAna || 1 || caupAI // 2 // phira gautama bole ghiranAtha, tuma svAmI tribhuvana sukhadAya aba ajIba tasvahi kahi bheda bhavijana manako nA taba prabhu mukha vANI uccarI, sakala artha garbhita guNabharI / jIva tatva guNa pUrava rahe, aba saba tatva pradAratha lahe || 3 || ajIva tatvakA varNana dohA pudgala dharma adharma nabha, kAla sahita ye pNc| so jIva jar3arUpa haiM, varaNI tinahi prapaMca // 4 // pud galakA svarUpa caupAI pudgala bheda doSa parakAra saMgha rUpa aNu rUpa vicAratA yora rUpI dara bArI aura rUpI sarava // 5 // barana paMca rasa paMca hi pAU, doya gaMdha saparasa guna ThAu / pudgala guNa ye bosa bakhAna, inataMbaMdha rUpa paravAna // 6 // zrava Nu suniye loya, cheda bheda jAke nahi hoya / agana jalAdika nAza na hUla, zabda rahita pe kAraNa bhUta // 7 // sUkSma thala paTa bheda pramAna zraddhAkara suniye budhavAna sUkSama sUkSama prathama bakhAna, sUkSama dvitIya kahai bhagavAna // sUkSma cUla tRtIya jAniye pUla sUkSama thIthI mAniye pUla paMcamI kahiye nAma, bhUlabUla, chaTTho abhirAma // 2 // karma vargaNA duSTi na Aya so sUkSama sUkSama hi kahAya aSTa karmamaya khaMdha ju hoya. so sUkSama pudgala avaloya // 10 // zabda saparsa gaMdha rasa jAna sUkSama sthUla karo paravAna dhUpa cAMdanI Adi samasta sUkSma yo kahiye vasta ||11|| jala ghRta tela Adi de sarva bUtha thUla rUpa jAnI saba davaM bhUmi vimAna dhAma giri jAna, thUla thUla tAko pahicAna || 12|| 1 / tIna jagatake nAtha jo kevala jJAna niketa vizvabandhu vIreza ke, vizva tatva kahi deta || isake bAda samyaktva evaM jJAnake kAraNa nI padAyoM ko kahA jAtA hai sAta tatvoMmeM pApa aura puNyako milA dene se nau padArtha ho jAte haiN| tIrtheza zrImahAvIra prabhune bhavya jIvoMke saMvega (saMsAra-bhaya utpanna karane ke liye pApa puNyake kAraNa evaM unake phaloMko kahanA prArambha kiyaa| ekAnta yadi pAMca midhyAtya, duSTa, kaSAya, asaMyama, nindanIya prabhAda, kuTila yoga, bArsa- raudrarUpa bare dhyAna, kRSNAdi tIna burI lezyAeM tIna zalya mithyA gurudeva inakA sevana, dharmAvarodha evaM pApopadeza karane tathA dhanyAnya bhUSita AcaraNoMke dvArA utkRSTa pAe hotA hai| jinakA mana dUsaroMkI strI, dhana evaM vastrakI abhilASAne lagA hai, rogase dUSita 504
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA zabada baMdha sUkSama garuva, chAyA tama saMThAna | bheda udota pratApa jUta, vapu prajAya daza jAna / / 13 / / dharmadravya varNana raudradhyAna jiya puda gala jana gamana karAya, dharmadravya taba hota sahAya / jaise mIna cala jala joi, pai apanI icchA kara soi / / 14|| adharma dravya varNana jar3a cetana jaba hI thira hoya, taba adharma sahakArI hoya / jyoM paMDI baiTho taru chohi, jaba uTha cale gahai tava mAMhi // 11 // AkAza dravya varNana kAloka duvidha prAkAza, pUti vijita sadA prakAza / dharma adharma kAla traya dava, pudgala jIva paMca e sarva // 16 // inako deya sadA abakAza, asaMkhyAta paradeza nivAsa / lokAkAza kahAvai moya, parai alokAkAza ju hoya // 17 / / dAya vijita tiSThaM sadA, mUrati hIna kriyA nahi kadA / sohai anaMtAnaMta akAza, gocara kevala dRSTi prakAza ||18|| kAla dravya varNana natana dravya ja jIrana kareM, yaha pravarta samayAdika dharai / ghar3I pahara dina barSa ju jAya, so vyavahAra kAla parajAya / / 19 / / loja prajata asaMkhya ju hoya, eka eka kAlANa joya / ratnarAzi vata zobhaM jahAM, bhinna-bhinna paradezI tahAM // 20 // kAla jIva dagala puna dharma, aura prakAza adharma ju dhrm| ehI chaha darve samudAya, kAla binA paMcAsti ju kAya // 22 // jIva dharma adharama ya darva, te asaMkhya paradezI sarva / nabha ananta paradezI saMta, pudgala saMkhya asaMkhya ananta / / 22 / / kAla eka paradezI jAna, tAte kAla kAya bina mAna / vartamAna lakSaNa hai jAsa, sadA zAsvatau drabya prakAza // 23 // prazna bho garu eka pradezI hoya, kAla kAya vina bhADyau soya / tyoM pudgala paramANU yasai, so sakAya kara kaise lase // 24 // usara kAlANa haiM, alakha asabhya, bhinna bhinna tipThaM suna zisya / aApasa mAMhi mile nahi sadA, tAtaM kAyavaMta nahi kadA // 25 // rUkha caukanAdika gaNa jAhi, te paramANa haiM jaga mAMhi / tatachina khadha rUpa de jAya, yAhItaM pudgala hai kAya // 26 // hai, krodhamohAdi rUpa agni mantapta hai, vivekahIna, dayAhIna, mithyAtva vyApta, pApa-zAstra pravRtta evaM nAnA prakArake viSayoMse vyAkula hai mahA ugra pApake karane vAle hote haiN| paranindaka, prAtma-prazaMsaka aura jo asatya-yukta pApa karmA kA kahate phirate haiM mithyA-zAstrAbhyAsa meM tatpara rahate haiM dharmameM dopa lagAyA karate haiM tathA jo vacana jina-siddhAnta sUtrake viruddha haiM ve pApa saMgraha meM pravRtta karAne vAle hote haiM / jina logAMkA zarIra jaghanya karmoM kA karane vAlA hai, duSTa rUpa hai mArane bAMdhane ke karma meM lagA rahatA hai, bekAra rUpa hai, dAna pUjAdise hIna hai, svecchAcArI hai tapa evaM bratase rahita hai, aise loga naraka ke kAraNa mahAn pApoM ko prora bar3hate haiN| jinendra deva, jina siddhAMta nirgrantha guru jina-dharmI (jainI) inakI nindA karanese bar3A bhArI pApa lagatA hai| isa prakAra jinendra deva bhavya jAvoM ko sasAra se virakta hone ke hetu pUrvokna prakAra se mahApApoM ko utpanna karane vAle nindanIya kamoM kA upadeza kiyaa| daHzIlA strI lokahika ebaM zatru ke samAna bhAI, durvyasanI putra, prANanAzaka parivAra, roga kaSTa, dAridraya, vadha bandhana ityAdi duHkha pApodaya hone ke kAraNa pApiyoM ko hote rahate haiN| pApa hI ke phala se loga andhe gUge bahare pagale kubar3e aMgahIna
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ sArA pradeza mana praDilla paramANa avibhAga ekasau jAniye / ekau jitau zrAkAza pradeza bakhAniye / / kAlANU ika jahA~ dharma adharma hai| pudgala jIva pradeza sabai lahi zarma hai / / 27 / / ziSya prazna dharma adharma aru kAla jIva juta cAra ye / nabha dika daza hi sabai kahI kiha bAMTaye / / haiM ika heta arUpI cAroM dhari laye / pudgala mugati baMta anate kima bhaye / / 2 / / uttara dohA athA eka mandira virSa, bahutaka dIpa prakAza / bAdhA kachu vyAga nahIM, lahai sujasa prabakAza / / 26 / / tase hI paradeza nabha, pUgala khaMdha basAya / jyoM ananta tyoM eka hai, bAdhA lahai na kAya / / 3 / / prAsrava tatva varNana dohA jo karmanako yAtrave, prAsrava kahiye tAhi / bhAva darava do bheda haiM, kahe jinAgama mAMhi / / 3 / / caupAI mithyA pravata joga kaSAya, e sattAvana Asrava prAya / aiseM bhAva jIva jaba kare, so bhAvAsrava karmani dharai / / 32 // tinahI bhAvani kara upAya, pudagala jIva karma pariNAya / baMdhyau tahA~ prAtamA rAma, so hai bhAva ba~dha jaga tAma // 33 // jo cetama paradeza ju kahai, tinapara karma purAne lahai / nutana karma baMdha bahu hoya, dravyabaMdha yaha jAno soya // 34 // prakRtibaMdha thitibaMdha ju dhAra, aru anubhAga pradeza vicAra / prakRti pradeza joga utapana, thiti anubhAga kapAyani juta / / 35 / / bandha tatva kA varNana-prakRti vaMdha nirUpaNa prathamahi jJAnAvaraNI karma, mati Adikapana jJAna ju parma / AchAdai cetana guNa sadA, jane vastra DhAkiye kadA / / 36 / / darazana baraNa dUsarI jAna, nava prakRtini so hai thiti thAna / titakai rokai kAraja saba, jaise dvArapAla napa taba / / 37 / / . kama vedanI tRtIya bakhAna, khaDaga dhAra madhu lipta su jAna / sarasoM vata so mukhya hi karai, merU pramANa daHkha anasarai / / 3 / / mohana karma caturthama lasa, AThavIsa prakRtini kara basa / madirA bata tAko niradhAra, darazana caraNa na hU hai sAra / / 3 / / kurUpa aura sukha hIna hote haiN| isI taraha dUsaroM ke dAsa (nokara) dIna, durbuddhi, nindanIya pApa karmoM meM tatAra evaM kuzAstroM ke abhyAsa karanevAle bhI pUrva pApodaya ke hI kAraNa hote haiN| yaha saba pApa kA hI phala hai| airo pApI paraloka meM atyanta ugra klezoM ko bhogate haiN| ye hI bhayaMkara du:khoM se vyApta sAtoM narakoM meM janma grahaNa karate haiM, jahAM sukhakA leza mAtra bhI nahIM aiso duHkhoMkI khAna tiyaJca yonimeM utpanna hote haiN| caNDAla kula evaM mleccha jAti Adiko bhI aise hI pApI loga pAyA karate haiM / aghAlIka madhyaloka evaM Urddhaloka meM jo kucha utkRSTa duHkha hai kleza hai dargati hai ve saba pApa ke udaya hone se pApiyoM ko hI milate haiN| isIliye sukha ko cAhane vAle pApoM ke bure phaloM ko jAnakara prANa nikala jAne para bhI pApa kI aura nahIM pravRtta hote / isa prakAra arahanta prabhu bhavya jIvoMke pApa ko mahA bhayAnaka phaloM ko sunA kara puNya ke kAraNoM ko kahane meM pravRtta hue|
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12... C sala --- han - KARAMBIRHARA . (Hui jJAnAvaraNI karma darzanAvaraNI karma
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . - - Farmix US h MALAJulluuutrA ..... - -- Nit 2 TITI PAP vedanIya karma mohanIya karma
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17 Iml - - / FACES 35A4 45 . . - Ayu karma nAma karma
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- LAnnar VIANS ReceARL meM aMtarAya karma gautra karma
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - Ayu karama paMcama vikhyAta, cAroM gati sI Ayu dadAta / duHkha sukhya saMpUraNa dhAra, zRkhalavata tihi bhAva vicAra / / 4 / / nAma karama chaTTama jAniye, ki girAnada lihi mAnacitrakAra ta he guNa soya, nara sura nAraka pazu jo hoya / / 4 / / gotra karama kahiye sAtamA, UMca nIca kUla dharaM AtamA / uttama nidya lahai jana tAhi, bhakAra vata kahiye jAhi // 42 // aMtarAya hai aSTama karma, bhaMDAgAro guNa tihi carma / dAna lAbha bhogo upabhoga, bIrja sahita paconahi joga / / 43 / / - - -- ityAdi bastu karmako, hai svabhAva vahu veSa / prakRti baMdha jinabara kahyo, baMdhe jIva pradeza // 44 // sthitibandha nirUpaNa caupAI kAmAvaraNa darzanAvaraNa, vedani aMtarAya thitikaraNa / kADAkor3I sAgara tIsa, so utkRSTa kahI jagadIza // 4 // mohinI karma tanI thiti lidha, koDAkor3I sattara siNdh| Ayu karma utkRSTa bakhAna, taitisa sAgara ko paravAna / / 46 / / koDAkoDI sAgara bIsa, nAma gotra utkRSTa thitIsa / aba jaghanya thitiko paravAna, jUdI jadI saniye badhavAsa kI karamavedanI dvAdaza jAna kahI muharata ina unamAna / aSTa maharasa nAmahi gotta, yaha jaghanya thiti tinako hota / 4 / / paMca karama je zeSa jaghanya, anta muhUrata thiti para manya / madhyama ke tina bheda aneka, sarva karama bhagata jisa kI atha tripalya pramANa varNana dohA aba traya palya pramANa miti, kaho artha avadhAra / zraddhA kara bhavi jana sunau, mana sandeza nivAra ||50 / / ... caupAI uttama bhogabhUmike bher3a, sAta divasake bAlaka meDa. / tinako roma pATha paravAna, madhyama bhogabhUmi ika jAna ||5shaa madhyama bhogabhUmi vasu dhAra, bhUmi jaghanya bher3a ikavAra / jaghanya bhogabhUmi basu hoi, kamabhumi ika lAhiye soIra ATha romakI loka pramAna, lokha aSTa ika. rAI ThAna / rAI mATha eka tila leha, basu tila ika jaba udara ganeha ||13|| vasu jaba udaraM udara milAya, aMgula eka lahai samudAya / dvAdaza aMgulako paramAna, eka vilAtI kahai bakhAnI doya vilAtI hAtha vizekha, cAra hAtha ika daNDa hi lekha / daNDa sahasa / koza juganau, cAra koza lagha jojana bhanI / mo ika jojana kapa khanAya, bAlayAkRti bistAra banAya / kitanI hI gaharI unamAna, aba suniye vaha kara sajAna kA uttama bhogabhUmi jo bher3a, tAke roma lei saba kher3a / tehI roma khaDa bahu karai, yahI kalpanA manameM vApasI uparyata samparNa pApa kAraNoM ke viparIta zubha mAcaraNoM kA anuSThAna karane se samyak darzana jJAna evaM caritra se praNavata mahAvratoM se kapAya indriya yogoM ko rokane se niyama mAdike dhaSThadAnase parahanta ke pUjanase gara-bhakti evaM sevA karane se sadabhAvanA parvaka dhyAna evaM adhyayanAdi zUbha kAyA se dhamApadaza se cudamAna puruSoM ko utkRSTa dharma kI prApti hamA karatI baMrAgya yakta hai dharmameM ana rakta hai pApase dUra rahatA hai para-cintA se rahita hokara grAma cinlA meM lIna hai deva gAvaM zAstroMkI parIkSA karane meM pUrNa samartha hai evaM kRpAse paripUrNa hai ve utkRSTa puNyAkA upArjana karate haiN| jinake vacana pAMca parameSThiyoM ke japa stotra evaM gaNoM ko kahane vAle haiM prAtma-nindA se yukta evaM paranindA se hona hote haiM komala svara meM dharmopadeza ko karane vAle haTa madhyamAMdA rupa zubhakarmoM ke dAtA haiM aise loga zubha vacanoM ke prabhAva se parama puNya ko prApta karate haiN| isI prakAra jina logoM kA zarIra kAyotsarga (khar3A rahanA) Asana (baiThanA) rUpa hai jinendra bhagavAna kI pUjA meM sadaiva tatpara rahate hai garakI sevA meM prayatna zIla rahate haiM pAtra ko dAna dene vAle vikAra hIna hokara zubha kAryoM ko karane vAle haiM evaM samAnatA ko prApta haiM aise baddhimAnoM kI zArIrika puNya-kAryoka prabhAvase rAmpUrNa Azcaryajanaka mukhoM ko denevAle mahA puNyoM ko prApta karate haiN| jo vastU apane ko anabhihomI vastaoM ko dUsaroM ke liye bhI aniSTa hI samajhanA ucita hai| jo ki aisA samajhatA hai vaha nizcaya'rUpeNa
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA aMgula eka ju romake, bIsa lAkha khaNDAna / sahasa saMtAvana eka puni bAvana adhika pramAna 358|| aise sUkSama sA karai, phara khaNDa nahi hoya / tina romana kUpahi bhara, krUTa dAvi dRr3ha soya / / 5 / / tina romana saMkhyA kahI, aka hi paitAlosa / aba tinako vivaraNa sunI, bhAyA vIra jineza / / 6 / / uktaM ca gAthA "cada mega taya caduro paNa doNhaM ca chakka taya sunna / taya sunnaM basu doNha sunna tapa turiya satta sattaM ca / / sattaM cad jaba paNagaM maiga doNhaM ca mega Nava doNhaM / aggo TThArasa sunnaM aMka paNatAla roma laghapallaM " aba ina aMkanako likha artha, jihi vidhi jina zAsana lahi graMtha / cAra ika baya turiya ju paca, do chaH tona dhari zUnya tri paMca !! zanya pATha do zUnya ju tIna, cAra sAta puni sAtahi lona / sAta cAra nava paMcaha eka, doya eka nava doya vizeka / / 6 / / sAta bIsa e aMkahi dharI, tA para yUnya aThAraha karau / yahI aMka haiM paMtAlIsa, kUpa roma ko saMkhyA dIsa // 63 / / (413452630308203477746512162000000000000000000) sau sau barasa bIta jaba jAhi, eka eka kAr3hI budha tAhi / kUpa udara jaba khAlI hoya, so vyavahAra palya prabaloya // 64|| bhogamiyA nara tiri eba, jyotiSa vyantara bhAvana deva / kalpavAsinI devI soya, vahI palya jIvata krama joya // 65 // zAya palya aisI vidhi kahIM, saba suna sAgara palya ju sahI / laghu jojana' zata paMca pramAna, jojana mahA eka unamAna ||66 / / tAko kupa ju ve ho bhati, lahi vistAra gaMbhIra vikhyAta / pUraba roma eka khaMDAna, tAke aMza zataka paravAna // 3 // tihi romana sau kUpa bharAya, sau baraSaMgata eka kar3hAya / jaba hi kUpa vaha khAlo hoya, taba uddhArapalya avaloya // 6 // tAke aMka tirAnavai hoya, itanI varaSa asakhya ju soya / so daza koDAkor3I jAya, sAgara Ayu kaha yo jinarAya // 66 // devanArako ra kAla paTa kAla, kapanakI thitikA gana hAla / ara kor3Akor3I paccIsa. palyaudhAra roma je dIsa // 7 // dvIpodadhikI saMkhyA jAna, nAmAvali savako pahacAna / tAke aMka gunau budhavAna, aSTottara zata saba paravAna / / 7 / / sAgara palya jAniye yahI, rAjU palya suno aba sahI / jojana mahA lAkha ika jAna, pUraba roti kUpa unamAna / / 72 / / roma aza baha sau guna kara, ihi vidhi mahA krUpa ko bharai / sau sau jaba hI varSa gataMza, eka eka taba kA aMza ||73 / / jayahi kapa vaha khAlI hoya, addhA palya jAniye soya / tAke aMkanako paramAna, ika saya paccAsI ghara jJAna / / 74|| dohA prathama palya saMkhyAta gana, dutiya, asaMkhya bakhAna / asaMkhyAta gana tosarI, yaha jina bacana pramAna / / 75 / / Ava palya laghu prathama hI, madhyama sAgara palya / uttama rAjU palya traya, aba tina ginatI zalya / / 76 // puNyazAlI hai| isa prakAra tIrtharAja zrI mahAvIra prabhu ne upasthita jIva samUhoM evaM gaNadharoM ke sAmane saMvega hone ke liye puNyake aneka prakAra ke kAraNoM ko kahakara puNya phaloM ko kahanA prArambha kiyaa| sazIlA evaM sundarI strI, kAmadeva ke samAna rUpavAna putra, mitra ke samAna bhAI, sUkha denevAle parivAra parvatake samAna hAthI ityAdi vaibhava, kaviyoM ke dvArA bhI avarNanIya sukha, atulanIya bhogopabhoga saumya zarIra madhura vacana dayApUrNa mana rUpa lAvaNya tathA anyAnya duSprApya sukha sampradAeM puNyodaya ke prabhAva se hI prApta hunA karatI haiN| tInoM loka meM dalabha aneka puNya koM ko karane vAlI lakSmI svayaM hI gRhadAsI ke samAna puNyodaya ke prabhAva se dharmAtmAoM ke adhIna ho jAtI hai / lokya pati ke dvArA pUjanIya evaM bhavya jIvoM kI mukti kA kAraNa utkRSTa sarvajJa kA vaibhava bhI puNyodaya se hI utpanna hotA hai| usa indra pada ko bhI buddhimAna puruSa puNyodaya se hI prApta karate haiM jo sampUrNa devoM ke dvArA pUjya hai, sakala prakAra ke bhogoM kA zreSTha sthAna hai evaM aneka uttama-uttama sampadAoMse suzobhita haiN| nidhi evaM bahumUlya ratnarAziyoM se paripUrNa hokara aneka prakAra ke sakhoM ko denevAlI chaH khaMDoMkI lakSmI bhI aise hI puNyAtmAoM kI puNya yogase mila jAtI hai| isa saMsArameM athavA nInoM jagatameM jo bAcha bhI 508
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI eka aMka ko eka hI nAma, zunya dharai daza kahi abhirAma / tRtiya aMka juna saya gani leu, cAra abako sahama bhaneu / / 7 / / SaT graMkana ko lakSa ja soya, pATha aMkabo koDa ju hoya / koDAkor3I moDaza aMza, tAko pramiti padama nirasaza / / 7 / / kor3AkoDi daha padama ja jahAM, aMka ikatIsati ganiya tahAM / tAko nAma kalpa paravAna, itanI saMkhyA kAhi jinavAna ||7|| kalpa karI saya kor3Akor3I, tihi saitAla aMka likhi jor3i / jo vyavahAra patya vA sAta, mo saMkhyAta pramiti yaha ThAna / / 8 / / Adha palya yAhI sau kahai, aba uddhAra palya saMgrahai / saMkhya saMkhyaguna kIjai jora, hoya asaMkhya pramANa bahora / / / / te tirAnave aMkahi ganau, sAgara mAba palya so bhanI / asaMkhya asaMkhya guNa aMkahi dharau, ika saya pacAsI UparI ||dsh| prajA palyA nAma hai soya, so daza kor3A kor3i hoya / praddhA sAgara tAhi bakhAna, do saba aMka ganau baghavAna // 3 // te daza koDAkoDi samudra, sucI eka ganI dhara rudra / pandraha uttara do saya aMka, sui daza koDAkoDi baka // // tAsau kahai jagata dhana ai4, aMka doyasa tIsa pareha / daza kor3Akor3i dhana eha, so jAnau ika pada kahi eha ||5|| aMka doyase ThAni paMtAla, so daza koDAkor3I sAla / jo kahiye jaga theNi pradhAna, graMka doyasai ATha bakhAna 156 / / tAke bhAga sAta kara deva, eka bhAga rAja gani leva / aba saba aMkanako paramAna, likhoM tAhi bhrama nAzana jAna ||7|| aba muharta ko muniye bheva, jihi vidhi rayayau bIra jinadeva / samaya asamaya prAvalI eka, prAvali bAraha khArAhi Taka mAta zvAsa ko stoka bhanei, sAta stokako laba kara lai / ATha ATha tisa lava paravAna, eka ghar3I yo yaha unamAna rhaa| doya bar3I jaba bIte soi, eka muharata kAla su hoi / tAke zvAsa sahana vaya ThAna, sAta sayA ya tihattara jAna ||60|| tAmeM kamo karo vadha dhAra, zvAsa satAsI prAvali bAra / aMta muharata tAkI nAma, Age pIra suno abhirAma || nIsa maharata niza dina joya. pandraha divasa pakSa ika hoya / doya pakSa gata mAsahi eka, dvAdaza mAsa varSa inaTeka 2|| dohA ihi vidhi karamana thiti baMdhyau, sAgara miti utakiSTa 1 pora jaghanya muhUrta gani, tyAgata bhavya aniSTa ||3|| madhyamake hai bheda bahu, tAratamya kara lekha / judI judI saba prakRti thiti, karmakANDa meM dekha // 14|| anubhAga bandha nirUpaNa caupAI aba anubhAga bandha dRi bheda, para azubha suvya dukha kheda / zubhako udaya cAra vidhi budhA, gur3a khAMDahi mizrI jala sUdhA / / || azA bheda pani cAra prakAra, kAMjI bimba viSa traya dhAra / hAlAhala jana cAro geha, inasauM dugna vyA adhikaha / / 66|| chinameM sUkha chinameM dukha hoi, yaha anubhAga vaMdha agloi| ihi vidhi baMdhyA jIva' saMsAra, karmanasoM pAva nahi pAra // 7 // sArabhata paramottama vastu hai aura vaha atyanta durlabha hI kyoM na ho puNyodaya ke prabhAvale tarakSaNa hI prApta ho jAtI hai| isaliye prANiyo ! yadi tuma loga bhI sukha prAptiko abhilASA rakhate ho to pUrvotra puNyoMke anirvacanIya aneka uttamottama phalAko samajhakara prayatna pUrvaka uccatama puNya kamAma pravRta ho jAyo ! isa prakAra pApa puNya sahita sAta tatvoM kA spaSTa vyAkhyAna kacakane ke bAda jinezvara mahAvIra prabhu ne sampUrNa saMsArika jIvoM ke heya tyAja eva upAdaya (grAhya) vastuoM kA upadeza karanA prArambha kiyaa| sampUrNa bhavya jIvoMke hitecchu arhanta zrAdi pAMca parameSThI haiM isaliye joba samUhake dvArA upAdeya hai| nivikalpa pada para pahaMce hara muniyoM ke liye to guNa sAgara evaM siddha purupoMke samAna mAnavAn apanA yAtmA hI upAdeza hai| vyavahAra daSTi pAvaddhimAna purupoMke liye zuddha nizcaya naya ke dvArA sabhI jIva upAdeya hai / vyavahAra dRSTi se sampUrNa mithyAdaSTi mabhavya Sad sakhoM meM lIna pAnI evaM dharma jIva heya (tyAjya) kahe gaye haiN| rAgayukta jIvoMke liye dharma dhyAna ke nimitta ajIva patA kahIM to prAdeya kahe gaye haiM parantu vikalpa hona yogiyoM ke liye to sakala ajIva tatva heya hI haiN| isI taraha pUNya karmakA
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradeza baMdha nirUpaNa jIva pradeza asaMkhya pramAna, pudgala naMtAnata bakhAna / tina paradezana vetana vaMdhyo, darazana jJAna carana nahi sadhyau // 18 // dohA ihi vidhi cAroM baMdha kI, dula sukha bAkI jIya prArakA rUpI , baMdha kATa ziva pIva / saMbara tatva kA varNana caupAI rAgAdika pariNAmana jIva, tyAga tinheM sarvathA sIna / prAsrava tanai nirodhana heta, so su bhAva saMvara kahi deta / / 10 / / dravyAsabako karo nirodha, sohI saMvara dravya parodha / paMca mahAvata samiti ja paMca, tIna gupti daza dharma hi saMca / / 10 / / dvAdaza anupekSA citauna, jaya bAIsa parISaha mauna / e saMtAnava DATa dharai, aisI kriyA dravya sabaraM / / 102 // dohA jaise naukA chidra jata, jala pAve cahaM pora / so karmAbarokiya, saMbara DATai jora / / 103 / / nirjarA tattva kA varNana caupAI vAhayo nirjarA do parakAra, savipAkI avipAkI sAra / savipAkI saba jIvana hoi, avipAkI munivarako joya // 104 / / tapakara bala karmana bhogava, soi bhAva nirjarA taya / baMdha karma chUTa jihi bAra, darba nirjarA kahiye sAra // 105 / / mokSa tatva kA varNana | sakala karama khaya kAraNa bhAva, tAsoM bhAva mokSa ThaharAva / saMpUraNa karmana khaya karai, dravya mokSa avinAzI dharai / / 106 // baMdhyau karma baMdhana bahu jIva, tAkI tor3a bhayo jaga pIva / lokazikhara para kono vAsa, sukha anaMta upamA nahi jAsa // 107 / / ahamindrAdiya devadhirAja, cakrI khaga mAdika nara sAja / bhogabhumiyA pazu parajAya, vyaMtara aura sabai samudAya ||10|| inake saba sUkha piDI karai, eka samaya siddhanako dharI / tau jihi samasara purava mAhi, sadA sukhyakI upamA kAhi // 10 // sapta tatva saMkSepahi kahai, pApa puNya jata nava pada lahai / tAko bheda sunI thira hoi, garbhita prazna zubhAzubha soi / / 11 / / mAnava evaM bandha rAgayukta jIvoM ke liye pApa karma kI apekSA upAdeya kahe gaye haiM aura mumAnoM (mokSa cAhane vAloM ke liye prAsraba evaM bandha donoM hI heya haiM / pApake jo pAnava evaM bandha haiM ve to sarvathA heya hai kyoMki inase vividha prakAra ke duHkhoM ko utpati hotI hai aura svayaM bhI ye apane ApahI utpanna ho jAte haiN| sambara evaM nirjarA saba avasthAmeM sarvathaiva upAdeya hote haiN| inake atirikta mokSa tatva to ananta evaM akSaya sukhoMkA samudra hai isIliye yaha sarvato bhAvena upAdeya hai| isa prakAra heya evaM upAdeya vastuko acchI taraha jAnakAra buddhimAna puruSoMko ucita hai ki yala pUrvaka heya vastuoMse sadaiva dUra raheM aura sampUrNa utkRSTa upAdeya vastuoMkA grahaNa kreN| pradhAnatayA puNyabandhakA karane vAlA samyakadRSTi gRhasthatI evaM sarAga saMyamI hotA hai| kabhI kabhI mithyAdaSTi gRhastha bhI kamoM ke manda udaya hone ke kAraNa kAya kleza pUrvaka bhoga prAptikI abhilASAse puNyabhata pAsava bandhako karane laga jAtA hai| mithyAvRSTi jIva durAcArI hone ke kAraNa koTi koTi jaghanya kAryoM kA prAcaraNa karake mukhyatayA pApAnava evaM pApa bandhakA karane vAlA hotA hai| isa dharAtala para kevala mAtra yogI hI saMvara Adi tIna tatvoMke karanevAle jitendriya evaM buddhimAna hokara ratnatrayase suzobhita ho pAte hai| bhavya jIvoMko saMvara Adi kI siddhi prAptike liye apanA vikalparahita AtmA evaM parameSThI kAraNa hote haiN| pApAkhaba evaM pApabandhake aura apane tathA anyAnya prajJAniyoMkA kAraNa mithyAdaSTi hI haiM / sampUrNa buddhimAn bhavya jIvoM ke samyak darzana evaM jJAna kA kAraNa pAMca prakAra kA ajIba tatva hai| puNyAtrava evaM puNya bandha samyakadaSTi vAloM ke lie tIrthakarakI vimala vibhutiyoM ko dete haiM tathA mithyAdaSTi vAloMke liye ye donoM saMsArake kAraNa ho jAte haiN| pApAlava aura pApabandha prajJAniyoM ko hote haiN| ye donoM saMsArake kAraNa aura sampUrNa duHkhoMke kartA haiN| saMvara evaM nirjarA mokSake kAraNa haiM aura mokSa ananta gukha rUpI samudra kA kAraNa hai| isa prakAra jinendra prabha saba padArthoke kAraNa evaM phalAdiko kahakara praznoMkA uttara dene lge| jo jIva sAta prakArake durvyasanoM meM Asakta haiM parastrI evaM 510
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ pApa pragaTa jagameM dukhakhAna, nizcaya durgatidAyaka jaan| gahai paMca mithyAtva nivara, cAra kaSAya asaMjama pUra / / 111 // sakala pramAda joga thira thAya, sapta vyasana dhAraM adhikAya / AThauM mada garvita draga aMdha, zaMkAdika vasu mala aba baMdha / / 112 // nizadina saranyana aMga durakheDayA durba vi vistrai| kUguru kudeva seva ati karai, yaha bidhi pApa anugraha dharai // 113|| kuTila kRpaNa para dhana hara lei, rAga dveSa laMpaTa adhikei / bhulyau krodha mohavaza pAya, nirvicAra nirdaya dukhadAya // 114 // para nindA nija karai prazaMsa, bacana asatya kahai taji sNsh| karai kugrantha tanI abhyAsa, nija zruta ko dUrya kara hAsa / / 115|| karai akriyA duradhara dIna, pUjA dAna kriyA kara hiin| kUra karama bAMdhe rATha ema, jAne nahIM prAtamA nema / / 116 / / zIla AcaraNa tapa vrata binA, bhavasAgara dukha jAya na ginA / kara pApasauM azubha upAya, ihi vidhi dharai naraka para jAya / / 117 // prathama mAdi saptama parajaMta, lahai duHkhate duHkha ananta / chinaka eka taha sukha ko nAza, dukha baisAMdara ghRta parakAza / / 118 / / mAyAvI ati kuTila su bhramyau, nizi bhakSa paranAra surmyo| mUrakha mahA kumati zruta dharai, pazu aru vRzahi sevA karai // 11 // nitya kara asanAna prabhAta, bhAva prazuddha pragaTa avadAna / jAta kRtIratha ko avagAna, jinavara dharma vahirma kha jJAna / / 120 / / mahA kuzIlI pravata jota, lezyA jinako sadA kapota / ityAdika saba pApa saMjoga, mAnata muda karma rasa joga / / 12 / Arata dhyAna maraNa jaba kareM, gati tirajaMca jAya avtrN| sahai duHsva bahukAla prajaMta, ko kavi varana lahai nahi aMta ||122 // tIrthakara sataguru gunavaMta, jJAnI dharma nato muni saMta / mahAtapodhana cAritra dhanI, sebA bhakti kara tina tanI // 12 // zuddhAzaya jina guNa adhikAya, zrIjita guru sevA uralyAya / ityAdika zubha puNya upAya, prArajakhaNDa manuSa pada pAya // 14 // uttama pada pAvai so tahAM, rAjya vibhUti sukhya ati jahA~ / taha te tapa karaka ziba sadhai, aru puna tIrthakara pada baMdha / / 125 // paradhana kI kAmanA karane vAle haiM bahuta adhika kAryoM ko prArambha karane meM jinakA utsAha rahatA hai, atula sampatti ekatrita karane ke prayatnameM lage rahate haiM, nindanIya kAryoM ko kiyA karate haiM, avAMchanIya svabhAva ke haiM, duSTa prakRti evaM Rra hRdaya hote haiM jina ke citta meM kyA nahIM hotI hai sadaiva bIbhatsa evaM raudra vastu ke dhyAna meM lIna rahakara viSaya rUpI mAMsake liye lolupa hai, jainamata ke nindaka haiM jinadeva, jinadharmI (jainI) evaM jaina sAdhuoMke pratikala rahate haiM mithyAzAstroM ke abhyAsa meM tatpara rahate haiM, mithyAmata ke ghamaNDameM uddaNDa ho gaye haiN| kudeva yA kuguru ke bhakta haiM kukArya tathA pApoM ko preraNA karane meM tatpara rahate haiM durjana haiM, atyanta moha se yukta haiM pApa karma meM paNDita yAnI dhUrta hai dharmadveSI, duHzIla, durAcArI saba pratoM se parAMmukha kRSNa lezyA rUpa pariNAmoM se yaktaH pAca mahApApoM ke karane vAle tathA isI taraha ke aura bhI anyAya bahuta se pApa karmoM ko karane vAle haiM ve hI pApI kahe jAte hai aura pApa karmoM se utpanna pApodaya ke kAraNa raudra dhyAna se marakara pApiyoM ke gaharUpa naraka meM jAte haiN| pApakarmoM ke bhISaNa phaloM ko denevAle sAta naraka haiN| ve sampUrNa duHkhoMke khajAnA hai vahAM ardhanimeSa (mAdhI sekeNDa) mAtra bhI sukha nahIM prApta ho sktaa| jo bhavya jIva mAyAvI atyanta kuTila karor3oM kamoMke karane vAle, paradhanApahArI aSTAyAma bhojI (pAThoM pahara khAnevAle) mahAmUrkha, mithyAzAstroMke jJAtA, pazu-bakSoMke sevaka pratidina pradhikavAra snAna karane vAle zuddha hone kI abhilASA se kRtIrthoM ko yAtrA karane vAle jina-dharma ko nahIM mAnane vAle vrata evaM zIla ityAdise hIna atyanta nindanIya kapota lezyAvAle sadaiva artadhyAna karanevAle tathA pranyAnya nIca kA~meM prIti. rakhane vAle ajJAnI jIva anta meM duHkhako prApta hokara prAtadhyAna se marate haiM aura tiryaJcagati (pazugati) ko prApta karate haiN| pazugati ati ugra sampUrNa duHkhoM kI khAna hai yAyu karma hone ke kAraNa jaldIjaldI janma-maraNa hotA rahatA hai aura ekadama parAdhIna hai vahA~ sukhakA leza bhI nahIM hai| jo jIva nAstika haiM darAcArI haiM paraloka dharma tapa cAritra evaM jinendra zAstra Adiko nahIM mAnate durca ddhi atyanta viSaya-vAsanAoM meM prAsakta evaM una mithyAtvase yukta ajJAnI haiM ve ananta dukhoM ke apAra sAgara nigoda meM jAkara utpanna hote haiM aura ve vahA~ para apane duSTa pApoMke udaya hone se bacana ke dvArA janma-maraNa rUpI anirvacanIya bhISaNa duHkhoMko cirakAla taka bhogate haiN| jo jIva tIrthakara ko, thaMSTha guruoM kI; jJAniyoM kI evaM dharmAtmA mahAtmAnoM kI zraddhAbhakti pUrvaka sevA evaM pUjA sadaiva karate haiM; mahAvatoMkA, ahaMta deva' evaM migranthamurukI prAjJAnoMkA tathA sampUrNa aNubatoM kA pAlana kiyA karate haiM, apanI zakti ke anusAra bAraha tapoMko karate haiM, kaSAya evaM indriya rUpI aparAdhI coroM ko samucita daNDa vyavasthA meM tatpara evaM jitendriya hokara pAta raudra dhyAnoM kA parityAga kara dete haiM tathA dharmarUpI gukla dhyAnoM ke citana meM prayatnazIla rahate haiM, zubha lezyA pariNAma 511.
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMca mahAvata aNuvrata teha, mUni thAvaka pAla dhara neha / je kapAya indriya dRr3ha cora, tinako nAza kara tapa jora / / 126|| dharma zakala dhyAvaM abha dhyAna, pArati raudra nikadana jAna / mana vaca trama dRr3ha dharai virAga, bhavaduHkha bhoga aMgAra tyAga // 127 // kSamA grAdi dazalakSaNa dharma, ityAdika AcaraNa suzarma / maraNa samAdhi sAdha zubha dhyAna, pAvaM amaraloka prasthAna ||128 / / sAgara vRddha tahAM sukha lahai, sapane mAMhi duHkha nahi ghai| mArdava bhAvasahita nija hiya, ara prArjava pariNAmahi kiyaM // 12 // ati saMtoSI sada acAra, manda kapAya citta avikAra / uttama pAtra su dAnahi dei, bhaktibhAva mana meM adhikei / / 130 / / tA phala bhogabhUmi pada lahai. mahA bhoga anupama sukha ghai| puNyatanoM phA ihi vidhi sAra, pAvaM thAvakamuni niradhAra / / 13 / / kAyakaleza vividha prAcara, tapa prajJAna mada je kareM / te para nIca devagati lahaiM, vyantara Adi azubhatA hai / / 13 / / baha mAyAdhArI jagamAhi, vAgI kAmaM tapata nahi kAhi / para dArasI doga vicAra, azabha aMga mada sahita vicAra / / 133 / / mithyAmatI rAga kara andha, mur3ha kuzolI pApa prabandha / te nara mara triya veda lahAya, hoya kuruSa duragaMdhA pAya / / 134|| zaddhAcaraNa zIla paradhAna, mAyA kauTilatA kiya hAna / hiye bicAra catura ati dakSa, pUjA dAna karata paratakSa ||135 / / indriya alapa suNya santoSa, darzana jJAna abhUpaNa popa / puruSaveda te lahaiM mahAna, bhava bhava mAhi kareM apahAna / / 136 // kAma andha lampaTa paratriyA, zIlahIna brata bajita hiyA / nIca dharmarata hai duradhiyA, mAraga nIca prarvatana kriyA // 137 / / so naradeva napaM saka lahai, mahAnuHkhako kAraNa yahai / kAya phala ihi bahu parakAra, dekhyau pragaTa hota dukha bhAra // 13 // je pazu lAdai bhAra ananta, jAta butIratha nirdaya vaMta / te mari hoya paMgugati nida, tahAM lahaiM dukha dAruNa vRnda / / 13 / / jina siddhAMta doSa ati dharai, kumata granthakI vaMdana kreN| paraniMdA suna hararSe aMga, vikathA vacana kaheM mana raMga / / 140 // vAle haiM ve dharma karate haiN| inake atirikta jo ki apane hRdayameM samyak darzanako hArakI taraha mAnakara dhAraNa kiye rahate haiM, kAnoM meM jJAnako kuNDala mAna kara grahaNa kiye hue haiM mastakameM cAritrako mukuTa (ziro bhUSaNa) mAnakara vAMdhe hue haiM, saMsAra, zarIra evaM bhogake viSaya meM saMvega kA sevana kiyA karate haiM, sadaiva vizuddha pAcaraNake lie sadbhAvanAmoM kA cintana karate rahate haiM, ahaniza (dinarAta) kSamA Adi daza prakArake lakSaNa bAle dharmakA pAlana kiyA karate haiM, tathokta dharmakI vRddhi ke liye dasaroM ko bhI dharmakA upadeza kiyA karate haiM be ina saba kAryoMse tathA anyAnya zubha prAcaraNoMke dvArA mahAn dharmakA upArjana karate haiN| pUrvokta kamoMke karane vAle muni hoM athavA zrAvaka sabhI bhavyajIva zubha dhyAmake dvArA mara kara svargako prApta ho jAte haiN| svarga sampUrNa indriya-sukhoMkA samudra hai| vahAM duHkhakA leza bhI nahIM hai| puNyAtmA hI vahAM raha sakate haiM / jo ki samyaka darzamase alaMkRta haiM ve buddhimAn puruSa niyamAnusAra parama kalpa nAmaka svargoM ko prApta karate haiM kintu vyantarAdi bhavanatrika devoM meM ve kadApi nahIM utpanna hote jo ajJAnI puruSa ajJAna tapasyAke dvArA kAya-kleza karate haiM ve vyaMtarAdika devagatiko prAptaho jAte haiN| joki svabhAvataH komala svabhAvI haiM, santoSI haiM. sadAcArI pariNAmI haiM, sadaiva' manda kaSAyI haiM, sarala citta haiM, tathA jinendra deva, guru, evaM dharmAtmAoMkI prArthanA karane vAle hote haiM, mathA aura anyAnya zubha prAcaraNoMse alaMkRta rahate haiM ve uttama jIva pUNyodayake kAraNa pAryAvarta ke kisI ucca kulameM rAjya lakSmI ityAdike sukhoMse yukta manuSyagatiko prApta karate haiM ve aparimita bhogoMko prApta karane ke liye sukha sAmagriyoMse paripUrNa bhoga bhUmi meM janma grahaNa karate haiM / jo ki mAyA pUrNa kAma-sevanase atRpta haiM vikArotpAdaka strI-vepake grahaNa karane bAla haiM, mithyA daSTi hai. rAmA zItalatAsa hIna haiM evaM prajJAnI haiM marane para strI vedake udaya honase strI paryAyako prApta hote haiM / isI prakAra jo striyAM vizA caraNa vAlI hotI haiM, mAyAnArI kuTilatAse hIna hotI haiM, vivekazIla, dAna pUjA prAdi zubha karmoM meM natpara alpa viSaya sakhasaTI satSTa ho jAne vAlI evaM darzanajJAnase yukta hotI haiM, ve hI striyAM mara jAne ke bAda beda karmake udaya hone se paha karatI haiN| jo atyanta vizeSa rUpase kAmApabhoga meM hI lage rahate haiM, parastriyoM ke pIche pAgala hue phirate hai aura sarvadA (din-raat| kAma krIDAmeM tallIna rahate haiM ve napaM sakoMka cinhase yukta hote haiN| jinhoMne pazuoke Upara atyanta adhika bojha lAda diyA hai mArga meM calate hae aneka jIvoM ko binA dekhe hI apane pairoM se mAra DAlA hai. kutIrthoM meM pApa karma karane ke nimitta bhavana aneka pApoMko kamAyA hai ye dayA hIna zaTha purupa marane ke bAda prAMgopAMga karmaka udaya hone se paMgu (lale) hote haiN| saMsAra
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma bacanako karai prabhAva, te bahirA spaje taja cAva 1 jJAnAvaraNI karma udota, pApa sarne kAraNa saba hota // 14 // jina zruta dekha namana nahi kara, para bibhUliko lasa para jarai / karai kudeva kutIratha jAta, para suta dekha mana na suhAta / / 142 / / te nara marakai upaje andha, darzanAvAraNI ko yaha badha / mahAdu:kha kara pIDita teha, bhavasAgara taTa lahata na jeha // 14 // vikathA vacana kahai zaTha sadA, doSa adoSa na samajha kadA / nidata jina zruta sAgara dharma, par3he kuzAstra harSa ke parma / / 144|| jinavara pUjA bhakti na kara, sapta tatva zraddhA nahi dharai / ati prajJAna mAMhi lavalIna te mUkA upaja zrutahIna / / 145 / / jo mana icche ko hI karai, hiMsA pApa garava vidhi gharai / jyoM gayaMda madagatta ajJAna, taise hI bahu nara vina jJAna // 146 / / zrI jinadeva suguru siddhAnta, inahi bhakti supane na lahAta / te nara vikala hoMhi adhikAra, mana jJAnAvaraNo anusAra // 147 // sapta vyasana sebata je kudhI, viSa AmiSa laMpaTa mana mudhI / aura puruSa je vyasana gharai, tinasoM mitrabhAva cita karai / / 148 / / je muni tapa brata prAdika pUra, tina sAdhunite tiSThata dU / nija vapu poSa kara adhikAra, bhugata bhoga vRSabha unahAra // 146 / / nizi bhakSauM aru khAya akhAda, nirdaya vathA karai viSavAda / te nara roga zoka ko gahaiM, vihvala tIvra vedanA sahaiM // 15 // je zarIra mamatA parihareM, tapa vrata dharma dhyAna aacreN| saba jiya jAna prApa samAna, dayAbhAva ura karahi pramAna / / 15 / / duHkha zoka vyApai nahi kadA, te nara sukhiyA upaja sadA / roga rahita saba nirmala gAta, puNya tanoM yaha phala avadAta / / 15 / / logoMkA tiraskAra hotA hai aura nindA hotI hai| jina logoM ne murkhatAvaza dUsare ke doSoM ko binA sune hI svIkAra kara lene kA apanA svabhAva banA liyA hai, IrSyAvaza para-nindA sunane kA eka kArya krama banA rakhA hai, heya zAstroM kI kutsita kathAoM ko sunane kA abhyAsa-sA banA rakhA hai tathA kebalI, zAstra-saMgha evaM dharmAtmAnoM ko doSa lagA dene kA kAma ThAna liyA hai ve jJAnAvaraNa karma ke udaya hone ke phala me bahare hote haiN| jo ki binA dekha hI dUsare ke doSoM ko pAkhoM dekhA' batalAte haiM, kaTAkSake liye netroM ke vikAra utpanna karate rahate hai, parastrIke stana-bhagAdi guptAMgoMko TakaTakI bAMdha kara dekhate hue bhI nahIM aghAte, kutIrtha, kudeva evaM kuligiyoM kA Adara karate haiM ve duSTa netra vAle puruSa darzanAvaraNa karmake udaya hone ke phala se andhe hokara atyanta duHkhoM ko bhogate haiN| jo loga vyartha meM hI strIcarga Adi vikathAnoMko pratidina kahA karate hai, doSa hIna arhata deva, zAstra, sacce guru dharmAtmAoM meM doSa lagAte phirate haiM. pApazAstroMko par3hate-par3hAte haiM, apane icchAnukula' yaza evaM pratiSThA prAptike lie asthira citta puruSa zraddhA evaM vinayase rahita hokara jaina zAstroM ko svayaM vAMcatA hai, dharma-siddhAntake paramottama tatvArthoM ko kutakoM ke dvArA dUsaroM ko samajhAne kI dupcesTAmeM tatpara rahate haiM, ve jJAna rahita mukha jJAnAvaraNa karmake udaya hone ke phala se bolane meM asamartha muka gaMge hote haiM / jo svecchAvA hiMsAdi pAMca pApa kamoM meM pralapta rahate haiM, zrIjinendra deva ke dvArA kahe gaye sampUrNa padArthoM ko madonmattase grahaNa karane ke liye utAvale ho jAte haiM. deva, zAstra, guru evaM dharmake viSaya meM satyAsatyakA bheda na mAnakara samabhAvase zraddhAzIla hokara pUjate rahate haiM, ve matijJAnAvaraNa karma ke udaya hone ke phala se vikalendriya ho jAte haiM / jo vyakti vyasanI mithyAdRSTi vAle puruSoMse mitratA karate haiM, sAdhu mahAtmA puruSoMse sadaiva dara rahate haiM ve pApa-parAyaNa narakAdi gatiyoMmeM paryaTana karate hue punaH durvyasanoM meM lIna hokara mahA ugra pApoM kA upArjana karate haiN| jo ati biSaya-sukhoM meM prAsakta ho kara dharma-hIna ho jAte haiM aura tapa, yama, bratAdise rahita hokara vividha bhogoM ke dvArA apane zarIra ko puSTa kiyA karate haiM, rAtri kAlameM bhI annAdi kA mAhAra grahaNa karate haiM, akhAdya na khAne yogya vastuoM ko bhI khA lete haiM, akAraNa hI anya-jIvoM ko kleza diyA karatA haiM, ve nirdayI pApI asAtA vedanIya kamake udaya honeke kAraNa rogI hokara aneka rogoM kI ugna bedanA se vyAkula hote haiM / jo apane zarIrakI moha mamatA chor3akara taparUpI dharmAcaraNa meM lIna rahate haiM ve anya saba jovoM ko bhI apane ho samAna kara kadApi kisI ko bhI nahIM mAra sakate / ve 'yaha apanA hai, yaha parAyA hai' aisA nahIM cillAte phirate aura zubha karmoke udaya se duHkha, zoka evaM roga rahita hokara sukhazAnti ko prApta karate haiM / jo apane zarIra ko alakAra ityAdi se sajAneko aAvazyakatA nahIM samajhate aura tapa, niyama evaM yoga ityAdise kAyakleza-rUpI vrata kiyA karate haiM, tathA atyanta zraddhApUrvaka jinendra deva tathA mahAtmA yogiyoM ke caraNAravinda kI sadaiva sevA karate haiM ye zubha karmodaya ke prabhAva se alaukika rUpa, guNa evaM lAvaNya se suzobhita hote haiN| jo pazuoMke samAna ajJAnI haiM ve zarIrako apanA samajhakara sadaiva svaccha evaM sundara banAne kI ceSTA meM lage rahate haiM, aneka prakArake AbhUSaNoM se usako sajAte haiM aura zubha prApti kI abhilASA se kuguru, kudeva evaM kudharma kI cATukAritA meM vyasta rahate haiM ve
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ je ihi vidhi kAyakaleza apAra karata puruSa bahu parakAra / / 153 / / puNya prakRti zubha pAya saMjoga, te nara lahaiM divya tana bhoga / / 154 / / hoda kurUpI te dukha pUra azubha udaya para pApa maMkUra / / 155 // rija para niyama doya parakAra / / 156 / I I | te nara subhaga hohi jagamAMhi, saba jagako priya karatA tAhi / / 15 // saha Adi pada dhAre gaye parati dveSa vicAraM sarva / / 158 // tena bhaMga hoMhi pracAra nidata vizva duHkhako bhAra / / 159 / / paMtha pUje kuciva kubeda kundha, vyabhicArI jAne nahi paca / / 160 // niMdaka mahApApako sUra, mazuma udaya durgati aMkura / / 161 sabako dehi sudhi upadeza, tapa aga dharma Adi bahu yeSa / / 162 / / maMda kareM matijJAnAvaraNa, matijJAna jagameM uddharaNa / / 163 / / durAcArA budha hoi kula pATha vistahi khoi / / 164 / / 1 / unako saMskAra nahi kare jama bha nama joga tapa dhare jinavara caraNakamala juga namaiM, paramabhakti juna pApani bamaiM kuguru kudeva kupasaMhi bhavaM sugurudeva bhUta thA tavaM jindara parama bhakti ura para gharamunivara ko kareM tana mamatva nahi rAkheM leza, jotaM iMdriya taskara veSa mana malIna mala lihu aMga, mahA vinAvaza durjana pAya prIti bahu kareM, surajana deza damana gharaM devaM kumata dIkSA jaga jeha, pana vaMcaka udyata ati te satya satya na jAne bheda, gatijJAnAvaraNo yaha kheda tatva asatya vivekI jeha, guvA vacana boleM nahi teha sAra vastuko grAhaNa kareM aura kumati vidhi saba parihare zrIjina pATha paThana nahi kareM, madana garna ura dhareM / 1 zubha karmake udayase bhayAnaka kurUpa hote haiM jo ki jinendradeva, jaina zAstra evaM nirgrantha yogiyoM kI maharniza bhakti meM tatpara rahate hai tapa, dharma, vrata evaM niyamAdi ke pAlana meM datta mila rahate haiM, deha kI mamatA kA parityAga kara sampUrNa indriyarUpI mahA balavAn coroMko jIta lete haiM ve saumya karmake udayase sabake nayanAbhirAma hote haiM evaM bhAgyazAlI kahe jAte haiN| malayukta zarIrako dekha kara jo apane rUpalAvaNya Adi ke abhimAna se muniyoM se ghRNA karate haiM, parastrI kI abhilASAmeM rata rahate haiM apane pAripArika bandhuoM se satya bolakara dveSa mAna baiThate haiM, ve dubhaMga nAma karmake udayase evaM nindanIya dubhaMga daridra hote haiM jo dUsaroM ko dhokhA dekara ThagA karate haiM isa kAryake lie kikhIko sAha dete haiM, deva guru evaM zAstra ke viSaya meM binA tathya kA nirNaya kiye hI apanA dharma samajha kara pUjA bhakti meM tatpara rahate haiM ve mati jJAnAvaraNa kramaMke udaya honese nindanIya, kubuddhi aura mUrkha hote haiM / kina yadi dharmakAryoM meM anya logoM ko bananI jAha diyA karate haiM, matasya evaM tatva vastuoM kA niyama pUrvaka vicAra kiyA karate haiM tathA isake bAda sArarUpapada vastuko grahaNa kiyA karate haiM, saMsAra ko vastuyoM kA parityAga kara dete haiM ve suyogya evaM catura-puruSa zreSTha mati jJAnAvaraNa ke kSayopaza ke kAraNa mahA vidvAna ho jAte haiN| jo duSTa prakRti puruSa jJAnAbhimAnavaza par3hAne yogya vyaktiyoM ko bhI nahIM par3hAte haiM jAnate hue bhI jayanya dharmoM meM pravRtta rahate haiM, kalyANakAraka nAma chor3akara dhanya kuzAstrAMko vidyAko par3hAte haiM, tathA zAstra nindita kaTu evaM parapIr3aka evaM dharma hona asatyapUrNa vacanoMkA bolA karate, ve zruta jJAnAvaraNa karmake phalase atyanta nindanIya bora mahAmUrkha hote hai| jo loga sadaiva svayaM to yA binAgama ko par3hate ho hai sAtha ho dUsarIkI bhI par3hAte haiM tathA kAla ityAdi grATha prakArako vidhiyAMse jaina zAstroMkA vyAkhyAna kiyA karate haiM, dhArmika Adeza ke dvArA aneka navyajIvoM ko jJAna pradAna karate haiM evaM svayaM bho ni dina dharmakAryane tatva rahate hai, kaNakArI satya vacanoM ko kahate haiM satya vacanakA prayoga kadApi nahIM karate ve anAvaraNa karmake manda ho jAne se jamadAdarA vidvAna ho jAte hai jo loga isa sasAra, zarIra evaM sampUrNa bhogAMse virakta hokara jinendra deva tathA guru zreSTha vacanoM ke prabhAva se uttamAttama guNoM kA evaM parama dharmakA apane mana meM nirantara cintavana kiyA karate haiM, dhAnaMda dharma yatirikta kuTilatA itpAdikA apane hRdaya kadApi svAna nahIM dete ve zubha kAryoM ke karane ke kAraNa zubha pariNAmI kahe jAte haiN| 1 jo kuTila pariNAmI para strI-haraNa Adi ke viSaya meM hamezA vicAra kiyA karate haiM, puNyatmAoM kA akalyANa cAhA karate haiM. mUrkha jaghanya dhAcaraNoM ko dekhakara mana ho mana prasanna huA karate haiM, ve azubha karmAdaya pApopArjana ke lie anubha pariNAmI hote haiN| jo tapa, vrata evaM kSamA prabhRtile zreSTha pAtra dAna evaM pUjA ityAdi se tathA darzana, jJAna evaM caritra se sarvadA rahate haiM, ve pada ke uttamutra bhogoM ko bhoga cukane ke bAda puNyodaya se uccapada kA prApti kI abhilASA vadA hokara dharma-kAryako karane vAle dharmAtmA hote haiN| jo loga hiMsA aura satya sambhASaNAdike dvArA pApa karma kiyA karate haiN| 514
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ para pIDA kara bAMdha karma, bole bacana asatya adharma / mUrakha mahAnidya jagamAhi, zrutajJAnAvaraNI lahi tAhi / / 165 / / jina guNa pATha paThana ja kara, kAla akAla bheda uddharaM / bhavyani deya dharma upadeza, zubha mAraga varatAvata zeSa / / 166 / / kAhai satya bana saba sukhadAya, mRSAbhAva nahi mana vaca kAya / zrutajJAnAparaNI taba taja, zrutajJAna pada paragaTa bhaje // 167 / / dirakata hai bhavabhoga zarIra, jina sadguru sebata mana dhIra / dharma adharma vivekI teha, tatva Adi mana citata jeha // 168 / / durAcArata rahita punIta, kauTilatAdi vijita mIta / zubha prAzayate hI nara kahai, puNya udaya saba zubhapada lahai / / 166 / / para tiya haraNa nipuNa je sakhA, kuTila citta hai jar3a saravadA / jatra maMtra uccATana Adi, ceTaka nATaka kareM anAdi | // 17 // durAcAraH pAla' ati dhanI, duravabuddhI ura hai nahi tanI / azubhAzaya tehI nara jAna, pApa tana kAraNa yaha mAna // 171 / / je bahuvidha jina pUjA kareM, dharamabhAba nizidina pAca / haiMya supAtrahi uttamadAna, parama bhakti ati uramaiM pAna // 172 / / tapa vrata ura AcaraNa karAhi, lobha rahita mana vikalapa nAhiM / sAra saMpadA pAvaM teha, 'anabAcha AvaM gRha teha / / 173 / / pAtradAna je samaratha nAhi, jina pUje nahi dharma lahAhi / para upakAra na kiMcita kareM, tRSNA ati lakSmIko dharai / / 174 / / lobhavaMta hai kirapaNa mahA, kiriyA vrata nahi jAna kahA / so nara dukhita daridrI hoI, bhava bhava sadA niradhanI soI // 175 / / apanI dava ddhika kAraNa viSaya-sustroM meM lIna hokara mithyAtI devAdikoM kI bhakti meM zraddhA karate haiM ve narakAdi sthAnoM meM cirakAla paryanta raha kara aneka yantraNAnoMko bhogate haiM / isake bAda bhI pApodayase punaH naraka nivAsa pAne ke liye pApakarma meM pravRtta rahakara pApI ho rahate haiN| isake viparIta jo loga parama-bhakti pUrvaka pratyeka dina uttama pAtroM ko AhArAdi kA dAna karate haiM, zrI jinendradeva, guru evaM jaina zAstroM kI zraddhApUrvaka pUjA stuti kiyA karate haiM ve dharma kAryoM ke prabhAbase uttamottama bhoga sAmagriyoM ko prApta karate haiN| dharma siddhi ke nimitta jo loga bhAgya prApta dhana sampatti ko ThukarA dete haiM sthira citta hokara dharma sAdhanA meM pravatta rahate haiM va bhI anta meM paramottama bhogya sampadAmoM ko prApta karate hai / jo apane anyAya pUrNa kAryoM dvArA sukha bhogoM kI abhilASA karate haiM, bhogApabhoga ke bAda bhI asaMtuSTa raha jAte haiM svapna meM bhI jinedradeva kI pUjA aura uttama pAtradAna nahIM karate tathA lobha vaza ladamoko pA lenA cAhate haiM, ve dharmavatase hAna hone ke kAraNa pApa ke bhayaMkara phaloM se duHkhita hote haiM aura aneka janma paryanta dhanahIna daridra hote haiM / jo loga pazu, pakSI aura manuSyoMke bAla-baccoM evaM bandhubandhunoMse viyoga utpanna karA dete haiM tathA dusarIkI strI, dhana pora anyAnya vastuoM ko jabaradasto yA bUrA kara le lete haiM duHkhazIla pApAtmA azubha karmake udayase nizcaya rUpeNa putra, stro, bhAI aura anya iSTa janAsa samaya-samaya para biyoga ho jAneke kAraNa duHkha bhogate haiN| isake pratikala jo loga pazu prAdi jIvoMko tAr3anA ityAdi nahIM karate aura unake paraspara viyogake kAraNa nahIM banate ve kadApi duHkhako nahIM prApta kara sakate / jo ki sadaiva sanna hokara sarvadA jaina matAnukUla hI jainiyoMkA abhilaSita sampatti ke dvArA pAlana karate haiM, dAna aura pUjA Adi vidhi pUrvaka dharmAnuSThAna karate haiM, tathA isa puNyake phalasvarUpa mokSa ke atiriktta anya aura kisI prakAra se strI putra dhanAdi kI kicitamAtra bhI icchA nahIM karate, una puNyAtmAnoM ke puNyodaya se abhISTa strI, putra evaM svajanAdi kA saMyoga apane Apa hI apratyAzita rUpase ho jAtA hai tathA dhana ityAdi sukha sampadAeM bhI svayaM hI prApta huA karatI haiN| jo dharma priya pAtroMko dAna kiyA karate haiM, jina pratimA, jina mandira, jaina vidyAlaya prAdikI saMsthApanA meM dharmasiddhikI icchAse zraddhApUrvaka dhana vyaya kiyA karate haiM unako dAnazIlatA prasiddha ho jAtI hai| isa lokameM to ve pratiSThA prApta karate hI hai, paralokameM bhI unakA kalyANa hotA hai| jo kRpaNatAvaza paralokoM meM dAna nahIM dete, jina pUjA ityAdimeM bhI mukta hokara dhana vyaya nahIM karate aura jagatakI paramottama sukha sampattiko bhoganA cAhate haiM be mahA lobhI aura ajJAnI haiN| pApa kAryake prabhAvase cirakAla paryanta be nimnaga timeM bhaTaka cukaneke bAda samIpigatimeM jAne ke lie kRpaNa (kaMjUsa) hokara utpanna hote haiN| isa pApa kArya ke pratikUla jo loga arhata, gaNadhara prAdi muni evaM pranyAnya dharmAtmAoMke atyanta uttama guNoMkI prAptike lie sadaiva unakA cintana kiyA karate haiM ve sampUrNa doSoM se dUra rahate hue dheSTha guNavAna ho jAte haiM aura vidvanmaDalImeM unakA Adara sammAna hotA hai| jo loga svabhAva vaza mUr3ha hone ke kAraNa guNI puruSoM ke zreSTha guNoM ko grahaNa na karake doSoM kA hI grahaNa karate haiM, guNa rahita kudeva ityAdike phala-hIna guNakA smaraNa karate rahate haiM aura mithyAmArgI prADambaraMyukta pAkhaNDiyoke doSoMko kucha nahIM jAnate ve isa saMsAra meM nirgandha phUlake samAna guNahIna haiN| jo dharma jijJAsu hokara dharma prApti ke liye, mithyA dRSTi devoMko evaM 515
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazu para narakA kara vimoma, baMdhAdika upajAvaM soba / para prastro para dhana je harai, zola rahita zaTa pAhi kareM // 176 / / janama janama te lahaM vijAga, subhakAmini bAMdhA kA sAga 1 iSTa vastuko vikalapa pAya, por3e hRdaya duHkha adhikAya / / 177 / / sakala deva rakSA ura dhare, baMbu vijAma na kaI kare / jina zAsana pApita paratona, prata aru dharmadhyAna loM lona // 17 // ta nara pAve saba saMjAga, sukha pramoSTa suna saMpata bhoga / bAMdhava sujana geha vara nAra, puNya saphala kAraNa savicAra / / 17 / / uttama pAtra dAna je deI, bhakti bhAvanA mana patra leI / jina pratimA caityAlaya kara, dharmadhyAna ati urameM dhara 1180 // pUraba saMsakArata lahaiM, zreSTha supada uttama kula gahaiM / aru parijana bahu sebaiM pAya, saba sukha hoya puNya soM Aya / / 18 / / dAna dena kA kRpaNa atoca, jina pUjAko gahata na sIva / te mara durgati bhava bhava bhramaiM, saba parajAya prAdi bahu garma / / 182 // je sevaM arahata gaNeza, dhyAbai tina guNa jagata maheza / zIla sahita kAyA dRr3ha rAkha, te guNavAna kahai budha bhAra ||183 / / doSa tanoM bahugrAha ju kareM, mahAmaha atraguNa vistara / kareM kudeva seva sukha mAna, dharai Dibha prArambha ajAna / / 184 // sokha kuliMgoko ura dharai, aru mithyA mAraga bistarai / te nirguNa upaje jagavAsa, vina sugaMdha jyoM phUla kapAsa // 18 // tIna jagata svAmI arahaMta, guNa gaNeza pAgama kathayaMta / tinakI mana baca sevA kara, ajha ratanatraya tasa ura gharai / / 186 / / dharmadhyAna prArAdhe soI, mithyAmata tyAgaM bhrama khoI / puNyabaMta upajai nara soi, vizva saMpadA pAvahiM joi // 187|| dayA rahila je vrata kara hona, para bAlakako hanata malIna / kara bahuta mithyAmata sAja, nija santAna siddhi ke kAja / / 18 / / caMTika kSetrapAlako seva, ityAdika pUjai bahu deva / alapa prAyu tinake suta laheM, pApavaMta dAruNa dukha sa. // 186 / / ahiMsA prAdika vrata saMjukta, zraddhA kara mAne jina sutta / mithyA mAragako parihare, iSTa vastuko sAdhana kareM / / 160 // tinaka rUpavaMta suta hoi, pUraNa prAyu lahai puna sAi / parama pratApI sukhako mUra, sakala puNya kAraNa bharapUra / / 161 // kevala veSa dhAro ajAno sAbamAko sevA bhakti tatpara rahate haiM tathA zrI jinendra zreSTha yogo evaM dharmAtmA puruSoM ko sevA kadApi nahIM karate ve apane pApa ke phala se pazuoM ke samAna ekadama parAdhIna hokara idhara udhara dUsaroM kI naukarI karate-phirate haiM / isake viparota jo sampurNa mithyAmatoMkA chor3a kara mAnasika, vAcanika evaM kAyika zuddhi-pUrvaka arhata evaM gaNadhara Adi muniyoM ko pUjA-stuti-namaskAra kiyA karate haiM ve puNyodayase isa saMsAra meM sampUrNa atulita bhoga saMpadAoM ke svAmo hote haiN| jo dayAhIna vrata ityAdi na karake apane putra pautrAdi vaMzavaddhi ke liye anyajIvoM ke putroM kA badha kara DAlate haiM tathA isI prakAra ke aura bhI mithyAta kriyAoM kA kara DAlate haiM unakA mithyAtva karma ke prabhAva se alpAyu putra utpanna hote haiM aura una mithyAtI pApiyoM ke pUtroMkA vinAza bahuta zoghra ho jAyA karatA hai| jo caNDI, kSetrapAla, gaurI, bhavAnI, ityAdi mithyAtI devoM kI sevA-arcA putra prApti ko icchAse karate haiM prora sampUrNa manAkAmanAoM ko pUrNa karane vAle grahata prabhu ko sevA nahIM karate ve mithyAtva karmake udayase janma janmameM santAna hIna bandhyA striyoMko prApta karate hai / jo dUsare puruSoM ke putroM ko hI apanA putra samajha kara kadApi nahIM mArate balki pyAra karate haiM, mithyAtvako zatru ke samAna jAna kara chor3a die haiM evaM ahiMsA Adi atoMkA nevana karate haiM, abhISTa prApti ke lie jinendra, siddhAnta evaM yogiyoM kI pUjA karate haiM unake zubha karma ke udaya se alaukika rUpa lAvaNya bAle evaM dIrghAyu putra utpanna hote haiN| jo prANI tapa, niyama, uttama, dhyAna, kAya kleza Adi dharmakAryoM ko kaThina samajha kara dIkSA lene meM apane ko asamartha samajhakara Darate haiM ve isa loka meM pApodayake kAraNa sampUrNa kAryoM meM asamartha kAyara hokara utpanna hote haiN| tathA jo loga sAhasa pUrvaka tapa, dhyAna adhyayana, yoga evaM kAyotsarga ityAdi mahA kaThina dharma kAryoM ke anuSThAna meM thocita hokara tatpara rahate haiM, tathA apanI zakti ke anusAra karmarUpI zatrunoMko naSTa kara DAlane ke liye aneka kaSToM evaM paroSahoM ko sahya samajhate haiM ve dhairya ghara pUruSa puNyodaya ke prabhAva se sakala kAryoM ko kara DAlane kI kSamatA rakhate haiN| jo jar3amati jIva jinendra, gaNaghara, jaina zAstra, nirgrantha muni, zrAvaka evaM ghamAtmAoM ko nindA karanemeM datta citta rahate haiM tathA pApI, mithyAdeva mithyA zAstra evaM mithyA sAdhanoM kI prazaMsA kiyA karate haiM be aneka doSoM se yukta hote haiM aura apayaza karmake udaya se tralokya meM nindanIya hote haiM, jo loga digambara, guru, jJAnI, guNI sajjana evaM suzola puruSoM kI antaHkaraNa ko zuddhike dvArA sadaiva sevA, bhakti evaM pUjA kiyA karate haiM tathA sampUrNa pratoMkA AcaraNa karate hue apane mana, vacana, kAyakI zIlakI rakSAmeM tatpara rahate haiM ve dharma-phalase svarga evaM mokSako prApta karake zIlavAna hophara utpanna hote haiN| jo loga duHkhazIla,
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ dIkSA dAna dharma tapa dhyAna, kAyotsarga niyama vrata jAna / je munIza inate cala jAhIM, te kahie kAtara jaga mAMhi // 16 // se nija dhIraja paragaTa kara, mahAdusaha tapako saMcarai / dhyAnAdhyayana joga thira thAya, tIna gupati pAle adhikAya // 13 // saha viSama upasarga apAra kSamAbhAva dhIraja ura dhAra / ihi vidhi karaM karma arighAta, te muni dhIravIra avadAta // 14 // jina zAsana nidata je krUra, muni zruti zrAtraka mAdi ara / kara prazaMsA mithyA deva, kusuta kutapamIkI bahu seba ||16shaa krodha mAna mAyA juta hoi, ajasa varga bAMdhe zaTha soya / te nara siMha ja tInoM loka ati apajasa pAvai dukha thoka ||166 / kareM digambara guruko seva, jJAnavaMta guNa alakha abheva / vrata AcAra karai samudAya, pAla zIla trividha dRr3ha kAya ||197|| tapa japa dharmadhyAna ura lAi, sabako hitamita vacanasunAi / bhava bhava zIlavaMta puna hoi, svarga muktiphala pAvaM soya // 16 // seba kugurU kudeva kupaMtha, zIla vinA gahi gareM yaH sukha kI ura nara moma haiM pAri sama bhava bhava zIla / / 166 / / jina gaNadhara guru muni guNasiMdha, samyagdRSTi jJAna prabandha / caraNakamala pUje kara seba, tinaguNa prApati kAraNa eva / / 20 / / ye hI uttama puruSa pradhAna, inako taja sevaM aghavAna / ihi bhava parabhava durgati gahai, te durjana mUrakha pada lahaiM // 201 / / tatvAtatva kuguru guru parma, deva adeva ju dharmAdharma / kari biveka pUjai bhavi jIva, tapa aru dhyAna vicAra sadIva // 20 // jo ihi bhava sUkSamavudhi hoya to parabhava pAva bahu soya / jyoM sureza pAvai traya jJAna, tatachina pragaTa lahai ika thAna / / 203 / / deva dharma guru nindA kareM, jinamata dekha doSa ura dharai / apara deva pUjeM mana gUr3a, te upajahiM durabuddhI mUr3ha / / 204|| tIrthakara mUra sagha hi pAya, caraNakamala banda ziranAya / nitaprati bhakti karai manalAya, jasa kIrati guNa kaha bar3hAya // 20 // nija guNa nindAja bhabi kareM, apara doSa upagUhana gharaM / te parabhava' pAvai bhubha gota tona jagata jana sevaka hota // 20 // nijagaNa prakaTa kareM jana jaMha, parako doSa kahai adhikeha / noca deva pUje ajJAna, kuguru kudeva seva ura prAna / / 207 / / ta nara hoMya nIca pada tAya, nIca gotra pAvaM dukhadAya / bhAgahIna dAlidrI mahA, pApa tanauM kAraNa zaTha lahA // 20 // je mithyA mAraga anurAga, kuguru kupatha sevaM durabhAga / pUraba saMsakArake joga, pAveM azubha janma prati zoga / / 20 / / jina siddhAnta sugaru para dharma, jJAna cakSu hai jinake parma / bhakti sahita sevai juga pAya, te parabhava tina samaguNa thAya // 210 // anya deva ko zaraNa ju lahai, sapane mAtra kupatha puna gahai / zrI jinadharma na zraddhA gahai, mari ke adhogamana te lahai // 211 // dRSTa, kUdeva, kazAstra, kaguru evaM pApa parAyaNa puruSoM kI sevA, pUjA evaM namaskAra kiyA karate haiM vrata vidhi se hIna haiM, sadaiva viSaya sakhokI hI kAmanA kiyA karate haiM, ve azubha karmake udayase pApa parAyaNa evaM duHkhazIla hote haiM / isake viparIta jo loga uttama gaNoMko prAptike liye prayatnazIla hokara guNAkara evaM jJAnavAn guru, janayati tathA samyakaddaSTi puruSAMke satsaGgameM sadaiva tatpara rahate haiM janma-janmameM svarga evaM mokSa ko prApta karA dene vAle pUrvokta guNI mahAtmAoM kA unheM satsaMga milA karatA hai| aura jo loga thaSTha sajjanoMkA anAdara evaM upekSA kara durgaNoMke AkAra mithyAtiyAMka du:saMgameM phaMse rahate haiM ve noca gatiko prApta hote haiM tathA durjana saMsargake kAraNa bArabAra adhogatI kasaMgatimeM par3e rahate haiN| jo loga tIkSNa evaM sUkSma buddhike dvArA sadaiva tatva-atatva zAstra-zAstra, deva-guru-tapasvI, dharma-adharma, dAna-kudAnakA vizleSaNa evaM vicAra kiyA karate haiM unake hRdaya meM sUkSma vicArakI eka zreSTha zakti vidyamAna rahatI hai| ve paralokameM bhI devoMkI parIkSA karane meM pravRtta hokara saphalatA pA late haiM / jo jIva aisA vizleSaNa nahIM karate aura saMsArake nAnAvidha sabhI deva-guru oMko AdaraNIya, zraddhAspada, anindya, vacanIya evaM dharma-mokSadAyaka samajha kara dU ddhike kAraNa sabhI dharmoM evaM devoM kA Azraya lekara sabhI kA anusaraNa karane ke prayAsa meM tatpara rahate haiM ve atyanta nindanIya haiM aura janma-janmameM mUr3ha hote haiM jo Arya karmAjIca nityaprati tIrthakara, guru, saMgha, ucca padavI prApta jIvoM ko bhakti pUrvaka sevA karate haiM stuti karate haiM aura namaskAra karate haiM tathA apanI prazaMsA na karake guNiyoMke doSoMko chipA kara zreSThatAko hI prakaTa kiyA karate haiM ve ucca gotra karmake udayase paraloka meM sarvottama gotra ko prApta karate haiN| tathA jo loga isake pratikUla Atma-prazaMsA evaM guNI puruSoM kI nindA meM lage rahate haiM aura kutsita guru, kudharma evaM nIca deva kI sevA dharma prApti kI abhilASA se kiyA karate haiM ve nIca karmake udayase nIca gotrako prApta karate haiN| jina durbuddhiyoMkA jhukAva mithyA mArgameM hai aura ekAntarUpa
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaThina joga dhArai utsarga, mona sahita dhArai tapa varga / Apa zakti ko paragaTa kareM, te nara svarga mukti pada dhara / / 212 / / nija bIraja pAchAdai nAhi, tapa vrata dharma dharai uramAMhi / kareM dhyAna utsarga prasiddha, tapa prasiddha zubha kAraNa Rddha / / 21 / / khodana maha vyApAra ja kara jorai, pApa karma bahu dharai / aru paraghAta bAta bahu kahai, tapa asamartha nindya vapa lahaiM // 14 // dohA ihi vidhi yaha saMsAra dukha, sukha nahi jIva lahaMta / bhavijana suna mana cetakara, dharau dharama jaga saMta // 215 / / zivapada vIraja dharma hai, dekho nijaura Dhohi / kSamA salila sau sIciye, alpakAla phala hohi / / 216 // pApa puNya adhikAra graha, prazna zubhAzubha sAra / vIranAtha jina prakaTa kahi, saba jIvana hitakAra ||217 // suna haraSoM dvAdaza sabhA, bADhyo Ananda kanda / jyoM sUraja ke udaya te, vikasai vArija vanda / / 21 / / gItikA chanda ihi bhAMti karma vipAka jaga jiya, pApa puNyahi jogavai / azubha zubha jina karahi karaNI, dukha sukha tasu bhoga / / loha kaMcana pagana verI, doi vidhi chUTa jabai / tabahiM zivapura paMtha pAvai, navalazAha su vInavai // 21 // nindha mArgameM sthita ho vAra kaguru, kudeva evaM dharma kI sevAmeM juTe rahate haiM unheM pUrvajanma ke kusaMskAra se hI paraloka ke kalyANa ko naSTa kara denevAle mithyAmatakI ora prIti utpanna ho jAtI hai| jo jIva jinendra zAstra, guru evaM dharma kI divyadRSTi se sUkSma parIkSA kara cukane ke bAda unake apUrva guNoM para mugdha hokara zraddhAbhakti pUrvaka sevA meM tatpara rahate haiM aura heya mArgapara calane vAle anya puSoMkI svapna meM bhI icchA nahIM karate ve vAstavika jinadharmake anurAgI haiM aura ve paralokameM bhI mokSa-patha para hI agrasara hote jAte haiN| jo svarga evaM mokSakI ananya abhilASA se parigraha hIna hokara vyutsarga tathA maunavratarUpa yoga guptikA yathAzakti anusaraNa kiyA karate haiM tathA tapa ityAdi zreSTa dharmakAryoM meM apanI zakti kI vAstavika sthiti kA sadupayoga karate haiM ve kaThina tapasyAke ugra kaSToMke sahana karane meM pUrNa samartha dRr3ha evaM sundara zarIra ko prApta karate haiN| jo ki tapasyAke samakSa evaM zaktizAlI hokara bhI kevala kAya-sukhameM Asakta rahate hue usakA durupayoga karate haiM aura apane bala evaM zaktiko dharma tathA vyutsarga tapameM nahIM lagAte, ve koTi gaha-vyApArIse pApa hI kamAyA karate haiM aura tapa karmameM asamartha unakA zarIra nitAnta nindanIya hotA hai| isa prakAra zrI jinendradeva mahAvIra prabhune sampUrNa upasthita vividha jIva samUhoM ke sAmane divya gambhIra evaM madhura vANIse gaNadhara deva gautama svImIke praznoM kA yuktiyukta, vAstavika evaM sArthaka uttara pradAna kiyaa| una prahanta deva zrI mahAvIra prabhakI maiM zraddhAbhakti pUrvaka stuti karatA huuN| 518
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcadaza adhikAra maMgalAcaraNa dohA doSa aThAraha rahita prabhu, guNahi chayAlisa pUra / pranamau vIra jinezapada, dahI kamaM agha cUra / / 1 / / samyagdarzana tathA cAritra kA varNana caupAI aba suna gautama dharma nidhAma, kaho muktimAraga sUkhakhAna / samakita prathama dharai jaba jIva, zrAvaka jatibara dharma atIva / / 2 / / dharmamUla hai samakita sAra, jaba jinavANI nihace dhAra / guru niragraMtha satya mana namaiM, dayA dharma pAleM agha bamaiM ||3|| anaMtAnubaMdhI hai cAra, darzana moha tona avadhAra / sAta prakRti ye upazama karai, jaba jiya upazama samakitadharai // 4 // taba ye sAta prakRti khaya hoi, kSAyika samakita jAnoM soi / kachu upazama kachu nAza ju lahai, bedaka samakita tAsau kahaiM / / 5 / / dohA so samakita nava bheda juta, kayo mAgaMNA mAMhi / aba upajata daza bhUmikA, baraNau zrAgama pAhi / / 6 / / - caupAI prAjJA mAraga aru upadeza, sUtra bIja samyaktva maheza / saMkSepahi vistAra ju artha... gAr3ha parama avagAr3ha dazArtha / / 7 / / AjJA samyaktvakA lakSaNa jo sarvajJa vacana naya kahayo, paTa dravyAdika ruci saradahyo / karai garu va zraddhA naranAra, so yAjJA samyaktva hi dhAra || mArga sambaktvakA lakSaNa jo niHsaMga rahe, thira cita, pAnapAtra lakSaNa ju pbitt| mokha mArga sUna zraddhA karai, so mAraga samyaktva hi dharaM // 3 // upadeza samyaktvakA lakSaNa rezaTha puruSAdika ju mahAna, tina purANa suna zraddhAvAna / nizcaya naya jo karahi pratIta, so samyaka upadeza punIta / / 10 / / mukti pradAyaka jJAnayama samozarazaNa pAsIna / kareM dharma-upadeza ko karma-bandha se hIna / / pUrva-adhikArameM gaNadhara deva gautama svAmIke kaI praznoMkA yathArtha uttara dekara zrImahAvIra prabhune kahA ki gautama, tuma bahuta baddhimAna mAlUma par3ate ho, isalie aba maiM mukti-mArgako kahatA hUM, anyAnya jIva-samUhoM ke sAtha tuma sAvadhAnI pUrvaka suno| mere batAye rAste para calane se manuSyoM ko nizcaya rUpeNa mokSa prApta ho jAtA hai| jo zaGkA ityAdi doSoM se hona hai
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtra samyaktva tapa AcAra kriyA astavana, ina paM ruci rAkha budha vadana / sUtra samyaktva kahAvai soi, bhavijanako hita karatA hoi // 11 // bIja samyaktva sakala padAratha bIjasu pAya, sUkSama artha sunau cita lAya / bhavijana tasa zraddhA ura pAna, so vIraja samyaktva pramAna // 12 // saMkSepa samyaktva jo saMkSepa kahai buddhivAna, sunai padAratha zraddhAvAna / jo samyaktva jAna saMkSepa, bhabi jana ko mukha karana samepa / / 13 // vistAra samyaktva naya vistAra padAratha kahai, bhedAbheda sabai saradahai / nizcaya mana imi karahi bicAra, so samakita kahiye bistAra // 14 / / artha samyaktva aMga sindhu avagAhana kareM, bahu vistAra vacana pariharai / artha mAtra ruci bhAraM jabai, artha samyaktva kahAvai tabai / / 15 / / avagADha samyaktva aMga bhAvanA urameM gharaM, mana pratIti ruci zrakhA kara / kSINa kaSAya gahai juta bhAra, so avagAha samyaktva ju dhAra // 16 // paramAvagAr3ha samyaktva kevalajJAnI bacana pramAna, karai artha zraddhA ruci ThAna / yaha samyaktva parama avagAr3ha, bhavijana mana sukha karatA bAr3ha / / 17 / / dohA utapati samakita cihna guNa, bhUSaNa dUSaNa nAza / pratIcAra saMyukta vasu, varanau tAhi prakAza // 18 // caupAI ke jiya upaja sahaja subhAya, ke sataguru upadeza batAya / gati cAroM meM samaphita lahai, yaha utpatti bheda jina kahai / / 16 / / satya pratIti avasthA ThAna, samatA saba sau dina dina mAna / yahI lAbha china china jaba hoi, rAmakita nAma kahA soi / / 20 / / cetana parako nyAro jAna, tAmeM kacha vikalapa nahi prAna / rahita prapaMca sahaja hita dhAra, samakita cihana yahI sukhakAra / / 2 / / karuNA vAtasalya juta hoi, svAjanatA svayaM niMdA hoya / samatA bhakti virAga vakhAna, dharama rAga guNa ATha pramAna // 22 // cita prabhAbanA bhAva sahita, heya upAde kahiye mIta / dhIraja haraSa sahita paravIna, ye hI pAMcoM bhUSaNa lIna // 23 // aSTa mahAmada aSTa mala, SaTa granayAtana dosa / tIna mUr3ha saMyuktA saba, ye dUSaNa paccIsa // 24 // caupAI jAti rUpa kula Izvara jutA, tapa bala vidyA lAbha ju itA / ina aSToM ko mada jo kareM, lahai, duHkha narakahi saMcarai // 25 // zrAzaMkA asthiratA vAMcha, mamatA duSTa dazA dura gaMSTha / vAtsala rahita doSa para bhASa, taji prabhAvanA vasu mala zAkha / / 26 / / kaguru zrata kUdharmahi dhara, aru sarAhanA inakI krai| SaTa pranAyatana jAnI yahI, mahA duHkhako kAraNa sahI // 27 // aura ni:zaMkAdi guNoMse yukta hokara tatvArthIkA zraddhAna hai vaha vyavahAra samyak darzana hai aura mokSakA eka aMga hai| isa saMsArameM arhantase bar3hakara koI utkRSTa deva nahIM, nirgranthase bar3ha kara mahatvazIla guru nahI, ahisA Adi paJcavatoMse uttama anya koI vrata nahIM, jinamata se zreSTha koI mata nahIM, sabake hRdaya ko prakAzita karanevAlA gyAraha aMga caudaha pUrva se bar3hakara dUsarA koI zAstra jJAna nahIM, samyakdarzana ityAdi ratnatrayase bar3ha kara dUsarA koI paramotkRSTa mokSa kA mArga 520
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva kudeva barAvara mAna, suguru kuguru ika sama pahicAna / pRthaka pRthaka nahi antara dIsa, tIna mUDha ai doSa pacIsa // 28 // zAna garaba' kara aru matimanda, niThura vacana bhASa dukhakanda / rudrabhAva puni Alasa dhAra, ye ho nAza paMtra parakAra / / 2 / / lokahAsa bhavabhoga sahAi, mithyAmAraga bhagati, lahAi / miyyA darazani, agra ju soca pratIcAra ye pAMcoM moca // 30 // mithyAtva nirUpaNa je mithyAta karai dukhadAya, samakita hetu na tinai suhAya / pUjai hAthI ghor3e gAya, ne mari pAvahi dukha parajAya // 31 // bar3a pIpala Umara AMvarI, tulasI deva nigoda jU bharI / inakI sevA jo nara kare, nizcaya te hI gatiko dhara // 32 // vyantara Adi satI zItalA, sUraja ladhe candrakI kalA / yakSa nAga gRha-devo jAna, nI homa je prAyudha mAna / / 33 / / govarako pUjA je kara, bavai, bhujariyA muha sujAya / pitara sarAdha kara sukha pAya, gaMgA jamanA baMdai jAya // 34 // ye saba mithyA mArama sAja, tajiye saba samakitake kAja / aba samakitakI mahimA jAna, kahI kachu saMkSepa vakhAna // 3 // samyaktva mahimA thAvara vikalatraya nahi hoi, aura nigoda asainI soi / jAi kubhogabhUmi nahi kadA, maleccha khaNDa upaja nahi tadA // 36 // prathama naraka mAge nahi jAya, bhavanatrika baha nahIM lahAya / tIna beda meM doI na dharai, manuSya nIca kula nahi vistarai / / 37|| jaba kSAyika samakita dar3ha hoda, taba ye padavI dharahi na soy| nara gatimeM nara Izvara jAna, devanameM so deva pradhAna // 38 // dohA nabha meM jaise bhAna haiM, cintAmaNi maNi tAhi / kalpavRkSa vRkSana viSai. mera sakala naga mAMhi // 36 // saba devanameM deva jyoM, tyoM, samakita avikAra / saba dharmana ko mUla hai, mahimA tAsa apAra // 40 // vrata tapa saMjama baha gharaM, samakita vina jnaamaaNdi| jaise kRSi sevA kara, megha binA phala mAhi / / 4 / / dharma mUla samyaktva kahi, zAkhA doya prakAra / svarNa mukatidAyaka sahI, zrAvaka jativara sAra // 42 // atha zrAvaka dharma varNana caupAI apana kiriyAko adhikAra, mo zrAvaka uttama prata dhAra / prathama mUlaguNa aSTa prakAra, thAraha vrata dvAdaza tapa sAra / / 43 // sAmAyika kirayA ika soya, ekAdaza pratimA avaloya / cAra dAna jala gAlana eka, ika prathau ratanatraya Teka // 44 // mUlaguNa varNana dohA paMca udamba ra jAniye, tIna makAra sameta / inako tyAgI puruSa jo, aSTa mUlaguNa neta / / 4 / / paMca udambara phaloM ke nAma vara popara Umara sahita, kaThavara pAkara eha / paMca udabara phala tajai, jIva rAzi dukha leha / / 46 / / nahIM aura pAMca parameSThiyoM se bar3hakara bhavyajIvoM ke liye koI dUsarA kalyANa evaM hitakArI nahIM ho sktaa| isI taraha uttama pAtra dAna se zreSTha koI anya prakAra kA dAna mokSa kA kAraNa nahIM hai| kevala jJAnako dene vAle prAtma-dhyAna se bar3hakara koI bhI dasarA utkRSTa dhyAna nahIM haiN| dharma evaM sukhako pradAna karanevAlI sAdhu mahAtmA evaM jJAnI dharmAtmAoMkI hI prIti hai, anya kisI kI prIti se sUkha-dharma nahIM prApta ho sakatA / kokA nAza karane vAlA bAraha prakAra ke tapoM kA hI phala hai, anya kisI tapase 521
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI bera korA jAmU cAra, bela karoMdA tuta murAra / kumar3e biMba gar3elI bhaTA, phuTa kacaver3A kalide gaTA // 47 // sUrana mUrA AdI harI, mAru kanda mUla gAjarI / ityAdika je aura apAra, inameM jIva rAzi adhikAra ||48 || tIna makAra dUSaNa dohA saba ghara ina makSI raheM, kareM vamana ika Thaura / upajai tahaM aMDaja adhika, vur3a mare cahu daura ||46|| jIva mare yaha hoya madhu, je bhakSaM sukha pAya / te dhaTha pAveM kugati patha pApa hi zira vAya // 50 // nainU kAco duba paUMsI, mahuA Adi vastu bahu aura jo yaha patha ni phoka atIvara varNana anya jAti ko bhAjana lei dinA doyako taRRhi dharaM dvidala vastu le ikaTThI kareM / / 54 / / anajAne ko jala lei / e saba madya doSa dukhadAi, inako tyAge zivasukhadAI // 55 // mAMsa dUSaNa jIva ghAta vina hoya na mAMsa, pApa karama jAnauM yaha bhAsa sUkSama jIva pareMtA mAMhi dRSTihikI lakhi bhAve nAhi / / 56 / / jaulI jisa vinaze graha deha, tauloM niramala hai adhike / jIva gaye tana muradA hoya, mahA apAvana chuvai na koya / / 57 // para jiya mAra mAMsa je khAya te dhika duragati duHkha lahAya / mAMsa tyAga vrata pAle jeha svarganake sukha bhagate teha // 56 // pratIcAra svAda calita jo vastu grahe, phUla saMghakai mukha meM deda, zraru caupAI praprAmuka jala thAne vasI / inheM Adi de aura aneka madhuke, pratIcAra taja seka // 51 // tiniko sAra raca mada gara / traya yAvara jahaM jIva anaMta, upajai mare lahe nahi zranta || 52 || bAlA triyA na jAna sIva / dUhi bhava nidya hoya adhikAra, parabhava pAve duragati bhAra ||5.3 // ghau tela jala hIMga atIva anajAne phala bhakSaNa hoya carama saMgati bahu kareM, mAsahi pratIcAra te jIva hATa nUna phala harita ju zAga, paMca phUla bahu bIjaka bhAga // 56 // dhreN| jo nara inako tyAgana kareM, sakala doSa nizca pariharaM // 60 // dohA ini aSToM meM pApaprati doSa sahita jaba tyAga / taba zrAvaka vrata saMbhava, dharI mUlaguNa bhAga // 61 // aisA nahIM hotA / svarga evaM mokSa ko denevAlA paMca namaskAra mahAmantra hai, isake atirikta aisA prabhAvazAlI koI anya mantra nahIM haiM / karma evaM indriyoMke samAna isa loka aura paraloka meM bhISaNa duHkha denevAlA aura koI dUsarA nahIM hai| ai gautama, tU ina sabako samyak darzana kA mUla kAraNa jAna le / yaha jJAna darzana evaM cAritra darzana kA pradhAna kAraNa hai, mokSa rUpI mahalakI sopAna ( sIr3hI) hai aura vrata ityAdi kA mUla sthAna hai| isa samyak darzana ke binA saba jJAna prajJAna, cAritra kucAritra evaM sampUrNa tapa niSphala ho jAte haiN| isa bAtako dRr3hatA se samajha kara niHzaGkhAdi guNoMke dvArA zaMkA, mUr3hatA ityAdi AvaraNoM ko ekadama dUrakara candramA ke samAna prati svaccha samyaktva ko prApta karane ke lie prayatnazIla rahanA cAhiye tathA pAlane para avicala bhAvase dRr3ha rahanA ucita hai| vaiparItya se hona yathArtha tathA tatvArthoM arthAt padArthoM kA jJAna sajjana puruSoM ko prApta karanA cAhiye / isIko vyavahAra samyak jJAna kahate haiN| isa uttama jJAna ke hI dvArA dharma-pApa, hita-ahita evaM bandha mokSa kA yathArtha bodha hotA 522
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAIsa abhakSya uktaca olA ghora barA nizibhojana, vahabIjaka baiMgana sNghaan| bar3a pIpala Umara kaThaUmara, pAkara phala je kahe ajAna / / kaMdamala mATI viSa prAmiNa, madhu mAkhana aru madirApAna / phala atituccha tuSAra calitarasa, jinamata ye bAIsa khAna / / 6 / / bAraha bata dohA paMca praNavata ko dharai, aura guNavata tona / cI zikSAvrata nigrahai, dvAdaza vata labalIna // 3 // pAMca aNudratoM kA varNana caupAI trasa jIvana kI rakSA kara, dayA bhAva hiradai meM dhrai| hiMsA banija prAdi meM gaheM, prathama ahisA praNavata lhai||4|| yohA hiMsA kara araviMda nRpa, sahe naraka dukha ghora / mAtaMgAdi dayA dharI, mura baMdai jora // 65 // caupAI sabasauM hita mita vacana sunAya, bole satya dharma ura lyaay| midya asatya tajai jaba sahI, satya aNuvrata dUjI yahI // 66 // dohA vasu nRpa siMhAsana sahita, avani dhaMsyau kaha jhch| rAya yudhiSThira satyataM, rahyo mokSapada tUTa // 67 / caupAI vastu parAI je Thaga lei, apano ghaTi aurahi ko dei / DarI vastuko grAha ju karai, thAvI pAni parAI brai||68|| corI karata dharma saba nazai, duragati dukha su naraka meM vs| daMDa sahita badha baMdhana prAdi, mAnuSa janama jAya yaha vAdi // 66 // corIkI nahi lIjai vasta, aru upadeza na deha prazasta / ihi vidhi corI tyAge bahai, tRtIya pracaurya aNuvrata gahai / / 7 / / dohA corI te tApasa sahai, vaSa bandhana ati zoka / corI aMjana cora taja, bhayau siddhi ziva loka // 7 // hai aura deva, dharma evaM gurukI bhI guNa-parIkSA isI jJAnake dvArA hotI hai, jo jAnase hIna hai| ve andheke samAna haiM aura ve prANI heya-upAdeya, guNa-doSa, kRtya-akRtya, tatva-atatva ityAdikI yathArtha vivecanA meM ekadama asamartha hote haiN| isaliye svarga evaM mokSa prAptikI abhilASA rakhane vAloM ko cAhiye ki yatna pUrvaka pratidina jaina zAstroMkA abhyAsa kiyA kare hiMsAdi pAMca prakAra ke pApoM kA sarvadA evaM sarvatobhAvena tyAga tathA, tIna gapti evaM pAMca samiti ke pAlane ko hI vyavahAra cAritra kahate haiN| yaha bhoga evaM mokSakA denevAlA hai isako sapUrNa karmAsravoM kA avarodhaka (rokane vAlA) pratyeka phaloM kA denevAlA evaM sarvotkRSTa samajhA gayA hai| kamoM ke saMvarake liye yaha atyanta Avazyaka hai| isa uttama cAritrake vinA koTi-koTi kAyaklezoMke dvArA kiyA gayA tapa bhI vyartha hI hai| isake binA kA~ kA saMvara nahIM ho sakatA, saMvarake binA mukti nahIM ho sakatI aura usa 523
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI mAi bahina putrI samacitta, paradArA ima jAnoM mitt| athavA sAMpinasI mana dharau, dukhakI khAna dura pariharI // 72 / / zIla vinA nara lAga isau. vina pApI ko motI jisoN| mana nirmala jimi jala surasarI, brahmacarya aNuvrata hai turI / / 73 / dohA rAvaNa napa narakahi gayau, para nArI ke kAja / seTha sudarazana zIla te, pAyau zivapura rAja / / 74 / / caupAI prAnIkI tRSNA ati dhanI, pUraNa hoya nahIM tihi tnii| tIna lokakI lakSmI pAvaM, to bhI vaha saMtoSa na AvaM / / 7511 yAteM budhajana karata pramAna, kSetra vAstu mevaka dhana dhAna / asana vastra zRMgAra bhaMDAra, caupada juta daza parigraha bhAra // 76 / / yaha parigraha jAnau dukhadAya, pApa mUla bhASau jinraay| yAta je bhavi rahita udAsa, so parigraha pariNAma hi bhAsa / / 7 / / dohA satyaghoSa ati lobhate, sahe duHkha adhikAra / zAlibhadra saMtoSa ta, lahyo siddha pada sAra / / 7 / / tIna guNavatoM kA varNana dina vidizA kA saMkhyA kara, tahata ulaMgha nahIM paga dhrai| prathama gaNavrata jAnau yeha dhAvaka ko nirmala gaNa teha // 76|| khodana kATana jala vahu DAra, vAyu pragati parajAla bhaar| aTha vacana, corI, paratiyA, vikathA kahai ta saba kriyA 1180 // vinA prayojana jAya na kahI, pApArambha hoya patha mhii| anaratha daMDa kabahuM nahi kara, dvitIya muNabrata uttama dharai ||81 / / bata AcAra jahAM nahi hoya, tAhi deza jaya nahi loya / kara pramANa bhoga upabhoga, tutiya guNavrata uttama joga / / 2 / / cAra zikSAvatoM kA varNana dezAvakAzika zikSAnata jina mandira jina pratimA kara, tahAM dharma vahavidhi vistr| gamana tanI saMkhyA nita dharai, dezavakAzI vrata anusr||53|| mokSake binA bhalA, akSaya parama sukha kaise prApta kiyA jA sakatA hai| dUsaroM kI bAta hI kauna calAye, svayaM trailokya pUjya evaM deva bandha tIrthakara prabhu bhI cAritra ke binA mukti rUpiNI strI ke mukhAravinda kA darzana nahIM kara sakate / jisa taraha dantake vinA uttane bar3a hAthIko zobhA naSTa hojAtI hai usI taraha cAritrake binA muni bhI zobhA nahIM pA sakate ! kyA huA, jA vahata dinoM se dokSA kAraja karane bAla haiM, saba meM zreSTha haiM, aura aneka zAstroM ke jJAtA hai| cAritra ke binA ve nagaNya hI haiN| isalie buddhimAna puruSoMka candramAke samAna ati svaccha caritra ko dhAraNa karanA cAhiye tathA svapna meM bhI asarga evaM paropahoM se daHkhI hokara zarIrakA parityAga kadApi nahIM karanA caahiye| kyoMki ye ranatraya svata: tIrthakarAdi zubha karma ke kAraNa haiM, nizcaya ratnatraya ke sAdhaka hai, bhavya jIvoM ke lie sArtha-siddhi taka mahAna sukhoM ke dene vAle haiM, zreSTha haiM, anupameya haiM lokabandha haiM aura bhavyajIvoM ke parama hitaMpI hai| jo asaMkhyeya guNoM kA samudra hai, AtmA ke svarUpa kA zraddhAna hai aura kalpanA hona hai, vaha nizcaya samyaktva hai| paramAtmAke antaraMga (bhItara) meM jo jJAna hai aura jo saMvedana (apane hI prApa) jJAnase jAnane ke yogya hai baha nizcaya jJAna hai| vAhya (vAharake) aura abhyantara (bhautarake) sampUrNa vikalpoM ko chor3akara apane prAtmA ke vAstavika svarUpameM smaraNa karanA hai usIko nizcaya caritra kahA jAtA hai| ye nizcaya rUpI tInoM ratna sampUrNa vAhya cintAoM se hIna haiM, vikalpa rahita haiM. aura aisA honeke hI kAraNa bhavya jIvoMko niHsandeha rUpeNa mokSa dene vAlA hai| vyavahAra ratnatraya aura nizcaya ratnatraya
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika zikSAnata Arata raudra dhyAna parihare, aru nija tanako niramala kreN| saba jiyasa samatA uralAya, dharama dhyAna ika cinIlA // 4 // sa parISadRr3ha kara kAya, zrI jinapada ko japana karAya / tIna kAla sAmAyika sAtha, yaha sAmAyika vrata prArAva ||8|| propabhogavAsa zikSAyata sAteM terasa zuddha ahAra, ekA bhagata kareM vidhi sAra / phira posaha pAvahi nirabhaMga, saba grArambha pariha prasaMga || 86|| prAThe caudazi proSaca dharai khAdya svAdya paya leha na kreN| punyoM mAvasa nomI Ana, taba AhAra leha zubha jAna ||8|| sorA pahara hi uttama ko caudaha kI puni madhyama lahI bAraha pahara anya ne F poSa vrata kahi vidhi ThAne / atithisaMvibhAga zikSAvrata jaba chaha gharI car3he dina bAda dvArApena kI bhAi tihi pAche nija bhojana kareM, parama puSyakAraNa guNa dharai cAra prakAra dAna jo veda, atithi saMvibhAga prata na muniko pAya deva zubhadAna vidhipUrvaka nirmala uramAna // munivara dAna yoga nahi hoda rasatyAnI taba kIjyo khoi // 60 // ye cAroM zikSAvata jAna he sura saMpati sulakhAna // 61 // atha tapa varNana dohA vArahatapa vyohAra kara mAlahi zrAvaka so tina hi bheda pUrava ko phira varanana nahi ho // 62 // sAmAyika varNana sAmAyika vidhi kareM, dhAvaka parama punIta so zikSA prata meM kahA jAna khojiyo mIta // 23 // gyAraha pratigAmoM kA varNana viSaya sauM ju udAsa yati, saMjama bhAtra sau ThAma udaya pratijJA ko kareM, pratimA jAko nAma ||24|| caupAI mala paccIsa vivarjita soI, darzana pratimA zrAvaka hoI ||15|| zikSAna cAroM paravAna, vrata pratimA jI pahicAna // 66 // ATha mUla guNa pAlai jaba sAta vyasana taja done sabai paMca aNuvrata lahike soya, tIna guNavrata dhAra jo milakara do prakArake vizAla mokSa mArga meM mora mokSa bhI mahA sampati ko dene vAle haiN| mokSAbhilASI bhavya jIvoM kI cAhiye ki moha rUpI phanda (phAMsI) ko tor3akara sadaiva ina donoM rAjayako sthira bhAva se anuSThAna karate raheM isa saMsAra ke jitane bhI bhavya jIva mokSa ko prApta karane kI ceSTA meM kriyAzIla hai ina donoM ratnatrayoM ko binA pAlana kiye saphalatA nahIM prApta kara sakate bhUta bhaviSya evaM vartamAna tInoM kAlameM inhIM donoM ratnazvoM ke dvArA mokSa milA hai, milegA aura mila rahA 1. hai| isake atirikta koI aura anya upAya ho nahIM sakatA / vaha do prakAra kA hai zrAvaka dharma aura muni dharma / zrAdaka dharma to koI kaThina nahIM - sugama hai kintu yogiyoM kA muni dharma atyanta kaThora hai| thAvaka dharma kI gyAraha pratimAeM (zreNiyAM) hoto haiM jo bhUta (jumA) Adi sAta prakArake vyasanoM se hIna hai, bATha mUla guNoM se yukta haiM aura prati svaccha samyaka darzana se paripUrNa I hai usako darzana pratimA kahate haiM aura yahI pahalI hai isake bAda dUsarI vrata pratimA hai| pAMca azuvrata, tIna prakArake / guNa vrata evaM cAra zikSAprata isa taraha bAraha vrata hai| jisameM mana vacana evaM kAmake dvArA kRtakAritAnumodana khora prayatnapUrvaka ma jIvoMkI rakSAko jAya vaha hisA nAmakA pahalA dhaNuvrata hai| yaha ahiMsA aNukta sampUrNa jIvoMkI rakSA aura sampUrNa vrata 525
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIna kAla sAmAyika kara, pApArambha sarva parihara / nirjana thAna dhyAna ko hoi, sAmAyika pratimA so loi / / 67|| pAThe caudazi proSadha saja, cAra prakAra prahArahi taje / posaha pratimA jAnau soi, cautho so zrAvaka avaloha || harita vastu ko kIno tyAga, jIva dayA pAla bar3abhAga / paMcama pratimA yahai bakhAna, macita tyAga vrata zrAvaka jAna ||6|| nizi ahAra tyAge budhavaMta, sUkSama thUla bharaM jiya jata / mUna jAnai hisA soya, rajanI nIra rudhira sama hoya / / 10 / / bhUta pizAca gamana niza kareM, jevata anna apAvana kreN| azuci vastu DAra taha Aya, nIca svabhAva na unakI jAya // 10 // divasa andhakAra jahaM rahai, rAta samAna jAniye dahai / niziju rasoI karai dina khAi, rajanIvata duSaNa dukhadAI // 102 // divasa hi puna chor3e mija nAra, niza tyAgo pratimA avadhAra / yaha SaSThI lauM jAnoM bhAi, hai jaghanya zrAvaka ThaharAya / / 103 // nija para nAri tyAga guNavaMta, navadhA zIla dharaM bahumaMta / taja sacikaraNa miSTa ahAra, brahmacarya pratimA yaha sAra // 1041 / hiMsA Adi sakala grArambha, taje vivAha banija saba daMbha / kATana khanana gina nahi karai, bastara dhoi na kabahuM dharai / / 10 / / pazu rAkha nahi mandira raca, mitya nahAna kabahUM nahi sacai / vAhana car3ha na sAtha lahei, patra phala phala nahIM gahei / / 106 // jaMtra maMtra auSadhi nahi sAdha, vaidyaka jyotiSa dhAtu na rAtraM / aisI kriyA bhavya cita ramI, yaha Arambha tyAga aSTamI // 17 // kaTa kaupIna bastra ika lei, dazavitha saMgha tyAga kari deI / iMdriya daNDa mana baca kAya, pApa karama kiMcita nahi thAya / / 10 / / navamI pratimA jAno deha. parigraha tyAga kahAve tei / madhyama zrAvaka dhAra yahI, svarga pantha ko kAraNa sahI // 10 // banija vivAha bhApa pAhAra, inakI anumati de ina sAra / bhojana ko ju bulAye jAya, dazamI anumati tyAga kahAya // 110 // udiSTa tyAga pratimA gairamI, uttama thAvaka ghara zira namI / tAke bheda doya paramAna, kSullaka ailaka kahI vakhAna / / 11 / / jo garu nikaTa lei prata jAda, vasai guphA maTha maMDapa pAi / kaTi kopIna kamaMDalu lahe. eka dhasana tana pIchI gahaiM / / 112 / / rAkha bhikSA bhAjana pAsa, cAro paraba kareM upavAsa / la anudiSTa zuddha pAhAra, lAbha alAbha roSa nahiM dhAra // 11 // mAthaike katarAva vAra, DAMDI mucha na rAkhai bhAra / tapa vidhAna dhAraM guru pAsa, kahaiM mukti Agama prAbhAsa / / 114 // dohA yaha kSallaka dhAvaka kriyA, kahau kimapi avadhAra / aba dUjo ailaka sunI, hai punIta adhikAra / / 115|| kaTi kaupIna ju saMgrahai, pichI kamaMDala hAtha / pAna pAtra AhAra vidhi, keza lucAvai mAtha / / 116 / / zIta ghAma saba tama sahai, ailaka sadA virAga / ekAdaza pratimA gharaM, so zrAvaka bar3abhAga // 11 // kA mala hai, zreSTha gapoM kA prAkAra hai, evaM dharma kA Adi kAraNa---mUla bIja hai| svayaM jinendra prabhu ne isa bAtako kahI hai| . jisameM asatya evaM nindanIya bacanoM kA ghRNA pUrvaka parityAga kara, hitakAraka, sArarUpI dharmake prAkAra satya vacanoM ko kahA jAtA hai usako satya aNuvrata kahate haiM aura yaha dUsarA hai| satya vacana bolane se saMsAra meM svaccha kItikA vistAra hotA hai| sarasvatI, kalA, viveka evaM cAturyakI abhivRddhi hotii| yadi kadAcita dUsarekA dhana binA jAne ho kahIM gira gayA hai, bhUlase chaTa gayA hai, grAmake kisI gupta sthAna meM rakhA hai to se dhanako nahIM grahaNa karanA acaurya nAmakA aNuvrata hai aura yahI tIsarA hai| jo loga dasareke dhanoM ko curA liyA karate haiM unheM pApa-karma ke udaya se isI loka meM vaMdha undhAdi duHkhoM ko prApta karate haiM aura dasare janmoM meM bhI naraka mAdikI yantraNAoM ko bhogate haiN| jisameM jo apanI strI ke atirikta sampUrNa striyoMko sarpiNIkI taraha samajha kara unase alaga rahate hue aura apanI yathA prApta strIse hI santuSTa raha jAtA hai ise brahmacarya nAmakA aNuvrata kahate haiM aura cauthA hai| kheta, gRha, dhana, dhAnya, dAsI, dAsa, pazu, Asana, zayyA vastra aura pAtra ye dasa bAhya parigraha haiM ina parigrahoM kI saMkhyA tathA lobha aura tRSNAke lie jima bratakA vidhAna hai usako parigraha parimANa nAmaka aNuvrata kahate haiM aura yaha pAcavAM hai| isa parigraha pramANa ke karane se prAzA aura lobha kA nAza hotA hai, santoSa dharma aura sukha sampadAeM prApta hotI hai| dasoM dizAoM meM Ane jAneke liye jo yojanAdi mArga parimANa yA maryAdA sthirakI jAtI hai vaha digbata nAmakA
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAra dAna kA varNana caupAI prathama dAna pAhAra ju deya, bhogabhUmi sura suruya laheya / dUjau zAstra dAna ko gahai, yAteM dharma jJAna guNa lahai / / 11 / / poSadhi dAma dei mana zuddha, taba niyoga dyuti dhArai buddha / abhaya dAna saba jIvana karai, indra catravati pada sau gharai / / 11 / / ___ dohA grAbhUSaNa pAMcI lahai. dRSaNa pAMcau tyAga / guNa sAtI jaba ura dhara, navadhA puNya suhAga / / 130 // dAtAra ke 5 AbhUSaNa caupAI yAnaMda prAdara priya vaca kahai, nirmala bhAva ju ura meM lahai / saphala janma kari apanA lekha, pAbhUSaNa pAMcauM ima pekha / / 121|| dAtAra ke 5 dUSaNa bimakha vilamba vacana Apeha, prAdara citta karai nahi leda / dekara pazcAtApa na kare. gaha gAnoM dugaNa so ghara // 12 // dAtA ke 7 guNa zrayA jJAna pralobhatA jAna, dayA kSamA nija zakti pramAna | bhakti sahita ye jAno sAta, so dAtA jaga guNa vikhyAta / / 123|| navadhA bhakti kA varNana par3agAhana pAhiko karai, uccAsana vaiThaka puna dhrai| caraNa dhoya banda kara jora, vidhi sau pUjA kara bahora / / 124 // mana vana kAya harSe mana grAna, zuddha prahAra deha sukhakhAna / naba vivi puNya lahai yaha soi, caudaha mala vajita agha dhoha / / 125|| caudaha maloM ke nAma jIva baddha jahaM roma ju cAma, mAMsa rudhira para hAr3a hi nAma / ina saMgata kI vastu na lei, duragaMdhA thAnaka taja dei / / 12 / / kaMda mUla phala rahita ju dei, pAna phUla bahu vajita jei / svAda rahita aru bahu dina vasta, ye caudaha mala tyAga prazasta / / 127 / / dohA pAtra apAtra kupAtra ke, bheda bahuta parakAra / uttama madhyama jaghanatA, kahIM jathAratha dhAra / / 12 / / prathama guNavata hotA hai tathApi aneka kAryoM ke prArambha karaneko akAraNa hI banda kara denA anartha daNDa virati nAmakA gaNavrata kahA gayA hai| isa anartha vratake pAMca bheda haiN| pApopadeza, hiMsA-dAna apa-dhyAna, duHthati aura pramAdacaryA / jo indriya rUpI pAMca zatraoMko jItaneke liye bhogyopabhogya vastuoM kA parimANa nizcita kiyA jAtA hai / vaha bhogopabhoga pariNAma nAmakA gaNanata kahA jAtA hai| pApa nAza pUrvaka brata pari-pAlanake liye pApabhIru bradiyoMke lie sUkSma jIva-bAle adarakha ityAdi kandatyAjya haiN| isI taraha kIr3A ke khAye phaloMko phaloM ko aura sampUrNa abhakSya vastuoMkA viSa aura malAdi vastuoMse vyApta samajhakara chor3a denA caahiye| ghara TolA par3osa kheta muhallA aura bAjAra ityAdi sthAnoMmeM pAne jAne kA nityazaH pramANa nizcita kara lenA hai| usako dezAvakAzika zikSAbata kahate haiN| bare dhyAna burI lezyAnoMkA parityAga karake jo pratidina tInoM samayameM sAmAyika jApa kiyA jAtA hai use sAmAyika zikSAvrata kahate haiN| jo ki aSTamI aura caturdazI (caudA) ke dina anya saba kAryoko 527
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI uttama mAtra bhedatraya sAra uttara madhyama japana vicAra uttama meM utkRSTa hi pAtra dAna diye tadbhava ziva jAna uttama pAha meM jAna pAtra ko paravAna uttama pAtra virSa muni teha, pAtrajaghanya kahAvaM yaha thAvaka gyAraha pratimA ghAra, ailaka kSallaka doSa prakAra dama tamiloM jAna trahmacarya pAne vahAna J tIrthakara mAna pAcaM bhojana hina pura thAna / / 122 / / gaNadhara cAra zAna ke dhanI munI / / 130 // TIma guNa dhArohiye paSThama guNavAnaka tithi kiye / / 131 / / madhyama vA bheda zratha suna, uttama madhyama jaghanahi gunI / / 132 / / madhyama pAtra viSe utkRSTa dezavratI dhyAveM parameSTa / / 133|| paraM dije madhyama pAvahi madhyama te // 134 // / 1 / vivadhAyasana tyAga guna manya te madhyama pAtrahiM ju jaghanya // 135 // kSAyika samyadRSTI hoya, pAtra jaghanya hi uttama soca / / 136 / / udhama samyagdRSTo jo pAtra jaghanya jadhanya kahI / / 1371 * paSThamita pahilI laga joI dhAre pratimA zrAvaka soi pAtra jaghanya gunotraya bheda, uttama madhyama vadhana sabheda vedadRSTajana, sojanya meM madhyama samAna sarva liMgI je jatI guNa yaTThAisa trAhi ratI / samyagdRSTi vinA jaga mAMhi te kupAtra utkRSTa kahAMhi / / 138 / / brahmacAri kiriyA anusaraM dravya lobha prati urameM dhare / samyagbhAva raMca nahi lau, te kupAtra madhyama jaga kahai ||13|| brahmacaryaM vAhija jaM ca dravya tanoM bahu saMgraha lahaiM / samakita bhAva na kahUM bhaye, jaghana kupAtra tAhi vara naye / / 140 / / vrata sabhyazva na jAne raMca, sopAna utkRSTa praoNca // 1141 / / mithyA mAraga ko Adare, te apAtra madhyama anusareM || 142 // hiMsA karama kareM adhikAra, so apAtra anya nihAra / / 143 / / aura kupAtra apAvahi doya, pAMca bheda ye jAno soya // 144 // jude jude phala tinake sunI, bhavijana nizcaya ke mana gunau || 145|| madhyama ko jo deya sudAna, madhyama bhogabhUmi paravAna // 146 // pAtra jaghanya dAna phala yahai, bhogabhUmi teM antima lahe / yaha supAtra phala jAno bheda, aba kupAtra suniye tana kheda || 147 / / dAna kupAtra tane parabhAva, lahaiM kubhoga bhUmikI yAtra 1 aru apAtra ko dIjaM dAna, to pazugati pAve dukhakhAna // 148 / / / / | dohA ahimukha, kadalI sIpa jahUM, svAti vRnda jalajoga / viSa kapUra motI mayauM, so vidhadAna nijoga || 146 || aMdhakUpa dhana DAriye, soi bhalI kara jAna dAna kupAtrahi deU nahi, sajjana karo samAna // 150 // / jo kuliMga mithyA anusaraM, raktapItasita sahi paraM nAnAvaipa dharai jagamohi, samatika vrata kachu jAne nAhi vrata samaya na jAne mUla upajAve mithyAmata kUla uttama madhyama aura jaghanya ye hI tIna pAtra abhimanya eka eka prati traya traya jAna, te saba pandraha bheda pramAna uttama pAtra dAna jI deI, usama bhogabhUmi phala se chor3akara niyamapUrvaka upavAsa kiyA jAtA hai usako propopavAsAita kahate haiN| nitya prati bhakti pUrvaka jo muniyoMko cAra prakArako vidhike sAtha grAhArAdi na kiyA jAtA hai usako atithi saMvibhAga nAmakA zikSAta kahate haiN| isa prakAra mana vacana aura kAyakI zuddhi ho jAne para zratIcAra yAnI donoM se rahita ho jAte haiM aura jaba ina pUrvokta pAMca mahAvratoMke pAlane meM tatpara rahate haiM unake liye dvitIya vrata pratimA hotI hai| jo loga aNuvratako dhAraNa kiyA karate hai unako mRtyu- samaya meM AhAra dhIra kvAyAdi ko chor3akara unnata pada pAne kI icchA se muni cAritra dhAraNa karanA cAhiye zraddhA aura vizvAsa pUrvaka sallekhanAvrata kA pAlana karanA caahie| isake bAda tIsarI pratibhA kA nAma sAmayika pratimA hai aura caturtha pratimA kA nAma proSadhopavAsa hai| phala, bIja, patte jala, ityAdi prAyaH sabhI vastu jIva se yukta haiM / tathA dharma pAlana karane ke liye isakA parisyAga karanA sacitta tyAga pratimA nAmakI pAMcavIM pratimA hai| mukti ke lie rAtri samaya meM cAroM prakAra ke zrAhAroM kA parityAga kiyA jAtA hai aura dina ke samaya maithunakA parityAga hai usako parama pratimA kahate hai jo ina pUrvokta cha pratimAyokA pAlana karate haiM aura mana | 5.25
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ atha jalagAlana kriyA sAta lAkha jala jAni jiya, aru trasa rAzi aneka / yAta budha jala gAliye, dayAbhAva kara Teka // 151 / / caupAI dIragha chattisa aMgula jAna, ara caurau caubIsa pramAna / gAlI vastra duguna kara gAla, ihi vidhi jIvadayA pratipAla // 152 / / dharI doya jala gAliu rahai, phira asaMkhya asa jiya tahaM lahaiM / yo jala gAli gAli vyopara, vilachAno le ghaTa meM dharai / / 15 / / so nivAna jala meM le kara, vidhisauM jAya bIca nahi gir| eka bada jo dharatI parai, jIva asaMkhya rAzi taha mara / / 154 / / tAke bhramara hoya ur3i garma, jambUdvIpa mAMhi nahi samaiM / yAta zuddha gAliye nIra, anagAle agha haiM bahu vIra / / 155 / / prahara doya prAsuka jala rahai, Aprahara tAto nira vhai| phira rAkheM sanmUchita joi, aru gAle nai hisA hoI / / 156 / / dina gAla jala mhA nahi kare, hoi pApa dharmahi prihr| uttama vidhi jala gAle soi, so zrAvaka kiriyA avaloi / / 15 / / manthau (byAla) kriyA varNana doya gharI ravi udaya pramAna, doya gharI aMtima dina jAna / itane meM bhojana jala le i. mathuna divasa hi tyAga karei / / 158 / / ihi vidhi kiriyA je jana karai, so srAvaka aMthau nata dharai / aba ratanatraya vahIM pramAna, jathA joga jinazAsana jAna // 15 // atha aSTAMga sahita samyagdarzana kA varNana .. . . -M dohA L th niHzaMkAdika jAnithe, darzana pAThau aNg| te ranauM saMkSepa kara, jAnI budha saravaMga / / 160 // caupAI tatva padAratha sadA vicAra, jinamuda dharma kahai bhavatAra / zaMkA rahita gunanako gahai, niHzakAdi kahAvai bahai // 16 // tapasA mAMhi rahai lauM lAya, zrImukha bAnI citta lagAya / suraMga narakako vAMchA nAhi, niHkAMkSAMga gunau mana mAhi // 16 // karma mahAvana diye jarAya, pragaTI mati uttama sukhadAya / vicikitsA tanavyApai nAhi, niravicikitsA aga supAhi / / 163 / / deva gurU dharmahi cita gine, jJAna cakSa sauM nirakhaM tinai / trividha mur3hakara rahita pravIna, yaha amada gana jAyaka lona // 164 / / bacana aura kAyakI zuddhi kara lete haiM aise jIvoMko munIzvaroM ne jaghanya-zrAvaka kahA hai aura ye zrAvaka svarga meM jAte haiN| jo ki strI jAti mAtrako apanI mAtA samajha kara grahaniza brahma svarUpa prAtmAmeM lIna ho rahate haiM vaha saptama brahmacarya pratimA hai| pApabhIru puruSoM ke dvArA atyanta nindanIya aura prazabha vyApAra gahaNa Adi kA parityAga kara dete haiM vaha atyanta uttama prArambha parityAga nAmako aSTama pratimA kahI gayI hai| jo vastroM ko chor3akara anya sampUrNa pApa karma ko prArambha karane vAle parityAga ko tyAga mAnasika vAcanika aura kAyika zuddhi-pUrvaka kiyA jAtA hai usako parigraha parityAga nAmaka navamI pratimA kahI gayI hai| jo virakta jIva ina navoM pratimAoMkA pAlana kiyA karatA hai vaha deva pUjya zrAvaka kahalAtA hai| jo ki gRhakArya ityAdi meM apane AhAra meM dhanopArjana kI mantraNA gupti se apanA mata nahIM pragaTa karate usakI dasavIM anumati tyAga nAmakI pratimA hai| jo doSa yukta annAhAra ko abhakSya bastunaukI taraha tyAga dete haiM aura bhikSAbhojana hI svIkAra kara lete haiM vaha ekAdaza uddiSTa tyAga nAma kI pratimA kahI gayI hai| ina uparya ksa gyAraha pratimAnoM ko vividha upAyoM dvArA pratidina jo sevana karate haiM ve trilokI ke pUjya aura uskRSTa pAbaka kahe gaye haiM aura zrAvaka ke pratimA rUpa vAle dharmoM kA sadeva dhyAna rakhate haiM ve svayaM ke uttama solaha sukhoM ko prApta kara lete haiM / isa prakAra mahAbIra prabha anugagI jIvoM ke hRdaya meM dhAvaka dharma ke upadeza ke dvArA mahAna harSa utpanna karake virakta muniyoM kI prasannatA ke lie muni dharmakA upadeza karane meM pravRtta he| 526
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 jina zAsana ko sadA vicAra, mithyAbata jAne na lagAra darzana ta tapasa cala gaye tapamI rUma kurmI bhaye pAThajana munike sanmukha pAve jyoM prasUta pazu mArana dhAvaM kumata kugrantha lopa saba karai jJAna dhyAna tapa nita vistaraM / jaina zAstra parakAza sadA so prabhAvanA aMga hi jadA // 168 // daravAna guna ye aSTa anUpa, mahA savala nAzaka parirUpa svarga mukti ko kArana yahI bera gaira bhava dhAre nahIM / / 166 / / J I samyagjJAna nirUpaNa pavana ATha jJAnake saMga, vyaMjanojita prathama uttaMga cautho kAlAdhyayana jAniye, upadhyAna paMcama mAniye bahumAna ta grAma jAna, jJAna aMga ye ATha pramAna apara grantha ko loga hi kare, upagUhana yaMga hi vistaraM / / 165 || tinakI saMbodhe pira lAve, sthitIkaraNa raha maMtra kahAve // 166 // dharma jaSTi sItA mana harna so bAtsalya saMga cita garne / / 167 // 7 dUja artha samagra vAna tIjI zabdArdhaka pahicAna / / 170 / / vinaya sahita pasTama guna ramI, guru ani bhanI sAtamI ||171 / / inake bheda bahuta prakAra, zrAgamamaiM varanoM niraghAra // 172 // samyak cAritra nirUpaNa va cAritra trayodaza jaba jo pAlahi muni ko pUraNa cArita pAra pahi sAvadya / so kahiye yaha deza carita, kalau gRhIpada ko prati nitta // 173 // karanoM tapa kalyANa maar| yaha ratya na vyavahAra pAle jo Avaka guNadhAra / / 174 / / dohA ye pana kiriyA vividha pAlai zrAvaka hoi / SoDaza svarga prajaMta lauM, kahai indra pada soi / / 175 / / atha yati dharma kA varNana caupAI tIrthaMkara niragrantha pada dhaya, mokha pantha sAdhana ko karyo / tehi bhAMti diyo upadeza, punara ukti bhaya kahyo na zeSa // 176 // / aa far bAhi grantha jo kahI, caudaha grAbhyaMtara haiM shii| inameM tila tupa rAkha~ koI, to bhI munipada siddhi na hoI // / 177 / / bhAvaliMga aisI vidhi ThAna, dravyaliMga hai apara bakhAna || 178 / / so kabahUM na lahaiM ziva-sIva, bhramaM jagata dukha saha atIva // 176 // vaise mUni jinaliMga hi vinA gola na pA bhava bhaTakatA // 180 // dhanya dhanya jaga ko darda pITha, dhanya dhanya ziva sammukha bITha || 181 / / yA sAdhe muktipada kherA, jatI dharma hai bahu sukha heta / / 182 // muni bina haiM nahIM nirvAna acala sAsutaM mukhya nidhAna / parigrahavaMta munIpada kahaiM, ghara tinake bahu janapada gardai dama bhAga udaya nahIM koya, mAMgana na sIrI kavahUM homa dhanya dhanya sAdhu mahAna, bhoga hameM Atama thiti jJAna vanavAsa vasanta, aise munimaha vandana vanta / // tajI prAza ahiMsA yadi pAMca mahAvrata maMda pAMca samitiyAM paMcendriya-vijaya rthAt viSayoMkI ora apanI indriyoM ko na jAne denA, kezaloMca, sAmAyika ityAdipaTazyaka karma, nagna, snAna- parisyAga, bhUmizayana, danta pAvana parivartana eka samaya bhojana evaM rAga hIna sar3a hI bar3e bhojana karanA ityAdi aTThAIsa mUlaguNakA nAma muni dharma hai| ina sampUrNa mUla guNAMkA sadaiva pAlana karate rahane cAhiye / prANa visarjanakA bhI yadi samaya upasthita ho jAya to bhI inakA parityAga kadApi nahIM karanA cAhiye / kyoMki inake dvArA tInoM lokakI sukha sampadAeM prApta ho jAtI haiM muniyoM ke uttama guNoM meM pariSahoM kA jItanA, AtApana, Adi aneka tapa, vahuta upavAsa, mauna dhAraNa, ityAdikI gaNanA kI gayI hai| yogiyoM ko ucita hai ki prathama uttamatA pUrvaka nirdoSa hokara mUlaguNoM ko pAlana kareM aura bAda meM utara guNoM ko| yogiyoM ke dharma ke lakSaNa daza haiM uttama kSamA mAI, sArjana, satya, zauca, yama, tapa tyAga, thAkicana aura brahmacarya se dharmoM ke utpattisthAna haiN| bhavyajIvoM ke lie uttara guNoM e pUrvavata daza lakSaNa dharmo ke dvArA mUla guNa se vartamAna bhava meM hI mokSa ko pradAna karane vAlA paramottama dharma hai| isI ke dvArA sabhI munIzvara siddhi evaM tIrthaMkara kI sukha sampatti ko cirakAla taka bhogakara anta meM mokSa padavI ko prApta karate haiN| dharma ke samAna isa 530
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA jatI dharma saMkSepata, bhApyo ihi prasthAna / pUraNa bhASyI jo kathana, tAteM bar3hata purAna / / 183 / / atha SaTkAla varNana aba racanA SaTakAla ko, suno sayAne loya / jo bhASyo prabhu vyAsata, pragaTa sunAU~ soya / / 14 / / caupAI bharatakhaMDa airAvata mAhi, chahauM kAla barate ju sadAhi / utsapiNI avasarpiNI pAya, rahaMTa ghar3o vata pAve jAya // 185 / / bhAtakAla utsapiNI jAna, kor3Akor3i dazAbdhi pramAna / chaThave te pahale laga jAya, bar3e rUpa tana bala sukha mAya / / 186 / / vartamAna avapiNI kAla, tAkI bheda sunau kachu hAla / so sAgara daza kor3Akor3i, chahoM kAla kara maMDita joDi // 17 // makhamA prathama vicAra, kor3Akor3I sAgara cAra / tAkI prAdi palpa traya prAva, tIna koza tana taga lakhAya ||18|| vidi .1, babarImAladharA divya ahAra / so bhI leya tIsare dinA, mala nihAra vajita tasU ginA ||1|| madA sarya prAbhUSana jAna, dAhana jyoti dIpa graha mAna / bhojana bhAjana vastra pramAna, ye daza kalpavRkSa paradhAna / / 16 / / ko kalpanA mana meM jisI, bhoga saMpadA puravaM tisI / te saba sukhya varaNa ko kahai, grantha bar3e aru pAra na lahai // 101 / / uttama pAtra dAna jo dei, uttama bhogabhUmi pada leT / vikala traya nahi upajai tahIM, paMcendrIya asaMnI nahIM // 1 navagraha tiraMjaca ja soya, Arjava bhAva sadA abaloya / taha te mara sura lokahiM jAya, aura na dUjI gatihi lahAya // 163 / / madhyama sukhamA dutiya pravIna, sAgara kor3Akor3I tIna / Adi palya dvaya jIbana jAya, deha tuga do koza subhAya // 14 // parNacandra kiraNa juta jisI, tana so hai ati nirmala tisau / dhAtrI phalabata divya prahAra, tRpti hetu dujaidina dhAra 1 madhyama pAtra dAna je gahaiM, madhya bhogabhUmi so lahaiM / pUraba kathita sukhya taha pAya, phira so svarga loka ko jAya / / 166 / / tatIya kAla laghu sukhyAsukhya, koDAkoDi sivu dvaya tukhya / Adi palya ika prAyu pravAna, deha koza ika unnata jAna // 19 // eka dina bIte leya ahAra, tRpti juheta Ama unahAra / tana muvarNa sama dose soi, bhogabhUmi yaha antima joi // 16 // daza vidhi kalpavRkSa sukhadAya, pUrabavata saba zobhA thAya / pAtra jaghanyahi dehi ju dAna, lahai jaghanya bhoga bhU thAna ||16| so koI dasarA bhavyajIvoM ke lie na bhAI hai na svAmI, na hitaiSI hai na pApa nAzaka, sarvatobhAvena sabhIkA kalyANa karane vAlA yaha dharma ho hai / isake bAda prabhune kahA ki isa mAryAvarta bharata kSetra (bhArata varSa) meM utsapiNI evaM avasapiNI nAmaka do prakAra kAla kahe gaye haiN| airAvata kSetra meM bhI aisI hI vyavasthA hai| utsapiNI nAmake kAlameM rUpa, bala ; prAya deha evaM sUkhakI madeva vaddhi hanA karatI hai zabda ke vAstavika artha se bhI to yahI prakaTa hotA hai| yaha utsarpaka kAla bar3hAne vAlA hai aura yaha dasa koDAkoDI sAgarakA hotA hai / tathA avasapiNI kAla meM rUpa, vala evaM Ayu ityAdi kA nAza hotA hai isaliye sambhavata: isakA paryAya nAma avasapiNI rakhA gayA hai| inake pRthaka-pRthak cha: bheda haiM / avasarpiNIkA pahalA kAla suSamA hai, aura vaha cAra kor3AkoDI sAgarakA hai / isa kAlakI prArambhAvasthAmeM hI prAyaM puruSoM kA udaya huaa| ve sUrya ke samAna parama tejasvI evaM svarNake samAna varNa vAle hote haiM / inakI Ayu tIna palya kI evaM zarIra ko UMcAI tIna kosakI hotI hai| jaba tIna dina bIta jAte hai taba unakA alaukika AhAra badalIphala (bera) ke barAbara ho jAtA hai / unheM nIhAra yAnI malamUtrako bAdhA ekadama nahIM hotii| usa samaya inakI AvazyakatAoM kI pUrtI dasa prakArake kalpavRkSoMke dvArA humA karatI hai| maryAga, tUryAGga, vibhuSAMga, mAlAMga, jyotirAMga, dopAMga, gahAMga, bhojanAMga, vastrAMga, evaM bhAMjanAMga ye kalpa vRkSakI dasa jAtiyAM hotI haiN| ye saba vRkSa uttama pAyadAnake prabhAva evaM phalase puNya-parAyaNa puruSoMkI pAntarika tathA bAhya abhilASAoMko sadaiva pUrNa karane ke lie kaTibaddha rahate haiM aura sukha-saMpadAoM ko pradAna kara pAnandita rakhate haiN| zreSTha jIvana puruSa evaM strI ke rUpameM yugala' (joDA) utpanna hokara cirakAla paryanta sukha bhogoM ko bhogakara uttama pariNAma ke prabhAva se sabhI svarga janma grahaNa karate haiN| isI kAlakI bhUmikA nAmakI bhoga bhUmi jo sampUrNa
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA tatIya kAla ke anta meM, rahyo palya basu bhAga / caudaha kula kara Upaja kahyau nAma bar3abhAga / / 200|| prathamahi kulata antarI, daza daza bhAhi hona / palya bhAga imigata bhaye, anukrama sauM gana lona / / 20 / / caupAI pratizata kulakara prathamahi jAna, rAnI svayaM prabhA guna khAna / jyoti raMga duma maMda maha layau, candra sUrya taba paragaTa bhayo / 202 / / sanmati manuja jasaravI nAra, jyoti raMga taya nAhi dhAra / dina niza nakhata tArajuta dekha, prajA bodha kono tini pekha // 203 / / kSemaMkara hi sunaMdA triyA, dekhahu siMha mRgahi badha kiyA / kSemaMkara vimalA bara liyau, jaSTi grahana upade sImakara manoharI dAra, manda kalpataru karahi nivAra / nAma sImadhara dhArana tapI, graha utpati upadezyau pratI / / 205 // vimalabAha triya sumati vidhAra, aMkuza prAyudha gaja asaghAra / cakSu mAna triya dhAraNi aina, taba nija nija suta dekhai naina / / 206 / / manuja yazasvI amarA priyA, taba prasUta jAta krama kiyA / manu abhicandra thomatI kaMta, pitA putra krIDA karata // 207 / / candAbha hi prabhAvatI janma, putra vivAha karana utpanna / puna marudeva anUpama jAna, nadI nAva kiya giri sopAna // 20 // napa prasena anujajJA jAsa, amrapaTala aru jarA prakAza / nAbhirAya marudevI jahI, nAbhi jarAyU upajI sahI / / 206 / / meghaSTi ghana garaja ghora, camaka bijalI ati cahuM ora / vikalatraya utapati taha bhaI, sakala dhAnya upajana bhUvi tthii||21|| aDilla palyahi dazamaiM bhAga, prathama kulakara thitI / daza lakha koDAkor3I, pUraba tihi mitI / / daza daza bhAgahi hIna, abara krama lhii| caudaza nAbhi narendra, pUrva ika kor3a hI // 211 / / __ dohA mana zata paccIsahi dhanuSa, nAbhirAya jI kAya / paccIsahi sauM vRddhi krama, tIjai lau gana bhAya // 212 / / dRrja kulakara kAya taha, cApa terasa jAna / pratizruta prathama utaMga tana, dhanu aThArasa ThAna // 213 / / sakhoMko dene vAlI kahI gayI hai| vahAM para krura svabhAva vAle paMcadrI tathA do indriyAdi vikalatraya nahIM hote / isake sukhamA nAma dasare kAla kA pArAbha hotA hai| usakI prAyu tIna koDAkoDI sAgara ko hai| isa samaya meM madhyama bhoga bhUmi kI racanA hotI hai| aura manuSyoM ko prAya do palyakI hotI hai / unakA zarIra do kosa UnA hotA hai evaM AkRti tathA varNa pUrNacandra ke samAna aAkarSaka hotA hai| ye loga do dina ke antara se baher3e ke phala ke barAbara Atma tRpti ke liye anupama AhAra grahaNa karate haiM inakI sakha sAmagrI bhI bhoga-bhUmi Rloke hI samAna rahatI hai| ina donoM ke yAda norAre sukhamA nAma ke samaya kA Arambha hotA hai| isakA pramANa do kor3Akor3I sAgara kA hai| isameM jaghanya bhoga bhUmikI racanA honI hai| manuSyakA prAyupya-kAla eka palya, zarIrako UMcAI ekakosa evaM prAbhA priyaMgu vRkSake sabhAna hotI hai| ina logoMkA ahArakAla eka dina ke bAda hai pIra pravile ke barAbara mAhAra mAtrA kA parimANa hai| inheM bhI kalla vakSAsahI vividha rAkha-sAmagriyAM prApta humA karatI hai| isake anantara duHkhama sukhamA kAla pravRtta hotA hai aura karma bhUmi prArambha hotI hai / isameM zavAkA arthAt padavI dhAraNa karane vAle puruSoM ko utpatti hotI hai / isakA pramANa vyAlIsa hajAra varSa kama eka kor3Akor3I sAgara kA hai| manuSyoM kA Ayu pramANa eka karor3a varSa pUrva hai| zarIra kI UMcAI pAMca sau dhanupa kI hai / tathA dehabaNaM pAMca prakArakA hotA hai| ye dina meM eka vAra zreSTha bhojana ko grahaNa karate haiM tiresaTha zalAkA pRrupa aise hI samayameM utpanna hote haiN| bailokyAdhipati evaM indra ityAdi jina caubIsa tIrthakaroM kA nata mastaka hokara namaskAra kiyA karate haiM unake nAma
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI caturatha kAla suno ava bheva, dukhamA sukhamA nAma kahena / sAgara koDAkor3o eka, sahasa biyAlisa ghaTata su leka ||214|| prAdi pUrva ika kor3i ju prAya, dhanupa paMcasaM uttama kAya / paca varaNa nara tana dhuti gahai, nitya ahAra vAra ika lahai ||21shaa karamabhUmi pragaTI ihi thAna, triSaTa zalAkA puruSa mahAna / upajai kamasauM prAraja thAna, prAdi antaloM kAla pramAna / / 216|| caturavIsa zrI jinavara nAma, cakravarti dvAdaza abhirAma / nava vala nava hari nava pratiharI, inakI bheda sauM kachu dharI // 217 // caudama kulakara nAbhi narendra, marudeva zriya Ananda kanda / tinake RSabhadeva jina Thaye, jugaladharma niravArata bhaye // 21 // aDilla caurAsI lakha pUrva RSabha jina Ava hai| tAkI ginatI likhau varaSa ThaharAva hai / / unasaTha lakha satabIsa sahasa cAlIsa hai| itane kor3Akor3I aMka ikaIsa hai // 21 // caupAI kalapa vRkSa saba gaye palAI, jaga prAcambha bhayo dukhdaaii| kSudhA tapA kara pIr3I prajA, grAye prabhu samopa kara rajA // 22 // karmabhami ko bheda batAya, sabako saMbodhe jinarAya / asi masi kRSi vidyA bahu veSa, vAnija pazupAlana upadezakA joloM kRSi upaja aba mahI, ikSu prahAra leu saba shii| taba si jAya ikSurasa layo, kSudhA duHkha timako miTa gayo / / 222 / / jaya jaya zabda kiyo tina prAya, prabhu ikSvAka vaMza sukhdaay| taha puna tIna barana ko thApa, zUdra vaizya kSatriya prabhu pApa // 223 / / kSatriya vaMza cAra thapi sAtha, nija ikSvAku soma harinAtha | kula bibAhakI sIkhaju daI, dharma zriyA saba hI vidhi ThaI // 224 // prabha pAMco kalyANaka sAdha, gaye bhokha aya jaga pArAdha / jinake tanuga bharata cakreza, chahI khaNDa ke adhipa maheza dohA hUMTha mAsakara hIna haiM. rahI baraSa taba cAra / AdinAtha jina ziva' gaye, tIja kAla maMjhAra // 226 / / nimna likhita haiM-RSabha, ajita, sambhava, abhinandana, sumati, padmaprabha, supAva, candraprabha, puSpadanta, zItala, zreyAnza, vAsapajya. vimala, ananta, dharma, zAnti, kunthu, araha, malli, munisuvrata, nami, nemi, pAzrvanAtha evaM zrI barddhamAna mahAvIra / ye dharmake pravartaka haiM aura saMsArake svAmI haiM / bAraha cakravartI hai jinake nAma nimna likhita haiM-bharata, sagara, maghavA, sanatkumAra, zAntinAtha, kuntha nAya. aramAtha, subhama, mahApadma, hariSena, jayakumAra evaM brahmadatta / nI balabhadra haiM jinake nAma ye haiM-vijaya, acala, dharma, saprabha. madarzana, nAndI, nandimitra, pama (rAmacandra) (rAma) pAra baladeva / nau nArAyaNa haiM jinake nAma ye hai-tripuSTa, dvipaSTa, svayambha samosama, puruSa siMha, pUNDaroka, datta, lakSmaNa evaM zrI kRssnn| ye sabake saba tonoM khaNDoMke svAmI, dhaurabAra evaM svabhAvata: raudra pariNAmI hote haiN| ina upayUkta nI nArAyaNa ke azvagrIba, tAraka, meraka, nizumbha, koTamAri, madhusadana, vali hantA, rAvaNa aura jarAsandha ye nau prati nArAyaNa haiN| ye bhI saja nArAyaNake hI samAna sampattizAlI evaM mardhacakro hokara nArAyaNake zatra hote haiN| inhIMko tirasaTha zalAkA puruSa kahA gayA hai / ina pUjanIya mahAtmAyoMko manuSya, deva evaM vidyAdhara prabhRti sabhI vandanA kiyA karate haiM / thI jineza mahAvIra prabhune inake janma vRttAntoMse paripUrNa vRthak pRthak purANa meM sabako mokSa prApti ke nimitta vistAra pUrvaka kahA / una purANoM meM inako sampatti, Ayu, vala, vaibhava evaM sukha kA vistRta varNana hai / gaNadhara deva tathA anyAnya upasthita bhavya jIva samUha ke sAmane zrImahAbIra prabhane ina saba bAtoM ko khaa| isake yAda pAMcaveM duHkhamakAlakA varNana unhoMne prArambha kiyA duHkhamakAla nAnAvidha duHkhoMse prota-prota hai| isakA pramANa ikkIsa hajAra varSakA hai| isa kAla ke prArambha meM eka sau bIsa varSa kI Ayu vAle tathA 7 hAtha lambAImeM Uce zarIrako dhAraNa karane bAle manuSya utpanna hote haiN| inakI buddhi manda hotI hai, zarIra rukhA hotA hai, sukhase hona hote haiM, bahuta bAra bhojana karane
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI jo koI yaha bikalapa kahai, tIjai kAla mokha kima lhai| huMDAsapiNI doSa atIva, prezara pada aThAvana jIva // 227 / / prathama prAdi jina tIja kAla, pahuMce mokha paMtha yaha hAla / zAMti kunthu para nAtha bhaneha, tIrthakara cakrIpada yeha // 22 // prathama vipaSTa narAyana bhaye, vardhamAna antima jina Thaye / bharatacakra thApo dvija varaNa, te aneka pApa hi uddharaNa / / 226 // aru pAMcauM mithyAtva ju bhaye, mAnabhaMga puna cakrI lye| tIrthakara upajyau upasarga, bhayo mUrti mithyAti hi varga / / 230 / / garu prati kahai ziSya phira taba, huMDAsapiNi upaje kayaM / sapiNI pau utsapiNI kAla, jAya jabai so para ar3atAla // 231 / / DaNDA sapiNi jaba hI hoi, aite doSa pragaTa kahi soi / titana huMDa bIta jaba jAya, viraha kAla taba upaja prAya // 232 // dohA paTa mahinA parajaMta lI, mokha pantha nahi lAya / pATha samaya bAko rahaiM, jinameM te dizaca jAyalA aba jina jananI tAtake, likhauM nAma samudAya / janama purI ko baranaU, traya kalyAnaka thAya / / 234 / / tIrthakaroM ke mAtA pitA tathA janmanagarI ke nAma caupAI nAbhirAya prathamahi jina tAta, marudevI mAtA vikhyAta / nagara ajunyA banadahi racI. nava bAraha jojana kara khacI / / 23 / / jitazatrahiM darja jina pitA, vijayAdevA mAtA jutaH / abadhipura) ati vanI manoga, racI kubera janma saMyoga // 236 / / napa jitAri tIja prabhu tAta, ronAdevI kahiye mAta / sAvitrI nagarI ati bhalI, naya kalyANaka yAmA ralI // 23 // saMvara nAma rAya gunadhAma, caturatha jinake pitA virAma / siddhAratha devI hai mAya, nagara ajudhyA janma lahAya / / 238 / / maghaprabha jina paMcama tAta, satI mNglaadev| mAta / nagarI janama avadhi pura soi, devana raco mahAmada khAi / / 236 / / dhArana nAma pitA ko jAna, devi susImA mAta bakhAna / kauzAMbI pura nagarI soi, chaTTama jinavara janma su hoi // 240 // mapratiSTha nAmA napa tAta, pRthiyo devo jAno mAta / nagara banArasa janma ju bhayo, sAtama jinapada surapati nayau / / 241 // mahAsena grAma jina pitA, nAma sulakSmIdevI jatA / so prabha kI imi jAnau mAta, caMdrapUro meM janma vikhyAta // 24 // vAle hote haiM aura kuTila pariNAma vAle hote haiN| inakA zarIra, Ayu buddhi evaM vala ityAdi dinoM dina nyUna hotA calA jAtA hai| taba daHkhamA 2 nAgakA kAla prArambha hotA hai isakA pramANa bhI inakIrA hajAra varSakA hI hai| yaha dharma ityAdiye hIna atyanta ghora dakhaoNkI dene vAlA hai| usa samaya manugya kevala do hAtha UMce aura bosa varSako avasthA vAle hote haiN| unakA varNa dhuMe ke samAna kAlA eva dekhane meM mahAkurUpa hotA hai prAyaH nagnAvasthA meM hI ye rahate haiM pora icchAnusAra bhojana kiyA karate haiM jaba isa daHkhamA-daHkhamA kA antima kAla A jAtA hai nava ina manupyoko ucAI eka hAtha kI raha jAtA hai aura pazuoMke samAna vRtti vAle hokara idhara-udhara phirA karate haiM / inakI yAyu adhika se adhika 16 varSakI hotI hai| ye saba atyanta niMdanIya hote haiM aura varI jAtiko prApta karate haiN| jisa taraha ki avapiNo kAla kramaza: dhore dhore hona hotA jAtA hai, usI taraha dUsarA utsapiNI kAla uttarottara bar3hane vAlA hai / itanA kaha cukAne ke bAda thI jinendra mahAvIra prabhu ne loka kA varNana karanA prArambha kiyaa| isa lokakA adhastala (nicalA bhAga) baitake Asana mor3he ke samAna haiM bIca meM jhAlarasA lagA hanA hai, aura kArI bhAga meM mRdaGgake AkArakA banA huA hai / isI meM jIva ityAdi cha: dravya bhare par3e hue hai / isake sAtha hI prabhu ne dvIpa ityAdikA vizeSa AkAra tathA svarga aura narakakA bhI varNana kara cakane ke bAda kahA ki sonoM lokameM jo bhI kucha bhUta, bhaviSyata pora vartamAna kAla meM hone vAle zubha azubha padArtha haiM / tathA inase pRthaka jo pAlokAkAza hai ve sabhI kevala jJAna ke hI dvArA vAstavika rUpameM jAne jA sakate haiN| jinendra mahAvIra prabhu ne bhavya jIvoM kI bhalAI ke liye tathA dharma aura nIrtha ko pravati ke liye dvAdazAMga
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ nRpa sugrIva navama jina tAta, rAmAdevI tinakI mAta / kAkaMdI nagarI avaloi, dhanada racI prabhu Agama joi // 243 / / dRr3haratha rAja pitA abhirAma, mAta sunandA devI nAma / bhAgalapurI dazama avatAra, nava bAraha jojana vistAra / / 244 // viSNakumAra ju kahiye tAta, vimalAdevIjinakI mAta / siMhapurI ekAdaza thAna, racI kubera harSa ura prAna / / 245|| napa vasUdeva z2a pitA bakhAna, mAta jayAvati devI jAna / vArama jina caMpApura Thaye, tinake paMcakalyANaka bhaye / / 246 / / kRtidharma napa tAta bakhAma, zyAmA mAtA tAkau jAna / taha kaMpilA nagarI avadAta, terama jinavara janma vikhyAta // 247 // siMhona rAjA prabhu tAta, sUryAdevI kahipe mAta / caudama jinapati surapati nayau, nagara ajudhyA janma ju bhayau // 24 // bhAnu nAma rAjA jina tAta, suvratAdevI tinakI mAta / ratnapurI hai janmasthAna, pandrama jinavara ko pahicAna / / 246 / / vizvamena napa pitA mahAna, airAdevI jananI jAna / hasti-nAgapura janma ghareva, poDaza jinavara indrahi seva // 25 // sUrya nAma nRpa pitA ju kahe, sirImatI mAtA guna lahai / hastinApura janma mu layo, satrama jina suranara muni nayau / / 251|| rAja sudarzana tAta pramAna, devI sumitrA mAtA jAna | hastinAgapura kahiye soya. pAThArama jinavara abaloya ||252 / / pitA kabhanapa jagavikhyAta, prabhAvatI hai tinakI mAta / mithilApurI janama bhagavAna, ekabIsa meM jinabara jAna / / 253 / / samadra vijaya napa kahiye tAta, zivadevI mAtA vikhyAta / dvArAvatI dhanada hI racI, dvAviMzati jina janmana sacI / / 254|| azvasena nRpa tAta bakhAna, bAmAdevI mAtA jAna / purI banArasa hai akdAta, tebIsama [janavara vikhyAta // 25 // siddhAratha napa pitA ju bhaye, trizalAdevI ke ura Thaye / kuNDapura nagarI avatAra, caubIsama antima jina sAra // 256 / / caubIsa tIrthakaroM ke cinha, mAna, zarIra kI uMcAI, varga, mokSaradhAna tamA tarakAla kA varNana dohA atha caubIsa jinezake, kahauM kimapi guNa gAya / lakSaNa prAyu uttaMga yuti, jina aMtara samudAya / / 257 / / par3i chanda vA lakSaNa baSabha jineza bhAya, pUraba caurAsI lAkha Ava / sata paMca dhanuSa tana tuMga pokha, dyuti hemavarana kalAza mokha // 25 // antara lakha kor3a pacAsa siMdha, jina ajita bhaye lakSaNa gayaMda / laja pUrva bahattara aAyu dharNa, zata DhIMca dhanuSa tana hama varNa // 21 gata tIsa lakSa sAyara hi kor3a, saMbhava jina lakSaNa turiya jor3a 1 thiti sATha lAkha pUraba ganeha, sata cAra dhanuSa dhuti hema deha // 26 // aura kAla lAne isa prakAnandanIya vANIke dvArA sabakA varNana kiyaa| jisa prakArakI candramAko sudhArAvI kahate haiM aura usase barAvara amata cyA karatA hai usI prakAra jinendra mahAvIra prabhuke mukha candrase nikalane vAle jJAnopadeza rUpI amRtako kAnoM ke dvArA pIkara (sunakara) zrI gauta bImIne mithyAta rUpI bhayAnaka vipako ugala diyA aura kAla labdhi (uttama bhavitavyatA) vaza samyakadarzanase yukta hokara saMsAra garIra aura bhoga ityAdise virakta ho gaye aura apane mana meM unhoMne isa prakAra vicAra karanA prArambha kiyaa| unhoMne kA hai| markhatAvaza cirakAla paryanta sampUrNa pApa kAryoko utpanna karane vAle pratyanta nindanIya aura prazabha mithyA-mArgako kiyaa| jisa prakAra bhramameM par3akara koI manupya viSadhArI sarpako mAlA samajhakara gale meM dhAraNa karane ke liye jAne prakAra maiM bhI bhramameM hI par3a gayA dharmake dhokhe meM mithyAtvarUpI mahA pApoMko grahaNa kara liyA / dhutaMki dvArA banAye gaye mithyAtva mArga meM phaMsakara mahAmurkha loga mahAbhayaMkara pora ghora naraka meM duHsaha yantraNAmoMko bhogane ke liye joroMse girAye jAte aura vahAM para inakI bhISaNa durgati hotI hai| madirAko pIkara jo ekadama mandonmatta ho gayA hai vahAM mala mAlikA dhyAna rakha sakatA hai? jo samyaka dasanase hIna haiM ve matavAloMkI taraha hI azubha mAgame jA girate haiN| pradhAna calatA hai to vaha kueM meM girane se kaise baca sakatA hai? mithyAtvase jinakI A~kha andhI ho gayI hai benaraka rUpamA hI gira paDate haiM yaha mithyAtva mArga atyanta heya hai| yaha duSToM ko naraka meM pahucA dene kA sAthI hai aura isakA Adara bhI jahamati
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ daza lakSa koDi sAyara gatIsa, jina abhinandana lakSaNa kapIsa / paccAsa lAkha pUraba su Aba, dhanuzana sAr3he vaya hema bhAva / / 261 / / nava lAkha kor3i sAyara bitIta, jana sumati cinha cakadA punIta / jIvata pUraba cAlIsa lAkha, sata tona dhanuSa tana hema bhAkha // 262 nabba hajAra sAyara hi kor3i, jina pana padmadala cinha joDi / tini tIsa lAratra pUraba supAva, ar3hAI zata dhanu tana maruna bhaav|263 naka sahasa kor3i sAyara ganeha, svastika suparasa lakSaNa bhaneha / lakha bIsa pUrva jIvita pramAna, zata dhanuSa doya tana harita jAna / 264 nava zaya ju koDi sAyara gamAya, candraprabha lakSaNa candra pAya / daza lAsa pUrva satra Ayu tAsa, zata her3ha dhanuSa vapu zveta bhAsa 1265 gaya nava kor3i sAgara prajaMta, so magara cinha jima pahupa daMta / prabhu prAyu lAkha draya pUrva jAna, so dhanuSa taMga tana zveta mAna / / 266 / / navakoDi siMdhu kAlahi gamAya, zItala thI taruvara cihnamAya / sini eka lAkha pUraba ju aAyu, aru navaM dhanuSa tana hema ThAyu // 267 / taha eka koDi sAyara gateha, sau mAyara tAma hona neha / ghaTa chayAsaTha lAkha ju varapa aura chabbIsa saharA puna karaha Thora / / taba upaje zrI zreyAMsanAtha, lakSaNa geMDA dyuti hema sAtha / jIvata caurAsI lAkha varSa, dhanu aso tuga kAyA ju parSa / / 266 / / gata cauMbana sAgara jahi jinha, zrIvAsupUjya mahiSA ju cinha / jina sattara lAgna juyAyu hoga, gattara dhanu bapu yuti aruNa joya / / sAyara hi tIsa gata javahi hoda, jina vimala barAha ju cinha soi / hai mATha lAkha jIvana su prAya, dhanu sATa hema ti dhariya kAya / / nava sAgara kA yuga mAi jiena, upaje ananta sehI ju cihna / hai tIsa lAkha kI vAyu taMha, paMcAsa dhanuSa cuti hai sadeha // 272 / / sAgara jo cau gata varSa hoya, jina dharma vajra lakSaNa hi soya / daza lAkha mAyu duti haima raMga, paMtAlisa dhanu kAyA utaMga // 273|| traya sAgara hIna palya pauna, jina zAMtinAtha mRgacihnahauna / hai eka lAkha tanu prAyujAna, cAla sa dhanuSa tana hemavAna / / 274 // gata Adha palya jaba varaSa joya, jina phuntha, cihna cherau batAya / paMcAnaba sahasahi tithi ganeha, paMtosa dhanuSa juli haima deha / / hai pAva palya gata joDi, tAmeM ghaTa eka sahasra kohi / para mIna cihna dhanu tIsa kAya, dyuti hema sahasa caurAsiyAya // 276 / ika sahasa koDi ghata varaSa sIi, jina milla kalaza lAMchana su hoya / pacamana sahasra tisa Ayu ThAna, paccIsa dhanuSa vapu hemavAna / / jaba cauvana lAkha ju baraSa jAMya, munisuvrata kacchapa cihna pAya / taha tIna sahasa thiti lahI jAsa, dhanu vIsa kAya dyutizyAma bhaas|| chaha lAkha varaSa jaba kAla jAi, naminAtha kamala lakSaNa sudhAra / daza sahasa prAyu jinakI bakhAna, dhanu paMdraha kAya ju hemAvAna / / tahaM pAMca lAkha bara vitIta, jina maimi zakha lakSaNa punIta / thini eka sahasa kI lahI taiha, daza dhanuSakAya dyuti zyAma lh|| gata sahasa tirAsI sAr3ha sAta, jina pArasa-cihna phanendra jAta / ikazata vara jIvita suthAna, nava hAtha kAya dyuti harita jaan|| DhAI saya jaha java baraSa jAya. jinavIra sulakSaNa siMha thAya / thili-varaSa bahattara hemavarNa, vapu sAta hAtha jaga durita harSa / dohA bhaye caturdaza ikSu kula. cadu kula vaMza majhAra / puni harivaMzI cAra jina. hai doi ugra avadhAra / / 283 // vAsupUjya campAmagara, nemi mokSa giri zIsa / pAbApura zrI vIra jina, zikhara sameda hi vIsa / / 284 / / jIva kiyA karate haiM / isa mithyAtva ko samyak darzana jJAna cAritra ityAdi dhArmika rAjAoM kA ugra zatru samajhanA cAhiye / ise jIva bhakSaka mahAviSadhArI aura vizAla ajagara sAMpase kadApi kama nahIM samajhanA caahie| yaha sampUrNa pApoMkA utpatti sthAna khAni hai| jisa prakAra ki gauyoMke sIMgase dUdha kA milanA, pAnI ke mathane se ghI kA nikalanA durvyasanoM se prazaMsA prApta karanA, kRpapAtAse prasiddha honA aura nIca karma se dhanopArjana karanA asambhava hai usI prakAra mithyAtvake dvArA ajJAnI puruSoM kI zubha vasta'. zreSTha sukha aura uttama gati kadApi nahIM mila sktii| dharmahIna mithyAdaSTi jova mithyAtva AcaraNa ke kAraNa bhayaMkara duHkha aura dargati rUpa naraka meM hI par3ate haiN| isalie hai prANiyoM, svarga aura mokSakI siddhi prApta karane ke liye catura buddhimAnoM ko ucita hai ki, apane mithyAtva rUpI mahA-zatruoMko samyak darzana rUpI tIkSNa talavArase kATakara zIghra hI naSTa kara ddaale| Aja merA janma saphala ho gayA aura aba maiM dhanya hU~ ! atyanta adhika puNyoMke udayase hI hameM jagadguru thI jinendra deva ke samAna mahAjJAnI guru prApta hunaa| inake anupama upadezameM jo kahA gayA hai vahI satya, sarala aura zreSTha mokSakA mArga hai|
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ aasoN kA paricaya pUje sara cakati jAna vartamAna pUrva bhagavAna || 265|| kumAra kahe vini pohe // 1286 // prathama bharata cakoM ko nAma prathamahi jina vAre abhirAma manA tRtiya hue, dharmanAtha jina ziva jaba gaye zAMtinAtha jina ko Aya, so paMcama pada bhavijana jAya tinahI kachu kAla rAmAda, bhraSTama ki sumoma kahAI munisutaka kAla vyatIta dazama ki hariNa / paSThama kunthunAtha cakreza, arahanAtha saptama avaneza // 287 // mallinAtha ziva gama bahukAla, mahApadma namacakra vidhAna // 2 jiva nRpa // 286 // Thaye 1 pAsa jinezvara ke vrata mAna, brahmadatta dvAdazama bakhAna / aba bala hari pratiharike nAma, nArada juna baraNoM abhirAma // 260 // atha balabhadra nArAyaNa aura pratinArAyaNAM aura nAradoM kA paricaya zrI yeyAMsanAtha vratamAna prathama vijaya baladeva bakhAna hari tripRSTha tina bhAju tina sambandhI nArada zrIma. sunita tarja prata sIma vAsupUjya jinavara ke samaM, haridvipRSTha tAraka pratihari, mahAbhIma nArada pada gharI / vimala jinezvara bAre joi, pratihari taha hoi // 291 // para acala dutiya jaganame ||22|| dharmavalI tojo pada soi ||23|| puna anaMta jina bAre bhaye sutra bali coye varanaye // 294 // Thara dharmanAtha vArena aura // 265 mahArudra hai nArada nizumbha pratiharo SaSThama AnaMda bala , hariju svayaMbhU guNahi samudra, meraka pratihari nArada / puruSottama hari tinake bhrAta madhu-kaiTabha pratihari bhaNadAta nAma sudarzana paMcamI puruSasiMha nArAyaNa milii| arahanAtha bahu kAlahi gaye, aru subhauma cakrIke bhaye / puna pratihAra prahalAda ju maye, mahAkAla nArada vaha ye 1 sujAna phAla nAma nArada pahicAna // 26 // upaje puNDarIka nArAyaNa teha // 267 // mallinAtha jina kiMcita kAla, nandamitra saptama yati hAla / / 216|| zrIdatta hI vikhyAta bali pratihari ko kInoM ghAta / durma ukha nArada nAma kahAya, adhika prapaMcI RSipada thAya // 266 // gunisuvratana vipada gaye, puni hariSeNa cakravati bhaye tinahI kachu kAla gamAda, aSTama rAmacandra yata bhAi // 300 // lakSmaNa nArAyaNa pada jAna, pratihari rAvaNa pragaTa bakhAna / naramukha nArada nAma kahAya, vidyAbala bahu kareM upAya / / 301 // nemInAtha jina vAraM bhaye, haladhara padya navama varanaye / kRSNa nArAyaNa jaga paradhAna, jarAsaMgha pratihari unnata mukha nArada tihi thAna, grava ekAdaza rudra bakhAna / bhoma prathama zaMkara jAnie, prathamahaM jina bAre 11oN kA paricaya pahicAna // 302 // mAniye // 303 // 2 utapato // 304 || samudra / / 304 // I bala duje rudrahi ko nAma, ajitanAtha bAre balirAma / jita zatru hi toje pazupato, purupadaMta bAraM vizvAnana cIyo ziva jAna, zItala jina samaya pahicAna va dharma supratiSTha ku rudra, paMcama hai pApa vAsupUjya jina vAraM yaM acalarudra SThama vara naye / vimalanAtha ke samaya kahU~, tuNDarIka ziva saptama lahe // 306 // nAhi, rudra paMkti para aSTama tAhi zAntinAtha jina samaM sujAna, piyottama zivama bakhAna " dharma jine ke vratamAna jitanAmi hi zaMkara pahicAna / / 307 || punaH sAtyaki sthAna su nAma, ekAdazama vAra jina ThAma // 308 // isIse sampUrNa sukhoM kI prApti ho sakatI hai| mere hRdaya meM jo darzanamoha yAnI mithyAta rUpI nibir3atama andhakAra vyApta thA vaha prabhuke upadezarUpI tejasvI kiraNoMse zIghra hI naSTa ho gayA aura aba vahAM ekadama prakAza sA jAna par3a rahA hai| aisA socakara vaha vivi gItama dharma evaM dharmake uttamottama phaloMkI socane lgaa| vaha Anandake kAraNa uchalane lgaa| usane virakta hokara kiyA ki moha ityAdi zatru saMkhya sAtha nayA rUpI mahAsatra ko santatikA mUlIccheda karaneke lie hameM jinadIkSA grahaNa kara lenI cAhiye isase mokSakI prApti hogI bora pAyA milegaa| isake bAda bAhara ke dasa aura bhItara ke caudaha parigrahoM kA parityAga kara unhoMne mana vacana aura kAma zuddhikara ne anya donoM bhAiyoMke sAtha zraddhA-bhakti pUrvaka 5.37
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 covIsa kAmadevoM kA paricaya aba covIsa madana dyuti dhAma, Agama ukta kahIM jina nAma bAhUbala prathamahi jina putta, dUrje zramitateja guna jutta // 306 // zrIdhara upaje tIje kAma, baru dazabhadra caturtha ThAma prasenacandra paMcama vana mUla, candravaraNa chaTThe sama sUkha // 310 // kanakaprabha dazamaiM jaga bhaye // 311 // agnimukta sAtama guNadhAra, grAma kahiye sntkumaar| vatsarAja navamaiM varanaye, meghavarNa ekAdaza meza, dvAdaza meM zrI zAnti jineza / kunthunAtha terama pada jAna, ara jina caudaha meM paravAna ||312 // vijayarAja pandrama avatAra zrIcandra SoDaza meM dhAra nalarAjA satrama guNakhAna adyArama hanumanta sujAna // 3131 | rAjA unavIsama haye vasudeva vIsama smara bhaye ikavIsa meM dama su hoi, nAgakumAra bAisama soi // 34 // aaten ghopAlakumAra jambUsvAmi aMtapada dhAra eka saya kAmadeva dharanaye, deva bhaye keI vica gaye / / 315 // tevIsama * dohA ye saba padavIdhara puruSa caturatha kAla mne| narapati khagapati sura asura, carana namita paraveda / / 316 // pRthaka pRthaka tina gumake, bhAve sakala purAna zrI jina gautama pati kahIM bhUta bhaviSyata mAna / / 217 / / caupAI / ihajAra para paravAna jinavara dharma jahAM laga jAna ||318|| sAta hAtha uttaMga ju deha, rUkho pratimukha varjita teha ||31|| kalakI yaha upakalakI lahe, paMcarsa vara bIca budha yahai / / 320 / / aba ghumA paMcama kAla, dukha pUrita nara dekhI hAla tAke Adi manuSakI prAva, viMzottara ikasaya varapAva mandamatI kuTilA soi dina prati bahu dukha bhojana hoi hoMhi kuliMgI mepa aneka, aru pAkhaDa pragaTa kara Teka hai sUrya mithyAtva apAra soI kugati paMca paga dhAra / / 321 // viralai bhavi zrAvaka vrata dhAra, Arjava pariNAmI suvicAra jAya videha kevalI hoya, ke suraloka lahaiM sukha soya / / 322 // duSamAdupamA chaTThama kAla, so ikavIsa sahasa dukha jAla / dharma vivajita dve kara deha dhUmravaraNa dyuti hai vina geha / / 323 // 3 jIvana bIsa barasako Adi, nagana sadA bastara ve vAdi / sveccha prahAra patra phala khAi, girikaMdara pazuvata jurahAI || 324|| kAla mantra ika hAtha zarIra SoDasadara dhAvata vIra marakai durgati sarva lahAhi mata jina kiyA na jAne kAhi // 325 // ThAkura dAsa na koI hoi, zragina prajAlana bheda na soi / mAtA triyA bahina saba kheda jJAna binA jAneM nahi bheda || 326 // kAla aMta surapati mana jAna, pralaya hoya ava Araja dhAna / prAjJA daI niyogo deva, kachu jIvana kI rakSA leva // 327 // sohata ye na kInI vera, ika ika jAti jIva saba Thera / jugala bahattara lelaM joi rAkheM nikaTa vijyAratha soi ||328 // pRthivI agni pavana jala jora, ityAdika vara ghanaghora / lavaNasamudra prajAda hi chora, pragaTo bahu jala zrAraja yora / / 326 // dina unacAsa bhayo utpAta, sAraja khaMDa sakala jiya pAta so jala nidhI udadhi samAya citrAbhUmi rahI TaharA ||330|| 'phera zarakarA svAda samAna, varaSa mRtikA tihi prasthAna | ihi vidhi sarpiNi kAla pramAna so saMkSepahi kahI vakhAna ||331 // T jinendrako digambara (nagna) mudrA dhAraNa kara lI yAdavAMnI ziSyoMko unhoMne tatva svarUpakA upadeza diyA jise sunakara bahutoM ke hRdayakA andhakAra dUra ho gayA aura pUrvakti donoM prakArake parigrahoM kA parityAga kara muni caritrako grahaNa kara liyA / sAtha hI vahAM para upasthita rAja kanyAeM aura dhanya suzIla viSayAM bhI upadezako sunakara prabhAvita huI aura abhISTa siddhike liye prasannatA pUrvaka usI samaya arjikAeM ho gyii| kitane hI zubha pariNAmI nara-nAriyoMne zrI jinendradeva ke upadeza ke anusAra zrAvaka ke vratoMko grahaNa kara liyaa| siMha sAMpa ityAdi hiMsaka pazuoMoMne bhI usa zramRta upadeza ke prabhAva se apane-apane hiMsaka svabhAvako chor3akara thAvakoM ke vratoMko svIkAra kara liyaa| cAroM jAtike deva dhaura deviyAM tathA manuSya evaM pazumane prabhuke vacanAmRtako T 5.38
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ phera prajudhyA nagara banAya, so sura una jIvana taha lyAya / mRtikA hAra kareM tana poSa, rahaiM ju sukha sauM dhara saMtoSa // 332 // utsapiNi phira upaja prAya, vaddhi rUpa krama krama car3hi jAya / jihi prakAra SaTa kAlahi jAna, tihi samAna bar3hatI unmAna / / 333 / / dohA ihi vidhi jina mukha kamala baca, jJAma piyUSa hi pIya / bamyau moha mithyAta viSa, gautama viSa sughIya // 334 / / kAlalabdhi ko nikaTa lahi, bhAva saMvega bar3hAya / vizva bhoga taja lakSmI, bhayau virakta subhAya 11335 // caupAI yaha mithyA mAraga dukhadAya, azubha pApa upajAya prAya / maiM seyau suvathA cirakAla, mUr3ha citta nidata jaga jAla // 336 / / jathA andha nara kA hi para, tahAM bikala nAnA dukha dharai / tyauM mithyAta andha jaga jIva, naraka kapa meM gire atIva // 337 // samakita vrata cita dharma hi gahai, to zivapaMtha sugama kara lahai / jo ahi khAi to ika bhava jAya, pe mithyA bhava bhava dukhadAya / / 338 / / go siMga hi meM dUdha ju kaI, jala viloi to naMnU bar3he / mithyA kara to bhI sukha nAhi, dharmalAbha kyoM hU hai tAhi // 339 / / merI saphala janma hai Aja, puNya dhanya pAye jinarAja / kahyau dharma mAraga sukha bhAsa, mithyAtama vaca kiraNa prakAsa ||34011 tyAdika citA adhikAi, paramAnaMda baDhyo bahu bhAi / dharma adharma phalAphala jAna, bhayo gAr3ha vairAgya pravAna / / 341 // yA Arata mamatA deha, inako nAza kiyau taja neha / parama digambara dIkSA dharI, mana vaca kAya zuddhi prAdarI // 342 / / bhAta digambara bhaye, ziSya paMcasai juta muni Thaye / tajyo saMga caubIsa prakAra, jinamudrAbArI avikAra / / 343 / / aura bhavya baha saMjama layau, moha saMga china meM taja dayI / suna nArI mana birakita hoi, gRha taja bhaI ajikA soi // 344 // ne prAvaka vrata lie, satya dayA nija urape Thae / suni zrI jisamukha anRtAni, naranAro nija nija vrataThAni // 345 / nAyI devani garna, mAnuSa pazu mithyA hi bhane / te jinavAno sunakai Dara, dayAbhAva savaho prati kare / / 346 / / vAra bhakti ura lAi, pUjA dAna bhAva adhikAi / koI tapa japa lei apAra, kaThina karmanAzaka niradhAra // 347 // mAtama gaNarAja pradhAna, prathama indra nami zira dhara pAna / dravya dravya juta pUjA karo, bhakti sahita prastuti vistarI // 34 // najarina zrI gautama gaNarAi, sapta Rddhi upajA taha praai| pUraba puNya pragaTa jahaM bhayo, suddha pramANo zubha pada layo / dohA dekho ve jaga meM zuddha mana, iSTa saMpadA hota / upaja prAdhe zikSanaka meM, kevala jJAna udota / / 350 / / caupAI jayA pramaragaNa meM surarAya, tyo gaNadharameM gautama thAya / mana vicAra sIdharma sureza indrabhUti kahi nAma maheza // 351 / / zrAvana datiyA pahalI pakSa, zuddha jAgazubha lagana pratakSa / pUrvAhnika berA taha prAya, taja pAragaha ganadhara pada pAya / / 352 / / pIkara apane mithyAtva rUpI halAhalako dUra kara diyA aura mokSa prAptike liye saubhAgyavaza prApta samyakadarzana rUpo bahumUlya rAmadArako apane hadayameM sIkhya pUrvaka dhAraNa kiyaa| jo koI atAdike pAlana meM asamartha the, beyAtma kalyANakA bhAvanAsa dAna pUjA aura pratiSThA ityAdi kA AcaraNa karane lge| jina logoM ne bhaktivaza tapa aora vrata ityAdikA grahaNa kara liyA aura anta meM prAtapanAdi kaThina kAryoM ko nahIM kara sake ve mana bacana aura kAryako zuddhi meM pravRtta hokara karmarUpo zatrumAMka nAza kAyama prabala ho gye| isake bAda saudharmendrane bhakti pUrvaka gaNadharadeva gautamako alaukika pUjanoya dravyoMse pUjita kara unake sandara caraNAravinda ko namaskAra kiyA aura stutimeM unake guNa gauravakA gAna karate hue sampUrNa upasthita sajjana puruSoM ke sAmane ho mApakA nAma indrabhUti svAmI aisA ghoSita huA aura tabhIse yaha dUsarA nAma bhI pracalita humA / 1. zrI gautama nariva prAge par3hiye
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ so prabhu tatva padAratha kahai, so jathArtha ganadhara saradahai / dvAdazAMga taba racanA dhAra, gyArA aMga pUrva daza cAra // 353 / / tinake nAma kahIM sUta ukta, pada azloka varaNa saMjukta / prAcAsaMga prathama jAniye, sutrakRtAMga dutI mAniye / / 354 / / tIjo sthAnaka kahiye aMga, cauthI hai rAmavAya abhaMga / paMcama vyAkhyAprajJapti vizAla, chaThamA jJAtakathA gunamAla ||35shaa sAtama aMga upAsakadhyayana, AThama antaHkRtaguna rayana / navama anuttara kahiye soi, dazama prazna vyAkaraNa ju hoi / / 356 / / vipAka sUtra ekAdaza jAna, bArama dRSTibAda sukha-khAna / tAke pUrva caturdaza kahai, tinake nAma kimapi praba lahai / / 357 / / prathama pUrva utapAda bakhAna, agrAyaNI dutiya pahicAna / dhIrajavAda tRtiya avaloi, astinAsti puna cautho hoi||358|| jJAna pravAda paMcamau jAna, karma pravAda paSTamI mAna / satyapravAda saptamau ganau, prAtmapravAda aSTamI bhanI // 35 // pratyAkhyAna navama guNa sAra, dAmo pUraba vidyA dhAra | kalyANabAda gerama saradaha, prANavAda bArama mana gahai / / 360 / / kriyAvizAla prayodaza kahau, lokabindu caudama saravahI / nAmAvali jAnau yaha sAra, sakala bheda pAgama vistAra ||361 / / dvAdazAMga pada saba paramAna, ika saya bAraha koDi bakhAna / lAkha torAso aMThAnavo, sahasa paMcadaza adhika bhano // 362 / / atha sarvapada zloka paMcahajAra ju kor3A koDi, Upara aura sAtataM jor3i / zaTha kor3A kor3I jAna, paisaTha lAkha kor3i paravAna / / 363 // sahasa saMtAvana koDi sahita, tAteM adhika aura suna bhIta | bAisa koDi pacAso lAkha, sau aru sAr3he sAta ju bhAkha // 364 // dvAdazAMga pada sakala vicAra, yaha azlokani saMkhyA va dhAra / tAmeM eka padahi vistAra, kahi azloka varaNa avasAra ||36shaa koDi iMkvAnava pATha ju lAkha, 7, sIAI isa mAkha / 30 azlokAha saMkhyA soi, dvAtrizata akSara tasa hoi // 366|| aba ika pada ke akSara jita, bhASauM jinazAsana parimita / eka sahasa chaha sau cauMtIsa, itane kor3i kahe jagadIza / / 367 // lAkha tirAsI sAta hajAra, aThasayA ya aThThAsI dhAra / aba muna cAra veda parakAsa, dvAdazAMga gabhita guru jAsa // 16 cAra veda-anuyogoM kA varNana paddhar3i chanda prathamAnUyoga hai prathama veda, jAmeM zaTha pada kathana bheda / hai dutiya veda karaNAnuyoga, lokApraloka pragaTyo manoga // 366 / / caraNAnayoga traya veda jAna, jahaM mokSa pantha kAraNa bakhAna / dravyAnuyoga bahuveda bhAsa, SaTa dravyana bhedAbheda jAsa / / 370 // dohA dvAdazAMga racanA racI, indrabhUti gaNanAya / so vidhi kabi saMkSepa kara, varanyau pAgama pAya / / 37 / / zrI gautama gaNadharako Azcarya janaka pariNAma zuddhike dvArA usI samaya sAtoM RddhiyA~ prakaTa huI unakI mAnasika vikehI kAraNa zIghra aisA ho skaa| he prANiyoM, isa saMsAra meM apane manako parama pavitra rakhane se hI sajjanoM kI abhISTa miTi ho sakatI hai| yadi savatobhAvena manakI zuddhi ho jAya to kSaNa mAtra meM to kevala jJAnarUpI atyanta dUlabha mahA-aizvarya prApta ho sakatA hai| zrAvaNa zuklA tRtIyAke dina prAtaHkAla zrImahAvora prabhuke tatvopadezake dvArA manako zuddhi ho jAne ke kAraNa ina indrati gaNadharake hRdaya meM saba aMgapUrvaka ke pada artha rUpameM badala gye| jJAnA-varaNa ke kucha naSTa prAya ho jAne para tile antima praharake samaya vRddhi meM saya aMga pUrva prakaTa honero mati prAdi cAra jJAnoMko pAkara apanI atyanta tIkSNa vRddhike dvArA indra tine saba bhavya jIvokI kalyANa kAmanAro sampUrNa zAstrakI racanAkI aura usake bAda rAtrike antima praharake samaya, bhaviSya meM dhArmika pravRttike pracArakI icchAse pada vAkya rUpa dravyoM kA nirmANa kiyaa| 540
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ gItikA chanda bahu bhAMti dharma vipAka karakaM, bhaye gautama gaNapatI / sakala munigaNa mukhya zobhata, carana arane surptii|| zrutajJAna akhila vidhAna pUraNa, pramaTa bhavyani hita kryo| yaha jAna budhajana dharma ura ghara, siddha saba kAraja saryo ||372 / / dharma jaga meM sukhya karatA, dharma naha bar3Avaho / dharma agha bhaTa vijaya konI, dharma zivapada pAvahI / / jo dharma prabhu upadeza vAnI, sabhA dvAdaza prati bhanI / kahi 'navalazAha' pranAmi jinapada, dharma muhi dIjai dhanI / / 373 / / dharma ke prabhAva evaM phalase zrIgautama gaNadhara svAmI dvAdazAMga zAstroM kI racanA karane ke bAda saba muniyoMmeM, zreSTha, zraddheya aura pUjyanIya hue, isalie saMsArake buddhimAna puruSoMko ucita hai ki ve apanI abhISTa prApti ke lie manako pavitra karake uttama dharmakA prAzraya grahaNa kreN| di 541
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDaza adhikAra maMgalAcaraNa dohA mohi nIMda nAzana udaya, jJAna sUrya jina rAya / vizva tatva dIpaka namauM, bhavya kamala bikasAra // 1 // vihAra ke liye indra kI bhagavAna se prArthanA krnaa| caupAI aba saudharma indra budhavAna, haraSavaMta pranamyo bhgvaan| bhakti sahita prastuti prArambha, nijahita kiyau parama guna daMbha / / 2 / / tuma tIrthakara jagata maheza, para upakAra karana prmesh| kIjai Araja khaMDa vihAra, bhavya puruSa samvodhana sAra / / 335 tuma prabha tIna jagata paravIna, nirmala guNasAgara sama lIna / kevala jJAna carAcara sAtha, vacana sudhAkara karahu sanAtha / / 4 // prabha aba kIje parama vihAra, prArajakhaMDa sambodhana dhAra / vizva tatva jimi hoya prakAza, bhavijana ke saMzaya agha nAza // 5 // tuma upadeza bhavya jima lahai, bhavathiti huna khaDaga tapa ghai| hoya mokSapada nihacaM teha, sukhasAgara ju ananta laheha / / 6 / / koI pAve pada ahamindra, bhoge sAgara thiti sukha bRnda / tuma upadeza dharma suna koi, bamaiM pApa mithyAtama soi / / 7 / / tAtai prabha aba karahu vihAra, dharma anugraha hoi apAra / bhavya mokSamAraga jimi lahaiM, ara mithyAtI samakita gahaiM / / 8 / / bahuvidha zaka karI thuti ghanI, kIjai gamana bhAga jaga tanI / vAra vAra parazaMsA kIna nija kRti karma karai imi hIna / / 9 / / bhagavAna ke vihAra kA varNana taba prabhu tIna jagata guru rAya, kiyo vihAra jagata hita lyAya / mithyAmada imi calyo palAya, jyoM ravi udai timira nazi jAya / / gamana samaya aurahi vidhi bhaI, samAzaraNa racanA khira gii| jahaM thira hoi kimapi phira jAi, chinameM tahAM raca dharanAi // 1 // dvAdaza sabhA saMga mili caleM, jaya jaya ghopa karata jahaM bhale / nabha meM gamana kara saba moi, bAraha koTi paTaha dhvani hoi // 12 // chatra camara sura barahi samhAra, dhvajA paMkti kara liye apAra / vihara bhavyana hita bhagavAna, ana icchApUrvaka ura pAna // 13 // samozaraNa prabha jahaM thira hoi, Iti bhIti vyApai nahi voi / sau jojana ke giradAkAra, tahaM surabhikSa lahai adhikAra ||14|| vIraja prAdika ati kRSi hoya, sakala nAja upaja kSiti soya / sUkhe para je jalakara pUra, phUla aMbuja ati tahaM bhara / / 15 / / jJAna-jyotise mohako dUra kareM jo nAtha / bhavya kamala vikazita kareM karake mujhe samAtha / / isake bAda jabaki upadezake bAda divyavANIko vizrAma mila gayA aura jiivoNk| kolAhala zAnta-sA ho gayA, taba gaNavAna aura buddhimAna saudharma indra zraddhA-bhakti pUrvaka apanI abhISTa prAptikI icchAse mahAbIra prabhukI stuti karane lgaa| ve mahAvIra svAmI tInoM bhavya jIvoMke madhya meM virAjamAna the aura sampUrNa prANiyoM ko sAvadhAna karane meM pravatta the| indrane rAniyoM kI upakAra sAdhanAkI icchAse aura anyatra bhI dharmopadeza karane kI preraNA karate hue jagandha mahAvIra prabha kI stati karanA prArambha kiyA / he deva, maiM apane mAnasika vAcanika aura kAyika zuddhike liye stuti kara rahA huuN| Apa ananta guNoMke sAgara
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAnA deza grAma purathAna, gagana gamana viharai bhagavAna / vizva bhavya upahAra su kareM, jaga jIvana ko duvidhA harai / / 16 // kehari maga ika thAna, bahora, gAya vAgha nivauM ahi mora | ityAdika je Rra ju hoya, prAnI vaddha lahaiM nahi koya // 17 // ghAti karma java hate jineza, ana ahAra nahi bhugate leza / puSTakara nokarma ahAra, sukha ananta boraja adhikAra / / 18 // dvAdaza gaNa veSTita saravaMga, zatrAdika pada namahi abhaMga / nara sura asura aura tirajeca, karai nahIM upasarga prapaMca // 19 // caturAnana cArahuM diza thAya, tIna jagata jIvana sukhadAya / nija nija koThA thira samudAya, sabahI prabhu sanmukha lau lAya // 20 // na carAcara jAna, vidyA vibhava svAmitA vAna / divya deha chAyA bina aina, palasauM pala nahiM lAge naina / / 2 / / nakha aru keza vRddhi nahi hoi, jitane the titane rahi soi| cAra ghAtiyA khaya jaba kare, ye daza atizaya uttama dharai / / 2 / / saba hita hoi mAgadhI bhASa, sarva aMgavara suna abhilASa / khiraM nirakSara vAnI soi, sakalAkSara gabhita puna hoi // 23 // saba janako Ananda karatAra, ura saMdeha nivArana hAra / saba bhASAmaya pariNati kara, madhura manoM amRta dhana bhara // 24 // duvidha dharma pramaTana su vizAla', tatya artha sUcaka guNabhAla / ahi naurAdika vaira bhulAya, maMtrIbhAva karai so Aya // 25 // saba Rtu ke phalaphUla hi jAsa, prabhuhi dekhi taka hohi hulAsa / jahaM prAgamana kare bhagavAna, dipaM bhUmi darpaNasI jAna // 26 // tIna jagata prabhu nikaTahi seva, maMda sugaMdha pavanakara deva / paramAnanda lahai saba jIva, tana mana zoka na upaje sIva // 27 // mahatakumAra pavana ati lahai, ika jojana tRNa kITa na rhai| stanita kumAra bhakti ura dhAra, pandhodaka barasAva sAra / / 2 / / hema kamala dala kezara joga, gamana samaya sura race mnog| paMdraha paMdraha pakti pramAna, sabAdoisa saba unamAna // 26 // antarIkSa prabhu Daga nahi dharai, adhobhAga lauM tahaM vistrai| saba jiya sukha santoSa bar3hAya, deza abani imi lahai subhAya // 30 // samozaraNa jihi thAnaka hoi, daza hI diza tahaM nirmala soh| caturanikAya deva samudAya, hari haladhara mili sevai pAya ||3|| ratnamayI dIpati adhikAra, eka sahama ati tIkSaNa praar| mithyArUpI tamako dala, dharmacakra prabhu Age cala ||3shaa darpaNAdi vasa maMgala darva, sohai ati maMgalabata sarva / ihi vidhi deva racita prabaMdhAra, varaNa atizaya daza ara cAra // 3311 dohA daza atizaya prabhu janamake, daza kevala parakAsa / deva racita caudA kahai, saba cautIsa subhAsa // 34 // prAtihArya basu saMga juta, naMta catuSTaya vaMta / chayAlIsa guNa ye kahai, maMDita zrI arahanta // 3 // aura tInoM lokake svAmiyoMke dvArA parama pUjyanIya mAne gaye haiN| ve ApakI sevA aura stuti karane meM apanA saubhAgya samajhate hai| ApakI stuti karanese bhavya jIvoMke utkRSTa pApa-mala dUra ho jAte haiM aura manake vizuddha ho jAne para saMsArakI sampUrNa sakha sampadAeM prApta ho jAtI haiM phira kauna aisA hai jo abhyutthAna cAhatA huA bhI prApako sevA stuti na kareM? jo ki viziSTa phala pAne kI icchA karate haiM ve sabhI mApakI stuti karane ke lie sadeva tatpara rahate haiN| stutike cAra aMga haiM 1 stati 2 stotA (stuti karanevAlA) jisakI stutikI jAya, 3 stutya 4 phala / jisa vANIke dvArA guNa-sAgara zrI mahanta devake vAstavika guNoM kI prazaMsAkI jAya use vicAravAna puruSoMne stuti kahA hai| jo ananta darzana aura ananta jJAna ityAdi vividha uttamottama gaNoM se yakta hai. vItarAga aura trailokya ke nAtha haiM ve zrI jinendradeva hI sabhI sajjana mahApuruSoMke dvArA parama stutya mAne gaye haiN| prabhakI stuti karanekA sAkSAt phala to parama puNyakI prApti hai parantu antameM aba sampUrNa guNoMkI prApti ho jAtI hai jo prabhameM vidhA. mAna hai| maiM sampUrNa sAmagriyoMko pAkara ApakI stuti meM pravRtta huuN| aApa apanI kalyANamayo prasanna dRSTi se hameM pavitra karanekI kRpA kreN| he prabha, Aja Apane apane vacanarUpI kiraNoMse bhavyoke grAntarika mithyAta rUpI usa mahA andhakArako bhI dara kara diyA jise ki saryako kiraNa bhI nahIM cha pAtI / he nAtha, jaba Apane vacanarUpI teja talavArase mahi rUpI mahA zatrako mArA taba apanI senAke sAtha vaha bhAga khar3A huA aura jar3a mana evaM indriyoM ke Azraya meM jA chipA / he deva, jaba pApakA bacana rUpI vacca kAmadeva para girA taba anyAya indriya rUpI coroMke sAtha vaha maraNAsanna avasthAmeM par3A huA hai / he Iza, jaba Apake kevala jJAna 543
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI kSaghA taSA pUna rAga ju doSa, janma jarA aru maraNahi toSa / roga soga bhaya vismaya jAna, nidrA kheda sveda mahabAna / / 36 / / moha arati citA adhikeha, dveSa aThAraha jAnoM yeha / inate rahita niraMjana deva, nara sura asura kara saba seva // 37 // vihare deza grAma pura kheTa, kara dharma upadeza hi heTa / mithyAjJAna kuramAraga aMdha, bacana kiraNa lakha jagata prabandha // 38 // raranatraya tapa dhAra soya, zibamAraga pAva bhrama khoy| jinavaca sudhA piye jo loya, phera na jaga meM Auna hoya // 39 / / rAjagRhI ke vipulAcala para samavazaraNa kA Agamana magadhadeza' rAjagraha sAra, vipUlAcala pura nikaTa pahAra / cAra saMgha mura catura nikAya, Aye sabhA sahita jinarAya // 40 // SaTa Rtake bhala phala sa bhaye, vanapAlaka lakha aparaja tthye| bhaI bheMTa AyI mRpa pAsa, zreNika bhUpa sabhA paragAsa // 41 // ghara phalaphUla praNAma karAya, ara viraMtata kahyau samajhAya / vipulAcala para bahu sura bhIra, samozaraNa pAyo jina bIra // 42 // rUpI pUrNa candramAkA udaya huA taba ullAsake kAraNa dharmarUpI samudra var3ha gyaa| isa dharma-sAgara meM samyagdarzanAdi mahAratna bhare hae haiM aura yatnazIla buddhimAna puruSoM ko prApta hote haiM / he bhagavAn, Aja aApake dharmopadeza rUpI astrase sampUrNa jIvoMko santApa dekara duHkhI karanevAlA bhavyoMkA pAparUpI mahAzatru naSTa ho gyaa| kitane hI bhavya prApase darzana evaM cAritra ityAdi paramottama sampattiyoM ko pAkara akSaya sakhakI prAptike lie uttama-mArga para agrasara ho raheM haiM, kitane hI prApase ratnatraya evaM tapa rUpo bANoM ko pAkara cira kAlAnubandhI karmazatruko mArane ke lie sannaddha haiM aura mokSa prApti kI atyanta utkaTa kAmanAse ugra prayatna 1. vIra-vihAra aura dharma-pracAra "bha. mahAvIra kA yaha vihAra kAla hI unakA tIrtha pravacana kAla hai jisake kAraNa vaha tIrthaMkara khlaaye"| -zrI svAmI sanmatabhadrAcArya : svayaMbhUstotra magapadeza kI rAjadhAnI rAjagraha meM bhagavAn mahAvIra kA samavazaraNa kaI bAra AyA, jahAM ke mahArAja theNika bimbasAra ne bar3e utsAha se bhaktipUrvaka unakA svAgata kiyA / mahAzataka aura vijaya Adi anekoM ne zrAvaka prata liye, abhayakumAra aura isake mitra Adika (Idrika ne jo IrAna ke rAjakUmAra the, bhagavAn mahAvIra ke upadeza se prabhAvita hokara jaina muni ho gaye the| lagabhaga 500 yavana bhI vIra premI ho gaye the| phaNika (Phoenecia) deza ke vANika nAma ke seTha ne to jaina muni hokara usI janma se mokSa prApta kiyaa| vivehaveza rAjagRha se bha. mahAvIra kA samavazaraNa vaizAlI AvA, jahA~ ke mahArAjA cetaka unake upadeza se prabhAvita hokara sArA rAja-pATa tyAgakara jaina sAdhu ho gaye the aura inake senApati sihabhadra ne thAvaka prata grahaNa kiye the / vANijyagrAma meM jo vaizAlI ke nikaTa yA bha0 mahAvIra kA samavazaraNa AyA to vahAM ke seTha Ananda aura inakI strI zivAnandA Adi ne unase thAvaka ke vrata liye the| aMgadeza kI rAjadhAnI campApurI (bhAgalapura) meM bhamahAvIra kA samavamAraNa AyA to vahAM ke rAjA kuNika ne bar3A utsAha mnaayaa| vahA~ ke kAmadeba nAma ke nagaraseTha ne unase zrAdhava ke 12 prata liye / seTha sudarzana bhI jainI the, rAnI ke zIla kA jhUThA doSa lagAne para rAjA ne unako zalI kA hakama de diyA to seTha sudarzana ke brahmacarya vrata ke phala se khUnI siMhAsana bana gaI, jisase prabhAvita hokara rAjA jaina mani ho gye| polAsapura meM bIra samavazaraNa jAyA to vahIM ke rAjA vijayasena ne bha0 mahAvIra kA var3A svAgata kiyaa| rAjakumAra aivanta to unake upadeza se prabhAvita hokara jaina sAdhu ho gae the, aura zabdAlaputra nAma ke kumhAra ne zrAvaka ke vrata liye| kauzalaveza kI rAjadhAnI zrAvastI (jile goMDe kA sahaTa-mahaTa) meM vIra samavazaraNa pahuMcA to vahAM ke rAjA prasenajita (agnidatta) ne bhaktipUrvaka bhagavAna kA abhinandana kiyA / loga bhAgya bharose rahane ke kAraNa sAhasa ko kho baThe the, bha. mahAvIra ke dibyopadeza se unakA prajJAna rUpI andhakAra jAtA rahA aura ve dharma puruSArthI bana gaye /
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAta paiDa mAge de rAi, prabhu hi praNAma kiyau harapAi / bahuta dAna banapAla hi diyau, rAjA ura Anandita bhayo / 43|| aAnanda bherI nagara divAi, haya gaya ratha paya dalahi sjaai| suta triya bAMdhava purajana sAtha, calyo catura zreNika naranAtha // 44|| pAyau zodha na lAI bAra, samozaraNa doThayau abikAra / bhaktibhAva saba hI ura dharai, jaya jayakAra zabda uccArai / / 4 / / tIna pradakSiNa de ziranAi, dhUlIsAla pravezyo prAi / mAnastaMbha vilokyo jabe, gayo mAna gali tanata sarva / / 46|| kramakara tahaM pahuMce puna jAi, daraza vIranAtha jinraai| bhaktibhAva juta pranamai pAya, vara vera bhuvi zIsa lagAya // 47 // caraNakamala prabhu pUrja rAi, aSTadravya jala prAdika lAi / phirakai nupa jinavara pada nayo, bhakti sahita astavana jutthyo||4|| karanemeM pravRtta haiM / he nAtha, Apa nityaprati alokya ke bhavyoMko samyak darzana, jJAna, evaM cAritra dharmarUpI bahumulya evaM atyanta uttama ratnoMko pradAna karane vAle haiN| ina ratnoM ke dvArA sabhI sukha-sampattiyAM evaM sarvazreSTha padArthoM ko prApta kara liyA jAtA hai| isalie he deva, aApake samAna koI bhI isa saMsAra meM na to dhanavAn hai aura na koI aimA mahAdAnI hI hai| yaha samasta saMsAra barasadeva kI rAjadhAnI kauzAmbI (ilAhAbAda) meM vIra samavazaraNa AyA to vahA~ ke rAjA zatAnIka vIra upadeza me prabhAvita hokara jaina muni ho gaye / ligaveza (ur3IsA) meM samavazaraNa AyA to vahA~ ke rAjA jitazatru ne bar3A Ananda manAyA aura sAgarAja-pATayAgakara jana sAdha ho gaye the / isa aura ke puNDa, baMga, tAmralipti Adi dezoM meM bhI vIra-bihAra huA thA, jisase vahAM ke loga ahiMsA ke upAsaka bana gaye the| hamAMgadeza (maMsura) meM vIra- samavazaraNa pahucA to vahAM ke rAjA jIvandhara bhagavAn ke upadeza se prabhAvita ho, saMsAra tyAgakara jaina sAdha ho gaye the / azmakadeza kI rAjadhAnI podanapura meM vIra samavazaraNa AyA to vahAM kA rAjA bigadANa unakA bhavata ho gyaa| rAjapatAne meM vIra samavazaramA ke prabhAva se vaha rAjArAmA ahiMsA se baina gye| yaha bha. mahAvIra ke pracAra kA hI phala hai ki apanI jAna jokhima meM DAlakara deza kI rakSA karane vAle AzazAha aura bhAmAzAha jaro jaina sUravIra yoddhA vahA~ hue| mAlavAdeza kI rAjadhAnI ujjaina meM vIra samavazaraNa pahu~cA to vahAM ke samrATa canyapradyota ne bar3A utsAha manAyA thA / sindhu sauvIra praveza kI rAjadhAnI rokanagara meM vIra samavazaraNa pahucA to vahA~ ke rAjA udAna bha. mahAvIra ke upadeza me prabhAvita hokara rAja chor3akara jaina muni ho gaye the| dazArNa deza meM bha* mahAvIra kA vihAra huA to vahA~ ke rAjA dazaratha ne unakA svAgata kiyA / pAMcAladeza kI rAjadhAnI kampilA meM ma0 mahAvIra padhAre to vahAM kA rAjA "jaya" unase prabhAvita hokara saMsAra tyAgakara jana sAdha ho gayA thA / saura deza kI rAjadhAnI mathurA meM bha. mahAcIra kA zubhAgamana huA to vahA~ ke rAjA uditodaya ne unakA svAgata kiyA aura usakA rAjaseTha jainadharma kA dRr3ha japAmaka thA, usane bhayavAn ke nikaTa thAvaka ke vrata dhAraNa kiye the| gAMdhAradeza kI rAjadhAnI takSazilA tathA kAzmIra meM bhI bha0 mahAvIra kA vihAra huA thA / tibbata meM bhI dharma pracAra huA thaa| videzoM meM bhI 10 mahAvIra kA vihAra huA thaa| zravaNa belgola ke mAnya paNDitAcArya zrI cArukIti jI tathA paMDita gopAladAsa jI jase vidvAnoM kA kathana hai ki dakSiNa bhArata meM lagabhaga Der3ha hajAra varSa pahale bahuta se denI araba se Akara AbAda hue the| yadi bhagavAna jina kA pracAra vahAM na huA hotA to vahA~ itanI bar3I saMkhyA jainiyoM kI kaise ho sakatI thI ? thI jinamenAcArya ne haribaMzapUrANa pa. meM jina dezoM meM bha. mahAvIra kA bihAra honA likhA hai unameM yavanazruti, kacAyatovaM, samabhIrU, tANa, kArNa, Adi deza avazya hI bhArata me bAhara yatAnI vidvAna bha. mahAvIra ke samaya bakiTayA meM jaina muniyoM kA honA siddha karate haiM / abIsinivA, aithupyA, araba parasyA, aphagAnistAna, yanAna meM bhI jaina dharma kA pracAra avazya huA thaa| vilaphaI sAhaba ne 'zaMkara prAdurbhava' nAma ke vaidika graMtha ke AdhAra se jainiyoM kA ullekha kiyA hai| jisameM bhagavAna pArzvanAtha aura mahAvIra svAmI donoM tIrthakaroM kA kathana 'jina' 'mahan' 'mahimana' (mahAmAnya) rUpa meM karate hue likhA hai ki 'ahaMn' meM cAroM tarapha vihAra kiyA thA aura unake caraNoM ke cinha dUra dUra milate haiM / laMkA, zyAma Adi dezoM meM mahAvIra ke caraNoM kI pUjA bhI hotI hai| paraspA, siriyA aura eziyA madhya meM 'mahimana' (mahAmAnya mahAvIra) ke smAraka milate haiN| mizra (Egypt) meM 'memanana' (Memoon) kI prasiddha mUrti 545
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA caccarIkI ghanya aAja janma mohi darasai jinarAja tohi| tIna lokanAtha deva sarva jJAnake dhanI / / praNamyauM jina brahmacAri mAnuSa pada nihAra / dayAsindha mohAdika karmazatru ko hanI / / nau zAntarUpa dha pa tAnAsanI / vidaH vIra mukti nAra ballabha mana rNjnii|| jai jai jina jagata banda kATata bhrama jAla phNd| ApadA nivAra sarva doSa duHkha dAhanI // 49 / / tumarI sarvajJa deva sura nara muni karata seva / nAzaka aba jAla janma maraNa sindhu uddhrii|| tuma guNa jo nAma leta. citako DhahAya det| antaramati zuddha hota roga zoka ko hrii|| tumarI thuti kareM jeha jJAna ko prakAza teh| vacana ko bilAsa pAya tatva artha sohnii|| jai jai jina jagata vaMda kATata bhavajAla phanda / ApadA nivAra sarva doSa duHkha dAhinI / / 50 // moha nidrAmeM ekadama vesudha hokara par3A thA, parantu Aja aApake vacanarUpI bAje ke gambhIra nAda se jAgRta yAnI sajaga ho gayA / Apake anugrahavaza kitane hI bhavyajIva sarvArtha siddhi svarga evaM mokSa ko prApta hoMge / Apake isa amRta upadezako sunakara deva, manuSya evaM pazu-sabhI karma samUha ko ekadama naSTa kara dene ke lie tula gaye haiM aura prApake vihAra ke kAraNa prAya khaNDa nivAsI jJAnavAn bhavyajIva bhI sampUrNa tAntrika rahasyoM ko jAnakara pApa kAryoM ke nAza meM pravRtta hoNge| 'mahimana' (mahAmAnya) kI pavitra yAdagAra hai| isa prakAra bhagavAn mahAvIra kA bihAra aura dharma-pracAra na kevala bhArata balki samasta saMsAra meM huA / mahArAjA zreNika para vIra-prabhAva Mahavira visited Rajgrih, Where He was most cordially welcomed. King Srenak Bimbisara himself came and paid the highest respect to Him and everafter remained a great patron of Jainism. -Mr. U.S. TankB VOA. Vol. II, P. 68. vipulAcala parvata ko ekadama dulahana ke samAna sajA, sUkhe vRkSoM ko harA-bharA tathA jalahIna bAvar3iyoM ko ThaNDe aura mIThe jala se bharA tu na hone para bhI chahoM Rtu ke hara prakAra ke phUla se samasla vRkSoM ko ladA huA dekhakara vahAM kA banabAlI daMga raha gayA ki kyA maiM svapna dekha rahA hU~ yA koI jAdU ho gayA? vaha thor3I dUra Age bar3hA to usake Azcarya kI sImA na rhii| hara prakAra ke vaira bhAva ko chor3akara billI cUhe ke sAya aura nevalA sarpa ke sAtha Apasa meM prema-vyavahAra kara rahe haiM / hiraNa kA baccA siMhanI ke thanoM ko mAtA ke samAna cUsa rahA hai, kora aura bakarA prema-bhAva se eka ghATa para pAnI pI rahe haiN| raMgadhirage phUla khile hue haiM. sarvatra Ananda hI Ananda chA rahA hai / banamAlI jarA Age bar3hA to bhagavAna mahAvIra ke jaya jayakAra ke zabdoM se parvata gujajA sunAI pdd'aa| eka UMce mahAsundara ratnamayI sone ke siMhAsana para bhagavAna mahAvIra virAjamAna haiN| ravarga ke indra caMvara Dola rahe haiM, hIre-javAharAtoM se suzobhita tIna ranamayI sone ke chatra mastaka para jhUma rahe haiN| AkAza se kalpavRkSoM ke puSpoM kI varSA ho rahI hai, devI-devatA bar3e utsAha se aura bhakti se bhagavAna kI vandanA aura stuli kara rahe haiN| aba banamAlI samajha gayA ki yaha saba bhagavAna mahAvIra ke zubhAgamana kA pratApa hai, jinako namaskAra karane ke lie samasta vRkSa phala-phUloM se jhuka rahe hai / banamAlI ne svayaM bhagavAna mahAvIra ko bhaktipUrvaka namaskAra kiyA aura yaha zubha samAcAra mahArAja zreNika ko sunAne ke lie, hara prakAra ke phala-phUloM kI DAlI sajAkara vaha unake darabAra kI ora cala diyaa| mahArAjA zreNi ka bimbasAra sone ke UMce siMhAsana para virAjamAna the ki dvArapAla ne khabara dI ki banamAlI Apase milane kI AjJA cAhatA hai| mahArAjA kI svIkRti para banamAlI ne namaskAra karate hue unako DAlI bheMTa kI to binA Rtu ke phala-phUla dekha rAjA ne Azcarya se pUchA ki yaha tuma kahAM se lAe ? to banamAlI bolA-"rAjan ! Aja vipulAcala parvata para bha0 mahAvIra padhAre haiN"| yaha samAcAra sunakara mahArAja zrIrieka bahuta prasanna hue aura turanta rAjasiMhAsana chor3a, jisa dizA meM bhagavAna mahAvIra kA samavazaraNa thA usI ora sAta kadama Age bar3hakara unhoMne sAta bAra bhagavAna mahAvIra ko namaskAra kiyA, apane sAre vastra aura bAbhUSaNa jo usa samaya pahine hue the, banamAlI ko inAma meM de diye
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjata jinarAja pAya graSTa dravya zuddha lAya / pAtaka nira nAza mokha paMtha parama pAvanI // bhavadadhi saMsAra pAra tuma ho uddharabahAra bhavyati sukha karanahAra dharma voja bhAvano / tuma hI guru tIna karo upa deta pora vaMdanA hanI // je je jina jagata phada kATata bhramajAla phada / ApadA nivAra sarva sarva doSa duHkhadAhinI // 51 // netra mAja suphala hoi caranakamala prabhuhi jai / mastaka hai hasta saphala bhaye Aja carana juga pada samAja mAtra saphala kiyI sarva gampodaka parza dharma jaM jai jina jagata phaMda kATatabhrama jAla phaMda saphala jAsa nama nakhana saphala bhayau mukkha mohi astuti kara bRhata saMsAra sindhu bhavisa tAsa yApadA nivAra sarva doSa duHkha agranI // pAvanI // tAranI // dAhinI // 52 // he prabhu, Apake punIta vihAra (dhArmika bhramaNa) ke kAraNa anekoM madhyajIva tapa rUpI talavAra ke dvArA sAMsArika sthitiko chinna-bhinna karake sukha samudra mokSa kI prApta hoNge| ghanekoM yogI Apake uttama dharmopadeza se caritra pAlana meM tatpara hokara grahamindra pada ko prAptakara lene meM aura anekoM solaha svarga meM jaayeNge| he bhagavAn, saMsAra ke kitane hI moha evaM pApa parAyaNa jIva thApake upadezase uttama patra para pArU ho jAyeMge aura phira moharUpI zatru kA nAza karane meM pravRtta hoNge| anyajIvoM ko aura tatkAla hI sAre nagara meM Ananda-bherI bajAne kI AjAdI aura itanA dAna kiyA ki usake rAjya meM koI bhI nirdhana nahIM rahA / bherI ke pada kara prajA darzanoM ke jile vAcala parvata para jAne ke vAste rAjamana meM ikaTThI ho gii| caturaMgI ainA ruje hue ghor3e, lambe dAMtoM vAle hAthI, sone ke ratha, bhAMti-bhAMti ke bAje, asaMkhya yoddhA pyAde, aura zAhI ThATa-bATa ke sAtha apane rAja parivAra sahita mahArAja zreNika vimbasAra vIra bhagavAna kI vandanA ko bane / mahAvIra ko padArtha jaba samavazaraNa ke nikaTa Aye to zreNika ne rAja cinha chor3akara bar3I vinaya ke namaskAra kiyA aura unakI stuti karake atyanta binaya ke sAtha pUchA rUpa se prApta hone para bhI he vIra prabhu! Apa aisI bharI javAnI meM kyoM nA bhUla hai ki jisa prakAra kuttA haDDI meM sukha mAnatA hai usI prakAra saMsArI jIva kSaNa bhara ke meM sukha ho to rogI bhI bhogoM meM Ananda mAne / vAstava meM saccA sukha bhoga meM nahIM balki tyAga meM hai| icchAoM ke tyAgane ke liye bhI zakti kI AvazyakatA hai / zakti javAnI meM hI adhika hotI hai isIliye viSaya bhogoM, indriyoM aura icchAoM ko vaza meM karane ke liye javAnI meM hI jinadIkSA lenI ucita hai" / sAtha paidala hI samavazaraNa meM pahuMca kara bhagavAn ki "rAjagukha aura upayoga ke samasta hue" ! uttara meM gunA "rAja? loka ko yahI to indriya sukhoM meM Ananda mAnatA hai / yadi bhogoM mahArAja zreNika ne pUchA- kirAyA ko mAMsAhArI, hanumAna jI ko bAnara aura zrI rAmacandra jI jaise dharmAtmA ko hirA kA zikAra karane vAlA kahA jAtA hai, yaha kahAM taka satya hai ? uttara meM gunA - " rAvaNa rAkSasa va mAMsAhArI na thA balki jisane hiMsAmayI yajJa karane kA vicAra bhI kiyA to yuddha karake usakA mAna bhaMga kara diyaa| hanumAna aura sugrIva vAstava meM vAnara na the, bAnara to usake vaMza kA nAma thA / rAmacandra ne kabhI hiraNa kA zikAra nahIM kiyA to mahApuruSa the| 2 zrarika ne phira pUchA, ki sItA jI ko kisa pApa ke kAraNa rAmacandra jI ne ghara se nikAlA aura kisa guNya ke kAraNa svarga ke devoM ne unakI sahAyatA kI ? uttara meM sunA "sItA jI ne apane janma meM sudarzana nAma ke eka jaina muni kI jhUThI nikI bhI jisa kAraNa usakI bhI jhUThI nindA huI | bAda meM apanI bhUla jAnakara unhoMne unase kSamA mAMga lI thI jisake puNya phala se devoM ne sItA jI kA apavAda dUra karake agni kuNDa jalamaya banA diyA thA / 1 riMka ne phira prazna kiyA ki yudhiSThira bhIma aura ajUna aise yoddhA aura vIra kisa puNya ke pratApa se hue aura dropadI para pAMca puruSoM kI strI hone kA kalaMka kisa pApa ke kAraNa lagA ? uttara meM sunA - " campApura nagarI meM somadeva nAma kA eka bahuta guNavAn zrAhmaNa thA / usakI strI kA nAma somilA thA usake tIna putra somadatta, samiA aura somabhUti the| somilA ke bhAI agnibhUti ke dhanazrI mitrazrI aura nAgazrI nAma kI tIna putriyA~ thI / somadeva ke tInoM lar3akoM kA vivAha Trena tInoM lar3akiyoM se huaa| somadeva saMsAra ko asAra janakara jaina muni ho gayA thA, tInoM lar3ake aura somilA zrAvaka dharma pAlane lgii| dhanazrI aura mitrazrI zrI jaina dharma meM thadvAna rakhatI thI, parantu nAgazrI ko yaha 547
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra vIra dhIra ghAtikarma nAza vIra / vandauM zira nAi nAi sakala siddhi locanI / / pranamauM jina varSamAna mAnI dala malata mAna / jJAnako prakAza mahA moha nIda nAzanI / / sanmati prabhu sumati dAya bhava bhava prajJAna jAya / tinake juga carana kamala pApa tApa mocno| jai jai jina jagata baMda kATata bhrama jAla pheda / ApadA nivAra sarva doSa duHkha dAhinI // 53 // dohA yaha vidhi bahu astuti karI, phira pranamyau bhUpAla / nara koThA prArUr3ha , sunI sudharma vizAla // 54 // mokSake parama ramaNIka dIpameM le jAne vAle catura vyavasAyI pApa hI haiM / indriya kaSAya rUpI coroM ko pakar3akara atyanta kaThora daNDa denevAle mahAbalavAna yoddhA bhI Apa hI haiM / he prabho Apa bhavyajIvoM para dayA karake mokSa mArga meM pravRtta-pracAra ke liye dharma sAdhaka vihAra-kAryakA prArambha kareM jo ki bhavya jIvarUpI dhAnya mithyAtarUpI duSkAla (akAla) ke kAraNa ekadama sukhase gaye haiN| unheM dharmarUpI amRta jalake siMcanase Apa punaH harAbharA kara dIjiye / sampUrNa jagatako duHkhadene vAle evaM durjeya moharUpI bAta acchI lgii| eka dina dharmaraci nAma ke yogI AhAra ke nimitta somadatta ke ghara Aye, to nAgazrI ne munirAja ko AhAra meM jahara diyA jisake pApa se nAgadhI ko kuSTa roga ho gayA isa loka ke mahAduHkha bhogakara paraloka meM bhI pAMcaveM naraka ke mahA bhayAnaka duHkha sahana karane paDe / vahA~ se Akara shuii| viSa bhare jIvana se chuTakArA milA to phira naraka meM gaI, vahAM se Akara campApurI nagarI meM eka caNDAla ke ghara paidA hii| eka roja vaha jaMgala meM jA rahI thI ki samAjigupta nAma ke munIzvara usako mila ge| vaha cAMDAla putrI mahAdaHkhI thI unakI mayA ko dekhakara unameM dharma kA upadeza sunA, hamezA ke lie mAMsa, zarAba, zahada aura pAva udumbara kA tyAga kiyaa| mara kara dhanI nAma ke kAva seTha ke yahAM durgandhA nAma kI putrI huI usake zarIra se itanI durganya mAtI thI ki koI usako Ane pAsa biThAtA taka na thA. eka dina dona AyitAyeM AhAra ke nimitta AI to usane bhakti bhAva se unako par3agAha liyaa| yAhAra karane ke bAda unhoMne usako dharma kA svarUpa batAyA. jisako sanakara use varAyA gayA aura dIzAle AdikA hokara tapa karane lgii| eka dina vasantasenA nAma kI vaiyA apane pAMca lammaTha puruSoM ke sAtha krIDA karatI huI usI bana meM A nikalI ki jahAM durgandhA tapa kara rahI thii|| durgandhA ke hRdaya meM usako pAMca puruSoM ke sAtha kIr3A karate dekhakara eka kSaNa ke lie vaise hI bhoga-vilAsa kI bhAvanA utpanna ho gii| parantu dUsare hI kSaNa meM isa burI bhAvanA para pazcAtApa karane lgii| apane hRdaya ko dakArA aura zAnta mana karake samAdhi maraNa kiyA / apane zuddha pariNAmoM tathA saMvama, tA aura tyAga ke kAraNa vaha solahaveM, svarga meM somabhati nAma ke deva kI mahAsayoM ko bhogane bAnI patnI huii| somadatta kA jIva yudhiSThira hai isakA somiNa nAma kA bhAI bhIma hai somabhakti kA jIva arjana hai. dhanazrI kA jIva nakula hai, mitrazrI kA jIva sahadeva hai, durgandhA kA jIva, jo pahale nAgadhI thA draupadI haiM / saMyama, tapa, tyAga aura AhAra dAna ke kAraNa yudhiSThira, bhIma, arjuna Adi itane balavAn aura yoddhA-bIra hue haiM / tapa ke kAraNa dropadI itanI sundara aura bhAgyazAlI haiN| caki usane vasanta senA ke pAMca puruSoM ke sAtha bhoga-vilAsa ko abhilASA eka kSaNamAtra ke lie kI thI, isake kAraNa isa para pAMca pati hone kA doSa lgaa| theNika bimbasAra ne mammedazikhara jI kI yAtrA kA phala pUchA to unhoMne vIra vANI meM sunA ki koTAkor3I muniyoM ke tA karane aura vahAM se nirvANa (Salvation) prApta kara lene ke kAraNa sammedazikhara jI kI itanI pavitra bhUmi hai ki jo jIva eka bAra bhI zraddhA aura bhakti se yahAM kI yAtrA kara letA hai to vaha tilaca, naraka yA pazu gati meM nahIM jA sakatA / usake bhAva itane nirmala ho jAte haiM ki adhika se adhika 46 janma dhArakara 50 meM janma taka avazya mokSa (Salvation) prApta kara letA hai| zreNika ne vahAM kI itanI uttama mahimA jAnakara bar3I khoja ke bAda caubIsoM tIrthaMkaroM ke pakke dauMka sthApita kraaye| mahArAjA zreNika ne pUchA ki paMcama kAla meM manuSya kaise hoMge ? uttara meM sunA "dukhamA nAma kA paMcama kAla 21 hajAra varSa kA hai / isa kAla ke Arambha meM manuSya kI prAyu 120 varSa aura garIra sAta hAtha kA hogA, parantu ghaTate-ghaTate paMcama kAla ke anta meM Ayu 20 sAla kI aura zarIra 2 hAtha kA raha jAyegA / isa kAla meM tIrthakara, cakravartI, nArAyaNa Adi nahIM hoMge aura na atizaya ke dhArI muni hoMge, na pRthvI para svoM ke devoM kA Agamana hogA aura na kevalajJAna kI utpatti hogii| paMcama kAla ke anta hone meM tIna dharma sAI pATha mahIne raha jAyeMge, taba taka muni, ayikAeM, bAvakAeM pAI jaayegii| ye cAroM bhavya jIva pA~caveM yA chaTha guNasthAna ke bhAvaligI haiM to bhI prathama svarga meM ho jaayeNge| aise manupya bhI avazya hoMge jo zrAvaka vrata ko dhAraNa kareMge, jisake phala se videha kSetra meM janma lekara mokSa prApta kara lege|" . 548
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI uttama gaNapati ko zira nAya, bahuta prazna kInI nara rAya / taba zrImukha diva pavAnI bhaI, so nRpa prati gaNadhara varanaI / / 5 / / prathama satva sattAisa kahe, zrAvaka jatI dharma dvaya lhai| caturabIsa jinavara hi purAna, jude jude bhASa guNavAna ||56|| cakravartI je dvAdaza bhaye, tinake sakala carita varamaye / naba hari nava pratihari bala jAna, tinako kathana kAhI bhagavAna / / 57 / / tIrthakara ke tAta ru mAta, kAmadeva caubIsa vikhyAta / nau nArada aru gyArA rudra, caurA kulakara jAna samudra / / 5 / / aura puruSa je mukti hi varA, koI suraga naraka puna gye| tinahI ko kachu kAraNa pAya, kahyau bheda gaNadhara samajhAya ||5|| bratoM kA varNana pRthaka pRthaka vrata bhASa sabai, tinake bheda kahauM kachu avai / SoDaSa kAraNa uttama zAkha, bhAdauM mAgha caitra traya bhAkha // 6 // dina battIsa ikAMtara kara, poDaza aMga bhAvanA dharai / SoDaza varapa varana prajaMta hi gahai, nIce tIrthaMkara pada lahai // 6 // zatru ko mArane ke lie svarga-mokSa dAyaka ApakA dharmopadeza rUpI bANa prApta hogA aura isa prakAra puNyAtmA jIvoM ko nizcaya rUpeNa saphalatA milegii| mithyA jJAna rUpI mahA andhakAra ko naSTa kara dene vAlA yaha uttama dharmacatra bhI saja gayA hai| isa dharmako jIvoM ne cAroM ora se ghera rakhA hai| yaha ApakI gaurava pUrNa vijayako batAne vAlA hai| mithyA mArga ko haTAkara satyamArgake pratipAdana ke liye kAla bhI Apake sammukha upasthita hai| maiM aba aura adhika kyA kahUM? basa, itanA hI kahanA prApa paryApta samajha leM ki zIghra hI aba pApa vihAra karake Arya khaNDa nivAsI bhavyajIvoM kA kalyANa kareM aura unheM pavitra banAye / mithyA eka prabhAvazAlI, balavAna aura atyanta sundara navayuvaka ko samavazaraNa meM baiThA dekhakara dherieka ne pUchA ki yaha mahA tejasvI kauna hai to unhoMne ghara meM puna:-- -'yaha rijananagarohabATa mannUkumbha kA rAjakumAra Adivijaya hai| pichale janma meM yaha mahA daridrI, rogI aura duHkhI thA jisase taMga Akara isane caudahaveM tIbaGkara zrI anantanAtha jI ko zAnti prApta karane kI vidhi pUchI to unhoMne isako 'ananta caudaza' ke vrata dekara kahA ki bhAdoM sudi caudA ko harasAla 14 sAla taka upavAsa rakhakara caudahaveM tIrthe 'kara kA zuddha jala ke caudaha kalazoM se prakSAla karake pUjana karo aura caMvara, chatra Adi 14 bastu, hara sAla zrI jinendra bhagavAn kI bheMTa kro| isane caudaha sAla taka aisA hI kiyA, jisake puNya phala se yaha itanA buddhimAn, dhanavAn, rUpavAna aura balavAna huA hai| zreNika ne zrI bIra bhagavAna se pUchA ki rakSAbandhana kA tyohAra kyoM manAyA jAtA hai ? to bhagavan ko divya dhvani se jAnA ki balI, prahlAda, nemUci aura bharatapati nAma ke cAra maMtriyoM ne haritanAgapura meM narayajJa ke zane AcArya zrI aka.mpana aura inake saMga ke sAta sau jaina maniyoM ko bhasma karane ke lie agni jalA dI to zrAvaNa sadi pUrNamAzI ke dina unakI rakSA viSNu jI nAma ke muni dvArA huI thI isalie unako rakSA kI vAdagAra manAne ke lie usa dina se hara sAla rakSAbandhana kA tyohAra manAyA jAtA hai| mahArAjA zreNika ne phira pUchA ki yajJa meM jIva ghAta kaba se aura kyoM hone lagA ? uttara meM unhoMne sunA 'ayodhyA nagarI meM kSIrakadamba nAma ke upAdhyAya ke pAsa parvata aura nArada nAma ke do vidyArthI bhI par3hate the| eka dina zAstra-carcA meM pUjA kA kathana aayaa| nArada ne kahA ki pUjA kA nAma yajJa hai "ajayaSTavyam" jisameM aja yAnI bone se na ugane vAle zAli dhAna yava (jI) meM homa karanA batAyA hai| parvata ne kahA, jisameM aja yAnI chelA (bakarA) alaMbhana ho usakA nAma yajJa hai| parvata na mAnA usane kahA ki hamArA nyAya yahAM kA rAjA basa karegA aura jo jhaTA hogA usakI jIbha chedana kara dI jaayegii| yaha taya karake parvata apanI mAtA svastimatI ke pAsa AyA aura nArada kI bAta kahI, mAtA ne kahA ki bhArada saca kahatA hai / jo boI jAne para na uge aisI purAnI pAlI tathA purAnA yaMva (jau) kA nAma aja hai cele kA nAma nahIM, tumane galata artha batAyA / yaha sunakara usane kahA ki kucha upAya karo varan mAmalA rAjA ke pAsa jAyegA aura jisako yaha jhUThA kaha degA usakI jIbha kATa dI jAvegI, tuma merI mAtA ho saMkaTa ke samaya avazya merI sahAyatA kro| mAtA beTe ke moha meM rAjA vettuM ke pAsa gaI aura usase kahA ki tumane jo majhe vacana de rakhe haiM, unheM Aja pUrA kara do| rAjA ne kahA mAMgo kyA mAMgatI ho maiM avazya apane vacana pUre karUgA / usane kahA mere beTe parvata para bar3A saMkaTa A par3A, kRpA karake usako dUra kara do| rAjA ne kahA ki batAo usako kisane satAyA hai ? maiM avazya usakI sahAyatA kruuNgaa| usane kahA-"parvata ne mAMsa bhakSaNa ke lobha se aja kA matalaba chailA (bakarA) batAkara bar3A pApa kiyaa| nArada ne samajhAyA ki isakA matalava na ugane bAle jI se hai parantu parvata apanI bAta para yahAM taka ahA ki usane kahA ki rAjA basu se nyAya kraauu'gaa| vaha jisako jhaThA kaheMge usakI jIbha kATa lI jaavegii| he rAjan ! yaha saca hai ki nArada saccA hai, parantu merI sahAyatA karo, aisA na ho ki parvata kI jIbha
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazalakSaNa puna tIna hu bAra, zuklapakSa paMcamita dhAra / daza dina kara bhAva santoSa, dazaha aMga dhAre nirdoSa // 6 // pahapAMjali puna tIna ha mAsa, paMcamate paMco dina bhaas| aru ratanatraya tIna ha pakSa, terasasai traya dinakara dakSa / / 63 / / muThI vidhAna mAsa traya yeha, muThI car3hAya pAhAra hi leha / aSTAnaka brata kara ura gAr3ha, kAtika phAguna mAsa asAr3ha // 64 // zukla pakSa aSTama dina ATha, nandIzvara jina pUjA tthaatth| proSadhaka kAMjika ika bAra, aSTa varapa udyApana dhAra // 65 / / aru saMkaTa vrata tIno sAkha, terasa se dina tIna ju bhAkha / karai jeSTha jinavara ikatAsa, jeTha badI paramAse jAna // 66 // pAditavAra kara nava vAra, sudi asAr3ha bhAdoMbhara dhAra / SaTarasa SaTa mahinA parajaMta, eka eka rasa chor3e saMta // 67 / / nita rasa sAta bAra paravAna, ika ika rasa tyAgai dinamAna / trepana triyA vrata hi avabhAsa, tinake hai trepana upavAsa // 68|| aSTa mUla guNa aSTama pATha, bAraha prata dvAdazako ThATha / bAraha tapa bAraha dvAdazI, pralimA gyAraha ekAdazI // 66 // mArga rUpI madA andhakAra ko TaTa karane svarga evaM mokA ati prazasta patha dikhAne vAlA kadAcita koI dUsarA nahIM hai| bhavyoM kA upakAra karane vAle ekamAtra prApa hI to haiM / isaliye he svAmina, prApako punaH punaH namaskAra hai| Apa guNoMke ratnAkara ananta jJAna, ananta darzana, evaM ananta sukhazAlI mApa haiN| mApa ananta, bala svarUpa haiM, divyamati haiM, mahAlakSmIse vibhUSita haiN| Apako bAra bAra namaskAra hai| Apa yadyapi asaMkhya deviyoM se ghire hue haiM tathApi pUrNa brahmacArI haiN| udaya prApta jAnazAlI mApa haiM, mohazatru-nAzaka haiM, isalie Apako namaskAra hai / zAntarUpa se hI karma-zatru ko parAsta karane vAle, .- -.. kAlI jaaye| rAjA yaha sunakara cintA meM par3a gayA ki bharI sabhA meM maTha kase kahA jaavegaa| rAjA ko cupa dekha, svastimatI ne kahA ki kyA Ane vacanoM kA bhI bhava nahIM? rAjA ne majabUra hokara kahA ki acchA ! vacanoM kI pUrti hogii| hasare dina nArada aura parvata rAjA ke darabAra meM gaye / nArada ne aja kA artha zaSita rahita zAlI tathA jI aura parvata ne chalA (bakarA) btlaayaa| isa para rAjA ne kahA jase parvata kahe vase hI ThIka hai| tava se yajJoM meM pazu homa hone kI roti pracalita huii| mahArAjA zrezika ne bhagavAna mahAvIra se apane pichale janma ke hAla pUche to bhagavAna kI bAragI khirI jisameM usane sunA-"e zreNika ! setIsare bhava meM tuma eka bahata pApI aura mAMsAhArI bhIla the| muni mahArAja ne tumheM mAMsa ke tyAga kA upadeza diyA parantu tuma sahamata na hA to unhoMne kahA ki tuma aise mAMsa ke tyAga kI pratijJA kara lo ki jisako tumane na kabhI khAyA hai aura na AindA khAne kI icchA ho, isameM koI harja na jAnakara Apane kauve ke mAMsa-bhakSaraNa kA tyAga jIvana bharake lie kara diyA / acAnaka Apa bImAra ho gaye, hakImoM ne kauve kA saMsa davA ke rUpa meM batAyA, parantu Apane iMkAra kara diyA ki maiMne eka jana sAdhu se jIvana bhara ke lie kauve ke mAMsa ke tyAga kA saMkalpa liyA / hai| mara jAnA maMjUra hai magara pratijJA bhaMga nahIM kruuNgaa| sabane samajhAyA ki bImArI meM prANoM kI rakSA ke kAraNa davA ke taura para thor3A-sA khA lene meM karata harja nahIM, parantu Apane pratijJA ko bhaMga karane se spaSTa iMkAra kara diyA / jisake puNya phala se marakara svarga meM deva hae aura vahAM ke sakha bhogakara bhArata ke itane pratApI samrAT hue|" mahArAjA zreNika ne eka deva ke mukuTa meM meMDhaka kA cinha dekhakara Azcarya se pUchA ki isake makuTa meM meMDhaka kA cinha kyoM hai? usara meM sanA "he rAjan ! yaha niyama hai ki jo mAyAcArI karatA hai vaha avazya pazumati ke duHkha bhogatA hai| tumhAre nagara rAjagRha meM nAgadata nAma to caMcala lakSmI ke lobha meM ve chala-kapaTa adhika kiyA karate the jisake kAraNa marakara apane hI ghara kI bAvar3I meM meMnaka ho gaye / uso bAvaDI meM se eka kamala kA phUla mukha meM dabAkara baha yahAM samavazaraNa meM A rahA thA ki rAste meM tumhAre hAthI ke pAMva ke gIce Akara usakI gii| usake bhAva jitendra bhakti ke the jisake puNya phala se vaha meMDhaka svarga meM deva huA, svarga ke deva janma meM hI avadhijJAnI hote haiM. avadhi jApiLale hAla ko jAnakara vaha apane saMkalpa ko pUrA karane ke lie yahAM AyA hai| meMDhaka ke janma se usakA utthAna huA hai isalie usane apane mukuTa meM meMDhaka kA cinha banA rakhA hai|" Nika ne vIra vANI meM jinendra bhakti kA mahAtmya sunA to use jinendra bhakti meM dRr3ha vizvAsa ho gayA aura usane anya jaina mandira bnvaae| rAjagaha ke purAne saMDaroM meM usa samaya kI mUrtiyAM Adi milI haiM, sammedazikhara parvata para jina nipacikA meM bnvaaii| usane apanI hokAoM ko dUra karane ke lie bhagavAna mahAvIra se 60 hajAra prazna pUche jinakA vistAra AdipurANa, padmapurANa, harivaMzapurAe, pANDavapurANa Adi
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . cAra dAna kI cautha ju cAra, jalagAlana parimA ika dhAra / sAmAyika aMthI hU~ doja, ratnatraya zraya tIna sameta / / 7 / / eka vepana vidhi proSadha kara, eka bAra antara nahi pr| aSTa karama cUrana vrata jAna, causaTha dinako kahayo pramAna / / 71 / / aSTami vasu kevala upavAsa, aSTami ATha kaMjakI jAsa / aSTami basu ika taMdula khAva, aSTami grAu grAma ika pAva / / 72 / / maTha aSTama kurachI bhojanna, aSTa aSTamI rasa ika anna / ekala ThAno aSTami aATha, vasu aSTami rakSAnna su ThATha // 73 // NamokAra vrata aba suna rAja, sattara dina ekAMtara sAja / tIrthakara caubIsa aura, ar3atAlIsa ikAMtara Thaura / / 74 // puna samakita cauvIsa hi bhanau, ar3atAlisa ekAMtara gnau| bhAra- pacIsI sata lAna. ekAMnA pagAzAna // 7 // palya vidhAna sU cautisa dinA, paccisa proSadha nava pAranA / ekahita paMcahi lauM car3he, phera utari pahale lauM ra // 7 // . - sampUrNa jagatake svAmI evaM mukti rUpiNI sundarI strI ke priyatamapati pApa haiM / Apako punaH punaH namaskAra hai / he deva sammati mahAvIra, maiM apanI abhISTa-siddhike lie Apako nata mastaka hokara koTiza: praNAma karatA huuN| he svAmina, hameM aura kisI anya vastukI abhilAyA nahIM hai basa, janma-janmameM Apako zreSTha bhaktikI kAmanA hai, vahI Apa hameM stuti, bhakti, sevA evaM namaskAra ke phala svarUpa pradAna karane kA anugraha kare ! tInoM loka meM atyanta uttama sukha evaM manokAmanA kA pUrNa karane vAle samyaka darzana jJAna cAritrakI prApti ho yahI Apake caraNArabindakI bhakti karake maiM pAnA cAhatA hai| - aneka jaina granthoM se khojA jA sakatA hai isa prakAra jaina dharma ko khUba acchI taraha se parakhakara unakA mithyAtva naSTa hokara mahArAjA zreNika bimbasAra aise pakke samyagdaSTi janI ho gaye, ki svarga ke deva bhI unake samyagdarzana ko parIkSA karane ke lie gaja gRha Aye aura use pUrA pAkara unakI bar3I prazaMsA kI / yaha bha0 mahAvIra kI bhakti aura zraddhA kA hI phala hai ki Ane vAle utsapiNI yuga meM mahArAjA zroNika 'padmanAbha' nAma ke prathama tIrthakara hoNge| rAjakumAra meghakumAra para vIra prabhAva Megakumar, a son of Shrenaka was ordained a member of the order of Mahavira. --Mr. VS. Tank, VOA. II. P.68. dIra vANI ke mIDe rasa ko pIkara mahArAjA zreriNaka ke putra meghakumAra bhagavAn mahAvIra ke nikaTa jaina sAdhu ho gaye, paranta rAjasAloM ke pAnanda bhogane vAloM kA caMcala hudaya ekadama kaThora tapasyA meM kaise lage? pichale bhogavilAsa kI yAda Ane se vaha ghara jAne kI AzA ke lie ma0 mahAvIra ke nikaTa AyA? isase pahale ki vaha kucha kahe, bhagavAna mahAvIra kI divya dhvani khirI jisameM usameM sUnA pikamAra ko yAda nahI ki abase tIsare bhava meM tuma eka hAthI the eka dina tuma pAnI pIne ke lie tAlAba para gaye to daladala meM phaMsa gye| tumhAre zatrayoM ne ucita avasara jAnakara itanI mAra-pITa kI ki tumhArI mRtyu ho gaI / kpA tapasyA kI bedanA usase bhI adhika hai| dUsare janma meM phira bAkI hA dAvAnala se jAna bacAne ke lie ucita sthAna para pahuMce to vahA~ pahale hI pazu maujUda the, bar3I kaThinAI se sukar3a kara khaDe ho gye| zarIra khaja lAne ke lie tumane apanA pAMva uThAyA to usa jagaha eka kharagogA apanI jAna bacAne ko A gayA, jise dekhakara kevala isalie ki kharagona mara na jAe apane usa para ko Upara uThAye rakhA / jaba gavAnala zAnta humA aura tuma bahAM se nikale to nirantara tIna dina taka tIna TAMgoM se khaDA rahane se tumhArA sArA zarIra jakar3a gayA thA, bAga dhar3Ama se nIce gira par3e, jisase itanI adhika coTa pAyI ki tumhArI matya ho gii| gati meM tuma itane dhIra, dhIra aura sahana-zakti ke svAmI rahe ho to kyA aba manuSya janma meM zramaNa avasthA se ghabarA gaye ho ? aneka zaramA ko buddha meM pachAr3a dene vAle pUravIra hokara sAdhanA kI parAkrama bhUmi meM Akara karmarUpI zatruoM se yuddha karane meM bhaya mAna rahe ho| vIra-upadedArUpI jala se meghakumAra kI moharUpI agni zAnta ho gii| vizvAsapUrvaka saMyama dhArakara Atmika sukhoM kA mAnanda baTane ke kAraNa vaha Atmika dhyAna meM dRr3hatA se lIna rahane lge| abhayakumAra para vIra prabhAva Prince Abbaya Kumar sdopted the life of a Jain Monk Some Historical Jain Kinos Heroes, P. 9. mahArAjA zreNika ke putra abhayakumAra ne ma0 mahAvIra se apane pUrva-janma pUrcha, to vIra divya-dhvani meM usane sUnA "abase tIsare mana
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ vrata nakSatra bhAla ura dharai so cauvana ekAMtara krai| labdhi vidhAna karIta yeha, haiM battIsa ekAntara taha / 77 / / saptakumbha vrata bAsaTha dinA, paitAlisa satraha pAranA / bar3I siMhako ina vrata suno, ikasai aDasaha dinako gunau / / 78 // ikasai seMtIsa hi upavAsa, karai pArane ikayisa jAsa / triguNasAra vata ikatAlosa, gyArA jevA proSadha tIsa / / 76 // bhaI vana siMha kriDanI jAna, do saya dina tAko prvaan| ikasaya pacahattara upavAsa, karaM pArane paccisa jAsa // 8 // cAritazuddhi vrata guNadhAma, bArahasa cautIsA nAma / teraha aMka navati upavAsa, kara nirantara pUrana jAsa / / 1 / vrata ja sarvatobhadra vicAra, sauM dinakI maryAdA dhAra / proSadha pacahattara paravAna, aru paccIsa pArane jAna / / 8 / / mahA sarvatobhadra hi jAsa, dausa coMbana dina parakAsa / ika saya pacAvana upavAsa, aura pArane kara unacAsa // 13 // vrata dukhaharaNa ekasaM vIsa, titane hA ekAtara dosa / yajupurandara hari harimAsa zukalAzrama lauM ekAmAsa ||84 // . yadyapi jagata guru zrI mahAbIra tIrthakara saMsAra ke samudbodhana meM rata the tathApi pUrvokta prakAra se indra ke dvArA stuti kI jAne para unhoMne saba bhavyoM ko mithyA mArga se dUra haTAkara nibhrAnta mokSa mArgapara lAne ke liye bihAra karane kA nizcaya kiyaa| jaba prabhu bihAra karane ke lie udyata hue taba bAraha prakArake jIva samUhoM ne unheM ghera rakhA thaa| devavanda camara hilAkara sevA kara rahe the, tIna paramottama chatra zobhAyamAna ho rahe the aura unake pAsa mahA sampadAyeM ekatrita thiiN| karor3oM vAdya meM abhayakumAra tuma eka bar3e vidvAn brAhmaNa ye parantu jAta-pAta aura chUta-chAta ke bhedoM meM itane phaMse hue the ki zUda kI chAyA par3ane se bhI tuma apane Apako apavitra samajha baiThate the / eka dina ApakI bheMTa eka thAka se ho gii| usane Apako samajhAyA ki dharma kA sambandha jAti yA zarIra se nahIM balki AtmA se hai / AtmA zarIra se bhinna hai, UMca ho yA nIca, manuSya ho yA pazu, brAhmaNa ho yA cANDAla, Atmika anati karane kI zakti sabameM eka samAna hai / jisase prabhAvita hokara jAti-pAMti virodha tyAga kara Apa zrAvaka ho gae aura vizvAsapUrvaka jaina dharma pAlane ke kAraNa marakara svarga meM deva hue aura vahA~ se Akara zreNika jaise mahApratApI samrAT ke bhAgyazAlI rAjakumAra hue ho|" bhagavAna mahAvIra ke uttara se abhayakumAra ke hRdaya ke kapATa khula gaye / yaha vicAra karate-karate "jaba thAvaka dharma ke pAlane se isa loka meM rAjya sukha aura paraloka meM svargoM ke bhoga binA mAMge Apase Apa mila jAte haiM to muni dharma ke pAlane se mokSa ke avinAzI sukhoM kI prApti meM kyA saMdeha ho sakatA hai ? pratyakSa ko pramANa kyA ? bha0 mahAvIra svayaM hamAre jaise pRthvI para calane-phirane vAle manuSya hI to the, jo munidharma dhAraNa karake hamAre dekhate hI dekhate lagabhaga 12 varSa kI tapasyA se anantAnanta darzana, mAna, sukha aura dhIrya ke ghArI paramAtmA ho gaye / manuSya janma bar3A dulana hai phira mile na mile" vaha ma. mahAvIra ke nikaTa jaina sAdhu ho gye| vAriSeNa para vIra prabhAva Amongst the sons of Shrenika Bimbisara, Varisena is famous for his picty and endurance of austerities. He was ordained as a naked saint by Mahavira and attained Liberation --Some Historical Jain Kings & Heroses P. 14. samrATa zreNika ke putra vAriSeNa itane pakke pratI dhAvaka the ki tapa kA abhyAsa karane ke lie baha rAtri ke samaya zmazAna meM nizaMka hokara Atma-dhyAna lagAyA karate the| vidya ta nAma ke cora ne rAjamahala se mahArAnI celanA kA ratnamayo hAra curA liyaa| kotavAla ne bhAMpa liyA, cora jAna bacAne ko imazAna kI tarapha bhAgA, kotavAla ne pIchA kiyA to hAra ko pheMkakara vaha eka vRkSa kI oTa meM chupa gayA / jisa jagaha hAra girA thA usake pAsa vAriSeNa Atma-dhyAna meM lIna the / inako hI cora samajhakara kotavAla ne hAra sameta inako rAjA ghopika ke darabAra meM peza kiyaa| rAjA ko vizvAsa na thA ki bAriSeNa jaisA dharmAtmA apanI mAtA kA hAra gaye, parantu corI kA mAla aura cora donoM kI maujadagI tathA kotavAla kI zahAdata / yadi chor3A to janatA kaha degI ki putra ke moha. meM Akara insApha kA khUna kara diyA, isalie usane usako prANa daNDa kI sajA - cANDAtta hairAna thA ki yaha kyA? vaha vAriSeNa ko karala karane ke lie bAra-bAra talavAra uThAye parantu usakA hAtha na cale / tharmaphala ke prabhAva se banadeva ne cANDAla kA hAtha kIla diyA thaa| sAre rAjagRha meM zora maca gyaa| rAjA zreNika bhI nA gaye aura usako rAjamahala meM calane gara-bAra talavAra uThAye parantu usakA hAtha na sa / varmaphala meM
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharama cakra pAlaka prata jAsa, SaTa jevA SoDaza upavAsa / bahada dharmacakra hi brata dhara, dazasa dasa dina mokala kara / / 5 / / jinaguNasaMpati chayArAha dIpa, proSadha chattisa pArana tIsa / laghu jinaguNa-saMpatti presadda, kara ekAMtara pUja pramaTha // 86 // sukha saMpati dina ikaisa vIsa, pUnau mAvasa vATIsa / tara pAna hau purata ho, juna ana sukhasaMpati vatajoi // 8 // dina vizottara vRSa daza karai, pUnyau cA mAvasa dharai / rudra vasaMta ju cAlisa dinA, paMtisa proSadha pana pAranA // 8 // zIla kalyAna ekasaM asI, kareM poSalauM proSadha jasI / ikasaya bIsa paMcakalyANa, proSadha jina kalyAnaka ThAna / / 8 / / indrakalyAna divasa paccIsa, paMcapaMca dina byauro dIsa / proSadha kAMjika ekala ThAna, rukSa anAgAra pahicAna / / 801 dhutakalyANa vahI vidhi dhAra, zruta hi paThana kara lei ahAra / laghu kalyANa vatahi dina paMca, eka-eka dina bahuvidha saMca / / 11|| madhyakalyANa ju teraha dinA, Adi aMta hai poSadha ginA / ekali cAra kaMjikA tIna, rUkSarU anAhAra dvaya dIna 182 // zrutaskandha vrata jaba pAdarI, tosa divasa ekAMtara karai / paMcahi dhata jAna hi prata sAra, kara upavAsa niraMtara dhAra // 13 // dhva.nake sAtha prabhane bihAra karanA prArambha kiyaa| anekoM dhvajA-patAkA evaM channa ityAdi se sArA AkAza-maMDala Dhaka sA gyaa| devavRnda cAroM ora se jaya dhvani karane lagA he Iza, Apa sampUrNa bhavya jIvoM ke mahAzatra moha ko jIta aura jayavanta kahalAyeM / prabhA, ApakI vRddhi ho aura Ananda ko prApta kreN| isake bAda prabhu vihAra karane lage aura saba sura asura ityAdi ke sAtha madhyameM tejasvI sUrya ke samAna zobhAyamAna hue| prabhu ke sthAna se lekara sau yojana paryanta sampUrNa dizAmoM meM pratyanta sukAla thaa| sAtoM prakArase bhayoM kA kahIM chAyA mAtra bhI daSTigocara nahIM hotA thaa| ahaMnta prabhu anekoM deza parvata, nagara evaM nadI ke liye bahuta jora diyA parantu unakI daSTi gaM to saMsAra bhayAnaka aura dukhadAsI dikhAI par3atA thA unhoMne kahA ki kSaNika saMsArI sukhoM kI. mamatA meM avinAdI sukhoM ke avasara ko kyoM khoU~ / baha bha. mahAvIra ke samavazaraNa meM jAkara jaina sAdhu ho gaye / zAlibhadra para vIra prabhAva rAjagRha ke sabase bar3e vyApArI zAlibhadra ne AnandabherI sunI to bhagavAna mahAvIra ke Agamana ko jAnakara usakA hRdaya Ananda se gadagada karane lagA aura turanta bha0 vIra ke darzana ke liye unake samavazaraNa meM pahuMcA aura unase pichale janma kA hAla pUchA to bhagavAna kI divya dhvani khirI jisameM munAI diyA ki tuma pichale janma meM bahuta daridrI the, par3osI ke ghara khIra banate hue dekhakara tumane bhI apanI mAtA se khora banAne ke liye kahA bhagara adhika garIba hone ke kAraNa vaha dUgha Adi kA prabandha na kara skii| gAMva ke logoM ne tumhArI jida ko dekhakara khIra banAne kI sArI sAmanI juTA dii| mAtA tumako parosanevAlI hI thI ki itane meM eka jana sAdhu, AhAra nimitta udhara A gye| tuma bhUla gaye isa bAta ko zibar3I kaThinAiyoM se apane liye svIra taiyAra karAI thI tumane munirAja ko par3agAha miyA aura usa zArIkhIra kA AhAra unako karA diyA aura svayaM bhUge rhe| muni AhAra ke phala se isa janma meM tuma itane nirogI bhAgyazAlI hue ho ki karor3oM kI sampati tumhArI ThokaroM meM phiratI hai| zAlimA yaha vicAra karake ki thor3e se tyAga ro itana adhika saMsArI mukha sampatti milI to ina saMsArI kSaNika sukhoM ke rayAga se moca kA saccA sukha prApta hone meM kyA saMdeha ho sakatA hai ? Apa jaina muni ho gye| mahArAjA zreripaka ne agane rAjya ke sabase bar3e saudAgara ko muni avasthA meM dekhA to unase pUchA ki Apane karor3oM kI sampatti eka kSaNa meM kaise lAga do muni zAlibhadra ne uttara diyA "aba taka maiMne jo saude ki usakA kevata isa eka janma hI meM sukha prApta huA, parantu jo maudA Aja kiyA hai usakA sukha sakSa ke liye prApta hogaa| arjunamAlI para vIra prabhAva rAjagaha ke nagaraseTha sadarzana boravandanA ko jAne lage to unake pitA ne vAhA, "arjunamAlI mahAduSTa hai| laH puruSa aura eka lI to niyama se baha pratyeka dina mAra hI DAlatA hai| tuma yahAM se hI bha0 vIra ko namaskAra kara lo, baha to sarvaza hai, yahA~ sakI huI bandanA ko bhI vaha ana jJAna se jAna leMge" / sudarzana ne kahA maranA to eka dina hai hI, phira isakA bhaya kyA ? / sudarzana rAja gRha me thor3I dUra hI bAhara nikalA thA ki arjunamAlI bhUdhe zera ke samAna jhATA aura apanA moTA mudgara mArane ko uThAyA parata vIra bhagavAna kI bhakti ke phala se bana deva ne usake hAtha kIla die| arjuna bar3A zaktizAlI thA usane bahuta yala kie,parantu kucha veza 553
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa ghar3asaTha dina para mAna, jaba cAhe zAram thAna va ratnAvatI ikatAlIsa, nyArA vA proSadha tIsa // 64 // madhyama ratnAvali vrata aura proSadha saga~ bahattara ThIra / zukalapaMcamI chaTa ikadazI, kRSNa doja ara chaTa dvAdazI ||6|| dvi ratnAvali vratahi vakhAna, traya saya chAsaTa dina paravAna / proSadha sabai tonarsa gharaM, chavAsa vahAM pArane kareM / / 66 // muktAvali propa unavAsa kareM pArane teraha jAsa muktAvali nava upavAsa, tAko vyaurI cAra ju mAsa ||27|| bhAdoM sudi saptama ikadazI, kvAMra vadI SaSThI trodazI / ghara sudikI ekAdaza jAna, kArtika vadi vArasa pahicAna // 68 // sudi kI chaha aru ekAdazI, gahUna vadi aSTami mana vasI / yahI mAsa sudhi tIja prakAza, so zrata pAlo nava upavAsa // 66 // aba dukAla vrata avanIza proSadha saba ikasaya chavIsa / mAsa mAsa meM belA tAsa, zukla pakSa mahi cAra suhAsa // 100 // ityAdikoMko pAra karate hue dhAkAza mArgace hI mAne bahane lge| prabhuke zAnta pariNAma ke prabhAva ke kAraNa hariNa, mRga ityAdi vanya jIvoM ko duSTa sihAdi hiMsaka pazumose kucha bhI jama na thA prabhu, nokarma vargaNAke bAhAra se hI puSTa the, evaM vitathe karmoM ke nAtha ho jAne ke kAraNa kalAhAra (grAsa bhojana) prAyaH banda ho cukA thaa| samantu catuSTaya ke sAtha indrAdi prabhu ko ghere hue the| prabhu kA AsAtA karma udaya atyanta manda thA isIlie manuSyoM ke dvArA kiye gaye upasarga calatA na dekhakara vaha sudarzana ke caraNoM meM gira pdd'aa| sudarzana ne kahA, "yadi tuma apanA kalyANa cAhate ho to mere sAtha vIra vandanA ke lie clo"| arjuna bolA "vahAM to ye ki jaine samrAT Ananda lene se aura tumhAre jaise bhakta jAte haiM, mujha jaise pApI aura mIca jAti ko kauna degA? sudarzana meM kahA, 'vahI to bha0 mahAvIra kI vizeSatA hai ki unake samavazaraNa ke daravAje pApoM se bhI pAnI aura soca se bhI ca cANDAla taka ke lie khule haiM tumhAre lie vahAM vahI sthAna hai jo mahArAjA the pika ke lie" yaha sunakara arjuna bhI sudarzana ke sAtha cala diyaa| samavazaraNa ke ahiMsAmagrI vAtAvaraNa aura virodhI pazuoM taka ko Apasa meM prema karate dekhakara arjuna bhUla gayA ki maiM pApI huuN| usane vinayapUrvaka bha0 mahAvIra ko namaskAra kiyA aura unake upadeza se prabhAvita hokara jaina sAdhu ho gyaa| ki Azcarya meM par3a gayA ki jisa duSTa va kalagiri ke hajAroM cAkAta se sArA deza parezAna thA, jisake kAraNa usako giraphtAra karane ke liye usane hajAroM rupaye arjuna ko lUTamAra kA inAma nikAla rakhA thA phira bhI kisI meM itanA hausalA na thA ki use pakar3a sakeM, vaha vIra-zikSA se itanA prabhAvita huA ki sAre doSoM ko chor3akara ekadama jainamuni ho gayA 1 mahArAjA ceTaka para dora prabhAva vaizAlI ke rAjA ceTaka ikSvAku vaMza ke kSatriya-razna the| vaha the bar3e parAkramI aura vIra yoddhA subhadrA devI inakI rAnI thii| ve donoM itane pakke jainI the ki inhoMne saMkalpa kara rakhA thA ki apanI putriyoM kA vivAha arjuna se nahIM kreNge| jinendra bhagavAna kI pUjA bhakti to vaha bhUmi taka meM nahIM bhUlate the / unake dhana, dattabhadra, upendra, sudatta, siMhabhadra, sukumbhoja, akampana, supataMga, prabhaMjana aura prabhAsa nAma ke daza putra aura bhagavatI suprabhA prabhAvatI, belanA, jyeSThA aura candanA nAma kI sAta putriyA~ bhI milA priyakAriNI kuThapura ke rAjA siddhArtha se yahI thI aura zrIvarddhamAna mahAvIra jI kI mAtA hI thii| mRgAvatI kauzAmbI ke rAjA zatAnIka kI rAnI thI suprabhA dazA deza ke rAjA dazaratha se byAhI thii| prabhAvatI sipusauvIra athavA kaccha deza ke mahArAjA udayana kI mahArAnI thiiN| celanA jI magadha ke samrATa thesika bimbasAra kI paTarAnI kI ki jinake prabhAva se mahArAjA zreNika bauddhadhamaM chor3akara jainI ho gayA thA / sati candanA devI aura jyeSTA Ajanma brahmacAriNI rahI thii| yaha sArA parivAra janavarmI thA, jyeSThA, candanA aura belanA to bha0 mahAvIra ke saMgha meM jaina sAdhu ho gaI thii| jaba bha" mahAvIra kA samavazaraNa vaMzAlI AyA to ceTaka ne pUchA, manuSya balavAna acchA hai yA kamajora ? vIravANI meM unhoMne sunA, "dayavAna aura svAvavAna kA balavAna honA ucita hai tAki vaha apanI zakti se dUsaroM kI sahAyatA aura rakSA kara sake, parantu pApiyoM matyAcAriyoM aura hiMsakoM kA kamajora honA hI ThIka hai tAki vaha dUsaroM para atyAcAra na kara skeN|" mahArAjA ceTaka para bha0 mahAvIra kA itanA prabhAva par3A ki ve samasta rAjamukhoM ko lAtabhAra kara yaha jaina sAdhu ho gaye / senApati siMhabhadra para vIra prabhAva sinAmaka licchavi senApati nigala nAupukta ( mahAvIra ) ke vipyaM the| zrI graMtha mahAva (S. BE) XVII. 116. siMhabhadra vaizAlI ke vizAla rAjA cetaka ke mahAyoddhA senApati the / java bha0 mahAvIra kA samavazaraNa vaizAlI meM AyA to yaha bhI 554
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ parimA doja cautha e cana, ATha naveM caturdazi puna / kRSNa pakSa chaTa ATenameM, teradA caudA e traya samaM // 10 // laghu duyakAbali ikasaya bosa, belA proSadha kara caubIsa / ika ahAra ar3atAlisa aura, sabai pAranai cauvisa jora / / 102 // aba kanakAvali kara ika varSa, mahimA pratichaha proSadha parva / zukla pratipadA paMcami dasai, kRSNA doja chaha dvAdaza basa // 103 / / bar3I kanaka bali vratahi vakhAna, dina ju paMca sata bAisa mAna / proSadha kara bahusai cauMtosa, jevA sabai aThAso dIsa // 104 / / ikAvali ika varSa samAta, mAsahi prati prauSadha kara sApta / kRSNa cautha caudaza aSTamI, aru ATha parimA paMcamI / / 10 / / vajramadhya brata dina ar3atIsa, javA nava proSadha unatIsa / mRdaMga madhya vrata kara dina tIsa, sata jevA proSadha tevIsa / / 106 // muraja madhya dina tetisa jAna, chabbisa proSadha jaMvA sAta / meru paMkti do saya dina basI, saya bisa proSadha jebA asI // 10 // nandIzvara paMkati vrata hoi, aSTottara saya dina avaloi / proSadha tihi aMThAvana dharai, saba paMcAsa pArane krai||10|| kA ekadama abhAva thaa| trijagadguru mahAbIra prabhu ke atizaya ke kAraNa cAroM dizAoM meM cAra mukha the| ve sabhI ko apane sammukha hI pAte the| sabhI jIva atyanta nikaTa the aura unheM kisI prakAra kA koI bhaya nahIM thaa| dhAtiyA karmA ke nAza ho jAne ke bAda prabhu ne kevalajJAna prApta kara liyaa| ve sampUrNa vidyAoM ke svAmI the aura unake netra bho tejasvI hI the| ke divya zarIrakI na kahIM chAyA (parachAI) par3o, na A~khoM ke palaka banda hue aura na kabhI natra evaM kezoM ko hI baddhi hii| ghAtiyA karma rUpI zatruoM ke nAza ho jAne para usa bibhu ke dasa divya atizaya svataH prakaTa ho gye| saba aMgoM se partha svarUpa ardha mAgadhI bhASA nikalI / yahI prabhako divya bhASA tho| yaha sabhI logoM ke prAnanda ko dene vAlI, samagra sandeha ko miTAne bAlI, do prakAra ke dharmako evaM sampUrNa padArthoM kI kahane vAlI huI / isa sadguru ke parama pAzcaryotpAdaka prabhAva se svabhAvataH jAti virodhI sarpa evaM mevale ityAdi jIva paraspara ke baira bhAva ko miTAkara parama mitra kI taraha eka hI sthAna para rahane lge| aura saba vRkSoMmeM eka sAtha sampurNa RtuoM ke phala phUla eka hI sAtha phala gye| ye isa vicitra unako bandanA ko gaye aura bhaktipUrvaka namaskAra karake bha0 mahAvIra meM pUchA ki kyA zAsana calAne vAle mere jaise adhika ke liye zATa rakSA liye talavAra uThAnA aura aparAdhiyoM ko daNDa denA ahiMsA dharma ke viruddha hai? bha0 mahAbIra kI vANI khirI, jisameM unhoMne sanA ki dezArAmA lie sainika dharma to dhAvaka kA prathama dharma hai / sainika dharma ke binA atyAcArI kA anta nahIM hotA aura binA atyAcAroM kA anta pie deza meM zAnti kI sthApanA nahIM ho sakatI aura binA zAMti ke gRhastha dharma kA pAlana nahIM ho sakatA aura binA gahasyoM ke munidharma sampurNarUpa se pAlana nahIM ho sktaa| isalie deza meM zAMti rakhane tathA atyAcAroM ko naSTa karane hetu virodhI zatruoM para vijaya prApta karanA aura aparAdhiyoM ko nyAyapaka daNDa denA gahasthiyoM ke liye ahiMsA dharma hai|" senApati mihabhadra ne ahiMsA dharma kI itanI vizAlatA vorabANI meM sanakara turanta hI zrAvaka dharma ke brata le liye| prAnanda zrAyaka para vIra prabhAva seTha Ananda vANijya grAma ke bar3e prasiddha sAhukAra the, cAra karor3a azakiyAM unake pAsa nakada thii| bAra ma.ror3a azaphiyA byAja para aura cAra karor3a agaphiyA~ kArovAra meM lagI huI thii| karor3oM azakiyoM kI jamIna-jAyadAda thii| cAlIsa hajAra gAya, bhaisa, ghoDe, bala Adi prazAdhana thA / jaba bha0 mahAvIra kA samabaraNa unakI nagarI meM AyA to Ananda aura unakI patnI zivanandA ne bha. borage dhAvaka ke prata lie aura yaha pratijJA kara lI ki jo hamAre pAsa hai usameM adhika apane pAsa na rkhge| pAja para car3he hue cAra karoDa azaphiyoM kA sada patA kareMno sampati baha jAye, kArobAra meM lAbha ho to sammali bddh'e| hara sAla eka baccA ho to cAlIrA hajAra pazudhana meM sAlabhara meM cAlIsa hajAra bacne baha jAne unako beceM to nagadI bar3ha jAve isalie lobha aura moha naSTa ho jAne se vaha mahAsantoSI aura icchArahita hokara zrAvaka prata pArane ke kAraNa vaha isa dukhI saMsAra meM bhI mahAsukhI the| mahArAjA evanta para vora prabhAva polasapura ke samrATa vikrama ke putra evantakumAra ne bha0 mahAvIra ke nikaTa dIkSA lii| -zrIcauthamala jI : bha. mahAvIra kA Adarza jIvana, 10 416 / polAsapura meM nIra-samavasaraNa pAyA to vahAM ke rAjA vikrama meM unakA svAgata kiyA / zabdAlaputra nAma ke kumhAra ne jisakI pA~cau -555
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNa paMkti cArase ATha, kara ekAMtara poSadha ThATha / vimAna paMkti dina saTha gahai, prathama hi belA eka julahai / / 10 phira ekAMtara vAra ju kara, yAhI bhAMta nirantara dharai / bAraha tapa vrata bAraha bhAMta, bAraha bAraha ika rasa sAta / / 110 // rasahi tyAga caurAsI eha, puna kaMjaka bAraha gana leha / ara udaNDa bAraha mAhAra, mana cita vAraha niradhAra // 11 // ekala bAraha bAraha rukSa, ikasaya cavAlIsa dina svaccha / aTha saya gaMdha traya saba vanna, dusaya aThAsI proSadha manma / / 1125 // karai pAranai cosaTha jAsa, ava candrAyata vrata hara mAsa / zukala' grAsa ika dina dina bar3e, kRSNa pakSaika ika ghaTa rahai / / jina mukha avalokanA vrata eva, varSa dinA darazana kara jeba / jina rAtrI vrata eka upAsa, phAguna sudi codaza ko bhAsa / 114 // pUjA kara jAgaraNa karAya, pahara pahara prati jina darazAya / bAra bijaurA vrata hara mAsa, dou dvAdazI kara upavAsa / / 11 / / eka so naba prata dina cArasa, Upara tahAM pacAsI lasa / jebA asi ca usaya pacayAsa, ikatai nabalauM car3hi car3hi jAsa / / 116 // ai saudasa brata chasaM pacAsa, sau jevA saba pAMcasai pacAsa / dazalauM car3he anukrama soi, jo lauM yaha vrata pUrana hoi||117|| cAra koza taka kI pAka santapta jIvoM ko parivartana se prabha ke paramottama divya tapa ke hI prabhAva ko vyakta kara rahe the| dharma ke samrATa prabhu kA jahAM sabhA maNDapa hotA thA vahAM pRthivI cAroM ora se prAdarza ke samAna pAradarza evaM prabhA pUrNa dIkha par3atI thii| jaba prabhu jagata ke jIvoM ko udbodhita karane ke lie calate the taba saba ko sukha pahuMcAkara sevA karane kI icchA se vAyu zotala, manda evaM sugandha yukta hokara calane lagatI thI atula Ananda ko dene vAlI prabhu ke jaya jayakAra kI dhvani se mukharita thA aura zoka santapta jIvoM ko use sunakara apAra Ananda prApta hotA thaa| prabhu ke sabhA maNDapa ke mAge cAra koza taka kI pRthvI ko vAyukumAra deva jhAr3a bahAra kara sva evaM taNa-kapaTa Adi se hIna kara diyA karate the| isI prakAra stanitakumAra deva bijalI ko camaka se yukta atyanta sagandhita jalakI varSAse cAroM ora chir3akAva kara dete the aura devavRnda prabhu ke paira rakhane ke sthAna meM ratna jar3e hae prakAzamAna suvarNa ke banAye hae pIle paMkhariyoM vAle sAta sAta kamala banA diyA karate the aura prabhu ke pAda-padma usI svarNa-kamala para hI par3ate the| zAli ityAdi sabako tupti dene vAle anna banaspati dhAnya adhika evaM puSTa anna kaNoM se paripUrNa hokara ekadama jhaka jAte the tathA anyAya vRkSa bhI sampUrNa RtuoM ke phala se yukta hokara vinayAvanata puruSa ke samAna nIce kI ora laTaka jAte the aura unakI zobhA bar3ha jAyA karatI thii| hAna kara diyA karate kamiTI ke bartanoM kI calatI thIM aura tIna karor3a azakiyoM kA svAmI thA, vIra prabhu se zrAvaka ke prata liye| vahAM ke rAjakumAra evanta ne jaina sAdha hone kI ThAna lii| mAtA-pitA se AjJA mAMgI to unhoMne kahA ki tuma mabhI bAlaka ho vidhi anusAra dharma kase pAla sakoge - TIT ne kahA ki dharma pAlane kI vizeSatA Ayu para nirbhara nahIM, balki thakSA aura vizvAsa para hai| vaise bhI Ayu kA kyA bharosA? aura bar3hA samAna hai| yadi jIvita bhI rahA to yaha kese vizvAsa ki sadA nirogI rahaMgA, rogI se dharma pAlana nahIM ho sktaa| jatA honasAdhana kI zakti hI nahIM rhtii| yaha manuSya janma bAra-bAra nahIM milatA ! bIraprabhu ke upadeza meM mujhe yaha dRr3ha vizvAsa ho gayA hai ki jina tipaya bhaugoM aura indriyoM kI pUrtiyoM ko hama sukha samajhate haiM vaha varSoM taka narakoM ke mahAdugna sahane kA kAraNa hai| mAtA-pitA zApa to hamezA merA hita cAhate rahe ho to abinAsI hita se kyoM rokate ho| rAjA aura rAgo apane bAlaka ke prabhAvazAlI vacana sunakara santuSTa ho aura ge jina dIkSAlene kI prAjJA de dI / jisa prakAra kaidI ko vandImAna se chuTane para Ananda AtA hai usI prakAra rAjakUmAra evanta Ananda mAnatA huA sIdhA bha0vIra ke samavazaraNa meM gayA aura unake nikaTa jaina sA ho gayA / mahArAja udayana para vIra prabhAva Udayana the great king of Sindhu-sauvira became the disciplc of Lord Mahavira, Some Historical Jain Kings & Heroes P.9. prAkata kathA saMgraha meM "sindhu-saucora ke samrATa udayana ko eka bahuta hI bar3A mahArAjA batAyA hai, ki jinakI kaI sI makaTa vanda rAja sevA kiyA karate the|' rokanagara unakI rAjadhAnI gho| unake rAjya meM nara-nArI hI kyA pazu taka bhI nirbhaya the isalie unakA rAjanagara bhaya ke nAma se prasiddha thA, prabhAvatI unakI paTarAnI thI, jo mahArAjA ceTaka kI putrI aura bha0 mahAvIra kI mausI thii| mahArAnI prabhAvatI pakkI jainadharmI thI unakI dharma niSThA ne hI rAjA udayana ko janadhIM banAyA thaa| vaha donoM itane vIra bhakta the ki apanI nagarI meM eka sundara jaina
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ | r jAzakti kachu mora vasaMta viu mAsa varSa jaMta 11 karma nirjarA vrata ika bAsa, mahimA prati caudaha upavAsa / / 116 / / ujvala pani peTa mAsa zukla paMcamI ko upavAsa / / 120 // (ma) kAvA paMcamI najara akAsa, bhAdoM sudi paMcami upavAsa // 121 // candana SaSThI bhAdoM zukla, caMdana caci su bhojana mukta // 122 // kuvAra saptamI vAhI dinA khajurI pUjA / / 1233 / mana citI ATe vaha thAna, mana citte bhojana paravAna // 124 // 2 kaMjika vrata jala bhAta ahAra, cokhaDa dina pArivAra vrata rohiNi kara proSadha gAr3ha, eka varaSa thavi prathama zraSAr3ha zruti paMcami par3ipAtra vizAla jeThI paMcami upapAna kRSNa paMcamI te hI varSa kRSNa pakSa paMcama ko parva paMca pauriyA vA dina jAna, ghara pacIsa vATaM pakavAna (nira) doSa sapta bhAdoM sudI dharma phUlana maMDapa pUjA karma (ni) zalya aSTamI bhAva sudI, proSadha kara zayanAsana judI zrama sugandhadazamI vrata jAna, bhAdauM sudi dazamI ko mAna | gandha carca deza bheda ya harai, pIche bhojana ApUna gharaM // 125 // puni saubhAgya dazami vrata ThAna, daza suhAganoM bhojana dAna / darzAmani mAnI ghRta avadhAra, yAdara juta paraghara AhAra || 126 / / camaka darzana aura camakAi, jo bhojana mahi ho maMtrAha / chaha darzAma vrata ihi parakAra, chaha supAtra ko deha ahAra // 1127|| tambola dayAni vrata ko yaha ora, daza supAtra ko dei tamora pAna darzAma vIrA va pAma, daza dhAvaka de bhojana ThAna ||126 | jisa prakAra sampUrNa pApoM ke dUra ho jAne se hRdaya nirmala ho jAtA hai usI prakAra jahAM prabhu kA sabhA maNDapa thA vahAM sampUrNa dizAeM AkAza ke samAna ekadama svaccha ho jAyA karatI thIM mAnoM unake bhI pApa puMja ghula gaye hoN| inakI zrAjJA se cAroM jAti ke deva prabhukI yAtrA karane meM sammilita hone ke lie paraspara eka dUsare ko dekhakara bulAyA karate the| una mahAmahimA sAlI prabhuke dhAge dhAge prabhApUrNa ratnoM se suzobhita sahasroM aroM vAlA parma cala rahA thaa| vaha apanI prakhara jyoti se mahA andhakAra ke udaya ko vidIrNa karatA huA bar3ha rahA thA aura deva maNDalI use ghere hue thI darpaNa Adi zrATha maMgala dravyoM ko deva apane sAtha liye hue the yaha saba mahAn caudaha atizaya bhakti ke dvArA devoMne kiyaa| divya cautIsa atizaya, grATha prAtihArya, cAra ananta catuSTaya tathA anya aparimeya uttamottama guNoM se saMyukta prabhu anekAneka deza vana, parvata nagara aura grAmoM meM bihAra karate hue rAjyagRha nAmakI nagarI ke bAhara vipulAla parvata para phuNce| ve mahaMta mahApora prabhu dharmopadeza rUpI amRta se anekAneka bhavya jIvako santuSTa karane vAle the, unheM vastu svarUpa kA vAstavika rahasya batAkara mokSa ke pariSkRta patha para le jAne vAle the, mithyAjJAna rUpI atyanta pane sarakAra se mAnchana yataH bhavotpAdaka mArgako naSTakara bagane vacana rUpI tIkSNa prahAra se pAlamaya ratnamaya svarUpa mokSake mArgako prakaTa karanevAle aura kalpavRkSakI taraha samyaktva, jJAna, cAritra, tapa aura dIkSA rUpI cintAmaNi ratnoMke dAtA tathA sampUrNa saMgha aura deva vRnda se pariveSThita the / isake bAda jaba rAjagRhI nagarI ke adhipati mahArAja theNika ne bana ke mAlI ke mukha se prabhu ke zubhAgamana kA samAcAra sunA taba yaha zIghra hI bhakti hokara strI, putra bandhundha aura mahA sampadA ko apane sAtha lekara prasannatApUrvaka usa vilA cala parvata para pahuMcA jahAM ki prabhu pAye hue the| vahAM jAkara usane prabhukI tIna parikramA dI aura mana, vacana eva kAyade pavitra hokara ajA-pUrvaka praNAma kimA paura jala ityAdi aSTadravyoM se jinendra prabhu ke caraNAravinda kI pUjAkI aura bhakti bila hokara mandira banavAkara usameM bha0 mahAvIra kI svarNa-pratimA virAjamAna kI thii| ve jainadharma ko bhalIbhAMti pAlane vAle Adarza bAlaka the| janamuniyoM kI sevA ke liye to itane prasiddha the ki isa loka meM to kyA paraloka taka meM unakI dhUma thii| svarga meM devatAoM taka ne parokSa karake unako bar3I prazaMsA kI hai| bha0 mahAvIra kA samavazaraNa unakI nagarI meM AyA to unhoMne bar3e zAhI ThATa-bATa se bhagavAna kA svAgata kiyA aura parivAra sahita unakI bandanA ko gye| vIra upadeza se prabhAvita hokara jaina sAdhu hone ke liye apane putra ko rAjatilaka karane lage to usane yaha kahakara inkAra kara diyA ki rAjasukha to kSaNika hai, mujhe bhI avinAzI sukhoM ke juTAne kI AjJA dedo majabUra hokara rAjya apane bhAMje kesIkumAra ko diyA aura ve donoM bha0 mahAvIra ke nikaTa jaina sAtha ho gye| mahArAnI prabhAvatI bho candanA jI se dIkSA lekara jaina sAdhvI ho, vaura saMgha meM zAmila ho gaI / .557
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ phUla dazami phUlana daza bhAra, daza supAtra pahirAi aThAra / phala dasamI daza phala kara le, daza dhAvaka ke ghara-ghara dei / / 126 // 7 / dIpa saMgada saMdIpa banAya, jinahi car3hAya mAhAra karAya bhavAdayAmi vrata dazadapa purI daza dhAvaka de bhojana karo nyoma darzAma daza darzana karAi, naye naye daza pAtra jimAi bhaMDAra darzami vrata zakti jupAya, daza jinabhavana bhaMDAracar3Aya / atha chaha dazamI bAMkI aura dekhI kathAkoza ke daura zravaNa dvAdazI tAhI dinA, anazana kare zuddha mana tanA jitanI zAkha jota vrata gharaM, titanI varSa ujeno kare aura sabai vrata kariyo jeha, aru tihi karyo layo phala teha so gaNarAya bhUSa prati kahyo, bhavijana suna saba hI vratala dhUpadarzami va dhUpa pAMca se jina diga bhAga abhaMga // 120 // vArAmi suhArIle bArA bArA daza ghara de / / 131 / / dazami udaMDa udaMDa ahAra, paMca gharani jau mili pravikAra // 132 // akhaya dase suna sAvana mAsa tihi vrata kara kevali upavAsa // 133|| dUdha rasa vrata sudi bhAvI gharaM, bArasa ko para bhojana kareM / / 134 // zranaMta caturdazi caudaha varSa bhAdoM sudI codazi ko parva ||135 / / nahitI vrata dUnI paravAna / / 136 / / / / jathAzakti pUjA para dAna / kathAkoza meM lIjau jAna, ihAM dhareM bahu bar3he purAna // 137 // ityAdika bahu nahi bhAra Adi anya saba sATha hajAra // 138 // dohA / jo pUchI nRpa vAratA, sautana uttara sApha phira gaNadhara pada praNamikaM pUche zreNika rAya indrabhUti] gaNarAja kahi suna budhivaMta nareza rAjA zreNika kA bhavAntara varNana kara sabhA jaya jaya kiyo, kathA nAtha gaNarAja || 13|| kahA~ bhavAMvara pUrva mUhi mana vikala jinijAya // 140 / / ekacita tuma saraho, kahIM bhavAntara manavikalapa 141 / / caupAI / zrArajakhaMDa ye hI zaraNakhaMTa maMbhAra, vidhyAcala utsaga pahAra kharasAra va kirAta mAMsa bahArI jiyakara ghAva dakSiNa diza darakUTa vizAla yahAM saghana vana adhika rasAla / / 142 / / ekadinA zubha puNya upAya dara samAdhigupta munirAya // 143 // stuti karane lagA he nAtha Aja hama dhanya hue hamArA jIvana saphala huA aura manuSya janma] caritArtha huaa| bhalA jagadguru ko pAnA kitane saubhAgya kI bAta hai ? Apake komala caraNAvinda ke zubha darzana se hamAre netra ghora pramANa karane se hamArA mastaka kRtArtha ho gayA ApakI pUjA karane se hAtha yAtrA karane se paira stuti karane se vANI pavitra aura saphala ho gayI pApake anupama adbhuta aura alokika guNoM kA cintavana karane se mana pavitra ho gayA tathA sevA karane yaha zarIra kRtakRtya ho gayA / hamAre pAparUpI mahAzatru ko naSTa karane ke lie hI sambhavataH ApakA yahAM zubhAgamana huA hai| he prabho, Apake jaise vizAla jalamAna (jahAja) ke sAmane to yaha kSudra saMsAra rUpI sAgara eka sAdhAraNa gaDDe ke samAna jAna par3atA hai ghatra meM ekadama nirbhaya ho gayA isa prakAra sovaya svAnI thI jinendra prabhuko stuti aura gadgad citta se pUnaH punaH namaskAra kara yaha atyanyapita huA aura satyadharma kA upadeza sunane ke lie manuSyoM ke parakoSTha meM jAkara vijJAbhAva se baiTha gyaa| baiTha cukane ke bAda zraddhA pUrvakaNika mahArAja ne jagadguru kI gambhIranikahe hue pati gRhastha dharma sampUrNa tatva tIrthakaroM ke purANa, pApa puSpakA pravak pRthaka phala zreSTha dharmake kSamA ityAdi lakSaNa aura pratoM ke viSaya meM satyanta mahatvapUrNa upadeza sunaa| isake bAda usane zrI gautama svAmI gaNadhara ko namaskAra karake pUchA ki deva, dayA pUrvaka mere janmake vRtAntako prApa kheN| isa prakAra mahArAja the ki ke prazna ko sunakara paropakAra thI vo gautama gaNadharane rAjAse mahA-he buddhimAna, tU apane tIna janmake pUrva vRtAnta ko sAvadhAna hokara suna: J -- vizAla jambUdvaipa ke vikhyAta vindhya parvata para kuTava nAma ke eka grAma meM khadirasAra nAmakA eka bhadra pariNAmo bhIla rahA karatA thA vaha bahuta buddhimAna thA eka dina puSya ke udaya se saba jIvoMka kalyANa kAryameM tatpara samAdhi gupta nAma muniko / 558
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ zira navAi tina prama pAva dharmabuddhi donI jatirAya suna kirAta phira jore hAtha jo muni kRpAsiMdhu jaganAtha 144 kahA, dharma kahiye samabhAga, kona bhAMti tiri pAvata tAya bhola vacana suna munivara khe| surApAna madhumAsa na rahe / / 145 / / jIva tanoM va kare na neza, yahI dharma jagamAMho maheza tA kara parama puNya kI na nisura ko gaI / / 146 / / taba gubica sUna kahe kirAta madhurAnI ko hamarI bAhAra yA vina dina nahIM jIvana pAra // 147 // bhIla vacana suna kahai muneza, kAka mAMsa tuma tyAgo zeSa / yaha suna kahai kirAta, ju soya, yauM vrata nema rAkha hauM jo // 148 prAta bAya paM vrata nahi to tumare caraNakamala ura bharjI bhIla vacana suna munivata dayo, prati saMtuSTa hoi tihi // 149 // ihi vidhi kA mAMsa taja teha, nema gAr3ha dhAroM shrdhikesh| phira munivara ke pranamai pAya, garyo Apane gRha sukha pAya / / 150 / / eka samaya tihi azubha upAya, upajI roga deha ghati jAya yaha suna bhISa kahai tatha baina kA mAMsa meM chor3I aina / / 151 / / prAna jAMya para vrata nahi jAya, vrata bina hai jIvana dukhadAva yaha vidhi bhadranemi jaba sunI, bhaginIpati AAyo tihi tanau kAMcI devI rovata joi, vAhI tasvara grAyau soi kI tuma kaho tumhArI ThAma saba virataMta kahI abhirAma maiM ho banadevI suna bhAsa, yAhI vanameM mero vAsa khadirasAra hai bhartR kirAta, Ayu nikaTa zrAI avadAta kAka- mAMsa tuma dehI jAta, vaha nAraka gati jahe khAta ! / / vrata ta jIva svarga evaM vrata vihIna nara narakahi hai / / 152 / / sUravIra tasa nAma vizekha, paMtha nikaTa vaTa taru ika dekha / / 153 / / devI prati sI pUchata bhayo, kauna bichoha rudana iva yI / / 154 / / mIla vacana suna devI kahI mere vacana suno tuma sahI / / 155 || mitra heta prati pIr3ata deha kAma amina vAr3I adhike / / 156 kAka mAMsa vrata punyahi joi, honahAra mero pani soi // 157 // yA karaNa hauM rovata kharo, aura na dUjI vikalapa dharI / / 158 1 usane dekhA aura natamastaka hokara praNAma kiyaa| muni mahArAja ne bhI dharma lAbha ke lie zubha prAzIrvAda diyA / dharma lAbha kA AzIrvAda sunakara bhItane pUchA, mahArAja dharma kyA hai? usakA kArya aura kAraNa kyA hai? aura usase lAbha kyA hotA hai ? una saba bAtoM ko zrApa pyAnapUrvaka hameM samajhA dIjiye usake prazna ko sunakara una munIzvara ne kahA ki he bhavya, madhu, mAM aura madirA prabhUti kA parityAga karatA hI hiMsA rUpa dharma hai| dharma karane se uttama puNya kI prApti hotI hai dhIra se mahAn svarga mokSAdi sukhoM kI prApti hotI hai| yahI dharma karane kA uttama phala hai| munIzvara ke uttara ko sunakara bhIla ne kahA mahArAja, maiM to abhI pUrNa rUpa se mAMsa madirA ityAdi ke tyAga dene meM ekadama asamartha hUM / usako bAta ko sunakara munozvara ne pUchA acchA, tU pahale yaha to batA ki kabhI kIe kA mAMsa khAyA hai yA nahIM ? bhIlane kahA- maiMne to kI ekA mAMsa nahIM khAyA hai| yaha sunakara munIvara kahA yadi aba taka tUne kaue kA mAMsa nahIM khAyA to sabase kaue kA mAMsa na khAne kA tuma eka niyama-sA karake binA kisI kArya meM saphalatA nahIM milatI, puNya prApti kI bAta ko to socanA hI vyartha hai / munIzvara kI bAtako sunakara bhIla prasanna huA / aura yatIzvarase vrata lekara unheM praNAma kiyaa| bAda meM dhAjJA lekara apane gharako calA gayA kabhI azubha pAyodaya se usako koI asAdhya roga ho gayA aura vaidha ne usa roga ko dUra karane ke lie auSadhi svarUpa kaue kA mAMsa khAne ko khaa| bhoko tabataka mAMsa bhakSaNa aura ghRNA utpanna ho gayI thii| kyoM kI batAyI cikitsA ko sunakara bhIla ne apane parivAravAloM se kahA ki jo karor3oM janmoM ke durlabha vrata ko chor3a kara apane prANoM kI rakSA karatA hai vaha sUrya hai aura usase dharmahIna puruSoM kA koI sAtha nahIM hotaa| prANa to pratyeka janma meM mila jAtA hai| parantu zubhatAcaraNa kA avasara to kisI puSpAlIko hI kabhI prApta ho jAtA hai| vrata bhaMgakara denekI apekSA prANoM kA parityAga kara denA hI uttama hai| isa prakAra zubha pariNAmoM se prANa paristhAna kara dene se ghora naraka meM jAne ke liye bAdhya honA par3atA hai| bhIla ke isa niyama ko jaba sArasapura ke rahane vAle zUra-kora bhIne sunA jo ki usa bhIlakA eka mitra yA taba yaha khadira nAmale bImAra bhImase milane ke liye usake nagara kI tarapha calA mArga meM eka ghora vana par3atA thaa| usa bana meM jAne para bhIla ne dekhA ki eka devI bar3a ke vRkSa ke nIce ro rahI hai| yaha dekhakara bhIla ne pUchA ki tU kauna hai ! aura tumhAre isa taraha rone kA kyA kAraNa hai ? isa prazna ko sunakara devo ne bhIla se kahA- mahAzaya meM isa unakI dakSiNI hUM aura mAnasika vyathA ke kAraNa yahI rahatI huuN| khadira nAmakA eka bhIla jo ki tumhAtha mitra hai aura jisase milaneke lie tuma jA rahe ho isa samaya maraNAsanna hai vaha zubhodaya se kAka-mAMsakA parityAga kara cukA hai, isI kAraNa se puNyo 556
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha prakAra jakSiNi vaca suna, samAdhAna yA nija mana gunai / naima bhaMga maiM karatI jAta, banadevI jihi rAkhI bAta // 15 // yA kahi Atura Ayau tahAM, bhadra bhIla dukha pIDita jahA~ / tihi pariNAma parIkSA kAja, kapaTa vacana saubhASa jAsa // 16 // aho bhadra dukha pIr3ita gAta, vaidya kathita auSadhi kina khAta / vRthA maraNa kAhe tuma lahau, jo jIvata to phira vrata gahau // 16 // titake vaca suna bolyo vAhi, tuma joga yaha kahivI nahi / anucita karma jagata meM niMda, zvabhra tanoM kAraNa dukhavRnda / / 162 / / maraNa avasthA pahuMcI mohi, sAMprati jama nita darzana hohi / tAte kiMcita dharma-saneha, so parabhava sukhadAya kaheha / / 163 / / zaravIra nizcaya dRr3ha jAna, taba hi jakSinI kathA bakhAna / prata phala kahyau sakala samajhAya, devI prIti vacana adhikAya // 164 // tina baca sana taba bhadra kirAta, ura saMvega baDyo avadAta / sakala mAMsa ko konI tyAga, paMcapraNavata meM anurAga // 165 / / kAla nikaTa ura dhAra samAdha, tane prAna parameSThi arAdha / prathama svarga saudharma suthAna, bhayo mahaddhika deva mahAna / / 166 / / zuravIra phira nija pura jAya, taratala devI dekhI jAya / jaba jakSina prati pUchI teha, aba kihi kAraNa rovata yeha // 167 / / taba phira jakSina bhArI ema, zUravIra suna kAraNa jema / mo viratAMta kahyo tuma jAi, bhola mAMsa saba tyAga karAi // 16 // tA phala prathama svarga so gayau, uttamadeva maddhika bhayo / vyaMtara padako kIno nAza, merI pati na bhayau gaI prAza ||166 / / bhagatai kalpa loka sukha jAya, bahu devI sebai tina pAya / sakala lakSmI tahaM adhikAya, so saba bheda kahI samajhAya // 170 / / devI vacana sakala suna soi, urameM imi cityau bhrama khoi / prata phala pragaTa' pravara sukhakAra, paramAratha patha sAdhanahAra / / 171 vrata sauM svarga saMpadA lahai, vrata bina naraka ghora dukha shai| yaha citata vaha gayau vatIpa, samAdhigupta munirAja samIpa ||172 / / zira navAike pranamauM pAya, zrAvaka vrata lIno sukhadAya / caraNakamala namika graha gayau, jathAjogya vana pAlana bhayau // 173 // ye hI prAraja khaNDahi Thayo, so mari sundara sura dvija bhayo / mithyAmata tihike adhikAra, prahaMdAsa saMbodhyau sAra // 174 / / kAlalabdhiko niyarI pAya, mithyAti chor3ayo dukhadAya / jinamudrA ghara tapa bahu kiyau, pUraba karma jalAMjali diyau // 175 / / prAyU nikaTa mara tapa phala layau, prathama svarga meM sosara bhyo| baha devI jUta krIr3A kara, dharma neha nizadina ura dharai // 176 / / daya baza vaha mara jAne ke bAda merA pati hogaa| tUM use mAMsa khAne ke lie prAgraha karane vyartha hI jA rahA hai| mAMsa khilAkara tuma apane mitrako asahya duHkha bhogane ke liye ghora naraka meM bhejanA cAhate ho? tumhAre isI kArya se hArdika paritApa hai aura isI kAraNa se maiM ro rahI haiN| usa devI kI bAta ko sunakara khAdira bhIla ke mitra ne kahA devI, tu zoka karanA chor3a de, aba maiM usake niyamako tor3ane kA prayatna kadApi nahIM kruuNgaa| usakI bAta sunakara devI santuSTa ho gayI aura vaha Age bar3hA / jaba usane apane mitra ke pAsa pahuMca kara use rugna-zayyA para par3A dekhA taba usake pariNAmoM kI parIkSA lene ke abhiprAya se usane kahA mitrajaba kaue ke mAMsa ko khA lene se tumhArA roga dUra ho jAtA hai taba tumheM khA lenA cAhiye, kyoMki yadi jIvana rahegA to bahuta se pUNya kAryoM ko kara loge| mitrakI isa bAta ko sunakara bhIla ne uttarameM kahA mitra, tuma isa samaya atyanta nindanIya naraka meM bhejane vAlI bAta ko kahoge--aisI pAzA nahIM thii| tumhArI bAta to dharma kA nAza karane vAlI hai| merI isa antima avasthA ke samaya tuma kucha dhArmika zabdoMkA uccAraNa karo-jisase ki paraloka meM merI AtmAko sukha prApta ho ske| bhIla ke isa dRr3hanizcaya ko dekhakara vaha prasanna huyA aura banakI yakSiNI vAlI bAta ko khaa| isa kathA ko kahane kA abhiprAya yaha thA ki vaha apane kAka mAMsa tyAga rUpI prata kA phala jAna jAya / isa bAta ko suna lene ke bAda bhIla ke hRdaya meM vizeSa rUpa se dharma aura dharma ke phala meM zraddhA utpanna huii| usane saMvega ko prApta hokara mAMsa ityAdi kA ekadama parityAga kara diyA aura aNuvrata meM tatpara ho gyaa| prAyu ke anta kAla meM samAdhi pUrvaka apane prANoM kA parityAga karake baha khadira nAma vAlA bhIla vrata ke prabhAva se mUla svarUpa RddhivAle saudharma svarga meM jAkara uttama sukhoM kA bhogane vAlA deva hmaa| udhara bhIla kA mitra zUravIra jaba apane grAmako lauTa rahA thA taba bIca mArga meM puna: usa devI se bheMTa ho gyii| devI se usane puchA ki kyA merA mitra abhI taka tumhArA pati hokara nahIM aayaa| devI ne uttara diyA merA pati to nahIM hazrA kintu sampUrNa vratoM se utpanna puNya ke udaya se vaha atyanta RddhizAlI aura guNavAn deva hokara saudharma svarga meM hI hamArI vyantara jati se pRthak kalpavAsI deva ho gayA hai| vahIM 560
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA khadirasAra sura sukha bhugata, sAgara doi prata / mAyu nikaTa tahaM te cayau, puNya pAka kara saMta // 177 / / upatheNika bhUpAla gRha, satI zrImatI naar| upaja dhaNika nAma tuma, bhavi zreNika sukhakAra ||178 / / zuravIra jiya deva vaha, tuma suta upajyau soi / abhayakumAra pradhAna jaga, tadabhava zivapada hoi / / 176 / / kAMcI devI kramahi sau, ceTaka nRpakI dhIya / satI celanA nAra tuma, jina pAgama lavalIya // 18 // caupAI sane bhavAntara nija samudAya, sapta tatva dhaddhA adhikAya / zrI jina caraNakamala pranamAya, gaNadhara nami phira pUcha rAya / / 18 / / prabAgama bhava kahiye mohi, jAte ura vikalapa kSaya hohi / indrabhUti bolyo gaNarAya. zreNika nRpa suna citta lagAya / / 18 / / tama kInauM prathama hi mithyAta, paMca pApa hiMsAdika jAna / viSayanameM tuma cita vahu dharayo, vauddha bhakta adharama aadryo||18|| nAraka gati avagAr3ha baMdhAya, thiti konI saptama bhR jAya / tAta duvidha dharma je kareM, niha suraMga mukati anusrai||14| asamavita bina sUdhara nAhi, zivataru mUla jusamakita pAhi / tAkI dazavidha bhUmi mahAna, mokhamArga prathama hi sopAna // 18 // para banda svargakI atula sampattiko pAkara jinendra devakI pUjAmeM tatpara hai aura anekAneka sUndarI deviyoM ke sAtha svarga sakhako bhoga rahA hai| devIke mukhase apane mitrake sambandhameM ina bAtoM ko sunakara vaha socane lagA ki vratakA itanA uttama phala zIghra hI prApta ho jAtA hai| jisa vratake prabhAvase paralokameM paramottama sampadAeM prApta hotI hai usa vratake binA kisI ko eka kSaNa bhI vyartha vyaya nahIM karanA cAhie / isa prakAra vicAra karake vaha zaravIra bhI tatkSaNa hI samAdhi gupta munike pAsa gayA aura unheM praNAma karake prasannatA pUrvaka grahastha ke pAlane yogya vratoMko grahaNa kara liyaa| usa khadirasAra nAmaka bhIlakA jIva deva hokara svarga meM do sAgara prAyU paryanta vahAMse alaukika sukhoMko bhoga aura anta meM svargase cayakara puNya phala se bhavyoMkI zreNI meM Apa mokSa mArgakA jJAtA hokara tuma rAjA kuNika evaM zrImatI rAnIse zreNikake rUpameM utpanna hue ho| isa prAtma-vRtAntako sunakara zreNika rAjAkA mana zrI jinendraprabhu, deva evaM guru ityAdimeM pratyAdhika zraddhAla ho / usane maniko punaH punaH praNAma karake phira dubArA prathana kiyA deva' merI zraddhA dhArmika kAyoM meM bahata vizeSa hai kinta pramANAmeM bhI koI vrata hameM kyoM nahIM prApta huA ? munine uttara diyA ki buddhimAna, prathama tumane atyanta mithyAtva pariNAmoM, se hisAdi pAMca mahApApa, adhika prArambha evaM parigraha, ati vipayopabhoga tathA dharmahIna vauddha-garu kI bhaktiro isa amameM narakAya kA baMdha kara liyA hai, yahI kAraNa hai ki tumhAre alpamAtra meM bhI koI ghAta grahaNa na krnekaa| jinake pAsa devAya hai ye bhavya jIva do prakArake vratako grahaNa kara lete haiN| mokSa rUpI rAjaprasAda kA prathama sopAna (sIDI) samyakatA hai aura baha dasa prakArakA hai / aAjJA, mArga, upadeza, ruci, bIca, saMkSepa, bistAra, artha, avagAievaM paramAbagAr3ha ye dasoM samyakatvake nAma hai| sarvajJakI jisa pAjJAke prabhAbase cha: dravyoMmeM abhiraci utpanna hotI haiM vahI yAjJA nAmakA uttama samyaktva hai| parigrahoMse hIna, vastroM se rahita evaM hAthoMse hI pAtrakA kAma nikAlane vAlA munikA svarUpa ho jAtA hai aura yaha mani svarUpa mokSakA mArga hai| isa mokSa mArgameM jisa samyaktvase zraddhA utpanna hotI hai use mArga darzana kahate haiN| jo tirasaTha zalAkA (padayo dhAraka) mahApuruSoMke purANoMko sunakara bIghra hI dharmavinizcaya kiyA jAtA hai use upadeza darzana kahate haiN| prAcArA nAmaka prathama aGameM kahe gaye kriyAoMko tunakara jJAnI puruSoMkI jo usa ora ruci utpanna ho jAtI hai usa ruci samyakatva kahA jAtA hai| cIja rUpa padake grahaNa karane evaM usake arthaka sunanese jo ruci utpanna hotI hai use bIja darzana kahA jAtA hai| saMkSepa rUpameM hI padArthoke svarUpa-kathana hI se jo zraddhA utpanna ho jAtI hai vahI saMkSepa darzana hai| pramANanayake vistArase padArthoM ke svarUpako vistAra pUrvaka kahe jAne para jo kucha nizcaya kiyA hai use vistAra samyaktva kahA jAtA hai| dvAdazA rUpI samudra meM praviSTa hokara vacana vistAra para vizeSa dhyAna nahIM dete hue sArabhUna kevala unake arthamAtra grahaNa karanekI ruci yA svabhAva hotA hai vaha
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ vohA zrAjJA maga upadeza, sUtra bIja samyaktva bhava / saMkSepa hi bahu deza, arthagAr3ha paragAr3ha daza / / 186 // puraba varanI soi, ye samakita daza bhUmikA / dekha leu bhavi loi, saba napa pratigaNadhara bhanI / / 187 / / caupAI so aba tuma nRpa ruci upajAi, sakala tatva suna zraddhA laai| paramagAr3ha nizce mana dayau, kSAyika samakita dRr3hakara bhayau / / 18 / / aru tuma SoDaza bhAvana nAi, kevala nikaTa prIti adhikAi / imi bAMdhyau tIrthaMkara gota, jaga acaraNa karatA yaha hota / / 186 // thiti chuTI saptama bhU tanI, gatiko baMdha jAi nahi hanI / prathama naraka pahalI pAyarI, karmapAka phala bhujana karI / / 16 / / varapa sahasa caurAsI zrAva, tahata nikasa puNya parabhAva / ita hI phira utsapiNI kAla, kSemaMkara caudaha kula bAla // 16 // padamanAbha tIrthakara deva, prathama hi tuma hI suna bheva / dharmatIrtha vartaka guna geha, yAmeM mata mAnau sandeha / / 16 / / ihi vidhi sana zreNika nRpa taba, ati prAnanda baDhyo ura tvai| mAnoM saphala janama aba eha, jAnI tIrthakara pada neha / / 13 / / bAraha sabhA sunI yaha kathA, bhavijana mana saba haSe jthaa| ke ika tava lonyau vairAga, ke ika samakita dhArau mAMga || 164 // ke ika zrAvaka vrata Adarau, moha timira urate prihryo| puna napa jina caraNAmbuja nAma, aru gaNadharake praNameM pAya // 165|| prabhamakha dharmasudhA imi piyo, phira nijapura ko pAvana kiyau / ava je samozarana thita jIva, tinakI saMkhyA sunahu atIva // 166 / / artha samyakatva hai| aGga evaM aGgavAhya zrutakA cintana karane se jo viziSTa ruci hotI hai vaha avagAr3ha darzana hai aura yaha darzana bAhara gaNa sthAna meM prApta yogI puruSoM ko hotA hai| tathA kevala jJAnake dvArA jJAna hue sampUrNa padArthoMkA jo zraddhAna hai bahI sarvapTha paramAvagAr3ha samyaktva hai| jinendra devake dvArA kahA huA ye hI dasa samyaktva yathArthataH samyakatva hai| ina dasoMke bhI unake bhedopabheda hai / he rAjA, tU darzana vizuddhi ityAdi pRthak pRthak yA sampUrNa ekatrita solaha kAraNoMse jagadguruke pAsa jAkara jagatako Azcaryacakita kara dene vAlA tIrthaMkara ke nAma evaM dharma kA baMdha karegA, parantu pUrva karmake prabhAva evaM phalase paralokameM ratnaprabhA nAmakI pahalI naraka-bhUmi meM jAyagA-yaha nizcaya hai| vahAM para karmoM kA phala bhogakara Ayuke nAza ho jAne para vahAMse nikalegA aAgAmI utsapiNI kAlake caturtha kAlArambhameM tU mahApama nAmakA tIrthakara hogaa| yaha nizcaya hai ki tU hI sajjanoMkA kalyANakAraka evaM dharmatIrtha pravartaka prathama tIrthakara hogaa| he bhavya, tU nikaTatama bhavya hai aba tujhe saMsAra se DaranekA koI vizeSa mahatvapUrNa kAraNa nahIM hai / jitane saMsArameM punaH punaH bhaTakane vAle jIba haiM ve sabhI anekoM bAra ghora evaM ghoratama narakoM meM Aye gaye hai| apane ko ratnaprabhA nAmake narakameM jAne kI bAtako sunakara mahArAjazreNikake hRdaya meM paritApa evaM glAni huii| bAdameM namaskAra karake unhoMne phira gaNadhara devase prazna kiyA :-he prabho, mere nagarako saba loga uttama puNya sthAna kahA karate haiM to batalAiye ki cala mAtra meM hI naraka meM jAUMgA yA yahAM ke rahane vAle aura loga bhI naraka gAmo hoMge? isa praznake bAda zrI gautama gaNadhara svAmIne rAjAke Upara anugraha karake kahA ki, rAjan, tU apane zAkako dUra karane vAle satya vacana ko suna isI (tumhArI nagarI rAjagRhImeM) sthita evaM nIcakarma ke dvArA manuSya Ayu bAMdhakara nIca kulameM utpanna kAla zaukarika nAmakA eka bhaMgI rahatA thaa| usako isa samaya apane pUrva sAta bhavoMkA smaraNa ho pAyA hai| isI kAraNa vaha aba isa tarahakA vicAra karane laga gayA hai ki yadi jIvakA sambandha pApa puNya se hotA to binA puNyake hameM manuSya-janma kaise prApta hotaa| isa liye pApa-puNyako koI sthAnakA mahatva nahIM hai / jo kucha hai isa saMsArameM kevala viSaya sukha hI hai aura usIse kalyANa ho sakatA hai| aisA socakara vaha pApAtmA niHzaMka ho gayA hai aura hiMsA ityAdi ko karate hue mAsAdi pAhArameM aAzakta rahatA hai| isake phala svarUpa bahuta Arambha evaM parigrahake kAraNa narakAyu saMcita ho gaI hai aura apanI prAyuke anta meM vaha pApodayase
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ dohA indrabhUmi gaNadhara prathama, bAyubhUti puna doya / agnibhUti jina tRtiya bhana, turiya sudharma ju hoya / / 167|| mIya paMcama mauDhya paTa, puNyamitra guNabhAra / nAma prakaMpana andhabala, prabhA soma avikAra // 168 / / caupAI samozaraNa zrI sanmati nAtha, ekAdaza gaNadharake saath| cAra jJAnake dharatA soha, prabhu bAnA pragaTana bhrama khoi / / 16 / / aMga pUrva dhArI je jatI, saba tInasai uttama mtii| nava sahasra navasI munirAya, prabhuke carana namo trita lAya // 20 // avadhijJAna bhUSita nirabhaMga, te munivara terahasai saMga / kevalajJAnI jina sama joI, sakala mAtama varana joI / / 201 / / Rddhi vikrayA juta ju maheza, navasa uttama sabai muneza / cAra jJAnake dhAraka aura, pUjya paMcasa te ziramaura / / 20 / / uttaravAdI muni sukha khAna, so muni pragaTa cArasaM jAna / saba muni jo piDIkRta vArI, sahasa caturdaza uttama dharI // 203 / / je mUni bardhamAna jiga saMga, pahire tIna ratana nirbhNg| caMdanAdi chattIsa hajAra, namaiM arjikA prabhupada mAra / / 204 / / darzana jJAna carana tapa pratI, eka lakSa zrAvaka jina vratI / tIna lakSa thAbakanI sAtha, prabhupAda namaiM zosa dhara hAtha / / 205 // devina sahita deva budhavAna, asaMkhyAta kahiye paravAna / prabhupada kamala namaiM kara seva, pUjA sAvana dharai bahu bheva / / 206 / / siMha sarpa Adika tirajana, vara virodha na upajai raMca / asaMkhyAta saba samatA liyaM, jinavara bhaktidhara nija hiya / / 207 // e saba dvAdaza sabhA majhAra, nivarsa bhakti bhAva uradhAra / zanaiH zana: prabhu karai vihAra, nAnA deza grAma pUrabhAra 205 / / sabako kareM dharma upadeza, muktipaMtha bhavi gahata maheza / jina sUraja jaba kiraNa prakAza, mata ajJAna bhayo jaganAza // 20 // Araja khaNDa kiyo saMvodha tIsa varaSa vira avarodha / kramakara pAyApuri udyAna, zubha taDAga jaI vAre nidhAna // 21 // nizcita hoNa sAtaveM naraka meM jAyagA / isI tarahakA eka dUsarI brAhmaNako lar3ako hai jise loga 'zubha' nAmase pukArate haiM / vaha kadama gArantha hai, vedakarma ke phalase zIla evaM zreSTha guNoMko dekha sunakara bho duzzIlatA evaM viveka bhraSTA hai| uddhana indriyAMke vazameM hokara vaha lampaTa ho gaI hai aura usako bho narakAyu saMcita ho gaI hai| vaha kApakAriNA hai isaliye rodradhyAnaye maregA aura pApodayase nAnA duHkha-pUrNa ninya chaThe naraka ko tamaHprabhA nAmako pRthvAma' janma ghAraNa krNgoN| jaba gaNavara syAmAne rAjA preSikako yaha saba battAnta sunA diyA taba rAjA ne punaH vinayAvanata hokara putra amayakumArake pUrva-janma-banAnta ko pachA.... isa para gaNapara svAmIne anugraha pUrvaka abhayakumArake bhA pUrva janma vRttAntako kahanA prArambha kiyA: - iso bharata-kSetra (bhAratavarSa) meM sundara nAmakA eka brAhmaNa kumAra thaa| vaha loka maDhatAnoM ke sAtha vedake adhyayana evaM AbhAsameM tatpara rahA karatA thaa| iso nimittase vaha eka dina ahaMdAsa jainIke sAtha mArga meM kahA jAtA yA-bIca meM eka pIpala ke vRkSake nIce bahutase ikaThe pattharoM ko dekhakara unako usane apanA deva samama liyA aura pradakSiNA karake namaskAra kiyaa| usa mithyAtoko isa duzceSTAko dekhakara 'ahaMddAsa' ko hamI prA gayI, phira unhoMne bAhmaNa-kamAra ko jJAna pradAna karane kI zubha icchAse pIpalake Upara pAda prahAra kiyA prArabaha pApala TUTa gyaa| vahIM para par3I haI kapi. kI eka latA thI jise dekhakara ahaMDAsane kahA ki yaha merA deva hai| aura praNAma kiyaa| vaha brAhmaNa kumAra ahahAsake kapaTa-vyavahArako nahIM samajha sakA aura pUrva ISyaki kAraNa usa latAko hAthame uslADa ddaalaa| batAyA brAhmaNa-kamArake sarvA meM joroM se khujalI calane lagI aura vaha Dara gayA usane ahavAsase kahA-mitra vAsta tumhArA deva hai|" usakI isa bAta ko sunakara zrAvaka arhaddAsane usa mithyAtako satya vAta mamajhA dene ke prabhaprAya ki-bhale prAdamI, ye saba vakSa haiM kisI kA kucha banA-bigAr3a nahIM skte| pApa karmake udayaro inheM ekendro janma dhAraNa nAla hai| tIrtharake atirikta aura koI deva nahIM ho sktaa| ve hI zrI grahaMta prabha sampUrNa bhavyajIvoMko bhoga evaM mokSake pradAtA haiM / tInA loka unhIMko praNAma karatA hai aura ve hI trailokya vandya bhI ra
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ tahAM prAi prabhudInauM dhyAna, tRtiya zukala maMDyo tihi thAna / divyadhvani bhASA nahi hoi, samozaraga saba viharI soha 1211 / / pratimA joga diyau bhagavAna, prakRti bahattara kIno hAna 1 prathama devagati paMca zarIra, aru saMghAta paMca vara vIra // 212 / / baMdhana paMca ju aga upaMga, SaTa saMsthAna saMhanana saga / paMca varaNa rasa paMca dvigandha, aru asaparasa aSTa hi niraMdha / / 213 // deva gatyAnupUravI jAta, guru laghu paraghAta nu apaghAta / zastra prazasta vihAyogatI, aru uzvAsa aparApatI // 214 // pUna prateka thira athira vinAza, zubha graha azubha ju durbhaga trAsa / anAdeya susvara dusvarA, ayaza asAtI karma niharA // 215 / / nIca gotra kI kInI hAna, gaye ulaMpi terama guNathAna / zukala dhyAna puna cIpada dhAra, car3hi ayogi guNathAna samhAra / 216 / jAke antasamaya dvaya mahi, te rahi prakRti khipAI tAhi / prathamahi sAtAvedani hani, manuSa pAyu mAnuSagati bhanI / / 217 / / mAnuSagatyAnupUrvI jAna, paMcama indriya kono hAna / subhAga tahAM prAdeza vinAza, jasa aru ucca gotra puna bhAsa // 21 // parajApati trasa bAdara karma, khipa tIrthakara gotra suparma / yaha vidhi aSTa karmako jAra, Urdhvagamana kara zivapura dhAra // 219 / / kArtika kRSNA amAvasa rAta, svAti nakSatra samaya parabhAta / lokazikhara rAjata jina vAra, kiMcita Una ju carama zarIra // 220 // karma kApa hani mukti hi gaye, siddha aSTaguNa moData bhaye / moha karma pari kono nAza, kSAyika samakita guNa parakAza // 221 / / kara dasarA koI mithyAto deva nahIM ho sktaa| usa jainIke ina vacanoMko sunakara usa viSa kumArako deva mUr3hatA dUra ho so"| isake bhI ve Age bar3he jA rahe the sora donoM gaGgA nadoke kinAre jA pahuMce / gaMgAko dekhakara usa mithyAtI vipra kamArane kahA-isakA jala parama pavitra hai aura dUsaroMko pavitra karanekI isameM asIma zakti hai| aisA kahakara usane gaMgAjala meM zraddhApUrvaka snAna kiyA ora nikalane ke bAda punaH namaskAra kiyaa| usako aisA karate dekhakara ahahAsane apanA ucchiSTa (jaThA) anna evaM gaMgAjala usa brAhmaga-kumArako khAne-pIne ke lie diyaa| usane kahA-kyA maiM tumhArA ucchiSTa khAUM? usake uttarako sunakara ahaddAsa ne taka ko, ki-vitra, tumheM merA ucchiSTa anna jala to agrAhya jAna paDatA hai phira jisameM gadhe ityAdi nAnA prakArake nindya jova pAno piyA karate haiM usa gaMgAjalako tuma parama pavitra kaise kaha rahe ho? baha kisa prakAra svayaM pavitra hai aura dUsaroMko bho zuddhakara sakatA hai ? jala ko tIrtha samajhanA bhrama haisnAna karane se manuSyoMkI zUddhi nahIM ho sakatI, hA jovoMko hiMsAkA pApa hI hotA hai| yaha zarIra svabhAvataH sadaiva _ *vIra nirmANa aura dIpAvalI That night, in which Lord Mahavira attained Nirvan, was lighted up by desconding and ascending Gods and 18 confederate kingi instiuted an illumination to celebrate Moksha of the Lord. Since then the people make iluminatioa and this in fact is the 'ORIGIN OF DIPAWALI. -Prof Prithvi Raj: VoA, VoI.1. Part. VI. p.9. san IsvI se 527 sAla, vikramI saM0 se 470 varSa, rAjA zaka se 305 sAla 5 mahIne pahile kArtika vadI caudaza, somavAra aura amAvasyA, maGgalavAra ke bIca meM jAnavAla jaba cauthe .Ala ke samApta hone meM vIna varSa sAr3he ATha mahIne bAkI raha gaye the, kevala jJAna ke prApta hone ke 26 sAla 5 mahIne 20 dina bAda, 71 varSa 3 mahIne 25 dina kI Ayu meM bhagavAna mahAvIra ne mahaloM kI pAvApura nagarI meM nirvANa prApta kiyA / svarga ke devatAoM ne usa andherI rAdi meM ratna barasA kara rozanI kii| jananA ne dhoyA jalA kara utsAha mnaay|| rAjAoM ne vIra nivAraNa kI vAdagAra meM kArtika vadI caudaza aura amAvasa donoM rAdhiyoM ko harasAna dIsavalI parva kI sthApanA kI usa samaya bha. mahAvIra kI mAnyatA brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUda cAroM varNa bAnle karate the, isaliye dIpAvalI ke tyohAroM ko Aja taka cAroM varaNoM vAle bar3e utsAha ke sAtha manAte haiN| AryasamAjI mahaSi svAmI dayAnanda jI, sikyA chaThe guru thI harigovinda jI, hindu zrI rAmacandra jI, jainI vIranivariMga aura kucha mahArAjA azoka ko digvijaya ko pIpAvalI kA kAraNa banAte haiN| kucha kA vizvAsa hai ki rAjA bali kI dAnavIravA meM prasanna hokara viSNu jI ne dhanaterasa se tIna dina kA utsava manAne ke liye dIpAvalI kA tyohAra Arambha kiyA thA aura kucha kA kathana hai ki yamarAja ne vara mAMgA thA ki kAtika vadI terasa se doyaja taka 5 dina jo utsaba manAyeMge unakI akAla mRtyu nahIM hogI isaliye dIpAvalI manAI jAtI hai, param dIpAvalI 564
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnAvaraNI kama hi cUra, jJAna anantAnanta' jupura / darzanavaraNoM karma nivAra, tatra alata darazana guNa dhAra // 222 / / antarAya prakRtinako jAra, vala anaMta ko karI samhAra / nAma varmako jaba khaya kona, sUkSama guNa ko prApati lona 1223 / / prAya karma jina nAzyau jI, avagAhana guNa pAyo tava / pravana bedano karma nivAra, taba hI guru laghu guNa avadhAra / / 224 / / gotra karama jaba kono nAza, anyAbAgha guNa hi parakAza yaha vidhi bhugataM susya utaMga, nirupama nirAbAdha nirabhaga / / 225 / / narasura asura khacarapati joI, tIna jagata jiya sukha avaloI / te saba jo piDo kRta kare, siddhana eka samaya nahi jure // 226 / / nava ihi catura nikAyau deva', prabhu nirvANa jAna sava bheva / apane apane vAhana sAja, parijana jUta pAye surarAja / / 227 // saba vibhUti pUraba vrata jAna, gati nRtya utsava ura pAna / antima kalyANaka jinarAya, pAvApura pUjA karavAya // 228 / / prabhu tana khira kapUrabata jAya, nakha aru keza rahe samudAya / te lai surapati jina tana racyo, maNimaya zivikA meM puna strau||226|| bhakti sahita taha pUjA karI, apTa dravya jala grAdika dharo : candana agara kapUra maMgAya, sara utaMga kono adhikAya ||230 // apavitra hai aura isake viparIta jIva sadA-sarvadA svaccha evaM parama nirmala hai| isaliye snAna karanA vyartha hai aura snAna karane se pApa hotA hai / yadi saba mithyAta se maile prANI, snAna karane se zuddha ho jAe to sadaiva snAna karate rahane vAle matsya (machalI) Adi jala-jIvoM ko namaskAra karanA cAhiye, una para karuNA dRSTi kyoM rakho jAtA hai ? isalie tumheM jAnanA cAhie ki arhanta dI tIrtha hai / unhIM ke vacanAmRta se sabake prAntarika pApa rUpI mala dUra ho sakata haiM aura ve hI zuddhi pradAna karane meM samartha haiN| isa prakAra usa grahaMdAsa ne vipra kumAra ko tIrtha mUDha nA ko bhI dUra kara diyaa| phira Age jAne para paJcAgni meM baiTha hA eka puruSa ko dekhakara vipra kumAra ne kahA ki isa prakAra ke tapasvI hamAre dharma meM bahana hote haiN| usako goMkti ko sunakara ahaM dAsa ne aneka laukika zAstra-vacanoM se prathama to usa tapasvI ko hI mada-rahita kiyA. phira spaSTatayA usa brAhmaNa kumAra se kahA ki ye khoTe tapasvI kyA tapa kareMge? isa dharAtala para to mahAna deva mahanta hI sarvajJa haiM, nirgrantha hI guru haiM, aura dayAlutA pUrNa dharma hI paramotama hai / jinendra prabhu ke dvArA kahA gayA dIpaka ke samAna prakAzamAna jaina-zAstra satya hai / janamata bandanIya hai aura pApa hIna tapa sabako zaraNa haiM / inhIM kI uttamatA ko svIkAra karanA cAhie / isalie mere mitra, tuma bhI mithyA darzana mithyA dharma rUpI kuprayA ko zatru ke samAna dUra hI se koDa do aura prAtma kalyANa ke lie samyagdarzana ko grahaNa kro| isa prakAra vArtAlApa karate hue donoM mitra java aura eka prAcIna tyohAra hai| mahapi svAmI dayAnanda jI aura chaThe guru zrI haragovinda jI se bahuta pahale se manAyA jAtA hai| zrI rAmacandra jI ke prabodhA meM jauTane kI sazI meM dIvAlI ke prArambha hone kA ullasa rAmAyaNa yA kisI yora prAnIna hindU manra meM nahIM milatA / viSNu jI tathA prazoka kI digvijaya ke kAraNa dIpAvalI kA honA kisI aitihAsika pramANa siddha nahIM hotA / prAcIna jaina granthoM meM kathana avazya hai ki: "jinendravIro'pi pibodhya patataM samaMtayo bhavyasana hasaMtatim / prapadya pAbAnagaroM maroyasI manoharodyAnavane yadIpake / 15 // catuSaM kAle'rthacaturthamAsavihInatAvizcaturabdazeSa ke / makaunike svAti kRSNabhUtamuprabhAtasandhyAmamaye svabhAvataH // 16 // praca tikarmANi nidbhayogayo dhidhUpa pAtI dhAdi baMdhanam / vibandhanasthAnamavAe zaMkaro nirantarAyorumukhAnubandhanam // 17 // jvalaMtnadIpAlikayA prabuddhayA surAsuraMdIviyA pradIlayA / tadArama pAcAna garI samantata:pradIritAkAzalanA prakAzate :.16 // talastu lokaH pratikarSamAdarAta prasiddhadIpAlikAyaba bhArate / samudyata: pUjayituM jinezvara jine nirvANa vibhUti bhaktibhAva // 2 // - - thI jinasenAcArya ha ivaMzapurANa, sarga 66 bhAvArtha... "jaba cauthe kAla ke samAna hone meM tIna varSa sAr3he prAya mahIne raha gaye the to kAtika kI amAvasyA ke prAtaH kAla pAhAyara nagarI meM bha. mahAvIra ne mokSa prApta kiyA, jisake upalakSa meM cAroM prakAra ke devatAmoM meM bar3A utsava manAyA praura jahAM tahA dIpaka jlaaye| jinakI rozanI se sArA mAkAza jagamagA uThA thaa| usI dina meM Aja taka zrI jinendra mahAvIra ke nirvANa-kasyAga kI bhakti se prerita hokara loga hara mAla bharata kSetra meM divAlI kA utsAha manAte haiN| kAtika badI caudaza aura prabhAtasyA kI rAtri meM bha0 mahAvIra samasta karmarUpI mala kora karake sida hue, kama-mala se zuddhi ke sthAna navarAtri ko haDA nikAla kara gharoM kI zuddhikarate haiN| usI dina bha0 mahAvIra ke prathama gaNadhara indragati gautama jI ne kaMpala jAnarUpI sIdhI jisakI pUjA devoM taka ne kI thI, usaka sthAna para caJcala lakSmI tathA gaNezajI kI pUjA hotA hai / gaNeSA nAma gaNa vara kA
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ taha jina tanu mAyAmaya dharayo, agnikumAra pramANa ju karayo / uThI mukUTa jvAlA maNi tanI, ati vikarAla agina kI dhanI // bhasmIkRta sara bhayo prabhaMga, daza hI diza phelyo ju sugaMdha / saba sura jaya jayakAra jU kareM, ura aAnanda bhakti prati dharaM / / / prathama iMdra kara bhAla lagAya, bhasma vandanA kiya adhikAya / aru saba catura nikAyI deva, nija nija zIza navana bhuva eva / / prabani pavitra jAna adhikAya, phira pUjA kInI surraay| nATaka raMga kiyo samudAya, devana sahita parama utsAya / / 234 / / yahi antara gautama gaNarAya, zukla dhyAna bala kama khipAya / kevala jJAna bhayo avadAta, iMdra yAdi sura gaMdhakuTI tahaM ratrI kubera, nAnA bhAMti na lAI dera / bhavijana hita sambodhana kAja. biharai sagA sahita gaNarAja // 236 / / dohA ahaTha mAsakara hIna hai, rahI varaSa jaba cAra / zrI sanmati jina ziva gaye, caudhe kAla majhAra // 23 // mAge baDha gaye taba pApodaya bhayara vana meM jA pahuMce aura mArga dizA ko bhUla gye| usa jana hIna vana meM unake jIvana dhAraNa karane kA koI AdhAra nahIM thA, nidAna, ne donA zarIra evaM AhAra se mamatA chor3akara mokSa-prApti ke lie sanyAsI ho ge| una donoM ne dhairya pUrvaka bhUkha, pyAsa ityAdi pariSahI ko sahA aura samAdhi rUpa zubha dhyAna se zarIra ko choDa diyaa| isake bAda antima pAcaraNa ke prabhAva se utpanna puNya ke phala se donoM hI saudharma svarga meM gaye aura vahAM mahAn RddhidhArI aura deva vandya deba' hue / cirakAla paryanta donoM ne svarga sukhoM ko bhogA aura anta meM puNyodaya ke prabhAva se usI sundara nAma ke brAhmaNa-kumAra kA jIva tumhArA putra hokara utpanna huA hai| yaha tapa ke prabhAva se karmoM kA nAza karake zIna hI mokSa ko prApta kara legaa| isa prakAra una donoM kI pUrva kathA ko sunakara kitane hI logoM ne virakta hokara sayama (yatidharma) dIpAra kara liyA aura vitare ho gahasya dhAvaka-dharma evaM samyaktva meM tatpara ho gye| mahArAjA zreNika bhI apane putra ke sAtha dharmazAstra rUpI amRta ko pI cukane ke bAda zrI mahAvIra jinendra prabhu aura anya gaNadharoM ko namaskAra karake apane nagara ko vApasa lauTa aaye| isake bAda jinendra prabhu ke samAvazaraNa meM bahuta se mahA-puruSa rahate haiM, unakA vivaraNa bhI samajha lenA caahie| iMdrAta (gautama) vAyubhUti, agnibhUti, sudhama, mAya moDa, putra, maitreya, akaMpana, dhavala aura prabhAsa ye gyAraha gaNadhara deva bandha haiM aura cAra jJAna ke dhAraka haiN| prabhu ke catudaMza caudaha pUrvo ko smaraNa rakhane vAle tIna sau muni hote haiN| cAritra haivIra-samavazaraNa meM munIzvaroM, kalpavAsI indrANiyoM, zApikAoM va dhAvikAyoM, jyotiSI deyamanAyA, vyabara deviyoM, prasAda nivAsiyoM kI padyAvatI ityAdi deviyoM, bhAnavApI devoM, antara denoM, candra-sUrya ityAdi jyotipI devoM, kalpa nivAsI devoM, vidyAdharoM va manupyoM, siMha-hiraNa ityAdi pazu-pakSipoM va tiyanoM ke baiThakara dharma upadezA sunane ke lie 12 sabhAe~ hotI haiM, usake sthAna para lIpa-potakara lakIreM khIMcakara koThe banAnA aura vahAM manurapa mora pazuyoM ghAdi ke khilaune rakhanA, bIra-samavazaraNa kA citra khIMcane kI ceSTA karanA hai| bha. mahAvIra vahAM gandhakUTI para virAjamAna hote hai, usake sthAna para hama ghaDI (haraDI) rakhate haiM / vIra nivAraNa ke utsava meM devoM ne ratna barasAye the, umake sthAna para hama khIra patAze nAMTate haiN| usa samaya ke rAjAmoM-mahArAjAoM ne pIra nirvANa ke upalakSa meM dIpaka jalAkara utsava manAyA yA, usake sthAna para hama dIpAvalI manAte haiM / yaha ho sakatA hai ki amAvasyA kI zubha ra vi meM maharSi svAmI dayAnanda jI svarga padhAra, zrI rAmacandrajI ayodhyA lauTe yA bhauroM ke vizvAsa ke anusAra aura bhI zubha kArya hue hoM, parantu isa pavitra tyauhAra para hone vAlI kivA zrI paura vicAra pUrvaka khoja karane se mahI siddha hotA hai ki dIpAvalI vIra-nirvANa se hI unakI yAdagAra meM prArambha hone vAlA parva hai, jaise ki lokamAnya 40 bAlagaGgAdhara tilaka, rA. ravIndranAtha Taigora Adi aneka aitihAsika vidvAna svIkAra karate haiN| meM sikke DAle gaye ! ne ke kAraNa uma kevala dIpAvalI kA tyohAra hI nahIM, balki bha0 mahAvIra kI smRti meM sikke DAle gaye / varddhamAna nAma para varddhamAna aura vIra nAma para vIra-bhUmi nAma ke nagara Aja taka baMgAla meM pramita haiM / videha deza meM bha. mahAvIra kA adhika bihAra hone ke kAraNa uma prAnta kA nAma hI bihAra prAnta par3ha gayA / bhArata ke aitihAsika yuga meM sabase pahalA sambat jo vIra-nivAraNa se agale dina hI kArtika mudI 1ro cAlU hotA hai, jisa dina hama apanI purAnI bahiyo banda karake naI cAla karate haiM, avazya bhara mahAvIra ke sammukha bhArata nivAsiyoM kI thakSA bhora bhakti prakaTa karane vAlA bIra sambata hai / isa prakAra na kevala jainoM para hI kintu ajanoM para bhI thI vartamAna mahAvIra kA gaharA prabhAva pdd'aa| hai, jisa
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI vardhamAna jinendra ke pUrvabhavoM kA samucya varNana paddhaDi chanda bhava prayama purUrava bhIla Iza, samdhIdhe banameM zrI munIza / dUjI bhava upajau bhilladeva, saudharma svarga bahu sukhya lava / / 238 / / / taujI bhava bharata cakreza putra, mArIca kUbara mata thApa una / cauthe bhatra brahma ju svargavAsa, paMcama bhava brAhmaNa jaTila jAsa / / sau dharama svarga chaThe ju pAya, pUna pahupa gitra duja saptamAya / aSTama zIdharama su svarga deva, dvija agnisiMgha navamai ganeva // 24 // dazameM sura sanatkumAra hoi, dvija agija mitra gerama hi soi / mAhendra svarga dvAdadazama vAsa, terama dvija bhAradvAja jAsa // 24 // mithyAmata seyau baha prakAra, parivANaka dokSA dhari asAra / caudama bhava svarga mahendra hoI, tahaM gira bahu parajAya sohI IPE dohA itara nigoda hi so gayo, sAgara eka prajanta / kabaI asura kumAra ho, narakana mAhiM phiranta / / 243 / / paddhaDi chanda taba sATha sahasa tarU pAka hoi, bahu pAyo duHkha na ganahi koi / tahaM amiya sahasa bhava' sIpa jAna. phira nIma vRkSa bhayo daHkhakhAna / so vIsa sahasa tana para uteha, tahaM karama vipAka ju baza pareha / puni kela vRkSa sau bhayau grAna, bhava navaM sahasa tAko pramAna / / taha caMdana vRkSa ju sahasa tIsa, lahi duHkha sahe jAneM jinIza / puna kanayar3a kor3I paMca soi, vaha tIsa kor3a janamaccha sodd| phira nikasi bhayo ganikA ja prAna, bhava navai sahasatana dhariya jAna / puna paMcakor3i so ciDimAra, taha vIrAkoDa bhava gaja dAkhabhAra dhAraNa karane meM tatpara aura zikSaka mUni nau hajAra nau sI haiM 1 tathA avadhijJAnI teraha sau hote haiN| sAtha hI sAmAnya kevAlI mAtamI aura bikriyA Rddhi ke dhArI nausau muni aura hote haiM tathA ratnatraya' se alakRta rahate haiM ina saba kI sammilita saMkhyA caudaha hajAra kI hai| ye sabhI jinendra prabhu ke samavazaraNa meM vartamAna rahA karate haiN| caMdanA ityAdi chattIsa hajAra anikAeM bhI usa samavazaraNa sabhA meM upasthita rahatI hai aura mapa evaM mula guNoM se yukta hokara prabhu ke caraNAravinda ko ahamiya namaskAra karane meM tatpara rahatI haiN| isake atirikta darzana jJAna aura uttama vratoM se yukta eka lAkha zrAvaka aura tIna lAkha dhAvikAeM prabhu kI pAdAravinda kI pUjA meM tatpara rahatI haiM / asaMkhya deva-devI samUha prabhu kI alaukika stuti aura pUjA ityAdi aneka mahotsavoM kI racanA kiyA karate haiN| siMha sarpa ityAdi tiryaJca jIva bhI saMsAra se Darakara tathA zraddhA-bhakti pUrvaka zAnta citta hokara zrI mahAvIra prabha kI zaraNa meM A rahe haiN| isa prakAra ke samavazaraNa meM vizeSa bhakta hae bAraha prakAra ke jIva samahoM se ekadama ghire hue haiM valokyAdhipati evaM jagadaguru zrImahAvIra prabhu zanaiH zanai: bihAra karate hue aneka dezoM aura magaroM meM rahane vAle bhakta eva zraddhA se bhavya jo boM ko vopadeza ke dvArA jJAna diyaa| tathA mokSa mArga ke niniDatama prajJAnAndhakAra ko apane bacana rUpI kiraNoM me atyanta pAlokamaya kara diyaa| isI prakAra chaH dina tathA tIsa varSa paryanta bihAra kara ke aneka sUndara phala puSpoM se suzobhita nampA nagarI ke upavana meM pahuMce / usa udyAna meM prAkara mana, vacana, kAya yoga evaM divyabANI ko rokAra be kriyA hona ho gaye aura mokSa prApti ke lie aghAtiyA karmA ko naSTa kara dene vAle pratimA yoga dhAraNa kiyA isake bAda prabha ne devagati, pAMca zarIra, pAMca saMghAta, pAtra bandhana, tIna pAGgapAMga, cha: saMsthAna, chaH saMhanana, pAMca varNa, do gandha, pAna rasa, pATha sparza, devagatyAnupUrva, praguru saMdhu, upaghAta, paraghAta, ucchAsa, donoM bihAyogatiyAM, aparyApti. pratyeka, sthira, asthira, zubha, azubha, durbhaga duHsvara, susvara, Aiya, ayaskoti, asAtA vedanoya, nocagotra aura nirmANa dana saktirodhaka bahattara karma prakRtiyoM ko apanI pratulanIya zakti se pAyogI nAma ke caudahaveM guNasthAna meM prApta hokara cauthe sAla dhyAnarUpI talavAra se mahAyoddhA kI taraha codahA guNasthAna ke antima do samaya ke prathama kAla meM zatru samajha kara mAra ddaalaa| isake bAda prAdeya, manuSyagati, manuSyagatyAnupUrtha, pAMca indriyajAti, manuSyAyu paryApti, prasa, bAdara, subhaga yazakoti, vagana --HTMI ------ -
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ taha te phira khara bhayo sATha koDI, puna tIsa kor3abhava khAma joDi / taba bhayau napusaka sAtha lAkha, puna bosakor3a tiya veda bhAkha / / taha rajaka bhayau nara maba lAkha, so sATha kor3a puna turiya sAkha 1 bhavasAgara meM ruliyo nidAna, manajAra bhayau taha duHkha khAna / / taha dharI dahe so vIsa kor3i, bhramiyo cirakAla prajAya chor3i / aba sATha lAkha bhayo jaina rAya, tahaM karma na chor3e kara upAya / / phira bhogabhumi ghara asI lakSa, taha pAyau suruya ju vividha dakSa / puna suraga loka sura bhayo soi, taha asI lakSa tana dharyo joi|| krama sau gira nArI garabha jAna, hai sADha lakSa yAyo pramAna / puna puna bhrami bhrami saMsAra ghora, bahu bahu prajAya dhAriyo jor|| iha karma zukhalana paryo soi, prama thAvara meM tana dharai jodda / tahaM sa duHkha nAnA prakAra, mithyAta su phaliyI yaha apAra / / bhava bhaTaki bhayau dvija thAva rAsya, pUravavata dizA dhariya sAkSya / phira bhayo mahendra ja svarga deva, devina kara bhugatai sukha dhaneva / / tIja bhava zra, upa vizvananda, kara mApA dhAra nivAna banda / phira mahAzukra sUra bhae soi, sukha kInai baha varNana na hoha / / 255 / / taha ta caya podanapura adhIza, kezavapada prathama tripuSTa Isa / puni paryo saptamI naraka jAya, dukha sahe tahAM ghara duSTa kAya // 256 / / phira nikasa dharI miha hi prajAtha, ati raudra dhyAna sauM maraNa pAya / taba prathama naraka tahaM gayau soI, tahaM jAya sahe bahu kaleza joii|| puna bhaye siha himagiri girIkSA, tahaM saMbodhai cAraNa munIza / saudharma svarga meM siMhaketa, mura lahe sukhya devina sameta 1258 / kanakojvala nipAna gaya, tina dharItAmA jaina pAya / phira lAMtava' sara bhava dvAdazeva, jahaM nAma lahyo ju mahardhadeva / / 256 / / hariSeNa nRpati terama gova, taji rAjaRddhi vana meM vaseva / puna mahAzutra sura lahiu vAsa, sukha bhagate nAnA vihi jAsa // priyamitra cakravati' guNa garIza, pUraba videza chaha khaNDa Iza / sahasrAra svarga puna sukhya jAsa, aTThAraha sAgara Ayu tAsa / / 261 / / matramabhava meM napananda nAma, SoDaza kAraNa bhAI suThAma / acyuta sureza pada lahiu phera, sukha kInau bAisa jaladhi ghera / / jaya trizalA ura vaseya, zrI vIra janama jaga pragaTa dheya / tapa kevalajJAna ja sAdha eva, nirvANa gaye bandoM sa deva / / 263|| bohA Adi bhavAMtara caudahA, antahi una vizeSa / mAdhyama bhava' bhaTake bahuta, thAvara asa nara deva // 265 / / pATanIya uccagotra aura tIrthakara nAma ina teraha karma prakutiyoM ko caudahaveM guNa-sthAna ke antima samaya meM zukla dhyAna ke prabhAva se mahAvIra prabha ne nAza kara diyaa| isa prakAra prabhu ne sampUrNa karmarUpI zatruoM kA pIra praudArika Adi tIna prakAra zarIroM kA nAza kara svabhAvataH urddhagati hone ke kAraNa ekadama nirmala hokara mokSa sthAna ko prApta ho gye| kArtika kRSNA amAvasyA tithi svAti nakSatra evaM prAta: kAla ke samaya meM prabhu ko mokSa prApta hanA thaa| mahAvIra prabhu ne jaba mUrtihIna hokara evaM ATha guNoM se yukta hokara siddha pada ko pAyA taba ve nirvAdha the, karmahIna the, ananta the, utkRta indriyAdi sukhoM se pare the, para dravya se hIna the. tathA nitya duHkhoM se nitAnta hI rahita the| unheM anupama prAtmasakha prApta hA manapya evaM sasAra ke anya sampUrNa jIva nizcinta hokara jitane prakAra ke sakha ko vartamAna meM bhoga rahe bhuta kAla meM bhogA hai yA bhaviSya meM bhogeMge ina kAlika sukhoM ko yadi eka sthAna para ekatrita kiyA jAya to jitanA sampUrNa sukha hogA usase bhI ananta guNA adhika evaM sarvokRSTa sukha ko prabhu ne bhogA / aura bhaviSya meM ananta kAla paryanta bhogate raheMge / isa siddha mahApuruSa ko maiM satata namaskAra karatA huuN| unake mokSa prApta ho jAne se deva evaM indrANiyoM ke cAra jAti ke deva, prabhu kI nirvANa prApti ko jAnakara, agane pRthaka pRthaka cinhoM se yukta hokara pAye tathA nRtya, gIta evaM aizvarya pUrNa mahotsava manAkara prabhu kI pUjA kii| jisa upavana meM prabhu ko nirvANa prApta huyA thA vahAM para Akara utsava meM zraddhAJjali apita karane se sabhI kA kalyANa huprA / isake bAda indra ne nirvANa sAdhaka prabhu ke zarIra ko atyanta ratnojjavala evaM svarNa nirmita pAlakI meM rkhaa| bAda meM aneka sugandhita dravyoM ko lagAyA, pUjA kI aura mAthA Teka kara bhakti pUrvaka punaH punaH praNAma kiyaa| phira agnikumAra deva ke mukuTa se annikaNa utpanna huprA aura usI divyAgni se prabhu kA zarIra jalAyA gyaa| prabha ke zarIra kI sugandhI sampUrNa dizanoM meM phaila gayI ! anta meM indra ke sAtha sabhI devoM ne prabhu kI citA bhasma ko apane-apane hAthoM meM lekara apanI-apanI zIghra mokSa prApti kI kAmanAeM kii| usa citA bhasma ko kramazaH mastaka, bAMha, netra evaM sampUrNa zarIra meM 568
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotikA-chanda M 1. cAra gati sukha duHkha bhujiya, tIrthapada zubha pAiyo / sAdha sucArita joga uttama, sakala karma khipaaiy||| sura asura nara khagapati muni saba, sadA sampati pada naye / tahaM sAdhi zivapura siddha pada lahi, pATaguNa maMDita bhaye / / 265 / / vIra jina jana carana pUjata, vIra jina prAzraya rahai / vIra neha vicAra ziva-sukha, vIra dhIrajako ghai| bIra indriya agha dhanere, vIra vijayI hoM sahI / vIra prabhu mujha barAhu cita nita, vIra karma nazAbahI // 266 / / Ah- dohA zrI sanmati prabhu carita guNa baraNyauM pAgama dekha / ava kavitA kUla kaheM kachu, utapati tinahi vizekha / / 267 / / kavi paricaya caupAI cAra baraNa meM vaizya ju santa, tinameM kavi kula ko avtNt| sabahi neta caurAsI kaho, judI judI bhASauM yaha mahI // 26 // golApurada prathama balAna gaulAlAre dUje jAna / golasiMghAre tIja dhAra, cauthe sAkha-bandha paravAra // 269 / / pacama jaisavAla ko jAna, chaThama humaDe ko bakhAna / kaThanere sAtama hai soi, khaNDelavAla pAThama guNa joi // 270 / / neta barahiyA navamai kahe. sirImAla dazameM puna lahe ! ekAdazama lamacU jAna, prosavAla dvAdaza paravAna / / 271 / / zrayadaza agaravAre gota, tinameM je jainI zubha hota / itanI sAr3he bAraha nyAta, dharmasaneha pAMta ika bhAMta / / 272 / jinacere caudama bara bhaye, balavAra pandrama baranaye / SoDaza padmAvati puravAra, Thassara satrahameM guna dhAra // 27 // gahapatimAThArama tihi zAkha, una vazitimeM memA bhAkha / vIsama naMta asaiTI lahe, pahilavAra ikavIsama kahe / / 274 / / poravAra vAisamauM dhAra, baDhatavAla teIsa nihAra / caubIsama mAhezvara vAra, itane loM kachu jaina lagAra / / 2753 // maNDita bAla DauDiyA jAna, sahelavAra hassaurA mAna / goravAra puna nArAyanA, sIhorA bhaTanAgara ganA // 27 // cItorA ju bhaTerA hoda, harimA aura dhAkarA soi / vAcana gariyA jAno doDa, mora bAiDAko puna soha // 27 // nAgara aura jalAhara kahe, narasiMgapurI kapolA lahai / DosovAla nagendrA leva, gaur3a phara zrIgaur3a ja bhevara gAgar3a DAkha DAyalo jAna, baghanaurA juda saurA vAna / banne rA kaMtherA hAla, koravAla para sUrIvAla // 27 raikavAla puna siMghavAla, naMta siraiyA lAr3a vizAla / laDelavAra para jorA prabala, jaMbUsarA seTiyA apara // 28 // caturatha' paMcama doma kUrva, acciravAla ajudhyApUrva / nAnAbAla maDAhara kahe, koraTavAla karahiyA lehe // 26 // anadoraha hanadauraha soi, jeharabAra jeharI doi / mAgha karAra nAsiyA eba, kolapurI yama caurA heva // 22 // aMkana taha bhaisana puravAra, pavar3Avesa aumaDe sAra / e jAnI caurAsI neta, vaizya baraNa saba hI zira jetA IMPihar saba logoM ne lagAyA aura prabhu kI mokSa prApti ke lie paryApta prazaMsA kI / indra ityAdi ne usa pavitra tama bhamikara dharma kI prabati ko dhAraNa kiyA tathA mokSa bhUmi kI kalpanA kii| ___ isake bAda zrI gautama gaNadhara kA bhI zukla dhyAna ke dvArA ghAtiyA karmarUpI mahAzatruoM kA nAza ho gayA aura kevala jAna unheM bhI prApta ho gayA / anya gaNadharoM se yukta hokara indrAdi devoM ne unakI pUjA pratiSThA kI / indrabhUti (gautama) svAmI parama vibhatiyoM se yukta the ata: parama pUjanIya the / uttama cAritra ke pratApa se manuSya devagati ityAdi anupama sAMsArika sakhoM ko aura kara bAda meM manaSya vidyAdhara evaM deva-svAmiyoM ke dvArA pUjanIya hotA hai| tIrthakara padavI ko prApta hotA hai aura karmoM kA AM - 569 - -
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ vohA tinameM golApUrvakI, utapati kahoM bakhAna / saMbodhe zrI Adi jina, ikSvAka vaMza paravAna / / 284|| caupAI goyalagar3hake vAso terA, Ae zrI jina Adi jineza / caraNakamala pranamaiM ghara zIsa, aru prastuti kInI jagadIza // 28 // taba prabhu kRpAvaMta ati bhaye, zrAvaka vrata tinaha ko daye / zriyAcaraNa kI dInI sIka, Adara sahita gahI nijaThIka // 286 / / pUrvahi thApI naita ju, eha aru goyalagar3ha thAna kaheha / tAtai golApUraba nAma, bhASyau thI jinavara abhirAma / / 287 // dohA golApUraba bheda traya, prathama bisavise jaan| aura daza vise paMcavise, kahauM bairu guna khAna // 288 / / savaiyA iktiisaa| khAga phusakele au canderiyA maraiyA vip| rahiyA banonihA suTeTavAra jAniye / bhartapuriyA chorakaTe koTiyA dugele prau| timele haMDaphAra baraghariyA bakhAniye / / indrava mahAjana khuradele milasaiyA raute / le jatahariyA niramolaka pramAniye / / dhaunI paMthavAra haradele kapAsiyA rasa / godara gagauriyA dhavaliyA juThAniye / / 286 / / kArayaur3a sarakhar3e sAdhArana TIkA kerAvata / badarohiyA saunI saumarA ju lIjiye / / pari dhadhauliyA pacalaure maDole sana / kuTA hIrApuriyA beriyA suna liijiye| kananapuriyA kanasenahA paToriyAM bo| dare rAdhale sAMdhele prmaaniye| paMcaratna pacarase coMsarA knkpurii| ghamoniyA au dargeyA garihA bakhAniye // 260|| dohA sirasapurI aru kauniyA, aMThAbana baiMka / 'navala' kahe saMkSepa sauM, nija kula baranoM neka ||26|| caupAI baiMka caMderiyA sere cAra, prathamahi bar3a dUje paradhAra / khAma tRtIya kherau pahicAna, cauthe gerU corA jAna // 22 // bar3ha caMderiyA prathama vakhAna, gotra prajApati tinahi bakhAna / caturatha kAla prAdi hI mAna, golhana zAhu caMderI thAna // 26 // titane jo saba baranana karI, bAr3he grantha pAra mahi dhrau| paMcama kAla bhelasI grAma, bhISama zAhu vasaM tihi ThAma ||264 / / cAra putra tinake bar3abhAga, kuladIpaka dharmahi anuraag| prathama bahorana muna kI khAna, dutiya sahodara kRpA nidhAna // 265 / / ahamana tIjai sukha ati dharma, cauthe ratanazAha dhara dharma / eka dinA zubha yA kahi pAya, mantra upAya kiyau bahubhAya / / 266 / / nAzakara uttama mokSa prasAda ko prApta kara letA hai isI prakAra zrI indrabhUti gautama gaNadhara svAmI ne bhI sahaja hI mokSa mahala ko prApta kara liyA / aba maiM zrI jinendra prabhu mahAvIra svAmI ko punaH punaH stuti evaM namaskAra karatA huuN| zrI jinendra mahAbIra prabha guNoM ke ratnAkara haiM. vIra puruSoM ke dvArA pUjita haiM, vIra puruSoM ke mahAvIra hI eka mAtra mAzraya evaM prAdhAra hai, inhIM ke dvArA mokSarUpI parama sukha prApta ho sakatA hai| pApoM ko sarvatobhAvena parAjita karane evaM jItane ke liye mahAvIra prabhu hI rAmraNI mahAyoddhA haiM, unakA bala aparimeya hai| arhanta mahAvIra prabhu ko nityazaH evaM koTizaH praNAma karatA hU~ aura prArthanA karatA hUM ki merA caMcala citta unhIM ke caraNAravindoM meM lagA rahe / he mahAvIra prabhu, dayA pUrvaka Apa hameM bhI 570
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ pitA sahita mana kiyo vicAra, koje kachu dharma vistaar| rAja mAna aru dhana mana sabai, tAko phala kachu lIjaibai // 267 / / tabahi pratiSThAko vidhi karI, racyo divAlI uttama gharI / jina pratimA padharAI jahAM, torana vajA channa atitahAM / / 268 / / zrAvaka deza deza ke prAi, tinako prAdara adhika karAi / aru pUjA ko vidhi saba kIna, jathAjoga bhAvadhuta lIna / / 266 / / cAra saMgha ko dono dAna, aru konI sabako sanmAna / puna ratha ko phero cala pApa, Upara zrI jinapratimA thApa // 300 / / nagara caudharI lodhI jAna, tina kInI adhiko sanamAna / cAra saMgha mili TIkA kiyau, siMgaI pada saba jurake diyato // 301 / / dohA sorahasau ikyAvanai, agahana zubha tithi vATa / juga jujhAra hantela kula, tinake rAja maMjhAra / / 302 / / yaha saMkSepa bakhAna kara, kahyo pratiSThA dhrm| parijana juta vAr3I vibhava, tina utpati bahu dharma / / 303 / / caupAI siMgahI ratanazaha guna jutta, tinake bhaye jadole putta / tinake tanuja anaMdIrAma, tinake sutahi jagata manirAma / / 304 / / dohA kSetrabipAkI prakrati vaza, tajyo bhelazo grAma / deza khaTolA nija nagara, grAya kiyau vidhAma / tinake upaje cAra sUta, prathama hi kezava rAya / haraja khADerAya puna, paramAnanda ju bhAya / / 306 / / tinameM khADerAya ke tIna putra paravAna / prathama hi devArAya mada, bhoja indra manamAna ||307 / / siMdhaI devArAya ghara, prAnamatI ura dhAra / cAra putra tinake bhaye, kahI nAma anasAra ||3011 caupAI prathama hi navalazaha jAniyo, dUja tulArAma mAniyo / to ghAsIrAma bakhAna, cauthe bAMdhava siMha khumAna ||306 / / prathamadinavalazAha tihi nAma, granthArambha kiyau abhirAma / aba tihi deza rAjake dhanI, baMza bundelA saba ziramanI // 31 // dohA kSatrazAla pattI pravala, nAtI zrI hirabeza / sabhA siMdha suta hiMdupati, karahi rAja ihi deza kI Iti bhIti vyApaM nahIM, parajA ati prAnanda / bhASA par3he par3hAvahIM, straTapura zrAvaka vRnda / / 312 // zIra banAve? isa prakAra aura bhI prArthanA kara cukane ke bAda granthakAra kavi kahate haiM ki maiMne caritra racanA ke bhazA menata mastaka hokara mahAvIra prabhu ke caraNa kamaloM ko praNAma kiyA hai, bhaktipUrvaka apanI vANI se mahAvIra pra sAra mAgaNoM kI prazaMsA evaM stuti kI hai| apane pavitra bhAvoM ke dvArA zraddhAvaza hokara anekazaHprabha kI pajA kI / HT samyakadarzanAdi tIna ratna evaM unase utpanna aura bhI anyAnya sampUrNa zubha sAdhana mujha lobhI ko sambaka mamatpanna saMyama ko. mokSa prApti kI abhilASA se dhAraNa kara liyA thA ve mahAvIra prabha hameM bhI isa loka evaM sikesamparNa kAraNoM ko pradAna kara anagrahIta kara ! jinhoMne apane paramottama dhyAnarUpI ati tokSaNa praSTi se karma mI manAzatrayoM kA saMhAra kara sahaja ma ho mokSa padavA kA pA liyA,ba mahanta jinendra prabhu hameM bhI indriya rUpI corI tathA karmarUpI mahAzayoM kA zIghra nAza kara deN| jisameM ki maiM bhI mokSa kA adhikArI ho jAtI prAnta evaM nirmala kevala jAnAdi uttama guNoM ko pA liyA ve ho hameM bhI pradAna vAreM / prabha ne vidhi pavana pImakha zAnti pAne ke lie nirmala evaM ananta mukti pradAna kara / granthakAra kavi pUnaH prAtma nivedana svIkata kara liyA hameM bhI sukha zAnti pAne ke lie nirmala evaM ananta makti pradAma
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ caupAI tAhi samaya kara manahi hulAsa, kIje kachu zrIjinavara rAsa / bhakti prabhAva bar3ha yo ura Ana, taba prabhu varddhamAna guNakhAna / / 313 / / kayau prastavana bhASA jora, navala sahita mada tana mana mora | sakala kIti upadeza pravAna, pitA putra mili race purAna / / 314 // sammati jina guNa koTi nibaddha, yaha punIta ati carita saMbaddha / jo sebai nija hiradai lyAya, tAke ura saba pAtaka jAya / / 315 // jo yaha granya par3heM ura dhAra, auranako ju par3hAvaM sAra / te paranabahU haiM guNavAna, aura pramaTa ati uttama jJAna / / 316 / / likhe grantha yaha parama pavitta, aure dei likhAtha sucita / mati zruta jJAna lahaiM te jIva, tapa kara kebala pati jaga pIva // 317|| rAga dveSa nAzana guNakhAna, kaTa karma ari bela nidAna / yA tana sattakAra ra nauM ra rajA kAsAra // 318 / / dohA pradabhata SoDaza svapana phala, jammabIra jinarAja / tina guNa SoDaza para karaNa, racyo grantha bhavi kAja // 316 / / SoDaza kAraNa bhAvanA, bhAI pUraba ThAva / tIrthakara pada lahi carita, SoDaza tinahI prabhAva ||320 // Urvaloka SoDaza svaraga, puNya lahai avatAra / tina yaha SoDaza saragakara, lInoM granthahi pAra // 32 // SoDasakala ju candramA, pUraNamAsI jAna / jina SoDaza adhyAya kara, purana bhayo purAna / / 322 / / jyoM bhAmini upamA vava, lahi SoDaza zrRMgAra / yaha purAna anupama lasa, kahi SoDaza adhikAra // 323 / / sapta prakRti upazama khipaka, nokapAya khaya kAja / tA hita nava sata sAdha kara, racyo grantha jinarAja // 324 / / praSTa karma nAze sarva, aSTama pRthivI dAsa / tina vasu dUna duvAra kara, astuta kiyA abhyAsa // 325 / / sAta mahInA yAdi likha, kucha antara nava' anta / thiratA pralapahi graMtha raci, SoDaza mAsa prajata / / 326 / / purANa saMkhyA varNana chappaya unatisa saya chayAcha, copahI kahI pravAne / dohA causaya pATha, soraThA dvAdaza ThAne / / vezaTha gItA chanda jogiyA, paMcAhIM dhara / vasu ikatIsA jAna, cAla saitAla ThIka kari / / adhika satAsI eka saya, chanda paddharI lekhiye / SaTa teisA gAthA su cau, chappaya ATha vizeSiye // 327 / / dohA karakhA ika unatIsa,parila paMca caccarI ThAna / chanda tribhaMgI, eka daza, kAvya eka paravAna // 328 / / ki isa pavitra grantha ko maiMne kIrti pUjA-pratiSThA ityAdi ke lAlaca meM par3akara nahIM banAyA, aura abhimAnavaza rI dikhAne ke liye bhI nahIM banAyA, pratyuta yaha to kevala dharma buddhi se banAyA gayA hai jisameM bhavya jIvoM kA upakAra sAre karmoM kA bhI nAza ho jAya / prabhu kI anekAneka uttama guNoM kI mAlA meM gaMthakara isa parama pavitra caritra ko sakala pIne racA hai| prabha kI guNa kathA kA jJAna hone ke kAraNa yaha doSa rahita hai| phira bhI yadi pramAda evaM prajJAna se yadi zati raha gaI ho athavA maiM kahIM asambandha kaha diyA hAtI pAThaka udAratA pUrvaka kSamA karaMga tathA zuddha karake par3heMge / mujha Tht kI asambandhatA, akSara sandhi eva mAtrAdi doSoM ko kSamA kreN| isa parama pavitra grantha ko jo par3e-par3hAyaMge tathA sampUNa pacAra karane ke abhiprAya se jo svayaM likhakara yA likhAkara prakAzita kareMge ve puNyAtmA kahalAyeMge aura jJAna dAna ke prabhAva se saMsAra ke sabaoNttama sukhoM ko bhoga kara anta meM kevala jJAna ko paayeNge| jomahAvIra prabha guNoM ke ratnAkara haiM, dharmarupI ratna ke utpatti hai sthAna, bhavya jIvoM ke ekamAtra zaraNa haiM, indra ityAdi
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ soraThA aba inako karajora, aThatisazaya aru chaya adhika / aru zlokana jora, paTa sahasra paravAna miti / / 326 // dohA Urjayanta vikraya napati, samvata saragata teha / sata aThAra paccisa adhika, samaya vikArI aiha / / 330 // dvAdaza maiM sUraja ganI, dvAdaza praza hiUna / dvAdazamI mAsahi manI, sukala pakSa tithi pUrna / / 331 / / dvAdaza naravata bakhAniye, buddhavAra vRSa joga / dvAdaza lagana prabhAta maiM, zrI nina lekha manoga / / 332 / / Rtu vasaMta ura phala prati, phAga samaya zubha hoya / varddhamAna bhagavAna, guNa grantha sabhApati koya / / 333 / / atha kavi laghutA varNana vohA dravya navala kSetrahi navala, kAla navala hai aura / bhAva navala bhava nabala prati, buddhi navala ihi Thaura / / 334|| kAya navala aru mana navala, bacana navala visarAma / nava prakAra suta navala yaha navalazAha kavi nAma / / 335! / chappaya sArasvata nahi paDhyau, kAvya piMgala nahi sikhyo / taraka chanda vyAkaraNa, amarakoSa hi nahi disyo| alpabuddhi thira nAMhi, bhaktivaza bhAva bar3hAyauM drava / jina matake anusAra, granthako pAra lagAyo / buddhivanta sajjana binaya, hAsyabhAva mata koI kro| tukahIna chanda jo pamila jI, to vicAra akSaroM dharauM / / 336 // gItikA kauti jasa mahi cAha mere, lAbha lAlaca ura nahIM / kabisva chanda na mAna manameM, tuccha buddhi mujha hai shii|| grantha paramAratha prakAzaka, svapara kAraja hita kiyo / karama hAni nimita niharca, AtmApata thira liyau / / 337 / / vIra jinabara carita uttama bhAva juta jo sIkhahI / sune je nara tyAga cintA, zuddha thira mana rAkha ho / / hoi AThauM siddhi navanidhi, mana pratIti dharai sahI / jJAna darazana caraNa prAdika, mukti sAmagrI yahI / / 338 // sakala tIrthakara ju nAyaka guNa chayAlisa jAsuta / siddhi jagata nivAra anupama, aSTa muNamaya sAsute // sUri paMcAcAra maDita, parama pAThaka ura dharai / sAdhu joga abhaMga sAdhana, sadA mo magala kara 11336 / / dohA paMca parama guru juga caraNa bhavijana budha juta dhAma / kRpAvaMta dIjai bhagata, dAsa 'navala' paraNAma ||340 // devoM ke dvArA pujita haiM tathA svarga evaM mokSa ke mUla kAraNa haiM una prabhukA yaha usama evaM pavitra caritra, jaba taka ki isa dharAtala para se kAla kA anta na ho jAya taba taka AryakhaNDake sabhI sthAnoM meM isakA pracAra ho, prasiddhi ho, aura saMsthiti rahe / yahI merI manokAmanA hai| prabhu ne svarga evaM mokSa dene vAle nirdoSa ahimAmaya uttama dharma kA upadeza muni zrAvaka bheda me kiyA hai vaha parama' sukhadAyaka dharma jaba taka pRthvI para hai taba taka nizcaya rUpeNa rahegA / pavitra dharma ke upadeSTA evaM vyAkhyAtA zIghra anta kara deN| bahuta vizeSa na kahakara itanA hI kaha denA paryApta hai ki mere dvArA zraddhAbhakti-pUrvaka saMstuta zrImahAvIra prabhu lobhI ko bhI apane hI samAna adabhuta anupama evaM sarvottama guNoM ko sukha evaM mukti prApti ke liye pradAna kreN| isa caritrameM grantha saMkhyA ke anusAra kula tIna hajAra paitIsa zloka haiM / zubhamastu /
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka-dRSTi meM zrI bhagavAn mahAvIra aura unakI zikSA in. Rgveda meM zrI vardhamAna bhakti deva bahivardhamAna sUboraM stINa rAye sUbharaM vedyasyAm / ghRtenAvattam vasavaH sIdatedaM vizvedevA prAdityAya jJiyAsaH / / 4 / / - Rgveda 2-3-4 arthAta-he devoM ke deva, vardhamAna / Apa subIra (mahAvIra) haiM, vyApaka haiN| hama sampadAoM kI prApti ke liye isa vedI para dhata se pApakA AhvAhana karate haiM / isaliye rAba devatA isa yajJa meM grAveM aura prasanna hoveN|
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra paricaya aura niNi kAla paM. jugala kizora mukhatyAra jainiyoM ke antima tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra viveha (vihAra) dezastha kuNDapura ke rAjA siddhArtha ke putra the aura mAtA priyakAriNI ke garbha se utpanna hue the, jisakA dUsarA nAma trizalA bhI thA aura jo vaizAlI ke rAjA ceTaka kI suputrI thiiN| Apake zubha janma se caitra zuklA trayodazI kI tithi pavitra huI aura use mahAn utsavoM ke lie parvakA-sA gaurava prApta hmaa| isa tithi ko janma samaya uttarA phAlgunI nakSatra thA jise kahIM tastotarA (hasta nakSatra hai uttara meM anantara jisake) isa nAma se bhI ullikhita kiyA gayA hai, aura saumya graha apaye uccasthAna para sthita the, jaisA ki zrI pUjyapAdAcArya ke nimna vAkya se prakaTa hai : caitra sitapakSa phAlgunizazAMka yoge dine trayodazyAm / jaje svoccastheSu graheSu saumyeSu zubhalagne / / 5 / / - nirvANabhakti tejaH puMja bhagavAna ke garbha meM prAte ho siddhArtha rAjA tathA anya kuTumbAyoM kI dhIvRddhi huI-unakA yaza, teja, parAkrama aura vaibhava bar3hA-mAtA kI pratibhA camaka uThI, vaha sahaja hI meM aneka gUr3ha praznoM kA uttara dene lagI, aura prajAjana bhI uttarottara sukha zAnti kA adhika anubhava karane lge| isase janmakAla meM ApakA sArthaka nAma "barddhamAna" rakkhA gyaa| sAtha hI, vIra mahAvIra maura sanmati jaise nAmoM kI bhI kramazaH sRSTi huI, jo saba Apake usa samaya prasphuTita tathA ucchalita hone dAle guNoM para hI eka AdhAra rakhate haiN| mahAvIra ke pitA "NAt" vaMza ke kSatriya the| "NAt" yaha prAkRta bhASA kA zabda hai aura "nAt" aisA dantya nakAra se bhI likhA jAtA hai / saMskRta meM isakA paryAya rUpa hotA hai| jJAna isI se cAritrabhakti meM zrI pUjyapAdAcArya ne zrI majjJAtakulendunA pada ke dvArA mahAvIra gagavAna ko jJAta vaMza kA candramA likhA hai aura isI se mahAvIra bhagavAna jAtapUta athavA zAtaputra bhI kahalAte the, jisakA bauddhAdi graMthoM meM bhI ullekha pAyA jAtA hai| isa prakAra vaMza ke Upara nAmoM kA usa samaya calana thA-buddhadeva bhI apane vaMza para se zAkyaputra kahe jAte the| prastu isa nAta kA hI bigar3a kara athavA lekhakoM yA pAThako kI nAsamajhI kI vajaha se bAda ko nAtha rUpa huA jAna par3atA hai| aura isI se kucha graMthoM meM mahAvIra ko nAthavaMzI likhA hamA milatA hai, jo ThIka nahIM hai / mahAvIra ke bAlyakAla kI ghaTanAmoM meM se do ghaTanAeM khAsa taura se ullekha yogya haiM- eka yaha ki, saMjaya aura vijaya nAma ke do cAraNa muniyoM ko tatvArtha viSayaka koI bhArI sandeha utpanna ho gayA thA, janma ke kucha dina bAda hI jaba unhoMne Apako dekhA to Apake darzana mAtra se unakA baha saba sandeha tatkAla dUra ho gayA aura isalie unhoMne bar3o bhakti se prApakA nAma "sanmati" rakkhA / dusarI yaha ki, eka dina prApa bahuta me rAjakUmAroM ke sAtha vana meM vRkSakrIr3A kara rahe the, itane meM vahAM para eka mahAbhayaMkara aura vizAlakAya sarpa grA nikalA aura usa vakSa ko hI mUla se lekara skaMdha paryanta ber3hakara sthita ho gayA jisa para pApa car3he hue the| usake vikarAla rUpa ko dekhakara dusare rAjakUmAra bhaya vihvala ho gaye aura uso dazA meM vakSoM para se girakara athavA kAda kara apane-apane ghara ko bhAga gaye / parantu aApake hRdaya meM jarA bhA bhaya kA saMcAra nahIM hugrA-pApa bilkula nirbhayacita hokara usa kAle nAga se hI Ror3A karane lage aura Apane usa para savAra hokara apane bala tathA parAkrama se
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA khUba hI ghumAyA. phirAyA tathA nirmada kara diyaa| usI samaya se Apa loka meM mahAvIra nAma se prasiddha hue| ina donoM ghaTanAmoM se yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki mahAvIra meM bAlyakAla se hI buddhi aura zakti kA asAdhAraNa vikAsa ho rahA thA aura isa prakAra kI ghaTanAeM unake bhAvI asAdhAraNa vyaktitva ko sUcita karatI thiiN| so ThIka hI hai ___ "honahAra biravAna ke hota cIkane paat|" prAyaH tIsa varSa kI avasthA ho jAne para mahAvIra saMsAra deha bhogoM se pUrNatayA virakta ho gaye, unheM apane prAtmotkarSa ko sAdhane aura apanA antima dhyeya prApta karane kI hI nahIM kintu saMsAra ke jIvoM ko sanmArga meM lagAne athavA unakI saccI sevA banAne ko eka vizeSa lagana lagI-dIna dukhiyoM kI pukAra unake hRdaya meM ghara kara gaI-aura isalie unhoMne, aba aura adhika samaya taka gRhavAsa ko ucita na samajhakara, jaMgala kA rAstA liyA, sampUrNa rAjya-vaibhava ko ThukarA diyA aura iMdriya sukhoM se mukha mor3akara maMgasira vadi 10 mI ko jJAtakhaNDa nAmaka vana meM jinadokSA dhAraNa kara lii| dIkSA ke samaya mApane samparNa parigraha kA tyAga karake AkiMcanya (aparigraha) vrata grahaNa kiyA, apane zarIra para se vastrAbhUSaNoM ko utAra kara pheMka diyA aura kezoM ko kleza samAna samajhata hue unakA lova kara DAlA : la nA deha se bhI nirmamatva hokara nagna rahate the, siMha kI taraha nirbhaya hokara jaMgala pahAr3oM meM vicarate the aura dina-rAta tapazcaraNa hI tapazcaraNa kiyA karate the| vizeSa siddhi aura vizeSa loka sevA ke lie vizeSa hI tapazcaraNa kI jarUrata hotI hai--tapazcaraNa hI roma-roma meM rame hae grAntarika mala ko chAMTa kara AtmA ko zuddha, sApha, samartha aura kAryakSama banAtA hai| isIlie mahAvIra ko bAraha varSa taka ghora tapazcaraNa karanA par3A- vava kar3A yoga sAdhanA par3A-taba kahIM jAkara ApakI zaktiyoM kA pUrNa vikAsa hayA / isa durddhara tapazcaraNa kI kucha ghaTanAmoM ko mAlUma karake roMgaTe khar3e ho jAte haiN| parantu sAtha hI Apake asAdhAraNa dhairya, aTala nizcala, sudar3ha prAtmavizvAsa, anupama sAhasa aura lokopara kSamAzIlatA ko dekhakara hRdaya bhakti se bhara jAtA hai aura khada bakhada (svayameva) stuti karane meM pravRta ho jAtA hai / astu manaH paryayajJAna kI prApti to Apako dIkSA lene ke bAda hI ho gaI thI paranta kevala jJAna jyoti kA udaya bAraha varSa ke ugra tapazcaraNa ke bAda vaizAkha sudi 10mI ko tIsare pahara ke samaya usa vakta huA jabaki pApa jRmbhakA grAma ke nikaTa RjukUlA nadI ke kinAre, zAla vRkSa ke nIce eka zilA para, SaSThopara vAsa se yukta hae, kSapakaNi para prArUr3ha the-pApane zukla dhyAna lagA rakhA thA-aura candramA haratottara nakSatra ke madhyama meM sthita thA / jaisA ki zrI pUjyapAdAcArya ke nimna bAkyoM meM prakaTa hai : grAma pura kheTa karvaTa maTamba ghoSAkarAna prvijhaar| upraistapovidhAnadizavarSANyamarapUjyaH ||10|| RjakUlAyAstIre zAlagu masaMzrite zilApaTTe / aparAhane SapTenAsthitasya skhalu jambhakAgrAme // 11 // vaMzAkhasitadazamyAM hastauttaramadhyamAzrite candra kSapakagheNyArUDhasyotpanna kevalajJAnam / / 12 / / -nirvANabhakti isa taraha ghora tapazcaraNa tathA dhyAnAgni dvArA, jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya nAma ke dhAtikarma mala ko dagdha karake, mahAvIra bhagavAna ne jaba apane prAtmA meM jJAna, darzana sukha aura vIrya nAma ke svAbhAvika guNoM kA pUrA vikAsa athavA unakA pUrNa rUpa se AvirbhAva kara liyA aura Apa anupama zuddhi, zakti tathA zAnti ko parAkASThA ko pahaMca gaye, athavA yo kahiye ki Apako svAsmopalabdhi rUpa siddhi kI prApti ho gaI, taba Apane' saba prakAra se samartha hokara brahmapatha kA netRtva pakSaNa kiyA aura saMsArI jIvoM ko sanmArga kA upadeza dene ke lie unheM unakI bhUla sujhAne bandhanamukta karane, Upara uThAne aura unake duHkha miTAne ke lie apanA bihAra prArambha kiyaa| dUsare zabdoM meM kahanA cAhie ki loka hita sAdhanA kA jo asAdhAraNa vicAra mApakA varSoM se cala rahA thA aura jisakA gaharA saMskAra janmajanmAntaroM se Apake pAtmA meM par3A hayA thA vaha aba sampUrNa rukAvaToM ke dUra ho jAne para svata: kArya meM pariNata ho gyaa| vihAra karate hue Apa jisa sthAna para pahuMcate the aura vahAM Apake upadeza ke lie jo mahatI sabhA jur3atI thI aura jise jana sAhitya meM samavasaraNa nAma se ullikhita kiyA gayA hai usakI eka khAsa vizeSatA yaha hotI thI ki usakA dvAra sabake lie mukta rahatA thA, koI kisI ke praveza meM bAdhaka nahIM hotA thA-pazupakSI taka bhI AkRSTa hokara vahAM pahuMca jAte the, jAti-pAMti chapAchata aura UMcanIca kA usameM koI bhI bheda nahIM thA, saba manuSya eka hI manuSya jAti meM parigaNita hote the, 576
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura ukta prakAra ke bhedabhAva ko bhulAkara Apasa meM prema ke sAtha rala-mila kara baiThata aura dharma zravaNa karate the-mAnoM saba eka hI pitA ke saMtAna ho / isa prAdarza se samavasaraNa meM bhagavAn mahAvAra ko samatA aura udAratA mUrtimatI najara pAtI thI aura ve loga to usameM praveza pAkara behada saMtuSTa hote the jo samAja ke atyAcAroM se pIr3ita the, jinheM kabhI dharma zravaNa kA, zAstroM ke adhyayana kA, apane vikAsa kA aura ucca saMskRti ko prApta karane kA avasara hI nahIM milatA thA athavA jo usake adhikArI hI nahIM samajhe jAte the| isake sivAya, samavasaraNa kI bhami meM praveza karate hI bhagavAn mahAvIra ke sAmIpya se jIvoM kA bairabhAva dUra ho jAtA thA, krUra jantu bhI saumya bana jAte the aura unakA jAti virodha taka miTa jAtA thaa| isI me sarpa ko nakUla yA mayara ke pAsa baiThane meM koI bhaya nahIM hotA thA, cUhA binA kisI saMkoca ke billI kA AliMgana karatA thA, gI aura siMha milakara eka hI nAda meM jala pIte the aura muga zAvaka khuzI se siMha zAvaka ke sAtha khelatA thA / yaha saba mahAvIra ke yogabala kA mahAtmya thaa| unake pAtmA meM ahiMsA ko pUrNa pratiSThA ho cukI thI, isalie unake sannikaTa athavA unakI upasthiti meM kimIkA ra sthira nahIM raha sakatA thaa| pataMjali RSi ne bhI, apameM yogavardhana meM yoga ke isa mAhAtmya ko svIkAra kiyA hai. jaisA ki usake nimna sUtra se prakaTa hai : yahisApratiSThAyA tatsannidhau vairatyAgaH / / 3 / / janazAstroM meM mahAvIra ke vihAra samayAdika kI kitano hI vibhUtiyoM kA-atizayoM kA varNana kiyA gayA hai| parantu unheM yahAM para chor3A jAtA hai| kyoMki svAmI samantabhadra ne likhA hai: debAgama-nabhoyAna-cAmarAdi-vibhUtiyaH / mAyAviSvapi dRzyante nAtastvamasi no mahAn / / 1 / / -prAptamImAMsA arthAta-devoM kA prAgamana, AkAza meM gamana aura cAmarAdika (divya camara, chatra, siMhAsana, bhAmaMDalAdika) vibhUtiyoM zani ko mAyAviyoM meM-indra jAliyoM meM bhI pAyA jAtA hai. inake kAraNa hama Apako mahAn nahIM mAnate aura na inakI vajaha se aApakI koI khAsa mahattA yA bar3AI hI hai| bhagavAna mahAvIra kI mahattA aura bar3AI to unake mohanIya, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya nAmaka karmoM kA karake parama zAnti ko lie hue zuddhi tathA zakti kI parAkASThA ko pahuMcane aura brahmapatha ko-ahiMsAtmaka mokSa mArga kA netatva grahaNa karane meM hai-athavA yoM kahiye ki AtmoddhAra ke sAtha-sAtha loka kI saccI sevA bajAne meM hai| jaisA ki svAmI samantabhadra ke nimna vAkya se bhI prakaTa hai : svaM zuddhizaktyorudayasya kASThAM tulAvyatItA jina zAntirUpAm / prabApitha brahmapathasya netA mahAnitIyat prativaktumIzAH // 4 / / nyuktyanuzAsana sahAvIra bhagavAna ne prAyaH tIsa varSa taka lagAtAra aneka deza dezAntaroM meM vihAra karake sanmArga kA upadeza diyA. prasaMkhya prANiyoM ke ajJAnAndhakAra ko dUra karake unheM yathArtha vastu-sthiti kA bodha karAyA. tattvArtha ko samajhAyA, maleM dUra kI, bha miTAe, kamajoriyAM haTAI, bhaya bhagAyA, AtmavizvAsa bar3hAyA, kadAgraha dUra kiyA, pAkhaNDabala ghaTAyA, mithyAtva chaDAyA. manoM ko uThAyA. anyAya atyAcAra ko rokA, hisA kA virodha kiyA, sAmyavAda ko phailAyA aura logoM ko svAvalambana insa kI zikSA dekara unheM prAtmotkarSa ke mArga para lgaayaa| isa taraha Apane loka kA ananta upakAra kiyA hai aura pApakA yaha vihAra bar3A hI udAra, pratApo evaM yazasvI huyA hai| isI se svAmI samantabhadra ke svayaMbha-strotra meM "giribhityavadAnavataH" ityAdi pada ke dvArA jina vihAra kA yatkicit ullekha karate hue, use "jitaM gataM" likhA hai| bhagavAna kA yaha vihAra kAla hI prAyaH unakA tIrtha pravartana kAla hai, aura isa tIrtha pravartana kI vajaha se hI ve tIrthaMkara kahalAte haiN| Apake bihAra kA pahalA sTezana rAjagRhI ke nikaTa vipulAcala tathA vaibhAra parvatAdi paMca pahAr3iyoM kA pradeza jAna patA hai| jise dhavala aura jayadhavala nAma ke siddhAnta granthoM meM kSetrarUpa se mahAvIra kA arthakartRtva prarUpaNa karate hue, paMcazaMlapura nAma se ullikhita kiyA hai / yahIM para ApakA prathama upadeza humA hai kevala jJAnotpatti ke pazcAt Apako divya vANI khirI hai aura usa upadeza ke samaya se hI Apake tIrtha kI utpatti huI hai| rAjagahI meM usa vakta rAjA dhoNika rAjya karatA thA, jise 577
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ bimbasAra bhI kahate haiN| usane bhagavAna ko pariSadoM meM samavasaraNa sabhASoM meM pradhAna bhAga liyA hai aura usake praznoM para bahuta se rahasyoM kA udghATana huA hai| zreNika ko rAnI calanA bhI rAjA ceTaka kI putrI thI aura isalie vaha rizte meM mahAvIra kI mAtRsvasA ( mAvasI hotI thI isa taraha mahAvIra kA aneka rAjyoM ke sAtha meM pArIrika sambandha bhI thaa| unameM Apake dharma kA bahuta pracAra huA aura use acchA rAjAlA hai| bihAra ke samaya mahAvIra ke sAtha kitane hI muni AryikAoM tathA zrAvaka-zrAvikAoM kA saMgha rahatA thA / grApane catuvidha saMgha kI acchI yojanA aura bar3I hI sundara vyavasthA kI thI / isa saMgha ke gaNadharoM kI saMkhyA gyAraha taka pahuMca gaI thI aura unameM saba se pradhAna gautama svAmI the, jo 'indrabhUti' nAma se bhI prasiddha the aura samavasaraNa meM mukhya gaNadhara kA kArya karate the| ve gautama gotrI aura sakala veda-vedAMga ke pAragAmI eka bahuta bar3e brAhmaNa vidvAna the, jo mahAvIra ko kevalajJAna ko saMprApti hone ke pazcAt unake pAsa apane jIvAjIva viSayaka sandeha ke nivAraNArtha gaye the, saMdeha kI nivRtti para unake ziSya vana gaye the aura jinhoMne apane bahuta se ziSyoM ke sAtha bhagavAna se jinadIkSA lelI bhii| tIsa varSa ke lambe bihAra ko samApta karate mora kRtakRtya hote hue bhagavAna mahAvIra jaba gAvApura ke eka sundara udyAna meM pahuMce, jo aneka padma sarovaroM tathA nAnA prakAra ke vRkSa samUhoM se maMDita thA, taba grApa vahAM kAyotsarga se sthita ho gaye aura apane parama zukladhyAna ke dvArA yoga nirodha karake dugdharanju samAna avaziSTa rahe karma raja ko pASTiya ko bhI apane AtmA se pRthak kara DAlA aura isa taraha kArtika yadi amAvasyA ke dina svAti nakSatra ke samaya, nirvANa pada ko prApta karake Apa sadA ke lie ajara amara tathA akSaya saurava ko prApta ho gye| isI kA nAma videhamukti, Atyantika svAyantika svAtmasthiti, paripUrNa siddhAvasthA athavA niSphala paramAtma pada kI prApti hai| bhagavAna mahAvIra prAyaH 72 varSa kI avasthA meM apane isa antima dhyeya ko prApta karake lokApavAsI hue aura yAja unhIM kA tIrtha pravarta rahA hai| isa prakAra bhagavAna mahAvIra kA yaha saMkSepa meM sAmAnya paricaya hai, jisameM prAtaH kisI ko bhI koI khAsa vivAda nahIM hai | bhagavajjIvanI kI ubhaya sampradAya sambandhI kucha vivAdagrasta athavA matabhedavAlI bAtoM ko maiMne pahale se hI chor3a diyA hai / unake lie isa choTe se nibandha meM sthAna bhI kahA~ ho sakatA hai ? ve to gahare anusaMdhAna ko lie hue eka vistRta AlocanAtmaka nibandha meM acche UhApoha athavA vivecana ke sAtha hI dikhalAI jAne ke yogya hai / deza kAla kI paristhiti - deza kAla kI jisa paristhiti ne mahAvIra bhagavAna ko utpanna kiyA usake sambandha meM bhI do zabda kaha denA yahAM para ucita jAna par3atA hai| mahAvIra bhagavAna ke avatAra se pahale deza kA vAtAvaraNa bahuta hI kSubdha pIr3ita tathA saMtrasta ho rahA thA, dIna durbala khUba satAe jAte the, UMca-nIca kI bhAvanAeM joroM para thIM, zUdroM se pazuoM jaisA vyavahAra hotA thA, unheM koI sammAna yA adhikAra prApta nahIM thA, ve zikSA, dIkSA aura ucca saMskRti ke adhikArI hI nahIM mAne jAte the aura unake viSaya meM bahuta hI nirdaya tathA ghAtaka niyama pracalita the, striyAM bhI kAphI taura para satAI jAtI thIM, ucca zikSA se vaMcita rakkhI bAtI thIM, unake viSaya meM na strI svAtanyayamarhati' (strI svatantratA kI adhikAriNI nahIM) jaisI kaThora dhAjJA jArI thIM aura unheM yatheSTha mAnavI adhikAra prApta nahIM the bahutoM kI dRSTi meM to ve kevala bhoga kI vastu, vilAsa ko pIja puruSa kI sampati athavA yacA janane kI mazIna mAtra raha gaI thIM, brAhmaNoM ne dharmAnuSThAna yAdi ke saba UMce adhikAra apane lie rijarva rakha chor3e the- dUsare logoM ko ve unakA pAtra hI nahIM samajhate the - sarvatra unhIM kI tUtI bolatI thI, zAsana vibhAga meM bhI bar3e se bar3A aparAdha kara lene para bhI unheM prANadaNDa nahIM diyA jAtA thA, jaba ki dUsaroM ko eka sAdhAraNa se aparAdha para bhI sUlI phAMsI para car3hA diyA jAtA thA, brAhmaNoM ke bigar3e tathA sar3e hue jAti bheda kI durgandha se deza kA prANa ghuTa rahA thA aura usakA vikAsa ruka rahA thA, khuda unake abhimAna tathA jAti mada ne unheM patita kara diyA thA aura unameM lobha, lAlaca, daMbha, zrajJAnatA akarmaNyatA, krUratA tathA dhUrtatAdi durguNoM kA nivAsa ho rahA thA, ye rizvata athavA dakSiNAeM lekara paraloka ke lie sarTiphikeTa aura parvAne taka dene lage de dharma kI asalI bhAvanAeM prAyaH lupta ho gaI thIM aura unakA sthAna arthahIna kriyAkANToM tathA podhe vidhi vidhAnoM ne se liyA thA, bahuta se devI-devatAoM ko kalpanA prabala ho rahI thI, unake santuSTa karane meM hI sArA samaya calA jAtA thA aura unheM pazuoM kI baliyA taka bar3hAI jAtI thI, dharma ke nAma para sarvatra yajJa yAgAdi karma hote the aura unameM asaMkhya pazuoM ko homA jAtA thA jIvita prANI dhadhakatI huI zrAga meM DAla diye jAte the aura unakA svarga jAnA batalAkara wear 'di hiMsA hiMsA na bhavati' kahakara logoM ko bhulAve meM DAlA jAtA thA aura unheM aise krUra karmoM ke lie uttejita -- 7
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyA jAtA thaa| sAtha hI, bali lathA yajJa ke bahAne loga mAMsa khAte the| isa taraha deza meM cahuM ora anyAya atyAcAra kA sAmrAjya thA-bar3A hI vIbhatsa tathA karuNa dRzya upasthita thA--satya kucalA jAtA thA, dharma apamAnita ho rahA thA, pIr3itoM kI pAhoM ke dhueM se AkAza vyApta thA aura sarvatra asantoSa ho asantoSa phailA huyA thaa| yaha saba dekhakara sajjanoM kA hRdaya tilamalA uThA thA, dhArmikoM ko rAta dina caina nahIM par3atA thA aura pIr3ita vyakti atyAcAroM se Ubakara trAhi-trAhi kara rahe the| saboM kI hRdaya tantriyoM se koI avatAra nayA ho kI eka hI zvanI nikala rahI thI aura saboM kI daSTi eka aise asAdhAraNa mahAtmA kI pora lagI huI thI jo unheM hastAvalamba dekara isa ghora vipatti se nikAle / ThIka isI samaya---Aja se koI dAI hajAra varSa se bhI pahale-prAcI dizA meM bhagavAna mahAvIra bhAskara kA udaya hamA, dizAeM prasanna ho uThI, svAsthya kara manda mugandha pavana bahane lagA, sajjana dharmAtmAoM tathA pIr3itoM ke mukhamaNDala para pAzA kI rekhAeM dIkha par3I, unake hRdaya kamala khila gaye aura unakI nasa nAr3iyoM meM RturAja (basanta) ke prAgamanakAla-jaisA navarasa kA saMcAra hone lgaa| mahAvIra kA uddhArakArya mahAvIra ne loka sthiti kA anubhava kiyA, logoM kI prajJAnatA, svArthaparatA, unake vahama, unakA andhavizvAsa aura unake kutsita vicAra evaM durvyavahAra ko dekhakara unheM bhArI duHkha tathA kheda huA / sAtha hI, pIr3itoM kI karuNa pukAra ko sunakara unake hRdaya se dayA kA khaNDa srota baha nikalA / unhoMne lokoddhAra kA saMkalpa kiyA, lokoddhAra kA sampUrNa bhAra uThAne ke lie apanI sAmarthya ko tolA aura usameM jo vRTi thI, use bAraha varSa ke usa ghora tapazcaraNa ke dvArA pUrA kiyA jisakA abhI ullekha kiyA jA cukA hai| isake bAda saba prakAra se zakti sampanna hokara mahAvIra ne lokoddhAra kA siMhanAda kiyA- loka pracalita sabhI anyAya atyAcAroM, kuvicAroM tathA durAcAroM ke viruddha AvAja uThAI aura apanA prabhAva sabase pahale brAhmaNa vidvAnoM para DAlA, jA usa vakta deza ke sarve sarvAH bane hae the aura jinake isa paTa siMhanAda ko sunakara, jo ekAnta kA nirasana karane vAle syAdvAda kI nicAra paddhati ko lie hayA thA, logoM kA tatvajJAna viSayaka bhrama dUra huyA, unheM apanI bhUleM mAlUma huI, dharma-adharma ke yathArtha svarUpa kA paricaya milA, AtmA anAtmA kA bheda spaSTa humA maura bandha mokSa kA sArA rahasya jAna pdd'aa| sAtha hI, Te devI-devatAoM tathA hiMsaka yajJAdikoM para se unakI zraddhA haTI aura unheM yaha bAta sApha jaMca gaI ki hamArA utthAna aura patana hamAre hI sAtha meM hai, usake lie kisI gupta zakti kI kalpanA karake usI ke bharose baiThe rahanA athavA usako doSa denA anucita aura mithyA hai| isake sivAya, jAti bheda kI kaTTaratA miTI, udAratA pragaTI, logoM ke hRdaya meM sAmyavAda kI bhAvanAeM dada haI aura unheM apane prAtmotkarSa kA mArga sUjha pdd'aa| sAtha hI brAhmaNa gurupoM kA Asana Dola gayA, unameM se indrabhUti gautama jaise kitane hI diggaja vidvAnoM ne bhagavAna ke prabhAva se prabhAvita hokara unako samIcIna dharma dezanA ko svIkAra kiyA mora saba prakAra se unake pure anyAyI bana gaye / bhagavAna ne unheM gaNadhara ke pada para niyukta kiyA aura apane saMgha kA bhAra sauNpaa| unake sAtha unakA bahuta bar3A ziSya samudAya tathA dUsare brAhmaNa aura anya dharmAnuyAyo bho jaina dharma meM dAkSita ho gye| isa bhArI vijaya se kSatriya guruyoM aura jaina dharma kI prabhAva vRddhi ke sAtha-sAtha tatkAlIna ( kriyAkANDI ) brAhmaNa dharma kI prabhA kSINa haI, brAhmaNoM kI zakti ghaTI, unakaM atyAcAroM meM roka huI, yajJa yAgAdika karma manda par3a gaye unameM pazUmoM ke pratinidhiyoM kI bhI kalpanA hone lagI aura brAhmaNoM ke laukika svArtha tathA jAti pAMti ke bheda ko bahuta bar3A dhakkA phNcaa| parantu nirakazatA ke kAraNa unakA patana jisa tejI ke sAtha ho rahA thA vaha ruka gayA aura unheM socane-vicArane kA athavA apane dharma tathA pariNati meM pheraphAra karane kA avasara milaa| mahAvIra kI isa dharma dezanA aura vijaya ko sambandha meM kavi samrATa DA. ravIndra nAtha Taigora ne jo zabda ko isa prakAra haiM: Malavira proclaimed in India the message of salvation that religion is a reality and not it more social convention, that salvation comes from taking refuge in that true Religion and not from observing the externul cercmonics of the community, that religion can not regard any barrier between man and 1 an eternal verity. Wondrous 10 relate, this teaching rapidly overtopped the barriers of the race's abiding
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ instinct and conquered the whole country. For a long period now the influence of Kshatriya teaclcts completely suppressed the Brahmin power, arthAt-mahAvIra ne DaMke ko coTa bhArata meM mukti kA aisA sandeza ghoSita kiyA ki, dharma koI mahaja sAmAjika rUr3hi nahIM balki bAstabika satya hai-vastusvabhAva hai-paura mukti usa dharma meM prAdhaya lene se hI mila sakatI hai, na ki samAja ke bAhya AcAroM-vidhividhAnoM athavA kriyAkANDoM kA pAlana karane se, aura yaha ki dharma ko dRSTi meM manuSya-manuSya ke bIca koI bheda sthAyI nahIM raha sakatA / kahate Azcarya hotA hai ki isa zikSaNa ne baddhamUla huI jAti ko hada bandiyoM ko zIghra hI tor3a DAlA aura sampUrNa deza para vijaya prApta kiyaa| isa vakta kSatriya guruSoM ke prabhAva se bahuta samaya ke lie brAhmaNoM kI sattA ne pUrI taura se dabA diyA thaa| isI taraha lokamAnya tilaka Adi deza ke dUsare bhI kitane hI prasiddha hindU vidvAnoM ne, ahiMsAdika ke viSaya meM mahAvIra bhagavAna athavA unake dharma kI brAhmaNa dharma para gaharI chApa kA honA svIkAra kiyA thA, jinake vAkyoM ko yahAM para udaghata karane kI jarUrata nahIM hai- aneka patroM tathA pustakoM meM ve chapa cuke haiM / mahAtmA gAMdho to jIvana bhara bhagavAna mahAvIra ke muktakaNTha se prazaMsaka bane rahe / videzI vidvAnoM ke bhI bahuta se bAkya mahAvIra kI yogyatA, unake prabhAva aura unake zAsana ko mahimA-sambandha meM uddhRta kiye jA sakate haiM, parantu unheM bhI yahAM chor3A jAtA hai| vIra-zAsana kI vizeSatA bhagavAna mahAvIra ne saMsAra meM sukha zAnti sthira rakhane aura janatA kA vikAsa siddha karane ke lie cAra mahAsiddhAMtoM kI--1 mahisA vAda, 2 sAmyavAda, 3 anekAntavAda (syAdvAda), aura 4 karmabAda nAmaka mahAsatyoM kI ghoSaNA kI hai aura unake dvArA janatA ko nimna bAtoM kI zikSA dI hai: 1-nirbhaya-nirvara raha kara zAMti ke sAtha jInA tathA dUsaroM ko jIne denaa| 2-rAga-dveSa, gahaMkAra nathA anyAya para vijaya prApta karanA aura anucita bheda bhAva ko tyaagnaa| 3--sarvatomukhI vizAla dRSTi prApta karake athavA naye pramANa kA sahArA lekara satya kA nirNaya tathA virodha kA parihAra karanA / 4-apanA utthAna aura patana apane hAtha meM hai aisA samajhate hue, svAvalambI banakara apanA hita aura utkarSa sAdhana tathA dUsaroM ke hitasAdhana meM madada krnaa| sAtha hI. samyagdarzana, samyagjJAna aura sampakacAritra tInoM ke samUccaya ko mokSa kI prApti kA eka upAya athavA mArga batalAyA hai| ye saba siddhAnta isane gahana, vizAla tathA mahAn haiM aura inakI vistRta vyAkhyAoM tathA gambhIra vivecanAmoM se itane jaina grantha bhare hue haiM ki inake svarUpAdi viSaya meM yahA~ koI calatI-sI bAta kahanA inake gaurava ko ghaTAne athavA hala prati kacha anyAya karane jaisA hogaa| aura isalie isa choTe se nibandha meM inaka svarUpAdi kA na likhA jAnA kSamA kiye jAne ke yogya hai| ina para to alaga hI vistRta nibandhoM ko likhe jAne kI jarUrata hai / hAM, svAmI samantabhadra ke nimna bAyAnamAra itanA jarUra batalAnA hogA ki mahAvIra bhagavAna kA zAsana naya pramANa ke dvArA vastu tatva ko bilkula spaSTa karane vAlA aura sampUrNa pravAdiyoM ke dvArA bAdhya hone ke sAtha-sAtha dayA (ahiMsA), dama (saMyama), tyAga (parigrahatyajana) aura samAdhi (prazAsana dhyAna) ina cAroM kI tatparatA ko lie hue haiM, aura yahI saba usakI vizeSatA hai athavA isIlie vaha advitIya hai| dayA-dama-tyAga-samAdhiniSThaM naya-pramANa-prakRtAMjasArtham / pradhRSyamanyairakhileH pravAdaijina tvadIyaM matamadvitIyam / / 6 / / - yuktyanuzAsana isa vAkya meM dayA ko sabase pahalA sthAna diyA gayA hai aura vaha ThIka hI hai| jaba taka dayA athavA ahisA ko bhAvanA nahIM taba taka saMyama meM prabatti nahIM hotI, jaba taka saMyama meM pravRtti nahI taba taka tyAga nahIM banatA aura jaba taka tyAga nahIM taba taka samAdhi nahIM bntii| pUrva pUrva dharma uttarottara dharma kA nimita kAraNa hai| isalie dharma meM dayA ko pahalA sthAna prApta hai aura isI se dharmasya malaM dayA Adi vAkyoM ke dvArA dayA ko dharma kA mUla kahA gayA hai / ahiMsA ko parama dharma kahane kI bhI yahI 180
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ vajaha hai aura use parama dharma hI nahIM kintu parama brahma bhI kahA gayA hai jaisA ki svAmI samantabhadra ke nimna vAkya se prakaTa hai"ahiMsA bhUtAnAM jagati viditaM brahma paramaM / svayambhUstotra aura isalie jo paramabrahma kI prArAdhanA karanA cAhatA hai use ahiMsA kI upAsanA karanI cAhie -rAgadveSa kI nivati, dayA, paropakAra athavA loka sevA ke karmoM meM laganA cAhie / manuSyoM meM jabataka hisakavRtti banI rahatI hai tabataka pAramA gaNoM kA ghAta hone ke sAtha-sAtha 'pApAH sarvatra baMkitA ko noti ke anusAra usameM bhaya kA yA pratihiMsA kI AzaMkA sadabhAva' banA rahatA hai| jahAM bhaya kA sadbhAva vahAM vAratva nahIM-samyaktva nahIM mora jahA bIratva nahIM aura vahAM-samyaktva nahIM vahAM pAramoddhAra kA nAma nahIM athavA yA kahiye ki bhaya meM saMkoca hotA hai aura saMkoca vikAsa ko rokane vAlA hai| isa lie grAmozAra athavA Atma vikAsa ke lie ahiMsA ko bahuta bar3I jarUrata hai aura vaha vIratA kA cinha hai-kAyaratA kA 'nahIM / kAyaratA kA AdhAra prAyaH bhaya hotA hai, isalie kAyara manuSya ahisA dharma kA pAtra nahIM-usameM ahiMsA Thahara nahIM sktii| vaha vIroM ke hI yogya hai aura isIlie mahAvIra ke dharma meM usako pradhAna sthAna prApta hai| jo loga ahiMsA para kAyaratA kA kalaMka lagAte haiM unhoMne vAstava meM ahiMsA ke rahasya ko samajhA ho nhiiN| ve apanI nirbalatA aura prAtma vismati ke kAraNa kaSAyoM se abhibhUta hae kAyaratA ko vIratA aura prAtmA ke krodhAdika sapa patana ko hI usakA utthAna samajha ba se logoM kI sthiti, niHsandeha bar3I hI karuNAjanaka hai| sarvodaya tIrtha svAmI samantabhadra ne bhagavAna mahAvIra aura unake zAsana ke sambandha meM aura bhI kitane hI bahumUlya vAkya kahe haiM jinameM se eka sundara vAkya maiM yahAM para aura udadhata kara denA cAhatA hUM aura vaha isa prakAra hai: sarvAntavattadguNamukhyakalpaM, sarvAntazUnya cariyo'napekSam / sarvApadAmantakara niranta, sarvodayaM tIrthamidaM tavaiva / / 6 / / yuktyanuzAsana isase bhagavAna mahAvIra ke zAsana athavA unake paramAgamalakSaNa rUpa vAkya kA svarUpa batalAte hae jo use hI sampUrNa mApadAmoM kA anta karane vAlA aura saboM ke abhyudaya kA kAraNa tathA purNa abhyudaya kA vikAsa kA hetu aisA sarvodaya tIrtha batalAyA hai vaha bilkula ThIka hai| mahAbora bhagavAna kA zAsana anekAnta ke prabhAva se sakala durnayoM tathA mithyA darzanoM kA anta (nirasana) karane vAlA hai aura ye durnaya tathA mithyAdarzana hI sasAra meM aneka zArIrika tathA mAnasika duHkha rUpa prApadAmoM ke kAraNa hote haiN| isalie jo loga bhagavAna mahAvIra ke zAsana kA-unake dharma kA-yAzraya lete haiM--use pUrNatayA apanAte haiMunake midhyAdarzanAdika dura hokara samasta duHkha miTa jAte haiN| aura ve isa dharma ke prasAda se apanA pUrNa abhyudaya siddha kara sakate haiN| mahAvIra kI ora se isa dharma kA dvAra saba ke lie khulA huyA hai| jaisA ki jaina granthoM ke nimna vAkyo se dhvanita hai : (1) dIkSAyogyAstrayoM varNAzcaturthazca vidhAcitaH / manovAkkAya dharmAya matAH savapi janvayaH / / uccAvacajanaprAyaH samayo'yaM jinezinAM / nakasminpuruSa tiSThadekastambha icAlayaH / / yazastilake, somadevaH (2) prAcArAnavadyatvaM zucirupaskAra zarIrazuddhizca karoti zUdrAnapi devadvijAtitapasviparikarmasu yogyAn |-niitibaakyaamRte, somadevaH ? (3) zUdro'pyupaskarAcAravapuH zuddhyA'stu taadRshH| jAtyA hIno'pi kAlAdilabdhau hAtmAsti dharmabhAk / / 2-22 // - sAgAradharmAmRte, pAzAghara: 501
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ ina saba bAkyoM kA prAzaya kramazaH isa prakAra hai (1) brAhmaNa, kSatriya, baMzya ye tInoM varNa (Ama taura para) muni dIkSA ke yogya haiM aura cauthA zUdra varNa vidhi ke dvArA dIkSA ke yogya hai (vAstava meM) mana vacana kAya se kiye jAne vAle dharma kA anuSThAna karane ke lie sabhI adhikArI hote haiM / jinendra kA yaha dharma prAyaH UMca aura nIca donoM hI prakAra ke manuSyoM ke Azrita hai, eka stambha ke aAdhAra para jaise makAna nahIM ThaharatA usI prakAra UMca nIca meM se kisI eka hI prakAra ke manuSya samUha ke AdhAra para dharma ThaharA humA nahIM hai| yazastilaka (B) mA mAMgAdika ke tyAga rUpa prAcAra kI nirdoSatA, gRha-pAtrAdika kI pavitratA aura nitya snAnAdi ke dvArA zarIra zuddhi ye tInoM pravRttiyAM (vividhiyA~) zUdroM ko bhI deva, dvijAti aura tapasviyoM ke parikarmoM ke yogya banA detI hai| -nItivAkyAmRta (3) prAsana aura bartana prAdi upakaraNa jisake zuddha ho, madya-mAMsAdi ke tyAga se jisakA prAcAraNa pavitra ho aura nitya snAnAdi ke dvArA jisakA zarIra zuddha rahatA ho, aisA zUdra bhI prAhmaNAdika varNo ka sadaza dharma kA pAlana karane ke yogya haiM, kyoMki jAti se hIna pAtmA bhI kAlAdika labdhi ko pAkara jaina dharma kA adhikArI hotA hai| -sAgAradharmAmRta nIca se nIca kahA jAne vAlA manuSya bhI isa dharma ko dhAraNa karake isI loka meM prati ucca bana sakatA hai| isakI daNTi meM koI jAti gahita nahIM-tiraskAra kiye jAne ke yogya nahIM sarvatra guNoM ko pUjyatA hai, ve ho kalyANakArI haiM, aura isI se isa dharma meM eka cANDAla ko bhI vrata se yukta hone para brAhmaNa tathA samyagdarzana se yukta hone para deva mAnA gayA hai| yaha dharma ina brAhmaNAdika jAti bhedoM ko tathA dUsare cANDAlAdi vizeSoM ko bAstavika hI nahIM mAnatA kintu vaddhi athavA prAdhAra para kalpita evaM parivartanazIla jAnatA hai aura yaha svIkAra karatA hai ki apane yogya mugoM ko utpatti para jAti utpanna hotI hai aura usake nAza para naSTa ho jAtI hai / ina jAtiyoM pAkRti Adi ke bheda ko lie hue koI zAzvata lakSaNa bhI go-azvAdi jAtiyoM kI taraha manuSya zarIra meM nahIM pAyA jAtA, pratyuta isake zudrAdi ke yoga se brAhmaNI prAdi meM garbhAdhAna kI pravatti dekhI jAtI hai, jo vAstavika jAti bheda ke viruddha hai| isI taraha jAraja kA bhI koI cihna zarIra meM dikhAI nahIM detA. jisase usakI koI jUdI jAti kalpita kI jAya, aura na mahaja vyabhicAra jAta hone kI vajaha se ho koI manaSya nIca kahA jA sakatA hai. nIcatA kA kAraNa isa dharma meM 'anArya prAcaraNa' athavA 'mlecchAcAra' mAnA gayA hai| vastutaH saba manaSyoM kI ekahI manaSya jAti isa dharma ko abhISTa hai, jo manuSya jAti nAmaka nAma karma ke udaya se hotI hai. aura isa daSTi se saba manaSya samAna hai mApasa meM bhAI-bhAI haiM aura unheM isa dharma ke dvArA apane vikAsa kA pUrA-pUrA adhikAra prApta hai| isake sivAya, kisI ke kUla meM kabhI koI doSa lagA gayA to usako zuddhi ko, aura mlecchoM taka ko kulazuddhi karake unheM apane meM milA lene tathA muni dIkSA Adi ke dvArA Upara uThAne ko spaSTa AjJAeM bho ima zAsana ma pAI jAtI haiM aura isalie yaha zAsana sacamuca hI "sarvodaya tAtha ke pada ko prApta hai--isa pada ke yogya isameM sArI hI yogyatAyeM mojada hara koI bhavya jIva isakI samyaka mAzraya lekara saMsAra samudra se pAra utara sakatA hai / parata yaha samAja kA aura deza kA durbhAgya hai jo Aja hamane-jinake hAthoM devayoga se yaha tortha par3A hai isa mahAna tItha kI mahimA tathA upayogitA ko bhulA diyA hai, ise apanA gharelU , kSudra yA asadiya tIrtha kA-sA rUpa dekara isaka cAro tarapha UMcI-UMcI dAvAra khar3I kara dA hai aura isake phATaka meM tAlA DAla diyA hai| hama loga khuda ho isase ThIka lAbha uThAte haiM aura na dusaroM kA lAbha uThAne dete hai-mahaja apane thor3e se vinoda athavA krIDA ke sthala rUpa meM hI gale ise rakha choDA hai aura usI kA yaha pariNAma hai ki jisa rUpa meM hI hamane ise rakha chor3A hai aura usI kA yaha pariNAma hai ki jisa sarvodaya sIrtha para dina rAta upAsakoM kI bhIr3a aura yAtriyoM kA melA sA lagA rahanA cAhie thA vahA~ Aja sannATA sA chAyA hamA hai, jainiyoM ko saMkhyA bhI aMguliyoM para ginane lAyaka raha gaI hai aura jo jainI kahe jAte haiN| unameM bhI jainatva kA prAyaHkoI spaSTa lakSaNa dikhalAI nahIM par3atA-kahIM bhI dayA, dama, tyAga aura samAdhi kI tatparatA najara nahIM pAtIlogoM ko mahAvIra ke sandeza kI hI khabara nahIM, aura isI se saMsAra meM sarvatra duHkha hI duHkha phailA huprA hai| aisI hAlata meM aba khAsa jarUrata hai ki isa tIrtha kA uddhAra kiyA jAya, isakI saba rukAvaToM ko dUra kara diyA hai jo bAjA hai| ko bhunA 582
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAya, isa para khule prakAza tathA khulI havA kI vyavasthA kI jAya, isakA phATaka saboM ke lie hara vaksa khulA rahe, satroM ke lie isa tIrtha taka pahuMcane kA mArga sugama kiyA jAya, isake taToM tathA ghAToM kI marammata karAI jAya, banda rahane tathA arse taka yatheSTa vyavahAra meM na Ane ke kAraNa tIrtha jala para jo kucha kAI jama gaI hai athavA usameM kahIM-kahIM zaMvAla utpanna ho gayA hai use nikAlakara dUra kiyA jAya aura sarvasAdhAraNa ko isa tIrtha ke mahAtmya kA pUrA-pUrA paricaya karAyA jAya / aisA hone para athavA isa rUpa meM isa tIrtha kA uddhAra kiye jAne para Apa dekheMge ki deza dezAntara ke kitane bezumAra yAtriyoM kI isa para bhIr3a rahatI hai, kitane bidvAna isa para mugdha hote haiM, kitane asaMkhya prANI isakA prAdhya pAkara aura isameM avamAhana karake apane duHkha santApoM se chuTakArA pAte haiM aura saMsAra meM kaisI sukha zAnti kI lahara vyApta hotI hai| svAmo samantabhadra ne apane samaya meM, jise Aja 1700 varSa se bhI Upara ho gaye haiM aisA hI kiyA hai, aura isI se kAnaDI bhASA ke eka prAcIna zilAlekha meM yaha ullekha kiyA hai ki svAmI samantabhadra bhagavAna mahAvIra ke tIrtha kI hajAra gunI vRddhi karate hue udaya ko prApta hue-arthAt unhoMne usake prabhAva ko sAre deza-dezAntaroM meM vyApta kara diyA thaa| Aja bhI vaisA ho honA caahie| yahI bhagavAna mahAvIra kI saccI upAsanA, sascI bhakti aura unakI saccI jayantI manAnA hogaa| mahAvIra ke isa anekAnta zAsana rUpa tIrtha meM yaha khUbI khuda mojUda hai ki isase matabheda athavA yatheSTa dveSa rakhane vAlA manuSya bhI yadi samadRSTi (madhyasthavRtti) huaA upapatti cakSu se (mAtparya ke tyAgapUrvaka yuktisaMgata samAdhAna ko dRSTi se) imakA avalokana aura parIkSaNa karatA hai to avazya hI usakA mAna yuga khaNDita ho jAtA hai - sarvathA ekAnta rUpa mithyAmata kA Agraha chUTa jAtA hai-pIra vaha abhadra athavA mithyAdRSTi hotA huA bhI saba aora se bhadra rUpa evaM samyagdaSTi bana jAtA hai / athavA yoM kahiye ki 'bhagavAna mahAvIra ke zAsana tIrtha kA upAzaka aura anuyAyI ho jAtA hai| isI bAta ko svAmI samantabhadra ne apane nimna vAkya dvArA vyakta kiyA hai kAmaM dviSannapyupapaticakSuH samIkSatAM te samaSTiriSTam / svayi dhruvaM khaNDitamAnago bhavatyabhadro'pi samantabhadraH / / -yuktyanuzAsana ata: isa tIrtha ke pracAra viSaya meM jarA bhI saMkoca kI jarUrata nahIM hai, pUrNa udAratA ke sAtha isakA uparyakta rIti se yogya pracArakoM ke dvArA khulA pracAra honA cAhie aura saboM ko isa tIrtha kI parIkSA kA tathA isake guNoM ko mAlama karake isase yatheSTha lAbha uThAne kA pUrA avasara diyA jAnA caahie| yogya pracArakoM kA yaha kAma hai ki ve jaise-taise janatA meM madhyasthabhAva ko jAgrata kareM, IrSA dveSAdi rUpa matsara bhAva ko haTAye, hRdayoM ko suphiyoM se saMskArita kara udAra banAyeM, unameM satya kI jijJAsA utpanna kareM aura usa satya kA darzana prApti ke lie logoM kI samAdhAna dRSTi ko kholeN| mahAvIra-sandeza hamArA isa vakta yaha khAsa kartavya hai ki hama bhagavAn mahAvIra ke sadeza ko-unake zikSA samaha ko-mAla kara, usa para khuda amala kareM aura dUsaroM se amala karAne ke lie usakA ghara-ghara meM pracAra kreN| bahuta se jaina zAstroM kA adhyayana, manana aura manthana karane para mujhe bhagavAna mahAvIra kA jo sandeza mAlUma huA hai use maiMne eka choTI-sI kavitA meM nibaddha kara diyA hai| yahA~ para usakA de diyA jAnA bhI kucha anucita na hogaa| usase thor3e meM hI-sUtrarUpa se-mahAbora bhagavAna kI bahuta-sI zikSAmoM kA anubhava ho sakegA aura una para cala kara unheM apane jIvana meM utAra kara hama apanA tathA dUsaroM kA bahuta kucha hita meM sAdhana kara sakage / vaha sandeza isa prakAra haiM: yahI hai mahAvIra- sandeza vipulAcala para diyA gayA jo pramukha dharma upadeza / saba jIvoM ko tuma apanAo, hara unake dukha-kleza |yhii0|| asadabhAva rakkho na kisI se, ho ari kyoM na vizeSa / / 1 / / varI kA uddhAra zreSTha hai, kIje svidhi-vishess| baira chuTe, upaje mati jimase, vahI yatna yatneza / / 2 / / 583
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghRNA pApa se ho, vApI se nahIM kabhI lava-leza / bhUla subhA kara prema mArga se karo use puNyeza || 3 || ekAnta kadAgraha durguNa bano udAra vizeSa raha prasannacita sadA karo tuma manana tatma upadeza || jIto rAga dveSa bhaya indriya moha kaSAya prazeSa 1 dharo dhairya samacita raho, aura sukha dukha meM savizepa ||5|| ahaMkAra makAra tajo jo avanatikAra vizeSa | upa saMyama meM rata ho, tyAgo tuSyA bhAva vora upAsaka bano satya ke taja mithyA vipadAoM ne mata ghabarAo gharo na saMjJAnI saMdRSTi bano, zrotajo bhAva sadAcAra pAlo dRr3ha hokara rahe pramAda sAdA rahana sahana bhojana ho, sAdA bhUSA veSa / vizva prema jAgrata kara ura meM, karo karma niHzeSa || 6 || zeSa // 6 // miniveza | kopAve ||7|| saMkleza | na leza ||8|| ho sabakA kalyANa, bhAvanA aisI rahe hameza / dayA loka sevA rata citta ho, aura na kucha pradeza || 10|| isa para calane se hogA, vikasita svAtma pradeza | Atma jyoti jagegI aise, Ajakala jo gaura nirvANa saMvat pracalita hai saMvat kA eka sAdhAra "jilokasAra" kI nimna gAthA hai, jaise udita nideza || 11| vahIM hai mahAvIra saradeza, vipulA0 mahAvIra kA samaya aba dekhanA yaha hai ki bhagavAna mahAvIra ko avatAra lie Thoka kitane varSa hue haiN| mahAvIra ko dhAyu kucha kama 72 varSa kI - 71 varSa 7 mAsa, 18 dina kI thii| yadi mahAvIra kA nirvANa samaya ThIka mAlUma ho to unake zravatAra samaya ko zrathavA jayaMtI ke avasaroM para unakI varSagAMTha saMkhyA ko sUcita karane meM kucha dera na lge| parantu nirvANa samaya se vivAdagrasta cala rahA hai-pracalita vIra nirvANa saMvat para Apatti kI jAtI hai-kitane hI dezI videzI vidvAnoM kA usake viSaya meM matabheda hai, aura usakA kAraNa sAhitya ko kucha purAnI gar3abar3a, zrarthaM samajhane kI galatI athavA kAla gaNanA kI bhUla jAna par3atI hai| yadi isa gar3abar3a, galato athavA bhUla kA Thoka patA cala jAya to samaya kA nirNaya sahaja meM hI ho sakatA hai aura usase bahuta kAma nikala sakatA hai, kyoMki mahAvora ke samaya kA prazna jaina itihAsa ke lie hI nahIM kintu bhArata ke itihAsa ke lie bhI eka bar3e hI mahatva kA prazna hai| isa se aneka vidvAnoM ne usako hala karane ke lie bahuta parizrama kiyA hai aura usase kitanI hI naI-naI bAteM prakAza meM AI haiN| parantu phira bhI, isa viSaya meM, unheM jaisI cAhie vaisI saphalatA nahIM milI - balki kucha naI ulajhaneM bhI paidA ho gaI haiM aura isalie yaha prazna abhI taka barAbara vicAra ke lie yatA hI jAtA hai| merI icchA thI ki maiM isa viSaya meM kucha baharA utara kara pUrA taphasIla ke sAtha eka vistRta lekha li parantu samayako kamI yAdi ke kAraNa yA na karake, saMkSepa meM hI apanI khoja kA eka sAra bhAga pAThakoM ke sAmane rakhatA AdhA hai ki sahRdaya pAThaka isa para se hI usa gar3abar3a, galatI athavA bhUla ko mAna karake, samaya kA ThIka nirNaya karane meM samartha ho skeNge| aura kArtika zukla pratipadA se prArambha hotA hai vaha 2460 hai| isa jo bhI nemicandra siddhAntacakravartI kA banAyA huA hai bhng-
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ paNachassayavassaM paNamAsajUdaM gamiya vIraNibhya ido| sagarAjo to kakako caduNavatiyamayisagamAsa / / 850 / / isa meM batalAyA gayA hai ki mahAbIra ke nirvANa se 605 varSa 5 mahIne bAda zaka rAjA huA aura zaka rAjA se 394 varSa 17 mahIne bAda kalkI rAjA huyaa| zaka rAjA ke isa samaya kA samarthana harivazapurANa nAma ke eka dUsare prAcIna grantha se bhI hotA hai jo triloka sAra se prAya: do sau varSa pahale kA banA huA hai aura jise zrI jina senAcArya ne zaka saM0705 meM banAkara samApta kiyA hai| yathA :-. varSANAM SaTzatIM tyaktvA pacAnA mAsapaMcakam / mukti gate mahAvIre zakarAjastato'bhavat / / 60-546 // itanA hI nahIM, balki aura bhI prAcIna graMthoM meM isa samaya kArallekha pAyA jAtA hai, jisakA eka udAharaNa "tiloyapaNNanI" (trilokaprajJapti) kA nimna vAkya hai .. jivANe vIrajiNe chanvAsasadesu paMcavArisesu / paNamAsesu gaDhesu saMjado sagaNiyo avA / / zaka kA yaha samaya hI zaka saMvata kI pravRddhi kA kAla hai, aura isakA samarthana eka purAtana zloka se bhI hotA hai, jise svetAmbarAcArya zrI mestuga ne apanI vicAra zreNI meM gimna prakAra se uddhRta kiyA hai : zrIvIraniva teSaH SaDabhiH paMcottaraH shtH| zAkasaMvatsarasyaiSA pravRttibharate 'bhavat / isameM, rathUla rUpa se varSoM kI hI gaNanA karate hue, sApha likhA hai ki mahAvIra ke nirvANa se 805 varSa bAda isa bhAratavarSa meM zakasaMvatsara kI pravRtti huii| zrI vIrasenAcArya praNIta bhabala nAma ke siddhAnta bhAdhya se-jise isa sambandha meM dhavala siddhAnta nAma se bhI ullikhita vayA gayA hai-isa viSaya kA aura bhI jyAdA samarthana hotA hai, kyoMki isa grantha meM mahAvIra ke nirvANa ke bAda kevaliyoM tathA zratadhara prAcAryoM kI paramparA kA ullekha karate hue aura usakA kAla pariNAma 683 varSa batalAte hue yaha spaSTa rUpa se nirdiSTa kiyA hai ki isa 683 varSa ke kAla meM se 77 varSa 7 mahIne ghaTA dene para jo 604 barSa 5 mahIne kA kAla avaziSTa rahatA hai vahI mahAvIra ke nirvANa divasa se zaka kAla kI Adi zaka saMvata kI pravRtti taka kA madhyavartI kAla hai, arthAt mahAvIra ke nirvANa divasa se 605 varSa 5 mahIne ke bAda zakasaMvat kA prArambha huA hai| sAtha hI isa mAnyatA ke lie kAraNa nirdeza karate hue, eka prAcIna gAthA ke AdhAra para yaha bhI pratimAdana kiyA hai ki isa 605 varSa 5 mahIne ke kAla meM zaka kAla ko-zaka savata kI varSAdi sasyA ko jor3a dene se mahAvIra kA nirvANakAla-nirvANa saMvat kA Thoka pariNAma yA jAtA hai / aura isa taraha vIra nirvANa saMvat mAlUma karane kI spaSTa vidhi bhI sUcita kI hai| dhavala ke vAkya isa prakAra hai :-- savvakAlasamAso teyAsIdipichassadameto (638) puNo ettha sattamAsAhiyasattahattarivAsesu (77.7) abaNIdesu paMcamAsAhiya paMcattara chassadavAsANi (605-5) havaMti, esocIrajiNidaNibvANagadadivasAdo jAva saMgakAlasya prAdi hodi tAbadiya kAlo (kudo) emmi kAle sagaNaridakAlasya pakkhite vddhddhmaannjinnnnindkaalaagmnnaado| butaMcapaMca ya mAsA paMca ya vAsA chacce va hoti vAsasayA / sagakAleNa ya sahiyA thAveyanyo tado raasii||" - dekho, pArA jana siddhAntabhavana ko prati, patra 537 / ina saba pramANoM se isa viSaya meM koI sandeha nahIM rahatA ki zaka savat ke prArambha hone se 605 varSa 5 mahIne pahale mahAvIra kA nirvANa huaA hai| zaka saMvata ke isa pUrvavartI samaya ko vartamAna zaka samvat 1855 meM jor3a dene se 2460 kI upalabdhi hotI hai aura yahI isa vakta pracalita vIra nirvANa sambat kI varSa saMkhyA hai| zaka sambata aura vikrama samvat meM 135 varSa kA prasiddha antara 585
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai / yaha 135 varSa kA antara yadi ukta 605 varSa se ghaTA diyA jAya to avaziSTa 470 varSa kA kAla rahatA hai, aura yahI sthUla rUpa se vIra' nirvANa ke bAda vikrama samvat kI pravRtti kA kAla hai, jisakA zuddha athavA pUrNa rUpa 470 varSa 5 mahAne haiM aura jo IsvI san se prAyaH 528 varSa pahale bora nirvANa kA honA batalAtA hai| aura jisa digambara aura zvetAmbara donoM ho sampradAya mAnate haiN| aba maiM itanA pIra batalA denA cAhatA hUM ki trilokasAra ko ukta gAthA meM zakarAjA ke samaya kA * vIra nirvANa se 605 varSa 5 mahIne pahale kA jo ullekha hai usameM usakA rAjyakAla bhI zAmila hai, kyoMki eka to yahA~ sagarAjI pada ke bAda to zabda kA prayoga kiyA gayA hai jo tataH (tatpazcAta) kA vAcaka hai aura usasaM yaha spaSTa dhvani nikalato hai ki zakarAjA kI sattA na rahane para athavA usako mRtyu sa 364 varSa 7 mahIne bAda kalkI rAjA huaa| dUsare, isa gAthA meM kalkA kA jA samaya vIranirbANa se eka hajAra varSa taka (605 varSa 5 mAsa-!-364 varSa 7 mAsa) batalAyA gayA hai usameM niyamAnusAra kalko kA rAjya kAla bhI A jAtA hai, jo eka hajAra varSa ke bhItara sImita rahatA hai aura tabhI hara hajAra varSa pIche eka kalko ke hone kA vaha niyama bana sakatA hai jo trilAkasArAdi granthoM ke nimna vAkyoM meM pAyA jAtA hai ...... idi paDisahassavassa vIse karakoNadikkame carimo / jalamaMthaNo bhavissadi kavako sammamgamatthaNayo / / 857 / triloksaar| mukti gate mahAbore prativarSa sahastrakam / ekako jAyate kalko jinadharma virodhakaH // harivaMzapurANa evaM bassasamharo puha kakko havei ikkekko / --trilokaprajJapti - isake sivAya, haribaMzapurANa tathA trilAprApti meM mahAvAra ke pazcAt eka hajAra varSa ke bhItara hone vAle rAjyoM ke samaya ko jA gaNanA kI gaI hai usameM sApha taura para ka.ka rAke216 zArila kiye gaye haiM aisA hAlata meM yaha spaSTa hai ki trilokasAra kaH ukta gAyA meM zApAra kakaH kA jA samaya diyA hai vaha alaga-alaga unake rAjya kAla kA samApti kA sUcaka hai| pora isalie yaha nahIM kahA jA sakatA ki zaka rAjA kA rAjya kAla vIra nirvANa se 605 varSa 5 mahAne vAda prArambha hayA aura usako usake katipaya vatmika sthitikAla kI samApti ke bAda 364 varSa 7 mahIne aura bItane para kalki rAjyArambha hunaa| aisA kahane para kalki kA astitva samaya bAra nirvANa se eka hajAra varSa ke bhItara na rahakara 1100 varSa ke karIba ho jAtA hai aura usase eka hajAra kI niyata saMkhyA meM tayA dUsare prAcIna granthoM ke kathana meM bhI bAdhA AtI hai aura eka prakAra se sArI hI kAla gaNanA bigar3a jAto hai / isI taraha yaha bhI spaSTa hai ki harivaMzapurANa aura trilokaprajJapti se ukta zaka kAla sUcaka padyoM meM jo kramazaH abhavat yora saMjAdo (sajAtaH) padoM kA prayoga kiyA jAtA hai unakAzakarAjA huA-artha zakarAjA ke astitva kAla kA samApti kA sUcaka hai, prArambhasUcaka athavA zakarAjA ko zarorotpatti yA usake janma kA sucaka nahIM mora trilAkasAra ko gAthA meM inhoM jasA koI kriyApada adhyAhuta hai| yahAM para eka udAharaNa dvArA maiM isa viSaya ko mora bhAsaSTa kara denA cAhatA hU~ 1 kahA jAtA hai aura grAma taura para likhane meM bhI AtA hai ki bhagavAn pArzvanAtha se bhagavAn mahAbora DhAI sI (250) varSa ke bAda hue / parantu isa DhAI sau varSa bAda hone kA kyA artha? kyA pArzvanAtha ke janma se mahAvIra kA janma DhAI sau varSa bAda humA? yA pAzvanAtha ke nirvANa se mahAbIra kA janma DhAI sau varSa bAda utpanna humA? tIno meM se eka bhI bAta satya nahIM hai / taba satya kyA hai ? isakA uttara zrI guNabhadrAcArya ke nimna vAkya meM milatA hai : pAzveza-tIrtha-santo paMcAzadadvizatAbda ke| tadabhyantaravAyumahAvIro'tra jAtavAn // 276 / / - mahApurANa, 74vAM parva isameM batalAyA gayA hai ki zropArzvanAtha tIrthakara se DhAI sau varSa ke bAda, iso samaya ke bhItara apanI Ayu ko lie hae, mahAvIra bhagavAna hue, arthAt pAzvanAtha ke nirmANa se mahAvAra kA nirvANa DhAI sau varSa ke bAda humaa| isa vAkya meM tadbhyantarabAyuH (iso samaya ke bhItara apanA mAyu ko lie hue) yaha pada mahAvIra kA vizeSaNa hai| isa vizeSaNa pada ke
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikAla dene se isa vAkya kI jaisI sthiti rahatI hai aura jisa sthiti meM prAma taura para mahAvIra ke samaya kA ullekha kiyA jAtA hai ThIka vahI sthiti trilokasAra kI ukta gAthA tathA harivaMzapurANAdika ke una zakakAlasUcaka padyoM kI hai| unameM zaka rAjA ke vizeSaNa rUpa me tadabhyantaravAyu isa prAzaya kA pada adhyAhRta hai, jisake ayaM kA spaSTIkaraNa karate hue Upara se lagAnA cAhie / bahuta sA kAla gaNanA kA yaha vizeSaNa pada adhyAhana rUpa meM hI prANa jAna par3atA hai| aura isalie jahAM koI bAta spaSTatayA athavA prakaraNa se isake viruddha na ho vahAM aise avasaroM para isa pada kA prAzaya jarUra liyA jAnA caahie| jaba yaha spaSTa ho jAtA hai ki vIra nirvANa se 605 varSa 5 mahIne para zaka rAjA ke rAjya kAla kI samApti huI aura yaha kAla hI zaka samvat kI pravRtti kA kAla hai jaisA ki Upara jAhira kiyA jA cukA hai taba yaha svataH mAnanA par3atA hai ki vikrama rAjA kA rAjyakAla bhI vIra nirvANa se 470 varSa 5 mahIne ke anantara samApta ho gayA thA aura yahI vikrama sambat kI pravRtti kA kAla hai-tabhI donoM samvatoM meM 135 varSa kA prasiddha antara banatA hai aura isalie vikrama samvat ko bhI vikrama ke janma yA rAjyArohaNa kA sambat na kahakara, vIra nirvANa yA buddha nirvANa saMvatAdika kI taraha, usakI smRti yA yAdagAra meM kAyama kiyA huA mRtyu saMvata kahanA cAhie / vikrama samvat vikrama kI mRtyu kA saMvat hai, yaha bAta kucha dUsare prAcIna pramANoM se bhI jAnI jAtI hai, jisakA eka namanA thI amitagati prAcArya kA yaha vAkya hai-- samArUDha pUtatridazavasati vikramanRpe / sahastre varSANAM prabhavati hi paMcAzadadhike / samApta paMcabhyAmayati dhariNI munjanapato site pakSe pauSe budhahitamidaM zAstramanadhama / isameM subhASitaratnasaMdoha nAmaka gratha ko samApta karate hae, spaSTa likhA hai ki vikrama rAjA ke svargArohaNa ke bAda jaba 1050 bAM varSa saMvata bIta rahA thA aura rAjA maja pRthvI kA pAlana kara rahA thA usa samaya pauSa zuklA paMcamI ke dina yaha pavitra tathA hitakArI zAstra samApta kiyA gayA hai| inhIM amitagati prAcArya ne apane dUsare graMtha dharmaparIkSA kI samApti kA samaya isa prakAra diyA hai : saMvatsarANAM vigate sahastra sasaptatI vikramapAthivasya / idaM niSidhyAnyamata samAptaM jainendradharmAmRtayuktizAstram // isa padya meM, yadyapi, vikrama saMvat 1070 ke vigata hone para pratha kI samApti kA ullekha hai aura use svargArohaNa athavA mRtyu kA saMvat aisA kucha nahIM diyA, phira bhI isa padya ko pahale padya ko rozanI meM par3hane se isa viSaya meM koI sandeha nahIM rahatA ki amitagati AcArya ne pracalita vikrama saMvata kA hI apane granthoM meM prayoga vi.yA hai aura vaha usa vata vikrama kI mRtyu kA saMvat mAnA jAtA thaa| saMvata ke sAtha meM vikrama kI matyu kA ullekha kiyA jAnA athavA na kiyA jAnA eka hI bAta thI-usase koI bheda nahIM par3atA thA.- isIlie isa padya meM usakA ullekha nahIM kiyA gyaa| pahala padya meM muja ke rAjya kAla kA ullekha isa viSasa kA aura bhI khAsa taura se samarthaka haiM, kyoMki itihAsa se pracalita vi0 savat 1050 ke samaya janma saMvat 1130 athavA rAjyasaMvat 1112 kA pracalita honA ThaharatA hai aura usa ukta mUja ke uttarAdhikArI rAjA bhoja kA bhI vi0 saM0 1112 se pUrva hI dehAvasAna honA pAyA jAtA hai| amitagati prAcArya ke samaya meM, jise prAja sAr3he nau sI varSa ke karIba ho gaye haiM, vikrama saMvat vikrama kI mRtyu kA saMvat mAnA jAtA thA yaha bAta unase kucha samaya ke pahale ke bane hae devasenAcArya ke granthoM se bhI pramANita hotI hai| devasenAcArya ne apanA darzanasAra gratha vidhAmasaMvat 60 se banAkara samApta kiyA hai / isameM kitane hI sthAnoM para vikramasaMvat kA ullekha karate hue use vikrama kI mRtyu kA saMvat sUcita kiyA hai, jaisA ki isakI nimna gAthAoM se prakaTa hai : chattIse barisasaye vikkamarAyassa maraNapattassa / soraThe valahIe uppaNNo sebaDo sNgho||11|| paMcasae chabbIse vikkamarAyassa maraNapattassa / dakSiNamaharAjAdo dAviDasaMgho mhaamoho||28|| 587
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ sattasae tevaNNe vikkamarAyassa maraNapattassa / NaMdiyar3e baragAme kaTTho saMgho muNeyanbo / / 3 / / vikrama saMvata ke ullekha ko lie hae jitane grantha abhI taka upalabdha huye haiM unameM, jahAM taka mujhe mAlUma hai, sabase prAcIna grantha yahI hai| isase pahale dhanapAla kA pAinalaccho nAmamAlA (vi0 sa01016) aura usase bhI pahale amitagati kA subhASitaratnasaMdoha grantha purAtatvajJoM dvArA prAcIna mAnA jAtA thaa| hAM zilAlekhoM meM eka zilAlekha isase bhI pahale vikrama saMvat ke ullekha ko lie hae hai aura vaha cAhamAna caNDa mahAsena kA zilA negna hai, jo dhaulapura se milA hai aura jisameM usake likhe jAne kA saMvat 198 diyA hai. jasA ki usake nimna gaMza roekATa hai:-.. vasu nava apThI varSAgatasya kAlasya vikramAsyasya / yaha aMza bikrama saMvat ko vikrama ko mRtyu kA saMvat batalAne meM koI bAdhaka nahIM hai aura na pAialacchI nAma mAlA kA vikam kAlassa gae auNanI (paNavo) sunare sahassammi yaza hA isameM koI bAdhaka pratIta hotA hai balki ye donoM hI aMza eka prakAra me sAdhaka jAna par3hate haiM, kyoMki inameM jisa vikrama vAla ne bItane kI bAta kahI gaI hai aura usake bAda ke bIte hue boM ko gaNanA kA gaI hai vaha vikrama kA astitvakAla-usako mRtyu paryanta kA samaya hI jAna par3atA hai| usI kI mRtyu ke bAda botanA prArambha humA hai| isake sivAya, darzanasAra maiM eka yaha bhI ullekha milatA hai ki usakA gAthAya pUrvAcAryoM kA racI huI haiM pAra unheM ekatra satraya karake hI yaha grantha banAyA gayA / / yathA : puvAyariyakayAI gAhAi saMciUNa eyastha / siridevaseNagaNiNA dhArAe saMbasaleNa // 46 / / raiyo dasaNasAro hAro bhavvANa Navasae nnve| siripArANAhagehe subisuddhe mAhasuddhadasamoe / / 5 / / isase ukta mAthAyI ke aura bhI adhika prAcIna hone ko saMbhAvanA hai aura unakI prAcInatA se vikrama savata ko vitrama kI mRtyu kA saMvat mAnane kA bAta aura bhI jyAdA prAcAna ho jAtA hai| vikrama saMvat kA yaha mAnyatA amitagati ke bAda bhI asaM taka calo gaI mAlUma hotA hai| isI se 15 va 16 vIM zatAbdI tathA usake karIba ke bane hue granthoM meM bhI usakA ullekha pAyA jAtA hai, jisake dA namUne isa prakAra haiM: mate vikramabhUpAle saptaviMzatisaMyute / dazapaMcayate'ndAnAmatI te zrRNutAparam // 157 // nukAMmatamabhUdeka..................... // 158 / / -ratnanandikRta bhadrabAhu caritra sapadiza zate'bdAnAM mRte vikramarAjani / saurASTra vallabhIpuryAmabhuttatkathyate mayA // 18 // vAmadevakRta, bhAvasaMgraha isa sampUrNa vivecana para se yaha bAta bhalI prakAra spaSTa ho jAtI hai ki pracalita vikrama saMvat vikrama ko matyu kA saMvat hai,jo vIra nirvANa se 470 varSa 5 mahone ke bAda prArambha hotA hai prora isalie vora nirvANa se 470 varSa bAda vikrama rAjA kA janma hone ko jo bAta kaho jAtI hai| grora usake AdhAra para yaha bAta ho Thoka baiThatI hai ki isa vikrama se 18 varSa kI avasthA meM rAjya prApta karake uso vakta meM apanA sapata pracalita kiyA hai| aisA mAnane ke lie itihAsa meM koI bhI samartha kAraNa nahIM hai| ho sakatA hai ki yaha eka vikrama kA bAla ko dUsare vikrama ke sAtha jor3a dene kA ho natojA ho / isatre sivAya, nandisaMgha kI eka padAvalI meM-vikrama prabandha meM bhI-jo yaha vAkya diyA hai ki sattarica dusadajuto jiNakAlA vikkamo habai jammo / arthAt jina kAla se (mahAvIra ke nirmANa se) vikrama janma 470 varSa ke antara ko liye hue haiM / aura dUsarI paTTAvalo 58vaM
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM jo prAcAryoM ke samaya kI gaNanA vikrama ke rAjyArohaNa kAla se-ukta janma kAla meM 18 varSa kI vRddhi karake-kI gaI hai vaha saba ukta zaka kAla ko aura usake AdhAra para bane hue vikrama kAla ko ThIka na samajhane kA pariNAma hai, athavA yoM kahiye ki pArzvanAtha ke nirvANa se DhAI so varSa bAda mahAvIra kA janma yA kevala jJAna ko prApta honA mAna lene jaisI galatI hai| aisI hAlata meM kucha jaina, ajaina tathA pazcimIya aura pUrvIya vidvAnoM ne paTTavaliyoM ko lekara jA pracalita bora nirmANa samvata para yaha Apatti ko hai, ki usako varSa saMkhyA meM 18 varSa ko kamo hai jise pUrA kiyA jAnA cAhie, vaha mamAcona mAluma nahIM hotI, aura isalie mAnya kiye jAne ke yogya nahIM / usake anusAra vIra nirmANa se 48 varSa bAda vikrama samvata kA pracalita honA mAnane se vikrama aura zaka sambatoM ke bIca jo 135 varSa kA prasiddha antara hai vaha bhI bigar3a jAtA hai--sadoSa ThaharatA hai -athavA zaka kAla para bhI Apatti lAjimI Ato hai jo hamArA isa kAla gaNanA kA mUlAdhAra hai, jisa para koI Apatti nahIM kI gaI aura na yaha siddha kiyA gayA ki zakarAjA ne bho vora nirmANa se 205 varSa 5 mahIne ke bAda janma lekara 18 varSa kI avasthA meM rAjyAbhiSeka ke samaya apanA sambata pracalita kiyA hai| pratyuta isake, yaha bAta Upara ke pramANa se bho bhale prakAra siddha hai ki yaha samaya zaka sambata kI pravRtti kA samaya hai -cAhe vaha saMvat zakarAjA ke rAjya kAla ko samApti para pravRtta humA ho yA rAjyArambha ke samaya-zaka ke zarIra janma kA samaya nahIM hai| sAtha hI zvetAmbara bhAiyoM ne jo vora nirvANa se 470 varSa bAda vikrama kA rAjyAbhiSeka mAnA hai aura jisakI vajaha meM pracalita vora nirvANa sambata meM 18 varSa ke bar3hAne kA bhI koI jarUrata nahI rahatI use kyoM hI ka na mAna liga jAya. isakA koI samAdhAna nahIM hotaa| isake sivAya jAlaMcATiyara kI yaha Apatti barAbara bano ho rahatI hai ki vora nirvANa 470 varSa ke bAda jisa vikrama rAjA kA honA batalAyA jAtA hai unakA itihAsa meM kahIM bhI koI astitva nahIM hai parantu vikrama saMvat ko vikrama kA matyu kA samvat mAna lene para yaha Apatti kAyama nahIM rahatA, kyoMki jArla cATiyara ne vIra nirmANa se 410 vapa ke bAda vikramarAjA kA rAjyArama honA itihAsa se siddha mAnA hai| aura yaho samaya usake rAjyArambha kA mRtyu sambat mAnane se prAtA hai, kyoMki usakA rAjyakAla 30 varSa taka rahA hai| mAlama hotA hai jArla cATiyara ke sAmane vikrama samvata ke viSaya meM vikrama ko mRtyu kA samvat hAna ko kalpanA hI vikrama sambat kA pracalita honA mAna liyA hai aura isa bhUla tathA galatI ke AdhAra para hA pracalita vAra nirvANa samvat para yaha Apatti kara DAlI hai ki usameM 60 varSa bar3ha hae haiN| isalie use 60 varSa pIche haTAnA cAhie.-arthAta isa samaya jo 2460 sambat pracalita hai usameM 60 varSa ghaTAkara use 2040 banAnA cAhie / ataH prApakI yaha Apatti bho niHsAra hai aura vaha kisI taraha bhI mAnya kiye jAne ke yogya nahIM / aba maiM yaha batalA denA cAhatA hai ki jAlacATiyara ne, vikrama samvata ko vikrama kI mRtyu kA samvat na samajhate hae paura yaha jAnate hue bhI ki zvetAmbara bhAiyoM ne vIra nirvANa se 470 varSa bAda vikrama kA rAjyArambha mAnA hai, bora nirmANa se 410 varSa bAda jo vikrama kA rAjyArambha honA batalAyA hai vaha kevala unako nijI kalpanA athavA khoja hai yA koI zAstrAdhAra bhI unheM isake lie prApta hanA hai / zAstrAdhAra jarUra milA hai aura usase una zvetAzvara vidvAnoM ko galatI kA bhI patA cala sakatA hai jinhoMne jina kAla aura vikrama kAla ke 470 varSa ke antara ko gaNanA vikrama ke rAjyAbhiSeka se ko hai aura isa taraha vikrama sambat ko vikrama ke rAjyArohaNa kA samvat batalA diyA hai| isa viSaya kA khulAsA isa prakAra hai: zvetAmbarAcArya zrI merutuga ne, apanI vicArazraNo meM-jise sthavirAvalI bhI kahate haiM, jaM raNi kAlago prAdi kucha prAkRta gAthAnoM ke AdhAra para yaha pratipAdana kiyA hai ki jisa rAtri ko bhagavAna mahAvora pAvApura meM nirvANa ko prApta hue usI rAtri ko ujjayinI meM caNDapradyota kA putra pAlaka rAjA rAjyAbhiSikta hunA, isakA rAjya 60 varSa taka rahA, isake bAda kramaza: bandI kA rAjya 155 varSa, mIyoM kA 108, puSyamitra kA 30, balamitra bhAnumitra kA 60, navovAhana (naravAhana) kA 40, gardabhilla kA 13 aura zaka kA 4 varSa rAjya rhaa| isa taraha yaha kAla 470 varSa kA huA / isake bAha gardabhilla ke putra vikramAditya kA rAjya 60 varSa, dharmAditya kA 40, bhAila kA 11. nAilla kA 14 aura nAhakA 10 varSe milakara 135 varSa kA dUsarA kAla huaa| aura donoM milakara 605 varSa kA samaya mahAvIra ke nirvANa bAda huyA / isake bAda zakI kA rAjya paura zaka sambat kI pravRtti huI, aisA batalAyA hai| yahI vaha paramparA aura kAla gaNanA hai jo zvetAnbaroM meM prAyaH karake mAno jAtI hai| parantu zvetAmbara sampradAya ke bahamAnya prasiddha vidvAna zrI hemacandrAcArya ke pariziSTa parva se yaha mAlUma hotA hai ki ujjayinI ke rAjA pAlaka kA jo samaya (60 varSa) Upara diyA hai uso samaya magadha ke siMhAsana para zreNika ke putra 586
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRNika (ajAtazatra) aura kaNika ke putra udAyI kA kramazaH rAjya rahA hai| udAyI ke ni:santAna mAre jAne para usakA rAjya nanda ko milaa| isI se pariziSTa garga meM zrI badanA- mahAtIra nirvANa se 60 varSa ke bAda prathama nandarAjA kA rAjyAbhiSikta honA likhA hai / yathA : manantara brddhmaansvaaminirvaannvaasraat| gatAyAM SaSThivatsaryA meSa nando'bhavannapaH // 6-243 / / isake bAda nandoM kA varNana dekara, mauryavaMza ke prathama rAjA samrATa candragupta ke rAjyArambha kA samaya batalAte hae, zrI hemacandrAcArya ne jo mahattva kA zloka diyA hai vaha isa prakAra hai evaM ca zrImahAvIramuktevarSazate gate / paMca pacAzadadhike candragupto bhavannRpaH / / 8-36 // isa zloka para jAlaMcATiyara ne apane nirNaya kA khAsa AdhAra rakkhA hai aura DA. harmana jakobo ke kathAnusAra ise mahAvIra nirvANa ke sambandha meM adhika saMgata paramparA sUcaka batalAyA hai / sAtha hI, isakI racanA para se yaha anumAna kiyA hai ki yA to zloka kisI adhika prAcIna grantha para se jyoM kA tyoM uddhRta kiyA gayA hai athavA kisI prAcIna gAthA para se anuvAdita kiyA gayA hai| isa zloka meM batalAyA hai ki mahAvora ke nirvANa me 155 varSa bAda candragupta rAjyArUr3ha humA / aura yaha samaya itihAsa ke bahuta hI anukala jAna par3atA hai| vicAreNikI ukta kAla gaNanA meM 155 varSa kA samaya sirpha nandoM kA aura usase pahale 60 varSa kA samaya pAlaka kA diyA hai / usake anusAra candragupta kA rAjyArohaNa kAla vIra nirvANa se 215 varSa bAda hotA thA parantu yahAM 155 varSa bAda batalAyA hai, jisase 60 varSa kI kamI par3atI hai / mestuMgAcArya ne bhI isa kamI ko mahasUsa kiyA hai / parantu ve hemacandrAcArya ke isa kathana ko galata sAbita nahIM kara sakate the aura dUsare granthoM ke sAtha unheM sApha virodha najara AtA thA, isalie unhoMne taccinyam kaha kara hI isa viSaya ko chor3a diyA hai| parantu mAmalA bahuta kucha spaSTa jAna par3atA hai| hemacandra ne 60 varSa kI yaha kamI nandoM ke rAjyakAla meM kI hai unakA rAjyakAla 15 varSa kA batalAyA hai- kyoMki nandoM se pahale unake aura vIra nirvANa ke bIca meM 60 varSa kA samaya kaNika Adi rAjAoM kA unhoMne mAnA hI hai| aisA mAlama hotA hai ki pahale se bIra nirvANa ke bAda 155 varSa ke bhItara nandoM kA honA mAnA jAtA thA parantu usakA yaha abhiprAya nahIM thA ki vIra nirmANa ke ThIka bAda mandoM kA rAjya prArambha huA balki uname pahale udAyI tathA kuNika kA rAjya bhI usameM zAmila thaa| parantu ina rAjyoM kI alagaalaga varSa gaNanA sAtha meM na rahane yAdi ke kAraNa bAda ko galatI se 155 varSa kI saMkhyA akele nandarAjya ke lie rUddha ho gaI aura udhara pAlaka rAjA ke usI nirvANa rAtri ko abhipikta hone kI jo mahaja dUsare rAjya ko viziSTa ghaTanA thI usake sAtha meM rAjya kAla ke 60 varSa jUDakara vaha galatI ghara magadha kI kAla gaNanA meM zAmila ho gii| isa taraha do bhUloM ke kAraNa kAla gaNanA meM 60 varSa kI vRddhi huI aura usake phalasvarUpa vIra nirvANa se 470 varSa bAda vikrama kA rAjyAbhiSeka mAnA jAne lgaa| hemacandrAcArya ne ina bhUloM ko mAlama kiyA aura unakA ukta prakAra se do ilokoM meM hI sudhAra kara diyA hai| vairiSTara kAzI prasAda (ke0 pI0) jI jAyasavAla the jAla cATiyara ke lakha kA virodha karate hue hemacandrAcArya para jo yaha prApatti kI hai ki unhoMne mahAvIra ke nirvANa ke bAda turanta hI nandavaMza kA rAjya batalA diyA hai, aura isa kalpita AdhAra para unake kathana ko bhUlabharA tathA aprAmANika taka kaha DAlA hai use dekhakara bar3A hI prAracarya hotA hai| hameM to bariSTara sAhaba kI sApha bhUla najara AtI hai| mAlUma hotA hai ki unhoMne na to hemacandra ke pariziSTa parva ko hI dekhA hai aura na usake chaThe parva ke ukta zloka naM0 243 ke artha para hI dhyAna diyA hai, jisameM sApha taura para bIra nirvANa se 60 varSa ke bAda nanda rAjA kA honA likhA hai / prastuH candragupta ke rAjyArohaNa samaya kI 155 varSa saMkhyA meM Age ke 255 varSa joDane se 410 ho jAte haiM, aura yahI vIra nirvANa se vikrama kA rAjyArohaNa kAla hai / parantu mahAvIra kAla aura vikrama kAla meM 470 varSa kA prasiddha antara mAnA hai aura vaha tabhI bana sakatA hai jaba ki isa rAjyArohaNa kAla 410 meM rAjya kAla ke 60 varSa bhI zAmila kiye jaaveN| aisA kiyA jAne para vikrama samvata vikrama kI mRtyu kA sambata ho jAtA hai aura phira sArA hI jhagar3A miTa jAtA hai / vAstava meM, vikrama samvat ko vikrama ke rAjyAbhiSeka kA sambat mAna lene kI galatI se yaha sArI gar3abar3I phailI hai| yadi vaha matyu kA sambat mAnA jAtA to pAlaka ke 60 varSoM ko bhI idhara zAmila hone kA avasara na milatA aura yadi koI zAmila bhI kara letA to usakI bhUla zIghra 560
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ hI pakar3a lI jAtI / parantu rAjyAbhiSeka ke samvat kI mAnyatA ne usa bhUla ko cirakAla taka banA rahane diyaa| uso kA yaha natIjA hai jo bahuta se granthoM meM rAjyAbhiSeka saMvat ke rUpa meM ho vikrama samvat kA ullekha pAyA jAtA hai ora kAla gaNanA meM itanI ho gar3abar3a upasthita ho gaI hai, jise gratra acche parizrama tathA prayatna ke sAtha dUra karane kA jarUrata hai| - isI galatI tathA gar3abar3I ko lekara ghora taka kA viSaya trilokasAdika ke vAkyoM kA paricaya na pAkara dhAvuna isa vI veMkaTezvara ne apane mahAvIra samaya sambanyo The date of Vardhamana nAmaka tela meM yaha kalpanA ko hai ki mahAvIra nirvANa ke 470 varSa bAda jisa vikrama kAla kA ullekha jaina granthoM meM pAyA jAtA hai vaha pracalita samvat vikrama saMvat na hokara ananda vikrama saMvat honA cAhie, jisakA upayoga 12 vo zatAbdI ke prasiddha kavi candavaradAI ne apane kAvya meM kiyA hai aura aura jisakA prArambha IsavI san 33 ke lagabhaga athavA yo kahie ki pahale ( pracalita ) vikrama saMvata ke 90 yA 91 varSa bAda huA hai aura isa taraha yahA para sukAyA hai ki pracalita vAra nirvANa savat meM se 60 varSa kama hone cAhie-- arthAt mahAvIra kA nirvANa IsavAM mana se 520 varSa pahale na mAnakara 837 vaya pahala mAnanA cAhie yA kisA taraha bhI mAnya kiye jAne ke yogya nhiiN| Apane vaha to svIkAra kiyA hai prasava kA nusAra vAra nirvANa I0 san se 527 varSa pahale hI yaha baiThatA hai parantu mahaja isa buniyAda para asambhAvita karAra de diyA hai ki isase mahAyara kA nirmANa vRddha nirvANa se pahale ThaharatA hai ApakA iSTa nhiiN| parantu isa taraha se use abhAvita karAra nahIM diyA jA sakatA, kyoMki buddha nirvANa I0 se san 544 varSa pahale bhI mAnA jAtA hai, jisakA mApana kAI nirAkaraNa nahIM kiyA aura isalie buddha kA nirvANa mahAvora ke nirvANa se pahale hone para bhA yApaka isa kathana kA mukhya prAdhAra Apako yaha mAnyatA ho raha jAtI hai ki buddha nirvANa I0 rAn se pUrva 485 ra 453 ke madhyavatA kisI samaya meM huA hai, jisake samarthana meM Apane koI bhI sabala pramANa upasthita nahIM kiyA aura isalie vaha mAnya kina jAna ke yogya nahIM / isake sivAya, nanda vikrama saMvat kI jisa kalpanA kA Apa apanAyA hai vaha kalpanA hA nirmUla hai-anandavikrama nAma kA koI savat ko pracalita nahIM huA aura na varadAI ke nAma se prasiddha hone vAla "pRthvArAjA mahA usakA ulAra isa bAta ko jAnane ke lie rAyabahAdura pa0 gorAsakara hArAcanda jAgrA kA ananda vikrama saMvat kA kalpanA nAma kA vaha lakha paryApta hai jo nAgarI pracAriNA patrikA ke prathama bhAga meM pU0 270 se 454 ta bAba meM eka bAta yahAM para aura bhI badalA denA cAhatA hU~ ki yuddhadeva bhagavAna mahAvAra ke samakAlAna the| kucha vidvAnoM ne bauddha grantha majjhimanikAya ke upaliyukta aura sAmagAyatakA sayukta paTavA kA lakara bahuta kucha prAkRtika pamUlaka evaM jAna par3atA hai aura mahAkAra bhagavAna ke sAtha jisakA sambandha ThAka nahIM batAna kiyA hai ki mahAvIra kA nivAMga buddha ke nirvANa se pahuMce huA hai parantu vastusthiti aisA mAlUma nahIM hotaa| khuda bAddha granthI / meM buddha kA nirvANa baja (kRSi) ke rAjA ke varSa meM batAyA hai bAra vAghanikAya maM tatkAlIna vArthaka ko mulAkAta ke avasara para bAta ke maMtrA ke mukha se nidhanAta (mahAra) kA jApa dilAyA hai usane mahAbora kA eka vizeSaNa to kyoM (ga) bhI diyA hai, jisane yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki bajAja kA diye jAne vAle isa paricaya ke samaya mahAvIra caMda umra ke ye unako avasthA 50 varSa ke lagabhaga thaa| vaha paricaya yadi prajAtana ke rAjya ke prathama varSa meM hI diyA gayA ho, jisako adhika sambhAvanA hai, to kahanA hogA ki mahAvAra ajAtazatru ke rAjya ke 22 varSa taka jobita rahe haiM, kyoMki unako prAyu prAyaH 72 varSa ko thI / aura isalie mahAvAra kA nirvANa buddha nirmANa se lagabhaga 14 varSa ke bAda huA hai / bhagavatI sUtra Adi zvetAmbara granthoM se bhI aisA mAlUma hotA hai ki mahAvAra nirmAANa se 16 varSa pahale gozAlaka (malita yovAla kA svargavAsa huA, gozAlaka ke svargavAsa se kucha varSa pUrva prAyaH 7 varSa pahale kA rAjyArohaNa huA, usake rAjya ke AThaveM varSa meM buddha kA nirmANa huA aura buddha kA nirvANa se koI 14-15 varSa bAda vA majA ke rAjya ke 22 ve varSa meM mahAvIra kA nirmANa huaa| isa taraha buddha kA nirvANa pahane aura mahApora kA nirmANa usake ajAtazatru bAda pAyA jAtA hai| isake sivAya hemacandrAcArya ne candragupta kA rAjyArohaNa samaya ra nirvANa se 155 varSa bAda batalAyA hai aura 'dIpavaMza' "mahAbaMdha " nAma ke bauddha granthoM meM ho samaya buddha nirmANa se 162 varSa bAda batalAyA hai| isane bhI prakRta viSaya kA kitanA hI samarthana hotA hai aura yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki cora nirvANa se buddha nirvANa adhika nahIM to 7-6 varSa ke karIba pahale jarUra huA hai| bahuta saMbhava hai ki bauddhoM ke sAmagAmasutta meM varNita nigaMTha nAtaputta (mahAvIra ) ko mRtyu tathA sababheda samAcAra vAlI ghaTanA majaliputta gozAla kI mRtyu se sambandha rakhatI ho aura piTaka granthoM ko lipivaddha karate samaya kisA bhUla mAdi ke vaMza 561
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa sUtra meM makkhaliputta kI jagaha nAtaputta kA nAma praviSTa ho gayA ho, kyoMki makkhaliputta kI mRtyu-jo ki buddha ke chaha pratispardhI tIrthakaroM meM se eka thA-buddha nirvANa se prAyaH eka varSa pahale hI huI hai aura yuddha kA nirvANa bhI usa mRtyu samAcAra se prAya: eka varSa bAda mAnA jAtA hai| dUsare jisa pAvA meM isa mRtyu kA honA likhA hai vaha pAvA bhI mahAvIra ke nirvANa kSetra vAlI pAvA nahIM hai, balki dUsarIhI pAvA hai, jo bauddha piTakAnusAra gorakhapura ke jile meM sthita kuzonArA ke pAsa kA koI grAma hai| pIra tIsare, koI maghabheda bhI mahAbIra ke nirvANa ke anantara nahIM humA, balki gozAlakako mRtyu jisa dazA I usase usake saMgha kA vibhAjita honA bahata kucha svAbhAvika hai / isase bhI ukta mRtyu samAcAra vAlA ghaTanA kA mahAvIra ke sAtha koI sambandha mAlUma nahIM hotA, jisake AdhAra para mahAvAra nirvANa ko buddha nirvANa se pahale batalAyA jAnA / buddha nirvANa samaya ke sambandha meM bhI vidvAnoM kA matabheda aura vaha mahAvora nirvANa ke samaya se bhI adhika vivAda grasta cala rahA hai, parantu laMkA meM jo buddha nirvANa sambat pracalita hai vaha sabase adhika mAnya mAnA gayA hai-brahmA, zyAma aura aAsAma meM bhI vaha mAnA jAtA hai| usake anusAra buddha nirvANa I0 san se 544 varSa pahale hamA hai| isase bhI mahAvIra nirvANa buddha nirvANa ke bAda baiThatA hai, kyoMki bIra nirmANa kA samaya zaka saMvat se 605 varSa (vikrama samvat se 470 varSa) 5 mahona pahale hone kA kAraNa IsavI san se prAyaH 525 varSa pUrva pAyA jAtA hai| isa 528 varSa pUrva ke samaya meM yadi 18 varSa kI vRddhi kara dI jAya to vaha 546 varSa pUrva ho jAtA hai-arthAt buddha nirvANa ke ukta laMkA mAnya samaya se do varSa pahale / ataH jina vidvAnoM ne mahAvIra ke nirmANa ko bRddha nirvANa se pahale mAna lene kI vajaha se pracalita vIra nirvANa sambata meM 18 varSa kI vRddhi kA vidhAna kiyA hai vaha bhI isa hisAba se ThIka nahIM hai| kAla nirNaya hAla jaikobI dIvAlI utsaba-bhagavAna ke nirvANa ke upalakSa meM deva, devendroM ne dIpAvalI utsava manAyA thaa| haribaMzapUrANa meM likhA hai, kalyANa ke katA bhagavAna mahAvIra ne aneka sthAnoM para vihAra kara aneka bhavyoM ko saMbodhA thaa| anta meM ve pAvA nagarI Ae aura usake manohara udyAna meM virAjamAna ho ge| jaba caturtha kAla kA tIna varSa sADhe pATha mAsa samaya bAkI rahA usa samaya svAti nakSatra meM kArtika badI amAvasa ke dina prabhAta kAla meM yogoM vA nirodhakara ghAtiyA karma ke samAna adhAtiyA kagoM kA sarvathA nAza kara ve mokSa padhAre aura baha ke antarAya rahita sukha kA anubhava karane lge| pAMcoM kalyANoM ke adhipati siddha zAsaka bhagavAna mahAvora ke nirvANa kalyANaka ke samaya devoM ne unake zarIra ko vidhipUrvaka pUjA kii| usa samaya bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kalyaNAka ke utsava ke samaya sura-prasaroM ne atyanta daidIpyamAnA dIpaka jalAe, jisase pAvA nagaro ati suhAvanI jAna par3ane lagI tathA dIpakA ke prakAza se samasta prAkAza jagamagA utthaa| mahArAja zreNika Adi ne apanI prajA ke sAtha tathA deva aura devendroM ne nivANa kalyANaka kI pUjA kI tathA jJAna lAbha kI prArthanA kara ve apane-apane sthAna ko cale ge| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa dina se lekara Aja taka bhI jinendra mahAbora ke nirvANa kalyANa ko bhakti se prerita ho loga prativarSa bharata kSetra meM divAlI ke dina dIpoM kI paMkti se unakI pUjA karate haiN| pAvApurI kI avasthiti -bhagavAna kA nirmANa pAvApurI meM huA thaa| kahate haiM prAcIna bhArata meM tIna pAvA nAma kI nagariyAM thii| gorakhapura jile ke papaura grAma ko koI ittivRtta vizArada pAvApura rUpa nirvANabhUmi kahate haiN| koI kuzInagara se vaizAlI kI ora jAto huI sar3aka para nau mIla kI dUrI para pUrva pazcima dizA meM saThiyAMva nAmaka gAMva ke bhagnAvazeSa ko pAbApura kahate haiM / yaha bhagmAvezeSa lagabhaga DeDha mIla vistAra yukta hai| isa sthAna ko phAjilanagara bhI kahate haiM / isa prakAra purAtattvoM kI bhinna-bhinna dhArANAyeM haiN|
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ jana sAmAja dvArA pAvApurI ke nAma se pUjA jAne bAlA nirmANa sthala vihAra zaropha sthAna se lagabhaga 10 mola daro para sthita hai| yahAM sarovara ke madhya meM saMgamaramara kA atyanta bhavya tathA suramya mandira hai / lagabhaga 600 phuTa lambe lAla patthara ke pula para calakara yaha jala-maMdira prApta hotA hai| isa jala maMdira ke bhItara bhagavAna mahAvIra ke zyAma varNa pASANa ke choTe caraNa vidyamAna haiM / isa mandira meM praveza karate hI bhagavAna mahAvIra kI pAvana smRti jaga jAne se bhakta ke hRdaya meM mAnanda kI dhArA bahane lagatI hai / adbhuta tathA vANI ke agocara zAMtiprada yaha puNya sthala hai| yoga vidyA ke abhyAsI use mahAna sAdhanA kA sthala mAnate haiN| DA0 jaikobI ise hI nirvANa sthala mAnate haiN| nivAraNa kAlabhagavAna mahAvIra kA nirmANa sAmAnyatayA IsavI sana se 527 varSa pUrva mAnA jAtA hai| isa prakAra sana 1968 meM bhagavAna ko mokSa gae 2465 varSa ho gae yaha svIkAra karanA hogaa| DA. kobI kA kathana hai, ki bhagavAna kA nirvANa vikrama rAjA se 470 pUrva humA hunA, yaha zvetAmbaroM kI mAnyatA hai, kintu digambaroM, ke zAstrAnusAra vaha kAla 605 varSa pUrva mAnA jAnA cAhie / yaha digambara mAnyatA zvetAmbaroM ko mAnyatA meM 135 varSa pUrva nirvANa ko batAtI hai / IsavI sana se 57 varSa pUrva vikrama saMvat mAnA jAtA hai / isa apekSA mahAbora nirvANa saMvat IsavI san se (605+57 =662 varSa) 662 varSa pUrva mAnA jAnA cAhie / isa prakAra san 1968 meM vora nirmANa sabat 1968 |-662-2630 varSa pUrva mAnanA caahie| pracAra meM jo vIra nirvANa 2464 mAnA jAtA hai, vaha zvetAmbara paramparA kA pratinidhitva karatA hai / DAjaikobI ne kahA hai-"The trildtional date of Mahabira's nirvana is 470 years before vikrama according to toe Sweta. mhcras and 605 according to the Digambores." zvetAmbara paramparA ke anusAra mahAvIra kA nirvANa vikrama se 470 varSa pUrva huA thA tathA digambara paramparA ke anusAra unakA nirvANa vikrama se 605 varSa pUrva humA thaa| apane grantha zilAlekha saMgraha meM (Rice) nAma ke vidvAn vikrama kA samaya mahAvIra ke nirvANa ke 605 barSa bAda mAnate haiN| ata: digambara jaina Agama ke anusAra pracalita vIra nirvANa kA 246.5 meM 125 jor3ane para 263. vIra nivAsa mAnanA susaMgata hogaa| vihAra zAsana dvArA prakAzita grantha meM likhA hai ki mahAvIra bhagavAna ke nirvANa kA kAla abhI vivAdAspada yaha sabhI taka nirNota nahIM ho pAyA hai| svayaM jaina paramparA isa viSaya meM eka mata nahIM hai| The date of thedase Mahavira is matter of controversy and is not yet definitely fixed. Even jain tradition itseifis not unanimous about." (P. 178) bhagavAna ke nirvANa kAla nirNaya se yA nirvANa kSetra ke vivAda se unakI mukti ko sthiti ko koI bAdhA nahI pAnI hai| una pUruSArthI mahAna AtmA ne karmoM kA kSaya karake jo siddhi prApta kI hai, vaha binAza rahita hai| sAdi hote dvArA haiM una pUjya prAtmA ne anAdi baddha karmoM kA anta karake ananta' zAnti tathA avinAzI prAnanda ko prApta kiyaa| puNya smaraNa bhI patita prAtmA kA uddhAra karatA hai tathA use saMkaToM se vimukta banAtA hai| tiloypnnnnttii| peja naM. 380 vIsasahassa tisadA sattArasa baccharANi sudatitthaM / dhammapayaTTaNahedU vonchissadi kAladoseNaM / / 1463 / / 20317 // artha:-jo zrutatIrtha dharmapravartana kA kAraNa hai, vaha bIsa hajAra tIna sau sattaraha varSoM meM kAla doSa se vyuccheda ko prApta ho jAegA // 1463 / / 203171, vIrajiNe siddhigade causadaigisaTrisaparimANe / kAlamni adikkate uppaNNo ettha sakarAtro // 1466 // 461 // artha :-vIra jinendra ke mukti prApta hone ke pazcAt cAra sau ikasaTha varSa pramANa kAla ke vyatIta hone para yahAM eka rAjA utpanna humA / 1466 / / 563 10
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ coisasahassasagasaya teNa udIvAsa kaalvinnchede| bIresarasiddhIdo uppaNNo sagaNiyo prahavA / / 14768 / / artha :-athavA, vIra bhagavAna kI mukti ke pazcAt caudaha hajAra sAta sA terAnavai varSoM ke vyatIta hone para eka nRpa utpanna humA // 1468 / / 14763 // NivvANe vIrajiNe chanvAsasadesu pNcbrisesu| paNamAsesu gadesu saMjAdo sagaNino ahavA / / 1466|605 // athavA, vIra bhagavAna ke nirvANa ke pazcAt chaha sau pAMca varSa aura pAMca mahinoM ke cale jAne para eka napa utpanna humA // 1466 / / varSa 605 mAsa 5 // vIsusaravAsasade visavo vAsANi sohiUNa tdo| igivIsasahassehi bhajide pAUNa khayabaDDI / / 1500 // eka sau bIsa varSoM meM se bIsa varSoM ko ghaTAkara jo zeSa rahe, usa meM ikkIsa hajAra kA bhAga dene para prAyu ke kSaya-vRddhi kA pramANa AtA hai / / 1500 // 120-20-2100 =1210 / zvetAmbara vidvAnoM ke mata se zrI 1008 bhagavAna mahAvIra svAmI kA kAla nirNaya zrI bhagavAna mahAvIra svAmI ke kAla ke sambandha meM terApaMthI muni nagarAjajI dvArA likhita pAgama aura tripiTaka eka anuzIlana nAma ke grantha meM likhA hai ki jaina paramparA meM merutaMga kI vicAra zreNI, tittthogAlo, painnama tathA tittho dvArA prakIrNa Adi prAcIna granthoM meM candragupta kA rAjyArohaNa unhoMne avantI kA mAnA hai| yaha aitihAsika tathya hai ki candragupta maurya ne pATaliputra (magadha) rAjyArohaNa ke 10 varSa pazcAt avantI meM apanA rAjya sthApita kiyA thaa| isa prakAra jaina kAla *NanA aura sAmAnya aitihAsika dhAraNA paraspara saMgata ho jAtI hai aura mahAvIra kA nirvANa I0 pU0 312 + 215 = I0 pU0 527 meM hotA hai| ukta nirvANa samaya kA samarthana vikrama, zaka, gupta Adi aitihasika saMvatsaroM se bhI hotA hai 1 vikrama saMvat ke viSaya -- - - jaM rayariMga kAlagayo, arihA tisthaMkaro mhaaviiro| taM yaNi mayaNivaI, mahisitto pAlo rAyA / / 1 // SaTThIM pAlayarapaNo 60, paNavaNyAsayaM tu hoI naMdA 155 / praTThasayaM muriyANaM 108, tIsa yiya pUsamittassa 30 // 2 // balamitta-bhANu mitta saTThI 60, darisAriNa catta nhvaanne| taha maddabhillarajja terasa 13, varisa-sagassa cau (parissA) // 3 // zrI vikramAdityazva pratibodhitastadrAjyaM tu zrI dIrasatati-catuSTaye 470 saMjAtam / dharmasAgara upAkhyAya, tapAgaccha-paTTAvalI (saTIka sAnuvAda panyAsa kalyANa vijayajI), pR0 5012 vikramarajjAraMbhA paramo sirivIranivvuI bhnniyaa| sunnamuNiveyajutto vikkamakAlau jinnkaalo| -vikramakAlAjjinasya dhIrasya kAlo jina kAlaH zUnya (0) 564
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM jaina paramparA kI prAcIna paTTAvaliyoM va granthoM meM batAyA gayA hai| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kAla se 470 varSa bAda vikrama saMvat kA pracalana hudhA / itihAsa kI sarvasammata dhAraNA ke anusAra vikrama saMvat I0 pU0 57 se prArambha hotA hai|' isase bhI mahAvIra-nirvANa kA kAla 57+470 =I0pU0527 hI pAtA hai| zvetAmbara aura digambara donoM hI jaina-paramparAmoM kI prAcIna mAnyatAmoM ke anusAra zaka saMvat mahAvIra-nirvANa ke 605 varSa 5 mahIne bAda prArambha hotA hai| aitihAsika dhAraNA se zaka saMvat kA prArambha I0 pU0 78 se hotA --- ---. --..muni (5) veda (4) yuktaH / catvAriMzatAni saptatyadhikavarSArie zrI mahAvIravikramAdityayorantara mityarthaH / nanvayaM kAla: vIravikramayoH kathaM gaNyate, ityAha-vikramarAjyArambhAt parataH pazcAt zrI vIranivRtriratra bhariNatA / ko bhAvaH zrIvIranivariNa-dinAdanu 470 varSe vikramAdityasya rAjyArambhadinamiti / -vicAra-zreNI, 3-4 punarmanirvANAt sapatyadhikacatuH zatavarSe (470) ujjayiyA zrI vikramAdityo rAjA bhaviSyati' 'svanAmnA ca saMvatsarapravRtti krissyti| -zrI saubhAgya paMcabhyAdi parvakathA saMgraha, dIpamAlikA vyAkhyAna, pR0 66-67 mahAmukkha gamaNAmro pAlaya-naMda candra guptAirAIsu bolINesu ca usaya sattarehi vikkamAicco rAyA hohi / tastha saTThI parimANa pAlagassa rajja, pApaNyAMsaya naMdAraNaM, aTThottara sayaM moriya baMsANaM, tIsaM pUsamittassa, saTThI balamit- bhAraNa-misANaM cAlIsa naravAhaNarasa, teraha gabhilassa, cattAri sagassa / tamo vikkamAicco-diviSatIrthakalpa (apAhAbahatkalpa), pR038-36 causaya sattari varise (470) vIrAmo vikkamAicco jaano|-pNcvstuk| gupta sAmrAjya kA itihAsa, prathama khaMDa pR0 183 2. (ka) rayaNi siddhigamo, parahA titthaMkaro mhaaviiro| taM rayaNimadantIe, abhisitto pAlo rAyA // 620 // pAsagaramNo saTThI, puraNa paNNasavaM viyAriza NaMdANaM / muriyANaM savyaM paNatIsA pUsamittAraNaM (ttassa) // 621 // balamitta-mAgumittA, saTThI cattAya honti nahaseNe / gaddabhasayamegaM puNa, paDivanno to sago rAyA / / 2 / / paMca mA mAsA paMca ya, pApA chaccheva hoMti vAsasayA / parinindaprasArihato, to utpanno (paDiyanno) sago rAyA / / 623 / / -tisyogAlI painnaya / (kha) zrI vIranivatevarSeH SabhiH paMcosaraH zanaiH / pAkisaMvatsarasyaiSA pravRttibharate'bhavat / / -merutuMgAcArya-racita, vicAra zreNI (jaina sAhirama saMzodhaka, khaMDa 2 aMka 3-4 pR04)| (ga) hi vAsAraNa sarahiM paMcahi pAse hi pntmaasehi| mama nibvANa mayassa u upajjissaha sago rAyA // ---nemicandra racita, mahAvIra cariyaM, lo0 2166 pa 64-1) (gha) paNachassayavassaM paNamAsajudaM gamiya viirnninvuido| sagarAjo to phakkI caduNavattiyamAhiyasamamAsaM / / -nemicandra siddhAnta cakravartI racita, trilosAra, 150 (cha) varSANaSaTzatI tvaktvA paMcAnA mAsapaMcakam / muSitaM yate mahAvIre zakarAjastato bhavat / / --jinasenAcArya racita, harivaMzapurANa, 60-546 (ca) riNavAraNe vIrajiNe chancAsa sadesu paMcabarisesu / paNamAsesu gadesu saMjAdo sagaNio ahavA / / -tiloyayaNatti, bhAga 1pR0341 (cha) paMca ya mAsA paMca ya vAsA chacceva hoMti vaassyaa| samakAleNa ma sahiyA yAveyavyo tado raasii| -dhavalA, jaina siddhAnta bhavana, pArA, patra 537 /
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' usa niSkarSaNa se bhI mahAvIra nirvANa kA kAla 605 786 I0 pU0 527 hI hotA hai| DA0 vAsudeva upAdhyAya apane anya gupta sAmrAjya kA itihAsa meM gupta saMvatsara kI chAnabIna karate hue likhate haiM:malaverunI se pUrva zatAbdiyoM meM kucha jaina sammakAroM ke AdhAra para yaha jJAta hotA hai ki gupta tathA zaka-kAla meM 241 varSa kA antara hai prathama lekhaka jinasena, jo 5vIM zatAbdI meM vartamAna the unhoMne varNana kiyA hai ki bhagavAna mahAvIra ke nirmANa ke 605 varSa 5 mAsa ke pazcAt zaka rAjA kA janma huA tathA pAka ke anusAra gupta ke 236 varSa zAsana ke bAda kalkirAja kA janma huaa| dvitIya granthakAra guNandra ne uttarapurANa meM I0) likhA hai ki mahAvIra nirvANa ke 1000 varSa bAda kalkirAja kA janma huaa| jinasena kA tathA guNabhadra ke kathana kA samarthana tIsare lekhaka nemicandra karate haiN| nemicandra trilokasAra meM likhate haiM: zakarAja mahAvIra - nirvANa ke 605 varSa 5 mAha ke bAda tathA zaka-kAla ke 394 varSa 7 mAha ke pazcAt kalkirAja paidA huA / " inake yoga se - 605 varSa 5 mAha - 364 varSa 7 mAha = 1000 varSa hote haiM / ina tInoM jaina anyakAroM ke kathanAnusAra sakarAja tathA kalkirAja kA janma nizcita ho jAtA hai| isa prakAra zaka saMvat kA nizcaya ukta jaina dhAraNAoM para karake vidvAn lekhaka ne mahArAja hastin ke zilA lekha mAdi ke pramANa se gupta saMvat aura zaka saMvat kA sambandha nikAlA hai| niSkarSa rUpa meM ve likhate haiM isa samatA se yaha jJAta hotA hai ki gupta saMyat kI tithi meM 241 jor3ane se zaka kAla meM parivartana ho jAtA hai| isa vistRta vivecana ke kAraNa redit ke kathana kI sArthakatA jJAta ho jAtI hai| yaha nizcita ho gayA hai ki zaka- kAla ke 241 varSa pazcAt gupta saMvat kA Arambha huA / ' phalitArtha yaha hotA hai ki isa sArI kAla-gaNanA kA mUla bhagavAna mahAvIra kA nirmANa-kAla denA hai| vahAM se utara kara yaha kAla-gaNanA gupta saMyat saka pAI hai| yahAM se mur3akara yadi hama vApasa calate haiM, to nimnokta prakAra se I0 pU0 ke mahAvIra - nirvANa kAla para pahuMca jAte haiM / 5.27 gupta saMvat kA prArambha mahAvIra nirvANa ataH mahAvIra kA nirmANa-kAla terApaMtha ke manIdhI cAcAyoM ne jisa kAla-gaNanA ko mAnA hai, usase mahAvIra nirvANa kA samaya I0 pU0 527 mAtA / bhagavAna mahAvIra kI janma rAzi para unake nirvANa ke samaya bhasma-graha lgaa| usakA kAla zAstrakAroM ne 2000 varSa kA mAnA hai / zrI majjayAcArya ke nirNayAnusAra 2000 varSa kA yaha bhasma graha vikrama saMvat 1531 meM usa rAzi se utaratA hai / tathA zAstrAkAroM ke anusAra mahAvIra nirvANa ke 1960 varSa pazcAt 333 varSa kI sthiti vAle dhUmaketu graha ke lagane kA vidhAna hai| zrI majjAyAcArya ke anusAra vaha samaya vi0 saM0 1853 hotA hai / ukta donoM avadhiyAM sahaja hI nimna prakAra se mahAvIra nirvANa ke I0 pU0 527 ke sAla para isa prakAra pahuMca jAtI haiN| 1. gupta sAmrAjya kA itihAsa, prathama khaMDa 182-183 2. bhAga 1 pR0 382 3. ...guptAnAM ca zavayadvam / ekavitva varSANi kAritam // 420 dvicatvArizadevAtaH kalkirAjasya rAjatA / torAta syAdindrapurasthitaH // 42 // pIvyavasthA paMcAthAM mAmapaMcakam / muktiM gate mahAvIre zakarAjA tato'bhavat / / 51 / 60312 gupta saMvat pUrva 846 I0 10 pU0 527 -jinase kRta harivaMzapurANa 4060 // 4. iNDiyana eMTIkverI, bAlyUma 15, peja - 143 5. paNa svayaM vastaM paraNamAjajudaM gamiya vIraNiduido / garAja so kalki cadupavatiyamahiya saMgamAsaM // 6. gupta sAmrAjya kA itihAsa, bhAga 1, pu0 181 - trilokAra, pR0 32 / 566
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAvApurI bhagavAna mahAvIra ke 2500 veM nirvANa mahotsaba meM kevala tIsa mahIne zeSa haiN| hama loga bhagavAna mahAvIra ke dharmatortha aura dharma-zAsana meM nigrantha zramaNa paramparA kA pAlana kara rahe haiN| bhagavAna mahAvIra ne jina vizva-kalyANakArI siddhAntoM kA apane jIvana meM saphala prayoga karake unakA upadeza diyA, ve siddhAnta kriso deza, barga jAti, aura kAla ke lie nahIM the, ve to prANI mAtra ke kalyANakArI the, ve sArvajanita, sArvatrika aura sArvakAlika the| ve to satya sanAtana siddhAnta the, jinakA upadeza unase pUrvavartI teIsa tIrthakaroM ne bhI diyA thaa| yahI kAraNa hai ki bhagavAna mahAvIra kisI eka varga yA jAti ke hI ArAdhya mahApuruSa nahIM the, ve to rASTrIya, rASTrIya hI nahIM, antarrASTrIya mahApuruSa the| unake vyaktitva ko mahAnatA ne sabhI dezoM ke manISiyoM aura sabhI dharmoM ke mahApuruSoM ko prabhAvita kiyA hai| unake 2500 veM nirvANa mahotsava ko manAne kI taiyAriyA~ jora zora se ho rahI haiN| bhArata sarakAra ne isa mahotsaba ko rASTrIya parva ke rUpa meM manAne ke lie bahusutrI yojanAyeM banAI haiN| jaina samAja ke cAroM sampradAya saMyukta rUpa se aura apane-apane sampradAyoM kI ora se vyApaka taiyAriyoM meM juTe hue haiN| isa mahotsava ke nimitti se aneka sAhityika aura sAMskRtika gatividhiyAM cAlU ho gaI haiM tathA jaina dharma, jaina saMskRti aura jaina samAja ke utthAna kI aneka vidha pariyojanAyeM kriyAnvita kI jA rahI haiM / isa avasara para jaina mAtra kA kartavya hai ki vaha isa mahotsava ko saphala banAne ke liye apane dAyitva ko samajhe aura usakA pUrNata: nirvAha kre| yoM to yaha mahotsava deza ke prAyaH sabhI nagaroM meM aura videzoM meM manAyA jAyagA, kintu bhagavAna mahAvIra se vizeSa sambadhita vaizAlI, rAjagRha aura pAvApurI meM vizeSa prAyojanoM ke sAtha samAroha pUrvaka manAyA jAyagA / vaizAlI kA kuNDa grAma bhagavAna kI janma magarI hai, rAjagRha ke vipulAcala para bhagavAna ne dharma-cakra-pravartana kiyA thA arthAta unakA prathama upadeza yahIM para hasA thA, aura pAvApurI meM bhagavAna kA nirvANa huA thA, yaha mahotsava bhagavAna ke nirvANa ko 2500 varSa pUre hone ke upAyamojAyA jA rahA hai, isalie bhagavAna ke nidarINa-sthAna ko vizeSa mahattva svataH hI prApta ho jAtA hai| ataH unako nirvANa-bhUmi pAvApurI meM bhagavAna kA yaha nirvANa mahotsava atyanta utsAha, samAroha pIra vividha prAyojanoM ke sAtha manAyA jAnA svAbhAvika hai| kintu yaha kitane Azcarya aura duHkha kI bAta hai ki aise samaya meM, jabaki samagra jaina samAja kI cetanA isa mahotsava ko saphala banAne ke lie eka juTa hokara kAryarata hai, kucha logoM ne pAvA ke sambandha meM azobhanIya vivAda khar3A karake bhrAmaka vAtAvaraNa banA diyA hai| kucha jaMmatara itihAsakAroM, purAtattva vettAoM aura vidvAnoM ne malloM kI usa pAvA kI khoja karane kA prayatna kiyA hai jahA~ mahAtmA buddha ko sUkaramaddava khAne se raktAtisAra ho gayA thaa| kintu ye vidvAn isa viSaya meM eka mata nahIM ho ske| inhIM vidvAnoM ke dvArA diye hue bauddha sAhitya ke sandarbho ko lekara jaina samAja ke kucha zrAvakoM ne saThiyAMva (devariyA jilA, uttara pradeza) ko mahAvIra-nirvANavAlI pAbA kahanA zurU kara diyA hai| lagabhaga 25-26 varSa pahale bAbA rAghavadAsa prAdi ne saThiyAMva meM 'pAvAnagara mahAbIra iNTara kAleja kI sthApanA kI thI / lagatA hai, ina zrAvakoM ko isase preraNA milI hai aura unhoMne saThiyAMva ko bhagavAna mahAvIra kI nirvANa-bhUmi ghoSita kara diyA hai hameM Azcarya hai| ki itanA bar3A nirNaya inhoMne svayaM kaise le liyaa| inheM cAhie thA ki ye AcAryoM aura muniyoM se parAmarSa karate; jaina vidvAnoM kA sammelana balAkara usameM netarka rakhate aura vidvAnoM se nirNaya lete| kintu ina dhAvakoM ne aisA kucha nahIM kiyA / jaina saMgha jainadharma pIra jainatIrtha kSetroM ke sambandha meM isa prakAra anadhikRta nirNaya karane ko paramparA ucita nahIM kahI jA sktii| saThiyAMva meM koI prAcIna jaina sAmagrI-mUrti, mandira yA abhilekha-milI ho. aisA ina zrAvakoM ke lekhoM se nahIM lgtaa| ina logoM kI dhAraNA hai ki bauddha granthoM meM jisa pAvA kA ullekha milatA hai, usa kAla meM kevala vahI eka pAvA thii| kintu vicAraNIya yaha hai ki jaina zAstroM meM bhagavAna mahAvIra ko nirvANa-bhUmi kA nAma majikamA pAvA milatA hai aura bauddha zAstroM meM mahAtmA baddha se sambandhita pAvA kA nAma malla pAvA milatA hai| pAyA ke sAtha donoM sthAnoM para bhinna-bhinna vizeSaNa lagAne kA prAzaya kyA hai ? zvetAmbara aura digambara paramparA ke zAstroM ke eka bhI sthAna para mahAvIra kA nirvANa malloM kI 567
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAvA meM honA nahIM batAyA hai| bauddha zAstroM meM bhI niggaTha nAtha putta (bhagavAna mahAvIra) ko malloM ko pAvA meM kAlakavalita hone kI bAta nahIM miltii| vahAM kevala pAvA kA hI nAma nirdeza kiyA hai| isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki pAvA nAmaka kaI nagara the| eka malloM kI pAvA thI, dUsarI aura koI pAbA rahI hogii| ina donoM ke madhya meM sthita hone ke kAraNa jisako 'majhimA pAvA' kahA jAtA thA, vahIM para mahAvIra bhagavAna kI nirvANa-bhUmi ke sambandha meM galataphahamI huI hai, usakA kAraNa yahI bhrAnta dhAraNA rahI hai ki usa kAla meM pAvA nAma kA eka ho nagara thaa| hameM lagatA hai, isa bhrAnta dhAraNA kA yaha kAraNa hai-bauddha zAstroM meM kahIM 'majjhimA pAvA' kA ullekha nahIM milatA aura jaina zAstroM meM kahIM malloM kI pAvA kA ullekha nahIM milatA / lekina aisA honA akAraNa nahIM haiN| ho sakatA hai, baddha kA prabhAva malloM kI pAvA meM adhika rahA ho aura mahAvIra kA bihAra usa pora na hokara nAlandA kI nikaTavartI pAvA ko aura adhika rahA ho| eka bAta spaSTa hai| bauddha zAstroM meM niggaTha nAtha putta (mahAvora) ke sambandha meM jo kucha likhA gayA hai, usameM satyAMza kama hai| isalie mahAvIra ke sambandha meM yadi kisI yAta kA nirNaya karanA ho to bauddha zAstroM ke una sandarbho ko pramANa nahIM mAnA jA sktaa| usake lie to jaina zAstroM kA hI AdhAra DhUr3hanA hogA / mahAvIra kI nirvANa-bhUmi kA bhI nirNaya karane ke lie jaina zAstroM ko hI pramANa mAnA jA sakatA hai| mahAvIra ke nirvANa ke prasaga meM bauddha zAstroM meM jo kucha bhI likhA gayA hai, jaina paramparA use kabhI svIkAra nahIM kara sakatI / jaise bauddha zAstroM meM varNana hai ki gRhapati upAli ne java tathAgata buddha kI prazaMsA kI to niggaMTha nAtha putta ko vaha sahana nahIM huI aura usane mukha se rakta vamana kiyaa| usI meM vaha kAlakavalita ho gyaa| isI prakAra likhA hai ki niggaTha nAtha putta kI mRtyu ke bAda unake anuyAyiyoM meM do bheda ho gaye-niggaMTha aura zveta paTa / dhe paraspara meM kalaha karane lage aura apazabda kahane lage Adi / ye saba bAteM itihAsa aura samAja kI mAnya paramparA ke viruddha haiN| isalie hama unheM pramANa nahIM mAna sakate / jaina zAstroM aura paramparAgata mAnyatA ke anusAra vihAra kI vartamAna pAyApurI hI bhagavAna mahAvIra kI nirvANa-bhUmi hai / yahAM para tathA pAvA nAmaka grAma meM bahuta prAcIna mandiroM ke avazeSa aura mUrtiyA~ upalabdha hotI haiM / mUrtiyoM ke dekhane se ve hajAra-Der3ha hajAra varSa se bhI prAcIna mAlUma hotI haiN| inheM dekhane se yaha nizcaya ho jAtA hai ki isa pAvApurI ko 13-14 vIM zatAbdiyoM meM tIrtha nahIM banAyA gayA hai, balki yaha to usase zatAbdiyoM pUrva se tIrtha mAnA jAtA rahA hai, isalie hamArI dRr3ha mAnyatA hai ki vartamAna pAvApurI meM hI bhagavAna mahAvIra kA nirvANa huA thA aura bhagavAna kA 2500 vAM nirvANa mahotsava vahIM para manAnA hai| anta meM samasta jaina samAja se hamArA kahanA hai / ki vartamAna pAvApurI ko hI bhagavAna mahAvIra kI pavitra nirvANa-bhami mAnakara usake vikAsa kI ora apanA dhyAna kendrita karanA cAhie aura bhagavAna mahAvIra ke siddhAntoM kA pracAra-prasAra karane ke lie pAvApurI meM mahAvIra vizvavidyAlaya aura mahAvIra pracAra kendra jaisI yojanAoM ko kriyAnvita karane ke lie gambhIratA ke sAtha vicAra karanA caahie| jo pAvApurI ke sambandha meM nirAdhAra pracAra kara rahe haiM, unheM hama pAzIrvAda dete haiM aura cAhate haiM ki ve samajhe ki isa avasara para bhrAmaka pracAra karane se kitanI kSati pahuMca sakatI hai| isa samaya to saMghabaddha hokara nirvANa mahotsava ko saphala banAne kA avasara hai, vivAdoM meM zakti kA apavyaya karane kA avasara nahIM hai / samaya alpa hai, kArya mahAna hai| yaha kArya bar3ha saMkalpa, niSThA aura maMgaThita prayatnoM dvArA jaina samAja ko saphala banAnA hai| 568
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ gautama caritra arhantaM nomyahaM nityaM mukti lakSmIpradAyakam / vibudhanaranAgendrasevyamAnampadAmbujam // jo arahanta bhagavAna mokSarUpI sampadA pradAna karane vAle haiM, jinake pAdapadmoM kI sevA nara-nAgendrAdi sabhI kiyA karate haiM, unheM maiM sarvadA namaskAra karatA hUM | jo siddha bhagavAna karmarUpI zatruoM ke saMhAkara haiM, samyaktva yAdi bhraSTaguNoM se suzobhita haiM tathA jo loka zikhara para sthita ho sadA mukta avasthA meM rahate haiM, aise siddha parameSThI bhagavAna hamAre samasta kAryoM kI siddhi kreN| jinendradeva mahAvIra svAmI, mahAvIra vIra aura mokSadAtA haiM evaM mahAvIra varddhamAna vIra sanmati jinake zubha nAma haiM, unheM maiM namaskAra karatA huuN| jo icchita phala pradAna karane vAle haiM, jo moharUpI mahAzatruoM ke saMhAraka haiM aura mukti rUpI sundarI ke pati haiM, aise mahAvIra svAmI hameM sadbuddhi pradAna kreN| bhagavAna jinendra deva se prakaTa hone vAlI sarasvatI, jo bhavyarUpI kamaloM ko vikasita karatI hai, vaha sUrya kI jyoti kI bhAMti jagata ke jJAnAnsakAra ko dUra kre| zrI sarvajJa deva ke mukha se prakaTa huI vaha sarasvatI devI sarala kAmadhenu ke samAna apane sevakoM kA hita karane vAlI hotI hai, zrataH vaha devI hamArI icchA ke anusAra kAryoM kI siddhi kre| jo bhavyottama munirAja saddharmarUpI sudhA se tRpta rahate haiM, aura paropakAra jinakA jIvana vrata hai, ve mujha para sadA prasanna rheN| jo kAmadeva sarIkhe mataMga ko parAsta karane vAle haiM, jo kAma krodhAdi zrantaraMga zatruoM ke vinAzaka haiM, jo saMsAra mahAsAgara se bhayabhIta rahate haiM, aise munirAja ke caraNa kamaloM ko maiM bAra-bAra namaskAra karatA huuN| jo bhavyajana duSTa-janoM ke bacanarUpI vikarAla sarpoM se kabhI vikRta nahIM hote evaM sadA dUsare ke hita meM rata rahate haiM, unheM bhI namaskAra karatA huu| sAtha hI jo dUsaroM ke sadA vighna utpAdana karane vAle haiM tathA jinakA hRdaya kuTila hai aura jo viSaile sarpa ke samAna nindanIya haiM, una duSTajanoM ko bhaya se maiM namaskAra karatA huuN| apane pUrva mahARSiyoM se zravaNa kara aura bhavyajanoM se pUchakara maiM zrI gautama svAmI kA pavitra caritra likhane ke lie prastuta hotA hUM, jo atyanta sukha pradAna karane vAlA hai| kintu maiM nyAya siddhAnta, kAvya, chanda, alaMkAra, upamA, vyAkaraNa, purANa Adi zAstroM se sarvathA pranabhijJa huuN| maiM jisa zAstra kI racanA kara rahA hUM, vaha sandhi-varNa zabdAdi se rahita hai zrataeva vidvAna puruSa merA aparAdha kSamA karate rheN| jisa prakAra yadyapi kamala kA utpAdaka jala hotA hai, para usakI sugandhi ko vAyu hI cAroM mora phailAtI hai, usI prakAra yadyapi kAvya ke praNetA kavi hote haiM, para use vistRta karane vAle bhavyajana hI huA karate haiN| yaha paramparA hai| jisa prakAra basanta koyala ko bolane ke lie bAdhya karatA hai, usI prakAra zrI gautama svAmI kI bhakti hI mujhe unake pavitra jIvana caritra ko likhane ke lie utsAha pradAna karatI hai / maiM yaha samajhatA hUM ki, jaise kiso UMce parvata para ArohaNa kI icchA karane vAle laMgar3a kI saba loga haMsI ur3Ate haiM ? vaise hI kaviyoM kI dRSTi meM meM bhI haMsI kA pAtra banU gA; kyoMki merI buddhi svalpa hai / kathA Arambha madhyaloka ke bIca eka lAkha yojana vistRta jambU dvIpa vidyamAna hai| vaha jambU-vRkSa se suzobhita aura lavaNa sAgara se ghirA huA hai| usI dvIpa ke madhya meM sumeru nAma kA atyanta ramaNIya parvata hai, jahAM devatA loga nivAsa karate haiM, usI dvIpa meM svarNa raupya kI chaH parvata mAlAeM haiN| isa meru parvata ke pUrva-pazcima kI ora battIsa videha kSetra haiM, jahAM se bhavyajIva mokSa prApta kiyA karate haiM / parvata ke uttara-dakSiNa kI ghora bhogabhUmiyAM haiM, jahAM ke loga mRtyu prApta kara svarga meM utpanna hote haiM / una bhoga 616
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUmiyoM ke uttara-dakSiNa bhAga meM bharata aura airAvata nAma ke do kSetra haiM, jinake bIca meM rUpAbha vijayArddha parvata khar3A hai evaM utsarpiNI tathA savina ke chaH kAla jinameM cakkara lagAyA karate haiN| una kSetroM meM bharata kSetra ko caur3AI pAMca sIbIsa yojana chaH kalA hai| vijayArddha parvata aura gaMgA, sindhu nAma ke mahAnadiyoM ke chaH bhAga ho gae haiM, jinheM cha: deza kahate haiM / unhIM dezoM meM magadha nAma kA eka mahAdeza hai| vaha samasta bhU-maNDala para tilaka ke samAna suzobhita hai| vahAM aneka utsava sampanna hote rahate haiN| vaha dharmAtmA sajjanoM kA nivAsa sthAna hai| isake atirikta maTamba, kavaMTa, gAMva, kheTa, patana, nagara bAhana, droNa Adi sabhI bAtoM se magadha suzobhita hai| vahAM ke vRkSa U~ce ghanI chAyA tathA phala se yukta hote haiN| unheM dekhakara kalpavRkSa kA bhAna hotA hai| vahAM ke kheta dhAnyAdi utpanna kara samagra prANiyoM kI rakSA karate haiN| manuSyoM kA jIvana pradAna karane vAlI yoSadhiyAM bhI pracura mAtrA meM utpanna hotI haiN| vahAM ke sarovaroM kA to kahanA hI kyA ve kaviyoM kI manohara vANI kI bhAMti suzobhita ho rahe haiN| kaviyoM ke vacana nirmala aura gambhIra hote haiM, usI prakAra ve tAlAba bhI nirmala aura gambhIra (gahare ) haiM / kaviyoM kI vANI meM saralatA hotI hai arthAt nagaroM se yukta hotI hai usI prakAra ke sarovara bhI sarasa arthAt jala se pUre haiN| kaviyoM ke vacana padmavaddha hote haiM, ve sarobara bhI padmabaMdha kamaloM se suzobhita ho rahe haiN| vahAM kI parvatIya kaMdarAmroM meM kinnara jAti ke deva loga apanI devAMganAoM ke sAtha vihAra karate hue sadA gAyA karate haiN| vahAM ke vana itane ramaNIya itane sundara hote haiM ki unheM dekhakara svarga ke devatA bhI kAma ke vaza meM ho jAte haiM aura ve apanI devAMganAoM ke sAtha krIr3AeM karane laga jAte haiM / magadha meM sthAna sthAna para gvAloM kI striyAM gAyeM carAtI huI dikhalAI detI thIM me aisI sundarI thIM ki unheM dekhakara pacika loga apanA mArga bhUla jAte the| vahAM kI sAdhAraNa janatA dharma, artha, kAma ina tInoM puruSArthoM meM rata rahatI thii| isake sAtha hI jina dharma ke pAlana meM apUrva utsAha dikhalAtI thI zIlavrata unakA zRMgAra thaa| vahAM jinendra deva ke garbha kalyANaka ke samaya do ratnoM kI varSA hotI thI, use dhAraNa kara vaha bhUmi vastutaH ratnagarbhA ho gayI thii| 'puruSa usI magadha meM svarga loka ke samAna ramaNIka rAjagRha nAma kA eka nagara hai vahAM manuSya aura devatA sabhI nivAsa karate haiN| nagara ke cAroM ora eka vistRta koTa banA huA thaa| vaha koTa pakSiyoM aura vidyAdharoM ke mArga kA avarodhaka vA evaM zatruSoM ke lie bhaya utpanna karatA thA usa koTa ke nimna bhAga meM nirmala jala se bharI huI lAI thI usameM khile hue kamala apanI manorama sugandhi se bhramaroM ko ekatrita kara liyA karate the| nagara meM candA ke varNa jaise zveta aneka jinAlaya suzobhita ho rahe the, jinake zikhara kI patAkAyeM prAkAza ko chUne kA prayatna kara rahI thiiN| yahAM ke mAnava vRnda jala-candana Adi bATho drayoM se bhagavAna zrI jinendra deva ke caraNa kamaloM kI pUjA kara unake darzanoM se atyanta prasanna hote the / rAjagRha ke dharmAtmA mAMgane vAloM kI icchA se bhI adhika dhana pradAna karate the tathA isa prakAra cirakAla taka pana kA apUrva saMgraha kara kubera ko bhI lakjata karane meM kuNThita nahIM hote the vahAM ke navayuvaka apanI striyoM ko apUrva sukha pahuMcA rahe the isalie vahAM kI sundariyoM ko dekhakara devAMganAeM bhI lajjita hotI thiiN| ve apane hAva-bhAva vilAsa yAdi ke dvArA apane pati ko svargIya sukhoM kA upabhoga karAtI thiiN| nagara ke mahaloM kI paMktiyAM atyanta UMcI thii| usameM sundaratA aura saphedI itanI adhika thI ki unake samakSa candramA ko bhI thor3I dera ke lie lajjita honA par3atA thaa| sAtha hI bAjAra kI katAreM bhI itanI sundaratA ke sAtha nirmANa karAI gaI thIM ki jinheM dekhakara mugdha ho jAnA par3atA thaa| unakI dIvAreM maniyoM se suyojita thIM vahAM svarNa raupya dhanna yAdi kA hara samaya lena-dena hotA rahatA thaa| usa samaya nagara kA zAsana bhAra mahArAja zreNika ke hAtha meM thaa| ve samyagdarzana dhAraNa karane bAle the | samasta sAmantoM ke mukuToM se unake caraNa kamala sUrya se dedIpyamAna ho rahe the| unake vaibhavazAlI rAjya meM prajA sukhI. zrI dharmAtmA zrI prajA dharma sAdhana meM sarvadA tallIna rahatI thI ataeva unheM bhaya, mAnasika vedanA, zArIrika saMtApa, daridratA Adi kA kabhI zikAra nahIM bananA par3atA thaa| mahArAja zreNika atyanta rUpavAna the| ve apanI sundaratA se kAmadeva ko bhI lajjita kara dete the| unakA teja itanA jala thA jo sUrya ko bhI jIta letA thA tathA ve vAcakoM ko itanA dhana dete the ki jise dekhakara kubera ko bhI lajjita honA par3atA thA / zAyada vidhi ne samudra se gambhIratA chInakara, candramA se sundaratA lekara, parvata se acalatA, indraguru bRhaspati se buddhi chokara kSeNika kA nirmANa kiyA thaa| mahArAja zreNika meM tInoM prakAra kI zaktiyAM thiiN| ve sandhivigrahAdi chaH guNoM ko dhAraNa karane vAle the| ve artha, dharma, kAma sabako siddha karate hue bhI apanI karmendriyoM ko vaza meM rakhate the| unako vima kIrti candramA ke nirmala prakAza kI bhAMti cAroM ora vyApta thI / yadi aisA na hotA to devAMganAoM dvArA unake guNoM ke jJAna kI AzA nahIM kI jA sakatI thii| unake zAsana kA abhUtapUrva prabhAva cAroM ora phaila rahA thaa| mahArAja ke zatrugaNa aise vyAkula ho rahe the, mAnoM unakA kSaNa bhara meM ho vinAza hone vAlA hai / unakI prabhA dvitIyA ke candramA kI kSINa kalA kI bhAMti kSINa 620
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ ho gaI thii| mahArAja zreNika ko pratibhA ke saba loga kAyala the| unakI prakhara buddhi svabhAva se hI pratApa yukta thii| ataevaM baha cAroM prakAra kI rAjavidyAoM ko prakAzita kara rahI thii| zreNika kI patnI kA nAma celanA thaa| vaha kAmadeva kI patnI rati aura indra ko indrANI kI bhAMti kAMti aura guNoM se suzobhita thii| usake netra mRga ke se the| usakA mukha candramA jaisA kAMtipUrNa thaa| keza zyAmavarNa ke the| kaTi kSINa, kuca gaThita aura bar3e AkAra ke the| usakI sundaratA dekhane lAyaka thii| vistIrNa lalATa, bhauheM Ter3hI aura nAka tote kI taraha thii| usake vacana aura gamana madonmatta hAthI kI taraha the| usakI nAbhI sundara aura usake aMga-pratyaMga sabhI sundara the| vaha sadA santuSTa rahatI thii| usakI prAtmA pavitra aura buddhi tIkSNa thI zuddha vaza meM utpanna hone ke kAraNa vaha hAva-bhAva vilAsa Adi sabhI guNoM se suzobhita thI / vaha striyoM meM pradhAna aura pativratA thii| yAcakoM ke lie hita karane bAlA uttama dAna dene vAlI thii| vaha zIla aura vratoM ko dhAraNa karane vAlI thii| usakA hRdaya samyagdarzana se vibhUSita thaa| vaha sadA jina dharma ke pAlana meM tatpara rahA karatI thii| aneka dezoM ke adhipati, vibhinna prakAra kI senAoM se suzobhita atyanta samRddhizAlI mahArAja zreNika, apanI patnI celanA ke sAtha bhinna-bhinna prakAra ke sukhoM kA upamAMga karate hue jIvana yApana kara rahe the| zreNika ke prazna kA varNana eka bAra antima tIrthakara bhagavAna mahAvIra svAmo samavazaraNa ke sAtha aneka dezoM meM vihAra karate hue vipulAcala ke mastaka para pAkara virAjamAna hue| bhagavAna tIna chatroM se suzobhita the| ve apane upadezAmata se bhavya jIvoM ke tApa hara lete the| unake sAtha gautama gaNadhara Adi aneka muniyoM kA vistRta samudAya thaa| sAtha hI surendra nAgendra khagendra Adi unakI pAdabandanA kara rahe the / bhagavAna ke puNya ke mahAtmya se hiMsaka jIva bhI apanA apanA vaira bhAva chor3akara paraspara prema karane laga gaye the| bhagavAna ke Agamana se parvata kI chaTA nirAlI ho gyii| vRkSa phala phUloM se suzobhita ho ge| una vRkSoM se eka prakAra kI mIThI sugandhi phailane lgii| ve saba kalpavRkSa base sundara dIkhane lge| bhagavAna mahAvIra svAmI ko dekhakara mAlI cakita ho gyaa| usane bar3I bhakti ke sAtha bhagavAna ko namaskAra kiyaa| isake pazcAt yaha saba RtuoM ke phala puSpa lekara mahArAja zreNika ke rAjadvAra para jA phuNcaa| vahAM pahuMcakara mAlo ne dvArapAla se nivedana kiyA ki tU mahArAja ko sUcanA de pA ki udyAna kA mAlI ApakI sevA meM upasthita honA cAhatA hai / dvArapAla ne jAkara mahArAja se nivedana kiyA ki Apake udyAna kA mAlI aApase milane kI AjJA mAMga rahA hai| mahArAja ne mAlI ko lAne ke lie tatkAla prAjJA dii| yathA samaya mAlI mahArAja ke sammukha pahuMcA / mahArAja siMhAsana para baiThe hue the| mAlI ne hAtha jor3e aura phala-purupa samarpita kara sira jhakAyA asamaya meM phala phUloM ko dekha kara mahArAja ko prasannatA kA ThikAnA na rahA / ve atyanta prasanna hue| unhoMne tatkAla hI mAlI se pUchA-ye puSpa tumheM kahAM prApta hue haiN| uttara dete hue mAlI ne bar3e vinamra zabdoM meM khaa-mhaaraaj| vipUlAcala para indrAdi dvArA pUjya zrI mahAvIra svAmI kA prAgamana huA hai| unake prabhAva kA hI yaha phala hai ki vRkSa asamaya meM hI phala-phaloM se lada gaye haiN| abhI mAlI kI bAta samApta bhI nahIM ho pAyI thI ki mahArAja siMhAsana se uThakara khar3e ho gaye aura vipalAcala parvata kI dizA kI ora sAta paga calakara bhagavAna mahAvIra svAmI ko unhoMne praNAma kiyaa| isake bAda punaH siMhAsana para virAjamAna ho gye| mahArAja ne prasannatA ke sAtha vastrAbhUSaNoM se mAlI kA satkAra kiyaa| yaha ThIka hI hai, aisA kauna vyakti hogA jo bhagavAna ke padhArane para santuSTa na ho| mahArAja ne zrI mahAvIra svAmI ke darzanArtha calane ke lie nagara meM bherI bajavA dii| nagara ke sabhI bhavyaloga: calane ke lie prastuta hue| zreNika apanI priyA celanA ke sAtha hAthI para savAra ho prasannatA pUrvaka bhagavAna ke darzana ke lie cale / saba loga mahAbIra svAmI ke zubha samavazaraNa meM jA phuNce| mahArAja zreNika ne mokSarUpI ananta sukha pradAna karane vAlI bhagavAna kI stuti prArambha kI-he bhagavAna / aApa parama pavitra haiM, ataeva ApakI jaya ho| Apa saMsAra-sAgara se pAra karane vAle haiM, ataH ApakI jaya ho| Apa sabake hitaiSI haiM, prataeva ApakI jaya ho| grApa sukha ke samudra haiM, ataH Apako jaya ho| he parameSThina / pApa samasta saMsArI jIboM ke parama mitra haiM, Apa saMsAra rUpI mahAsAgara se pAra utArane ke lie jahAja ke tulya haiM, ataeva mokSA pradAna karAne vAle bhagavAna, aApako bArambAra namaskAra hai| pApa guNoM ke bhaMDAra haiM.
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ ! aura saMsAra kI mAyA se bhayabhIta haiN| grApa karmarUpI zatrunoM ke saMhAraka haiM aura viSayI viSa ko dUra karane vAle haiM, ataeva Apako namaskAra hai| he guNoM ke zrAgAra he bhagavana hai muniyoM meM zreSTha jinarAja bhApa kaviyoM kI vANI se bhI pare haiM, Apake sadguNoM kA varNana karanA sarasvatI kI zakti ke bAhara kI bAta hai| isa prakAra bhagavAna kI stuti kara mahArAja ki gautama gaNadhara Adi anyAnya muniyoM ko namaskAra kara manuSyoM ke koThe meM baiTha gye| thor3I dera bAda bhagavAna mahAvIra svAmI ne bhavya jIvoM ko prabuddha karane ke lie manohara dharmopadeza denA bArambha kiyA muni aura bAvakoM ke dharma meM do bheda haiM sunidharma mokSa kA sAdhana hotA hai mIra zrAvaka dharma se svargasukha kI prApti hotI hai| samyagdarzana, samyakjJAna aura samyagvAritra ke bheda se mokSamArga tIna prakAra kA hotA hai arthAt tInoM kA samudAya hI mokSa hai unameM samyagdarzana use kahate haiM, jinameM jIva ajIba Adi sAtoM tatvoM kA yathArtha zraddhAna kiyA jAtA ho| vaha bhI do prakAra kA hotA hai-- eka nisagaMja- binA upadezAdi ke, zrIra dUsarA adhigamaja arthAt upadezAdi dvArA ina donoM ke bhI aupazamika kSAyika aura kSAyopazamika bheva se tIna bheda aura kahe gaye haiN| anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha, mithyAtva, samyak mithyAtva aura samyak prakRti mithyAtva ina sapta prakRtiyoM ke upazama hone se caupAmika samyagdarzana prakaTa hotA hai aura sAtoM prakRtiyoM ke kSaya hone se kSAyika samyagdarzana prakaTa hotA hai aura pUrva kI prakRtiyoM ke udAbhAvI hone tathA unhIM sattAvasthita prakRtiyoM ke upazama hone se evaM samyaka midhyAtva prakRti ke udaya hone se kSAyopazanika samyagdarzana hotA hai| padArthoM ke satya jJAna ko samyAna kahate haiM vaha samyakjJAna mati, bhUta, avadhi manaH paryaya aura kevala jJAna ke bheda se pAMca prakAra kA hotA hai| jaina zAstroM ke siddhAnta ke anusAra pApa rUpa kiyAoM ke tyAga ko samyagvAri kahate haiN| vaha pAMca mahAvrata, pAMca samiti para tIna gupta bheda se teraha prakAra kA hotA hai| aThAraha doSoM se rahita sarvajJadeva meM zraddhAna karanA, mahisArUpa dharma meM jJAna karanA evaM parigraha rahita guru meM zraddhAna karanA samyagdarzana kahalAtA hai / saMvega, nirveda, niMdA, gahU, zama, bhakti, vAtsalya aura kRpA ye ATha samyagdarzana ke guNa haiN| bhUkha, gyAsa, bur3hApA, dveSa, nidrA, bhaya, krodha, rAga, zrAzcarya, mada, viSAda, pasInA, janma, maraNa, kheda, moha, cintA, rati ye maThAraha doSa hai| sarvajJa deva ina doSoM se sarvathA rahita hote haiN| mATha mada, tIna mRr3hatA, chaH anAyatana aura zaMkA kAMkSA Adi mATha doSa milakara samyagdarzana ke paccIsa doSa hai cUta, mAMsa, maya, vezyA, parastrI, corI aura zikAra ye sapta vyasana haiM / buddhimAnoM ko inakA bhI tyAga kara denA caahie| madya, mAMsa, madhu ke tyAga aura paMca udambaroM ke tyAga se pATha mUlaguNa haiN| pratyeka gRhastha ke lie ina mUla guNoM kA pAlana karanA bahuta hI yAvazyaka hai| madya kA spAya karane vAle ko chAcha mile hue dUdha, bAsI vahI, yAdi kA bhI tyAga kara denA caahie| isI prakAra mAMsa kA tyAga karane vAle ke lie camar3e meM rakhA huA ghI, tela, puSpa, zAka makkhana, kaMda mUla zrIraghunA huA anna kadApi nahIM khAnA caahie| dharmAtmA logoM ke lie baigana, sUrana, hIMga, adaraka aura binA chanA huA jala bhI tyAjya hai| ghazAta phaloM ko to sarvathA tyAga kara hI denA caahie| aise hI buddhimAna logoM ko cAhie ki ve madhu kA parityAga kara deN| kAraNa zahada nikAlate samaya aneka jIvoM kA ghAta hotA hai| usameM makkhiyoM kA rudhira aura mailA milA huA hotA hai| isalie vaha loka meM nindanIya haiN| isake atirikta dhAvakoM ko darzana, vrata, sAmAyika, proSadhopavAsa, sacitta tyAga, rAtribhukti tyAga, brahmacarya, Arambha tyAga, parigraha tyAga, anumati tyAga, aura uddiSTa tyAga ina gyAraha pratimAoM kA pAlana karanA cAhie / mahisA to aNuvrata, brahmacarya aNukta parigraha parimANu praNuvrata kahalAte haiN| zrAvakoM ko ucita hai ki inakA bhI pAlana kreN| divasa deza aura dhanadaNDa ta ye tIna guNadata haiN| zrAvakAcAra ko jAnane vAle dhAnaka inakA uttama rIti se pAlana kreN| chaH prakAra ke jIvoM para kRpA karanA, paMcendriyoM ko vaza meM karanA evaM raudra dhyAna tathA bhAI dhyAna ke tyAga kara dene ko sAmAyika kahate haiM sAmAyika kA pAlana niyamita rUpa se dhAvakoM ke lie anivArya hotA hai / aSTamI, caudaza ke dina proSaghopavAsa atyanta Avazyaka hai / proSadhopavAsa ke bhI tIna bheda mAne gaye haiM-- uttama madhyama aura jaghanya kesara candana Adi padArthoM ke lepana ko bhoga kahate haiM aura vastrAbhUSaNAdi ko upayoga ina donoM kI saMkhyA miyata karanI caahie| isako bhogopabhogaparimANavrata kahate haiN| zrAvakoM ke lie yaha bhI Avazyaka hai| zAstradAna maudAna, abhayavAna aura mAhAradAna ye cAra prakAra ke dAna haiN| pratyeka gRhastha ko cAhie ki ve apanI zakti ke anusAra ina donoM ko gRha tyAgI muniyoM ko de vAhya aura abhyantara ke bheda se zuddha sapacara do prakAra ke hote haiN| inheM satva jJAniyoM ko apane karma naSTa karane ke lie upayoga meM lAnA caahie| 622
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra ke dharmopadeza ko sunakara mahArAja zreNika ko atyanta prasannatA huI / satya hI hai-amRta ke ghar3e ko prApti se kauna saMtuSTa nahIM hotA / arthAt sabhI santuSTa hote haiN| pazcAt mahArAja zreNika gaNadharoM ke prabhu svAmI sarvajJa deva ko naskAra kara khar3e ho gaye aura bhagavAna se gautama gaNadhara ke pUrva vRttAnta pUchane lage--bhagavAna ! ye gautama svAmI kauna haiM ? kisa paryAya se yahAM Akara inhoMne janma dhAraNa kiyA hai| inheM kisa karma se ye labdhiyAM prApta huI haiN| ye saba kramAnusAra mujhe batalAiye / Apake nirmala vacanoM se merA sArA sandeha dUra ho jAyagA / Apake vacana rUpI sUrya ke samakSa mere saMdeharUpI andhakAra kA nAza ho jAnA nizcita hai| dharma ke prabhAva se ucca kula kI prApti aura miSTa vacanoM kI prApti hotI hai| usa para sabakA prema hotA hai / vaha saubhAgyazAlI hotA hai aura uttama pada ko prApta hotA hai| use sarvAMga sundara striyAM prApta hotI haiM aura svarga ko prApti hotI hai| use uttama buddhi, yaza, lakSmI aura mokSa taka prApta hote haiM / ataH zreNika ne jaina dharma meM niSThA kara apanI sadbuddhi kA paricaya diyaa| dvitIya adhikAra bhagavAna jinendra deva meM apane zubha vacanoM ke dvArA saMsAra ke dUSita mala kA prakSAlana karate hue kahA-dhaNika! tu nizcintatA pUrvaka zravaNa kara / maiM pApa aura puNya donoM se prakaTa hone vAle zrI gautama gaNadhara svAmI ke pUrva bhavoM kA varNana karatA hai| bharata kSetra meM aneka dezoM se suzobhita, atyanta ramaNIya avaMtI nAma kA eka deza hai| usa deza meM munirAjoM dvArA ekatrita kiye hue yaza ke samUha kI taraha vizAla tathA U~ce zvetavarNa ke jinAlaya zobhita the / vahAM pathikoM ko icchita phala, phala pradAna karane vAlI vRkSa paMktiyAM suzobhita ho rahI thiiN| vahAM samaya para meghoM, dvArA sIMce hue kheta, saba prakAra kI sampatti, phala phUla se lade hue the| usa deza meM puSpapura nAma kA eka nagara thaa| vaha nagara U~ce koTa se ghirA humA, sundara udyAnoM se suzobhita nandana bana ko bhI lajjita kara rahA thaa| vahAM ke deva-mandira jinAlaya aura U~ce-U~ce rAjamahala apanI zubhra chaTA se haMsate hue jAna par3ate the / vahA~ ke adhivAsI jaina dharma ke anuyAyI the| ve dharma, artha, kAma ina tInoM puruSArthoM ko siddha karane vAle the / ve dAnI aura bar3e yazasvI the| vahA~ kI lalanAeM sundara zIlavatI, putravatI, catura aura saubhAgyavatI thiiN| isalie ve kalpalatAoM kI taraha suzobhita hotI thiiN| nagara kA rAjA mahIcandra thA jo dusarA candramA hI thA / usakI sundaratA apUrva yii| aneka rAjA tathA jana samudAya bar3I bhakti ke sAtha usakI sevA kara rahe the| itanA saba kucha hote hue bhI usake hRdaya meM ahaMta deva ke prati bar3I bhakti thI / baha dhana kA bhoga karane vAlA, dAtA, zubha karmoM ko sampanna karane vAlA, nItijJa aura guNI thA / ataH vaha mahArAja bharata ke samAna jAna par3atA thaa| duSToM ke lie vaha kAla ke samAna aura sajjanoM kA pratipAlaka thaa| rAjA mahIcandra rAjavidyA aura buddhi vidyA donoM meM nipuNa thA / rAjA kI sundarI nAma kI rAnI tho / vaha atyanta guNavatI, rUpavatI, pativratA aura aneka guNoM se suzobhita thI / vaha rAjA sundarI ke sAtha rAjya sAmagrI kA upayoga karate hue paMcaparameSThiyoM ko namaskAra prAdi karate hue sukha pUrvaka samaya vyatIta kara rahA thaa| usa nagara ke bAhara eka dina aMgabhUpaNa nAma ke munirAja kA prAgamana huaa| ve Ama ke per3a ke nIce eka zilA para Asana lagA kara baiTha ge| unake sAtha cAroM prakAra kA saMgha thA / ve avadhijJAnadhArI samyagdarzana se vibhUSita the| kAmarUpI zatrayoM ko mardana karane vAle the aura samyak cAritra ke AcaraNa karane meM sadA tatpara the / tapazcaraNa se unakA zarIra atyanta kSINa ho gayA thA / krodha, kaSAya, mAna rUpI mahAparvata ko cUra karane ke lie ve vaja ke samAna tIkSNa the| moharUpI hAthI ke lie siMha ke samAna tathA indriya rUpI malloM ko parAsta karane vAle / isake atirikta pariSahoM ko jItane vAle sarvottama aura chaH prAvazyakoM meM suzobhita the / ve mUlaguNoM aura uttara guNoM ko dhAraNa karane vAle the| rAjA mahIcandra ko jaba yaha bAta mAlama huI ki nagara ke bAhara munirAja kA Agamana huA hai, taba vaha apanI rAnI aura nagara nivAsiyoM ko lekara unake darzana ke lie claa| vahAM pahuMcane para rAjA ne jala candana Adi pATha dravyoM se munirAja ke caraNa kamaloM kI pUjA kii| isake bAda 623
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ bar3I vinamratA ke sAtha unakI stuti kara namaskAra kiyA / punaH unaro dharmavRddhi kA prAzIrvAda prApta kara unake samIpa hI baiTha gyaa| usa vana meM logoM kA bar3A samudAya dekha atyanta kurUpA tIna cUdra kI kanyAyeM jo kahIM jA rahI thI, Akara baiTha gayIM isake bAda munirAja ne rAjA mahIcandra aura jana samudAya ke lie bhagavAna jinendra kI vANI se prakaTa humA loka kalyANa kAraka dharmopadeza denA Arambha kiyA / ve kahane lage-- deva, zAstra aura guru kI sevA karane se dharma kI utpatti hotI hai / ekondriya aura dvaya indriya Adi samasta prANiyoM kI rakSA karane se dharma utpanna hotA hai / jIvoM ke upakAra ro dharma utpanna hotA hai aura dharma ke mArgoM ko pradarzita karane se sarvottama dharma prakaTa hotA hai| mana, vacana, kAyakI zuddhatA pUrvaka samyagdarzana ke pAlana karane, vratoM ke dhAraNa karane tathA madya mAMsa madhu tyAga karane se dharma kI abhivRddhi hotI hai| pAMcoM indriyoM ko vaza meM karane tathA apanI zakti ke anusAra dAna karane se dharma kI abhivaddhi hotI hai| aise anya bhI bahata se upAya haiM, jinase jaina dharma kI baddhi hotI hai aura loka tathA paraloka meM sAMsArika jIvoM ko uttama sukha prApta hotA hai| phala yaha hotA hai ki dharma ke prabhAva se mAnava jAti ko zuddha ratnatraya kI prApti hotI hai| ratnatraya ke prApta hone ke bAda mukti kI prApti ho jAtI hai| yaha dharmarUpI kalpavRkSa icchA ke anusAra phala dene vAlA, harSa utpanna karane vAlA evaM saubhAgyazAlI banAne vAlA hai| isase kAnti, yaza sabhI prApta hote haiN| apane puNya ke prabhAva se bharata kSetra ke chaH khaNDoM kI bhUmi, navanidhi, caudaha ratna aura aneka rAjAoM se suzobhita cakravartI kI vibhUti prApta hotI hai| usI puNya kI mahimA se manuSya devAMganAoM ke samAna rUpavatI aura aneka guNoM se suzobhita aisI aneka striyoM kA upabhoga karate haiN| yahI nahIM vidvAna, vIra aura zobhAgyazAlI putra bhI puNya ke prabhAva se hI prApta hote haiM / bar3e-bar3e rAjA mahArAjA tathA dhanavAna loga--jo sone ke pAtra meM bhojana karate haiM, vaha bhI pUNya ke prabhAva ke binA nahIM prApta hotaa| rAjan ! zarIra kA svastha rahanA, uttama kula meM janma grahaNa karanA, bar3I Ayu ko prApta karanA tathA sundara rUpa kA milanA ye saba puNya ke prabhAva haiM / ise dharma kA hI phala' samajhanA caahie| yaha bhI smaraNa rahe ki deva, zAstra aura guru kI nindA se pApa utpanna hotA hai tathA samyagdarzana vrata Adi niyamoM ko bhaMga karane se mahAna pApa kA bhAgI bananA par3atA hai| sAtoM vyasanoM ke sevana se bhI bhArI pApa lagatA hai| paMcendriyoM ke viSayoM ke sevana se bhI pApa lagatA hai| krodha, mAna, mAyA, lobha Adi kaSAyoM ke saMyoga se anya jIvoM ko pIr3A pahu~cAne se aura nindha AcaraNoM ke vyavahAra se pApa utpanna hotA hai| para strI sevana se, dUsare ke dhana apaharaNa se, kisI kI dharohara ko lene se kaThina pApa hotA hai, arthAta mahApApa lagatA hai| jIvoM kI hiMsA karane jhaTa bolane, adhika parigraha kI icchA rakhane aura kisI ke karma meM vighna upasthita karane se bhI pApa kA bhAgI honA par3atA hai| madya, mAMsa, madhu bhakSaNa aura hare kanda-mUla Adi padArthoM ke bhakSaNa se bhI pApa lagatA hai| binA chAne hue jala ke sevana se bhI bar3A pApa lagatA hai kuttA, billI Adi duSTa jIvoM ke pAlana-poSaNa se bhI pApa kA bhAgI bananA par3atA hai| isa prakAra ke pApa karma ke udaya se ye jIva kurUpa, laMgar3e, kAne, TauTe, baune, andhe, kama Ayu vAle, agoMpAMga rahita tathA murkha utpanna hote haiN| pApa karma ke udaya se hI daridrI nIca aneka zArIrika vyAdhiyoM se pIr3ita aura du:khI utpanna hote haiN| jIvoM ke apayaza bar3hAne vAle lampaTa durAcArI tathA nitya kalaha karane vAle putra kA utpanna honA bhI pApa kA hI kAraNa hai| aksara pApa karma se hI striyA~ kAlI, kalTI tathA durvacana kahane vAlI milatI haiM / sAtha hI pApa karma se hI logoM ko bhIkha mAMgane ke lie vivaza honA paDatA hai| yahAM taka ki unheM svAdahIna miTTI ke bartana meM rakhA huA bhojana karanA par3atA hai| prataeva rAjan ! isa saMsAra kI jitanI duHkha pradAna karane vAlI vastueM haiM, ve saba kI saba pApa karmoM ke udaya se hI prApta hotI haiN| saMsAra meM jo kucha bhI barA hai, use pApa kA hI phala samajhanA cAhie / munirAja ne isa prakAra puNya aura pApa ke phala kaha sunAe / mahicandra ko apUrva saMtoSa nyaa| idhara rAjA ne tInoM kurUpA kanyAoM ko dekhA / be dona svabhAva kI, dukhI aura mAta-pitA bhAI prAdi se rahita thiiN| unheM dekhakara rAjA kA hRdaya dayApUrNa ho gyaa| unake netra khila uThe tathA mana prasanna ho gyaa| isa prakAra kA parivartana dekha kara rAjA ko bar3A Azcarya huA / ve sadbhAva ke sAtha unha dekhane lge| isake pazcAt unhoMne munirAja kI stuti kara pUchAbhagavan ! ina kurUpA kanyAoM ko dekha mere hRdaya meM prema ke bhAva kyoM aMkurita ho rahe haiN| uttara meM munirAja kahane lagerAjan ! isa sthala para prema utpanna hone kA kAraNa pUrva-bhava kA sambandha hai / maiM batalAtA huuN| dhyAna dekara zravaNa kro| bharata kSetra meM hI kAzI nAma kA eka suvistRta deza hai / vaha tIrthaMkaroM ke paMca-kalyANakoM se suzobhita hai| vahAM ke nagara grAma aura pattana kI zobhA apUrva hai| vaha ratnoM kI khAna ke nAma se prasiddha hai| usI deza meM banArasa nAma kA eka atyanta manohara nagara hai| vaha itanA sundara hai ki mAnoM vidhi ne alakA nagarI ko jItane ke lie hI usakA nirmANa kiyA ho| AkAzako sparza karane vAle usake cAroM ora suvizAla koTa haiN| koTa kI UMcAI itanI UMcI hai, jisase pratIta hotA hai ki krodha karane para vaha sarya ke teja aura bAdaloM ke samUha ko bhI roka sakatI haiN| koTa ke cAroM ora khAI thI, jise dekhakara zatrayoM ke chakke samUha ko bhI roka sakatA itanI UMcI hai, jinamANa kiyA ho| 624
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ chuTa jAte the| vaha khAI nirmala aura gambhIra jala se paripUrNa thI / isalie vaha eka supara kavi kI kavitA ke samAna suzobhita thii| vahAM ke jinAlaya apanI phaharAtI haI zubhra dhvajA se bhanya jIvoM ko pavitra karane ke uddezya se bulA rahe the / vahAM ke makAnoM kI paMktiyAM UMcI aura bhavya thiiN| una para taraha-taraha ke citra bane hue the| ve barpha aura candramA kI taraha zubhra thiiN| isIlie darzanIya thiiN| unheM dekhakara yahI pratIta hotA thA ki muktA ko sundara mUrtiyAM prastuta kI gayI ho / vahAM ke manuSya svabhAva se hI dAna karane vAle the| ve bhagavAna jinendra deva kI sevA meM saMlagna rahane vAle the| paropakAra, dharmakArya meM unake AcaraNa anakaraNIya ye| vahAM kI striyoM kA to kahanA hI kyA ? ve devAMganAoM ko bhI rUpa meM parAsta karatI thiiN| ve saubhAgyavatI guNavatI pati prema meM rAdA tatpara rahane vAlI thiiN| vahAM ke bAjAra bhI apanI apUrva vizeSatA rakhate the| dukAnoM kI paMktiyAM itanI sandaratA sAtha nimita kI gayI thI ki unheM dekhate rahane kI icchA hotI thii| vaha nagara sone cAMdI ratna aura annAdi se sarvathA bharapara thA / saMdhyA ke bAda se vahAM kI striyAM aise madhura svara meM gAne lagatI ghoM ki prAkArA mArga meM jAte hue candramA ko bhI unake lAlitya para mugdha hokara kucha dera ke lie ruka jAnA par3atA thaa| isa prakAra ve candramA ko bhI roka lene meM samartha thiiN| rAtri kAla meM apane icchita sthAna ko gamana karane vAlI vezyAe bhI caMcala nado kI bhAti laharAtI huI dekha par3atI thoN| bAvar3iyoM se jala bharane vAlI panihAriyAM bhI krIr3A karatI huI najara AtI thiiN| kamaloM kI mugandhi se bhramaNa karate hue bhIre unheM dukhI kara rahe the| unakI jalakrIr3A se unake zarIra se jo kesara ghulakara nikala rahI thI, usase bhoroN ke zarIra pIle par3a rahe the| aura unhoM sarovaroM meM kAmo puruSa apanI ramaNiyoM ke sAtha jala krIr3A kara rahe the / nagara kI dUsarI ora khalihAnoM meM anAja kI rAziyAM suzobhita ho rahI thiiN| ve rAziyAM kisAnoM ko grAnanda dene vAlI thIM vahAM ke khetoM kI vizeSatA thI ki ve hara prakAra ke padArtha utpanna karate rahate the| sar3aka ke donoM kinAroM para saghana per3oM kI sundara paMktiyAM lagI huI thI, jinakI suzItala chAyA meM zrAnta pathika loga vidhAma kiyA karate the| una vRkSoM kI DAliyAM phaloM ke bhAra se nata ho rahI thiiN| nagara ke cAroM prora maTara aura vizAla udyAna the, jahAM kI latAe puSpa aura phaloM se suzobhita thIM / ve latAra manohara sarasa evaM vilAsinI striyoM ke samAna suzobhita thiiN| usa nagara kI sabase bar3I vizeSatA yaha thI ki, vahAM koI rogI nahIM thA / yadi saroga thA to rAjahaMsa hii| vahAM tADana kA to nAma nahIM thaa| hAM kapAsa kA tAr3ana hotA thA aura usase ruI nikAlI jAtI thii| vahAM kisI ke patana kI bhI saMbhAvanA nahIM thii|ydi patana thA to vRkSoM ke pattoM kA, kyoMki vahI Upara se nIce girate the| bandhana bhI kazapAzoM kA hI hotA thaa| ve hI bar3I satartakatA se bAMdhe jAte the / vahAM daNDa, dhvajAroM meM hI thA aura kiso ko daNDa nahIM diyA jAtA thaa| bhaMga bhI kaviyoM ke race hae chandoM taka hI sImita thA aura kisI kA bhaMga nahIM hotA thA / haraNa striyoM ke hRdaya meM hI thA aura kisI kA haraNa nahIM kiyA jAtA thA / striyAM hI puruSoM ke hRdaya kA haraNa kara letI thIM / vahAM bhaya bhI navor3hA striyoM ko hI hotA aura koI bhayabhIta nahIM hotA thaa| isa nagara ke rAjA kA nAma vizvalocana thA / vaha zatru samudAya ke lie siMha ke samAna thA aura usakI kAMti sarya ko bhI parAsta karane vAlI thI / vaha yAcakoM ko icchA ke anusAra dAna diyA karatA thaa| ataeva vaha manako utkaTa bhAvanAtroM ko pUrNa karane vAle karapavakSoM ko bhI sadA jItatA rahatA thaa| saMbhavata: vidhAtA ne indra se prabhutva lekara kabera se dhana aura candramA se zIlatA aura sundaratA lekara usakA nirmANa kiyA thaa| usake aMga pratyaMga aise bane the, mAnoM sAMce meM DAle hoN| jisa prakAra hariNa siMha ke bhaya se jaMgala kA parityAga kara detA hai, usI prakAra vizvajIta ke mahApratApa ko dekhakara usake zatra apanI prANa-rakSA ke lie deza kA tyAga kara dete the / usakA vistRta lalATa aisA manorama pratIta hotA thA, mAnoM vidhi meM apane likhane ke lie hI use banAyA ho / usake bhujA' rUpI daNDa sundara aura jAMgha taka lambe the| ve aise pratIta hote the. jaise zatrayoM ko bAMdhane ke lie nAgapAza hoM / usakA suvistRta vakSasthala devAMganAoM ko bhI mohita kara letA thA aura lakSmIkA krIDAsthala jAna par3atA thA / samudroM ko dhAraNa karane vAlI gaMbhIra pRthvI kI taraha usakI vimala vRddhi cAroM prakAra kI ko dhAraNa karane vAlI thI / usakI atyanta ujjabala aura nirmala kIti sudUra dezoM taka phailI haI thii| vizvajIta rAjAko pradhAna maMtrI sundara deza, kile khajAne, aura senAeM grAdi saba kucha the| prabhAva utsAha prAdi tInoM zakyiAM vidyamAna thiiN| isake atirikta saMdhi vigraha, yAna prAsanadvedhA pAzraya Adi cha: guNa the isIlie vaha rAjA zatrunoM ke lie ajeya ho rahA thaa| vaha vizva ke sabhI rAjAmoM meM zreSTha ginA jAtA thA / nIti nipuNa rUpavAna miSTabhASI aura prajA hitaiSI thaa| usake siMhAsana rohaNa ke bAda se hI rAjya kI sArI prajA sUkhI dharmAtmA aura dAnI ho gayI thii| rAjA kI vizAlAkSI nAma kI patnI thI, jo atyanta rUpavatI aura prema kI pratimUrti thii| baha indrANI, rati, nAgastrI aura devAMganAoM jaisI rUpavatI jAna par3atI thii| rAnI kI gati madonmatta hAthiyoM kI taraha thii| isakI aMguliyoM ke bIsoM 625
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ nakha dvitIyA ke candramA ke samAna bar3e hI manohara aura bhavya jAna par3ate the| usako jAMdha kele ke staMbha ko taraha sukomala aura kAmoddIpaka thii| vaha rAnI apane manorama karipradeza kI sundaratA se siMha ke kaTi pradeza kI zobhA ko haraNa kara letI thii| yadi aisAna hotA to siMha ko guphAoM kI zaraNa nahIM lenI pdd'tii| usI nadI gola, nohara gavaM gambhIra thii| vaha kAma rasa (jala) se bharI huI cAyikA kI bhAMti pratIta hotI thiiN| usake kUca bilya phala ke samAna kaThora the| vaha kAmIjanoM ke hRdaya ko jItane vAlI thii| una kucoM ke madhya roma rAzi aisI pratIta hotI thI mAnoM donoM ke virodha ko dUra karane ke lie sImA nirdhArita kara rahI ho| rAna ke hAthoM kI donoM hatheliyAM lAla komala aura sundara thiiN| una para machalI dhvajA Adi ke grAkarSaka cihna bane hue the / vaha apanI mukhAkRti se AkAza ke candramA ko bhI lajjita karatI thii| isIlie candramA mahAdevI ko sevA karane meM laga gayA thaa| rAnI kI nAka itanI sundara thI ki tote kI cocoM kI sArI sundaratA jAtI rhii| tote vicAre lajjA se avanata ho vana meM jA pahuMce the| vaha apanI sumaghara vANI se pika kI vANI bhI jIta cako thii| saMbhavataH yahI kAraNa hai ki koyaloM ne zyAmavarNa dhAraNa kara liyA hai| usake vizAla netra hiraNI ke netroM ko bhI mAta karate the / yahI kAraNa hai ki hiraNiyoM ne apanA baserA dana meM kara liyA hai| rAnI ke donoM kAna manohara aura varNa-bhUSaNoM se zobhita ho rahe the| usakI bhauheM kamAna jaisI Ter3hI aura caMcala thIM, mAnoM ve kAmarUpI yoddhAoM ko parAsta karane ke lie dhanuSavANa hI hoN| rAno kI sugandhita puSpoM se gaThI huI kezarAzi aisI sundara jAna par3atI thI ki usakI sugandhi ke lobha se sarpa hI A gaye hoN| vaha apane kaTAkSa aura hAva bhAva se suzobhita thii| arthAta samasta guNoM se bharapUra thii| usake guNoM kA varNana karane meM koI bhI samartha nahIM hai| vaha bar3I rUpavatI aura pati ke svavaza meM karane ke lie auSadhi ke tulya thii| aisI parama sundarI ke sAtha sukha upabhoga karatA huprA rAjA jAvanayApana kara rahA thaa| jisa prakAra kAmadeva rati ke vaza meM rahatA hai, ThIka usI prakAra usa rAnI ne apane pati ko premapAza meM bAMdha liyA thaa| rAjA vizvalocana ko usa vizAlAkSI ke sparza, rUpa, rasa, gandha aura zabda se jo aihika sukha upalabdha the, use vahI anubhava kara sakatA hai, jise aisI sundarI patnI milane kA saubhAgya prApta ho / kucha samaya vyatIta hone para RturAja basaMta kA Agamana huA / svabhAva se hI basanta Rtu meM taruNoM meM kAmopabhoga kI lAlasA prabala ho uThatI hai / samasta vRkSa phala-phaloM se lada ge| una para pakSiyoM kA nivAsa ho gyaa| usa samaya taruNa puruSa bhI apanI kAntA ke sAtha paraspara saMbhoga ke lie utsuka ho ge| prama pUrNa kAmaniyAM unake hRdayoM meM nivAsa karane laga gyiiN| basanta kI unmattatA zIla saMyamAdi dhAraNa karane vAle muniyoM ko bhI vicalita karane se nahIM cUkatI / kAmarUpI yodhA basanta, kSINa zarIra vAle muniyoM taka ke hRdayoM meM bhI kSobha utpanna kara rahA thaa| usI samaya rAjA vizvalocana apanI vizAla senA aura nagara nivAsiyoM ko sAtha lekara krIr3A ke lie usa vanasthalo meM pahuMcA, jahAM ke vRkSa latAoM se bharapUra ho rahe the| vana meM pahu~cakara rAjA ko hArdika prasannatA huI / vana kI manohara sundaratA, vAyu se caMcala latAoM ke samaha evaM cahakate hue pakSiyoM kI sumadhura dhvani se aisA pratIta hotA thA, mAno rAjA vizvalocana ke samakSa vAyurUpI apsarA natya kara rahI ho / yaha latArUpI apsarA puppoM ro sajI huI thii| vRkSoM kI pattiyAM usake ramaNIya keza se pratIta hotI thii| phala stana the| sAdi pakSiyoM kI sumadhura dhvani saMgIta kA bhAna karA rahe the / vaha vanasthalI sArI chaTAko dhAraNa kie hue thI / mAnava citta ko curAne vAlI latAyeM puSpahAra jaisI suzobhita thiiN| vasaMta ke unmatta bhramaroM kI jhaMkAra usake gIta the, koyaloM ko vANI madaMga aura zuka kI dhvani vINA / chidrayukta bAsoM kI AvAja sama aura tAla kA kAma de rahI thii| isa prakAra sArI vanasthalI lahalahA uThI thI, mAnoM apane atithi mahArAja kA svAgata kara rahI ho| prathama hI rAjA ne Ama ke vRkSa para baiThe hue do strI-puruSa pikoM ko dekhaa| ve paraspara prema-cumbana kara rahe the| jisa strI kA sambhoga sukha pradAna karane vAlA pati videza calA gayA ho, vaha bhalA basaMta ke isa madhumaya samaya meM pika kI vANI kaise sahana kara sakatI hai| rAjA vana ke cAroM ora ghUma-ghUma kara pakSiyoM ke manohara kalarava sunane lge| kh| mAlatI, ke sugandhita puSpa dekhe, kahIM puSpa vRkSoM para bhramaroM kA samUha krIr3A karate hue dikhAyI diyA / isI prakAra kinhIM sthAnoM para muka mayUra nRtya karate the / sthAna-sthAna para bandaroM kI vizAla krIr3A hariNoM kI lIlA aura pakSiyoM ke samudAya dekhe| rAjA ne grAma ke vRkSa, anAra ke bana aura kahIM vijaura ke phala dekhe / strI-puruSoM kI krIr3A bhI dekhane lAyaka thii| kahIM koI apanI priyA ko manA rahA hai| kahIM strI mAna dvArA pati ko cir3hA rahI hai| koI prema meM matta thI aura koI stana dikhAkara prema prakaTa kara rahI thii| kihIM sthaloM para harI ghAsa thI, kahI pRthivI jala se bhara rahI thI aura kahIM para pAma ke vRkSa phaloM se jhaka rahe the / ina sArI zobhA ko rAjA ne bar3e cAva se dekhA / pazcAt vaha aMgUra kI latAoM ke maMDapa meM pahuMce aura vahIM paMcendriyoM kI tRpti karane vAle sarasa kAmopabhoga evaM lIlA pUrvaka aihika sparza se rAnI ko prasanna karane lge| isa prakAra rAjA kAmopabhoga se prasanna hokara rAnI ke
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAtha jala krIr3A ke lie gye| jala krIr3A karate samaya sarovara kI chaTA dekhane lAyaka thI / zarIra kI kesara ghula-dhUla kara sarovara ke jala ko pIlA karane lagI aura puSpoM kI sugandha se vaha sarovara sugandhita ho gayA / jaba unakI jala krIr3A samApta ho gayI to ve bar3e gAje bAje aura striyoM ke manohara gIta ke sAtha apane rAja mahala ko lotte| saMdhyA ho clii| jisa kAmI janoM ke hRdaya ko ramaNiyoM ne apanA liyA thA, mAnoM una para dayA karake hI sUrya prasta hone lgaa| samasta AkAza meM lAlI dor3ha gyii| cAroM ora se pakSiyoM ke kolAhala sunAI dene lge| AkAza meM pUrNa candramA kA udaya haa| kumudinI praphullita huI aura saMbhoga karane vAlI striyAM atyanta prasanna ho gyiiN| rAjA bhI mahala meM prAkara puna: apano rAnI ke sAtha Asakta ho gye| satya hI hai, striyAM svabhAva se ho mohaka hotI haiN| sAtha hI yadi rUpavatI hoM to phira pUchanA hI kyA ? aise hI sukha se samaya vyatIta karate hue kitane dina vyatIta ho gaye, rAjA ko tanika bhI khabara nahIM thii| vastutaH sukha kA samaya eka divasa kI taraha bIta jAtA hai aura duHkha kA eka divasa mAsa kI taraha pratIta hotA hai| eka dina kI bAta hai| rAnI prasannacitta hokara cAmarI aura raMgikA nAma kI do dAsiyoM ke sAtha apane mahala ke jharokhe para khar3I haI bAharI dRzya dekha rahI thii| eka nATaka dekhakara usake hRdaya meM caMcalatA utpanna ho gayI / vaha nATaka prAnanda barvaka manohara aura rasaparNa thaa| usameM aneka, pAtra apanA abhinaya saMpana kara rahe the| bhero, madaMga tAla, bINA, baMzI, DamarU mAMjhAdi aneka prakAra ke bAje baja rahe the| vahAM puruSoM kI bhIr3a lagI huI thii| vaha nATaka tAla aura layoM se sundara thaa| usameM strI vezadhArI puruSoM ke nRtya ho rahe the| khela tathA dRzya ke sAtha puruSoM ke aMga vikSepa pIra striyoM ke mAna ho rahe the| arthAta vaha nATaka saba ke mana ko praphullita kara rahA thA / aise manomugdhakArI abhinaya ko dekhakara rAnI caMcala ho utthii| ThIka hI hai, apUrva nATaka ko dekhakara kauna aisA hRdaya hogA, jisameM vikAra na utpanna hotA ho| rAnI socane lagI isa rAjyopabhoga se mujhako kyA lAbha hotA hai / maiM eka aparAdhI kI bhAMti bandIkhAne meM par3I huI haiN| ve striyAM hI saMsAra meM sukhI haiM jo svatantratA parvaka jahAM kahIM bhI vicaraNa kara sakatI haiM / avazya yaha pUrva bhava ke pApa karmoM ke udaya kA hI phala hai ki mujhe usa apUrva sukha se vaMcita honA par3A hai| ataeva aba se maiM bhI unhIM kI taraha svatantratA pUrvaka vicaraNa karane kA prayatna karUMgI aura vaha bhI sadA ke lie| isa sambandha meM lajjA karanA ThIka nhiiN| rAnI kI cintA uttarottara bar3hatI gyii| kintu apane manorathoM ko pUrNa karane ke lie use koI mArga nahIM sUjha pdd'aa| para eka upAya use sajha pdd'aa| usane apanI catura dAsiyoM se kahA, dAsiyo! svatantratA pUrvaka vicaraNa karanA mAnava janma ko sArthaka karatA hai evaM kAma janya bhogAdi ko prApta karAne vAlA hotA hai| ataeva prAyo hama loga svatantratA pUrvaka dhamane phirane ke uddezya se bAhara nikala caleM / dAsiyoM ne rAnI ke prastAva kA samarthana kiyaa| unhoMne kahA ki......Apake vicAra bahuta hI uttama haiM / vastuta: mAnava janma sArthaka karane ke lie isase bar3ha kara aura dUsarA mArga nahIM hai / isake pazcAt kAma-vANa se dagdha atyanta vihala, vilAsa kI kAmanA karane vAlI, vaha rAnI pUrvAjita pApoM ke udaya se dAsiyoM ko lekara vara se bAhara nikalane kA prayatna karane lgii| vastutaH asatya bhASaNa karanA, durbuddhi honA kuTila honA, aura kapaTAcAra karanA ye striyoM ke svabhAvika doSa hote haiN| inhIM kAraNoM se usane rUI bhara kara eka strI kA putalA banAyA aura use vastrAbhUSaNoM se khaba sjaayaa| rAnI ne usa putale kI kamara meM karadhanI, pairoM meM napura, sara meM tilaka lagAye tathA use candana se lipta kara phUloM se khaba sjaayaa| usake stanoM para kaMcuko, mukha para pattana rathA motiyoM kI natha pahanA dii| rAnI eka bAra usa bane hue putale ko dekhakara bahI parAnna huii| vaha ThIka rAnI kI prAkRti kA hI bana gayA thaa| pazcAt rAno ne usa pRtale ko candana pAdi sAdhita dravyoM se lipta aura motI Adi aneka ratnoM se suzobhita kara palaMga para sulA diyaa| usane dvArapAla prAdi saba sevakoM dhana dekara apane vaza meM kara liyA thaa| usake pUrvabhava ke pApoM ke udaya se hI usakI aisI vicitra vRddhi ho gayo / vaha kisI devI kI pajA va bahAne apanI do dAsiyoM ko sAtha lekara ghara se bAhara niklii| una tInoM ne apane vastrAbhUSaNa Adi rAjya nidoM kA sarvathA parirayAga kara diyA evaM geruyA vastra pahana kara yoginI veza meM ho gayIM / ve rAjamahala se calakara sodhe vana meM pokhI / unakA rAjabhavana meM milane vAlA sundara bhojana to chUTa hI gayA thA, ve apanI bhUkha kI jvAlA miTAne ke lie vakSoM ke phala khAne lgii| yahAM vicAraNIya hai ki kahAM to rAnI kA pada aura kahAM pAja yoginI kA veSa / kevala pApa karmoM ke udaya se hI manuSya ko azubha karmoM kI prApti hotI hai| dUsare dina kAma se pIr3ita rAjA maNiyoM se sajAye hue rAnI ke sundara mahala meM jAne lagA usane anyAnya parijana varga ko mahala ke bAhara hI chor3a diyA aura svayaM sugandhita padarthoM se vilepita mahala ke andara jA pahuMcA / usa dina rAmI ke 627
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ usa sundara palaMga ko dekha kara rAjA ko apUrva prasannatA huii| usake roma roma pulakita ho uThe aura netra tathA muha praphullita ho rahe the| usane mana hI mana vicAra kiyA ki, maiM indra hUM aura merI rAnI sAkSAt zaci hai arthAt indrANI hai| Aja yaha rAja bhavana indra bhavana sA zobhAyamAna ho rahA hai| yaha sundara palaMga zaci kI sajA hai| isa prakAra rAjA kA komala kAmIhRdaya prAnanda sAgara meM gote lagAne lgaa| phira bhI usane vicAra kiyA ki Aja rAnI merA satkAra kyoM nahIM karatI hai| isakA kAraNa rAjA kI samajha meM nahIM A rahA thaa| usane socA-saMbhavata: use koI roga athavA mAnasika kaSTa to nahIM ho gayA hai, athavA mujha se nArAja to nhiiN| aisI hI vikaTa cintA se vyAkula hokara rAjA kahane lagA-rAnI pAja na uThane kA kAraNa zIghratA se btlaa| itanA kahakara vaha palaMga para baiTha gayA aura apane komala karoM se usane rAnI kA sparNa kiyaa| kintu usa kRtrima acetana vizAlAkSI ke kucha bhI uttara na dene para rAjA samajha gayA ki yaha kRtrima rAnI hai, vastuta: mahala meM rAnI nahIM hai| rati ke samAna sundarI vizAlAkSI kA kisI apAra pApI ne haraNa kara liyA ! rAjA kI gAduratA aura bar3ha gayo / vaha mUchita hokara bhUmi para gira par3A / tatkAla hI sevakoM ne zItopacAra kiyA, jisase rAjA kI murchA dUra huI / rAjA kA hRdaya priya rAnI ke viyoga meM vyAkula ho rahA thaa| vaha baccoM kI taraha vilApa karane lagA vaha kahane lagA--haMsa jaisI cAla calane vAlI, he magananI tu zIghratA pUrvaka batalA kahAM hai| he guNoM kA gaurava bar3hAne vAlI, mere hRdaya rUpI dhana ko apaharaNa karane bAlI, he vilAsinI tU kahAM calI gii| he candra-badanI sundarI ! terI sevA karane vAlI dAsiyAM kahAM gyiiN| sAtha hI mere prati terA prema kahAM calA gyaa| saMsAra ke mAyA moha mujhe sundara nahIM jAna par3ate / merI samajha meM nahIM AtA ki, jaba isa mahala meM koI nahIM pA sakatA to kisa prakAra tu apaharita kI gayo athavA tu apane Apa hI kahIM calI gyii| kyA tu usa prakAra se to naNTa nahIM huI, jisa prakAra burI saMgati meM par3akara sajjana puruSa bhI naSTa ho jAte haiN| striyAM anya puruSoM ko apane yahAM bulAtI haiM aura kisI anya se prema karatI haiM evaM niyata samaya kisI anya ko batalA kara anya ke sAtha krIr3A karatI haiM / ye saba kAma eka sAtha hI sampanna hote haiM / jaisA unakA bAharI svarUpa hotA hai basA bhItarI nahIM hotaa| isalie striyoM ke caritra kA bhalA kauna varNana kara sakatA hai / zoka se sAtapta rAjA kA hRdaya vyAkula hokara vicAra karane lgaa| kisI abhiprAya, bakradRSTi, burI saMgati tathA ekAMta kI bAtacIta se striyAM naSTa ho jAtI haiN| rAjA ne socA-maiMne to kisI samaya bhI rAnI ko prasanna nahIM kiyA / use paTarAnI ke pada para biThAyA tathA samasta ranavAsa meM vaha pUjya samajhI jAtI thii| phira usake naSTa hone kA koI kAraNa nahIM diikhtaa| jisa strI ke sadagaNI aura prajApAlana meM tatpara 17 varSa kA putra ho, vaha sundarI use tyAga kara kaise calI gayI, yaha samajha meM nahIM pAtA avazya hI vaha apano nIca dAsiyoM ko saMgati meM par3akara bhraSTa huI hai / jaba kheta kA mer3a hI usa kheta ko khAne lage taba bhalA usa kheta kI rakSA ho kaise kI jA sakatI hai| yaha nizcita hai ki kusaMgati meM par3akara sajjana bhI naSTa hue binA nahIM raha sakate / isa bhAMti aneka mAnasika cintAmoM se dukhI hokara rAjA ne rAjya kArya kA sArA prabandha tyAga diyaa| use rAjya-zAsana se eka prakAra kI virakti sI ho gyo| rAjA kI isa cintA se anya sAmanta rAjA aura prajA bhI dukhI thI / aneka rAjAnoM ne samamAyA bhI para kSaNa bhara ke lie bhI rAjA kA zoka kama nahIM huaa| bAta yaha thI ki rAnI usake manako hara le gayI thii| rAjA kA viyoga daHkha itanA bar3ha gayA ki anta meM usane usakA prANa lekara hI chor3A / yaha ThIka hI hai, kyoMki kauna sA puruSa hai jise strI ke viyoga meM maranA nahIM par3atA ho| rAjA kI matyu ho jAne ke pazcAt usa aizvaryazAlI rAjya zAsana kA bhAra usake putra ko sauMpA gyaa| samasta maMtriyoM aura sAmanta rAjAoM ne mila kara rAjya tilaka kI vidhi sampanna kraayii| usa rAjA ke mRt jIva ko aneka bAra saMsAra kA cakkara kATanA pdd'aa| isI janma-mRtyu ke cakkara meM vaha eka bAra vizAla hAtho huA / vaha hAthI atyanta tejasvI aura bar3A hI madonmatta thaa| usakI bikarAla aAMkheM lAla raMga kI thiiN| vaha itanA uddaNDa thA ki vana meM strI-puruSoM kI hatyA kara DAlatA thA / usa hAyI ne isa bhava meM mahApApa kA upArjana kiyaa| kAraNa yaha ki prANiyoM kA ghAta karanA janma-janma meM duHkhadAyI huyA karatA hai| kintu usa hAthI ke puNya-karma ke udaya se usa vana meM kisI munirAja kA Agamana ho gyaa| ve muni mahArAja avadhijJAnI aura satpuruSoM ke lie uttama dharmopadezaka the| unake dvArA hAthI ko dharmopadeza milaa| usane bar3I prasannatA se zrAvaka ke vrata grahaNa kara lie| isake bAda usa hAtho ne phala phUlAdi kisI bhI sacita padArthoM kA grahaNa nahIM kiyaa| anta meM usane cAroM prakAra ke AhAra kA tyAga kara samAdhimaraNa dhAraNa kara liyA / mRtyu ke samaya usane bhagavAna mahAdeva kA dhyAna kiyA, jisase vaha mara kara prathama svarga meM deva huaa| 628
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ he rAjana ! vahAM se calakara tumheM rAjA kA uttama zarIra prApta una tInoM striyoM kI kathA kahatA hUM / dhyAna dekara suna mAge tujhe bhI mukti kI prApti hogii| aba / be tInoM bar3I prasannatA se svatantratAparbaka vana meM dina rANA karane lgii| isa prakAra bhramaNa karate hue ve avantI deza meM jA pahuMcI / unake sAtha kaMdhA, khaDAma, daNDa aura anya bahuta-sI yoginiyA~ thiiN| unheM bhikSA mAMga-mAMga kara apanA peTa pAlanA par3atA thaa| yaha bhI satya hI hai ki 'babhakSitaH kina karoti pApam' bhUkhe manuSya kauna-sA pApa nahIM kara DAlate arthAta bhUkha kI jvAlA zAnta karane ke lie saba kucha karanA par3atA hai| ve sadA pramAda karane vAlI vastuoM kA sevana karatI thii| madya, mAMsa mAdi unake dainika AhAra the / isake atirikta ve madhu evaM aneka jIvoM se bhare hue udumbaroM taka kA bhakSaNa karatI thiiN| unakI kAmavAsanA itanI pravala ho uThI thI ki UMca-nIca kA kucha bhI vicAra na kara jo jahAM milatA, usI ke sAtha saMbhoga karatI thiiN| yahI nahIM ve sabake sAmane hI aisI rAganiyA~ gAyA karatI thIM, jisase bogiyoM ko bhI kAma utpanna hue binA nahIM rahatA thaa| ve yaha bhI kahA karatI thI, ki hameM yoga dhAraNa kiye 100 varSa se bhI adhika ho gaye haiN| zaubhAgyavaza nagara meM eka dina dharmAcArya nAma ke muni kA Agamana huaa| ve kevala grAhAra ke lie prAya the| muni mahArAja mauna dhAraNa kiye hue, parvata ke samAna acala aura indriyoM ko damana karane vAle the| unhoMne apane mana ko vaza meM kara liyA thA aura zarIra se bhI mamatva kA nAza ho gayA thaa| kaThina tapazcaryA se unake zarIra kI kSINatA bar3ha calI thii| ve zola saMyama ko dhAraNa karane aura cAritra-pAlana meM atyanta tatpara rahA karate the| unhoMne samasta kaSAyoM kA sarvanAza kara diyA thaa| ve apane dharmopadeza dvArA amRta kI vAri vahAyA karate the / ve kSamA ke avatAra aura saMsArI jovoM para dayA kI dRSTi rakhane vAle the| munirAja kaThina dopaharI meM bhI yoga dhAraNa kiyA karate the| ve cora aura lampaToM ke pApa rUpI vRkSa ko kATa DAlane ke lie kUThArake samAna tIkSNa the| unhoMne samasta parigrahoM kA sarvathA parityAga kara diyA thaa| usa samaya ve IryA patha kI vaddhi se gamana kara rahe the| unheM dekhakara ve tInoM striyAM krodha se lAla ho gyiiN| unhoMne muni ko saMbodhita karate hue kahA-are naMge phirane vAle / tu mAnamohAdi zubhakamoM se sabaMthA rahita hai| na jAne hamAre kisa pApa karma ke udaya hone se terA sAkSAta haa| isa samaya hama ujjainI ke mahArAjA ke yahAM dhana mAMgane ke uddezya se jA rahI thiiN| vaha rAjA atyanta dharmAtmA pora zatroM ko parAsta karane vAlA hai| tune apanA nagna rUpa dikhalAkara apazakuna kara diyA / tU sarvathA barA hai arthAta pApI hai| isalie hamAre kAryoM kI siddhi honA saMbhava nhiiN| isa samaya to abhI dina bAkI hai aura sabhI vastueM acchI taraha se dikhAI par3atI hai kinta rAtri hone para hama loga mArga meM apazakUna karane kA phala tujhaM ckhaavegii| phira bhI una striyoM ke kaThora vacanoM se manirAja ko jarA bhI krodha nahIM huA, kAraNa ve dayAlu svabhAva ke the| munirAja ne isa ghaTanA para dRSTipAta na kara bana meM jAkara yoga dhAraNa kara liyA / vastutaH jala meM agni kA baza nahIM cala sakatA, ThIka usI prakAra yogiyoM ke pavitra dRzya ko krodha rUpI agni nahIM jalA sktii| rAtri hone para ve tonoM nIca striyAM muni ke samIpa pahuMcI aura krodhita ho bhAMti-bhAMti ke upadrava karane lgii| eka ne ronA prArambha kiyA aura dUsarI unase lipaTa gayI / isake atirikta tIsarI dhUmAkara munirAja ko anaMka kaSTa dene lgii| satya hai kAma se pIr3ita vyakti jitanA anartha kare vaha thor3A hai| kintu itane upadrava ke hote hue bhI munikA sthira mana calAyamAna nahIM huaa| kyA pralaya vAyu ke calane para mahAna meru parvata kabhI calAyamAna hotA hai ? isake bAda ve duSTa striyAM naMgI hokara muni ke samakSa nRtya karane lgiiN| ve kAma se saMtapta striyAM mani se kahane lagIM-svataMtra vicaraNa karane vAloM ke lie paraloka meM bhI svataMtratA prApta hotI hai aura ihaloka meM bhoga meM lipta rahane se bhogoM kI sadaiva prApti hotI rahatI hai| kintu nagna rahane se use naMgApana hI upalabdha hotA hai / ataeva tumheM cAhie ki hamArI icchAtroM kI pUrti kro| isa bhoga kI lAlasA cakravartI, devendra aura nAgendroM taka ne kI hai| saMsAra kA sArA makha striyoM kI prApti meM hotA hai / kAraNa ve indriya janya sukha pradAna karane vAlI hotI haiN| isaliye jo vyakti strI-sukha se vacita hai, unakA janma vyartha hai / satya mAnoM, yadi tUne hamArI icchA kI pUrti nahIM kI to terA yaha zarIra caNDI ke samakSa rakha diyA jAyagA / isa prakAra kuvAkya kahatI huI una striyoM ne vikAra rahita munivara ke zarIra ko uThAkara caNDI ke samakSa rakha diyaa| isake pazcAt una saboM ne munirAja para ghora upasarga kiye / patthara, lakar3I, mukkA, lAta, jute Adi se unakI tADanA kI grora anta meM bAMdha diyaa| usa samaya munirAja ne bAraha anuprekSAmoM kA cintavana kiyaa| anuprekSA hI prANI ko bhavasAgara se pAra utArane vAlI hai| ve vicAra karane lage ki, mAnava zarIra kSaNa bhaMgura haiM, yaha jIvana jala kA va dabadA hai aura lakSmI vidyata kI bhAMti caMcala hai / java bharata Adi cakravartI taka kA jIvana naSTa ho gayA to usa jIvana kI kyA ginatI hai ? binA rahata devakI zaraNa gahe isa ja va kA nistAra nahIM / isalie he jIva, tU sadA arahaMta deva' kA smaraNa kiyA kr| tumhArI yAtrA dravya 626
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ tra, kAla, bhava, bhAva, ye pAMcoM saMsAra meM ho cuke haiM aura aba bhI tU basa-sthAbara yoniyoM meM bhramaNa kara rahA hai| para tumhArI yaha asAvadhAnI ThIka nahIM hai / ava tujhe ratnatraya kI prApti meM apanA citta lagAnA cAhie, kyoMki saMsAra kA vinAza usI latraya kI prApti se hI hotaa| Atman ! tu akelA hI karmoM kA kartA aura sukha-dukha kA bhoktA hai| tere saba bhAI-bandhu tujha se bhinna haiM / tujhe akelA jA. grahaNa karanA par3atA hai aura maranA par3atA hai| ataeva karma-kalaMka se rahita siddha parameSThI ke caraNoM kA niraMtara dhyAna kara / isa jIva kI karma-kriyAnoM aura indriyajanya viSayoM meM bhI vibhinnatA hai, phira kuTumbI aura bhAI nandha to sarvathA jaga dI / pAAlAna da laukika vastuoM se sarvathA bhinna hai / saMsAra ke sabhI laukika aizvarya jar3avata hai, kintu tu jJAna darzana aura karma rahita zuddha jIva hai| isalie prAtmA kA dhyAna karanA caahie| yaha dekha rakta, mAMsa, rudhira haDDI, viSThA, mutra, carma vIrya Adi mahA apa padArthoM se nirmita hai, kintu bhagavAna paMca parameSThI ina doSoM se sarvathA alaga hai| ata: tU unhIM kI ArAdhanA kara / jaise nAva meM chidra ho jAne para usameM pAnI bhara jAtA hai, ThIka vaise hI mithyAtva avirata kaSAya aura yogoM se karmoM kA pAsava hotA rahatA hai aura nAba kI taraha yaha bhI saMsAra-sAgara meM DUba jAtA hai / ataeva karmoM ke prAsrava se sarvathA mukta siddha parameSThI kA smaraNa kiyA kara / mithyAtva, avirata, prAdi kA tyAga kara dene se evaM dhyAna caritra Adi dhAraNa kara lene se Ane vAle samasta karma ruka jAte haiM / use saMvara kahA jAtA hai| usI saMvara ke hone para jIva mokSa kA adhikArI hotA hai| ata: he jIva ! tujhe apane zarIra kA moha tyAga kara zuddha caitanya svarUpa AtmA kA smaraNa karanA cAhie / isa zarIra para mohita honA vyartha hai / tapa aura dhyAna meM jina pUrva-karmoM kA vinAza karanA haiM, use nirjarA kahate haiM / baha do prakAra kI hotI haiM-eka bhAva nirjarA aura dUsarI dravya nirjarA / ye donoM nirjarAyeM savipAka aura avipAka ke bheda se do prakAra kI hotI haiN| ataeva mokSa prApti ke lie jIba ko sadA karmoM kI nirjarA karate rahanA caahie| yaha loka prakRtrima hai| isakA nirmANa kA koI nahIM hai| yaha caudaha rajjU UMcA aura tIna sau taitAlisa rajjU banAkAra hai| ataH isa loka meM jIva kA bhramaNa karate rahanA sarvathA vyartha hai| kAraNa isa saMsAra meM bhavya honA mahAna kaThina hotA hai, phira manuSya, mArya kSetra meM janma, yogya kAla meM utpatti, yogya, kUla, acchI Ayu prAdi kI prApti sarvathA durlabha hai aura inako prApti hone para bhI ratnatraya ko prApti aura bhI kaThina hai| isalie he jIva ! tU icchA pUraka cintAmaNi ke samAna sukha pradAna karane vAle ratnatraya ko pAkara kyoM samaya ko naSTa kara rahA hai| apanA kalyANa sAdhana kara / ahiMsA rUpa yaha dharma eka prakAra kA hai| muni zrAvaka bheda se do prakAra, kSamA mArdava Adi se daza prakAra, pAMca mahAvata, pA~ca samiti, tIna gupti bheda se teraha prakAra evaM aura bratoM ke bheda se aneka prakAra kA hai| dharma kI kapA se hI prAtmA ke pariNAma pavitra hote haiM aura usI pavitratA se prAtmA prabuddha holA hai evaM prabuddha hone para vaha ratnatraya meM sthira hone meM samartha hotA hai| striyoM dvArA satAye hue the munirAja isa prakAra kI bAraha anuprekSAnoM para vicAra karane lge| unheM striyoM ke upadravakA kucha bho jJAna nahIM thA / prAtaH kAla hote hI ve striyAM mAne-jAne vAle logoM ke Dara se bhAga gyiiN| kinta karmoM ko vinaSTa karane vAle ve munirAja usI prakAra nizcala rahe / unake AtmadhyAna meM kisI prakAra kA vikSepa nahIM huaa| isake bAda vahAM aneka dhAvaka ekatrita ho gye| unhoMne mana vacana kAya se zuddhatApUrvaka candanAdi aSTa dravyoM se munirAja kI pajA kii| unakA zarIra to kSINa thA ho, usa para rAta ke upadrava se unake sarvAMga meM ghAva hI ho rahe the| unhoMne mauna dhAraNa kara liyA thaa| ina saba kAraNoM ko dekhakara una satpuruSoM ne rAtri kA kANDa samajha liyaa| striyoM ke kaTAkSa bho satpuruSa ko calAyamAna nahIM kara sakate / kyA pralaya kI bAyu meru ko ur3A sakatI hai, saMbhava nhiiN| yadyapi isa saMsAra meM zera ko mArane vAle aura hAthiyoM ko bAMdhane vAle bahuta milage, para aise bahuta kama mileMge jinakA citta striyoM meM na ramA ho / una duSTa striyoM ne manirAja para ghora upasarga kiye the, isalie unheM mahApApa kA bandha huyA / ve pApa karma ke udaya se kuSTa roga se prasiddha huI / una tInoM kI buddhi bhraSTa ho gayI thii| ve sadA pApa karma meM rata rahatI thIM aura loga sadA unako nindA kiyA karate the| ve tInoM mahAdukhI rahatI thiiN| Ayu kI samApti hone para raudra dhyAna se unakI mRtyu huI ina saba pApa karmoM ke udaya se ve pAMcaveM naraka meM gyiiN| unheM pAMcoM prakAra ke duHkha sahana karane par3e / unako kRSNa lezyA thii| unheM bandhana' chedana, kadarthana, pIr3ana, tApana, tAr3ana zAdi ke daHkha sahana karane par3ate the| uSNa vAyu tathA sarda vAyu sadA unako utpIDita kiyA karatI thiiN| una nArakIyoM kA avadhijJAna do kosa taka kA thA, zarIra kI UMcAI eka sau palanIsa hAtha aura Ayu satraha sAgara kI thii| ve saba kI saba napunsaka thiiN| unakA zarIra bhayAnaka aura ve svabhAva se bhI bhayAnaka thiiN| unameM dharma kA to nAma hI nahIM thaa| ve sabase IrSyA karatI aura sadA bhAra-bhAra kI raTa lagAyA karatI thIM / Ayu kI samApti para ve nArako striyAM vahA~ se bAhara huI aura paraspara virodhI zarIroM meM utpanna huI / saboM ne eka sAtha hI karmoM kA vadha kiyA thA, ataH ve billI sukarI kutiyA aura murgI kI yoniyoM meM aayiiN| ve hara prakAra kA kaSTa sahatIM aura jIvoM kI hiMsA karatI thiiN| paraspara lar3anA aura ucchiSTa bhojana ke dvArA unakA jIvana nirvAha hotA thaa| usake atirikta jahAM bhI jAtI, vahAM se dutkAra dI jAtI thiiN| satya hai raudra dhyAna se jIva narka meM jAte haiM,
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ pArtadhyAna se tithaMca gati hotI hai aura dharmadhyAna ke dvArA manuSya gati evaM devagati hotI hai tathA zukla dhyAna se kevala jJAna ke dvArA utkRSTa bhoga prApta hotA hai| jo loga zAnti priya munirAja para krodha karate haiM, unheM avazya naraka milatA hai| aura jo una para upasarga karate haiM, unako to bAta hI kyaa| ataeva vidvAn logoM ko cAhiye ki, zAstra evaM nirgrantha guru kI svapna meM bhI nindA na kreN| kAraNa inakI nindA karane vAloM ko narka kI prApti hotI hai aura stuti karane vAloM ko svarga kI / ataH he rAjan ! ve tInoM pazu jIvadhArI striyAM atyanta kaSTa se mrii| ThIka hI hai, pApa karmoM ke udaya se jIva ko pratyeka bhava meM daHkha jhelane par3ate haiN| mRtyu ke pazcAt unakA janma pradhAna dharma sthAna dhavantI ke samIpa atyanta nIca logoM ro base hA eka kuTambI ke ghara kanyAoM ke rUpa meM huaa| usa kuTumbI ke loga mugiyAM pAlana karate the| ina kanyAoM ke garbha meM Ate hI unake dhana-jana kA nAza ho gyaa| ghara ke saba loga mara gaye / kevala eka pitA bacA thaa| una kanyAnoM meM eka kAnI dusarI lagaDI aura tIsarI atyanta kurUpA kAla raga ko yo / muni ko dhAra ke pApa me unakA jIvana prazAnta thA / deha sUkhI huI, unakI aAMkheM pIle raMga kI, nAka Ter3I aura peTa bar3hA huyA thA / dAMtoM kI paktiyAM dUra-dUra para moTe aura zarIra bhI AvazyakatA se adhika moTA thaa| unake stana viSama, hAtha choTe aura hoTha lambe the| unake bAla pola raMga ke, AvAja kAya jaisI aura unakA hRdaya prema se zUnya thaa| unakI bhauheM milI thIM aura ve sadA asatya bhASaNa karatI thiiN| krodha se unakA zarIra jalatA rahatA thaa| ve vicAra hIna aura aneka rogoM se pIr3ita thiiN| ve nagara ke jisa kone se jAtI, vahA durgandha phaila jAtI thii| satya hI hai, pApa karmoM ke udaya se saMsAra meM kyA nahI hotA / ucchiSTa bhojanoM se unakA jIvana nirvAha hotA thA, cithar3oM se zarIra DhakatI thI aura duHkha se sadA pIr3ita rahatI thiiN| krama se ve tInoM kurUpa kanyAeM javAna huiiN| unake pUrva karmoM ke udaya se unhIM dinoM deza meM bhikSa pddaa| ve tInoM peTa kI jvAlA se prazAnta hokara vyabhicAra karAne ke uddezya se videza ko calI / mArga meM bhI unakI lar3AI jArI thii| unake sAtha na khAne kA sAmAna thA aura na unameM lajjA hyA thii| yaha pApa karma kA hI prabhAva hai| jaba vaha phala dene lagatA hai to dhana-dhAnya rUpa, buddhi sabake saba naSTa ho jAte haiN| ve kanyAeM aneka nagaroM meM bhramaNa karatI huI ghaTanA vazAta isa puSpapura meM A gayI haiN| isa vana meM aneka muniyoM ko dekhakara dhana kI icchA se yahAM upasthita huI haiM, phira bhI bar3I prasannatA ke sAtha ina saboM ne muniyoM ko namaskAra kiyA hai| rAjan ! yaha sasAra anAdi aura ananta hai| jIva kA kama hai, janma aura matyu prApta krnaa| isameM bhramaNa karate hue karmoM ke udaya se ucca aura nikRSTa bhava prApta hote rahate haiN| bucha duHkha bhogate haiM aura kucha sukha / yahAM taka ki puNyodaya se svarga aura mokSa taka ke sukha upalabdha hote rahate haiN| ve tInoM kurUpA kanyAeM apane pUrvabhava, kI vAte sunakara bar3I prasanna huI, jisa prakAra bAbaloM kI garjanA sunakara mora prasanna hote haiN| munirAja ne punaH kahanA prArambha kiyA-rAjana yaha zreSTha dharma kalpavRkSa ke tulya hai| samyagdarzana isakI moTI jar3a aura bhagavAna jinendra deva isakI moTI rIr3ha haiM / theSTha dAna irA dharma ko zAkhAyeM haiM, ahiMsAdi vrata patte aura kSamAdika guNa isake komala aura navIna patte haiM / indrAdi aura cakravartI kI vibhUtiyAM isake puSpa haiN| yaha vRkSa zraddhArUpI bAdaloM kI bArisase siMcita kiyA jAtA hai| aura muni samudAya rUpI pakSIgaNa isakI sevA meM saMlagna rahate hai| ataeva yaha dharma rUpI kalpavRkSa tumheM mokSa sukha pradAna kre| tInoM kanyA saMsAra se bhayabhIta ye tInoM kanyAyeM saMsAra se bhayabhIta ho utthiiN| una saboM ne bar3I zraddhA aura pAdarabhAva se munirAja ko namaskAra kiyA aura unakI prArthanA karane lagI : munirAja / muni ke upasarga se hI hameM mAta-pita vihIna honA par3A hai aura hamane bhava-bhava meM aneka kaSTa bhoge haiN| svAmin ! Apa bhava saMsAra meM vane utarAne vAloM ke lie jahAja ke tulya haiM / he saMsArI jIvoM ke parama sahAyaka / pUrva bhava meM hamane jo pApa kiye haiM, unake nAza hone kA mArga batalAiye / jisa tarUpI auSadhi se yaha pApa rUpI viSa naSTa hotA hai, use mAja hI batAiye / unakI karuNavANI sunakara munirAja kA komala hRdaya dayArtha ho gayA ve kahane lage-putriyo / tumheM vidha-vidhAna vrata dhAraNa karanA caahie| yaha yata karma rUpI' zatruoM kA vinAzaka aura saMsAra sAgara se pAra utArane vAlA hai| isake pAlana
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ karane ke samasta bhavoM meM utpanna hue pApa kSaNa bhara meM naSTa ho jAte haiN| isake dvArA indra cakravartI ko vibhUtiyAM to kyA mokSa taka ke apUrva sukha prApta hote haiN| munirAja kI bAteM sunakara ve kanyAyeM kahane lagIM-munirAja ! isa vrata ke pAlana ke lie kauna-kauna se niyama haiM aura prArambha meM kisane isa vrata kA pAlana kiyA jise sunizcita phala kI prApti huii| pratyuttara meM munirAja ne kahA-putriyoM, isa vrata kA niyama suno| sunane mAtra se hI manuSya ko uttama sukha prApta hotA hai| mokSa sakha zapta hotA hai / mokSa sukha prApta karane vAle bhavya logoM ko yaha vrata bhAdrapada aura caita ke mahInoM meM zukla pakSa ke antima dinoM meM karanA caahie| usa dina zuddha jala se snAna kara dhUle hae zuddha vastra pahananA cAhie aura munirAja ke samIpa jAkara tIna dina ke liye zIlavata (brahmacarya) dhAraNa karanA cAhie / isake atirikta mana, vacana, kAya, kI zuddhatApUrvaka aSTopavAsa karanA caahie| kyoMki proSadha pUrvaka upavAsa hI mokSaphala ko dene vAlA hai| isase samasta karma naSTa ho jAte haiN| yadi isa prakAra upavAsa karane kI zakti na ho to ekAntara athAt eka dina bIca kA chor3akara upavAsa karanA cAhiye / isa vrata ko jaina vidvAnoM ne bar3I mahattA dekara svarga phala dene vAlA batalAyA hai| yadi aisI bhI zakti na ho to zakti anusAra hI kreN| ina tInoM dina jaina mandira meM hI zayana kreN| sAtha hI varddhamAna svAmi kA pratibimba sthApita kara ikSarasa, dadha, dahI, ghI aura jala se pUrNa kambhoM se abhiSeka karanA caahie| isake bAda mana bacana aura kAya ko sthira kara candanAdi aSTa dravyoM se bhagavAna kI pUjA kreN| punaH sarvajJadeva ke muMha se utpanna sarasvatI devI kI pUjA tathA munirAja ke caraNoM kI sevA kreN| kAraNa garu pUjA hI pApa rUpI vRkSoM ko kATane ke lie kuThAra svarUpa hai| vaha saMsAra samudra meM par3e hue jIvoM ko pAra kara dene ke lie naukA ke tulya hai / usa samaya mana ko ekAgrakara bhakti ke mAtha tInoM samaya sAmAyika karanA caahie| ye sAmAyika pAne vAle karmoM ko rokane meM samartha hote haiN| zuddha lavaMga puSpoM ke dvArA eka sau pATha bAra aparAjita maMtra kA jApa aura zrI varddhamAna svAmI kI sevA karanI caahie| jainazAstroM meM zrI barddhamAna svAmI ke pAMca nAma batalAye gaye haiM--mahAvIra, mahAdhIra sanmati. varddhamAna aura bIra samasta nAmoM kA smaraNa karate hue tIna pradakSiNA dekara vidvAnoM ko argha denA caahie| vrata pAlana karane vAloM ko una dinoM unakI kathAyeM sunanI cAhiye, jinhoMne ukta vrata kA pAlana kara svarga aura mokSa kI prApti kI hai| citta ko sthira kara zrI arahatadeva kA dhyAna karanA atyuttama hai, kAraNa unake dhyAna se presaTha zalAkAroM ke pada prApta hote haiM / rAtri ko pRthvI para zayana tathA tIrthadara Adi mahApuruSoM kI stuti karanI caahie| jinadharma kI prabhAvanA indriyoM ko vaza meM karane vAlI haiN| isake dvArA bhavyajIva bhavasAgara se pAra utarate rahate haiN| ataeva pratyeka vyakti kA kartavya hotA hai ki vaha prabhAvanA kre| labdhividhAna vrata tIna dinoM taka barAbara karate rahanA cAhiye / vaha karma nAzaka evaM icchita phala dene vAlA hai / yaha vrata tIna barSa taka rahanA caahie| isake bAda udyApana kriyA kre| udyApana ke lie eka subhavya jinAlayakA nirmANa karAye, jo hara prakAra se zobhAyukta ho| vaha pApanAzaka aura puNyarAzi kA kAraNa hotA hai| ukta jinAlaya meM zrIrA svAmI kI sundara pratimA virAjamAna karanI cAhie jo Apatti rUpI latAmoM ko naSTa karane vAlI hai| isa prakAra mana kAya se zaddha hokara zAnti vidhAna karanA caahie| isake lie cAvaloM ke eka sau pATha kamala nirmita kare aura usa para mara dIpa rkhe| zrI varddhamAna svAmI ke jinAlaya meM sugandhita jala se pUrNa suvarNa ke pAMca kalaza dene caahiye| sone ke pAnI meM rakhe hA pAMca taraha ke naivedya se una kamaloM kI pUjA kare / sAtha hI bhramaroM ko vimohita karane vAlA sugandhita dravya-candana kesarAdi jinAlaya meM samarpita kre| bhagavAna kI pratimA ke liye suvarNa kA siMhAsana pradAna kare, jisase vaha arahaMta deva ke caraNa kamaloM kI kAMti se sadaiva prakAzita hotA rhe| eka bhAmaMDala' bhI pradAna kre| vaha sone kA banA humA ho aura jisameM ratna jaDe hoN| jisakI kAMti sUrya maMDala ke prakAza ko kSINa kara detI ho| bhagavAna ke kathanAnusAra zAstra likhA kara samarpita kare, jise zravaNa kara loga kabaddhi ro andhe aura badhira na raha jAya / samyagdarzana, samayajJAna aura samyakcAritra se uttama pAtroM ko dAna denA cAhie, jinheM zatru mitra saba samAna dIkhate hoM / jo deza vrata dhAraka haiN| ve madhyama pAtha kahalAte haiM aura jo asaMyata magara daSTi hai, ve jaghanya haiN| unheM bhojana karAnA cAhie aura bhoga saMpatti lAbha kI AkAMkSA se dAna denA caahie| pAtradAna amana ke talya hotA hai| mithyAdaSTi, mithyAjJAna aura mithyAcAritra ko dhAraNa karane vAle, phira bhI hiMsA kA jinhoMne tyAgakara diyA hai| be kupAtra haiM evaM jinhoMne na to cAritra dhAraNa kiyA aura na koI vrata kiyA, be hiMsaka mithyAdaSTi jIva apAtra kale jAte haiN| ayogya kSetra meM boe hue bIja kI taraha inheM diyA huA dAna naSTa ho jAtA hai arthAt kUbhoga bhamiko upalabdhi hotI hai| jisa prakAra nIma ke vRkSa meM chor3A huA jala kar3avA hI hotA hai| tathA sarpa ko pilAyA hA dadha viSahI hotA hai, usI prakAra apAtra ko diye hue dAna se viparIta phala kI prApti hotI hai| arthAt baha dAna vyartha calA jAtA hai| sAtha hI prApi kAmoM ke lie bhakti ke sAtha zuddha siddhAnta ko pustake denI caahie| unheM pahanane ke lie bastra tathA pochI, kamaMDalU dene caahie| pAzAvikAnoM ko grAbharaNa, kImatI vastra aura aneka nAriyala samarpita kreN| jo strI-puruSa dIna aura durbala haiM-dona haiM 632
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 hIna haiM athavA kisI duHkha se dukhI hai. unheM dayApUrvaka bhojana samarpita kare jIvoM ko abhayadAna de, jisase siMhavyAghrAdi kisI bhI hiMsaka jIva kA bhavana rhe| jo loga kuSTa se pIr3ita haiM, kAla, pisa, kaphAdi roga se dukhI haiM, unheM yathAyogya auSadhi pradAna kreN| kintu jinake pAsa udyApana ke lie itanI sAmagrI maujUda na ho, unheM bhakti karanI caahie| aura apanI asamarthatA nahIM samajhanI caahie| kAraNa zuddha bhAva hI puNya sampAdana meM sahayoga pradAna karatA hai| unheM utanA hI phala prApta karane ke lie tIna varSa taka aura vrata karanA ucita hai| Arambha meM isa vrata kA pAlana zrI RSabhadeva ke putra ananta vIra ne kiyA jisakI kathA yAdi purANa meM vistAra se varNita hai| munirAja kI amRta vANI sunakara vahAM upasthita rAjA ne aneka zrAvaka zrAvikAoM ke sAtha evaM una tInoM kanyAoM ne bhI sandhi vidhAna nAmaka vrata dhAraNa kiye| satya hai jo bhavya haiM tathA jinakI kAmanA mokSaprApti kI hai, ye zubha kArya meM dera nahIM karate / bhavitavyatA ke sAtha saMmArI jIvoM kI buddhi bhI tadanurUpa ho jAtI hai / munirAja ke upadeza se una tInoM kanyAoM ne udyApana ke sAtha labdhividhAna vrata kiyA aura zrAvakoM ke vrata dhAraNa kiye| unhoMne uttama kSamA Adi dadha dharma tathA zIlata dhAraNa kiye| kAlAntara meM una tInoM kanyAoM ne jina mandira meM pahuMca kara mana vacana kAya se zuddhatApUrvaka bhagavAna kI vidhivata pUjA kii| isake pazcAt zrAyupurNa hone para una tInoM kanyAoM ne samAdhimaraNa dhAraNa kiyA, arahanta deva ke vIjAkSara maMtroM kA smaraNa kiyA tathA bhaktipUrvaka unake caraNoM meM ve nata huyiiN| mRtyu ke pazcAt unakA strIliMga parivartita ho gayA aura ve prabhAvazAlI deva ho gaye unake zarIra dona se suzobhita hue| unheM avadhijJAna se jJAta ho gayA ki ve cividhAna vrata ke phalasvarUpa svayaM meM dena hue haiN| ve sadA devAMganAoM ke sAtha sukha bhogate the| unakA zarIra pAMca hAtha UMcA, unakI zrAyu daza sAgara kI tathA ve vikriyA Rddhi se sampanna the| unakI madhyama SaTalezyA thI aura tIsare naraka taka kA unheM avadhijJAna thaa| ve bhagavAna sarvajJa deva ke caraNoM kI isa prakAra sevA kiyA karate the, jisa prakAra eka bhramara suti kamala puSpoM para lipaTA rahatA hai| sAtha hI aneka devadeviyAM bhI unake caraNoM kI sevA kiyA karatI thiiN| 1 isa ora rAjA mahIMcandra ne bhI saMsAra kI pranityatA indriyoM kA sarvadA damana kara mahA tapazvaraNa kathA kiyA | samajha kara aMgabhUSaNa munirAja se jina dIkSA grahaNa kii| ve ko jIta kara unhoMne mUlaguNa aura uttaraguNoM ko dhAraNa gItama svAmI kisa sthAna para utpanna hue| unhoMne kisa bhagavAna mahAvIra svAmI ke samavazaraNa meM kahA jAtA hai prakAra labdhi prApta kii| ve kisa prakAra gaNadhara hue aura unheM mokSa kaise prApta huA / ise dhyAna dekara zravaNa kare | jambUdvIpa ke antargata eka prasiddha bharatakSetra hai| usameM dharmAtmA logoM ke nivAsa karane yogya magadha nAma kA eka deza hai| usI deza meM brAhmaNa nAma kA atyanta ramaNIka eka nagara hai| yahA~ bar3e-bar3e vedaza nivAsa karate haiM ki tathA vaha nagara veda dhvani se sadA gU~jatA rahatA hai| vaha nagara dhana dhAnya se paripUrNa hai vahA~ ke bAjAroM kI paMktiyAM atyanta manohara haiN| aneka caityAlayoM se suzobhita brAhmaNa nagara bahupadArthoM se paripUrNa huA thA vahA~ aneka prakAra ke jalAzaya vRkSa the| unameM saba prakAra ke dhAnya utpanna hote the| vahAM ke makAnoM kI UMcI paMktiyAM apanI apUrva vizeSatA prakaTa karatI thiiN| vahAM ke nivAsI manuSya bhI sadAcArI dhIra saubhAgyazAlI taruNa-taruNiyAM kIr3A-rata rahate the vahAM kI sundariyAM apanI sundaratA meM rambhA ko bhI mAta karato thIM usI nagara meM zAMDilya nAma kA eka brAhmaNa rahatA thA vaha vidyAoMoM meM nipuNa aura sadAcArI thaa| dAnI tathA tejasvI thaa| usakI patnI kA nAma sthaMDilA thaa| vaha saubhAgyavatI pativratA aura rati ke samAna rUpavatI thii| kevala yahI nahIM, usakA hRdaya namra aura dayAlu thaa| vaha madhura bhASaNa karane vAlI evaM yAcakoM ko dAna dene vAlI thii| kintu usa brAhmaNa kI kasarI nAma kI eka dUsarI brAhmaNI thii| yaha bhI sarvaguNoM se sampanna tAvA apane pati ko sadA prasanna rakhatI thii| eka dina kI ghaTanA hai| paMDilA apanI komala zayyA para soyI huI thI usane rAta meM putra utpanna hone vAle zubha svapna dekhe| usI dina eka jar3A deva svarga se calakara sthaMDilA ke garbha meM paayaa| garbhAvasthA ke bAda sthaMDilA kA rUpa nikhara utthaa| vaha motiyoM se bharI huI sIpa jaisI sundara dIkhane lgii| usa brAhmaNI kA mukha kucha zveta ho gayA bA, mAno putrarUpa candramA samasta saMsAra meM prakAza phailAne kI sUcanA de rahA hai| zarIra meM kiMcita kRzatA zrA gayI thI / stanoM ke agra bhAga zyAma ho gaye the mAnoM se putra ke dhAgamana kI sUcanA de rahe hoM usa samaya svaMDilA jinadeva kI pUjA meM tatpara rahane lagI, sthaMDilA jaise indrANI sadA bhagavAna kI pUjA meM vitta lagAtI hai| svaMda zuddha cAritra dhAraNa karane vAle sampAnI muniyoM ko aneka pApanAzaka zuddha AhAra detI thI / sUryodaya ke samaya jisa samaya zubhagraha zubha rUpa se kendra meM the; usa samaya; zrI RSabhadeva kI rAnI yazasvatI kI taraha, sthaMDilA ne manohara aMgoM ke dhAraka putra ko utpanna kiyA / 1 623
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ usa samaya sArI dizAyeM prakAzita ho gayIM aura cAroM ora sugandhita bAyu saMcarita hone lagI tathA grAvAsa meM jayaghoSa hone lge| ghara ke samasta strI-puruSoM meM Ananda chA gyaa| cAroM ora manohara bAje bajane lge| jisa taraha jayaMta sadandra aura indrANI ko prasannatA hotI hai evaM svAmI kartikeya se mahAdeva-pArvatI ko, usI prakAra brAhmaNa aura brAhmaNI ko apUrva prasannatA huii| sANDilya ne maNi, sone cA~dI, vastu yAdi muha mAMge dAna diye| striyAM maMgalagAnA gA rahI thii| jaise kisI daridra ko khajAnA dekhakara prasannatA hotI hai, jaise pUrNa candramA ko dekhakara samudra umar3atA hai, usI prakAra brAhmaNa apane putra kA muha dekhakara prasannatA se vihvala ho rahA thaa| ThIka usI samaya eka nimitta jJAno ne jyotiSa ke AdhAra para batalAyA ki, yaha putra gautama svAmI ke nAma se prakhyAta hogaa| brAhmaNa kA vaha putra apane pUrvapuNya ke udaya se sUrya sA tejasvI aura kAmadeva sA kAntiyukta thaa| eka dUsarA deva bhI svarga se cala kara usI sthaMDilA ke garbha meM paayaa| vaha brAhmaNa kA gArgya nAmaka putra huaaa| yaha bhI samasta kalAoM se yukta thaa| isI prakAra eka tIsarA deva ravarga se calakara kesarI ke udaya meM pAyA, jo bhArgava nAmaka putra humaa| ye tInoM brAhmaNa putra, kuntI ke putra pANDavoM kI bhAMti prema se rahate the| prAyuvaddhi ke sAtha unakI kAMti guNa aura parAkrama bhI bar3hate jaalthe| unhoMne vyAkaraNa, chada, purANa, Agama aura sAmudrika vidyAya par3ha ddaalii| brAhmaNa kA sabase bar3A putra gautama jyotiSa zAstra, alaMkAra, nyAya prAdi saba meM nipuNa huaa| devoM ke guru bRhaspati kI taraha gautama brAhmaNa bhI kisI zubha brAhmaNazAlA meM pAMca sau ziSyoM kA prAdhyApaka hunaa| use apane caudaha mahAvidyAoM meM pAraMgata hone kA bar3A hI abhimAna thaa| vaha vidvatA ke mada meM cUra rahatA thaa| rAjA shrennik| jo vyakti parokSa meM tIrthakara paramadeva kI vandanA karatA hai, vaha tInoM lokoM meM vandanIya hotA hai| aura jo pratyakSa meM bandanA karatA hai| vaha indrAdikoM dvArA pUjanIya hotA hai| rAjan / isa vrata rUpI vRkSa kI jar3a samyagdarzana hI hai / atyanta zAnta pariNAmoM kA honA skaMdha hai, karuNA zAkhAye haiN| isake pate pavitra zIla haiM tathA kIti phUla haiM / ataeva yaha vrata rUpI vRkSa tumheM mokSa lakSmI kI prApti karAye / uttama dharma ke prabhAva se hI rAjyalakSmI evaM yogya lakSmI kI prApti hotI hai| dharma ke hI adbhuta prabhAva se indrapada prApta hotA hai, jisake caraNoM kI sevA deva karate haiN| cakravartI ko aisI vibhUti pradAna karane vAlA dharma hI hai| yahI nahIM, tIrthakara jaisA sarvottama pUjyapada bhI dharma ke prabhAva se hI prApta hotA hai| ataeva tU sarvadA dharma meM lIna rh| kuMDapura kA varNana bhArata kSetra ke antargata hI atyanta ramaNIya evaM vibhinna nagaroM se suzobhita videha nAma kA eka deza hai| usa deza meM kuNDapura nAmaka eka nagara apanI bhavyatA ke lie prakhyAta hai| vaha nagara bar3e UMce koToM se ghirA huA hai evaM vahAM dharmAtmA loga nivAsa karate haiN| vahAM ke maNi, kAMcana Adi dekhakara yahI hotA hai ki, vaha dUsarA svarga hai| usa nagara meM siddhArtha nAma ke rAjA rAjya karate the| unakI dhArmikatA prasiddha thii| ve artha, dharma, kAma, mokSa cAroM puruSArthoM ko siddha karane vAle the| unheM vibhinna rAjAoM kI sevAeM prApta thiiN| itanA hI nahIM sundaratA meM kAmadeva ko parAsta karane vAle, zatrujIta, dAtA aura bhoktA the| nIti meM bhI nipuNa the-arthAt samasta guNoM ke prAgAra the| unakI rAnI kA nAma trizalA devI thaa| rAnI kI sundaratA kA kyA kahanA-candramA ke samAna mukha maNDala, mRga kI sI yAMkheM, komala hAtha aura lAla adhara apanI manohara chaTA dikhalA rahe the| usakI jAMdhe kadalI ke stambhoM sI thiiN| nAbhi namra thI, udara kRza thA, stana unnata aura kaThora the, dhanuSa ke samAna bhoMheM evaM tote ke samAna nAka thii| aisI rUpavatI mahArAnI ke sAtha rAjA siddhArtha sukha pUrvaka jIvana vyatIta kara rahe the| indra ko prAzA thI--bhagavAna mahAvIra svAmI ke janma kalyANaka ke 15 mAsa pUrva se hI siddhArtha ke ghara ratnoM ko varSA karane kii| deva loga indra kI prAjJA kA akSarazaH pAlana karate the / aSTAdaza kanyAyeM evaM aura bhI manohara deviyAM rAjamAtA kI sevA meM tatpara rahatI thiiN| eka dina mahArAnI trizalA devI komala sajjA para soyI huI thiiN| unhoMne putrotpati kI sUcanA dene vAle solaha svapna dekhe-airAvata hAthI, zveta baila, garajatA huA siMha, zubha lakSmI, bhramaroM ke kalarava se sunobhita do puSpa mAlAyeM, pUrNa candramA, udaya hotA huA sUrya sarovara meM kIr3Arata do machaliyAM, suvarNa ke do kalaza, nirmala sarovara, taraMgayukta
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ samudra, manohara siMhAsana, AkAza meM devoM kA vimAna, sandara nAga-bhavana, kAMtipUrNa ratnoM kI rAzi aura binA dhamra kI agni / prAtaH kAla bAjoM ke zabda sunakara mahArAnI uThauM / be pUrNa zRGgAra kara mahArAja ke siMhAsana para jA baitthii| unhoMne prasanna citta hokara mahArAja se rAta ke svapna kaha sunaaye| uttara meM mahArAja siddhArtha krama se svapnoM ke phala kahane lage-airAvata hAthI dekhane kA phala-vaha putra tInoM lokoM kA svAmI hogaa| baila dekhane kA phala-dharma pracAraka aura siMha dekhane kA phala adabhuta parAkramI hogA / lakSmI kA phala yaha hogA ki, deva loga meru daNDa parvata para usakA abhiSeka kreNge| mAlAmoM ko dekhane kA phala, use atyanta yazasvI honA cAhie tathA candramA kA phala yaha hogA ki vaha mohanIya karmoM kA nAzaka hogaa| sUrya ke dekhane se satpuruSoM ko dharmopadeza dene vAlA hogaa| do machaliyoM ke dekhane kA phala sukho hogA aura kalaza dekhane se usakA zarIra samasta zubha lakSaNoM se paripUrNa hogA / sarovara dekhane se logoM kI tRSNA dura karegA tathA samudra dekhane se kevalajJAnI hogA / siMhAsana dekhane se vaha svarga se Akara abatAra grahaNa karegA, nAga bhavana dekhane se vaha aneka tIrthoM kA karane vAlA hogA evaM ratnarAzi dekhane se vaha uttama guNoM vA dhAraka hogA tathA agni dekhane se karmoM kA vinAzaka hogaa| isa prakAra pati dvArA svapanoM kA hAla sunakara mahArAnI ko prasannatA bahuta bar3ha gayI / ve jinendra bhagavAna ke avatAra kI sUcanA pAkara apane jIvana ko sArthaka mAnane lgiiN| svapna ke pAThaka dina arthAta prApAda zakla yajTI ke dina prANata svarga saMpuSpaka vimAna ke dvArA prAkara indra ke jIva ne mahArAno trizalA ke mukha meM praveza kiyaa| usa samaya indrAdi devoM ke sihAsana kapita ho gaye / devoM ko abadhijJAna ke dvArA jJAta ho gyaa| ve saba vastrAbharaNa lekara Aye aura mAtA kI pUjA kara apane sthAna ko lauTa gye| trizalA devI ne caitra zukla trayodazI ke dina zubhagraha aura zubhalagna meM bhagavAna mahAvIra svAmI ko janma diyaa| usa samaya dizAeM nirmala ho gayIM aura vAyu sugandhita bahane lagI AkAza se devoM ne puSpoM kI varSA kI aura dundubhI vjaaii| janma ke samaya bhI bhagavAna ke mahApuNya ke udaya hone se indroM ke siMhAsana kAMpa utthe| unhoMne avadhijJAna se jAna liyA ki, bhagavAna mahAvIra svAmI ne janma grahaNa kiyA hai| samasta indra aura cAroM prakAra ke deba gAje-bAje ke sAtha kuNDapura meM padhAre / rAjamahala meM pahuMca kara devoM ne mAtA ke samakSa virAjamAna bhagavAna ko dekhA aura bhaktipUrvaka unheM namaskAra kiyaa| usa samaya indrANI ne eka mAyAvI bAlaka banAkara mAtA ke sAmane rakha diyA aura usa bAlaka ko airAvata hAthI para virAjamAna kiyA aura AkAza mArga dvArA baityAlayoM se suzobhita meru parvata para le gayI devoM ne maMgala dhvani kI, bAje, bajane lage, kinnara-jAti ke deva gAne lage aura devAMganAoM ne zRMgAra darpaNa tAla Adi maMgala dravya dhAraNa kiye| saba loga meru-parvata kI pAMDaka zilA para pahuMce / vaha zilA sau yojana lambI, pacAsa yojana caur3I aura pATha yojana UMcI thii| usa para eka atyanta manohara siMhAsana thaa| devoM ne usI siMhAsana para bhagavAna ko pAsIna kiyA aura ve namratA aura bhaktipUrvaka unakA abhiSekotsava karane lge| indrAdika devoM ne maNi aura suvarNa nirmita eka hajAra ATha kalazoM dvArA kSIrodadhi samudra kA jala lAkara bhagavAna kA abhiSeka kiyaa| isa abhiSeka se meru parvata taka kAMpa uThA, para vAlaka bhagavAna' nizcalarUpa se baiThe rahe / usa samaya deboM ne bhagavAna ke svAbhAvika bala kA anumAna lagA liyaa| isake pazcAt devoM ne janma-maraNAdi dukhoM ko nivRti karane ke lie candanAdipATha zubhadravyoM se bhagavAna kI pUjA kii| bhagavAna jinendra ko pUjA sarya kI prabhA ke samAna dharma prakAza karane vAlI aura pApAMdhakAra kA nArA karane vAlI hotI hai| vaha bhavya jIvarUpI kamaloM ko praphullita karatI hai| devoM ne usa bAlaka kA zubha nAma vIra rkhaa| apsarAya tathA aneka deva usa samaya nRtya kara rahe the| mati, zruta aura avadhijJAnoM se paripUrNa bhagavAna ko bAlaka ke yogya bastrAbhUSaNoM se suzobhita kiyA gayA tathA punaH devoM ne apanI iSTa siddhi ke lie stuti prArambha kI--jisa prakAra sUrya kI prabhA ke binA kamaloM ko praphullatA saMbhava nahIM, usI prakAra he bIra aApake abhAva meM prANiyoM ko tatvajJAna prApta honA kadApi saMbhava nhiiN| isa prakAra stuti samApta hone para indrAdika devoM ne bhagavAna ko punaH airAbata para virAjamAna kiyA aura AkAza mArgadvArAkuNDalapura aaye| unhoMne bhagavAna ke mAtA-pitA ko yaha vacana kahate hue bAlaka ko samarpita kara diyA ki Apake putra ko meru-parvata para abhiSeka karAkara lAye haiN| una devoM ne divya grAbharaNa aura vastroM se mAtA-pitA kI pUjA ko / unakA nAma bala nirUpaNa kiyA aura nRtya karate hue apane sthAna ko cala diye| isake pazcAta bAlaka bhagavAna, indra kI yAjJA se Aye hue tathA bhagavAna ko avasthA dhAraNa kiye hue deboM ke sAtha krIr3A karane lage pazcAta ve bAlyAvasthA ko pAra kara yauvanAvasthA ko prApta hue| unakI kAMli suvarNa ke samAna tathA zarIra kI UMcAI sAta sazakI thii| unakA zarIra ni:svedatA grAdi daza atizayoM se suzobhita thaa| isa prakAra bhagavAna ne kUmArakAla ke tIsa varSa nIta kiye| isa avasthA meM bhagavAna binA kisI kAraNa kamoM ko zAnta karane ke uddezya se virakta ho gye| unheM apane prApa yAtmajJAna ho gyaa| tatkAla hI lokAMtika devoM kA Agamana huA / unhoMne namaskAra kara kahA bhagavAna tapazcaraNa ke dvArA
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ koM ko vinaSTa kara zIghra hI kevala jJAna prApta kIjiye / ve aisA nivedana kara vApasa cale gye| bhagavAna ne samasta parijanoM se puuchaa| punaH manohara pAlako meM savAra hue| indra ne pAlako uThAI aura AkAza dvArA bhagavAna ko nAmakhaNDa nAmaka vana meM phuNcaayaa| vahAM pahuMcakara indra ne pAlakI utAra dI aura bhagavAna eka sphaTika zilA para uttara dizA kI ora muhakara virAjamAna ho gye| atyanta buddhimAna mahAvIra prabhu ne, mArgazIrSa kRSNa-dazamI ke dina sAyaMkAla ke samaya dIkSA grahaNa ko aura sarva prathama unhoMne paSThopavAsa karane kA niyama dhAraNa kiyaa| bhagavAna ke paMcamuSThi lA~ca vAle kezoM ko indra ne maNiyoM ke pAtra meM rakhA aura unheM kSIra sAgara meM pdhraayaa| anya devagaNa catuHjJAna vibhUSita bhagavAna ko namaskAra kara apane-apane sthAna ko cale gaye / pAraNA ke dina bhagavAna kulaya nAmaka nagara ke rAjA kula ke ghara gaye / rAjA ne navadhA bhakti ke sAtha bhagavAna ko prAhAra diyaa| AhAra ke bAda ve bhagavAna prakSayadAna dekara bana ko cale gaye / usa mAhAra dAna kA phala yaha humA ki, devoM ne rAjA ke ghara paMcAzcayoM kI varSA kii| satya hai, pAtradAna se dharmAtmA logoM ko lakSmI prApta hotI hai| __ eka dina kI ghaTanA hai / bhagavAna atimukti nAmaka zmazAna meM pratimAyoga dhAraNa kara virAjamAna the| usa samaya bhavanAma ke rudra (mahAdeva) ne una para aneka upasarga kie, para unheM jItane meM samartha na ho sakA / anta meM usane pAkara bhagavAna ko namaskAra kiyA aura unakA nAma mahAvIra rakhA / isa prakAra tapa karate hue bhagavAna ko jaba dAraha varSa vyatIta hogaye, taba eka Rjukula nAma kI nadI ke samIpavartI jUbhaka grAma meM ve SaSTovAsa (telA) dhAraNa kara kisI zilA para AsIna he| usa dina vaizAkha zukla dazamo thii| usI dina unhoMne dhyAnarUpI agni se dhAtiyA karmoM ko naSTa kara kevala jJAna kI prApti kii| kevala-jJAna ho jAne para zarIra ko chAyA na par3anA grAdi dazauM atizaya prakaTa ho gye| usa samaya indrAdikoM ne Akara bhagavAna ko bhakti ke sAtha namaskAra kiyaa| indra kI AjJA se kubera ne cAra kosa lambA-caur3A samavazaraNa nirmita kiyaa| vaha mAnastaMbha dhvajA daNDa ghaMTA, toraNa, jala se paripUrNa khAI, sarovara, puSpa vATikA, ucca dhuli prAkAra natya zAlAoM, kI upavanoM se suzobhita thA tathA vedikA, antardhvajA suvarNazAlA, kalpavRkSa prAdi se vibhUSita thaa| usameM aneka mahaloM kI paktiyAM thiiN| ve makAna savarNa aura maNiyoM se banAye gaye the| vahAM aisI maNiyoM kI zAlAye thIM, jo gIta aura bAjoM se suzobhita ho rahI thI / samavazaraNa ke cAroM ora cAra baDe-baDe phATaka the| ve suvarNa ke nimita bhavanoM se bhI adhika manohara dIkhate the| usameM bAraha sabhAyeM thIM, jisameM muni, ajikA kalpavAsIdeva, jyotiSI, deva, vyaMtaradeva, bhavanavAsI deva, kalpavAsI devAMganAyeM jyotiSI devoM kI devAMganAyeM bhavanavAsI,devoM kI devAMganAye, manuSya tathA pazu upasthita the| azoka vRkSa, dudabhI, chatra, bhAmaNDala, siMhAsana, camara puSpavaSTi aura divyadhvani ukta AThoM prAtihAthoM se zrIvIra bhagavAna suzobhita ho rahe the / isake atirikta aThAraha doSoM se rahita aura cauMtIsa atizayoM se suzobhita the / arthAt vizva kI samagra vibhUtiyAM unake sAtha virAjamAna thiiN| isa prakAra bhagavAna ko mAsIna hae tIna ghaMTe se adhika ho gaye, para unakI divyavANI mauna rhii| bhagavAna kI maunAvasthA meM dekhakara sIdharma indra ne avadhijJAna se vicAra kiyA, ki yadi gautama kA Agamana ho jAya to bhagavAna kI divyavANI uccarita ho| gautama ko lAne ke vicAra se indra ne eka vRddha kA rUpa banA liyA, jisake aMgara kAMpa rahe the| vaha vRddha brAhmaNa nagara kI gautamazAlA meM jA pahaMcA / vRddha ke kAMpate hue hAthoM meM eka lakar3I thii| unake muha meM eka bhI dAMta nahIM the, jisase pUre akSara bhI nahIM nikala pAte the 1 usa vRddha ne zAlA meM pahuMca kara AvAja lgaaii-braahmnnoN| isa zAlA meM kauna-sA vyakti hai, jo zAstroM kA jJAtA ho aura mere samasta praznoM kA uttara de sakatA ho / isa saMsAra meM aise kama manuSya haiM jo mere kAvyoM ko vicAra kara ThIka ThIka uttara de skeN| yadi isa zloka kA ThIka artha nikala pAyagA to merA kAma bana jAyagA, Apa dharmAtmA haiM, ata: mere zloka kA artha batalA denA grApakA kartavya hai| isa taraha to apanA peTa pAlane vAloM kI saMkhyA saMsAra meM kama nahIM hai, para paropakArI jIvoM kI saMkhyA thoDI hai| mere guru isa samaya dhyAna meM lage haiM aura mokSa puruSArtha ko siddha kara rahe haiM, anyathA ve batalA dete / yahI kAraNa hai ki Apako kaSTa dene ke lie upasthita huA hUM / ApakAkartavya hotA hai ki, usakA samAdhAna kara deM / usa vRddha kI bAteM sunakara apane pAMca sau ziSyoM dvArA prerita gautama zubha vacana kahane lagA, he vRddha ! kyA tujhe nahIM mAlUma, isa viSaya meM aneka zAstroM meM pAraMgata aura pAMca sau ziSyoM kA pratipAlaka meM prasiddha huuN| tumheM apane kAvya kA bar3A abhimAna ho rahA hai| kaho to sahI, usakA artha maiM abhI batalA duuN| para yaha to batAo ki mujhe kyA doge ? usa vRddha ne kahA- brAhmaNa / yadi Apa mere kAvya kA bhani batalA deMge to maiM ApakA ziSya bana jAUgA / kintu yaha bhI yAda rakhiye ki yadi Apane yathAvata uttara nahIM diyA to yApako bhI apanI ziSyamaNDalI ke sAtha mere guru kA ziSya ho jAnA pdd'egaa| gautama ne bhI svIkRti de dii| isa prakAra inTa aura gautama donoM hI pratijJA meM baMdha gaye / satya hai aisA kauna abhimAnI hai jo na karane yogya kAma nahIM kara ddaaltaa| isake paJcAta saudharma ke indra ne gautama ke abhimAna ko dUra karane ke uddezya se Agama ke artha ko sUcita karane vAlA tathA gaMbhIra artha se bharA huA eka kAvya par3hA / baha kAvya yaha thA
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ "dharmadvayaM trividhakAla samagnakarma, SaDa dravyakAya sahitAH samayazca lezyAH tatvAni saMyamagatIsahitA padArtha raMgapravedamanizava cAsti kaaym|" dharma ke do bheda kauna-kauna se haiN| ve tIna prakAra ke kAla kauna haiM, unameM kAya sahita dravya kauna haiM, kAla kise kahate haiM, lezyA kauna-kauna-sI saura kitano haiN| tatva kitane aura kauna-kauna haiM, saMyama kitane hai, gati kitanI aura kauna haiM tathA padArtha kitane aura kauna haiM, zrutajJAna, anuyoga aura sAsti kAya kauna aura kitane haiM, yaha Apa batalAiye / bUr3he ke maha se zloka sunakara gautama ko bar3I glAni huii| usane mana meM hI vicAra kiyA ki, maiM isa zloka kA artha kyA btlaauuN| isa vRddha ke sAtha vAda-vivAda karane se kauna-sI lAbha-kI prApti hogii| isase to acchA ho ki isake guru se zAstrArtha kiyA jaay| mautama ne bar3e mabhimAna se kahA-calare braahmnn| apane guru ke nikaTa cala / vahIM para isa viSaya kI mImAMsA hogii| ve donoM vidvAna sabako sAtha lekara vahAM se ravAnA hue| mArga meM, gautama ne vicAra kiyA jaba isa vRddha ke prazna kA uttara mubha se nahIM diyA gayA, to isake guru kA uttara kaise diyA jAyegA / vaha to apUrva vidvAna hogaa| isa prakAra se vicAra karatA huA gautama samayazaraNa meM phuNcaa| indra ko apanI kArya siddhi para bar3I prasannatA huI / satya hai, siddhi ho jAne para kise prasannatA nahIM hotii| arthAt sabako hotI hai| vahAM mAnastambha apanI adbhuta zobhA se tInoM lokoM ko prAzcarya meM DAla rahA thaa| usake darzana mAtra se hI gautama kA darpa cUrNa-vicUrNa ho gayA / usane vicAra kiyA ki jisa guru ke sannivATa itanI vibhUti vidyamAna ho, vaha kyA parAjita kiyA jA sakatA hai, asambhava hai| isake bAda vIranAtha bhagavAna kA darzana kara baha gautama usako stuti karane lagA.. prabho ! bhApa kAmarUpI yodhAnoM ko parAsta karane meM nipuNa haiM / satpuruSoM ko upadeza dene vAle haiM / aneka munirAjoM kA samadAya yApakI pUjA karatA hai| Apa tInoM lokoM ke tAraka aura uddhAraka haiM Apa karma-zatruoM ko nAza karane vAle haiM tathA lokya ke indra prApakI sevA meM lage rahate haiN| aisI vinamra stutikara gautama, bhagavAna ke caraNoM meM nata huyaa| isake pazcAta vaha aihika viSayoM se virakta ho gyaa| kAlAntara meM usane pAMca sI ziSya maNDalI tathA anya do bhrAtAoM ke sAtha jina-dIkSA lelii| satya hai, jinheM saMsAra kA bhaya hai, jo mokSa rUpI lakSmI ke upAsaka haiM, ve jarA bhI dera nahIM karate / dhI bIranAtha bhagavAna ke samayazaraNa meM cAroM jJAnoM se vibhUSita, indrabhUti, vAyubhUti, agnibhUta yAdi gyAraha gaNadhara hue the| unhoMne pUrvabhava meM ladhividhAna nAmaka vrata kiyA thA, jisake phala svarUpa ve gaNadhara pada para AsIna hue the| dUsare loga bhI, jo isa vrata kA pAlana karate haiM unheM aisI hI vibhUtiyAM prApta hotI haiM / isake bAda bhagavAna kI divyavANI uccarita hone lgii| mohAMdhakAra ko nAza karane bAlI baha divyadhvani bhavyarUpI kamaloM ko praphullita karane lgii| bhagavAna ne jova, ajIva Adi saptatatva, chaH dravya paMcArita. kAya. jIvoM ke bheda Adi lokAkAza ke padArthoM ke bheda aura unake svarUpa btlaaye| samasta parigrahoM kA parityAga karane vAle gautama ne pUrvapuNya ke udaya se bhagavAna ke samasta upadezoM ko grahaNa kara liyA / jaina dharma ke prabhAva se bhavyoM ko saMgati prApta hotI hai, upayukta, kalyANa kAraka madhura vacana, acchI buddhi yAdi sarvottama vibhUtiyAM sahaja meM hI prApta hotI haiN| isa dharma ke prabhAva se uttama saMtAna kI prApti aura candramA tathA barpha ke samAna zubhakAti hotA hai / dhama ke prabhAva se hI bar3o vibhUtiyAM aura aneka sundarI striyAM prApta hotI haiM aura surendra, nagendra aura nAgendra ke pada bhI sulabha ho jAte haiN| isake pazcAta munideva manuSya prAdi samasta bhavya jIvoM ko prasanna karate hue mahArAja zreNika ne bhagavAna se prArthanA kI ki, he bhagavAna ! he vIra prabho ! usa dharma ko sunane kI hamArI prabala icchA hai ki jisase svarga aura mokSa ke sakha sahajasAdhya haiN| mApa vistAra pUrvaka khiye| uttara meM bhagavAna ne divyadhvani ke dvArA kahA-rAjan ! aba maiM mani aura gado donoM ke dhAraNa karane yogya dharma kA svarUpa batalAtA huuN| tujhe dhyAna dekara sunanA cAhie / saMsAra rUpI bhava samudra meM ubatekA jIvoM ko nikAla kara jo uttama pada meM dhAraNa karAde, use dharma kahate haiM / dharma kA yahI svarUpa anAdi kAla se jinendradeva kahate cale pAye haiN| sabase uttama dharma ahisA hai| isI dharma ke prabhAva se jIvoM ko cakravartI ke sukha upalabdha hote haiM / prataeva samasta saMsArI jIvoM para dayA kA bhAva rakhanA cAhie / dayA apAra sukha pradAna karane vAlI evaM dukha rUpI vRkSoM ko kATane ke lie kahAra ke tulya hotI hai| sapta vyasanoM kI agni ko bujhAne ke lie yaha dayA hI medha svarUpa hai / yaha svarga meM pahuMcAne ke lie sopAna aura mokSa rUpI saMpatti pradAna karane vAlI hai| jo loga dharma ko sAdhanA ke lie yajJAdi meM prANiyoM ko hiMsA karate haiM, ve viSale sarpa ke maha se amRta karane kI AzA rakhate haiM / yaha sambhava hai ki jala meM patthara tairane lage, agni ThaDhI ho jAya, kinta siA dvArA dharma ko prApti trikAla meM bhI sambhava nahIM ho sakatI / jo bhIla loga dharma ko kalpanA kara jaMgala meM prAga lagA
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ dete haiM, ve viSa khAkara prANa kI rakSA cAhate haiM / athavA jo lolupI manuSya jIvoM kI hatyAkara unakA mAMsa khAte haiM, ve mahAduHkha dene vAlI narakAta meM utpanna hote haiN| jIvoM ko hisA karane vAle ko merU parvata ke samAna narka ke dukha bhogane par3ate haiN| na to chAcha se dho nikAlA jA sakatA hai na binA sUrya ke dina ho sakatA hai. na lepa mAtra meM manuSya kI kSudhA miTa sakatI hai, usI prakAra hiMsA ke dvArA sukha prApti kI prAzA karanA durAzA mAtra hai| prANiyoM para dayA karane vAle manuSya yuddha meM, vana meM nadI evaM parvatoM para bhI nirbhaya rahate haiN| parahisakoM kI Ayu prati alpa hotI hai| yA to ve utpanna hote hI mara jAte haiM, yA bAda meM kisI samudra nadI Adi meM DUbakara mRtyu ko prApta hote haiN| isI prakAra asatya bhASaNa se bhI mahAna pApa lagatA hai, jisake pApodaya se narakAdi ke dukha prApta hote haiN| yadyapi yaza bar3A pAnanda dAyaka hotA hai, para masatya bhASaNa se vaha bhI naSTa ho jAtA hai| asatya vinAza kA ghara hai, isase aneka vipattiyAM AtI haiM / yaha mahApuruSoM dvArA ekadama nindanIya hai evaM mokSa mArga kA avarodhaka hai| ataeva prAtmajJAna se vibhUpita vidvAna puruSoM ko cAhie ki ve kabhI asatya kA Azraya na leN| devoM ko ArAdhanA karane vAle sadA satya bolA karate haiM / satya ke prasAda se viSa bhI amRta ke tulya ho jAtA hai| zatru bhI mitra ho jAte haiM eva sarpa bhI mAlA bana jAtA hai| jo loga asatya bhASaNa ke dvArA saddharma prApti kI AkAMkSA karate haiM, ve binA aMkUra rope hI dhAnya hone kI kalpanA karate haiN| buddhimAna logoM ko cAhie ki ve hiMsA aura asatya ke samAna corI kA bhI sarvathA parityAga kara deM / corI puNya-latA ko naSTa karane vAlI tathA Apatti kI vRddhi karane vAlI hotI hai| cora ko naraka kI prApti hotI hai, vahAM chedana-tAr3ana Adi vibhinna prakAra ke dukha bhogane par3ate haiN| cora ko saba jagaha sajA milatI hai, rAjA bhI prANa daNDa kI AjJA detA hai tathA aneka prakAra ke kaSTa sahana karane par3ate haiM / para jo puruSa corI nahIM karatA, use janma-mRtyu ke bandhana se mukta karane vAlI mokSa rUpI strI svayaM svIkAra kara letI hai| corI kA parityAga kara dene se saMsAra kI sArI vibhUtiyAM, sundarI striyAM evaM uttama gati kI prApti hotI hai / jo loga corI karate hae sUkha kI prAkAMkSA karate haiM, ve agni ke dvArA kamala utpanna karanA cAhate haiN| yadi bhojana kara lene se ajIrNa kA dUra honA binA sUrya ke dina nikalanA aura bAlU perane se tela kA nikalanA sambhava bhI ho to corI se dharma kI prApti kabhI sambhava nahIM ho sktii| zIlavata ke pAlana se cAritra ko sadA vRddhi hotI rahatI hai, narava prAdi ke samasta mArga banda ho jAte aura vratoM kI rakSA hotI rahatI hai, yaha vrata mokSa rUpI sukha pradAna karane vAlA hai| jo loga zIlavata kA pAlana nahIM karate, ve saMsAra meM apanA yaza naSTa karate haiN| brahmacarya pAlana ke prabhAva meM sArI sampadAyeM naSTa ho jAtI haiM aura aneka prakAra kI hiMsAya hotI haiN| jozIla nata kA yatheSTa pAlana karate haiM, ve svargagAmI hote haiM / zIla vrata kA itanA prabhAva hotA hai ki agni meM zIlatA A jAtI hai, zatra mitra bana jAte haiM tathA siha bhI mRga bana jAtA hai / jisa prakAra lavaNa ke binA vyaMjana kA koI mUlya nahIM, usI prakAra zIlavata ke abhAva meM samasta vrata vyartha ho jAte haiM / isI zIlabata kA pAlana karane vAle seTha sudarzana kI pUjA aneka devoM ne milakara kI thii| parigraha pApoM kA mUla hai| usase pariNAma kaluSita ho jAte haiM aura vaha nIti dayA ko naSTa karane vAlA hai / saMsAra ke samasta anartha isI parigraha dvArA sampanna huyA karate haiM / yaha dharmarUpo vakSa ko ukhAr3a detA hai aura lobharUpI samudra ko bar3hA detA hai / manarUpI haMsoM ko dhamakAtA hai aura maryAdA rUpI taTa ko tor3a detA hai| krodha, mAna, mAyA, Adi kaSAyoM ko utpanna karane vAlA parigraha hI hai / vaha mArdava (komalatA) rUpI bAyu ko ur3A dene ke lie vAyu sarIkhA hai aura kamaloM ko naSTa karane ke lie tupAra ke samAna hai| yaha samasta vyasanoM kA ghara; pApoM ko khAni aura zubhadhyAna kA kAla hai, iro koI bhI buddhimAna grahaNa nahIM kara sakatA / jaise prAga, lakar3I se tRpta nahIM hotI, deva bhogoM se tRpta nahIM hote aura unakI AkAMkSA bar3hatI hI jAto hai; usI prakAra apAra dhana rAzi ro tRpta jo loga parigraha rahita haiM, ve ho vastuta: sarvottama haiN| ve puNya saMcaya ke sAtha dharmarUpI vRkSa utpanna karate haiM aura vaise hI be dharmAtmA jainadharma kA prasAra karate haiN| isa prakAra munirAja loga ahisA, satya asteya, brahmacarya, aura aparigraha ina pAMcoM vratoM kA pUrNa rIti me pAlana karate haiM aura grahI aNu rUpa se pAlana karate haiM jo munirAja hiMsA Adi pApoM se sadA virakta rahate haiM tathA zarIra kA moha nahIM karate, unheM zIghra hI mokSa kI prApti ho jAtI hai| jinhoMne indriya viSayaka jJAna ko tyAga diyA hai tathA mana, vacana, kAya ko vaza meM kara lene ko jinameM zakti hai, de dI mahApaya mani kahalAne ke adhikArI hote haiM / jinhoMne sarva parigrahoM kA sarvathA parityAga kara diyA hai, unheM hI mokSa rUpI strI svIkAra karatI hai| zubha dhyAna meM nirata munirAja IryA, bhASA, eSaNA, prAdAna nikSaSaNa aura utsarga ina pAMcoM samitiyoM kA pAlana karate haiM tathA unhIM ke anusAra calane kA niyama banA lete haiM / jisa prakAra sUrya ke udaya hote hI andhakAra kA sarvathA vinAza ho jAtA hai, usI prakAra tapazcaraNa ke dvArA aMtaraga evaM bahiraMga donoM prakAra ke karmoM kA samudAya binaSTa ho jAtA hai| para binA tapazcaraNa kiye karma ke samUha naSTa nahIM hote| varSA ke prabhAva meM jisa prakAra khetI nahIM hotI, usI prakAra binA uttama
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapazcaraNa ke karmoM kA vinAza honA saMbhava nahIM hai / tapazcaraNa hI karmarUpI dhadhakatI huI prabala agni ko zAnta kara dene ke lie jala ke samAna haiM aura azubha karmarUpI vizAla parvata zreNI ko dhvasta karane ke lie indra ke bajra ke samAna hai| yaha viSaya rUpI sapoM ko vaza meM karane ke lie maMtra ke samAna hai, vighna rUpI hariNoM ko rokane ke lie jAla ke samAna aura aMdhakAra ko vinaSTa karane ke lie sUrya jaisI zakti rakhatA hai| tapazcaraNa ke prabhAva se kevala manuSya hI nahIM, deva bhavanavAso deva, Adi sabhI sevaka bana jAte haiN| sarpa, siMha, agni , zatra Adi ke bhaya sarvathA dUra ho jAte haiN| jisa prakAra dhAnya ke vinA kheta, zRMgAra ke binA sundarI, kamaloM ke binA sarovara zobhA nahIM detaa| isI tapazcaraNa ke dvArA munirAja do tIna bhava meM ho karma samudAya ko naSTa kara mokSa-mukha prApta kara lete haiM / isakA prabhAva itanA prabala hai ki arahaMta deva, sabako dharmopadeza dene vAle tathA deva, indra, nAgedra Adi ke pUjya hote haiN| ve bhagavAna, unake nAma ko smaraNa karane vAle yathA jaina dharma ke anusAra puNya saMnaya karane vAle satpuruSoM ko saMsAra mahAsAgara se zodhakAra kara deza hai| jo kSudhA, pipAsA, AdimakAraha doSoM se rahita ho, jo rAgadveSa se rahita ho, samavazaraNa kA svAmI tathA saMsAra sAgara se pAra karane ke lie jahAja ke tulya ho, use deva kahate haiM / buddhimAna loga aise parahaMta deva ke caraNoM kI nirantara upAsanA kiyA karate haiM aura unake pApa kSaNa bhara meM naSTa ho jAte haiN| bhagavAna jinendra deva kI pUjA roga, pApa se mukta aura svarga mokSa pradAna karane vAlI hai| jo loga aise bhagavAna ko pUjA karate haiM, unake ghara nRtya karane ke lie indra bhI bAdhya hai| bhagavAna ke caraNa kamaloM kI sevA se sundara santAna, hAva bhAva sampanna sundara striyAM tathA samagra bhUmaNDala kA rAjya prApta hotA hai / bhagavAna kI pUjA zatru vinAzaka aura zatru saMhAraka hai| yaha kAmadhenu ke sadaza icchAmoM kI pUrti karatI hai| jo bhavya puruSa bhagavAna kI pUjA karate haiM, unakI sumerU parvata ke mastaka para devoM aura indroM dvArA pUjA hotI hai| jo 'ahidbhayonamaH' isa prakAra UMce svara meM uccAraNa karate haiM, ve uttama tathA yazasvI hote haiN| paramAtmA ko stuti se puNya samudAya kI kitanI vRddhi hotI hai, isakA varNana karanA sarvathA kaThina hai / jo loga bhagavAna ko nindA karate haiM, ve krUra bhAvoM se bhare hue isa saMsAra rUpI vana meM duHkhI hokara bhramaNa kiyA karate haiN| be nIca sadA lobha ke vazIbhUta hokara yakSa, rAkSasa, bhUta, pretAdi kI upAsanA karate rahate haiN| mithyAcArI manuSya dhana prAdi kI icchA se pIpala kunAM tathA kuladeviyoM kI pUjA karate haiM / jo munirAja samyaka cAritra se suzobhita haiM aura AtmA evaM samasta jIvoM ko tArane ke lie tatpara rahate haiM, ve vidvAnoM dvArA guru mAne jAte haiN| jinase mithyA jJAna kA vinAza ho evaM adharma kA nAza aura dharma ko abhivRddhi hotI ho, ve hI bhavyajIvoM kI sevA ke adhikArI haiN| mAtA, pitA, bhAI, bandhu kisI meM bhI sAmarthya nahIM ki isa bhavarUpI saMsAra meM par3e hue jIvoM kA uddhAra kara ske| mithyAjJAna se bharapUra pAkhaNDI trikAla meM bhI guru nahIM mAne jA skte| bhalA jo svayaM mithyA zAstroM meM Asakta hai, vaha dUsaroM kA kyA upakAra kara sakatI haiN| jo bhagavAna jinendra deva kI divya vANI kA zravaNa nahIM karate, ve deva adeva dharma, adharma, guru kUguru hita, ahita kA kucha bhI jJAna nahIM rakhate haiM jo loga jaina dharma ko bhI anya dharma kI bhAMti samajhate haiM, ve vastuta: lohe ko maNi aura andhakAra ko prakAza samajhate haiM / jisane bhagavAna kI divya-vANI nahIM sunI, usakA janma ho vyartha hai| jisane jinavANI kA uccAraNa nahIM kiyA, usakI jIbha vyartha hI banAI gaI / jisameM tInoM lokoM kI sthiti, sAtatatvoM, nava padArtho, pAMca mahAvratoM kA varNana ho tathA dharma, adharma kA svarUpa batalAyA gayA ho, vahI vidvAnoM dvArA kahI gayI jinavANI hai| sUrya ke abhAva meM jisa prakAra saMsAra ke padArtha dikhAI nahIM dete, ThIka usI prakAra jinavANI ke binA jJAna honA saMbhava nahIM hai| deva, zAstra aura guru kA zraddhAna karanA samyagdarzana hai| yaha samyagdarzana mokSa mArga kA pAtheya aura narakAdi mArgoM kA avarodhaka hai| ata: buddhimAna loga samyagdarzana kA hI grahaNa karate haiM / yaha ajJAna-tama kA vinAzaka aura mithyAcArI kA theya karane vAlA hai| isake vinA vrata zobhAyamAna nahIM hote / jisa prakAra devoM meM indra, manuSyoM meM cakravartI aora samudroM meM kSIrasAgara zreSTha hai, usI prakAra samasta vratoM meM samyagdarzana hI zreSTha hai| daridra aura bhUkhA samyagdoM ko dhanI hI samajhanA cAhie aura usake viparIta samyagdarzana hIna dhanI ko nidhana / isI ke prabhAva se manuSyoM ko sAMsArika saMpadAyeM prApta hotI haiM aura roga-zokAdi saba kaSTa dUra hote haiM / samyagdI ko bhogopabhoga kI sAmagriyAM milatI haiM tathA sUrya ke samAna unako kIrti prakAzita hotI hai| ve apane rUpa se kAmadeva ko bhI parAsta karate haiM aura unheM indra, cakravartI prAdi aneka pada prApta hote haiN| unheM devAMganAmoM jaisI sundariyAM prApta hotI haiM aura cAroM prakAra ke deva unakI sevA karate haiM / samyagdarzana kA hI prabhAva hai ki manuSya karmarUpI zatroM ko naSTa kara tInoM bhavoM ko pAra kara jAtA hai| jisa sthAna para deva zAstra aura guru ko nindA hotI ho, usa sthAna para rahane vAle manuSya ko mithyAdarzana ke prabhutva se narakagAmo honA par3atA hai / mithyAdarzana se jIva Ter3he, kubar3e, nakaTe guge tathA bahare hote haiN| unheM darIdrI, honA par3atA hai aura unheM strI bhI kurUpA milatI hai| ve dUsaroM ke sevaka hote haiM aura unakI apakIti saMsAra bhara meM phailatI hai / unheM bhUta, preta, yakSa, rAkSasa Adi nIca vyaMtara bhavoM meM
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAnA par3atA hai athavA ce kIyA billI sUara Adi nIca aura Rra hote haiM tathA ekendriya va nigoda meM utpanna hote haiN| kintu jo jinAlaya kA nirmANa karatA hai vaha saMsAra meM pUjya aura uttama hotA hai, usako koti saMsAra meM phailatA hai| kRSi kueM se adhika jala nikAlanA, ratha gAr3I banAnA, ghara banAnA, kunA banAnA grAdi hiMsA pradhAna kArya nIca manuSya hI karate haiN| para jo prANiyoM kI hiMsA ke doSa se jinAlaya banAne tathA bhagavAna ko pUjA Adi meM niSedha karate haiM ve mUrkha haiM aura mRtyu ke pazcAt nigoda meM nivAsa karate haiN| jisa prakAra viSa kI choTo bUda se mahAsAgara dUSita nahIM ho pAtA, usI prakAra puNya kArya meM doSa nahIM lgtaa| para khetI prAdi himA ke kArya meM doSa avazya lagatA hai, jaise ghar3e bhara dUdha ko thor3o so kojo naSTa kara detI hai| usa manupya ke samagra pApa naSTa ho jAte haiM, jo mana vacana kI zuddhatA se pAtroM ko dAna detA hai| usake pariNAma zAnta ho jAte haiM aura prAgama tathA caritra kI vRddhi hotI hai / vaha kalyANa, puNya aura jJAna vinaya kI prApti karatA hai| pAtroM ko dAna dene se ratnatrayAdi guNoM meM prema aura lakSmo kI siddhi hotI hai| yahAM taka ki prAtma-kalyANa aura anukrama se mokSa taka kI prApti hotI hai / dAna dene se-jJAna kIti, saubhAgya, bala prAyu kAMti prAdi samasta guNoM ko abhivRddhi hotI hai tathA uttama saMtAna aura sundarI striyoM prApta hotI haiN| jaise gAya Adi dUdha dene vAle pazuoM ko ghAsa khilAne se dUdha utpanna hotA hai, usI prakAra supAtroM ke dAna se cakravartI, indra, nAgendra Adi ke sukha upalabdha hotI haiM / jo dAna dayApUrvaka dona pora dakhiyoM ko diyA jAtA hai, use bhI jinendra bhagavAna ne prazaMsanIya kahA hai| nape manuSya paryAya prApta hotA hai| para mitra rAjA, bhATa, dAsa jyotiSI vaidya prAdi ko unake kArya ke badale jo dAna diyA jAtA hai, usase puNya nahIM hotaa| parantu rogiyoM ko sadA auSadhi dAna denA caahie| auSadhi ke dAna se suvarNa jaise sundara zarIra kI prApti hotI hai| ve kAmadeva se sundara aura sadA niroga rahate haiN| isI taraha jo manuSya ekendriya Adi jIvoM ko abhaya dAna detA hai, usakI sevA meM uttama striyAM rata rahatI haiN| isa abhayadAna ke prabhAva se gahana vana meM, parvatoM para kisI bhI hisaka jAnavara kA bhaya nahIM rahatA / jo jinendra bhagavAna dvArA kahA gayA ho, dharma kI zikSA detA ho tathA jisameM ahiMsA prAdi kA varNana ho, vaha Arhata mata meM zAstra kahalAtA hai| jo loga zAstroM ko likhA likhAkara dAna dete haiM, ve zAstra pAraMgata hote haiN| para aneka prakAra ke anartha meM rata manuSya zastra, lohA, sonA, cAMdI, gau. hAthI, ghoDA prAdi kA dAna karate haiN| ve narakagAmI hote haiN| zAstradAna se jIva indra hotA hai| ve parama deva ke kalyANakoM meM lIna rahate haiM, aneka deviyAM unakI sevA meM tatpara rahatI hai aura unakI Ayu hotI haiM sAgaroM kii| vahAM se vaha manuSya bhara meM prAkara striyoM ke bhoga bhogate haiM, bar3e dhanI aura yazasvI banate haiN| ve sadA jina bhagavAna kI sevA meM lIna rahate haiM madhura bhASI hote haiM aura dayA Adi aneka vratoM ko dhAraNa karate haiN| anta meM saMsAra ke viSayoM se virakta hokara jina-dIkSA grahaNa kara zAstrAbhyAsa meM lIna hote haiN| unakI pravRtti sadA paropakAra meM rahatI haiM / punaH ve ghora tapazcaraNa ke dvArA kevala jJAna prApta kara bhavya jIvoM ko dharmopadeza karate haiM evaM caudahaveM guNasthAna meM pahuMca kara mokSa prApta karate haiN| uparokta vratoM ke tulya vrata ke pAlana karane vAle zrAvakoM ko cAhie ki ve rAtri-bhojana kA sarvathA tyAga krdeN| rAtri bhojana hiMsA kA eka aMga hai, pApa kI vRddhi karane vAlA tathA uttama gatiyoM ko prApta karane meM pradhAna bAdhaka hai| rAtri meM jIvoM kI adhika vRddhi ho jAtI hai| bhojana meM itane choTe-choTe kIr3e mila jAte haiM, jo dikhAI nahIM dete / isalie kauna aisA dhArmika puruSa hogA jo rAtri ke samaya bhojana kregaa| rAtri ke samaya bhojana karane se pApasvarUpa jIva ko siMha, ullU, billI, kAka, kuttA, gRddha mora mAMsabhakSI Adi noca yoniyoM meM jAnA par3atA hai| jo zAstrapAradarzI vyakti rAtri bhojana kA parityAga kara dete haiM, ve 15 dina upavAsa karane kA phala prApta karate haiM / aise hI muni aura dhAvakoM ke bheda se kahe gaye uparokta dharmoM kA jo niraMtara pAlana karate haiM, ve aihika, pAralaukika aura anta meM mokSa prApti ke adhikArI avazya hote haiN| bhagavAna mahAvIra svAmI ke sadupadeza sunakara zreNika pAdi aneka rAjAoM aura manuSyoM ne brata dhAraNa kiye aura dIkSA grahaNa kii| pazcAt bhagavAna ke bhAdeza ke anusAra saMsAra sAgara se pAra utArane vAle gautama gaNadhara bhavyajIvoM ko upadeza dene lage / munirAja gautama-svAmI praSTa karmarUpI zatrayoM ke vinAza ke hetu kalyANa dAyaka, kAmAgni ko jala ke samAna zAnta karake tapazcaraNa meM tallIna hae / eka dina gautama munirAja ekAnta prAmaka sthAna meM upasthita the| ve nizcala aura dhyAna meM magna karmanAza kA udyoga kara rahe the 1 prArambha meM hI unhoMne adhaHkAraNa, apUrvakaraNa, anivRti karaNa ke dvArA mithyAtva, samyak mithyAtva evaM samyaka prakRti mithyAtva ye tIna darzana mohanIya prakRtiyAM anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha ye cAra kapAya, isa taraha samyadarzana meM bAdhA pradAna karane vAlI ina sAtoM prakRtiyoM ko naSTa kara kSapaka zreNI meM prArUr3ha hue| unhoMne dhyAna ke bala se tiryaca prAyu, narakAyu aura devAyU ko naSTa kara zeSa karmoM kA nAza karane ke lie naveM guNa sthAna ko prApta kiyaa| sthAvara nAma karma, ekendriya jAti, dvIndriya jAti, teindriya jAti cauindriya jAti tiryanajAti, tiryagatyAnupUrvI, naraka gati, naraka gatyAnapUrvI sAdhAraNa, prAtapa, udyota, nidrA-nidrA pracalA-pracalA, satyAnagRddhi, aura sUkSma nAma karma ukta solaha prakRtiyoM ko unhoMne nauve
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 guNasthAna ke pUrva meM naSTa kiyA / punaH grapratyAkhyAnAvaraNa, krodha, mAna, mAyA lobha graSTa kaSAyoM ko dUsare aMza meM naSTa kiyA aura napuMsakaliMga, strIliMga, hAsya, rati, parati zoka, bhaya, jugupsA, puliMga, saMjana, phodha, mAna, mAyA samasta prakRtiyAM naSTa kii| sajvalana lobha prakRti sUkSma sAMparAya dazava guNa sthAna ke upAMtya meM nidrA pracalA vinaSTa huI aura isI guNa sthAna ke prata meM pAMcoM jJAnAvaraNa, cAroM darzanAvaraNa aura pAMcoM antarAya karma naSTa kiye| ukta tirasaTha prakRtiyoM ko naSTa kara gautama munirAja kevala jJAna prApta kara terahaveM guNa sthAna hue| unhoMne ananta jJAna, ananta darzana, ananta sukha aura ananta vIrya prApta kiye| unake lie devoM ne gandha kuTI kI racanA kii| jisameM kevalI bhagavAna virAjamAna hue / unheM indrAdi deva bhakti pUrvaka namaskAra karane lage / samasta gaNadhara munirAja aura rAjAoM ne gautama svAmI kI bhaktipUrvaka pUjA kI ora namaskAra kara apane-apane sthAna para baiThe jinhoMne loka sahita donoM lokoM ko dekhA hai, jinakA vipaya samudAya naSTa ho cukA hai, jo lIlA pUrvaka kAmadeva ko naSTa kara brAhmaNa vaMza ko suzobhita karane ke lie maNi ke tulya haiM, ve kevala jJAnI bhagavAna gItama svAmI mokSa pradAna karane vAlA bhavya jJAna dete raheM / | paMcama adhikAra isake pazcAt bhagavAna gautama svAmI bhavya jIvoM ko Atma-jJAna pradAna karane vAlI sarasvatI ko prakaTa karane lage / unakI divya dhvani meM prakaTa huA ki bhagavAna jinendra deva ne jIva, grajIva grAsrava, baMdha saMvara, nirjarA aura mokSa ye saptatatva nirUpita kiye haiM jo mantaraMga ghara bahiraMga prANoM se pUrvabhava meM jIvita rahegA, yaha jIva haiM yaha anAdikAla se svayaM siddha hai yaha jIva bhavya mora bhavya arthAt saMsAra aura siddha bheda se athavA senAnI bheda se do prakAra kA hotA hai| basa aura sthAvara bheva se do prakAra kA hotA hai unameM pRthvIkA vika, jalakAvika, agnikAyika, vAyukAvika, vanaspatikAyika, paMca sthAvaroM ke bheda haiM tathA do indriya tedadriva cauindriya paMcendriya cAra basoM ke bheda haiM spardhana, rasanA, ghANa, cakSu, karNa ye paMcaindriyAM haiM evaM sparza, rasa, gandha, varNa aura zabda yukta indriyoM ke viSaya haiM / zaMkhAvarta padmapatra aura vaMzapatra ye tIna prakAra kI yoniyAM hotI haiM yA yoni meM garbhadhAraNa kI zakti nahIM hotii| padmapatra yoni se tIrthakara cakravartI nArAyaNa prati nArAyaNa balabhadra Adi mahApuruSa aura sAdhAraNa anna hote hai, kintu dAna se sAdhAraNa manuSya hI utpanna hote haiN| puruSa utpanna vaMzapatra jIvoM ke janma tIna prakAra meM hote haiM-saMmUrcchana, garma aura upAda evaM sacita pracita savitAcita, zIta, uSNa, zItoSNa saMvRta, nivRta saMvRta nivRta ye nava prakAra kI yoniyAM haiN| utpanna hote hI jina para jarA prAtI hai ve jarAyuja aura jina para jarA nahIM mATI ke paMDa aura gota se garbha se utpanna hote haiM itara rAva jIva saMmUrcchana utpanna hote haiN| yoniyoM ke ye tava bheda jinAgama meM saMkSepa se batAye gaye haiM, dhanyathA yadi vistArapUrvaka ka jAMga to caurAsI lAkha hote haiN| nitya nigoda, ittara nigoda, pRthvIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika inako sAtu khAta lAkha yoniyAM haiN| ina yoniyoM meM jIva sadA paribhramaNa kiyA karatA hai| vanaspati jIvoM kI daza lAkha yoniyAM haiN| do indriya, indriya zrIindri inakI do-do lAkha yoniyAM haiN| jinameM ye jIva janma mRtyu ke duHkha bhogA karate haiN| cAra lAkha yoniyAM haiM, jinameM ye jIva janma mRtyu ke duHkha bhogA karate haiN| cAra lAkha yoniyAM nArakIyoM kI hai jo poSaNa ke duHkha bhogatI haiM ye zArIrika, mAnasika ghora asura kumAra tathA devoM ke diye hue pAMca prakAra ke dukha bhogatI haiN| cAra lAkha yoniyoM kI haiM ve mArana caina Adi ke kaSTa bhogatI haiM caudaha lAkha yoniyAM manuSyoM kI haiM, ve iSTa viyoga aura aniSTa saMyoga ke kaSTa jhelatI haiN| isake atirikta devoM kI haiM / ve iSTa viyoga aura aniSTa sayoga ke kaSTa jhelatI haiN| inake atirikta devoM ke cAra lAkha yoniyAM haiM ve bhI mAnasika duHkha bhogane ke lie bAdhya hai| varSAt he rAjan saMsAra meM kahIM bhI sukha nahIM hai| garbha se utpanna hone vAle strI, puruSa, strIliMga puliMga aura pukhaka liMga ke dhAraNa karane vAle hote haiM para ve do liMgoM ko arthAt strIliMga aura puliMga ko ho dhAraNa karane vAle hote haiM ekendriya, do indriya, cauindriya sammUrchana paMcendriya tathA nArakI ve saba napunsaka hI hote haiN| ekendriya Adi ke aneka saMsthAna hote haiM, para nArakIyoM kA jhuMDaka saMsthAna hI hotA hai| deva aura bhoga bhUmiyoM kA samacaturastra saMsthAna hotA hai, para manuSya aura tiryaMcoM ke chahoM saMsthAna hote haiN| deva aura nArakiyoM kI utkRSTa sthiti ( sabase adhika Ayu) tIsa 641
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAgara kI hotI hai, vyatara jyotiSiyoM kI eka palya tathA bhavanavAsiyoM kI eka sAgara ko| vanaspatiyoM kI sthiti daza hajAra varSa aura sUkSma dhanaspatiyoM kI antarmuhUrta hai / pRthvIkAyika jIvoM ko bAisa hajAra varSa, jalakAyika jIvoM ko sAta hajAra varSa aura agnikAyika jIvoM kI tIna dina ko utkRSTa sthiti hai| jinAgama meM dvindriya jIvoM ko utkaSTa ziti bAraha varSa aura teindriya kI uncAsa dina kI batAI gayI hai caturendriya ko cha: mAsa kI aura paMcendriya jIvoM kI sthiti hai tIna palya kI evaM inhIM kI jaghanya sthiti antara muharta kI hotI hai| jinAgama meM dharma, adharma, AkAza paTagala jIva aura kAla ye chaH dravya batalAye gaye haiN| inameM se dharma adharma aAkAza aura pudgala dravya ajIba bhI aura kAya bhI haiM, pudgala dravya rUpI hai aura bAkI sabake saba prarUpI haiM aura dravya nitya aura pudgala kriyAzIla haiM aura cAra dravya kriyA rahita hai / dharma adharma aura eka jIva ke asaMkhyAta pradeza haiM / pudgaloM meM saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta donoM prakAra ke pradeza haiM / prakAza ke ananta pradeza haiM aura kAlakA eka-eka pradeza hai| dIpaka ke prakAza kI bhAMti jIva kI bhI saMkoca hone aura vistRta hone kI zakti hai| ataeva baha choTe-bar3e zarIra meM pahuMca kara zarIra kA prAkAra dhAraNa kara letA hai| zarIra mana, vacana aura zvAsocchAsa ke dvArA pudgala jIvoM kA upakAra karatA hai| jisa prakAra matsya ke tarane ke lie jala sahAyaka hotA hai, tathA pathika ko rokane ke lie chAyA sahAyaka hotI hai, usI prakAra jIva ke calane meM ja ya sahAyaka hotA hai, aura adharma Thaharane meM sahAyaka hotA hai| dravya parivartana ke kAraNa ko kAla kahate haiM / vaha kriyA pariNamana, paratvAparatva' se jAnA jAtA hai| prAkAza dravya saba dravyoM ko avakAza detA hai / dravya ke lakSaNa sat haiM / jo prati utpanna hotA ho, jyoM kA tyoM banA rahatA ho, vaha sat hai / sarvajJadeva ne aisA batAyA hai ki jisameM guNa paryAya ho athavA utpAda, vyaya prauvya hoM, use dravya kahate haiM / bacana aura zarIra kI kriyA yoga hai / vaha azubha do prakAra kA hotA hai| mana vacana kAya kI zubha kriyA puNya hai aura azubha triyA pApa hai / mithyAtva, avirata yoga aura kaSAyoM se Ane vAle karma ko prAsrava kahate haiN| inameM mithyAtva' pAMca, avirata bAraha, yoga pandraha prakAra ke aura kAya ke paccIsa bheda hote haiN| mithyAtva ke pAMca bheda ekAnta, viparIta vinaya, saMzaya aura ajJAna hai| cha: prakAra ke jIvoM kI rakSA na karanA, paMcendriya tathA mana ko vaza meM na karanA Adi bAraha bheda zrI sarvajJadeva ne batalAye haiN| satya manoyoga, pramatya manoyoga, ubhaya manoyoga, anubhava manoyoga ye cAra manoyoga ke bheda haiN| kAya yoga ke sAta bheda-krama se audArika. praudArika mizra, vakriyika, vaikriyika-mizra, prAhAraka, pAhAraka mizra aura kArmANa hai| kaSAya vedanIya aura nau-kaSAya vedanIya ye kaSAya ke do bheda haiN| inameM anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha, pratyAkhyAnAvaraNa krodha. mAna, mAyA, lobha, apratyAkhyAnAnarodhamAna, mAyA, lobha aura saMjvajalana krodha, mAna, mAyA, lobha, ye solaha prakAra ke bheda kaSAya vedanIya ke haiM aura hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, puliMga, strIliMga, napunsaliMga, ye nau bheda nau kaSAya bedanIya ke haiM / isa prakAra kaSAya ke kula paccIsa bheda hote haiM / jisa prakAra samudra meM par3I huI naukA meM chidra ho jAne se usameM pAnI bhara jAtA hai, uso prakAra mithyAtva avirati grAdi ke dvArA jIvoM ke karmoM kA prAva hotA rahatA hai| yaha sambandha anAdikAla se calA A rahA hai| kA~ ke udaya kI jIvoM meM rAga dveSa rUpa ke bhAva utpanna hote haiM / rAga dveSa rUpa parimANoM se anansa pudagala Akara isa jIvoM ke sAtha sammilita ho jAte haiN| punaH naye karmoM kA bandha prArambha hotA hai| isa prakAra karma aura prAtmA kA sambandha AdikAla se hai| jilAgama meM prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ye bandha ke cAra bheda batalAye gaye haiN| jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa, bedanIya, mohanIya, nAma gotra aura antarAya ye prakRti ke pATha bheda haiM / pratimA ke Upara par3I huI dhUla jisa prakAra pratimA ko Dhaka letI hai, pasI prakAra jJAnAbaraNa karma jJAna ko Dhaka lete haiN| mati jJAnAbaraNa, zratajJAnAvaraNa. pravadhi jAnAjAgA Part para kevala jJAnAvaraNa ye pAMca bheda jJAnAvaraNa ke hote hai / prAtmA ke darzana guNa ko rokane vAle ko darzanAvaraNa kahate haiN| vaha kAra kA hotA hai-cakSadarzanAvaraNa prakSudarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa nidrA, nidrAnidrA, pracalA palA-pracalA. styAne gaddhi / duHkha aura sukha ko anubhava karAne vAle karma ko vedanIya kahate haiM / baha do prakAra kA hotA haimAtA vedanIya aura asAtA vedanIya / mohanIya karma kA svarUpa madyatvA dhatUrA kI taraha hotA hai| vaha prAtmA ko mohita kara letA hai| isake aThAIsa bheda hote haiM-anantAnubaMdhI, krodha, mAna, mAyA, lobha apratyAkhyAnAvaraNa, krodha, mAna, mAyA, lobha, pratyAkhyAnAvaraNa, krodha, mAna, mAyA, lobha, saMjvalana krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIliMga, puliMga, mapansaka liga mithyAtva samyakamithyAtva, samyakaprakRti, mithyAtva / jisa prakAra sAMkala meM baMdhA humA manuSya eka sthAna para sthira rahatA hai, usI prakAra isa jIva ko manuSya tiyaMtra Adi ke zarIra meM roka kara rakhe, use Ayu karma kahate haiM Ayu karma ke udaya se hI manuSyAdi bhava dhAraNa karanA par3atA hai / yaha karma cAra prakAra kA hotA hai-manuSyAyu, tiryaMcAyu, devAyu aura narakAyu / jo aneka prakAra ke zarIra kI racanA kareM, use nAma karma kahate haiN| usake tirAnabe bheda haiM 642
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva, manuSya, tica, naraka ye cAra gatiyAM ekendriya, doindriya, te indriya, cauindriya, paMcendriya ye pAMca jAtiyAM / praudArika, vakriyika, pAhAraka, tejasa, kArmaNa, pAMca baMdhana, paMca saMghAta, samacaturasra, nyagrodhaparimaNDala, svAtika, kuTajaka, vAmana, huMDaka, ye chaH saMhanana, sparza pATha, rasa pAMca, gaMdha do, varNa pAMca naraka, tiryaMca manuSya devagatyAnupUrvI aguru laghu, upaghAta, paraghAta, Atapa, udyota jalchavAsa bihAyogati, do pratyeka sAdhAraNa trasa, sthAvara, subhaga, durbhaga, dusvara, suravara zubha, azubha, sUkSma, sthUla, paryApta, aparyApta, sthira, asthira mAdeya, anAdeya, yazaH kIrti prazaya kIti, tIrthakara / jisa prakAra kumhAra choTe-bar3e hara prakAra ke bartana taiyAra karatA hai, usI prakAra UMca-nIca gotroM meM jo utpanna kare, use gotrakarma kahate haiN| usake Uca gotra aura nIca gotra do bheda hote haiM / dAna Adi labdhiyoM meM jo vighna utpanna karatA hai, vaha antarAya hai| usake pAMca bheda batalAye gaye haiMdAnAMtarAya, lAbhAnta rAya, bhogAntarAya, upabhogAMtarAya, vIryAntarAya / vidvAnoM ne jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura anta rAya karmoM kI utkRSTa sthiti tIsa kor3A-kor3I sAgara kI batalAI hai aura Ayu kama kI utkRSTa sthiti saMtIsa sAgara kii| kintu inakI jaghanya sthiti vedanIya kI bAraha muharta nAma aura gotrako pATha aura zeSa karmoM ko antamuhUrta hai / yaha jova zubha pariNAmoM se puNya aura azubha pariNAmoM se pApa saMcaya karatA hai| zubha prAyu, zubha nAma, zubha gotra aura sAtAvedanIya puNya hai pora azubha mAyu, azubha nAma, azubha gotra, asAtA bedanIya jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura attarAya pApa hai| pApa prakRtiyoM kA paripAka viSa ke tulya hotA hai aura puNya prakRtiyoM kA amRta ke smaan| jJAna ke viruddha karma karane se jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmoM kA bandha hotA hai| jIvoM para dayA karane, dAna dene, rAga pUrvaka saMyama pAlana karane namratA aura kSamA dhAraNa karane se mAtA vedanIya karma kA baMdha hotA hai| duHkha, zoka, vaya, ronA Adi ye karma svayaM karane yA dusaroM ne karAne se asAtAvedanoya karma kA Asrava hotA hai| bhagavAna ko nindA, zAstra ko nindA, tapazcaraNa ko nindA, guru ko nindA, dharma ko nindA, Adi se darzana mohanIya karma kA bandha hotA hai / kaSAyoM ke udaya se tIvra pariNAma hote haiM aura unake sakala viphala donoM prakAra ke caritra mohanIya kA bandha hotA hai| raudrabhava dhAraNa karane vAlA, pApI, lobhI, zIlavata se rahita mithyA dRSTinarakAyukA bandha karatA hai| aura zIla rahita jina mArga kA virodho pApAcArI jova tiryaca AyukA baMdha karatA hai| parantu jo madhyama guNa dhAraNa karane vAlA, dAno, ora mandakaSAyI hai, vaha manuSya Ayu kA bandha kara letA hai| dezamatI mahAnato kAma nirjarA karane vAlA samyagdaSTi jIva devAyukA bandha karatA hai / kuTila mAyAcArI jIva azubha nAma karma kA banya karatA hai aura isake viparIta mana, vacana kAya se zuddha jIva zubha nAmakama kA bandha karatA hai / durbhAgya ko prakaTa karane se dUsaroM kI nindA karane se nIca gotra kA baMdha aura apanI nindA aura dUsare kI prazaMsA karane se ucca gotra kA baMdha hotA hai| jo bhagavAna arhantadeva kI pUjA se vimukha hiMsA prAdi meM rata rahatA hai, vaha aMtarAya karma kA baMdha karatA hai, use iSTa padArthoM ko prApti nahIM hotii| gupti, samiti dharma, anuprekSA, paroSaha, japa, aura cAritra se pAzrava hokara mahAsaMbara hotA hai| yaha prAtmA saMvara hone se apane lakSya (mokSa) para pahu~ca jAtA hai| bAraha prakAra ke tapazcaraNa, dharma rUpI uttama bala, ora ratna bhayarUpo agni se yaha jovakarmA ko nijerA karatA hai| nirjarA ke do bheda haiM--savipAka, avipAka / tapa aura dhvani ke dvArA binA phala diye ho jo karma naSTa ho jAte haiM, use savipAka nirjarA kahate haiM aura avipAka nirjarA vaha hai jo karmoM ke jhar3a jAne se hotI hai / samasta karma jaba naSTa ho jAte haiM taba mokSa milatA hai| mukta hone para yaha jIva Upara ko gamana karatA hai| yaha dharmAstikAya arthAt lokAkAza ke anta taka jAtA hai aura Age dharmAstikAya na hone se vahIM ruka jAtA hai| isa prakAra bhagavAna gautama svAmI ko divya vANI ke dvArA sapta tatvoM kA svarUpa sunakara mahArAja zreNika prArthanA karane lge| ve kahane lage-prabho pApa saMdeha rUpo andhakAra ko dUra karane ke lie sUrya ke tulya hai| maiM Apake thomasa se kAla nirNaya. bhogabhUmi kA svarUpa, kUlaMkaroM kI sthiti, tIrthaMkaroM kI utpatti, unake utpanna hone ke madhya kA samaya, yArIra ko bhAI cinha, janma, nagara, unake mAtA-pitAnoM ke nAma, cakravartI nArAyaNa, pratinArAyaNa, rudra, nArada, kAmadeva, grAdi mahApuruSoM ke nAma naraka svargoM meM nArakI aura devoM vo sthiti aura unakI UMcAI lezyA Adi bAteM sunane ko AzA rakhatA hai| kRpA karadana saba bAtoM ko batalAie / pratyuttara meM bhagavAna zrI gautama svAmI kahane lage-tuma mana ko sthira kara suno / ye viSaya saMsArako sukha pradAna karane vAle haiN| bIsa kor3A-kor3I sAgara kA eka karapa kAla hotA hai, usameM dA, daza, kor3A-kor3I sAgara ke pravasapiNI kAla aura utsapiNI kAla hote haiM / ina donoM kAloM meM pratyeka ke chaH bhAga hote haiM--prathama suSamA supamA dvitIya suSamA, tRtIya suSamA duSamA, caturtha duSamA supamA paMcama duHSamA aura SaSThama duHSamA duSamA, hote hai| utsapiNI ke kAla ThIka isake viparIta haiN| inameM prathama kAla kor3A-kor3I sAgara kA hai| dvitIya tIna kor3A-kor3I tRtIya do kor3A-kor3I, aura caturtha vyAlIsa hajAra varSa kama eka
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ koDA-koDI sAgara kA hai| paMcama ikkIsa hajAra varSa kA aura SaSTama bhI ekkIsa hajAra varSa kA hotA hai, aisA jinAgama jAnanevAle prAcArya kahate haiM / uparokta pUrva ke tIna bAloM meM bhogApabhoga sAmagriyA kalpavRkSoM se prApta hotI haiM, ata: ukta tInoM kAloM ko bhoga-bhUmi kahate haiM / pratha: :: jI kI aSTa sAMga pAlya, dUsare meM do palya aura tIsare meM eka palya ko hoto hai| ise bhI uttama, madhyama, jaghanya bhogabhUmi ke anurUpa hI samajhanA cAhie / pUrva kAla ke prAraMbha meM vahAM ke manuSya 6 hajAra dhanuSa, dUsare kAla ke prAraMbha meM cAra hajAra dhanuSa, aura tIsare ke Arambha meM do hajAra dhanuSa UMce hote haiN| bhogabhUmi meM utpanna strIpuruSoM ke zarIra kA raMga pUrva kAla meM sUrya kI prabhA ke samAna, dUsare kAla meM candramA ke aura tIsare kAla meM nIlavarNa kA hotA hai| vahAM ke strI-puruSa prathama kAla meM bera ke samAna, dvitIya kAla meM bahere ke samAna aura tRtIya kAla meM prAMvaloM ke barAbara bhojana karate haiN| bahAM tInoM kAloM meM vastrAMga, dIpAga, gRhAMga, jyotirAMga, mAlAMga, bhUSaNAga, bhojanAMga, bhAjanAMga bAdyAMga aura mAdyAMga jAti ke kalpavRkSa hote haiN| tInoM kAloM ke strI-puruSa sulakSaNoM se yukta aura krIr3A rata rahate haiN| unakI tRpti kalpavRkSa sadA kiyA karate haiN| vahAM ke tiryaMca bhI sadanurUpa hI hote haiN| jo loga uttama pAtroM ko zubha dAna dete haiM, ve bhogabhUmi meM utpanna hokara indra ke samAna sukha bhogane ke adhikArI hote haiN| jisa samaya avapiNI kA anta ho rahA thA, palya kA pAThavA bhAga bAko thA aura kalpavRkSa naSTa ho rahe the, usa samaya kulaMkara utpanna hue the| unake nAma krama se 14 haiM pratizruti, sanmati, kSemakara, kSemadhara, vimalavAhana cakSuSmAna, yazasvAna, abhicandra, candrAbha; marudeva ; prasenajita aura nAbhirAya the| inameM se sukha pradAna karane vAle nAbhirAya kI Ayu eka karor3a varSa thI aura unhoMne utpanna hone ke samaya hI nAbhi-kATane kI vidhi batAI thii| isa prakAra sabhI kulakara apane 2 nAma ke anusAra guNa dhAraNa karane vAle the| ve eka-eka putra utpanna kara tathA logoM ko sadabuddhi daM svarga sidhAra gaye / para tIsare kAla meM jaba tIna varSa sAr3he ATha mahIne adhika caurAsI lAkha varSa bAkI the, usa samaya yugmadharma ko dUra karane vAle mati, zruta, avadhijJAna se suzobhita triloka ke svAmI tInoM lokoM ke indroM dvArA pUjya zrI RSabhadeva tIrthakara utpanna hue the| zrI RSabhadeva, ajita nAtha, sambhavanAtha, abhinandana. sumatinAtha, padmaprabha, supArzvanAtha, candraprabha, puSpadanta, zItalanAtha, zreyAMsa nAtha, vAsupUjya, vimala nAtha, ananta nAtha, dharmanAtha, zAntinAtha, kunthanAtha, arahanAtha, mallinAtha, munisuvrata nAtha, naminAtha, neminAtha, pArzvanAtha, aura varddhamAna ye caubIsa tIrthakara kAmadeva ko parAsta karane vAle aura bhavyajIvoM ko saMsAra sAgara se pAra utArane vAle the| jaba tIsare kAla meM tIna varSa sADhe aThAraha mahIne bAkI rahe, taba zrI mahAvIra svAmI mokSa gaye the| zrI RSabhadeva kI Ayu caurAsI lAkha pUrva, zrI ajItanAtha ko bahattara lAkha pUrva, zrI zaMbhavanAtha kI sATha lAkha pUrva, zrI abhinandananAtha kI pacAsa lAkha pUrva, zrI sumatinAtha kI cAlIsa lAkha pUrva, zrI padmaprabhu ko tIsa lAkha supArzvanAtha kI bIsa lAkha pUrva, zrI candraprabha ko daza lAkha pUrva, zrI puSpa danta kI do lAkha pUrva, zrI zItalanAtha ko eka lAkha pUrva, zrI zreyAMsa nAtha kI caurAsI lAkha pUrva, thI bAsu pUjya kI bahattaralAkha varSa, zrI vimala nAtha kI sATha lAkha varSa, zrI ananta nAtha kI tIsa lAkha varSa, dharmanAtha kI daza lAkha varSa, zrI zAnti nAtha kI eka lAkha varSa, zrI kundhanAtha kI pacAnave hajAra varSa, zrI arahanAtha kI caurAsI hajAra varSa, zrI mallinAtha kI pacapana hajAra varSa, zrI munisuvrata nAtha ko daza hajAra varSa, zrI naminAtha kI daza hajAra varSa, zrI neminAtha ko eka hajAra varSa, zrI pArzvanAtha ko sau varSa aura zrI barddhamAna kI 72 varSa kI prAya thii| zrI RSabhadeva ke mokSa jAne ke pazcAta pacAsa lAkha karor3a sAgara vyatIta hone para zrI ajitanAtha utpanna hue the| unake mokSa ke pazcAt tIsa lAkha karor3a sAgara bIta jAne para zrI zaMbhava nAtha utpanna hue the| inake mokSa ke bAda daza lAkha karor3a sAgara bItane para abhinandana nAtha hae / inake mokSa jAne ke pazcAt nava lAkha karor3a nAgara vyatIta hone para zrI suti nAtha utpanna hue the| inakI siddhi ke nabbe hajAra karor3a sAgara vyatIta hone ke bAda padmaprabha utpanna hue the| inake mokSa jAne ke nau hajAra karor3a sAgara bItana para zrI candraprabha hue punaH nanne karor3a sAgara vyatIta hone para dho puSpadanta hue the| isI prakAra nau karor3a sAgara bIta jAne para zrI zItala nAtha utpanna hue the| inake mokSa jAne ke vAda sau sAgara chayAsaTha lAkha chabbIsa hajAra varSa kama eka karoDa sAgara bIta jAne para zrI theyAMsanAtha kI utpatti haI, inake vAda causaTha sAgara vIta jAne para bhI vimala nAtha hae the| inake bAda nau sAgara vyatIta hone para zrI ananta nAtha hue the| zrI ananta nAtha ke mokSa jAne ke bAda cAra sAgara bota jAne ke bAda zrI dharmanAtha jI hue the| inake pazcAta pauna palya kama tIna sAgara vyatIta hone para zrI zAntinAtha hae the| inake pazcAt AdhA palya bItane para zrI kuthanAtha hue the| inake pazcAt eka hajAra karor3a varSa kama cauthAI palya vyatIta hone para zrI arahanAtha hue the| eka lAkha karor3a do hajAra varSa bItane para zrI mallinAtha aura unake mokSa jAne ke cauvana lAkha varSa bIta jAne para zrI munisuvrata hue the| aise ho zrI munisuvrata ke mokSa jAne ke pazcAt 6 lAkha varSa bIta jAne para zrI naminAtha hue the| inake bAda pAMca lAkha varSa vyatIta hone para zrI neminAtha utpanna hue| isake tirAsI hajAra sAta sau varSa vyatIta hone para zrI 644
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ pArzvanAtha avatarita hue the| aura inake DhAIsau varSa bIta jAne para ghI varddhamAna svAmI kA avirbhAva hanA thA / krama se tIrthakaroM ke zarIra kI UMcAI pAMca sau dhanuSa, cAra sau pacAsa dhanuSa, cAra sau dhanuSa, tIna sau pacAsa dhanuSa, tIna sau dhanuSa, do sau pacAsa dhanuSa, do sau dhanuSa, eka sau pacAsa dhanuSa, sau dhanuSa, nabbe dhanuSa, asso dhanuSa, sATha dhanuSa, pacAsa dhanuSa, cAlIsa dhanuSa, paMtIsa dhanuSa, tIsa dhanuSa, paccIsa dhanusa, bIsa dhanuSa, paMdraha dhanuSa, daza dhanuSa, nava hAtha aura sAta hAtha ko thii| cauvIsa tIrthakaroM meM thI padumaprabha aura vAsupUjya kA varNa lAla thA, zrI neminAtha aura munisuvrata zyAmavarNa ke the, supAzvanAtha aura pArzvanAtha harita varNa ke tathA anya solaha tIrthakaroM kA varNa tapAye hue svarNa ke samAna thaa| Rma se-bala, hAthI, ghor3A, baMdara, cakavA, kamala, svastika, candramA, magara, vRkSa, gaiDA, bhaiMsA, zUkara, sehI, baja, hariNa, bakarA, machalI, kalaza, kachavA, nIla kamala, zaMkha, sarpa aura siMha ye inake cihna hai| ayodhyA, kozAmbI, kAzI, candapura, kAkaMdIra siMhapura, caMpApura kapilA, payodhyA, ratnapura dastinApura, mithilA rAjagRha, mithilA, saurIpura, vArANasI kuDapura ye krama se caubIsa tIrthaMkaroM ko janmabhUmiyAM haiN| zrI vAsupujya mallinAtha pAzrvanAtha aura varddhamAna ye pAMca tIrthakara kumAra avasthA meM hI dIkSita hue the, arthAt bAla brahmacArI the anyAnya tIrthakara rAjya karake dIkSita hae the| toma tIrthakara-zrI RSabhadeva bAsupUjya aura neminAtha padmAsana se mokSa gaye haiM bAkI tIrthakara khar3agAsana se zrI RSabhadeva caudaha dinoM taka yoga nirodha kara, zrI varddhamAna svAmI do dinoM taka yoga nirodha kara tathA anya vAisa tIrthakara eka-eka mAsa taka yoga nirodha kara mokSa padhAre the| RSabhadeva kailAza se, zrI vAsupUjya, campApura se tho neminAtha giranAra parvata se, zrI varddhamAna svAmI pAvApura se tathA bAkI bIsa tIrthakara sammeda zikhara jI se mokSa padhAre the| kama se cauvIsa tIrthakaroM ke pitAnoM ke nAma ye haiM-zrI nAbhirAya, jitAmitra, jitAri, saMbara,rAya, meghaprabha, dharaNa svAmI supratiSTha, mahAsena, sugrIva, ratha viSNurAya, vasupUjya,kRtavarmA, siMhasena monurAya, vizva sena, sUryaprabhA, sudarzana, kubharAya, sumitranAtha, vijaya ratha, samudra vijaya azvasena, aura siddhArtha tathA mAtAmoM ke -zrI marudevI, vijayAdevI, susenA devI, siddhArthA debI, sulakSmaNA devI, rAmAdevI, sunandA devI, vimalA devI, bijayA devI, zyAmA devI, sukoti devI, (sarvayazA devI) sutratA devI, airA devI, ramAdevI, sumitrA devI, brAhmaNI devo, padamAvatodevI, vinayAdevI, zivA devA, vAmA devo, trizalA devI nAma hai| ye bhI krama se mokSa prApta kareMgI aisA sarvajJa deva ne kahA hai| bharata, sagara, maghavA, sanatkumAra, zAntinAtha, kuthunAtha, arahanAtha, subhUma, mahApadma, hariSeNa jaya aura brahmadatta ye dvAdaza cakravatiyoM ke nAma haiN| ye bharata kSetra ke chaH khaNDoM ke nI nidhi ora caudaha ratnoM ke svAmI hote haiM / aneka deva pIra rAjA inake caraNa kamaloM kI sevA meM saMlagna rahate haiN| cakravatiyoM ke pAsa rahane vAlI nau nidhiyoM ke ye nAma haiM--pAMDaka, mANava, kAla naHsarpa, dAMkha, piMgala, sarvaratna, mahAkAla aura padma tathA cakra, talavAra kAkiNI, daNDa, chatra, carma, purohita, gRhapati, sthapati, strI hAthI, maNi, senApati, ghor3A ye caudaha ratna hai| ukta bAraha cakravartiyoM meM sabhama aura brahmadatta ko naraka ko prApti huI thI, maghavA aura sanatakumAra svarga gaye aura anya pATha cakravartiyoM ko mokSa kI prApti huii| inake hone kA samaya isa prakAra hai - prathama cakravartI zrI RSabhadeva ke samaya meM dUsarA ajitanAtha ke samaya meM tIsare aura cauthe ye do zrI dharmanAtha aura zAntinAtha ke madhyakAla meM hue the / pA~caveM zAntinAtha the aura chaveM kuthunAtha the aura sAtava arahanAtha the| pAThavAM cakravartI paranAtha aura zrI mallinAtha ke madhya meM huA thA nauvAM mallinAtha aura muni sudrata ke madhya meM dazavAM muni sUtratanAtha aura neminAtha ke madhyakAla meM gyArahavAM naminAtha aura neminAtha ke madhya kAla meM tathA bArahabA cakravatoM neminAtha pAra pAzvanAtha ke madhyakAla meM huaa| azvagrIva, tAraka, meru, nizubha madhakaiTabha, bali praharaNa (prahalAda) rAvaNa, jarAsaMdha ye nava nArAyaNoM ke nAma tathA tripRSTha ,dvipRSTa, svaMbhU, pUruSottama, pratApIdatta, narasiMha, puMDarika, lakSmaNa, kRSNa ye nava prati nArAyaNoM ke nAma hai| nArAyaNa pratinArAyaNa donoM hI ardha cakravartI hote haiN| ye nidAna se utpanna hote haiN| prataeva naraka gAmA hote haiN| bijaya, acala, sUdharma, suprabha, ravayaMprabha AnandI, nanda mitra rAmacandra aura baladeva ye nava balabhadra haiN| inakI utpatti nidAna rahita hotI hai ataH ye jina dIkSA dhAraNa karate haiN| ye kAma jIta aura urdhva gAmI hokara svarga yA mokSa prApta karate haiN| bhImavalI, jitazatra rudra (mhaadev| vizvAnala sUpratiSTha, acala, puNDarIka, ajItadhara, jitanAbhi, pITha, sAtyaka ye gyAraha rudra haiN| ye gyArahaveM guNasthAna meM girakara narka meM hI gaye haiN| 645
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhIma, mahAbhIma, rudra, mahArudra kAla, mahAkAla, urmukha naramukha, unmukha, ye no nAma nArakiyoM ke haiN| inakI Ayu bhI nArAyaNoM kI bhAMti kahI gayI hai| bAhubalI, amitate ja, zrIdhara, dazabhadra, prasenajita, candravarNa, agnimukta, sanatabamAra, vatsarAja, kanakaprabha, meghavarNa, zAMtinAtha, kaMdhanAtha, arahanAtha, vijayarAja, zrIcandra, nalarAjA, hanumanta, balarAjA, vasudeva, padama, nAgakumAra, zrIpAla, jaMbu svAmI ye caubIsa kAmadevoM ke nAma hai| caubIsa tIrthakara, bAraha cakravartI, nau nArAyaNa, nau prati nArAyaNa, nau balabhadra tirasaTha zalAkA puruSa tathA cauvIsa kAmadeva nInArada, caubIsa tIrthakaroM kI mAtAeM caudaha kulakara gyAraha rudra ye eka sau unattara mahApuruSa kahalAte haiN| ina meM ye kitane hI dharma ke prabhAva se mokSagAmI hue aura Age hoNge| rAjan ! yaha bAta sarvathA satya hai / aMNika ! yaha to duSamasuSama kAlakA svarUpa batalAyA, aba duSama kAlakA svarUpa kahatA hUM. suna / jaba varddhamAna svAmI mokSa padhAreMge usa samaya, surendra, nAgendra, narendra saba unakA kalyANotsava sampanna kreNge| usa kAla meM dharma kI pravati hotI rhegii| kintu jaba kevalI bhagavAna kA dharmopadeza banda ho jAyagA, taba usasamaya ke manuSya duSTa aura adharmarata hoNge| ve kara tathA prajA ko kaSTa dene vAle hoNge| unakA hRdaya samyagdarzana se zunya hogA, hiMsA rata hoMge, jhUTha bolege evaM brahmacarya se sarvathA rahita hoNge| ve krodhI, mAyAcArI, parastrI lolupI, paropakAra se rahita aura jaina dharma ke kaTTara virodhI hoNge| mAMsa, madya, madhu kA sevana karane bAle bivAdI iSTa viyogI aniSTa saMyogI aura kubuddhi dhAraNa karane vAle hoMge / usa samaya unake pApa karmoM ke udaya se sadA yuddha hote raheMge / dhAnya kama hogA aura yajJoM meM govadha karane vAle patita dUsaroM ko bhI patita karate raheMge / paMcamakAla ke prArambha meM manuSya kI UMcAI sAta hAtha kI hogI, para ghaTate-2 vaha do hAtha kI taraha jaaygii| bhArambha ke manuSyoM kI Ayu eka sau caubIsa varSa kI hogI para vaha bhI anta meM bIsa varSa kI ho jaaygo| suSama-duSamakAla meM zarIra kI UcAI eka hAtha kI hogI aura prAya kevala bAraha varga kI raha jAyegI, aisA jinendra bhagavAna ne kahA hai| usa kAla ke loga sarvavRtti dhAraNa kara aneka kukarma kreNge| be sarvathA dhanahIna aura sthAnahIna hoNge| unameM prAcaraNa kI pravRtti nahIM rahegI aura pazuoM kI taraha guphAnoM meM raha kara jIvana vyatIta kreNge| artha, dharma, kAma auramokSa kI pravRtti unameM nahIM rhegii| ve banaspati mAdi khAkara jIvana-nirvAha kreNge| isake atirikta ve vivAha saMskAra se bhI rahita hoMge / aMga se kurUpa hoMme / jisa taraha se kRSNa pakSa meM candramA kA prakAza kama hotA jAtA hai aura zukla pakSa meM usako abhivRddhi hotI hai, usI prakAra avasarpiNI aura utsapiNIkAla meM manuSya kI Ayu zarIra prabhAva aizvarya Adi meM ghaTI-bar3hI hotI rhegii| rAjan ! muni aura dhAvakoM ke bheda se do prakAra kA dharma batalAyA gayA hai ; inameM muniyoM kA dharma mokSa prApta karane vAlA hai aura zrAvakoM ke dharma se svarga kI prApti hotI hai| donoM kA svarUpa batalA cuke haiN| aba naraka svarga kA hAla batalAte haiN| jIva ko pApakarma ke udaya se naraka meM jAnA par3atA hai| vahAM yaha jIva nAnA taraha ke duHkha bhogatA hai / adholoka meM sAta naraka haiN| usake nAma ye haiM-gharmA, vaMzA, meghA, aMjanA, ariSTA, madhavI, mAdhavI inameM caurAsIlAkha bilaM kama se haiN| pahalI pRthvI meM tIsa lAkha dUsarI meM paccIsa lAkha, tIsarI meM paMdraha lAkha, cauthI meM daza lAkha pAMcavI meM tIna lAkha, chaThI meM pAMca kama eka lAkha aura sAtaveM meM pAMca / pahalI meM nArakI jIvoM ke jaghanya kApotalezyA dusarI meM madhyama kApotalezyA aura tIsarI pRthvI ke UparI bhAga meM utkRSTa kApotalezyA hai aura usI tIsarI ke prAdhe bhAga meM jaghanya nIlalezyA cauthI ke mAdhyama nIla lezyA hai| pAMcavI pRthvI ke Urca bhAga meM utkRSTa aura usI pAMcavoM ke nimna bhAga meM jaghanya kRSNa lezyA hai chaThI pRthvI ke Urdhva meM nArako jIvoM kI madhyama kRSNa lezyA aura nimna bhAga meM parama kRSNa hai aura sAtavIM pRthvI ke nArakIyoM kI utkRSTa kRSNa lezyA hai / ina nArakIyoM kI prAyu ATha prakAra kI hotI hai prathama naraka meM eka sAgara kI dUsare meM tIna sAgara kI, tIsare meM sAta sAgara kI, cauthe meM daza sAgara kI, pAMca meM satraha sAgara kI chaThave meM vAisa sAgara kI aura sAtaveM naraka meM taitIsa sAgara kI utkRSTa prAyu hai / pahale meM daza hajAra varSa kI jaghanya prAyu, dUsare meM eka sAgara, tIsare meM tIna sAgara, cauthe meM sAta sAgara pAcavaM meM daza sAgara, chaThaveM meM satraha sAgara aura sAtava meM vAIsa sAgara kI jaghanya prAyu hotI hai / unake zarIra kI UMcAI sAtaveM naraka meM pAMca sau dhanuSa kI hotI hai aura krama se anya narakoM meM AdhI hotI gayI hai / prathama naraka meM rahane vAle nArakiyoM kA avadhijJAna eka yojana taka rahatA hai, para krama se AdhA ghaTatA jAtA haiN| aba isake Age devoM kA varNana karate haiM--bhavanavAsI, vyantara jyotiSka aura kalpavAsI cAra prakAra ke deva hote haiN| bhavanavAsiyoM ke daza bheda vyantaroM ke pATha bheda, jyotiSkoM ke pAMca bheda tathA kalpavAsiyoM ke bAraha bheda hote haiN| kalpAtIta devoM meM kisI prakAra kA bheda nahIM hai / asura kumAra, nAgakumAra suparNa kumAra, dvIpa kumAra, agnikumAra, stamita kumAra, udadhi kumAra, dikakumAra vidyutkumAra aura bAtakumAra ye bhavanavAsiyoM
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke bheda haiM / kinnara, ki puruSa mahoraga, gaMdharva, yakSa, rAkSasa, bhUta, pizAca ye aSTa vyaMtaroM ke bheda kahe jAte haiM / inake atirikta sUrya, candramA, graha-nakSatra aura prakIrNaka tAre jyotiSiyoM ke pAMca bheda haiN| ye deva meru parvata kI pradakSiNA karate hue sadA bhramaNa karate rahate haiN| saudharma aizAna, sAnatakumAra, mAhendra brahma brahmottara lAMba, kApiSTa, zukra, mahAna, satAra, sahasrAra yAgata, prANata, AraNa, acyuta ye solaha svarga haiN| inake urddha bhAga meM nava graiveyaka hai, nava anudiza haiM aura unake Upara vijaya, vaijayaMta jayaMta, aparAjita aura sarvArtha siddhi nAma ke pAMca paMcottara hai| isa prakAra Upara ke kahe gaye devoM meM bAyu sukha, prabhAva, kAMti aura afa jJAna adhika hai| graiveyaka se pUrva ke deva arthAt solahaveM svarga taka ke kalpavAsI kahalAte haiM aura zrAge ke kalpAtota devoM ke vimAnoM kI saMkhyA caurAsI lAkha sasAnave hajAra teIsa hai bhavanavAsI vyaMtara aura jyotiSI devoM kI kRSNa nIla kApota aura janya pItA hai| unako vyavedayA aura bhAva bhI yahIM hai| sura kumAra devoM kI utkRSTa Ayu eka sAgara, mAgakumAra devoM kI tIna patya, suvarNa kumAroM kI DhAI paNa, dvIpakumAroM kI do patma aura bAko bhavanavAsiyoM kI cher3aDeDa palya kI hotI hai para inhIM devoM kI jaghanya mAyu daza hajAra varSa ko hai| bhavanavAsI devoM ke zarIra ko UMcAI paccAsa dhanuSa staroM kI daza dhanu tathA jyotiSiyoM kI vaha dhanuSa ko hotI hai| prathama dUsare svarga meM devoM kI utkRSTa do sAgara, tIsare baudhe meM sAta sAgara sAtaveM mAha meM caudaha sAgara naveM dazaka meM solaha sAgara gyAraha bAra meM aThAraha sAgara terahaveM caudahaveM meM bIsa sAgara aura pandrahaveM solahaveM meM bAIsa sAgara kI hotI hai| phira Age eka sAgara prAyu kI vRddhi hotI gayI hai| prathama aura dUsare varga ke devoM kA yavadhi jJAna pahale naraka taka hai| tIsare cauthe svarga ke devoM kA dUsare naraka taka, pAMcaveM sAtaveM AThaveM svarga ke devoM kA tIsare naraka taka hai| isI prakAra nave daza gyArahave vArahavaM svarga ke devoM kA avadhi jJAna cAMthe naraka taka terahaveM caudahaveM padrahaveM solahaveM svarga ke devoM kA avadhi jJAna pAMcaveM naraka taka hai| nava saMvayaka devoM kA chaTheM naraka taka aura bhI anudiza ke devoM kA sAtaveM naraka taka avadhijJAna hai para anuttara vaimAnika devoM kA avavijJAna Upara vimAna ke zikhara taka hotA hai / 3 pahale do svargoM ke deva, bhavanavAsI, vyaMtara aura jyotiSI, manuSyoM ko bhAMti hI zarIra se bhoga bhogate haiM / kintu tIsare aura cauthe svarga ke deva deviyoM ke sparza mAtra se hI tRpta ho jAte haiN| naveM se lekara bArahavaM taka ke deva kevala deviyoM ke zabda se tRpti lAbha karate haiM aura teraha se solahaveM taka ke deva saMkalpa mAtra se tRpti kA anubhava karate haiN| isI prakAra solahaveM svarga se Upara ke vaiveyaka, dhanudiza anuttara vimAnavAsI devoM meM kAma kI vAsanA nahIM hotii| ve brahmacArI hote haiN| yataH ve sabase sukhI rahate haiM / deviyoM ke utpanna hone ke upapAda sthAna saudharma aura IzAna svarga meM hai| deviyoM ke vimAnoM kI saMkhyA pahale meM chaH sAkha aura dUsare meM cAra lAkha arthAt daza lAkha hai| prathama rajarva kI deviyAM dakSiNa meM dhAraNa svarga taka aura IzAna meM utpanna huI uttara dizA kI ora pracyut svarga taka jAtI haiN| sodharma svarga meM nivAsa karane vAlI deviyoM kI utkRSTa mA pAca patya hai, para bArahaveM svarga taka do-do palya bar3hatI gayI hai| isake Age sAta palya kI vRddhi hotI gayI hai / arthAt solahava svarga kI deviyoM kI Ayu pacapana palya kI hotI hai| isake Age deviyAM nahIM hotiiN| rAjana ! saMsAra meM jo indra cakravartI ke sukha upalabdha hote haiM, use puNya kA prabhAva samajhanA caahie| isake viparIta tiryaMcoM ke duHkhoM ko pApa kA phala | para rAjana ! pApa bIra guNNa donoM hI dukhadAyaka aura baMdha ke kAraNa hai jo ina donoM se rahita ho jAtA hai, kahI vastutaH mokSa prApta karatA hai / aneka devoM dvArA namaskAra kiye jAne vAle gItama svAmI isa prakAra dharmopadeza dekara cupa ho gye| isake pazcAt mahArAja beNika unheM namaskAra kara apanI rAjadhAnI ko lauTa aaye| P I mahAmuni gautama gaNadhara svAmI ne ghaneka dezoM kA vihAra karate hue sthAna-sthAna para dharma kI abhivRddhi kI ve Ayu ke anta meM dhyAna ke dvArA caudahaveM guNasthAna meM phuNce| usa samaya ve karmoM kA nAza karane lge| unhoMne upAntya samaya meM hI apane layApIr3ana se bahatara prakRtiyoM ko naSTa kiyaa| indra dvArA namaskAra kie jAne vAle gautama svAmI ne yanta samaya meM sAtAvedanIya, bhAveSa, paryApta nasa, bAdara, manuSyA paMcendriya jAti manuSya gati, manuSya gatyAnupUrvI, ucca gotra yazakIrti se bAraha prakRtiyoM ko binaSTa kiyaa| tIrthaMkara prakRti to una meM thI hI nahIM / jinheM trailokya ke jIva namaskAra subhama karate haiM, jo ananta catuSThaya se bhUSita haiM, una gautama svAmI ne samasta prakRtiyoM ko vinaSTa kara mokSarUpI strI kI prApti kI / mukta hone ke bAda ve siddha avasthA meM jA phuNce| unakI vizuddha AtmA zarIra se kucha kama AkAra kI aSTakamoM se rahita tathA samyagdarzana yAdi guNoM se suzobhita hai| ve loka zikhara para virAjamAna vidAnandamaya aura sanAtana jJAna svarUpa hai| sadA ve niraya baura utpAda vyaya sahita haiN| gautama svAmI ke mokSaM jAne ke pazcAt indrAdika devoM kA Agamana huaa| unhoMne mAyAmayI zarIra dhAraNa kara 647
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaparadanAdi Idhana ke dvArA unake zarIra ko bhasma kiyA, mokSa-kalyANaka kA utsava sampanna kiyA aura mAthe para bhasma kA legana kiyaa| isa prakAra ve bAra-bAra namaskAra kara apane-apane sthAna ko cale gye| dasa pAra gaumA svAmI keyamitaura mArabhUti donoM bhAI pAMca sau brAhmaNoM ke sAtha tapazcaraNa karane lage / donoM bhrAtAnoM ne ghAtiyA karmoM kA nAza kara aneka bhavya jIvoM ko dharmopadeza diyA aura anta meM samasta karmA ko vinaSTa kara mokSa prApta kiyaa| una pAMca sau brAhmaNoM meM se aneka sarvArtha siddhi meM aura aneka svarga meM utpanna hue satya hai, tapazcaraNa ke dvArA rAva kucha saMbhava hai| gautama gaNadhara svAmI ke guNoM kA varNana karanA jaba vahaspati ke lie bhI saMbhava nahIM taba bhalA maiM alpajJAnI unake gaNoM kA varNana kaise kara sakatA huuN| jinake dharmopadeza ko zravaNa kara aneka bhavya jIva mokSagAmI hae aura Age bhI hote raheMge, unheM maiM bAra-bAra namaskAra karatA huuN| gautama svAmI kI stuti karmoM ko naSTa karane tathA ananta sukha pradAna karane vAlI hai| vaha mokSa prApti meM sahAyaka ho| gautama svAmI kA jIva prathama vizAlAkSo mAmnI rAnI ke paryAya meM thA, puna: narakagAmI hayA / vahAM se nikala kara vilAva, zakara, kRttA, murgA aura punaH zudra kanyA ke rUpa meM huaa| usane vrata ke prabhAva se svarga meM devatva kI prApti kI vahAM se pAkara brAhmaNa kA putra gautama humA aura unake pAMca sau ziSya hue| satya hai, dharma ke prabhAva se kyA nahIM hotA hai| vAna mahAvIra svAmI ke samozaraNa meM manastaMbha ko dekhakara gautama kA sArA abhimAna cUra ho gyaa| usane bhagavAna ke sIpa jinadIkSA grahaNa kara lI / anta meM be samasta parigrahoM ko tyAga kara mahAvIra svAmI ke prathama gaNadhara he| unhoMne saMtApa nAzaka bhavyajIvoM ko sUtra pradAna karane vAlI dharma kI vRSTi kI arthAta dharmopadeza diyaa| jinheM indra, narendra namaskAra ko unheM maiM hRdaya se namaskAra karatA huuN| jinhoMne karmarUpI zatruoM ko vinaSTa kara kevala jJAna prApta kiyaa| apanI divya bAkedArA jinhoMne rAjAoM aura manuSyoM ko dharmopadeza diyA, jo caitanya avasthA dhAraNa kara mokSagAmI hae, ve zrI gautama svAmI jIvoM ke anukala sthAyI mokSa-sukha pradAna kreN| jinendra deva ko vANI se prakaTa huA jaina dharma, sarvottama pada pradAna karane zAlA ke rUpa teja vRddhi dene vAlA hai tathA sarvottama vibhUtiyAM-bhogopabhoga kI sAmagriyAM tathA svarga mokSAdi kI prApti karane ghAlA hai, ataeva bhavya jIvoM ko cAhie ki ve jainadharma ko dhAraNa kreN| samasta pApoM ko nAza karane vAle zrI nemicanda mere isa gaccha ke svAmI hue| ye yaza kIti atyanta khyAtanAmA he| aneka bhakSyajana aura rAjA unakI sevA karate the| unake paTTa para zrI bhAnukIti virAjita hue| ve siddhAnta zAstra ke pAraMgata, kAma-vijayI prabala pratApI aura zAMta the| unhoMne krodha, mAna, mAyA, lobha Adi kaSAyoM para vijaya prApta kI thii| unake paTaTa para, nyAyAdhyAtmA purANa, koSa chanda alaMkAra prAdi aneka zAstroM ke jJAtA zrIbhUSaNa munirAja virAjamAna he| ve prAcAryoM ke sampradAya meM pradhAna the| unake paTTa para zrI dharmacanda munirAja virAje / ve bhAratI gaccha ke dedIpyamAna sUrya the| mahArAja raghanAtha ke rAjya meM mahArASTra nAma kA eka choTA-sA nagara thaa| vahAM RSabha deva kA eka jinAlaya hai, jo pUjA pATha Adi mahotsava se sadA suzobhita rahatA hai| usI jinAlaya meM baiTha kara vikrama sambat 1726 kI jyeSTha zaklA dvitIyA ke dinachAka ke dAbha sthAna meM rahate hue, aneka prAcAryoM ke adhipati zrI dharmacandra munirAja ne bhakti ke vaza ho gautama svAmI ke zubha caritra kI racanA kii| hamArI yahI bhAvanA hai ki isa caritra ke dvArA bhavya prANiyoM kA sadA kalyANa hotA rhe| gautama svAmI mokSa kahAM se gaye? aisA prazna uThatA hai| isake bAre meM zrI guNabhadrAcArya apane uttara purANa meM likhate haiM kigautama svAmI upadeza dete hue kahate haiM ki bhaviSyAmyahamapyazca kevalajJAna locanaH / bhavyAnAM dharmadezena vihutya viSayAMstataH / / 516 / / gatvA bipUlAdigirI prApsyAmi nivati / mannivRttidine labdhvA sudharmA kSatapAragaH / / 517 // -mahApurANa peja naM0745-46 jisa dina bhagavAna mahAvIra mokSa padhAreMge usI dina mujhe bhI ghAtiyA karmoM ke nAza hone se kevala jJAnarUpI netra pragaTa hogA 1 bhavya jIvoM ko dharmopadeza detA humA aneka dezoM meM vihAra karUMgA aura phira vipulAcala parvata para jAkara mukta houuNgaa| jisa dina maiM mukta hoUMgA usI dina sakala dhutajJAna ke pAragAmI sudharmAcArya ko loka aloka sabako eka sAtha dekhane bAlA aMtima kevala jJAna pragaTa hogA sudharmAcArya ke nirvANa hone ke samaya ho jambUkumAra ko kevala jJAna pragaTa hogaa| isa pAgama se yaha bAta siddha haI ki gautama svAmI rAjagraha arthAt vipulAcala parvata se mukta hue haiM aura koI anya sthAna se nahIM hai| 648
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ digambaratva aura digambara muni (1) digambaratva (anuSya ko prAdasthiti) "manuSya mAtra kI prAdarza sthiti digambara hI hai| prAdarsa manuSya sarvathA niSi hai-vikArazUnya hotA hai|" -ma. gaaNdhii| "prakRti kI pukAra para jo loga dhyAna nahIM dete, unheM taraha-taraha ke roga aura duHkha ghera lete haiM, parantu pavitra prAkRtika jIvana bitAne bAje jaMgala ke prANI rogamukta rahate haiM aura manuSya ke durguNoM aura pApAcAroM se bace rahate haiN|" -riTana Tu necara digambaratva prakRti kA rUpa hai / vaha prakRti kA diyA huyA manuSya kA beSa hai / Adama aura havvA isI rUpa meM rahe the| dizAyeM hI unake ambara the--vastrabinyAsa unakA vahI prakRtidatta nagnatva thaa| vaha prakRti ke ancala meM sukha kI noMda' sote aura grAnandareliyAM karate the| isaliye kahate haiM ki manuSya ko prAdarza sthiti digambara hai| nagna rahanA hI usake lie zreSTha hai| isameM usake lie aziSTatA asabhyatA kI koI bAta nahIM hai, kyoMki digambaratva athavA nagnatva svayaM aziSTa athavA asabhya vastu nahIM hai| vaha to manuSya kA prAkRta rUpa hai| IsAI matAnusAra prAdama aura hayA naGge rahate haye kabhI na lajAye aura na ve vikAra ke caMgula meM phasakara apane sadAcAra se hAtha dho baitthe| kintu jaba unhoMne bagAI-bhalAI, pApa-puNya kA vajita phala khA liyA, ve apanI prAkata dazA ko kho baiThe-saralatA unakI jAtI rhii| ve saMsAra ke sAdhAraNa prANo ho gye| bacce ko lIjiye, use kabhI bhI apane namnatva ke kAraNa lajjA kA anubhava nahIM hotA aura na usake mAtA-pitA athavA anya loga hI usako nagnatA para nAka bhauM sikoDate haiM / azakta rogI ko paricaryA strI dhAya karatI haiM-vaha rogI apane kapar3A kI sArasaMbhAla svaya nahIM kara pAtA, kintu strI dhAya rogI kI saba sevA karate hue z2arA bho aziSTatA athavA lajjA kA anubhava nahIM krtii| yaha kacha udAharaNa haiM jo isa bAta ko spaSTa karate haiM ki nagnatva vastutaH koI burI cIz2a nahIM hai| prakRti bhalA kabhI kisI z2amAne meM burI bhI haI hai? to phira manuSya naMgepana se kyoM jhijhakatA hai? kyoM prAja loga naMgA rahanA samAja maryAdA ke liye aziSTa aura ghAtaka samajhate haiM ? ina praznoM kA eka sIdhA-sA uttara hai-"manuSya kA naitika patana carama sImA ko prAja pahuMca cukA hai-vaha pApa meM itanA sanA hayA hai ki use manuSya kI prAdarza-sthiti digambaratva para dhUNA AtI hai| apanepana ko gaMvAkara pApake parde meM kapar3oM ko prADa lenA ho usane zreSTha samajhA hai|" kintu vaha bhUlatA hai, pardA pApa ko jar3a hai-baha gaMdago kA Dhera hai| basa, jo jarA bho samajha-- viveka- se kAma lenA jAnatA hai, vaha gaMdagI ko apanA nahIM sakatA aura na hI apanI Adarza sthiti digambaratva se ciDha sakatA hai| vastroM kA paridhAna manuSya ke liye lAbhadAyaka nahIM hai aura na baha yAvazyaka hI hai| prakRti meM prANImAtra ke zarIra kI racanA isa prakAra kI hai ki yadi vaha prAkRta baeNga meM rahe to usakA svAsthya niroga aura zreSTha ho tathA usakA sadAcAra bhI utkRSTa rahe / jina vidvAnoM ne una bhIla AdikoM ko adhyayana kI dRSTi se dekhA hai, jo naMge rahate haiM, ve isI pariNAma para pahuMce haiM ki 646
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ una prAkRta vepa meM rahane vAle 'jaMgalI' logoM kA svAsthya maharoM meM basane vAle sabhyatAbhimAnI 'sajjanoM' se lAsa darjA acchA hotA hai aura AcAra vicAra meM bhI ve zahara vAloM se bar3e car3he hote haiN| isa kAraNa ve eka vastra paridhAna kI pradhAnatA yukta sabhyatA ko ucca koTi para pahuMcate svIkAra nahIM karate unakA yaha bhI ThIka kyoMki prakRti ko hor3a kRtrimatA nahIM kara sktii| ma gAMdhI ne nimna zabda bhI isa viSaya meM dRSTavya hai "vAstava meM dekhA jAye to kudarata ne carma ke rUpa meM manuSya ko yogya pozAka pahanAI hai| nagna zarIra kurUna dekha par3atA hai, aisA mAnanA hamArA bhrama mAtra hai / unama ra saundarya ke citra to nagna dazA meM ho dekha par3ate haiN| pozAka me sAdhAraNa araMgoM ko Dhakakara hama mAno kudarata ke dopoM ko dikhalA rahe haiN| jaise-jaise hamAre pAsa jyAdA peme hote jAte haiM vaise hI vaise hama sajAvaTa bar3hate jAte haiN| koI kisI bhAMti aura koI kisI bhAMti rUpavAna bananA cAhate haiM aura banaThanakara kAMga meM muMha dekha prasanna hote hU~ ki vAha meM phaisA khUbasUrata bahuta dinoM ke roge hI prabhyAsa se agara hamArI dRSTi kharAba na ho gaI ho to hama turanta dekha ge ki manuSya kA uttama se uttama rUpa usakI nagnAvasthA meM hI hai aura usI me usakA bhArogya hai| 29 isa prakAra saundarya aura svAthya ke liye digambaratva athavA namatva eka mUlyamaI vastu hai; kintu usakA vAstavika mulya to mAnava samAja meM sadAcAra kI sRSTi karane meM hai / nagnatA aura sadAcAra kA avinAbhAvI sambandha hai / sadAcAra ke binA nagnatA kor3I mola kI nahIM hai naMgA mana aura naMgA na hI manuSya ko Adarza sthiti hai| isake viparIta gandA mana aura naMgA tana to pazutA hai use kauna buddhimAna svIkAra karegA ? I I logoM kA khayAla hai ki kapar3e-latte pahanane me manuSya ziSTa aura sadAcArI rahatA hai / kintu bAta vAstava meM isake vara-apa hai| kapar3e-latte ke sahAre to manuSya apane pApa aura vikAra ko chupA letA hai| durguNoM aura durAcAra kA prAgAra banA raha kara bhI vaha kapar3e kI khoTa meM pAkhaNDapa banA sakatA hai, kintu digambara vepa meM yaha sambhava hai| zukrAcArya jI ke kathAnaka se yaha bilkula spaSTa hai ki zukrAcArya yuvA the, para digambara veSa meM rahate the| eka roja vaha vahA~ se jA nikale jahAM tAlAba meM kaI veba nyAya na hokara jala kIr3A kara rahI thIM unake nagena deva ramaNiyA meM kucha bhI utpanna na kiyA ? ve jaisI kI taisI nahAtI rahIM aura zukrAcArya apane nikale le gye| isa ghaTanA ke thor3I dera bAda zukrAcArya ke pitA vahAM kA nikale unako dekhate hI devakanyAyeM mahAnA-dhonA bhUla gii| jhaTapaTa sejala ke bAhara nikalIM aura apane vastra unhoMne pahana liye eka nage guvA ko dekha kara to unheM zani aura lAna thAI kintu eka vRddha siSTa se dikhate 'sajjana' ko dekha kara ve sajA gaI bhalA isakA kyA kAraNa ho na ki gaMgA yuvA apane mana meM bho nayA thA use vikAra ne nahIM kA gherA thaa| isake viparIta usakA vRddha aura ziSTa pitA vikAra se rahita na thA / vaha apane ziSTa veSa ( ? ) meM isa vikAra ko chipAye rakhane meM saphala thA kintu divambara yuvA ke lie vaisA karanA asaMbhava thaa| isI kAraNa vaha nivikAroM para sadAcArI thaa| bataH kahanA hogA ki sadAcAra kI mAtrA nage rahane meM adhika hai| digambarAya kA vaha bhUSaNa hai| vikAranAva ko jIte vinA hI koI naMgA raha kara prazaMsA nahIM pA sakatA | vikArI honA digambaratva ke liye kalaMka hai / na baha mukhI ho sakatA hai aura na use viveka sakatA hai / isalie bhagavad kundakundAcArya kahate haiM .. 'sAgo pAvaha dukkhaM rANI saMsAra sAgare bhamaI / dohA // 2 // bhAvArtha (naMgA duHkha pAtA hai, vaha saMsAra sAgara meM bhramaNa karatA hai, use bodhi-vijJAnadRSTi prApta nahIM hotI, kyoMki naMgA hote hue bhI vaha jina bhAvanA se dUra hai| isakA matalaba yahI hai ki jina bhAvanA se yukta nagnatA hI pUjya hai - upayogo hai aura jina bhAvanA se matalaba rAgadveSAdi vikAra bhAvoM ko jIta legA haiprakRti kA hokara prAkRta meSa meM raha rahA hai| I Having given same study to the subject. I may say that Rev. J. F. Wilkinson's remarke upon the superior morality of the races that do not wear clothes is fully borne out by the testimony of the travellers It is the that wearing of clothes goes with a higher state of the arts and to that extent with civilisation, But it is on the other hand attended by a lowere sate of health and morelity so that no clothes civilisation can expect to attain to a high rank." --"Daily News, London" of 18th April, 1913 2. bhAva pAhUDa 68 gAthA / 650
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsAra ke pApa-puNya rAIlAI kA jise mAna taka nahIM hai, vahIM digambarakha dhAraNa karane kA adhikArI hai aura cuki sarvasAdhAraNa gRhasthoM ke liye isa paramocca sthiti ko prApta kara lenA sugama nahIM hai, isaliye bhAratIya RSiyoM ne isakA vidhAna muhatyAnI dharaNyavAsI sAdhuyoM ke liye kiyA hai| digambara muni hI digambarasya ko dhAraNa karane ke adhikArI hai yadyapi yaha bAta jarUra hai ki digambara ko manuSya kA Adarza sthiti hone ke kAraNa mAnava-samAja ke patha-pradarzaka zrI bhagavAna RSabhadeva ne gRhasthoM ke liye bhI mahIne ke parvadinoM meM naMge rahane kI AvazyatA kA nirdeza kiyA thA aura bhAratIya gRhasya unake isa upadeza kA pAlana eka bar3e jamAne taka karate rahe the| isa prakAra ukta vaktavya se yaha spaSTa hai ki digambaratva manuSya kI Adarza sthiti hai- prArogya aura sadAcAra kA vahI poSaka hI nahIM janaka hai kintu mAjA saMsAra itanA pApa-tApa se jhulasa gayA hai ki usa para eka dama digambara-ri DAlA nahIM jA sakatA jinheM vijJAna dRSTi nasIba ho jAtI hai, vahI abhyAsa karake eka dina nidhikArI digambara muni ke vaiSa meM vicarate hue dikhAI par3ate haiN| unako dekhakara logoM ke mastaka svayaM jhuka jAte haiN| ve prajJA-punja aura tapo dhana loka kalyANa meM nirata rahate haiM / strI-puruSa, bAlaka-vRddha, UMca-nIca, pazu-pakSI saba hI prANI unake divyarUpa meM sukha-zAMti kA anubhava karate haiN| bhalAprakRti pyArI kyoM na ho ? digambara sAdhu prakRti ke anurUpa hai| unakA kisI se dveSa nahIM - ve to saba ke haiM aura saba unake haiM ye priya aura sadAcAra kI mUrti hote haiN| yadi koI digambara hokara bhI isa prakAra jinabhAvanA se yukta nahIM hai to jainAkara rarthaka hai- paramoddezya se vaha bhaTakA huA hai isa loka aura paraloka donoM hI usake naSTa haiN| isa digambara nahIM zobhanIya hai jahAM paramoddezya dRSTi se pojhala nahIM kiyA gayA hai| taba hI to vahI manuSya kI Adarza sthiti hai| (2) dharma aura digambaratva pANipattaM uvai paramajivI rahi / ekko vimoggI sesA mayA same ||10|| arthAt pracelaka - nagnarUpa aura hAthoM ko bhojanapAtra banAne kA upadeza jinendra ne diyA hai| yahI eka mokSa-dharmamArga hai| isake atirivata doSa saba amArga haiN| dhammo vatyu sahAvo-dharma vastu kA svabhAva hai aura digambaratva manuSya kA nija rUpa hai usakA prakRta svabhAva hai / isa dRSTi se manuSya ke lie digambaratva meM vahAM kucha bheda hI nahIM rhtaa| sacamuca sadAcAra ke AdhAra para TikA huA digamvaratva dharma ke sivA aura kucha ho bhI kyA sakatA hai ? jIvAtmA apane dharma ko gaMvAye hue hai| laukika dRSTi se dekhie, cAhe AdhyAtmika se jIvAtmA bhavabhramaNa ke cakkara meM par3akara apane nija svabhAva se hAtha dhoye baiThA hai| loka meM yaha naMgA AyA hai| phira samAja maryAdA ke kRtrima bha ke kAraNa vaha apane nijarUpanatvako khuzI-khuzI chor3a baiThatA hai| isI taraha jIvAtmA svabhAva meM saccidAnandarUpa hote hue bhI saMsAra kI mAyA-mamatA meM par3a kara usa svAnubhavAnanda se vancita hai| isakA mukhya kAraNa jIvAtmA ko rAga-dveSa janita - 1. sAgAra0 a0 7 va bhatru0 205 207 "viraDiyA naggaruI u tassa, je uttama vivajjAsameI / ime bise natya pare lie, duhao vise bhijjaI tattha loe 146 / " uttarAdhyayana sUtra vyA0 20 "In vain he adopts nakedness, who errs. about matters of paramount interest, neither this world nor the next will be hi. He is a Loser in both respect in the world." -Js. It. p. 106 651
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariNati hai| rAgadveSamaI bhAvoM se prerita hokara vaha apane mana-vacana aura kAya kI kriyA tadvat karatA hai isakA pariNAma yaha hotA hai ki usa jIvAtmA meM loka meM bhI huI paudgalika kama-vargaNAyeM Akara cipaTa jAtI haiM aura unakA prAvaraNa jIvAtmA ke jJAna-darzana Adi guNoM ko prakaTa nahIM hone detA / jitane aMzoM meM ye AbaraNa kama yA jyAdA hote haiM, utane hI aMzoM meM prAtmA ke svAbhAvika guNoM kA kama yA jyAdA prakAza prakaTa hotA hai| yadi jIvAtmA apane nijasvabhAva ko pAnA cAhatA hai to use ina sabhI karma sambandhI AvaraNoM ko naSTa kara denA hogA, jinakA naSTa kara denA saMbhava hai| isa prakAra jIvAtmA ke dharma-svabhAva-se ghAtaka usakaM podgalika sambandha haiN| jovAtmA ko prAtmA-svAtantrya prApta karane ke lie isa para-sambandha ko vilkula chor3a denA hogaa| pAthiba saMsarga se use achUta ho jAnA hogaa| loka aura grAtmAdonoM hI kSetroM meM vaha eka mAtra apanI uddezya prApti ke lie satata udyogI rhegaa| bAharI aura bhItarI saba hI prapaMcoM se usakA koI sarokAra na hogA / parigraha nAma mAtra ko vaha na rakha skegaa| yathA jAtarUpa meM raha kara vaha apane vibhAvabhaI rAgAdi kaSAya zatruoM ko naSTa karane para tula pdd'egaa| jJAna aura dhyAna zAratra lekara baha karma-sambandhoM ko bilkula naSTa kara degaa| aura taba vaha apane svarUpa ko pA legA / kintu yadi vaha satva mArga se jarA bhI vicalita hupA aura bAla barAbara parigraha ke moha meM jA par3A to usakA kahIM ThikAnA nahIM / isIliye kahAgayA hai ki bAlaggakoDimattaM parigahagahaNaM Na hoi sAhaNAM / bhajei pANipatte diNNaNaM ikkaTTANImma // 17 // bhAvArtha:-bAla' ke agrabhAga---noka ke barAbara bhI parigraha kA grahaNa sAdhu ko nahIM hotA hai| vaha AhAra ke lie bhI koI baratana nahIM rakhatA-hAtha hI usake bhojanapAtra haiM aura bhojana bhI baha dUsare kA diyA huA eka sthAna para aura eka daphe hI aisA grahaNa karatA hai jo prAsuka hai-svayaM usake lie na banAyA gayA ho| aba bhalA kahiye, jaba bhojana se bhI koI mamatA na rakkhI gaI dUsare zabdoM meM jaba zarIra se hI mamatva haTA liyA gayA taba anya pariyaha digambara mAdha meM rakkhaMgA? use rakhanA bhI nahIM cAhie, kyoMki use to prakRta rUpa AtmasvAtantrya prApta karanA hai, jo saMsAra ke pArthiva padAthoM se sarvathA bhinna hai| isa avasthA meM vaha vastroM kA paridhAna bhI kaise rakha sakegA ? vastra to usake mukti-mArga meM argalA bana jaayege| phira vaha kabhI bhI karma-bandhana se mukta na ho paayegaa| isIliye tatvavettAnoM ne sAdhanoM ke liye kahA hai ki : jaha jAya svasariso tilatulasa mittaM Na gihadi httetu| jai lei appabahuyaM tattau puNa jAi Niggom / / 18 / / arthAta-mani yathAjAtarUpa hai-jaisA janmatA bAlaka nagnarUpa hotA hai vaisA nagnarUpa digambara mudrA kA dhAraka hai-vaha apane hAtha meM tila ke tupa mAtra bhI kucha grahaNa nahIM krtaa| yadi vaha kucha bhI grahaNa karale to vaha nigoda meM jAtA hai| parigrahadhArI ke lie prAtmonnati kI parAkASThA pA lenA asaMbhava hai| eka laMgoTIvat kA parigraha ke moha se sAdha kisa kAra patita ho sakatA hai, yaha dharmAtmA sajjanoM kI jAnI sunI bAta hai| prakRita jo kRtrimatA ko sahiti cAhatI hai taba TI vaha prasanna hokara apane pUre saundarya ko vikasita karatI hai| cAhe paigambara yA tIrthakara hI kyoM na ho, yadi vaha zrama meM raha rahA hai - samAja maryAdA ke Atmavimukha bandhana meM par3A huA hai to vaha bhI apane AtmA ke prakRta rUpa ko nahIM pA sakatA / isakA eka kAraNa hai / vaha yaha ki dharma eka vijJAna hai / usake niyama prakRti ke anurUpa aTala aura nizcala haiN| unameM kahIM kisI jamAne meM bhI kisI kAraNa se racamAtra antara nahIM par3a sakatA hai| dharma vijJAna kahatA hai ki AtmA svAdhIna aura sukhI taba hI ho sakatA hai jaba vaha para-sambandha, pudgala ke saMsarga se mukta ho jaaye| aba isa niyama ke hote hAmI pArthiva bastra-paridhAna ko rakha kara koI yaha cAhe ki mujhe prAtmasvAtantrya mila jAya to usakI yaha cAha AkAza-kasama ko pAne kI prAzA se bar3ha kara na kahI jAyegI? isI kAraNa jainAcArya pahale hI sAvadhAna karate haiM ki Na vi sijhaI batthadharo jiNasAsaNa jaiNi hoi titthyro| Naggo vimovakhamaggo sesA ummaggayA samve // 23 // bhAvArtha-jina zAsana meM kahA gayA hai ki vastradhArI manuSya mukti nahIM pA sakatA hai, jo tIrthayAra hove to vaha bhI gRhasthadazA meM mukti ko nahIM pAte haiM-muni dIkSA lekara jaba digambara vepa dhAraNa karate haiM taba hI mokSa pAte haiN| ataH nagnatva hI mokSamArga hai-bAkI saba liMga unmArga haiN| 652
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgala dharma ke isa vaijJAnika niyama se kAyala saMsAra ke prAyaH saba hI pramukha pravartaka rahe haiM, jaise ki Age ke pRSThoM meM sta kiyA gayA hai aura unakA isa niyama- digambaratvako mAnyatA denA ThIka bhI hai kyoMki disambara ke vinA dharma kA mUlya kucha bhI zeSa nahIM rahatA- vaha dharma svabhAva raha ho nahIM pAtA hai| isa prakAra dharma aura digambaratva kA sambandha spaSTa hai| farebaratva ke prAdi pracAraka RSabhadeva bhuvanAmbhoja mArtavaM dharmAmRta payodharam / yogi kalpatarU naumi devadevaM vRssdhvjm| jJAnArNava digambaratva prakRti kA eka rUpa hai| isa kAraNa usakA Adi pIra anta kahA hI nahIM jA sktaa| vaha to eka sanAtana niyama hai, kintu usa para bhI isa pariccheda ke zIrSaka meM zrI RSabhadeva jo ko digambaratva kA Adi pracAraka likhA hai| isakA eka kAraNa hai / vivekI sajjana ke nikaTa digambaratva kevala nagnatA mAtra kA dyotaka nahIM hai| pUrva paricchedoM ko par3hane se yaha bAta spaSTa ho gaI hai / vaha rAgAdi vibhAva bhAva ko jItane vAlA yathA jAtarUpa hai aura nagnatA ke isa rUpa kA saMskAra kabhI na kabhI kisI mahApuruSa dvArA jarUra huA hogaa| jainazAstra kahate haiM ki isa kalpakAla meM dharma ke yAdi pracAraka zrIRpanadeva jI ne hI digambarasya kA sabase pahale upadeza diyA thaa| yaha RSabhadeva antima manu nAbhirAya ke suputra the aura vaha eka pratyanta prAcIna kAla meM huye the, jisakA patA lagA lenA sugama nahIM hai / hindU zAstroM meM janoM ke ina pahale tIrthaMkara ko hI viSNu kA prAvAM avatAra mAnA hai aura vahAM bhI inheM digambara kA yadi pracAraka batAyA hai| jainAcArya unheM 'yogikalpataru' kaha kara smaraNa karate haiM / hindu ke zrImadbhAgavata meM inhIM RSabhadeva kA varNana hai aura usameM unheM paramahaMsa - digambara-dharma kA pratipAdaka likhA hai, yathA 'evamanuzAsyAtmajAn svayamanuziSTAnokAnudAsAcaM mahAnubhAvaH paramatuhRd bhagavAnUpamodeva upazamazIlAnAmuparatakarmaNAm mahAmunIma bhaktijJAna vairAgyalakSaNam pAramahaMsyadharmamupazikSyamANaH svatanayajyeSThaM paramabhAvavata bhagavajanaparAyaNaM bharataM dharaNIpAlanAyAbhiSicya svayaM bhavana evovIrataM zarIramAtra parigraha unmatta iva gaganaparidhAnaH prakIrNakakeza zrAtmanyAro pitA havanIyoM brahmAktati pravabrAja ||26|| bhAgavataskaMdha 5 a0 5 / parantu arthAt - "isa bhAMti mahAyazasvI aura sabake suhRda RSabha bhagavAn ne yadyapi usake putra saba bhAti se catura the, manuSyoM ko upadeza dene ke hetu prazAnta aura karmabandhana se rahita mahAmuniyoM ko bhaktijJAna aura vairAgya ke dikhAne vAle paramahaMsa grAzrama ko zikSA dene ke hetu apane sau putroM meM jyeSTa parama bhAgavata, hari bhaktoM ke sevaka bharata ko pRthvI pAlana ke hetu rAjyAbhiSeka kara tatkAla ho saMsAra ko chor3a diyA aura AtmA meM hogAgni kA Aropa kara keza po unmata ko mi nagna ho, kevala zarIra ko saMga se, brahmAvarta se sanyAsa dhAraNa kara cala nikle|" isa uddharaNa ke moTe TAipa ke akSaroM se RSamaveda kA paramahaMsa-digambara dharma-zikSaka honA spaSTa hai| tathA isI grantha ke skaMdha 2 adhyAya 70 76 meM inheM "digambara ra janamata kA calAne vAlA" usake TIkAkAra 1 ne likhA hai / mUla zloka meM unake digambaratva kA RSiyoM dvArA vaMdanIya batAyA hai nAbherasA vRSabha vAsasu deva mRnuyavaiva cAra samadga jaDa yoga yat paramahaMsyamRSayaH padamAmanati svasthaH prazAMtakaraNaH parimukta saMga H ||10|| 'haThayoga pradIpikA' meM sabase pahale maMgalAcaraNa ke taura para zrAdinAtha RSabhavedako udhara hinduoM ke prasiddha yogazAstra stuti kI gaI hai aura vaha isa prakAra hai- 1. jinendramata darpaNa prathama bhAga pR0 10. 653
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI AdinAthAya namo'stu tasmai, panopadiSTA haTyogavidyA / vibhrAjale pronmatarAja yoga bhArodumicchoradhirohiNIva // 10 // arthAta- "zrI AdinAtha ko namaskAra ho, jinhoMne usa haThayoga vidyA kA sarvaprathama upadeza diyA jo ki bahuta UMce rAjayoga para ArohaNa karane ke lie nasanI ke samAna hai|" hazyoga kA zreSThatama rUpa digambara hai / paramahaMsa mArga ho to utkRSTa yogamArga hai| isI se 'nArada parivrAjakopaniSada, meM yogI paramahaMsAkhyaH sAkSAnmokSakasAdhanam' isa bAkya dvArA paramaharA yogI ko sAkSAt mokSa kA eka mAtra sAdhana batalAyA hai| sacamuca "prajana zAstroM meM jahA~ kahI thI RSabhadeva-prAdinAtha -kA varNana yAyA hai unako paramahaMsamArga kA prarvataka batalAyA hai| kintu madhyakAlIna sAmpradAyika vidveSa ke kAraNa arjana vidvAnoM ko jainadharma se aisI cir3ha ho gayI ki unhoMne apane dharmazAstroM meM jainoM ke mahatvasucaka vAkyoM kA yA toSa lopa kara diyA athavA unakA artha hI badala diyA / udAharaNa ke rUpa meM uparokta 'haThayoga pradIpikA ke zloka meM vaNita grAdinAtha ko usake TIkAkAra 'ziva' (mahAdevajA) batAte haiM kintu vAstava meM isakA artha RSabhadeva hI honA cAhiye, kyoMki prAcIna 'amarakoSAdi' kisI bhI boSa grantha meM mahAdeva kA nAma 'AdinAtha' nahIM miltaa| itake atirikta yaha bAta bhI dhyAna dene yogya hai ki zrI RSabhadeva ke hI sambandha meM yaha varNana jaina aura ajana zAstroM meM milatA hai-kisI anya prAvIna mata pravartaka ke sambandha meM nahIM ki vaha svayaM digambara rahe the aura unhoMne digambara dharma kA upadeza diyA thA / usa para 'paramahaMsopaniSad, ke nimna vAkya isa bAta ko spaSTa kara dete haiM ki paramahaMsa dharma ke jainAcArya the "tadetadvijJAya brAhmaNaH pAvaM kamaNDalu kaTisUtra kaupInaM ca tatsarvam suvisujyAtha jAtarUpadharazcare dAtmAnamanviccheda yathAjAtarUpadharo nidvo niSparigrahastatvabrahmabhArga samyaka saMpannaH zuddha mAnasaH prANasaMdhAraNArtha yathoktakAle paMca gaheSa karapAtraNAyAcitAhAramAharan lAbhAlAbhe samo bhUtvA nirmamaH zukladhyAnaparAyaNo'dhyAtmaniSThaH zubhAzubhakarmanirmalanapara: paramahaMsaH pUrNAnandevAbodhastadabrahmohamasnoti brahmapraNavamanasmaran bhramara koTakanyAyena zarIratrayamutsRjya dehatyAgaM karoti sa kRtakRtyo bhavatItyupaniSad / " arthAt aisA jAnatara brAhmaNa (brahmajJAnI) pAtra, kamaNDalu, kaTisava aura laMgoTI ina maba cIjoM ko pAnI meM visarjana kara janma samaya ke vepa ko dhAraNa kara arthAt bilkula nagna hokara-vicaraNa kare aura prAtmAnveSaNa kre| jo yathAjAtarUpadhArI (nagna digambara), nidvandra, niSparigraha, tatvabrahmamArga meM bhalI prakAra sampanna, zuddha hRdaya, prANadhAraNa ke nimitta yathokta samaya para adhika se adhika pAtra gharoM meM bihAra kara kara-pAtra meM ayAcita bhojana lene vAlA tathA lAbhAlAbha meM samacita hokara nirmamatva rahane vAlA, zukladhyAna parAyaNa. adhyAtmaniSTha, zubhAzubha karmoM ke nirmUlana karane meM tatpara paramahaMsa yogIpaNAnanda kA advitIya anubhava karane vAlA yaha brahma maiM hUM. aise brahma praNava kA smaraNa karatA hagrA bhramarakoTaka nyAya se (kIr3A bhramarIkA dhyAna karatA hayA svayaM bhramara bana jAtA hai, isa nIti se) tInoM zarIroM ko chor3akara deha tyAga karatA hai, vaha kRtkRtya hotA hai, aisA upaniSadAM meM kahA hai| isa pravataraNa kA prAyaH sArA hI varNana digambara jaina muniyoM kI caryA ke anusAra hai : kintu inameM vizeSa dhyAna dene yo vizeSaNa 'zakladhyAnaparAyaNaH' hai, jo janadharma kI eka khAsa cIja hai| "jaina ke sivAya aura kisI bhI yoga grantha meM 'zakladhyAna' kA pratipAdana nahIM milatA / pataMjali RSi ne bhI dhyAna ke zukladhyAna Adi bheda nahIM btlaaye| isalie yoga granthoM meM grAdi-yogAcArya ke sthAna meM jina AdinAtha kA ullekha milatA hai ve jainiyoM ke Adi tIrthakara zrI AdinAtha se bhinna aura koI nahIM jAna pdd'te|" 'atharvaveda ke jAbAlopaniSad (sUtra 6) meM paramahaMsa saMnyAsI kA eka vizeSaNa nirgrantha bhI diyA hai aura yaha hara koI - - - - - - -- -- -- -- - - - - - - - - - .. - 1. anekAntavarSa 1. 2. "yathA jAta rUpadhage nirgranthoM niSparigraha " ityAdi-dimu / 654
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAnatA hai ki isa nAma se janI hI eka prAcIna kAla se prasiddha haiN| bauddhoM ke prAcIna zAstra isa bAta kA khulA samarthana karate haiM / jaina dharma ke hI mAnya zabda ko upaniSadakAra ne grahaNa aura prayukta karake yaha acchI taraha darzA diyA hai ki digambara sAgha mArga kA mUla zrota jaina dharma hai| aura udhara hindu purANa isa bAta ko spaSTa karate hI haiM ki RSabhadeva, jaina dharma ke prathama tIrthakara ne hI paramahaMsa digambara dharma kA upadeza diyA thaa| sAtha hI yaha bhI spaSTa hai ki zrI RSabhadeva veda 'upaniSada granthoM ke race jAne ke bahuta pahale ho cake the| vedoM meM svayaM unakA aura 16veM avatAra vAmana kA ullekha milatA hai| ataH nirasandeha bha0 RSabhadeva hI vaha mahApuruSa haiM jinhoMne isa yuga ke Adi meM svayaM digambara veSa dhAraNa karake sarvajJatA prApta kI thI aura sarvajJa hokara digambara dharma kA upadeza diyA thaa| bahI digambaratva ke Adi pracAraka haiN| hindU dharma aura digambaratva "sanyAsaH padhio bhavatiH kuTicakra-bahUdaka-haMsa-paramahaMsa-tUriyA-tIta-avadhUtazceti / " -sanyAsopaniSad 13 bhagavAna RSabhadeva jaba digambara hokara vana meM jA rame, to unakI dekhA-dekhI aura bhI bahata se loga nage hokara idhara-udhara ghamane lge| digamvaratva ke mUla tatva ko ve rAmajha na sake aura apane manamAne DhaMga se udara pati karane vAle mAdha hone kA dAvA karane lge| jaina zAstra kahate haiM ki inhIM manyAsiyoM dvArA sAMkhya prAdi jainetara sampradAyoMkItimI , aura tIsare pariccheda meM svayaM hinduzAstroM ke AdhAra se yaha prakaTa kiyA jA cukA hai ki zrI RSabhadeva dvArA hI sarvaprathama digambara dharma kA pratipAdana huA thaa| isa avasthA meM hindU granthoM meM bhI digamba ratva kA sammAnanIya varNana milanA yAvazyaka hai| yaha bAta jarUra hai ki hindU dharma ke veda aura prAcIna tathA bRhat upaniSadoM meM sAghu ke digambaratva kA varNana prAyaH nahIM miltaa| kintu unake choTe-moTe upaniSadoM evaM anya granthoM meM usakA khAsa DhaMga para pratipAdana kiyA gayA milatA hai| zikaupaniSada'-'sAtyAyanIya upaniSad'- 'yAjJavalkya upaniSad'-'paramahaMsa-paribAjaka-upaniSada' Adi meM yadyapi satyAmiyoM ke cAra bheda-(1) kuTicaka, (2) bahudaka, (3) haMsa, (4) paramahaMsa-batAye gaye haiM, parantu 'sanyAsopaniSada' meM unako cha: prakAra kA batAyA gayA hai arthAt uparokta cAra prakAra ke sanyAsiyoM ke atirikta (1) tUriyAtIta aura (2) avadhata prakAra ke sanyAsI aura ginAye haiN| ina chahoM meM pahale tIna prakAra ke sanyAso tridaNDa dhAraNa karane ke kAraNa vidaNDI kahalAte haiM aura zikhA yA jaTA tathA vastra kaupona Adi dhAraNa karate haiM / paramahaMsa parivrAjaka zikhA aura yajJopavIta jaise vija cida dhAraNa nahIM karatA aura vaha eka daNDa grahaNa karatA tathA eka vastra dhAraNa karatA hai athavA apanI dehI meM bhasma ramA letA hai| hAM, turiyAtIta parivrAjaka bilkula digambara hotA hai aura vaha sanyAsa niyamoM kA pAlana karatA hai| antima avadhata parNa - -...- --. -.1. jaikobI prabhUta vidvAnoM ne isa bAta ko siddha kara diyA hai| (js. Pt. I. Intro.) 2. bhavA: kI prastAvanA tathA 'maja' dekho| 3. "viSNapurANa' meM bhI zrI RSabhadeva ko digambara likhA hai| ["Rishabha Deva.........naked, went the way of the great road." (mahAdhyAnama) -wilson's Vishnu purana, Vol ii (Book ii Ch.i) pp. 103.1041 4. zrImadabhAgayata meM pabhava ko 'svayaM bhagavAn aura kaivalyapati' batAgA hai| (viko bhA0 350 5. AdipurANa parva 18 zloka 62 va (Rishabh P. 112) 6. "avabhibhUgAm mokSArthInAm kuTIvakaH- bahudaka -haMsa---paramahaMmAzcati catvAraH / " 7. "kuTica ko.--.-cahUdako haMsaH-paramahaMma-ityeni paritrAjakA: canRvidhA bhavanti / " / 8. "sa sanyAsa. SaDvidho bhavati kuTIcaka bahUdaka haMsa paramahaMmatarIyAtItAyadhUtAzceti / " E. "TIcakaH zivAyajJopavIto daNDakamaNDaludharaH kaupInazATIkanyAdharaH pitRmAtagurvA rAdhanaparaH piTharakhanizizyAdimAtrasAdhanapara zAnAdanapara havetoba pUNDUvArI tridaNDaH / vahUdaka: zikhAdi kanyAvarastripuNdradhArI kuTIcAvarasabaMsamo mdhukrbtyaapttkvnaaH| haMsojaTAdhAra triguNDodhvapuNDrayArI asaMklaplamAkarAnnAzI kopiinkhnnddtudddhaarii| 10. paramahaMmaH zikhAyajJopavIta rahita: pagRhegu karapAtrI eka kaupInadhArI zATImekAmekaM vegAva daNDameva zATIdharo va bhasmoddharana paraH / 11. sarvatyAgI turIyAtIto gomukhavRtyo phalAhArI annAhArI cedgRhatraye dehamAtrAvaziSTo digambaraH kaNapavansarIra battikaH /
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ digambara aura ninda hai-vaha sanyAsa niyamoM ko bhI paravAha nahIM krtaa| ' tUriyAtIta avasthA meM pahuMcakara paramahaMsa pariyAjaka ko digambara hI rahanA par3atA hai kintu use digambara jaina muni kI taraha kezalaMca nahIM karanA hotA -baha apanA sira mur3AtA (muNDa) hai / pIra avadhuta pada to riyAtIta kI maraNa avasthA hai| isa kAraNa ina donoM bhedoM kA samAveza paramahaMsa bheda meM hI gabhita kinhIM upaniSadoM meM mAna liyA gayA hai| isa prakAra upaniSadoM ke isa varNana se yaha spaSTa hai ki eka samaya hindU dharma meM bhI digambaratva kI vizeSa Adara milA thA aura vaha sAkSAta mokSa kA kAraNa mAnA gayA thA / usa para kApAlika saMpradAya meM to vaha khuba ho pracalita rahA; kintu vahAM vaha Ano dhAmika pavitratA kho baiThA; kyoMki vahAM vaha bhoga kI vastu rahA / astu, yahAM para upanipadAdi baMdika sAhitya meM jo bhI ullekha digambara sAdha ke sambandha meM milate haiM, unako upasthita kara denA ucita hai / dekhiye "jAbAlopaniSat" meM likhA hai: natra paramahaMsAnAmarAva kAruNizvetaketu dAsa RbhanidAghajaDabharata datyAyaraivataka prabhUto'tyaktaligA avyaktAcArA anunmattA unmattabadAcarantastridaNDaM kamaNDalu zikyaM pAtra jalapavitra zikhAM yajJopavItaM ca ityetsarvaM bhUH svAhetyapsu parityajyAtmAnamanvichet / yathAjAta rUpadharo nirgranthI niSparigrahastattadbrahmamArge samyakasaMpanna-ityAdi / " isameM saMvartaka, AruNi, zvetaketu Adi ko yathAjAtarUpadhara nirgrantha likhA hai arthAt inhoMne digambara jaina muniyoM ke samAna aAcaraNa kiyA thaa| 'paramahaMsopaniSat meM nimna prakAra ullekha hai :"idamantaraM jJAtvA sa paramahama aAkAzAmbarona namaskAro na svAhAkAro na nindA na sutiyAdRcchiko bhavetsa bhikssH| sacamuca digambara (paramahasa) bhikSu ko apanI prazaMsA nindA athavA prAdara-anAdara se sarokAra hI kyA? Age 'bhAradaparivrAjakopaniSat' meM bhI dekhiye:-- 'yathAvidhizvejjAta gharo bhUtvA ...'jAtarUpa baratvaredAtmAnamanvicchedyathA jAtarUpadharo nindvo niSparigraharatattvabrahmamArga samyaka sapannaH / 86-tRtIyopadezaH / "5 "tUroyaH paramo haMsa: sAkSAnnArAyaNo yatiH / ekarAtra basendagrAme nagare pazcarAtrakam / / 4 / / varSAbhyojyatra vAma mAsAMica catage vaseta / muni: kaupInavAsAH rayAnnagno vA dhyAnaparaH / 3 / jJAtarUpadharo bhUtvA digambaraH |"---cturthopdeshH / / ina ullelA mamI parivAjakA kA nanna hone kA tathA barSARtu meM eka sthAna meM rahane kA vidhAna hai| "mUniH kopIna basa prAdi vAkya meM chahoM prakAra ke sAre hI parivAjakI kA 'muni' zabda se grahaNa kara liyA gayA hai| isaliye unake sambandha jAna kara diyA ki cAhe jisa prakAra kA muni arthAta prathaka avasthA kA athavA Age kI avasthAtroM kA / isakA yaha tAtparya nahIM hai ki muni bastra bhI pahina sakatA hai aura nagna raha sakatA hai| jisase ki nagnatA para Apatti ko jA sake / yaha pahale hI pArivAjakoM ke padabhedoM meM dikhAyA jA cukA hai ki utkRSTa prakAra ke parivrAjaka nagna hI rahate haiM aura vaha zreSThatama phala ko bhI pAte haiM jaise ki kahA hai : yAtaro jIvati cetkrama saMnyAsaH karttavyaH |....."aaatur kuTIcakayo loka bhvrloko| yahadakasya svargalokaH / sasya tapolokaH / parama haMsasya satyaloka: turIyAtItAvadhUtayoH svasmanyeva kaivalyaM svarUpAnusaMdhAnena, bhramara kITamyAyavata / " arthAta-"aAtura yAnI saMsArI manuSya kA antima pariNAma (niSThA; bhUloka hai; kuTIcaka saMnyAsI kA bhavarloka: svargaloka haMsa saMnyAsI kA antima pariNAma hai| parama haMsa ke liye vahI satyaloka hai aura vasya tUriyAtIta aura avaghata kA pariNAma hai|" aba yadi ina sanyAsiyoM meM vastra paridhAna aura digamba ratva kA tAtvika bheda na hotA to unake pariNAma meM itanA gahana antara nahIM ho sakatA / digambara muni hI vAstavika yogI hai aura baho kaivalya-pada kA adhikArI hai| isIliye use 'sAkSAta nArAyaNa' kahA gayA hai / 'nArada paribAjakopaniSad' meM pAge aura bhI ullekha nimna prakAra haiM : "brahmacaryaNa saMntastha saMnyAsAjjAtarUpadharo vairAgya saMnyAsI / " 1. avadhUtastvaniyamaH patitAbhizastavarjanapUrvaka sarva vaNavajagaravRtyAhAra paraH svarUpAnusaMdhAnagaraH / ......... 2. sarva vismalya turIyA tItAvaghutaveSaNAdvaitaniSThA para: praNAvAtma karavana bahatyAgaM karoti yaH sobadhUta: / 3. IzAdya0, pRSTha 131 / 4. IdAya0, pR0 150 / 5. IzAcA pR0 267-268 / 6. IzA10, pR0268-266| 7. IzAdya, pRSTa 415- sanyAsopaniSat 56 / 5.IzAdya pRSTha 271 /
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ "turIyAtIto gomukha: phalAhArI / annAhArI cedgRha traye dehamAtrAvaziSTo digambaraH kuNapavaccharIravRttikaH / avadhutastvaniyamo'bhizastapatitavarjanapUrvakaM sarvavarNaSya jagaravRtyAhAraparaH svarUpAnusaMdhAnaparaH |....."."."prmhNsaaditryaannaam kaTisUtra na kaupIna na vastram na kamaNDaluna daNDa sArvavaNakarbhakSATanaparatvaM jAtarUpadharatvaM vidhi ......"savaM parityajya tatprasaktam manodaNDaM karapAtraM digambara dRSTavA parivrajebhikSuH // .......... 'abhayaM sarvabhUtebhyo dattvA carati yo muniH / na tasya sarvabhutebhyo bhayamutpadyate kvacit // 16 // pAzAnivRtto bhUtvA pAzAmbaradharI bhUtvA sarvadAmanovAkkAyakarmabhiH sarvasaMsAramutsRjya prapancAvAmukhaH svarUpAnusandhAnena bhramarakoTanyAyena mukto bhavatItyupaniSata // paJcamopadezaH / / " "digambaram paramahaMsasya eka kaupInaM vA turIyAtItAvadhUtayo|tarUpadharatvaM haMsa paramahaMsayorajinaM na tvanyeSAm / saptamopadezaH / 1 bairAgya sanyAsI bheda eka anya prakAra se kiyA gayA hai| isa prakAra se parivrAjaka sanyAsiyoM ke cAra bheda yaM kiye gae haiM-(1) bairAgya sanyAsI, (2) jJAna sanyAsI, (3) jJAna vairAgya sanyAsI aura (4) karma snyaaso| inameM se jJAna vairAgya sanyAsI ko bhI nagna honA par3atA hai|' "bhikSukopaniSada" meM bhI likhA hai :--- "atha jAtarUpadharA nirdvandvA niSparigrahAH zukladhyAnaparAyaNA AtmaniSThAH prANasaMdhAraNArtha yathoktakAle bhakSamAcarantaH yunyAgAradevagRhaNavATa valmIkavRkSa mulakulAla zAlAgnihotrazAlAnadI pulinagirikandara kuhara koTara nirbharasthaNDile tatra brahmamArga samyavasaMpannA: zuddhamAnasAH paramahaMsAcaraNena sanyAsena dehatyAgaM kurvanti te paramahaMsA nAmetyupaniSat / "3 "turIyAtItopaniSat" meM ullesra isa prakAra hai : "saMnyasya vigambaro bhUtvA vivarNajIrNavalkalAjinaparigrahamapi saMtyajya tadUrvamamantravadAcarankSaurAbhyagasnAnArdhvapUNDAdikaM vihAya laukika vaidika mapyupasaMhatya sarvatra pUNyApUNyajito jJAnAjJAmapi vihAya zItoSNa sukha duHkha mAnAvamAnaM nijitya vAsanAtrayapUrvaka nindAnindAgarvamatsara dambha darpa dveSa kAma krodha lobha moha harSAmasUyAtma saMrakSaNAdikaM dgdhvaa..''ityaadi|" 'sanyAsopaniSat' meM aura bhI ullekha isa prakAra hai : "vairAgya saMnyAsI jJAna saMnyAsI jJAna vairAgya saMnyAsI karmasaMnyAsIti cturvidhymupaagtH| tadyatheti dRSTAnuavikaviSaya baitaSya metya prAvapuNyakarmavizeSAtsaMnyastaH sa vairAgyasaMnyAsI..........."krameNa sarvamabhyasya sarvamanubhUya jJAnavairAgyAbhyAM svarUpAnusaMdhAnena dehamAtrAvaziSTaH saMnyasya jAta rUpadharo bhavati sa jJAna bairAgya saMnyAsI / "5 ___ 'paramahaMsaparivrAjakopaniSata' meM bhI digambara maniyoM kA ullekha hai : "zikhAmutkRSya yajJopavItaM chityA basamapi bhUmI vAps vA visajya OM bhUH svAhA OM bhuvaH svAhA OM subaH svAhetyA tena jAtarUpadharo bhUtvA svarUpaM dhyAyanpunaH pRthaka praNanavyAhati pUrvaka manasA vacasApi saMnyastaM myaa'...."|" "cadAla buddhirbhavettadA kuTIcako vA bahUdako vA haMso vA paramahaMso bA tatramantrapUrvakaM kaTisUtra kaupInaM daNDaM kamaNDalu sarvamapsu bisRjyAtha jAtarUpadharazcaret / / 3 / / 'yAjJavalkyopaniSata' meM digambara sAdha kA ullekha karake use paramezvara hotA batAyA hai, jaise ki jainoM kI mAnyatA hai: "yathAjAtarUpadharA nindrA niSparigrahAstatvabrahmamArga samyaka saMpannAH zuddhamAnasAH prANasaMdhAraNArtha yathoktakAle vimukto bhakSamAcarantudarapAtraNa lAbhAlAbho samau bhavA kara pAtreNa vA kamaNDaludakayo bhaikSamAcarannudaramAtra saMgrahaH / ...... ""pAzAmvaro na namaskArA na dAraputrAbhilASI lakSyAlakSyanivarsaka: parinAT paramezvaro bhavati / " 1. IzAdya paSTha 272 / 2. "kameNa sarvagambarapa satraMganubhUva jJAnavairAmprAbhyAM svarUpAnusaMdhAnena dehamAtrAvaziSTa : saMnyasya jAtarUpadharo bhavati sa jnyaanvairaagysNnyaaso|" nAradaparivrAjakopaniSad 1 / 5 / tathA sanyAsopaniSad / 3. IzAdya0, pRSTha 368 4. IzAdya0, pRSTha 410 5. IzArA, pRSTha 412 6. IzAya0 pR. 418-416 7. IzArA0 pR0524, 657
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'dattAtreyopaniSat' meM bhI hai :-- "dattAtreya hare kRSNa unmattAnanda dAyakaH / digambara mune bAlapizAca jJAnasAgaraH / " 'bhikSukopaniSad' yAdi meM saMvartaka, prAruNI, zvetaketu, jar3abharata, dattAtreya, zuka, vAmadeva, hArItikI Adi ko digambara sAdhu batAyA hai| "yAjJavalkyopaniSad" meM inake atirikta durvAsA Rbhu nidAdha ko bhI turiyAtIta paramahaMsa batAyA hai isa prakAra upaniSadoM ke anusAra digambara sAdhuoM kA honA siddha hai / kintu yaha bAta nahIM hai ki mAtra upaniSadoM meM hI digambaratva kA vidhAna ho, balki vedoM meM bhI sAdhu kI nagnatA kA sAdhAraNa sA ullekha milatA hai| dekhiye 'yajurveda' a0 11 maMtra 14 meM hai : "AtithyarUpaM mAsaram mahAvIrasya nagnahuH / rUpamupasadAmetastristrI rAtrI surAsutA / / " artha - ( prAtithyarUpaM ) atithi ke bhAva ( mAsara) mahInoM taka rahane vAle (mahIvIrasya ) parAkramazIla vyakti ke (nagna) nagnarUpa kI upAsanA karo jisase ( etata ) ye (tistrI) tInoM (NatrI:) mithyA jJAna, darzana aura caritrarUpI (sura) madya (asuratA ) naSTa hotI hai| isa maMtra kA devatA atithi hai / isaliye yaha maMtra atithiyoM ke sambandha meM hI laga sakatA hai, kyoMki vaidika devatA kA matalaba vAcya hai jaisAki niruktakAra kA bhAva hai "yAte nocyate sA devatAH / " isake atirikta zratharvaveda' ke pandrahaveM adhyAya meM jina vrAtya aura mahAvrAtya kA ullekha hai; unameM mahAvrAtya digambara sAdhu kA anurUpa hai / kintu yaha bAtya eka vedabAhya saMmpradAya thA jo bahuta kucha nirgrantha saMpradAya se milatA-julatA thaa| balki yUM kahanA cAhiye ki vaha jaina muni aura jaina tIrthaMkara hI kA dyotaka hai| isa avasthA meM yaha mAnyatA aura bhI puSTa hotI hai ki jaina tIrthakara RSabhadeva dvArA digambaratva kA pratipAdana sarvaprathama huA thA aura jaba usakA prAbalya bar3ha gayA aura logoM ko samajha par3a gayA ki paramoccapada pAne ke lie digamvaratva prAvazyaka hai to unhoMne use apane zAstroM meM bhI sthAna de diyaa| yahI kAraNa hai ki veda meM bhI isakA ullekha sAmAnya rUpa meM mila jAtA hai / aba hindU purANAdi graMthoM meM jo digambara sAdhuoM kA varNana milatA hai, vaha bhI dekha lenA ucita hai| zrI bhAgavata purANa meM RSabha avatAra ke sambandha meM kahA hai : "hI tasminneva viSNu bhagavAn paramarSibhiH prasAdato nAbheH priyacikIrSayA tadavarodhAyane marUdevyAM dharmAn darzayatu kAmo vAtarazanAnAM zramANAnAM RSINAmUrdhA manyinA zuklayA tanu vAvatatAra / " gharthaM - "he rAjan ! parIkSita vA yajJa meM parama RSiyoM karake prasanna ho nAbhi ke priya karane kI icchA se vAke prantaHpura meM marudevI meM dharma dikhAyave kI kAmanA karake digambara rahivevAre tapasvI jJAnI naiSTika brahmacArI UrdhvaretA RSiyoM kA upadeza dene ko zukla kI deha dhAra zrI RSabhadeva nAma kA (viSNu ne ) avatAra liyaa|" " liGga purANa" (pra047 068 ) meM bhI nagna sAbu kA ullekha hai : "sarvAtmanAtma nisthApya paramAtmAnamIzvaraM / nagnojaTI nirAhAro cIrIdhvAMta gatohisaH ||22|| "skaMdhapurANa- prabhAsakhaMDa meM (a0 16 pR0 221) ziva ko digambara likhA hai" "vAmanopi tatazcakre tatra tIrthAvagAhanam / grUpaH zivodRSTaH sUryabimbe digambaraH // 64 // " 1. IzAdya pR0 542 2. IHQ III 259-260 3. mAlUma hotA hai ki isa maMtra dvArA vedakAra ne jaina tIrthaMkara mahAvIra ke Adarza ko grahaNa kiyA hai| dUsare dharmo ke Adarza ko isa taraha grahaNa karane ke ullekha milate haiM | JHQ JJI 472-485 4. dekho bhA0 prastAvanA pR0 32-46 / 5. bejai0 pR0 3 6. vejaM0 pR0 1, 7. veje0 pR0 34, 658
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI bhartRhari kI vairAgyazataka' meM kahate haiM':'ekAkI niHspRhaH zAntaH pANipAtra digambaraH / kadAzambho bhaviSyAmi karmanirmalanakSamaH ||8 1 artha "he zambho ! maiM akelA icchA rahita, zAnta, pANipAtra aura dinambara hokara karmoM kA nAza kaba kara skegaa|" vaha aura bhI kahate haiN| dhImahi vayaM bhikSAmAzAvAso vasImahi / mohimahI hi kamI || artha "aba hama bhikSA hI karake bhojana kareMge; diyA ho ke vastra dhAraNa kareMge arthAt namana raheMge aura bhUmi para hI zayana kreNge| phira bhalA dhanavAnoM se hameM kyA matalaba ?" sAdhu sAtavIM zatAbdI meM jaba cInI yAtrI huenasAMga banArasa pahuMcA to usane vahAM hinduoM ke bahuta se naMge dekhe | yaha likhatA hai ki "mahezvara bhakta sAdhU vAloM kI bAMdha kara jaTA banAte haiM yA vastra parityAga karake divaMgara rahate haiM aura zarIra meM bhasma kA lepa karate haiM / ye bar3e tapasvI hai / " inhIM ko paramahaMsa parivrAjaka kahanA ThIka hai| kintu hue nasAMga se bahuta pahale IsvI pUrva tIsarI zatAbdI meM jaya sikandara mahAn ne bhArata para AkramaNa kiyA thA, taba bhI naMge hindU sAdhu yahA~ maujUda the| arastu kA bhatIjA sthiso kallisthenasa (Pseudo Kallisthenes ) sikandara mahAna ke sAtha yahAM AyA thA aura vaha batAtA hai ki "brAhmaNoM kA thamanoM ko taraha koI saMca nhiiN| unake sAdhu prakRti ko avasthA meM (State of nature) -namna nadI kinAre rahate haiM aura naMge ho ghUmate haiM ( Go about naked) unake pAsa na copAye haiM, na hala haiM, na lohA-laMgaDa hai, na ghara hai, na bAga hai, na noThI hai, na murA hai yaha ki unake pAsa dhana aura mAnanda kA koI sAmAna nahIM hai| ina sAdhuoM kI striyoM gaMgA ke dUsarI ora rahatA hai; jinake pAsa julAI aura ga meM ve jAte haiN| vana jaMgala meM rahakara ve vana phala khAte haiN|* san 851 meM araba deza se sulemAna saudAgara bhArata AyA thaa| usane yahAM eka aise naMge hindU yogI ko dekhA thA jo solaha varSa taka eka zrAsana se sthita thA / bAdazAha auraMgajeba ke jamAne meM phAMsa se zrAye hue DA0 barniyara ne bhI hinduoM ke paramahaMsa (naMge) sanyAsiyoM ko dekhA thA / vaha inheM 'jogI' kahatA hai aura inake viSaya meM likhatA hai 1. vejaM0 pR0 46 / 2. veja0, pR0 47 / 3. humA0 pU0 320 4. AI., P. 181 5. Elliot 1 P-4 6. Bernier, P. 316 "I allude particularly to the people called 'Jaugis' a name which signifies 'united to God'. Numbers are seen, day and night, seated or lying on ashes, entirely naked, frequently under the large trees near talabs or tanks of water, or in the galleries round the Deuras of idol temples. Some have hair hanging down to the calf of the leg, twisted and entangled into knots. like the coat of our shaggy dogs. I have seen several who hold one and some who hold both arms perpetually lifted up above the head, the nails of their hands being twisted, and longer than half my little finger, with which I measured them. Their arms are as small and thin as the arms of persons who die in a decline, because in so forced and unnatural a position they receive not sufficient nourishment, nor can they be lowered so as to supply the mouth with food, the muscles having become contracted and the articulations dry and stiff. Novices wait upon these -- 659
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ fanatics and pay them the utmost respect, as persons endowed with extraordinary sanctity. No fury in the interoal regions can be conceiveu more horrible than the Jaugise with their naked and black skin, long hair, spindle arms, long twisted nails and fixed in the posture which 1 have mentioned." bhAva yahI hai ki bahuta se aise jogo the jo tAlAba athavA maMdiroM meM naMge rAta-dina rahate the| unake bAla lambe-lambe the| unameM se koI apanI bAheM Upara ko uThAye rahate the / nAkhUna unake mur3akara dUbhara ho gaye the jo merI choTo aMgulI ke prAdhe ke barAbara the| sUkhakara ve lakar3I ho gaye the| unheM khilAnA bhI muzkila thA; kyoMki unakI nasa tana gaI thiiN| bhaktajana ina bhAgoM kI sevA karate haiM aura inakI bar3I vinaya karate haiN| ve ina jogiyoM se pavitra kisI dUsare ko nahIM samajhate aura inake krodha se beDhaba Darate haiM / ina jogiyoM kI naMgI aura kAlI camar3I hai, lambe bAla haiM, sUkhI bAheM, lambe mur3e hue nAkhUna haiM aura ve eka jagaha para hI usa grAsana meM jame rahate haiM jisakA maiMne uslekha kiyA hai| yaha haThayoga kI parAkASThA hai / paramahaMsa hokara vaha yaha na karate to karate bhI kyA ? sana 1623 I0 meM piTara DellA vAllA nAmaka eka yAtrI grAyA thaa| usane ahamadAbAda meM sAbaramatI nadI ke kinAre aura zivAloM meM aneka nAgA sAdhu dekha the; jinakI loga bar3I vinaya karate the| prAja bhI prayAga meM kumbha ke mele ke avasara para hajAroM nAgA sanyAsI yahAM dekhane ko milate haiM-ve katAra bAMdha kara zaraha-grAma naMge nikalate haiN| - isa prakAra hindU zAstroM aura yAtriyoM kI sAkSiyoM se hindU dharma meM digambaratva kA mahatva spaSTa ho jAtA hai| nigambara sAdhU hindayoM ke liye bhI pUjya-puruSa haiN| islAma aura digambaratva "I am no apostle of new doctrines", said Muhammad, "neither know I what will be done with me or you." -Koran XLVI paigambara hajarata muhammada ne khuda pharamAyA hai ki "maiM kinhIM naye siddhAntoM kA upadezaka nahIM hUM aura mujhe yaha nahIM mAlama ki mere yA tumhAre sAtha kyA hogA? "satya kA upAsaka aura kaha hI kyA sakatA hai ? use to satya ko gumarAha bhAiyoM taka pahuMcAnA hai aura usase jaise banatA hai vaise isa kArya ko karanA par3atA hai| muhammada sA0 ko araba ke asabhya se logoM meM satya kA prakAza phailAnA thaa| vaha loga aise pAtra na the ki ekadama UMce darje kA siddhAnta una ko sikhAyA jaataa| usa para bhI hajarata muhammada ne unako spaSTa zikSA do ki "The love of the world is the root of all evil." The world is as a prison and as a famine to Muslims, and when they leave it you may say they leave famine and a prison"-(Sayings of Mohammad) arthAta-"saMsAra kA pramahI sAre pApa kI jar3a hai| saMsAra musalamAna ke lie eka kaidakhAnA aura kahata ke samAna hai aura jaba ve isako chor3a dete haiM taba tuma kaha sakate ho ki unhoMne kahata aura kaidakhAne ko chor3a diyaa|" tyAga gaura vairAgya kA isase bar3hiyA upadeza aura ho bhI kyA sakatA hai ? hajarata muhammada ne svayaM usake anusAra apanA jIvana banAne kA yathAsaMbhava prayatna kiyA thaa| usa para bhI unake kama se kama vastroM kA paridhAna aura hAtha ko aMgUThI unakI namAja meM bAdhaka huI thii| - - - --- - - - - - - - - 1. purAtatva, varSa 2 aMka 4 pu. 440 2. KK., P. 738 3. Religious Attitude and life in Islam, P.298 and KK.739
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ mmaa kintu yaha unake liye islAma ke usa janma kAla meM saMbhava nahIM thA ki vaha khuda namna hokara tyAga aura vairAgya -takeM duniyA kA zreSThatama udAharaNa upasthita krte| yaha kArya unake bAda hue islAma ke sUphI tatvavettAoM ke bhAga meM aayaa| unhoMne 'taka' athAvA tyAgadharma kA upadeza spaSTa zabdoM meM diyA --- ___To abandon the world, its comfo.ts and dress,-all things now and to come,-Conform ably with the Hadees of the Prophet." arthAta-"duniyA kA sambandha tyAga denA- tarka kara denA- -usakI prAzAizoM aura pozAlA--saba hI cIjoM ko pravako aura Age kI--paMgambara sA0 kI hadIsa ke mutAbika / " isa upadeza ke anusAra islAma meM tyAga aura vairAgya ko vizeSa sthAna milA / usameM aise darabeza huye jo digamvaratva ke himAyatI the aura tukistAna meM 'abdala' (Abdals) nAmaka daraveza mAdarajAta naMge rahakara apanI sAdhanA meM lona rahate batAye gaye haiN| islAma ke mahAna sUphI tatvavetA aura suprasiddha 'masnavI' nAmaka grantha ke racayitA thI jalAluddIna rUmo digambaratva kA khulA upadeza nimna prakAra dete haiM : 1- "guphta masta ai mahataba baguz2Ara rava-aja birahanA ke tavAM vuradana garava / (jinda 2 saphA 262)" 2-jAmA pozArA najara paragAz2a rAsta-jAma ariyAM rA tajallI jabara asta / " (jilda saphA 382) 3-."yAja ariyAnAna bayakasu bAja rava-yA caM IzA phArisa va bejAmA zava !" 4-"varanamI tAnI ki kula ariyAM zabI--jAmA kama kuna tA raha ausata ravI !!" --(jilda 2 saphA 383) inakA urdU meM anuvAda 'ilhAme manjUma' nAmaka pustaka meM isa prakAra diyA huyA hai1- masta bolA, mahataba, kara kAma jA-hogA kyA naGge setu ahade vara pA! 2. hai najara dhobI paijAma-poza ko hai tajallI jevara ariyAM tanI!! 3-yA birahanoM se ho yakasU vAqaI-yA ho una kI taraha bejAma prastI ! 4-mutalakana pariyAM jo ho sakatA nahIM-kapar3e kama yaha hai ki grAsata ke karI !! bhAva spaSTa hai| koI tAkika masta nage daraveza se A uljhaa| usane sIdhe se kaha diyA ki jA apanA kAma kara-tu nahage ke sAmane Tika nahIM sktaa| vastra dhArI ko hamezA dhovI ko phikara lagI rahatI hai| kintu naMge tana kI zobhA devI prakAza hai| basa, yA to tu nage daravezoM se koI sarokAra na rakha athavA unakI taraha AjAda aura nagA ho jA! aura agara tU eka dama sAre kapar3e nahIM utAra sakatA to kama se kama kapar3e pahna aura madhyamArga ko grahaNa kara ! kyA acchA upadeza hai| eka digambara jaina sAdhu bhI to yahI upadeza detA hai| isase digambaratva kA islAma se sambandha spaSTa ho jAtA hai| aura islAma ke isa upadeza ke anurUpa saikar3oM musalamAna phakIroM ne digambaraveSa ko gatakAla meM dhAraNa kiyA thaa| unameM abulakAsima gilAnI aura saramada zahIda ullekhanIya haiN| saramada bAdazAha auraMgajeba ke samaya meM dillI meM ho gujarA hai aura usake hajAroM naMge ziSya bhArata bhara meM bikhare par3e the| vaha mUla meM kajahAna (parameniyA) kA rahane vAlA eka IsAI vyApAro thaa| vijJAna aura vidyA kA bhI vaha vidvAna thaa| arabI acchI khAsI jAnatA thA / vyApAra ke nimitta bhArata meM AyA thaa| ThaTTA (siMdha) meM eka hindra lar3ake ke izka meM par3a kara majana bana gyaa| uparAnta islAma ke sUphI daravezoM ko saMgati meM par3a kara musalamAna ho gayA / masta nagA vaha zaharoM aura .-.. .. .. . . - ... ... . --- --- .... -..- . -. -... - 1. The Dervishes-KK. P. 738. 2. "The higher Saints of Islam, called 'Abdals' generally went about perfectly naked, as described by Miss Lucy M. Garnet in her excellent account of the Muslim Dervishes, entitled "Mysticism and Magic in Turkey."-NJ. P. 10 3. jilda aura pATha ke nambara "masnavI" ke urdU anuvAda "ivhAme majUma" ke haiN| 4. KR., P.739 and NJ. PP.8-9 5. JG., XX PP. 158-159.
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ galiyoM meM phiratA thA / adhyAtmavAda kA pracAraka thaa| ghUmatA-ghAmatA vaha dillI jA ittaa| zAhajahAM kA yaha anta samaya thA / dArA zikoha, zAhajahAM bAdazAha kA bar3A lar3akA usakA bhakta ho gyaa| saramada aAnanda se apane mata kA pracAra dillI meM karatA rahA / usa samaya phrAnsa se Aye hue DA0 baraniyara ne khuda apanI prAMkhoM se use naMgA dillI ko galiyoM meM ghUmate dekhA thA / kintu java zAhajahAM aura dArA ko mAra kara auraMgajeba bAdazAha huA to saramada kI AjAdo meM bhI aDaMgA par3a gyaa| eka mullA ne usakI nagnatA ke aparAdha meM use phAMsI para car3hAne kI salAha auraGgajeba ko dI; kintu auraMgajeba ne nagnatA ko isa daNDa kI vastu na samajhA aura saramada se kapar3e pahanane kI darakhvAsta kii| isake uttara meM saramada ne kahA "A~kasa ki turA kulAha sultAnI dAda, mArA hama o asbAba parezAnI dAda; pozAnIda labAsa harakarA aibe dIda, ve aibA rA labAsa aryAnI dAda !" yAnI jisa ne tuma ko bAdazAhI tAja diyA, usI ne hama ko parezAnI kA sAmAna diyA / jisa kisI meM koI aiba pAyA, usako libAsa pahanAyA aura jina meM aibana pAye una ko nagepana kA libAsa diyaa|" bAdazAha isa rubAI ko sunakara cupa ho gayA, lekina saramada usake krodha se baca na pAyA / aba ke saramada phira aparAdhI banAkara lAyA gayA / aparAdha sirpha yaha thA ki vaha 'kalamA AdhA par3hatA hai jisa ke mAne hote haiM ki 'koI khadA nahIM hai| isa aparAdha kA daNDa use phAMsI milI aura vaha bedAnta kI bAta karatA huA zahIda ho gyaa| usako phAMsI diye jAne meM eka kAraNa yaha bhI thA ki vaha dArA kA dosta thA-" | saramada kI taraha na jAne kitane no musalamAna daraveza ho gujare haiM 1 bAdazAha ne use mAtra naMge rahane ke kAraNa sajA na dI, yaha isa bAta kA dyAtaka hai ki vaha nagnatA kA burA cIja nahIM samajhatA thaa| aura sacamuca usa samaya bhArata meM hajAroM naMge phakIra the / ye daraveza apane naMge tana meM bhArI ra jaMjIre lapeTa kara bar3e lambe 2 tIrthATana kiyA karate the|5 sArAMzataH islAma majahaba meM digambaratva sAdhupada kA cinha rahA hai aura usako amalI zakla bhI hajAroM musalamAnoM ne dI hai| aura caMkI hajarata muhammada kisI naye siddhAnta ke pracAra kA dAvA nahIM karate, isalie kahanA hogA ki RSabhAcala se pragaTa huI digambaravA-gaMgA ko eka dhArA ko islAma ke sUfI daravezoM ne bhI apanA liyA thaa| .. - - - --- - -- - - & Bernier renjarks: "I was for a long time disgusted with a celebrated Fakire named Sormet, who paraded the streets of Delhi as naked as when he came into the world etc." (Berniers Travels in the Mogul Empire, P317) R.Emperor told the Ulema that "Mere sudity cannot be a reason of execution." .. IGXX., P. 158. 3. jamA 104 JG., Vol. XX, P. 159. "There is no God" said Sarmad omitting "but, Allah and muhammad is His apostle." 5. "Among the vast number and endless Variety of Faires of Dervishes...Some carried a club like to Hercules, others had a dry and rougb tiger...skin thrown over their shoulders... Several of these fakires take long pilgrimages, such as are put about the legs of elepliants." -Bernier, P. 317. 662
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ (6) IsAI majahaba aura digambara sAdhu "And he stripped his clothes also, and prophesied befor Samuel in like manner and lay down naked all that day and all that night wherefore they said, is suul also among the Prophets ?" -(Samuel XIX-24) "At the same time spake the Lord, hy Isaiah the son of Amoz, saying, 'Go and loose the sack --cloth from off thy loins, and put off thy shoe from thyfoot. And he did so, walking naked and bare foot." - (Isaiah XX,2) IsAI majahaba meM bhI digamvaratva kA mahatva bhulAyA nahIM gayA hai; valki bar3e mArke ke zabdoM meM usakA vahA~ pratipAdana hayA milatA hai| isakA eka kAraNa hai| 'jisa mahAnubhAva dvArA IsAI dharma kA pratipAdana huyA thA vaha jana zramaNoM ke nikaTa zikSA pA cukA thaa| usane jainadharma kI zikSA ko hI alaMkRta--bhASA meM pAzcAtya dezoM meM pracalita kara diyaa| isa avasthA meM IsAI majahaba digambaratva ke siddhAnta se khAlI nahIM raha sakatA / aura sacamuca vAibila meM spaSTa kahA gayA "aura usane apane vastra utAra DAle aura saimuyala ke samakSa aisI hI ghoSaNA kI aura usa sAre dina tathA sArI rAta baha naMgA rahA / isa para unhoMne kahA, "kyA sAla bhI paigambaroM meM se hai ?"-(saimuyala 16 / 24) "usI samaya prabha ne amoja ke putra IsAiyA se kahA, jA aura apane vastra utAra DAla aura apane pairoM se jate nikAla DAla / aura usane yahI kiyA, naMgA aura naMge pairoM vaha vicarane lgaa| "--(IsAyyA 2012) ina uddharaNoM se yaha siddha hai ki bAibila bhI mumukSa ko digambara muni ho jAne kA upadeza detI hai| aura kitane ho IsAI sAtha digambara veSa meM raha cane haiN| IsAiyoM ke naMge ina mAdhuoM meM elasenTa merI (St Mary of Fgypt nAmaka sAdhvI bhI thii| yaha mitha deza kI sundara strI thI; kintu isane bhI kapar3e chor3a kara nagna-veSa meM hI sarvatra bihAra kiyA thA |r yahUdI (Jews) logoM kI prasiddha pustaka "The Ascension of Isaiah" (p.32) meM likhA hai-- (Those who believe in the ascension into heaven withdrew and setted on the mountain.........They were all prophets (Saints) and they had nothing with them and were naked."3 arthAta vaha jo mukti kI prApti meM zraddhA rakhate the ekAnta meM parvata para jA jame.."ve saba santa the aura unake pAsa kucha nahIM thA aura ve naMge the| apaoNsala pITara ne naMge rahane kI AvazyakatA aura vizeSatA ko nimna zabdoM meM acche DhaMga para "Clementine Homilies" meM darzA diyA hai "For we, who have chosen the future things, in so far as we possess more goods than these, whether they be clothings, or......any other thing, possess sins, because we ought not to have anything ......To all of us possessions are sins.........The deprivation of these, in whatever way it may take place is the removal of sins." arthAta-kyoMki hama jinhoMne bhaviSya kI cIjoM ko cuna liyA hai, yahAM taka ki hama unase jyAdA samAna rakhate haiM. cAhe ve phira kapar3e latte hoM yA dUsarI koI cIja, pApa ko rakkhe huye haiM, kyoMki hameM kucha bhI apane pAsa nahIM rakhanA caahiye| isa 1. viko0, bhA0 3 pRSTha 128 2. The History of European Morals.ch. 4 and NJ. p:6 3. N.J. P.6 4. Ante Nicene Christian Libray.XVII. 240 NI. p.7
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ saba ke liye parigraha pApa hai / jaise bhI ho vame inakA tyAga karanA pApoM ko haTAnA hai| digambaratva kI pAvazyakatA pApa se mukti pAne ke liye Avazyaka hI hai| IsAI graMthakAra ne isake mahatva ko khaba darzA diyA hai| yahI vajaha hai ki IsAI majahaba ke mAnane vAle bhI saikar3oM digambara sAdhu ho gujare haiN| digambara jaina muni "jadhajAdaravajAdaM upaDida ke samaMsugaM suddh| rahidaM hiMsAdodo appakaSTimma hadi ligaM ||5|| mucchAraMbhavijutna juttaM uvajoma joga suddhIhi / liga Na paravekkhaM aNubhava kAraNaM jo eha / / 6 / / --pravacana sAra digambara jaina muni ke liye jaina zAstroM meM likhA gayA hai ki unakA liMga athavA beza yathAjAnarUpa nagna haisira aura dADhI ke keza unheM nahI rakhane hote-ve ina sthAnoM ke bAloM ko hAtha se ukhAr3a kara pheMka dete haiM-yaha unakI dezAlancana kriyA hai| isake atirikA digambara jaina muni kA vepa zuddha, hiMsAdi rahita, zRMgAra rahita, mamatA-prArambha rahita, upayoga aura yoga kI zuddhi sahita, para dravya kI apekSA rahita, mokSa kA kAraNa hotA hai / sArAMza rUpa meM digambara jaina mani kA veSa yaha hai kintu yaha itanA durTara ora gahana hai ki saMsAra-prapaMca meM phaMse hae manuSya ke lie yaha saMbhava nahIM hai ki vaha ekadama isa vepa ko dhAraNa kara le / to phira kyA yaha veSa avyavahArya hai ! jainazAstra vAhate haiM, 'kadApi nhiiN| aura yaha hai bhI taka kyoMki unameM digambaratva ko dhAraNa karane ke lie manuSya ko pahale se hI eka vaijJAnika DhaMga para taiyAra karake yogya vanA liyA jAtA hai aura digambara pada meM bhI use apane mUla uddezya kI siddhI ke lie eka vaijJAnika Dhaga para hI jIvana vyatIta karanA hotA hai| jainetara zAstroM meM yadyapi digambara veSa kA pratipAdana hayA milatA hai kintu unameM jainadharma jaise vaijJAnika niyamapravAha kI kamI hai| aura yahI kAraNa hai ki paramahaMsa vAnaprastha bhI unameM sapatnIka mila jAte haiM / jainadharmake digambara sAdhanoM ke lie aisI bAta bilkula asaMbhava haiN| acchA to, digamra vepa karane ke pahale jainadharma mumukSa ke lie kina niyamoM kA pAlana karanA Avazyaka batalAtA hai? jainazAstroM meM sacamuca isa bAta kA pUrA dhyAna rakkhA gayA hai ki eka gRhastha eka dama chalA~ga mAra kara digambaratva ke unamna zaila para nahIM pahuMca sakatA / usako vahAM taka pahuMcane ke lie kadama-ba-kadama Age bar3hanA hogaa| isI krama ke anurUpa janazAstroM meM eka gahastha ke liye gyAraha darja niyata kiye haiN| pahalaM darja meM pahuMcane para kahIM gRhastha eka zrAvaka kahalAne ke yogya hotA hai| yaha darjegahastha ko Atmonnati ke sUcaka haiM aura inameM pahale darja se dUsare meM prAtmonnati ko vizeSatA rahatI kA vizada varNana jaina graMthoM meM jaise 'ratnakaraNDakadhAvakAcAra' meM qhaba milatA hai| yahAM itanA batA denA ho kI hai ki ina dajoM se gujara jAne para ho eka zrAvaka digambara muni hone ke yogya hotA hai / digambara muni hone ke liye yaha usakI TreniMga' hai aura sacamuca proSadhopavAsavata pratimA se use naMge rahane kA abhyAsa karanA bha kara denA hotA hai| mAtra parva-aSTamI aura caturdazI-ke dinoM meM vaha anArambhI ho-ghara bAhara kA kAmakAja-choDakara- zrata upavAsa karatA tathA digambara hokara dhyAna meM lIna hotA hai| gyArahavIM pratimA meM pahuMca kara vaha mAtra laMgoTI kA parigraha apane pAsa rahane detA hai aura gRha tyAgI vaha isake pahale ho jAtA hai| gyArahavIM pratimA kA dhArI vaha laka yA kSullaka' pAdarapUrvaka vidhisahita yadi prAsuka bhojana gRhastha ke yahAM milatA hai to grahaNa kara letA hai / bhojanapAtra kA rakhanA bhI usakI khuzI para avalambita hai| basa, yaha zrAvaka-pada kI carama-sImA hai| 'muNDakopanizada ke 'muNDaka zrAvaka' hote hai| kinta banAM car3ha sAgha kA zreSTha rUpa hai| isake viparIta jainadharma meM usake pAge munipada aura hai| manipada -- - - - - - .-. .1. yUnAnI lekhakoM ne unakA ullekha kiyA hai / dekho| Alp. 181 2. bhama pa0 205 tathA baudoM ke 'aMganara nikAya' meM bhI isakA ullekha hai| 3. vIra varSa 80 251-255
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM pahuMcane ke liye elaka zrAvaka ko lAjamI taura para digambara-veSa dhAraNa karanA hotA hai| muniyoM ke mUla guNa jaina zAstroM meM isa prakAra batAe gae haiM: paMcaya mahatvamAhaM samidIyo paMca jiNavaroDiTThA / paMcevidiyarohA chappiya AvAsayA loco // 2 // acela kamaNhANaM khidirAyaNamadata ghassaNaM caiva / didibhoyayabhattaM mUla guNA aTThavIsA du || 3 || - mUlAcAra / arthAt -"pAMca mahAvrata (zrahiMsA, satya, asteya, brahmacarya aura aparigraha), jinavara kara upadezo huI pAMca samitiyAM ( IryAsamiti, bhASA samiti, eSaNA samiti, prAdAnanikSepaNa samiti, mUtraviSThAdika kA zuddha bhUmi meM kSepaNa arthAt pratiSThApanA samiti), pA~ca indriyoM kA nirodha (cakSu, kAna, nAka, jIbha, sparzana-ina pAMca indriyoM ke viSayoM kA nirodha karanA), chaha srAvazyaka ( sAmAyika, caturviMzatistava, baMdanA, pratikramaNa, pratyAkhyAna, kAyotsarga), lAMca, Alaya astAna, pRthivIzayana, pradatagharSaNa, sthitibhojana, eka bhakta ye jaina sAdhuoM ke aTThAisa mUla guNa haiM / " saMkSepa meM digambara muni ke ina aThThAisa mUla guNoM kA vivecanAtmaka varNana yaha hai:(1) bahiMsA mahAvrata - pUrNataH mana-vacana kAya pUrvaka ahiMsA dharma kA pAlana karanA / (2) satya mahAvrata - pUrNataH satya dharma kA pAlana karanA / (7) asteya pAlana krnaa| ( 4 ) brahmacaryaM mahAvrata - pUrNataH brahmacarya dharma kA pAlana karanA / (5) aparigraha mahAvrata - pUrNataH aparigraha dharma kA pAlana karanA / (6) IrSyA samiti - prayojanavaza nirjIva mArga se cAra hAtha jamIna dekhakara calanA / ( 7 ) bhASA samiti - paizUnya, vyarthaM hAsya, kaThora vacana, paraniza, svaprazaMsA, strI kathA, bhojana kathA, rAjakathA, cora kathA ityAdi vArtA chor3akara mAtra svaparakalyANaka vacana bolanA / (8) eSaNAsamiti - udgamAdi chayAlIsa doSoM se rahita, kRtakArita nI vikalpoM se rahita bhojana meM rAgadveSa rahitasamabhAva se -- binA nimaMtraNa svIkAra kare, bhikSA-velA para dAtAra dvArA par3agAne para ityAdi rUpa bhojana karanA / (e) AdAnanikSepaNa samiti - jJAnopakaraNAdi pustakAdi kA (10) pratiSThApanA samiti ekAnta, harita va sakAya rahita, sthAna meM mala-mUtra kSepaNa karanA / (11) cakSunirodha vrata - sundara va sundara darzanIya vastuoM meM rAga-dveSAdi tathA Asakti kA tyAga / (12) karNendriya nirodha vrata-sAta svara rUpa jIva zabda ( gAna) aura vINA Adi se utpanna jIvazabda rAgAdi ke nimitta kAraNa haiM, ataH inakA na sunanA / -- yatnapUrvaka dekha bhAla kara uThAnA- gharanA / gupta, dUra, bila rahita, caur3e, lokanindA va virodha-rahita (13) ghrANendriya nirodha vrata -sugandhita aura durgandhi meM rAgadveSa nahIM karanA / (14) rasanendriya nirodha vrata - jihvAlamyaTatA ke tyAga sahita aura AkAMkSA rahita pariNAma pUrvaka dAtAra ke yahA~ mile bhojana ko grahaNa karanA / (15) sparzanendriya nirodha vrata- kaThora, narama Adi pATha prakAra kA duHkha athavA sukha rUpa jo sparza usameM harSa viSAda na rakhanA / (16) sAmAyika - jIvana-maraNa, saMyoga-viyoga, mitra-zatru, sukha-dukha, bhUkha-pyAsa Adi bAdhAoM meM rAgadveSa rahita samabhAva rakhanA / (17) catuvizati - stava - RSabhAdi caubIsa tIrthakaroM kI mana-vacana-kAya kI zuddhatA pUrvaka stuti karanA / (18) vandanA - arahaMtadeva, nirgrantha gurU aura jina zAstra ko mana-vacana-kAya kI zuddhi sahita binA mastaka namAye namaskAra karanA / (19) pratikramaNa - dravya kSetra kAla bhAva rUpa kiye gaye doSa ko zodhanA aura apane zrApa pragaTa karanA / 665
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ (20) yA ayogya kA tyAga karanA / (21) kAyotsarga nizcita kriyA rUpa eka niyata kAla ke liye jina guNoM kI bhAvanA sahita deha meM mamatva ko chor3akara sthita honA / (22) kezaloMca - do, tIna yA cAra mahIne bAda pratikramaNa va upavAsa sahita dina meM apane hAtha se mastaka, dAr3hI, mUMcha ke bAloM kA ukhAr3anA / (23) acela vastra, carma, TATa, tUpa Adi se zarIra ko nahIM DhakanA aura prAbhUSaNoM se bhUSita na honA / (24) snAna snAna ubaTana-anjana lepana Adi kA tyAga / (25) kSitizayana - jIva bAdhA rahita gupta pradeza meM DaNDe athavA dhanuSa ke samAna eka karavaTa se sonA / (26) adantadhAvana paMgulI, navIna, tRNa Adi se dala mala ko zuddha nahIM karanA / (27) sthitibhojana- apane hAthoM ko bhojana pAtra banAkara bhIta Adi ke sAtha rahita cAra aMgula ke ghara se samapAda khar3e - nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, bhAva- ina chahoM meM zubha maga, vacana, kAya se AgAmI kAla ke lie -- rahakara tIna bhUmiyoM kI zuddhatA se AhAra grahaNa krnaa| aura (28) eka bhakta sUrya ke udaya aura mastakAla kI tIna ghar3I samaya chor3akara eka bAra bhojana karanA / I isa prakAra eka mumukSu digambara muni ke zreSTha pada ko taba hI prApta kara sakatA hai jaba vaha uparokta bhaTThAIsa mUla guNoM kA pAlana karane lage / inake atirikta jaina muni ke liye aura bhI uttara guNoM kA pAlana karanA Avazyaka hai; kintu ye aTThAIsa mUla guNa hI aise vyavasthita niyama hai ki mumukSu ko nirvikArI aura yogI banA hai aura yahI kAraNa hai ki Aja taka digambara jaina muni apane purAtana veSa meM dekhane ko nasIba ho rahe haiN| yadi yaha vaijJAnika niyama pravAha jaina dharma meM na hotA to anya matAntaroM ke nagna sAdhuoM ke sadRza grAja digambara jaina sAdhuoM ke bhI darzana honA durlabha ho jaate| digambara sAdhu-naMge jaina sAdhu ke liye 'digambara sAdhu' pada kA prayoga karanA ho hama ucita samajhate haiM ke uparokta prArambhika guNoM ko dekhate hue jinake binA vaha muni hI nahIM ho sakatA - digambara muni ke jIvana ke kaThina zrama, indriya nigraha, saMyama, dharmabhAva, paropakAravRti nirUpa ityAdi kA sahaja hI patA laga jAtA hai| isa dazA meM yadi ve jagadbaMdha ho to dhAvayaM kyA? digambara muniyoM ke sambandha meM yaha jAna lenA bhI jarUrI hai ki unake (1) AcArya (2) upAdhyAya aura ( 3 ) sAdhurUpa tIna bhedoM ke anusAra karttavya meM bhI bheda haiN| AcArya sAdhu ke guNoM ke atirikta sarvakAla sambandhI pracAra ko jAnakara svayaM tadvat zrAcaraNa kare tathA dUsaroM se karAve; jaina dharma kA upadeza dekara mumukSutroM kA saMgraha kare aura unakI sAra sambhAla rakhe / upAdhyAya kA kArya sAdhu karma ke sAtha-sAtha jaina zAstroM kA paThana-pAThana karanA hai| aura jo mAtra uparokta guNoM ko pAlatA huA jJAna dhyAna meM lIna rahatA hai, vaha sAtha hai| isa prakAra digambara muniyoM ko apane kartavya ke anusAra jIvana yApana karanA par3atA hai| [dAcArya mahArAja kA jIvana saMgha ke udyota meM hI lagA rahatA hai| isa kAraNa koI-koI yAcA vizeSa jJAna dhyAna karane kI niyata se apane sthAna para kisI yogya ziSya ko niyukta karake svayaM sAdhupada meM A jAte haiN| muni dazA hI sAkSAt mokSa kA kAraNa hai| (4) digambara muni ke paryAyavAcI nAma digambara muni ke liye jaina zAstroM meM aneka zabda vyavahasa hue milate haiN| tathApi janetara sAhitya meM bhI vaha eka se adhika nAmoM se ullikhita hue haiN| saMkSepa meM unakA sAdhAraNa sA ullekha kara denA ucita hai; jisame kisI prakAra kI zaMkA ko sthAna na rhe| sAdhAraNataH digambara muni ke liye vyavahRtanya nimna prakAra dekhane ko milate haiM: kaccha, kicana, acelaka (amelI), atithi samagArI, aparigrahI, loka yAyeM, RSi, gaNI, guru, jinasiMgI, tapasvI, digambara didAsa, nagna, nizcala, nirbaMmba, nirAgAra pANiparAtra, bhikSuka, mahAvatI, nAhaNa, muni, yati, yogI, vAtavasana, vivasana, saMyamI (saMyata), sthavira, sAdhu, sanyasva, dhamaNa, kSapaNaka / 666
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkSepa meM inakA vivaraNa isa prakAra hai:1. akancha' - laMgoTI rahita jaina muni / 2. akincana --jisake pAsa kiMcit mAtra (jarA bhI) parigraha na ho vaha jaina muni|| 3. acelaka yA acaMlavratI-cela arthAt vastra rahita sAdhu / isa zabda kA vyavahAra jaina aura jainetara sAhitya meM hamA milatA hai / 'mUlAcAra meM kahA hai: "accalakaM locoM" vosaTThasarIradA ya paDilihaNaM / eso hu liMgakappo caduvidho hodinnaadbbo|| 60 artha--'pAcelakya athAt kapar3e Adi saba parigraha kA tyAga, keza loMca, zarIra saMskAra kA prabhAva, mora pIchI-yaha cAra prakAra liMga bheda jAnanA / ' zvetAmbara jaina graMtha "AcArAMgasUtra" meM bhI acelaka zabda prayuktta huA milatA hai : "je acele pari basie tassaNaM bhikkhassaNo evabhavada / "arelae tato cAI, ta bosajja vtthmnngaare|" unake 'DhANAMgasUtra' meM hai : "paMcahi ThANehi samaNa niggathe acelae sacelayATi nigaMthIhiM saddhi setasayANe naaikkmi|" arthAt "aura bhI pAMca kAraNa se rahita sAdhu vastra sahita sAdhvo sAtha rahakara jinAjA kA ullaMghana karate haiN|" bauddha zAstroM meM bhI jaina muniyoM kA ullekha 'acelaka' rUpa meM haA milatA hai| jaise "pATikaputa acelo"--acelaka pATika putra, yaha jaina sAdhu the| conI tripiTaka meM bhI jaina sAdhu "acelaka' nAma se ullekhita haye haiN| bauddha TIkAkAra buddhadhoSa 'acelaka' se bhAva nagna ke lete haiN| 4. atithi-jJAnAdi siddha yartha tanusthityanniAya yaH svayam yatnenAtati gehaM vA na tithiryasya so'tithiH / -sAgAra dharmAmRta a05 zlo0 42 / jinake upavAsa, vrata Adi karane kI gRhastha zrAvaka ke samAna aSTamI prAdi koI khAsa tithi (tArIkha) niyata na ho; jaba cAhe kreN| 5. anagAra"-.prAgAra rahita, gRhatyAgI digambara muni / isa zabda kA prayoga-praNayAramaharisINa "mUlAcAra, anagArabhAvanAdhikAra zlo02 meM anagAra maharpiNA isI zloka kI saMskRta chAyA aura "na vidyate'gAraM gahaMstyAdikaM SAM te'nagArA" isI zloka kI saMskRta TIkA meM milatA hai| zvetAmbarIya "prAcArAMga" sUtra meM hai : "taM vosajja vsthmnngaare|"15 6. aparigrahI-tilatuSamAtra parigraha rahita diga0 muni / 7. pratIka--lajjAhIna, maMgemuni / isa zabda kA prayoga ajaina granthakAroM ne digambara muniyoM ke liye dhaNA prakaTa karate huye kiyA hai ; jaise vauddhoM ke "dAThAvaMza' meM hai / 12 "ime ahirikA sabje saddhAdiguNavanjitA / thaddhA saThAca duppacA saragamokkha vibandhakA / / " 3. pRSTha 326 1. bRjeza0 pRSTha 4 2. (Ibid) 4. AcA0 pRSTha 151 5. adhyAya 1 uddesa 1 sUtra 4 6. dAraNA pR0 561 7. bhamava0 pR0 2-25 *. "vIra" varSa 4 pR0 353 6. acelako'tinimcelo nggo|'...IHO 11245 10. bUjaza0, pR04 11. AcA0 pR0210 12. dATA pR. 14 667
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ bauddha naiyAyika kamalazIla ne bhI jainoM kA 'ahIka' nAma se ullekha kiyA hai (grahIkAdayazcodayanti; syAdvAdaparIkSA pa lavasaMgraha' (pa.456 ) vAcaspati bhidhAnakoSa meM bhI 'ahrIka' ko digambara muni kahA hai : "ahnIka' kSapaNake tasya digambarasvena lajjAhInatvAt tathAtvam / " 'hetuvindu tarka TokA' meM bhI jaina muni ke dharma kA ullekha 'kSapaNaka' aura 'ahrIka nAma se kyaahai| lathA zvetAmbarAcArya zrI bAdidevasUri ne bhI apane 'syAvAda-ratnAkara' gratha' meM digambara jenoM kA ullekha pratIka mAma se kiyA hai| ( syAdvAda-ratnAkara pR0 230) / " 8. Arya-digambara muni / digambarAcArya zivArya apane digambara gurumoM kA ullekha isI nAma se karate haiN| "ajja jiNaNaMdigaNi, savvaguttagaNi prajjamittaNaMdINa / pravargAmaya pAdamale samma sUtaM ca atthaM ca / / puvAyariya NivaddhA upajIvitA imA sasattIe / pArAdhaNa sivajjeNa pANidalabhojiNA rahadA / / " yaha saba Arya ( sAdhu ) pANipAtrabhojI digambara the| 6. RSI-digambara sAdhu kA eka bheda hai (yaha zabda vizeSatayA RddhidhArI sAdhu ke liye vyavahRta hotA hai)| zrI kundakundAcArya isakA svarUpa isa prakAra nirdiSTa karate haiN| 'Naya, rAya, doSa, moho, koho, loho ra jassa pAyattA / paMca mahanvayadhArA prAyadaNaM maharisI bhaNiyaM // 6 // arthAta-mada, rAga, doSa, moha, krodha, lobha, mAyA Adi se rahita jo paMcamahAvratadhArI hai, vaha mahA RSi hai| 10. gaNI-muniyoM ke gaNa meM rahane ke kAraNa digambara muni isa nAma se prasiddha hote haiM / 'mUlAcAra' meM isakA ullekha nimna prakAra huA hai: "vissamido tahivasaM momaMsittA Nivedayadi gnninno|" 11. garu-ziSyagaNa-muni zrAvakAdi ke liye dharmaguru hone ke kAraNa digambara muni isa nAma se bhI abhihita haiN| ullekha yUM milatA hai : ___"evaM ApucchittA sagavara gUrUNA visajjiyo sNto|"5 12. jinaliMgI-jinendra bhagavAna dvArA upadiSTa nagna bheSa kA pAlana karane ke kAraNa digambara mani isa nAma se bhI prasiddha haiN| 13. tapasvI -vizeSatara tapa meM lIna hone ke kAraNa digambara muni tapasvo kahalAte haiM / 'ratnakaranDa zrAvakAcAra' meM isakI vyAkhyA nimna prakAra kI gaI hai : "viSayAzAvazAtIto nirArambho'parigrahaH / jJAna dhyAna taporaktastapasvI sa prazasyate / / 10 // " 14. digambara-dizAya unake vastra haiM isaliye jaina muni digambara haiN| muni kanakAmara apane ko jaina muni hamA 'digambara' zabda se hI prakaTa karate haiM :- --- 1. purAtatva, varSa 5 aMka 4 pR0 266-267 2. jahi bhA0 12 pR0 360 3. aSTa0 pR0 114 4. mUlA, pR0 75 5. mUlA pR0 67 6. bRjeza pR04 7. razrA, pR. 4 668
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ hindU purANAdi granthoM meM bhI jaina muni isa nAma se ullikhita hue haiM / " "varAyahaM hubaI diyaMvareNa / supasiddha gAmai kaNayAmareNa // 15. digvAsa - yaha bhI nambara ( 5 / 10) meM hai - ditvAsasAmayaM dharmaH / 16. nagna -- yathAjAtarUpa jaina muni hote haiM, isaliye vaha nagna kahe gaye haiM / zrI kundakundAcArya jI ne isa zabda kA ullekha yoM kiyA hai| : 14 ke bhAva meM prayukta huA janetara sAhitya meM milatA | 'viSNu purANa' meM "bhAveNa hoi Naggo, bAhiraliMgeNa kiM ca NamgeNaM varAhamihira kahate haiM- "nagnAn jinAnAM viduH // 4 17. nizcela - vastrarahita hone ke kAraNa yaha nAma hai| ullekha isa prakAra hai : "Niccela pANivattaM ubaiTha parama jiNavaradehi / * 18. nirgrantha - grantha arthAt andara-bAhara sarvathA parigraha rahita hone ke kAraNa digambara muni isa nAma se bahuta prAcIna kAla se prasiddha haiM / 'dharmaparIkSA' meM nirgrantha sAdhu ko vAhyAbhyantara grantha (parigraha) rahita nagna hI likhA hai :-- 'tyaktavAhyAntaragrantho niHkaSAyo jitendriyaH / parISahasahaH sAdhurjAtarUpadharo mataH || 18 || 76 || ' "mUlAcAra" meM bhI acelaka mUla guNa kI vyAkhyA karate hue sAdhu ko nigraeNntha bhI kahA hai :"vatthAjiNavakkeNa ya zrahavA pattAdiNA zrasavaraNaM / NibhUNa NiggraMthaM acelakkaM jagadi pUjjaM // 30 // 7 'bhadrabAhu caritra' ke nimna zloka bhI nirgrantha zabda kA bhAva digambara prakaTa karate haiM artha - "jo mUrkha loga nigrantha mArga ke binA parigraha ke sadbhAva meM bhI manuSyoM ko mokSa kA prApta honA batAte haiM unakA kahanA pramANabhUta nahIM ho sakatA / " 'nigraMtha mArgamutsRjya sagranthatvena ye jaDAH / vyAcakSante zivaM nRNAM tadvaco na ghaTAmaTet // 65 // "aho nigranthatA zUnyaM kimidaM matam / natra yujyate gantu pAtradaNDAdimaNDitam || 145 // artha - "aho / ninyatA rahita yaha daNDa pAtrAdi sahita navIna mata kauna hai? inake pAsa merA jAnA yogya nahIM hai / " 3. aSTa0 pR0 200 | 4. varAha mihira 1661 5. praSTa0 pRSTha 63 // 6. mulA0, pRSTha 13 / 7. bhadra0, 1078 va 56 // artha - "bhagavan ! mere Agraha se prApa saba parigraha chor3akara pahale grahaNa kI huI devatAoM se pUjanIya tathA pavitra nigraMtha avasthA grahaNa kIjiye / " "saMga' zabda kA artha agale zloka meM 'saMga' vasanAdikamanjasA / ' kiyA hai / ataH yaha spaSTa hai ki nirgrantha athavA vastrAdi rahita digambara hai / kintu durbhAgya se jaina samAja meM kucha aise loga ho gae haiM jinhoMne zithilAcAra "bhagavanmadA mahAdagnyA gRhNanAbhara pUjitAm / fretreat pratAM hitvA saGga mudA'khilam // / 149 / / 1. vIra, varSa 4 0 201 2. viSNu purANa meM hai : 'digambaro muNDo vahapatradhara: ' ( 5- 2 ) padmapurANa (bhUmikhaNDa adhyAya 66 ) prabodhacandrodayanATaka aMka 3 (digambara siddhAntaH ), paMcatantra: "ekAkI gRhasaMtyakta pANipAtro digambaraH / " - paMcatantra / 666
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke poSaNa ke lie vastrAdi parigrahayukta avasthA ko bhI nigraMya mArga ghoSita kara diyA hai| Aja unakA sampradAya 'zvetAmbara jana' nAma se prasiddha hai| yadyapi unake pUrAtana grantha digambara deSa ko prAcIna aura zreSTha mAnate haiM; kintu apane ko prAcIna sampradAya pragaTa karane ke liye vaha vastrAdi yukta bhI nigraMtha mArga pratipAdita karate haiN| yaha mAnyatA puSTa nahIM hai / isaliye saMkSepa meM isa para yahAM vicAra kara lenA samucita hai| zvetAmbara grantha isa bAta ko prakaTa karate haiM ki digambara (nagna) dharma ko bhagavAn RSabhadeva ne pAlana kiyA thAvaha svayaM digambara rahe the aura digambara veSa itara-vepoM se zreSTha hai / tathApi bhagavAna mahAvIra ne nigraMtha zramaNa ke liye digambaratva kA pratipAdana kiyA thA aura AgAmI tIrthakara bhI usakA pratipAdana karaMge, yaha bhI zvetAmbara zAstra prakaTa karate hai / ataH svayaM unake anusAra bhI vastrAdi yukta veSa zreSTha aura mUla nigraMtha dharma nahIM ho sktaa| "zvetAmbarAcArya zrI prAtmArAma jI ne apane "tatva nirNayaprAsAda" meM nigraMtha' zabda ko vyAkhyA digambara bhAvapoSaka rUpa meM dI hai| yathA "kathA kaupInotarA saMgAdaunAma tyAgino yathA jAtarUpa dharA nirgranthA nipprigrhaaH|' janatara sAhitya aura zilAlekhIya sAkSI bhI ukta vyAkhyA kI puSTi karatI hai| vaidika sAhitya meM 'nigraMtha zabda kA vyavahAra 'digambara' sAdhu ke rUpa meM hI huA milatA hai / TIkAkAra utpala kahate haiM? . "nignaMthoM nagmaH kSapaNakaH / " / isI taraha sAyaNAcArya bhI nirgrantha zabda ko digambara muni kA dyotaka prakaTa karate haiM : "kathA kaupInottarA saMgAdinAm tyAginI, yathAjAtarUpadharA nigranthAnipparigrahaH / iti sNvrtshrutiH|" 'hindU padmapurANa' meM digambara jaina muni ke mukha se kahalAyA gayA hai : "pahanto devatA yatra, nirgrantho gururucyate / " pra nigada svamArI sAdha ke hote to digambara muni use apane dharma kA garu na btaate| isase spaSTa 1. kalpasUtra'-Js. Pt. 1. P. 285 / AcArAMga sUtra meM kahA hai : "Those are called naked, who in this world, never returning (to a worldly state) ( follow my religion according to the commandment. This highest doctrine has here been declared for men."...Js I. P.56 "AuraNa bajjiyANaM vizuddhajizakappiyANantu / " artha-"vastrAdi AvaraNayukta sAdha se grAvaraNa rahina jinakalpi sAdhu vizuddha hai| (saMvat 1934 meM mudrita pravacanamAroddhAra bhAga 3 pRSTha 13) / 2. "sejahAnAmae ajomA mamaraNAsaM nimANaM naggAbhAve muNDa bhAvaM aNhANae adanavaNe acchAe aguvAhaNae bhumisajjA phalajjA kaTTagejmA kesaloe vabharavAse laddhAvala va vittIyo jAva papagattAoM evAmeSa mahA parameyi arahA samayAgA riNama vAga naggabhAve jAva laddhAvaladdha vittoo jAva pannahitti / " arthAta bhagavAna mahAvIra kahate haiM ki zramaNa niyandha ko nagna bhAva, muNTa bhAva, asnAna, chatra nahIM karanA, pagarakhI nahIM pahananA, bhUmi zaMbA, kezaloMca, brahmacarya pAlana, anya ke gRha meM bhikSArtha jAnA, AhAra kI vRti jaise maiMne kahI vaise mahApadya arahata bhI kaheMge / ThANA, puSTha 813 'nminnaapiddolgaahmaa| muNDAkaNDa viNddharaNa ||72||-sp DAMma hAi bhagavaMga evaM ro dete davie bosaThThanAettivacce, mAhaNetti barAmaNetti bA mivatti vA, riNagaMthetti vA paDibhAha bhete / ' -sUyazcAMga 258 3. IHQ. III., 245 4. tatvanirNaya prasAda pRSTha 523-va di0 ja010-1-48 / 670
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki yahAM bhI nizabda digambara muni ke rUpa meM vyavahuta huA hai| -- "brahmANDapurANa" ke upodghAta 3 0 140 104 meM hai. "jagnAdayo na pazyeSu zrAddhakarma vyavasthitam ||34|| " arthAt -"jaba zrAddhakarma meM lage taba lagnAdikoM ko na dekhe|" aura Age usI pRSTha para 36 va zloka meM likhA hai ki nagnAdika kauna hai ? "vRddha dhAvaka ninyAH ityAdi vRddhaApakaka ailaka kA ghotaka hai tathA nirgandha zabda digambara muni kAyotaka hai arthAt jainadharma ke kisI bhI gRhatyAgI sAdhu ko zrAddhakarma ke samaya nahIM dekhanA cAhie, kyoMki sambhava hai ki yaha upadeza dekara usakI nissAratA prakaTa kara deM / grataH vaidika sAhitya ke ullekhoM se bhI nirgrantha zabda nagna sAdhu ke liye prayukta huA siddha hotA hai / bauddha sAhitya bhI isI bAta kA poSaNa karatA hai| isameM 'nirgrantha' zabda sAdhu rUpa meM sarvatra nagna muni ke bhAva meM prayukta huA milatA hai| bhagavAna mahAvIra ko yauddha sAhitya meM unake kula yapekSA nirgrantha nAtaputa kahA hai aura zvetAmbara jaina sAhitya se bhI yaha prakaTa hai ki nitya mahAvIra digambara rahe the| bIddha zAstra bhI unheM nibaMdha aura acalakara prakaTa karate hai| isase spaSTa hai ki voToM ne 'niyansa' aura 'acelaka zabdoM ko eka hI bhAva (Sense) meM prayukta kiyA hai arthAt nagnA 1 ke rUpa meM tathApi bauddha sAhitya ke nimna uddharaNa bhI isI bAta ke dyotaka haiM- T dIghanikAya grantha 1 | 278 76 meM likhA hai ki "Pasendi, King of Kosal saluted Niganthas." arthAt kozala kA rAjA pasenadI (prabhajita) niyaMvoM (nagna jena muniyoM) ko namaskAra karatA thaa| bor3oM ke "mahAvagga" nAmaka grantha meM likhA hai ki "eka bar3I saMkhyA meM nicagaNa thAlI meM sar3aka sar3aka aura caurAhe caurAhe para zora macAte daur3a rahe the|" isa ullekha ye digambara muniyoM kA usa samaya nirvAdha rUpa meM rAjamArgoM se calane kA samarthana hotA hai ve STamI para catuIzI ko ikaTThe hokara dharmopadeza bhI diyA karate the| 'vizAla' meM bhI nirgrantha sAdhu ko magna prakaTa kiyA hai| dIrgha nikAya ke 'pAsAdika muttanta' meM hai ki "jaba niganTha nAtaputta kA nirvANa ho gayA to nirgrantha muni Apasa meM jhagar3ane lge| unake isa jhagar3ane ko dekha kara zvetavastradhArI astrian bar3e duHkhI huye / aba yadi nirgrantha sAdhu bhI zveta vastra pahanate hote to zrAvakoM ke liye vaha eka vizeSaNa rUpa meM na likhe jAte / ataH isase bhI 'nigrantha sAdhu' kA nagna honA pragaTa hai / 'dAdAso' meM 'pahirikA' zabda ke sAtha-sAtha nigaNDa zabda kA prayoga jana sAdhu ke lie hayA milatA hai" / ghora 'lIka' yA 'prahirika zabda nagnatA kA yotaka hai| isaliye bauddha sAhityAnusAra bhI ninya sAdhu ko nagna mAnanA ThIka hai / zilAlekhIya sAkSI bhI isI bAta ko puSTa karatI hai| kadamyavaMzI mahArAja zrI vijayazivamRgeza varmA ne apane eka dAnapatra meM arhantu bhagavAna aura zvetAmbara mahAzramaNa saMgha tathA niryantra prarthAt digambara mahAzramaNa saMgha ke upabhoga ke liye kAlavaMga 1. ve0, pRSTha 14 / 2.1 12. guranikAya 1 / 120 / 3. jAvaka bhA0 2 pR0 162 - bhaga0 0 245 / 4. Indian Historical Quarterly, Vol. 1. P. 153 mahAvIra aura ma0 buddha pU0 280 / 5. mahAga 2 1/1 aura 6. bhama0 pu0 252 / 7. "tasma kA kiriyA bhinnA nigaSTa dedhika jAtA, bhaNDana jAtA kalaha jAtA vadho evaM somaM nigande nAthattisu vattati ye piniganDamsa nAttasya sAbakA giTTI odAlaya sanA du khAte ityaadi|" - ma 0 214 8. 'ise ahirikA sabve madbhAdiguNA vajjitA / yahA rAjaca pannA sagagoyala vivandhakA // 8 // iti so stithityAgraha narAdhipa / paJcAjesisakAraTThA niga ne ase sake ||86 // - dATAvaMso pR0 14 / 671
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAmaka grAma ko bheMTa meM dene kA ullekha kiyA hai| ! yaha tAmrapatra I. pAMcavIM zatAbdI kA hai| isase spaSTa hai ki taba ke zvetAmbara bhI apane ko nirgrantha na kahakaradigambara sohI misiMghamAnate the| yadi yaha bAta na hotI to baha apane ko 'zvetapaTa' aura digambara ko 'nirganya' na likhAne dete|| kadamba tAmrapatra ke atirikta vikrama saM0 1161 kA gvAliyara se milA eka zilAlekha bhI isI bAta kA samarthana karatA hai| usameM digambara jaina yazadeiva ko ninthanAtha' arthAt digambara muniyoM ke nAtha zrI jinendra kA anuyAyI likhA hai| ataH isase bhI spaSTa hai ki 'nirgrantha' zabda digambara muni kA dyotaka hai| cInI yAtrI haveMgasAMga ke varNana se bhI yahI pragaTa hotA hai ki 'nigrantha' kA bhAva nagna arthAt digambara muni hai : "The Li-hi (Nirgranthas) di tinguish themselves by leaving their bodies naked and pulling out their hair" (St. Julio, Vienna P. 224) ataH ina saba pramANoM se yaha spaSTa hai ki nirgantha' zabda kA Thoka bhAba digambara (nagna) muni kA hai| 16. nirAgAra-prAgAra ghara Adi parigraha rahita digambara muni / 'parigraharahiro niraayaaro|' 20. pANipAtra-karapAtra hI jinakA bhojana pAtra hai, vaha digambara muni| Niccala pANipata uvaiTeM parama jiNacari dehiM / ' 21. bhikSuka--bhikSAvRtti kA dhAraka hone ke kAraNa digambara muni isa nAma se prasiddha hotA hai| isakA ullekha "mUlAcAra" meM milatA hai : 'maNavAcakAyapauttI bhivakhu saabjjkjjsNjuttaa| vippaM NivArayaMto tIhi du gutto havAdi eso||33||' 22. mahAbatI-paMca mahAvatoM ko pAlana karane ke kAraNa digambara muni isa mAma se prakaTa hai| 23. mAhaNa-mamatva tyAgI hone ke kAraNa mANa nAma se digambara muni abhihita hotA hai| 24. muni--digambara sAdhu / zrI kundakundAcArya isakA ullekha yUM karate haiM : paMcamahanvaya juttA paMciMdiya saMjamA nniraavekkhaa| sajjhAyajhayaNa juttA muNivara vasahA Niicchati / / 25. yati-digambara muni / kundakunda svAmI kahate haiM : "suddhaM saMjamacaraNaM jadhammaM NikkalaM voccha / ' 26. yogI-yoganirata hone ke kAraNa digambara sAdhu kA yaha nAma hai| yathA : "jaM jANiyuNa joI jo attho joI UNa praNavarayaM / avAbAhamaNataM aNovayaM lahai NibyANaM / / " 27. vAta vasana-- vAyu rUpI vastradhArI arthAt digambara muni / ___ "zramaNa digambarAH zramaNa vAtavasanAH"-itinighaNTuH - - - - ----. .......kadambA zrIbijayazivamRgezabarmA kAlavaMga grAma vidhA vizajaya dattavAna atrapUrvamahacchAlA paramapUrakalasthAna nivAsibhyaH bhagavardapanmahAjinendra-devatAbhya ekobhAgaH dvitIyohaMtyoktasa varmakaraNa parasya zvetapaTa mahAzramazAsaMghopabhIgAya tRtIyo ninyamahAzramaNa saMghopabhogA yeti / " -jaihi mA0 14 pR0 226 // 2. The Gwalior inscrips: of Vik. S. 1161 (1104 A. D.) " It was composed by a Jain Yasodeva, who was an adherent of the Digambara or nude sect (Nigranthanatha)" --Catalogue of Archacological Exhibits in the U. P. P. Museum Lucknow, Pts. (1915) P.44 3. aSTaH pR070 4. bRjeza, pR04 5. aSTa0 pR0 142 6. aSTa0 pR069 7. aSTa0, pR0 160 -.
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28. vivasana-bastra rahita mani / vedAntasUtra kI TIkA meM digambara jaina muni vivasana' aura "visica" kaDe gae / 26. saMyamI (saMyat)-yama niyamoM kA pAlaka so digambara muni / ullekha ya hai-- "paMcamahabvaya jutto tihi guttiAha jo sa saMjado hoI / 5 30. sthavira--dIrgha tapasvo rUpa digambara mani / "mulAcAra" meM ullekha isa prakAra hai: "tatva Na kappai vAso jattha ime Nasthi paMca aadhaaraa| pAiriya uvajjhAyA pavatta therA gnndhraay||" 31. sAdhu-yAtma sAdhanA meM lona digambara muni / inako bhI kucha parigraha na rakhane kA vidhAna hai ? vAlagga koDimattaM parigraha gahaNaM Na hoI sAhaNA~ / bhujei pANipatta digNANaM ikka ThANammi / / 17 // 32. sanyasta'- sanyAsa grahaNa kiye hue hone ke kAraNa digambara mani isa nAma se bhI prakhyAta haiN| 33. zramaNa-arthAta samarasIbhAva sahita digambara sAdhu / ullekha yaM haiM: vande tava sAvaNNA (vande tapaH zramaNAna) 6 samaNometti ya paDhama bidibhaM sabvattha saMjado meti / 34.kSapaNaka-nagna sAdhu / digambarAcArya yogIndra deva ne yaha zabda digambara sAdhu ke liye prayukta kiyA hai . taruNau bUDhau paDau sUrau paMDiu divva / khavaNau baMdau sevaDau mUr3hau maNNai savva / / 83|| zvetAmbara jaina granthoM meM bhI digambara maniyoM ke lie yaha zabda byavahata hayA hai - khomANarAjakulajo'pisamudra sUrigacchaM zazAsa kila damavaNa pramANa (?) / jitvA tadAM kSapaNakAnsvavarza vitene| nAgeMdrade (?) bhujaganAthanamasya tIrthe / zrImanisandara sari ne apanI gUrvAvalI meM isa iloka ke bhAva meM "kSapaNakAn" kI jagaha "digvasanAna"padA goga karake isa digambara mani ke lie prayukta huA spaSTa kara diyA hai| zvetAmbarAcArya hemacandra ne apane koSa meM nimna kA paryAyavAcI zabda "kSapaNaka" bhI diyA hai|'' yahI bAta zrIdharasena ke koSa se bhI prakaTa 11 prajana zArI zabda digambara jaina sAdhuoM ke lie vyavahuta huprA milatA hai| utpala kahatA hai 16: nirgantho nagna: ksspnnkH|" "advaitabrahmasiddhi" (pRSTha 166) se bhI yahI prakaTa hai: _ "kSapaNakA jainamArgasiddhAntapravartakA itikecina / " "prabodhacaMdrodaya nATaka" (aka 3) meM bhI yahI nirdiSTa kiyA gayA hai 116 kSapaNavAnezo digambara siddhAntaH / "paMcataMtra aparIkSitakArakataMtra dazakumAra caritra" tathA "mudrArAkSasa nATaka" "meM bhI "kSapaNaka" zabda digambara bAnA 1. vedAntasUtra 2-2-63 vAMkarabhASya-vIra varSa 2 10317 2. aSTha pR071 3. mUlA pR. 31 5. bujazA, pR04 6, aSTa0, pR0 35 8. 'paramAtma prakAza'-rathA para 14. ..radhA0, pR. 136 11. 'nagno vivAsasi mAgace ca ksspnnke|' 13. JHQiii. 245 15. (erpaNaka vihAra gatvA)--'ekAkIgRhasatyata: gAgiNapAtro digambaraH / ' 16. dvitIya uccAvAsa vIra varSa2 pR0 31 17, mudrArAkSasa aMka 4-vIra, varSa 5 pR. 430 4. aSTa, pR067 7. mUlA0, pRSTa 45. 10. rathA, pR0 140 ... 12. 'nagnastriSu vivastre syAtpuMsi kSapandinoH / 14. J.G.IXV 48
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni ke lie vyavahuta huA milatA hai| noniyara viliyamsa ke saMskRta koSa meM bhI isakA artha yahI likhA hai|" isa prakAra uparokta nAmoM se digambara jaina muni prasiddha hue milate haiN| ataeva inameM se kisI bhI zabda kA prayoga digambara muni kA dyotaka hI samajhanA caahie| ha itihAsAtIta kAla meM digambara muni prAtithyarUpaM mAsaraM mahAvIrasya nagnatuH / rUpamupasadA metattistro rAtrI surAsutA / yajurveda a0 maMtra 14 bhAratavarSa kA ThIka-ThIka itihAsa IsvI pUrva pAThavI zatAbdI taka jAnA jAtA hai| isake pahale kI koI bhI bAta vizvAsanIya nahIM mAnI jAtI, yadyapi bhAratIya vidvAna apanI dhArmika vArtA isa kAla se bhI bahuta prAcIna mAnate aura use vizvAsanIya svIkAra karate haiN| unakI yaha vArtA "itihAsAtIta kAla kI vArtA samajhanI caahie| digambara maniyoM ke viSaya meM bhI yahI bAta hai| bhagavAna RSabhadeva dvArA eka ajJAta atIta meM digambara mudrA kA pracAra huA aura taba se yaha isvI pUrva vI zatAbdI taka hI nahIM balki Ajataka nirvAdha pracalita hai| digambara mudrA ke isa itihAsa kI eka sAmAnya rUparekhA yahAM prastuta karanA abhISTa hai / itihAsAtItakAla meM prAcIna jaina zAstra aneka jaina samrAd aura jaina tIrthakaroM kA honA pragaTa karate haiM aura unake dvArA digambara mudrA kA pracAra bhArata meM hI nahIM balki dUra-dUra dezoM taka ho gayA thaa| digambara jaina prastAva ke prathamAnuyoga sambandhI zAstra isa kathA - vArtA se bhare hue haiM, unako hama yahAM duharAnA nahIM cAhate. pratyuta jaina zAstroM ke pramANoM ko upasthita karake hama yaha siddha karanA cAhate haiM ki digambara muni prAcIna kAla se hote ghAye haiM aura unakA bihAra sarvatra nirvAdha rUpa meM hotA rahA hai / bhAratIya sAhitya meM veda prAcIna grantha mAne gaye hai| yataH sabase pahale unhIM ke AdhAra se ukta vyasthA ko puSTa karanA zreSTha hai| kintu isa sambandha meM yaha bAta dhyAna dene yogya hai ki vedoM ke ThIka-ThIka artha Aja nahIM milate aura bhAratIya dharmoM ke pArasparika virodha ke kAraNa bahuta se aise ullekha unameM se nikAla diye gaye athavA artha badalakara rakkhe gaye haiM jinase vedavAhya sampradAyoM kA samarthana hotA thaa| isI ke sAtha yaha bAta bhI hai ki vedoM ke vAstavika artha zrAja hI nahIM muddatoM pahale lupta ho cuke the aura yahI kAraNa hai ki eka hI veda ke aneka vibhinna bhASya milate haiN| ataH vedoM ke mUla vAkyoM ke| 'anusAra ukta vyAkhyA kI puSTi karanA yahAM prabhISTa hai| yajurveda [a0] 16 14 meM jo isa pariccheda ke prArambha meM diyA huA hai, antima tIrthaMkara mahAvIra kA smaraNa nagna vizeSaNa ke sAtha kiyA gayA hai| mahAvIra mIra "nagna" zabda jo ukta maMtra meM prayukta hue haiM unake artha koSa panthoM meM santima jaina tIrthakara ra digambara hI milate haiN| isalie isa maMtra kA sambandha bhagavAna mahAvIra se mAnanA ThIka hai| vaise bauddha sAhi tyAdi se spaSTa hai ki mahAvIra svAmI nagna sAdhu the| isa avasthA meM ukta maMtra meM "mahAvIra" zabda "nagna" vizeSaNa sahita prayukta huA isa bAta kA dyotaka hai ki usake racayitA ko tIrthaMkara mahAvIra kA ullekha karanA iSTa hai| isa maMtra meM jo zeSa t.Ksapnaka is a religious mendicant. specially a Jain mendicant who wears no garment." Monier William's Sunskrit Dictionary p. 326. 2. I0 pUrSa 7 vIM zatAbdIkA vaidika vidvAna kautsya vedoM ko anarthaka batalAtA hai / (anarthakA hi mntraaH| yAraka, nirukta 15- 1 ) yAra isakA samarthana karatA hai (nita 162) dekho Asure India. p. IV P. 3. . 0 55-60 674
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaNa hai vaha bhI jaina tIrthakara ke sarvathA yogya hai aura isa maMtra kA phala bhI jaina zAstrAnukala hai| ataH yaha maMtra bhagavAna mahAbIra ko digambara muni prakaTa karatA hai| kintu bhagavAna mahAvIra to aitihAsika mahApuruSa mAna lie gaye haiM, isalie unase pahale ke vaidika ullekha prastuta karanA ucita hai| saubhAgya se hameM RgasaMhitA (10 / 136-2) meM aisA ullekha nimna zabdoM meM mila jAtA hai : "manayo vAtabasanAH / " bhalA yaha vAtabasana--digambara muni kauna the ? hindU purANa grantha batAte haiM ki ve digambara jaina muni the, jaise ki hama pahale dekha cake haiN| aura bhI dekhie, zrImadbhAgavat meM jaina tIrthakara RSabha deva ne jina RSiyoM ko digambaratva kA upadeza diyA thA, ve vAtarazanAnAM zramaNa kahe gaye haiN|' o0 albaTa bebara bhI ukta vAkya ko digambara jaina muniyoM ke lie prayukta hamA vyakta karate haiN| isake atirikta atharvaveda ( a015) meM jina "yAtya" puruSoM kA ullekha haiM, ve digambara jaina hI haiM, kyoMki brAtya vaidika saMskAra hIna batAye gaye haiM aura unakI kriyAyeM digambara jainoMke samAna haiM / ve veda virodhI the| malla, malla, licchavitra jAta, karaNa khasa aura drAvir3a eka vAtya kSatrI kI santAna batAye gaye haiM aura yaha saba prAyaH janadharmabhukta the jJAta vaMza meM to svayaM bhagavAna mahAvIra kA janma huA thaa| tathApi madhya kAla meM bhI jainI vratI ( Verteis) nAma se prasiddha raha cuke haiM, jo vrAtya se milanA-julatA zabda hai|" acchA to ina jaina dharma bhakta nAtyoM meM digambara jaina muni kA honA lAjamI hai| 'atharvaveda' bhI isa vAta ko prakaTa karatA hai| usameM prAtya ke do bheda "hIna nAtya" aura "jyeSTha vrAtya" kiye haiN| iname jyeSThavAtya digambara mUni kA dyotaka hai, kyoMki use "samanicamendra" kahA gayA hai, jisakA bhAva hotA hai "apetaprajananAH" yaha zabda ahrIka zabda ke anurUpa hai aura isase jyeSThavAtya kA digambaratva spaSTa hai| isa prakAra vedoM se bhI digambara muniyoM kA astitva siddha hai| aba dekhiye upaniSad bhI vedoM kA samarthana karate haiN| 'jAvAlopanipada nirganya zabda kA ullekha karake digambara sAdhu kA astitva upaniSad kAla meM siddha karatA hai: "yathAjAtarUpadharo nintho niSparigrahaH......... shukldhyaanpraaynnH................|" (sUtra 6) nintha sAdhu yathAjAta rUpa dhArI tathA zukladhyAna parAyaNa hotA hai| sivAya nirgrantha (jaina) mArga ke anyatra kahIM bhI zukla dhyAna kA varNana nahIM milatA / yaha pahale bhI likhA jA cukA hai| "maitreyopaniSad" meM digambara zabda kA prayoga bhI isI bAta kA dyotaka hai| muNDakopaniSad kI racanA bhRgu aMgarisa nAmaka eka bhRSTa digambara jaina muni dvArA huI thI aura unameM - - --- 1. veja, pa03 2. [A., Vol; XXX, p. 280 3. amarakopa 218 va manu. 10 / 20, sAyaNAcArya bhI yahI kahate haiM-"vrAtyo nAma upanayanAdi saMskArahInaH puruSaH / so'rthAda * yajJAdiveda-vihitAH kriyAH kartunAdhikArI / ityAdi |"-athrvved saMhita pR0213 4. manu0, 10 / 22 5. sRsa0, pR. 368 va 366 6. "brAtya" jainI haiM, isake lie "bha0 pArzvanAtha" ko prastAvanA dekhie| 7. bhapA0, prastAvanA pR. 44.45 . jaina grandhakAra prAtaH smaraNIya sva. paM0 ToDaramalla jI ne Aja se do-DhAI sau varSa pahale (1) nimna veda maMtroM kA ullekha apane grantha 'mokSamArga prakAyA meM kiyA hai aura ye bhI digambara muniyoM ke dyotaka haiM:-- (1) Rgveda meM AyA hai-"o3m lokya pratiSThitAna caturvizati tIrthakAna RSabhAdyA va mAtAntAt siddhAn zaraNaM prapadya / o3m pavitra namnamupabipramAmahe aiSAM nAnA jAtiyeSAM vIrA ityAdi / (2) yajurveda meM hai-o3m namo arhato RSabho OM RSabhapavitra pUruhUta-madhvadaM yajJeSu nagna paramamAha saratutaM baraM zatrujayaMta parida mAhatiriti ravAhA / "* nagnaM sudhIraM digyAsasaM brahmagavaM sanAtanaM upami vIra puruSamaI samAditva varNA tamasaH parastAta svAhA / " (pR0 202) hai. 'devAkAlavimukto'smi digambara sukhosyaham |"-dim, 10
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ aneka jaina mAnyatAyeM tathA pAribhASika zabda milate haiN| nigrantha zabda jo khAsa jainoM kA pAribhASika zabda hai, isameM vyavahRta lauMca ( zirovrataM vivadhadyastu norNa ) diyA hai tathA ariSTa nemi kA smaraNa bhI kiyA hai, jo isase bhI usa kAla meM digambara muniyoM kA honA pramANita hai| va rAmAyaNakAla meM bhI digambara muniyoM ke astitva ko dekhiye| rAmAyaNa ke bAlakANDa ( sarga 14 zloka 22 ) meM rAjA dazaraNa dhamanoM ko AhAra dete batAye gaye haiM tApasA bhuJjate vApi zramaNA bhuJjate tathA / ") aura 'amaNa' zabda kA 'artha 'bhUSaNa DhokA' meM digambara muni kiyA gayA hai" jo ThIka hai, kyoMki digambara muni kA eka nAma zramaNa bhI hai / tathApi jaMna zAstra rAjA dazaratha aura rAma jI zAdi kI hai| ziSTa meM rAmacandra jI jina 'bhagavAna' ke samAna hone kI icchA prakaTa karake apanI jana bhakti prakaTa karate haiM / grataH rAmAyaNa ke ukta ullekha se usa kAla meM digambara muniyoM kA honA spaSTa hai / huA hai aura usakA vizeSaNa ke jainiyoM ke vAIsa tIyaMkara haiN| 6 'mahAbhArata' meM bhI 'nagna kSapaNaka' ke rUpa meM digambara muniyoM kA ullekha milatA hai, jisase pramANita hai ki "mahAbhArata kAla meM bhI digambara jaina muni maujUda the| jena zAstrAnusAra usa samaya svayaM tIrthaMkara ariSTanemi vidyamAna the| hindU purANa grantha bhI isa viSaya meM vedAdigranthoM kA samarthana karate haiM prathama jaina tIrthaMkara RSabha deva jI ko zrImadbhAgavata aura viSNupurANa digambara muni pragaTa karate haiM, yaha hama dekha cuke / aba viSNupurANa meM bhI ullekha hai vaha dekhiye vahAM maitreya pArAzaraRSi se pUchate haiM ki "nagna kisako kahate haiM? uttara meM pArAzara kahate haiM ki "jo cheda ko na mAne vaha nagna hai|" arthAt veda virodhI naMge sAdhu "naMgna" hai| isa sambandha meM deva aura asura saMgrAma kI kathA kahakara kisa prakAra viSNu ke dvArA jaina dharma kI utpatti huI, yaha baha kahate haiM / isameM bhI jaina muni kA svarUpa digambara likhA haiH "tato digambaro maMDo batridharo dvijaH / " devAsura yuddha kI ghaTanA itihAsAtIta kAma kI hai| ataH isa ullekha se bhI usa prAcIna kAla meM digambara muni kA prastitva pramANita hotA hai tathA yaha nirvAdha vihAra karate the, yaha bhI isase spaSTa hai, kyoMki isameM kahA gayA hai ki yaha digambara muni narmadA taTa para sthita asuroM ke pAsa pahuMcA aura unheM nija dharma meM dIkSita kara liyA / " padmapurANa prathama sRSTi khaNDa 12 ( pR0 33) para jaina dharma ko utpatti ke sambandha meM eka aisI hI kathA hai, jisameM viSNu dvArA mAyAmoha rUpa digambara muni dvArA jaina dharma kA nikAsa huA batAyA gayA hai:-- bRhaspati sAhAyyArtha vinA mAyAmoha samutpAcavam - digambareNa mAyAmohena daityAn prati jainadharmopadezaH dAnavAnAM mAyAmoha mohitAnAM guruNA digaMbara jainadharma dIkSA dAnam / mAyAmoha ko isameM yogI digambaro muNDo barhipatradharo hyaM likhA hai| isase bhI ukta donoM bAtoM kI puSTi hotI hai / isI padmapurANa meM ( bhUmikhaNDa 0 66 )" meM rAjA veNa kI kathA hai| isameM likhA hai ki eka digambara muni ne usa rAjA ko jaina dharma meM dIkSita kiyA thaa| muni kA svarUpa yUM likhA hai:-- "narUpo mahAkAyaH sitamuNDo mahAvanaH / mAnI zikhipatrANAM kakSAyAM sahidhArayan // gRhItvA pAnapAtraraca nArikela bhyNkre| paThamAno maracchAstraM vedazAstra vidUSakam // 1. vIra varSa pR0 253 2. svasti nastApa aSTinemiH / IzA 50 14 3. "zramamA digambarAH zramaNA vAtasanA: / " 5. yogavAsiSTha a0 15 zlo0 6. Adiparva a0 3 zlo0 26-20 7. viSNupurANa tRtIyAMza a0 17 va 18 - veje0 pR0 25 va purAtatva 4 / 180 4. padmapurANa dekho 8. purAtatva 51176 1. ve jaM0 015 10. R. C. Dutt, Hindu Shastras, pt. TilI pp 213-22 va JG XIV 89 676
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ yatraveNo mahArAjastatropApAsvarAnvitaH / sabhAyAM tasya veNasya praviveza sapApavAn / / " vaha nagna sAdhu mahArAja veNa kI rAjasabhA meM pahuMca gayA aura dharmopadeza dene lgaa|' isase pragaTa hai ki digambara muni rAjasabhA meM bhI be roka-Toka pahuMcate the / veNa brahmA se chaThI pIr3hI meM the| isalie vaha eka atIva prAcIna kAla meM hue pramANita hote haiN| 'bAyupurANa' meM bhI ninya thamaNoM kA ullekha hai ki zrAddha meM inako na dekhanA cAhie / / 'skaMdhapurANa' (prabhAsakhaNDa ke vastrApatha kSetra mAhAtmya a016 pRSTha 221) meM jaina tIrthakara neminAtha ko digambara ziva ke anurUpa mAnakara jApa karane kA vidhAna hai : vAmanopi tatazcakra tatra tIrthAvagAhanam / zAdagrapaH zivodRSTa: sUryabimbe digambara ||4|| padmAsana sthitaH saumya stathAtaM tatra saMsmaran / pratiSThApya mahAmUrti pUjayAmAsavAsaram ||6|| manobhISThArtha siddhapartha tataH siddhamavAptavAn / neminAtha zivetyevaM nAsacake zavAmanaH / / 66|| isa prakAra hindU purANa grantha bhI itihAsAtIta kAla meM digambara jaina maniyoM kA honA pramANita karate haiN| bauddha zAstroM meM bhI aise ullekha milate haiM jo bhagavAna mahAvIra ke pahale digambara muniyoM kA honA siddha karate haiN| bauddha sAhitya meM aMtima tIrthakara nirganya mahAvIra ke atirikta zrI supArzva anantajina' aura zrIpuSpadanta ke bhI nAmollekha milate haiM / yadyapi unake sambandha meM yaha spaSTa ullekha nahIM hai ki ve jaina tIrthakara aura nagna the, kintu jaba jaina sAhitya meM usa nAma ke digambara veSadhArI tIrthakara mahAmunIza milate haiM, taba unheM jaina aura nagna mAnanA anucita nahIM hai / vaise bauddha sAhitya bhagavAna pArzvanAtha ke tIrthavartI manuSyoM ko nagna pragaTa karatA hai| ata: isa zrautra se bhI prAcIna kAla meM digambara muniyoM kA honA siddha hai| isa avasthA meM jana zAstroM kA yaha kathana vizvasanIya ThaharatA hai ki bhagavAna RSabhadeva ke samaya se barAbara digambara jaina muni hote A rahe haiM aura unake dvArA janatA kA mahata kalyANa huA hai| jaina tIrthakara saba hI rAjaputra the aura bar3e 2 rAjyoM 1. usane batAyA ki mere mata meM-- "ahanto devatA yatra nigranthoM gururucyate / dayA va paramo dharmastatra mokSaH pradRzyate / " yaha sunakara veNa janI ho gyaa| (evaM beNasva ve rAjaH sRSTireva mhaatmnH| dharmAcAra parityajyakathaM pAge matirbhavet / / ) jana samrATa khAravela ke zilAlekha se bhI rAjA veNa kA jaina honA pramANita hai| (jarnala ava dI vihAra eNDa ur3IsA risarca sosAiTI, bhA0 13 pR0 224) 2. JG.XIY 162 3. purAtva, pR0 4 pR0 181 4. veje ga. 34 // 5. 'mahAvagga' (1 / 22-23 S. B.E. 144) meM likhA hai ki buddha rAja graha meM jaba pahale-pahale dharma pracAra ko Ae to lAThI vana, meM 'suSpatitthya" ke gandira meM tthhre| isake bAda isa mandira meM Thaharane kA ullekha nahIM miltaa| isakA yahI kAraNa hai ki isa jaina mandira ke prabandhakoM ne jaba yaha jAna liyA ki ma0 buddha aba jainamuni nahIM rahe to unakA Adara karanA roka diyaa| vizeSa ke lie dekho bhama pa050-51 6. upaka AjIvana ananta' jinako apanA guru batAtA hai| prAjIvikoM ne jana dharmoM se bahuta kucha liyA thaa| ataH yaha anantajina tIrthakara hI honA cAhie / aAriya-paripeSaNa-sutta IH QJII 247 7. 'mahAvastu meM puruSadanta ko eka buddha aura 32 lakSaNayukta mahApuruSa batAyA hai| ASM.P 30. 8. 'mahAvagga' 12-20-3] meM hai ki bauddha bhikSaoM se naMge aura bhojana pAtrahIna manuSyoM ko dIkSitakara liyA, jisa para loga kahane lage ki bauddha bhI "titthiyoM" kI taraha karane lge| titthiya ma buddha aura bha0 mahAbIra se prAcIna sAdhu aura khAsakara di0 jana sAdhu the| isa nie inheM bha0 pArzvanAtha ke tIrtha kA muni mAnanA ThIka hai| bhamacuta, pR0236-237, va jaisibhA0, 112-2 / 34 26 IA., August 1930. 677
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko tyAga kara digambara muni hue the| bhArata ke prathama samrATa bharata, jinake nAma se yaha deza bhAratavarSa kahalAtA hai, digambara muni hae the| unake bhAI zrI bAhubalijI apanI tapasyA ke lie prasiddha haiN| tapasvI rUpa meM unako mahAn mUrti prAja bhI zravaNa velagola meM darzanIya bastu hai| unakI usa mahAkAya nagnamuti ke darzana karake strI puruSa, bAlaka vRddha bhAratIya tathA videzI apane ko saubhAgyazAlI samajhate haiN| rAmacandrajI, sugrIva, yudhiSThira Adi aneka digambara muni isa kAla meM hue haiM, jinake bhavya caritroM me jaina zAstra bhare hue haiN| sArAMzana: gatakAla meM bhArata meM digamba ratva apanI apUrva chaTA darzA cukA hai| bhagavAna mahAvIra aura unake samakAlIna digambara muni 'nigaNTho. pAvUso nAthaputto savvaja, savvadassAvI aparisesaM jJANa dassana parijAnAtiH / -mmjhimnikaay| nigaNTho nAtapatto saMghI ceva gaNI ca gaNAcAryoM ca jJAto yasassI titthakaro sAdhu sammato bahujanasya rattassU cira pavva jito maddhagato kyo anuppttaa| -dIghanikAya / bhagavAna mahAvIra varddhamAna jJAtRvaMza kSatriyoM ke pramukha rAjA siddhArtha aura rAnI priyakAriNI trizalA ke suputra the| rAnI trizalA vajjiyana rASTrasaMgha ke pramukha licchavi agraNI rAjA ceTaka kI suputrI thiiN| licchavi kSatriyoM kA AvAsa samaddhivAlI nagarI vaizAlI meM thA / jJAtaka kSatriyoM kI basatI bhI usI ke nikaTa thii| kuNDagrAma aura kollagasanniveza unake prasiddha nagara the / bhagavAn mahAvIra varddhamAn kA janma kuNDagrAma meM huaA thA aura vaha apane jJAtRvaMta ke kAraNa "jJAtapUdha" ke nAma se bhI prasidathe / bauddha granthoM meM unakA ullekha isI nAma se hamA milatA hai aura vahAM unheM bhagavAna gautama buddha ke samakAlIna batAyA gayA hai| dUsare zabdoM meM kaheM to bhagavAna mahAvIra Aja se lagabhaga DhAI hajAra varSa pahale isa dharAtala ko pavitra karate the aura vaha kSatrI rAjaputra the| bharI javAnI meM hI mahAbIra jI ne rAjapATa kA moha tyAga kara digambara muni kA veSa dhAraNa kiyA thA aura tIsa varSa taka kaThina tapasyA karake vaha sarvajJa aura sarvadarzI tIrthakara ho gaye the| majjhimanikAya nAmaka bauddha grantha meM unheM sarvajJa. sarvadarzI aura azeSa jJAna tathA darjana kA jJAtA likhA hai| tIrthaMkara mahAvIra ne sarvajJa hokara deza-videza meM bhramaNa kiyA thA aura unake dharma pracAra logoM kA prAtmakalyANa huA thaa| unakA bihAra saMghasahita hotA thA aura unakI binaya hara koI karatA dhAna bauddha grantha donikAya meM likhA hai ki nirgrantha jJAtaputra (mahAbIra) saMgha ke netA haiM, gaNAcArya haiM, darzana vizeSa ke praNetA haiM, vizeSa vikhyAta haiM, tIrthakara haiM, bahu manuSyoM dvArA pUjya haiM, anubhavazIla haiM, bahuta kAla se sAdhu avasthA kA pAlana karate haiM aura adhika vaya prApta haiN|" jaina zAstra harivaMza purANa meM likhA hai ki "bhagavAna mahAvIra ne madhya ke (kAzI, kozala, kauzalya, kasaMdhya azvata trigapaMcAla, bhadrakAra, pATAcAra, mauka, matsya, kanIya, sUrasena evaM bRkArthaka, samudra taTa ke (kalika, kUrujAMgala, kaikeya, prAya. kAMboja,, bAlhIka, yavanazruti, siMdhu gAMdhAra, sauvIra, sUra, bhIru, doruka, vADavAna, bhAradvAja aura kAyatoya) aura uttara dizA ke (tANaM, kArNa, pracchAla Adi) dezoM meM vihAra kara unheM dharma kI ora Rju kiyA thaa| bhagavAn mahAvIra kA dharma ahiMsA pradhAna to thA hI, kintu unhoMne sAdhuoM ke lie digamba ratva kA bhI upadeza diyA -...- .-.-.-.- - ----- 1. vizeSa ke lie hamArA "bhagavAna mahAvIra aura ma. buddha" nAmaka grandha dekho| . 2. majhiga nikAya (P.T.S) bhA. 1 pu. 62-63 . . . .. 3. dIrgha nikAya (P.T.S) bhA0 1 pR048-46, . .. 4. harivaMzapurANa (kalakattA) pR018 678
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ thA 1' unhoMne spaSTa ghoSita kiyA thA ki jaina dharma meM digambara sAtha hI nirvANa prApta kara sakatA hai| binA digambara veSa dhAraNa kiye nirvANa prApta kara lenA asambhava hai / aura unake isa vaijJAnika upadeza kA Adara pAbAla-vRddha-vanitA ne kiyA thaa| videha meM jisa samaya bhagavAna mahAvIra pahuMce to unakA vahAM logoM ne vizeSa Adara kiyaa| vaizAlo meM unake ziSyoM kI saMkhyA adhika thii| svayaM rAjA ceTaka unakA ziSya thaa| aMgadeza meM jaba bhagavAna pahuMce to vahAM ke rAjA kuNika ajAta zana ke sAtha sArI prajA bhagavAna kI pUjA karane ke lie umar3a pdd'ii| rAjA buNikA kauzAmbI taka mahAvIra svAmI ko pahuMcAne ge| kozAmbI nareza aise pratibuddha hue ki vaha digambara muni ho ge| magadha deza meM bhI bhagavAn mahAbora kA khUba vihAra hA thA aura unakA adhika samaya rAjagRha meM vyatIta huA thaa| samrATa zreNika vimbasAra bhagavAn ke ananya bhakta the aura unhoMne dharma prabhAvanA ke aneka kArya kiye the| zreNika ke abhayakumAra, vAriSeNa Adi kaI putra digambara muni ho gaye the| dakSiNa bhArata meM jaba bhagavAna kA vihAra huA to hemAMga deza ke rAjA jIvaMdhara digambara muni ho gaye the| isa prakAra bhagavAna kA jahAM-jahAM bihAra huA vahAM-vahAM digambara dharma kA pracAra ho gayA / zatAnIka, udayana, prAdi rAjA, abhaya, naMdiSeNa Adi rAjakumAra zAlibhadra, dhanyakumAra, prItaMkara Adi dhanakubera, indrabhUti, gautama Adi brAhmaNa vidvAna, vidhuccara Adi sadRza patitAtmAyeMpare na jAne kauna-kauna bhagavAn mahAvIra ko zaraNa meN|aakr mani ho gye| sacamana aneka dharma-pipAsu bhagavAn ke nikaTa pAkara dharmAmRta pAna karate the| yahAM taka ki straya ma0 gautamabaddha aura unake saMgha para bhagavAna ke upadeza kA prabhAva par3A thA / bauddha bhikSuoM ne bhI nagnatA dhAraNa karane kA Agraha ma0 buddha se kiyA thaa| isa para yadyapi ma0 buddha ne nagna veSa ko burA nahIM batalAyA, kintu usase kucha jyAdA ziSya pAne kA lAbha na dekhakara use unhoMne asvIkAra kara diyaa| para to bhI eka samaya nepAla ke tAMtrika bauddhoM meM nagna sAdhunoM kA astitva ho gayA thaa| satra bAta to yaha hai ki nannavepa ko sAdhu pada ke bhUSaNa rUpa meM saba hI ko svIkAra karanA par3atA hai| usakA virodha karanA prakrita ko kosanA hai| usa para bhagavAna buddha ke jamAne meM to usakA vizeSa pracAra thaa| abhI bhagavAna mahAvIra ne dharmopadeza denA prarAmbha nahIM kiyA thA ki prAcIna jaina aura prAjIvika prAdi sAdhu naMge ghUmakara usakA pracAra kara rahe the| dekhiye bauddha granthoM ke AdhAra 1. bhamavR0 54.80 va ThANA, pR0 813 2. bhamavuna, 65-66 3 . bhamabu0, pR0 102-110 / / 4. 'mahAbaga (28-1) meM hai ki "eka bauddha bhikSa ne ma0 buddha ke pAsa naMge ho Akara kahA ki bhagavAna ne maMyamI puruSa kI bahuta prazaMsA kI hai jisane pApoM ko dho DAlA hai aura kaSAyoM ko jIta liyA hai tathA jo dayAnu, binayI aura sAhasI hai| bhagavAna ! yaha nagnatA prakAra se saMthama aura saMtoSa ko utpanna karane meM kAraNabhUta hai-isase pApa miTatA, kaSAya dabate, dayAbhAca bar3hatA tayA vinaya aura utsAha pAtA hai| prabho! yaha acchA ho yadi Apa bhI magna rahane kI AjJA deN|" buddha ne uttara meM kahA ki "bhikSuoM ke lie yaha ucita na hogI- eka zramaNa lie yaha ayogya hai / isalie isakA pAlana nahIM karanA caahie| he mUrkha ! tithiyoM kI taraha tU bhI nagna kase hogA' he mUrva, isase naye loga bhI dIkSita na hoNge|" 5. nepAla meM guda aura tAntrika nAma kI eka bItU dharma kI zAlA hai / mi0 hArasana ne likhA hai ki, isa zAkhA meM nagna yati rahA karate haiM |'--jsibhaa0, 1 / 2-3 / pR. 25 6. jemsa elbI, pora jaikobI tathA DAna bulhara gI bAna kA samarthana karate haiM ki digamvaratva ma. buddha ke pahale se pracalita thA paura AjIvika Adi tIrthakoM para jaina dharma kA prabhAva par3A thA; yathA "In lames d' Alwis paper (Ind. Anti VIII) on the Six. Tirthakas the "Digambaras' appear to have been regarded as an old order of ascetics and all of these heretical teachers' betray the influence of Jainism in their doctrines." JA, IX, 161. Prof. Jacobi remarks: "The preceding four Tirthakas (Makkhali Goshal etc.) appear all to have adopted some or other doctrines or practices, which macks part of the Jaina system, probably froin the Jains themselves. It appears form the preceding remarks that Jaina ideas and practices must have been current at the time of Mahavira and independently of him. This combined with other arguments, leads us to the opinion that the Nirgranthas were realy in existence long before Mahavira. -(IA. IX, 161) prof. T. W. Rhys Davids notes in the "Vinaya Texts" that "thc Sect now called Jaias are divided into classes, Digambara, Swetambara, the latter of which eat naked. They are Known to be the successors of the school called Niganthias in the Pali Pitakas...,SBE.XIII, 41 Dr. Buhler writes, From Buddhist accounts in their canonical works as well as in other
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ se isa viSaya meM DA. sTIvensana likhate haiN| "(eka tIrthaka nagna ho gayA) loga usake lie bahuta se vastra lAye, kintu unako usane svIkAra nahIM kiyaa| usane yahI socA ki, yadi maiM vastra svokAra karatA hai to saMsAra meM merI adhika pratiSThA nahIM hogii| vaha kahane lagA ki lajjA rakSaNa ke lie hI vastra dhAraNa kiyA jAtA hai aura lajjA ho pApa kA kAraNa hai, hama ahat haiM, isalie vipatha vAsanA se alipta hone ke kAraNa hameM lajjA kI kucha bhI paravAha nahIM / " isakA yaha kathana sunakara bar3I prasannatA se vahAM isake pA~ca so ziSya bana gae, balki jambU dvIpa meM isI ko loga saccA buddha kahane lge|" yaha ullekha sambhavataH makkhali gozAla athavA pUrNa kAzyapa ke sambandha meM hai| ye donoM sAtha bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA ke mani the |mkkhli gozAla bhagavAna mahAvIra se ruSTa hokara alaga dharma pracAra karane lagA thA aura vaha grAjIbika" saMpradAya kA netA bana gayA thaa| isa sampradAya kA vikAsa prAcIna jaina dharma se hayA thA aura isake sAtha bhI nagna rahate the| puraNa-kAzyapa gozAla kA sAthI aura vaha bhI digambara rahA thaa| sacamuca digambara jainadharma pahale se hI calA A rahA thA, jisakA prabhAva ina logoM para par3A thaa| usa para bhagavAna mahAvIra ke avatIrNa hote ho digambaratva kA mahatva mIra bhI bar3ha gyaa| yahAM taka ki dasarI sampradAyoM ke loga bhI nagna veSa dhAraNa karane ko lAlAyita ho gaye, jaise ki Upara prakaTa kiyA gayA hai| bauddha zAstroM meM nigrantha (digambara) mahAmuni mahAvIra ke bihAra kA ullekha bhI milatA hai| "majjhima nikAya" ke "abhaya rAjakumAra sutta" se prakaTa hai ki ve rAjagRha meM eka samaya rahe the| "upAlIsutta" se bhagavAna mahAvIra kA nAlandA meM vihAra karanA spaSTa hai / usa samaya unake sAtha eka bar3I saMkhyA meM nirgandha sAdhu the| sAmagAmasutta se yaha pragaTa hai ki bhagavAna ne pAvA se mokSa prApta kI thii| dIrghanikAya kA pAsAdika sutta bhI isI bAta kA samarthana karatA hai| saMyuttanikAya se bhagavAna pravAsIra kA saMgha sahita "macchikA khaNDa" meM bihAra karanA spaSTa hai|' 'brahmajAlamRtta' meM rAjagRha ke rAjA ajAtazatra ko javAna mahAvIra ke darzana ke lie gayA likhA hai|" "vinayapiTaka' ke 'mahAvaga' grantha se mahAvIra svAmI kA vaizAlI meM dharma ranA pramANita hai| eka 'jAtaka' meM bhagavAna mahAvIra ko 'acelaka nAtaputa' kahA gayA hai| mahAvastu se prakaTa hai ki avantI ke rAjapurohita kA putra nAlaka banArasa AyA thaa| vahAM usane nirgrathanAtha putta (mahAvIra) ko dharma pracAra karate pAyA dIrgha nikAya se yaha spaSTa hai ki kauzala ke rAjA pasanadI ne nirgantha nAtaputta (mahAvIra) ko namaskara kiyA books. it may be seen that this rival (Mahavira) was a dangerous and influential one and that even in Buddha's tinc his teaching had sprcnd considerably... Also they say in their description of other rivals of Buddha that these, in order to gain estccm, copied the nirgranthas and went unclothed, or that they were looked upon by the people as Nirgrantha holy ones, because they happened to lost their clothes."-AISJ. P. 36 jesibhA, 112-3 / 24 "The people bought clothes in abundance for him, but he (Kassana) refused them as he thought that if he put them on, he would not be treated with the same respect. Kassapa said, "Clothes are the covering of shame and the shame is the effect of sin. I am an Arabat, As I am free from evil desires, I know no shame." etc -BS. PP. 74-75 2. bhamabu. pR017-21 3. vIra, varSa 3 pR0 312 va bhasatru0 pR0 17-21 4. 'AjIviko ti nagga-samaNa ko|'-'ppjc-suudnii 1 / 206-]HQ., I]I, 248. 5. majjhima (P. T. S.) bhA1 pu0 362-bhamaju0 pR0 161 6. mavibhama 1271 va "The M. N. tells us that once Nigantha Natlhaputta was al Nalanda with a big retinue of thc Niganthas."-AIT.P, 147 7. manijhama0 1|63-bhmssu0 202 / / 8. dIca, III 117-118,-bhamadhu0 pR0 214 6. saMputtA 4|287-bhmbu0 pR0 216 10. bhamavu, pR0 222 11. mahAbaga 6|31|11-bhmbu0 pR0 23 e-226 12. jAtaka 2 / 182 13. ASM. p. 159 680
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ thaa| usakI rAnI mallikA ne nirgranthoM ke upayoga ke lie bhavana banavAyA thaa| sArAMzataH bauddha zAstra bhI bhagavAna mahAvIra ke digantavyApI paura saphala bihAra kI sAkSI dete haiM / bhagavAn ke bihAra aura dharma pracAra se jaina dharma kA vizeSa udyota huA thaa| jaina zAstra kahate haiM ki unake saMgha meM caudaha hajAra digambara muni the, jisameM 1600 sAdhAraNa muni, 300 aMgapUrvadhArI muni, 1300 avadhijJAnadhArI muni, 600 RddhivikriyA yukta, ra jJAna prA . zAnadAnI kAra.10 anuttarabAdI the| mahAvIra saMgha ke ye digambara muni daza gaNoM meM vibhakta the aura gyAraha gaNadhara unakI dekha-rekha rakhate the| ina gaNadharoM kA varNana nimna prakAra hai: (1) indrabhuti gautama, (2) vAyubhati, (3) agnibhUti, ye tInoM gaNadhara magadha deza ke gobara grAma nivAsI yasubhUti, (zAMDilya brAhmaNa kI strI pRthvI (sthiNDilA) aura kesarI ke garbha se janme the| gRhasthAzrama tyAgane ke bAda ye krama se gautama gArya aura bhArgaba nAma se bhI prasiddha hae the| jaina hone ke pahale ye tInoM veda dharma parAyaNa brAhmaNa vidvAna the| bha0 mahAvIra ke nikaTa ina tInoM ne apane kaI sau ziSyoM sahita jaina dharma kI dIkSA grahaNa ko aura ye digambara muni hokara muniyoM ke netA hue the / deza-dezAntara meM vihAra karake inhoMne khUba dharma prabhAvanA kI thii| cauthe gaNadhara vyakta kollaga sanniveza nivAsI dhana mitra brAhmaNa ko vAruNI' nAmaka patnI kI kokha se janme the / digambara muni hokara yaha bhI gaNanAyaka hue the / pAMcava sudharma nAmaka gaNadhara bhI kollaga sanniveza ke nivAsI dhammila brAhmaNa ke suputra the| inakI mAtA kA nAma bhahilA thaa| bha0 mahAvIra ke uparAnta inake dvArA jaina dharma kA vizeSa pracAra huyA thA / chaThe maNTika nAmaka gaNaghara maukhyi deza nivAsI dhanadeva brAhmaNa kI vijayA devI strI ke garbha se janme the| digambara muni hokara yaha vIra saMgha meM sammilita ho gaye the aura deza-videza meM dharma pracAra kiyA thaa| sAtaveM gaNadhara maurya putra bhI mauryAsya deza ke nivAsI 'mauryaka' brAhmaNa ke putra the / inhoMne bhI bha0 mahAvIra ke nikaTa digambarIya dIkSA grahaNa karake sarvatra dharma pracAra kiyA thaa| pAThaveM gaNadhara akampana the, jo mithilApUrI nivAsI deva nAmaka brAhmaNa kI jayantI nAmaka strI ke udara se janme the| inhoMne bhI khUba dharma pracAra kiyA thaa| naveM dhavala nAmaka gaNadhara kozalApurI ke basu vipra ke suputra the| inakI mAM kA nAma nandA thaa| inhoMne bhI digambara mani ho sarvatra vihAra kiyA thaa| dasaveM gaNadhara maitreya the| vaha satyadezastha taMgikAsya nagarI ke nivAsI dasa brAhmaNa kI strI karuNA ke garbha se janme the| inhoMne bhI apane gaNa ke sAdhunoM sahita dharma pracAra kiyA thaa| gyArahaveM gaNadhara prabhAsa rAjagaha nivAsI bala nAmaka brAhmaNa kI patnI bhadrA kI kukSi se janme the| aura digambara muni tathA gaNanAyaka hokara sarvatra dharma kA udyota karate hue bicare the| ina gaNadharoM kI adhyakSatA meM rahe uparokta caudaha hajAra digambara muniyoM ne tatkAlIna bhArata kA mahAn upakAra kiyA thaa| vidyA, dharma, jJAna aura sadAcAra unake sadaudyoga se bhArata meM khUba phale the| jaina bhIra bauddha zAstra yahI prakaTa karate haiM : "The Buddhist and Jaina texts tell us that the itincrant teachers of the tinc wandered about in the country, engaging themselves whercever they stopped in serious discussion on matters relating to religion, philosophy, cthics, morals and policy." 1. dIdha078-79-IHQ.I,153. 2. LWB. P. 109. 3. mama0, 117 / 5. bRjaza0, pR0 8 / 7. bRjeza, pR08| 4. vurjaza0, pR. 60-61 6. bRjavA0, pR06| 8. LWB.p.52
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvArtha-bauddha aura jaina zAstroM se jJAta hotA hai ki tatkAlIna dharma-guru deza meM sarvatra vicarate the aura jahA~ ve Thaharate the vahA~ dharma, siddhAMta, vicAra, nIti aura rASTravArtA viSayaka gambhIra carcA karate the| sacamuca unake dvArA janatA kA mahAn hita huA thaa| bauddha zAstroM meM bhI mahAvIra ke saMgha ke kinhIM digambara muniyoM kA varNana milatA hai, yadyapi jaina zAstroM meM unakA patA lagA lenA sugama nahIM hai| jo ho, unase yaha spaSTa hai ki bha. mahAvIra aura unake digambara ziSya deza meM nirvAdha vicarate aura loka kalyANa karate the| sAmrAT zreNika bimbasAra ke putra rAjakumAra abhaya digambara muni ho the, yaha bAta bauddha zAstra bhI prakaTa karate haiN| una rAjakumAra ne IrAna deza ke vAsiyoM meM bhI dharma pracAra kara diyA thaa| phalataH usa deza kA eka rAjakumAra pAka nigraMtha sAdhu ho gayA thA / bauddha zAstra baizAlI ke digambara muniyoM meM suNakhatta, kalAramatthaka aura pATikaputra kA nAmollekha karate haiN| suNakkhatta eka licchavi rAjaputra thA aura vaha bauddha dharma chor3akara nirgrantha mata kA anuyAyI humA thA / vaizAlI ke sannikaTa eka kanDaramasuka nAmaka digambara muni ke AvAsa kA bhI ullekha bauddha zAstroM meM milatA hai / unhoMne yAvat jIvata nagna rahane aura niyamita paridhi meM vihAra karane kI pratijJA lI thii| zrAvastI ke kula putra (Councillor's son) arjuna bhI digambara muni hokara sarvatra vicare the| yaha digambara muni aura unake sAtha jaina sA-poragI sarvatra propadeza kara mumukSazrI kA jaina dharma meM dIkSita karate the| isI uddezya ko lekara ve nagaroM ke caurAhoM para jAkara dharmopadeza dete aura bAda merI bajAte the| bauddha zAstra kahate haiM ki usa samaya tIrthaka sAdhu-pratyeka pakSa kI aSTamI, caturdazI aura pUrNamAsI ko ekatra hote the aura dharmopadeza karate the| loga use sunakara prasanna hote aura unake anuyAyI bana jAte the|" ina sAdhanoM ko jahAM bhI avasara milatA thA vahAM ye apane dharma kI dheSThatA ko pramANita karake avazeSa dharmoM ko goNa prakaTa karate the| bhagavAna mahAvIra aura bha0 gautama buddha donoM ne hI ahiMsA dharma kA upadeza diyA thA; kintu bha0 mahAvIra kI ahiMsA mana, vacana, kAya pUrvaka jIvahatyA se bilaga rahane kA vidhAna thA-bhojana yA mauja zauka ke lie bhI usameM jIvoM kA prANa vyaparopaNa nahIM kiyA jA sakatA thaa| isake viparIta ma0 buddha kI ahiMsA meM bauddha bhikSoM ko mAMsa aura matsya bhojana grahaNa karane kI khulI AjJA thii| eka bAra nahIM aneka vAra svayaM ma. buddha ne mAMsa bhojana kiyA thaa| aise hI avasaroM para digambara mUni bauddha bhikSutroM ko Ar3e hAthoM lete the| eka maratabA jaba bhagavAna mahAvIra ne buddha ke isa hiMsaka karma kA niSedha kiyA, to buddha ne kahA, bhikSuoM, yaha pahalA maukA nahIM hai balki nAtaputra (mahAvIra) isase pahale bhI kaI maratavA khAsa mere lie pake hue mAMsa ko mere bhakSaNa karane para mAkSepa kara cuke haiN| eka dUsarI bAra jaba vaizAlI meM ma. buddha ne senApati siMha ke ghara para mAMsA hAra kiyA to, bauddha zAstra kahatA hai ki nigraMtha eka bar3I saMkhyA meM vaizAlI meM sar3aka sar3aka aura caurAhe-caurAhe para yaha zora macAte kahate phire ki Aja senApati siMha ne eka baila kA vadha kiyA hai aura usakA pAhAra zramaNa gautama ke lie banAyA hai| bhramaNa gautama jAna-bUjha kara ki yaha baila mere AhAra ke nimitta mArA gayA hai, pazu kA mAMsa khAtA hai, isalie vahI usa pazu ke 1. PB.p.30 va bhamaku. pR. 266 / 2. ADIB.. I. P. 292 3. bhamanu, pR0 255 / 4. "aceloM kanDaragasu ko verAAliyam paTavasati lAbhamga-ppatoca evaM pasagma, patoca vajjigA meN| tassa sattavatta-padAni samatAni samAdinnAni honni-'yAvajIvam acelako assam, pyam paridahevyam vAvajIvam brahmacArI assama na methanum padisebaiyyam....'ityAdi |"diighnikaay (P.LS.) bhA0 3 pR. 6-10 va bhamabu0, pR0 213 / 5. PB.p.83 va bhamatru0, pR0 267 / 6. bauddhoM ke ghera-yerI gAthAoM se yaha pragaTa hai| mamabu0 pU0 256-268 | 7. mahAvagga 11 va bhamabu0pa0 240 / 8. bhamabu. pR0 170 / 6. Cowell, Jatakas II, 182--bhamabu0 pa0 246 / 652
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ -bhArane ke lie badhaka hai| ina ullekhoM se usa samaya digambara muniyoM kA nirvAdha rUpa meM janatA ke madhya vicarane aura dharmopadeza dene kA spaSTIkaraNa hotA hai| bauddha gRhasthoM ne kaI maratabA digambara maniyoM ko apane ghara ke antaHpura meM bulAkara parIkSA kI thii| sArAMzata: di0 muni usa samaya hATa-bAjAra, ghara-mahala, raMka-rAva-saba Thaura saba hI ko dharmopadeza dete hue vihAra karate the| aba grAge ke pRSThoM meM bhagavAna mahAvIra ke uparAnta digambara muniyoM ke astitva aura vihAra kA vivecana kara denA ucita hai| nanda-sAmrAjya meM digambara-muni "King Nanda had taken away image' known as 'The Jina of Kalinga'...carrying away idols of worship as a mark of trophy and also showing respect to particular idol is known in . after history. The datum (1) proves that Nanda was laina and (2) that Jainism was introduced in Orissa very early..." -K, P Jayaswal. zizunAgavaMzamai kuNika ajAta zatra ke uparAnta koI parAkramI rAjA nahIM sunA aura magadha sAmrAjya kI bAgaDora nandavaMza ke rAjAoM ke hAtha meM A gii| isa vaMza meM varddhana' (Increaser) upAdhi-dhArI rAjA nanda vizeSa prakhyAta aura pratApI thaa| usane dakSiNa pUrva aura pazcimIya samudrataTavatI deza jIta lie the tathA uttara meM himAlaya pradeza aura kAzmIra evaM avantI aura kaliMga deza ko bhI usane apane adhIna kara liyA thA / 2 kaliMga-vijaya meM vaha vahA~ se 'kaliMga-jina' nAmaka eka prAcIna mUrti le AyA thA aura use vinaya ke sAtha usane apanI rAjadhAnI pATalIputra meM sthApita kiyA thaa| usake isa kArya se nanda barddhana kA jainadharmAvalambI honA spaSTa hai| 'mudrArAkSasa nATaka' aura jaina sAhitya se isa baMza ke rAjAoM kA jainI honA siddha hai aura unake mantrI bhI jaina the| antima nanda kA mantrI rAkSasa nAmaka nItinipuNa puruSa thaa| 'mudrArAkSasa' nATaka meM use jIvasiddhi nAmaka kSapaNaka arthAt digambara jaina muni ke prati vinaya pragaTa karate darzAyA gayA hai tathA yaha jIvasiddhi sAre deza meM hATa bAjAra aura granta:pura--saba hI Thaura beroka Toka vihAra karatA thA, yaha bAta bhI ukta nATaka se spaSTa hai| aisA honA bhI svAbhAvika, kyoMki jaba nanda vaMza ke rAjA jainI the to unake sAmrAjya meM digambara jaina muni kI pratiSThA honA lAjamI thii| janazruti se yaha bhI pragaTa hai ki antima nanda rAjA ne 'paJcapahAr3I' nAmaka pAMca stUga - - -- / ----- -- --- -- 1. "At that time a great number of the Niganthas (running) through Vaisali, from road to road, cross-way to cross-way, with outstretched arms cried, Tolay Siha, the General has killed a great ox and bas made a mical for the Samana Gotama, the Samna Gotama knowingly eats this meat of an animal killed fo. this very purpose, and has thus become virtually the author of that deed." - Vinaya 'Texts, S.B.E. Vol XVIT, 11, 116 and KG.,p. 85. 2. HG., pp. 88-95 va bhama0, pRSTha 246-256 / 3. JRORS., Vol. XIIl p. 245. 4. Ibid., Vol. I. pp. 78-79 5. Chanakya says: "There is a fellow of my studies, deep The Brahman Indusarman, bin I sent, When just I vowed the death of Nanda, bither, And here repairing as a Buddh ? (kSapaNaka) mendicant." Having the marks of a Ksapanaka the individual is a Jaina... Raksasa repose in him implicit confidence. -HDW., P, 10.)
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ paTanA meM banavAye the / 'paJcapahAr3I' (rAjagRha) jainoM kA prasiddha lIrtha hai / nanda ne usI ke anurUpa pAMca stUpa paTanA meM banabAye pratIta hote haiN| yaha kArya bhI unakI muni-bhakti kA paricAyaka hai| jaina kathA granthoM se vidita hai ki eka nanda rAjA svayaM digambara jaina muni ho gaye the tathA unake mantrI zakaTAla bhI jainI the / zakaTAla ke putra sthUlabhadra bhI digambara muni ho gaye the| sArAMza yaha ki nanda-sAmrAjya ke prasiddha puruSoM ne svayaM digambara muni hokara tatkAlIna bhArata kA kalyANa kiyA thA aura nanda rAjA janoM ke saMrakSaka the| zizunAgavaMza ke anta aura nanda rAjya ke prArambha kAla meM jambU svAmI antima kevalosarvajJa ne nagna bepa meM sAre bhArata kA bhramaNa kiyA thaa| kahate haiM ki baMgAla ke koTikapura nAmaka sthAna para unhoMne sarvajJatA prApta ko thii| unakA vihAra baMgAla ke prasiddha nagara puDravarddhana, tAmralipta Adi meM huaA thaa| eka daphA baha mathurA bhI pahuMce the| anta meM jaba vaha rAjagRha vipulAcala se mukta ho gaye, to mathurA meM unakI smRti meM eka stUpa banAyA gayA thaa| mathurA janoM kA prAcIna kendra thaa| vahA~ bha0 pArzvanAtha jI ke samaya kA eka stupa maujUda thaa| isake atirikta nanda kAla meM vahAM pAMca sau eka stapa aura banAye gaye the, kyoMki vahA~ se itane hI digambara muniyoM ne samAdhimaraNa kiyA thaa| ye saba muni zrI jambU svAmI ke ziSya the| jisa samaya jamjUsvAmI digambara muni hue to usa samaya vidyuccara nAmaka eka nAmI DAka bhI apane pAMca sau sAthiyoM sahita digambara muni ho gayA thaa| eka daphA yaha munisaMgha deza-videza meM vihAra karatA huyA zAma ko mathurA phuNcaa| vahAM mahAudyAna meM vaha Thahara gyaa| uparAnta rAta ko una muniyoM para vahA~ mahA upasarga hA aura usake pariNAmarUpa muniyoM ne sAmyabhAva se prANa tyAga kiye| isa mahatvazAlI ghaTanA kI smRti meM hI vahAM pAMca sau eka stUpa banA diye gye| . Sir G. Grierson iniorms me that the Nandas were reputed to be bitter enemics of the Brahmans......the Nandas were Jainas and therefore hateful to the Brahmans... The supposition that the last Nanda was cither a Jaina of Buddhist is strengthened by the fact that one form of the local tradition attributed to him the erection of the Panch Pabari at Patna, a group of ancient stupas, which be cither Jaina or Buddhist."-EHJ., p. 44. unakA jana honA ThIka hai, kyoMki nandanarddhana ke jaina hone meM sandeha nahIM hai aura "mudrArAkSasa" nanda mantrI yAdi ko pragaTa karatA hai| 2. hariSeNa kathAkopa tathA ArAdhanAkathAkoSa dekho| 3. sAtavIM gujarAtI sAhitya pariSad riporTa, pRSTa 41 tathA "bhadrabAhu caritra' (pRSTha 41 ) meM sthUlabhadrAdi ko digambara muni likhA hai / (rAmalyasthUla bhadrAkhya sthUlAtrAdiyoginaH ) / 4, "Nanda were Jains.-CHI., Vol I. p. 164. "The nine kings of the Nanda dynasty of Magadha were patrons of the Order (Sangha of Mahavira)."-HARI., p. 59. 5. "In Kotikapur Jambu attained emancipation ? (Omniscience)" -vIra, varSa pRSTha 37 / 6. anekAnta, varSa 1 pRSTha 141 : "magadhAdimahAdeza mathurAdipurIstathA / kurvana dharmopadeza rA kevalajJAnalocanaH // 118 // 12 // varSASThAdazaparyanta ricatAna jinAdhipaH tato jagAma nirvANaM kevalI vipulAcalAt ||116|-jmbuusvaamii carita 7. JOAM.. p. 13 8. anekAnta varSa 1 pR0 136-141 "atha vidyu cage nAmnA paryaTanniha sanmani / ' ekAdazAMgavidyAyAmadhotI vidadhattapaH / acAnyedya : sani saMgo muni paMcayata vRtaH matha rAyAM mahodyAna pradezevagamanmadA / tadAgacchatsa thailakSayaM bhAnuramtAcalaM nitaH |ityaadi|
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra na jAne kitane muni puMgava usa samaya bhArata meM bihAra karake logoM kA hitasAdhana karate the ! unakA patA lagA lenA kaThina hai ! nanda sAmrAjya meM unako pUrA-pUrA sarakSaNa prApta thA / (12) maurthya-samrATa aura digambara- muni "vAvacaH zrutvA candragupto narezvaraH / asyaivayoga pAyeM dI janezvaraM tapaH // 36|| candraguptamuniH zIghra prathamo dazapUrviNAm / sarva saMghAdhito jAto vizAkhAcArya saMjJakaH ||36|| anena saha saMghoSi samasta guruvAkyataH / dakSiNA pathadezastha punnATa viSayaM vayo // 40 // - hariSeNa kanyAkopa 'ma udhare' carimo jigadivasa paradi candavRtto ya / ' 3 - triloka prajJapti nanda rAjAoM ke pazcAt magadha kA rAjachatra candragupta nAma ke eka kSatriya rAjaputra ke hAtha lagA thaa| usane apane bhujavikrama se prAyaH sAre bhArata para adhikAra kara liyA thA aura 'ma' nAmaka rAjavaMza kI sthApanA kI thii| jainazAstra isa rAjA ko digambara muni bhramaNapati ghutakevalI bhadrabAhu kA ziSya pragaTa karate haiM yUnAnI rAjadUta megAsthanIja bhI candragupta ko zramaNa-bhakta pragaTa karatA hai" samrATa candragupta ne apane bRhat sAmrAjya meM digambara muniyoM ke bihAra aura dharmapracAra karane kI suvidhA kI thii| dhagaNagati ke saMgha kI vaha rAjA bahuta vinaya karatA thaa| bhadrabAhu jo baMgAla deza ke koTikapura nAmaka nagara ke nivAsI the| eka daphA vahAM ta kevalI govarddhana svAmI anya digambara muniyoM sahita pA nikale; bhadrabAhu unhIM ke nikaTa dIkSita hokara digambara muni ho gaye | govarddhana svAmI ne saMghasahita giranAra jI ko yAtrA kA udyoga kiyA thaa| isa ullekha se spaSTa hai ki unake samaya meM digambara muniyoM ko bihAra karane kI suvidhA prApta thI / bhadrabAhu jI ne bhI saMgha sahita deza-dezAntara ke vihAra kiyA thA aura vaha ujjainI pahuMce the| vahIM se unhoMne dakSiNa deza kI ora saMghasahita vihAra kiyA thA kyoMki unheM mAlUma ho gayA thA ki uttarApatha meM eka vikAla duSkAla par3ane ko 2. hi0 bhA0 13 pR0 531. - 9.00 140 217 / 3. bandAkItizcandravanmodaka khAna guptinaM pApavAdaH // jJAnanipAnipUjApuraMdara caturddhA dAna daza prasAjita bhAskaraH // 40 "samAsa (vA) parotvAnvitaH samabhyavyaM guro pApakAdi 26 / / " bha0 v. "That Chandragupta was a member of the Jaina community is taken by their writers as a matter of course, and treated as a known fact, which needed nither argument nor demonstration. The documentory evidence to this effect is of comparatively early date, and apparently absolved from all suspicion......The testimony of Megasthenes would likewise seem to imply that Chandragupta submitted to the devotional eaching of the Sramanas, as opposed to the doctrines of the Brahmanas. (Strabo, YV, i 60)." JRAS., Vol. IX pp, 175-176. svadezo'bhUtapauNDvagaH ""yatrako puraM ramyaM do naakkhnnddyt|" "bhadrabAhuhAti zaptavAncantaH" idi 430 0 10 23 // 6. "cikISu mitIzayAtrAM revatakAcale / " bhadra0 pR0 13 / 5. 685
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai jisameM municaryA kA pAlana duSkara hogA / ' samrATa candragupta ne bhI isI samaya apane putra ko rAjya dekara bhadravAha svAmI ke nikaTa jinadIkSA dhAraNa kI thI aura vaha anya digambara muniyoM ke sAtha dakSiNa bhArata ko cale gaye the| zravaNabelagola kA kaTavA nAmaka parvata unhIM ke kAraNa "candragiri" nAma se prasiddha ho gayA hai, kyoMki usa parvata para candragapta ne tapazcaraNa kiyA thA aura vahIM unakA samAdhimaraNa huA thaa| bindusAra ne jainiyoM ke liye kyA kiyA? yaha jJAta nahIM hai| kintu jaba usakA pitA na thA, to usa para jaina prabhAva par3anA avazyambhAvI hai| usa para usakA putra azoka apane prArambhika jIvana meM jaina dharmaparAyaNa rahA thA; balki anta samaya taka usane jaina siddhAntoM kA pracAra kiyA, yaha anyatra siddha kiyA jA cukA hai| isa dazA meM vindusAra kA jaina-dharma premI honA ucita hai / azoka ne apane eka sthambhalekha meM spaSTa: nigrantha sAdhuoM kI rakSA kA Adeza nikAlA thaa| samrATa samprati pUrNata: jainadharma parAyaNa the| unhoMne jaina muniyoM ke vihAra aura dharma-pracAra kI vyavasthA na kevala bhArata meM hI kI balki videzoM meM bhI unakA vihAra karAkara jaina dharma kA pracAra karA diyaa| usa samaya meM dasa pUrva ke dhAraka vizAkha, proSThila, kSatriya Adi digambara jainAcAvoM ke saMrakSaNa meM rahA jainasaMgha khUba phalA-phalA thA / jisa sAmrAjya ke adhiSThAtA hI svayaM jaba digambara muni hokara dharma pracAra karane ke lie tula gaye to bhalA kahie jainadharma kI vizeSa unnati aura digambara muniyoM kI bAhulyatA usa rAjya, meM kyoM na hotI! mauryoM kA nAma janasAhitya meM isIlie svarNAkSaroM meM aMkita hai ! 1. bhadraH pR0 27-51 3. Jajna tradition avers that Chandragupta Maurya was a Jains and illat, when a great twelve years' faininc occurred, he abdicated, accompanied Bhadrat ahu, the last of the saints called Srutakevalins, to the. South, lived as an ascetic at Sravanabelgola in Mysore and ultimately connitted Suicide by Starvation at that place, where lijs name is still held in remembrance In the second cdition of this book I rejected that tradition and dismissed the tale as 'imaginary history'. But on reconsideration of the whole evidence and the objections urged against the credibility of the story. I am now disposed to believe that the tradition probably is true in its main outline and that chandragupla really abdicated and became Jaina ascetic." Sir Vincient Smith, EHI, p. 154 3. Narasimhachar's Sravanabelagola, P25-40, viko0, bhAga 7 pR. 156-15.7 tathA jaizisa bhUmikA pa0 54-70! 4. "We may conclude...that Vindusara followed the faith (Jainism) of his father (Chadr.gupta) and that, in the same belief, whatever it may prove to have been, his childhood's lessons were first learnt by Asoka." -E. Thomas, JRAS. IX. 181 5. hamArA "samrATa azoka aura jana ghama" nAmaka,kTa dekho| 6. stambhalekha nN07| "The founder of the Mauryan dynasty Chandragupta, as well as his Brahimin minister, Chanakya, were also inclined towards Malavira's doctries and even Ashoka is said to have been laid towards Buddhism by a previous study of Jain teaching." -E. B. Havell, HARI., p 59 7. kuzAlazanastrikhaMDabharatAdhipaH garamAIto anAyaMdezeSvIpa pravatita dhamaraNavihAra; lamprati mahArAjA'sau'bhavata' -pATalIputraprakalpagrantha EHI. pp. 202-203
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ (13) sikandara mahAna evaM digambara muni "Onesikritos says that he himself was sent to converse with these sages. For A'exander heard that these men (Sramans) went about naked, inused themselves to hardships and were held in highest honour, that when invited they did not go to other persons." --Me Crindle, Ancient India P. 70 lage jisa samaya antima nandarAjA bhArata meM rAjya kara rahe the aura candragupta maurya apane sAmrAjya kI nIMva DAlane meM hue the, usa samaya bhArata ke pazcimottara sImAprAnta para yUnAna kA pratApI vIra sikandara apanA sikkA jamA rahA thaa| jaba yaha takSazilA pahuMcA to vahAM usane digambara muniyoM ko bahuta prazaMsA gunii| usane cAhA ki ve sApUgaNa usake sammukhAye jAyeM, kintu aisA honA sambhava thA, kyoMki digambara muni kiso kA zAsana nahIM mAnate aura na kisI kA nimantraNa svIkAra karate haiN| usa para sikandara ne apane eka dUta ko, jisakA nAma anyAsa (Oneskritos) thA. unake pAsa bhejA / usane dekhA, takSazilA ke pAsa udyAna meM bahuta se naMge muni tapasyA kara rahe haiN| unameM se eka kalyANa nAmaka muni se usakI bAtacIta hotI rahI thii| muni kalyANa ne aMkRta se kahA thA ki yadi tuma hamAre tapa kA rahasya samajhanA cAhate ho to hamArI taraha digambara muni ho jAyo / ' zraMzakRtasa ke lie aisA karatA asambhava thA yAsira usane sikandara se jAkara ina muniyoM ke jJAna aura varmA kI prazaMsanIya bAteM khiiN| sikandara unase bahuta prabhAvita huA aura usane cAhA ki ina zAna dhyAna- taporatna kA mere deza meM bhI phuNce| isa kAmanA ko muni kalyANa ne pUrA kiyA thaa| jaba sikandara samaya yUnAna ko lauTA to muni kalyANa usake sAtha ho liye the kintu IrAna meM hI unakA dehAvasAna ho gayA thA apanA anta samaya jAnakara unhoMne jainavrata sallekhanA kA pAlana kiyA thaa| naMge rahanA, bhUmizodha kara calanA, haritakAya kA virAdhana na karanA, kisI kA nimantraNa svIkAra na karanA, ityAdi jina niyamoM kA pAlana muni kalyANa aura unake sAthI munigaNa karate the unase unakA digambara jaina muni honA siddha hai| Adhunika vidvAn bhI yahI pragaTa karate haiN|" muni kalyANa jyotiSa zAstra meM niSNAta the / unhoMne bahuta sI bhaviSyavANiyAM kI thI aura sikandara kI mRtyu ko bhI unhoMne pahile se hI ghoSita kara diyA thaa| ina bhAratIya santoM ko zikSA kA prabhAva yUnAniyoM para vizeSa bar3A thA / yahAM taka ki tatkAlIna DAyajinesa (Diogenes) nAmaka yUnAnI tatvavetA ne digambara veSa dhAraNa kiyA thaa| * aura yUnAniyoM ne gaMgI matiyAM bhI banavAI thii|" yUnAnI lekhakoM ne ina digambara muniyoM ke viSaya meM khUba likhA hai ye batAte haiM ki yaha sAdhu naMge rahate the| sardI-garmI kI parISaha sahana karate the / janatA meM inakI vizeSa mAnyatA thii| hATa-bAjAra meM jAkara yaha dharmopadeza dete the| bar3e-bar3e ziSya gharoM ke ataHpuroM meM bhI ye jAte the| rAjAgaNa inakI vinaya karate aura sammati lete the| jyotiSa ke anusAra ye logoM 1. Al, P, 69 ^{Alexander) despatched Onesikrites to them (gymnosophists), who relates that he found at the distance of 20 stadia from the city (of Taxilla) 15 men standing in different postures, sitting or lying down naked, who did not move from these positions till the evening, when they return to the city. The most difficult thing to endure was the heat of the sun. etc." "Calanus bidding him (Onesi) to strip himself, if he doctrine." desired to hear any of his -- Plutarch. Al. p. 71 2. vIra varSa 7 pRSTha 176 va 341 / a. Encyclopaedia Britannica (11th. ed) Vo! XV p. 128. ...the term Digambara. is referred to in the well known Greek phrase, gymnosophists, used already by Megasthenes, which applies very aptly to the Niganthas (Digambara Jainas)." Y. A calendar fragment discovered at Milet and belonging to the 2nd century B.C., gives several weather forecasts on the authority of Indian Calanus." -- QIMS.XVIII, 297 x. MJ., Intro. p. 2 4. Pliny, XXXIV, 9...JRAS, Vol, IX, p, 232 687
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko bhaviSya kA phalAphala bhI batAte the| bhojana kA nimantraNa ye svIkAra nahIM karate the| vidhipUrvaka nagara meM koI sabhya unheM bhojana dAna detA to use ye grahaNa kara lete the / yunAnI lekhakoM ke isa varNana se usa samaya ke digambara jaina muniyoM kA mahatva spaSTa ho jAtA hai| unake dvArA bhArata kA nAma videzoM meM bhI camakA thA ! bhalA una jaise munIzvaroM ko pAkara kauna na apane ko dhanya mAnegA ? __ suga aura prAnna rAjyoM meM digambara muni "The Andhra or Satvahana rule is characterised by almost the sam: social features as the farther south, but in point of religion they seem to have been great patrons of the Jainas & Buddhists." S. K. Aiyangar's Ancient India, p. 34. antima morya samrAT bRhadratha kA unake senApati puSpamitra suga ne vadha kara diyA thaa| isa prakAra maurya sAmrAjya kA anta karake pUSpamitra ne 'sugavaMza kI sthApanA kI thii| nanda aura maurya sAmrAjya meM jahAM jaina aura bauddhadharma unnati ko prApta haye the, vahAM sugabaMza ke rAjatvakAla meM brAhmaNa dharma unnata avasthA ko prApta hayA thaa| kintu isakA artha yaha nahIM hai ki brAhmaNetara jaina prAdi dharmo para isa samaya koI saMkaTa pAyA ho| hama dekhate haiM ki svayaM puSpamitra ke rAjaprAsAda ke sannikaTa mandarAja dvArA lAI gaI 'kaliMga jinako mUrti, surakSita rahI thii| isa avasthA meM yaha nahIM kahA jA sakatA ki isa samaya digambara jainadharma ko bakaTa vAdhA sahanI par3I thii| usa para suga rAz2AgaNa adhika samaya taka zAsanAdhikArI bhI na rhe| bhArata ke pazcimottara sImAprAnta aura paJjAba kI aora to yavana rAjAoM ne adhikAra jamAnA prAraMbha kara diyA aura magadha tathA madhyabhArata para jainasamrAT khAravela tathA Andhra jAmoM ke prAkramaNa hone lage / khAravela kI magadha vijaya meM AndhravaMzI rAjAoM ne unakA sAtha diyA thaa| magadha para Andhra 1.Aristoboulos...says 'Their (Gymnosophists) spare time is spent in the market-plac in respect their being public councillors, they receive grcat homage etc." Cicero (Tusc. Disput. V. 27)..."What foreign land is more vast and wild than India ? Yct in that nation first those who are reckoned sages spend their lifetime naked and endure the Snows of caucasus and the rage of winter wintout grieving and when they have committed their body to the flames, nol a groan escapes them when they are burning." Clericns Alexendrinus-"Those Indians. who are called Sennoi (zravaNa) go naked their lives. These practise truth, make predictions about futurity and worship a kind of pyramid, beneath which they think the bones of some divinity lie buried (stupas)." -Al. P. 183. "St Jerome, - Indian Gymnosophists. The king on coming to them worship them and the peace of his dominions depends according to his judgement on their prayers."...AI P. 184. "Every weaithy house is open to them to the apartments of the women. On entering they share the repast.'-AI. p. 71. "When they repair to the city they disperse themselves to the market place. if they happen to meet any who carries figs or bunches of grapes they take what he bestows without giving anything in return. F. "In the decadance that followed the death of Asoka, the Andhras seem to have had their own share and they may possibly have helped Khaivela of Kalinga, when he invaded Magadha in the middle of the 2nd century B. C. When the Kanvar were overthrown the Andhras extend their power northwards & occupy Magadba." -SAL., pp. 15-16 689
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAmoM kA adhikAra ho gyaa| ina rAjAoM ke udyoga se jaina dharma phira eka bAra camaka utthaa| . AndhravaMzI rAjAoM meM hAla, pulumAthi yAdi jaina dharma premI kahe gaye haiM / inhoMne digambara jaina muniyoM ko bihAra aura dharma pracAra karane kI suvidhA pradAna kI pratIta hotI hai| ujjaina ke prasiddha rAjA vikramAditya bhI isIvaMza se sambandhita batAye jAte haiM vaha kSetra the parantu uparAnta eka digambara jainAcArya ke upadeza se jaina ho gaye the| IsvI pUrva prathama zatAbdi meM eka bhAratIya rAjA kA sambandha roma ke bAdazAha yaoNgasTara se thaa| unhoMne usa jAbazAha ke liye bheMTa bhejI thI jo loga usa bheMTa ko le gaye the. unake sAtha bhRgukaccha (bhaya) se eka zramaNAcArya (digambara jainAcArya) bhI sAtha ho liye the| vaha yUnAna pahuMce the aura vahAM unakA sammAna huA thaa| yAsira sallekhanA vrata ko dhAraNa karake unhoMne ghansa (Athens) meM prANavisarjana kiye the vahA~ unakI eka niSadhikA banA dI gaI thii| ava bhattA kahiye, jaba usa samaya digambara mani videzoM taka meM jAkara dharmapracAra karane meM samartha the, to ve bhArata meM kyoM na bihAra aura dharma pracAra karane meM saphala hote jaina sAhitya batAtA hai ki gaMgadeva, sudharma nakSatra, jayapAla, pANDu bhuvasena Adi digambara jainAcAyoM ke netRtva meM tatkAlIna jainadharma sajIva ho rahA thaa| IsvI pUrva prathama zatAbdi meM bhArata meM apolo aura damasa nAmaka do yUnAnI tatvavettA Aye the| unakA tatkAlIna digambara suniyoM ke sAtha zAstrArthaM huA thaa| sArAMzataH usa samaya bhI digambara muni itane mahatvazAlI ye ki ve videziyoM kA bhI dhyAna AkRSTa karane ko samartha the| (15) pavana-apa prAdi rAjAgaNa tathA vigambara muni ! "About the second century B. C when the Greeks had occupied a fair portion of western India, Jainism appears to have made its way amongst them and the founder of the sect appears also to have been held in high esteem by the Indo-Greeks, as is apparent from an account given in the Milinda Panho"-HG. P. 78. mauvyoM ke uparAnta bhArata ke pazcimottara sImA prAnta, paJjAba, mAlavA pAdi pradezoM para yUnAnI Adi videziyoM kA 1. JBORS. I. 76-118. and CHE, I P. 532 2. Allahabad university Studies, pt. II. 113-147 3. In the same year (25 B. C.) went an Indian embassy with gifts to Augustus, from a King called Purus by some and Pandian by others They were accompanied by the man who burnt himself at Athens. He with a smile leapt upon the pyre naked On his tomb was this inscription, 'Zermanochegas, to the custom of his country, lies here.' Zermanochegas seems to be the Greek rendering of Sramanacharya or Jaina Guru and the self-immolation, a variety of Sallekhna."--IHQ. Vot. II. 293 4. Apollonius of Tyana travelled with Damus. Born about 4 B. C., he came to explore the wonders of India.......He was a Pythogorian philosopher and met larchas at Taxilla and disputed with Indian Gymnosophists. ( Niganthas)" QJMS, XVIII, pp. 305-326 686
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhikAra ho gayA thaa| ina videzI logoM meM bhI jaina muniyoM ne apane dharma kA pracAra kara diyA thA aura unameM se kaI bAdazAha jaina dharma meM dIkSita ho gaye the| bhAratIya yavanoM (Greck) meM manendra (Menander) nAmaka rAjA prasiddha thaa| usakI rAjadhAnI paMjAba prAnta kA prasiddha nagara sAkala' (syAlakoTa) thaa| bauddhagrantha 'milindapaNha' se vidita hai ki usa nagara meM pratyeka dharma ke guru pahuMcakara dharmopadeza dete the' / mAlUma hotA hai ki digambara jaina muniyoM ko vahA~ vizeSa Adara prApta thA; kyoMki milindapaNha' meM kahA gayA hai ki pAMca sau yUnAniyoM ne rAjA manendra se bha0 mahAvIra ke "nirgrantha' dharma dvArA manastuSTi karane kA Agraha kiyA thA aura manendra ne unakA yaha aAgraha svIkAra kiyA thaa| ata: vaha jaina dharma meM dIkSita ho gayA thA aura usake rAjya meM ahiMsA dharma kI pradhAnatA ho gaI thii| yavanoM (Indo Greek) ko harAkara zakoM meM phira uttara-pazcima bhArata para adhikAra jamAyA thaa| unhoMne 'chatrapa'prAntIya zAsaka niyukta karake zAsana kiyA thaa| inameM rAjA ajesa (Ages I) ke samaya meM takSazilA meM jaina dharma unnati para thA / usa samaya ke bane huye jaina RSiyoM ke smAraka rUpa stUpa Aja bhI takSazilA meM bhagnAvazeSa haiN| zaka rAjA kaniSka, huviSka aura vAsudeva ke rAjakAla meM bhI jaina dharma unnata dazA meM rahA thaa| mathurA usa samaya pradhAna jaina kendra thaa| aneka nirgrantha sAdhu vahA~ vicarate the| una nagna sAdhuoM kI pUjA rAjaputra aura rAjakanyAyeM tathA sAdhAraNa janasamudAya kiyA karate the| chatrapa nahapAna bhI jaina dharma premI pratIta hotA hai| usakA rAjya gujarAta se mAlavA taka vistRta thaa| jaina sAhitya meM, unakA ullekha naravAhana aura nahabANa rUpa meM huA milatA hai| nahapAna hI saMbhavataH bhUtabali nAmaka digambara jainAcArya huye the jinhoMne "paTkhaNDAgama zAstra'' kI racanA kI thii| chatrapa nahapAna ke atirikta chatrapa rudra damana kA putra rudra siMha kA bhI jainadharma bhakta honA saMbhava hai| jUnAgar3ha kI 'aparakoTa' kI guphAnoM meM isakA eka lekha hai, jisakA sambandha jena-dharma se honA anumAna kiyA jAtA hai / ye guphAyeM jaina muniyoM ke upayoga meM AtI thiiN| ina ullekhoM se yaha spaSTa hai ki uparokta videzI logoM meM dharma pracAra karane ke lie digambara muni pahuMce the aura unhoMne una logoM ke nikaTa sammAna pAyA thaa| 1. They resund with cries of welcome to the teachers of every creed and the city is the resort of the leading men of each of the differing sects." -QKM. P.3 2.QKM. p.8 3. vIra, varSa 2 pR. 446-446. 4. AGT., P.P, 76-80 %. "Another locality in which the Jainas seem to have been formly established from the middle of the 2nd Century B.C. onwards was Mathura in the old kingdom of Curasena." -CHI, I, p. 167 and see JOAM, 6. sarasvatI, bhA0 26 khaNDa 2 pR0 748-746 7. 1A,XX, 163 fr
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ samrAT ailakhAravela Adi kaliMga nRpa aura digambara muniyoM kA utkarSa / "nandarAja-nItAni kAliMga-jinam-saMnivesa'.....'gaharatanAna paDihArehi aGgamAgadha basavu neyAti / " (12 vI paMkti ) "sukati-samaNa subihitAnaM ca satadisAna bhanitam tapasi-isina saMghiyanaM prarahata nisIdiyAsamIpe pabhare barakArasamuthapatihi anekayojanAhitAhi pa si o silAhi siMhapatha-rAni sidhuDAya nisayAni....."ghaMTA (ya) ka (to) catare ca beDariyagabhe thaMbhe patiThApayati / " (15-16 vI paMkti) hAthIguphA zilAlekha / kaliMgadeza meM pahale tIrthakara bhagavAna gaDa ke eka putra ne pahale nahale rAjya milA thA / jaba sarvajJa hokara tIrthaGkara RSabha ne pAyaM khaNDa meM bihAra kiyA to vaha kaliGga bhI pahuMce the| unake dharmopadeza se prabhAvita hokara tatkAlIna kaliMga rAjA apane putrako rAjya dekara digaMbara muni ho gaye the| basa, kaliMga meM digambara-muniyoM kA sadbhAva usa prAcIna kAla se hai| rAjA dazaratha athavA yazadhara ke putra pAMca sau sAthiyoM sahita digambara muni hokara kaliGgadeza se hI mukta hue the| tathA vaha pavitra koTizilA bhI usI kaligaGgadeza meM haiM, jisako zrIrAma-lakSmaNa ne uThAkara apanA bAhubala pragaTa kiyA thA aura jisa para se eka karor3a digambara-muni nirvANa ko prApta hue the / sArAMzataH eka atIva prAcIna kAla se kaliGga deza digambaramuniyoM ke pavitra caraNa-kamaloM se alaMkRta ho cukA hai ! ikSvAkuvaMza ke kauzala dezIya kSatriya rAjAoM ke uparAnta kaliGga meM harivaMzI kSatriyoM ne rAjya kiyA thaa| bhagavAna mahAvAra ne sarvajJa hokara jaba kaliGga meM prAkara dharmopadeza diyA to usa samaya kaliMga ke jitazatru nAmaka rAjA digambara muni ho gaye aura unake sAtha aura bhI aneka digambara muni huye the| uparAnta dakSiNa kauzalavartI cedirAja ke vaMza ke eka mahApuruSa ne kaliMga para adhikAra jamA liyA thaa| IsvI pUrva dvitIya zatAbdi meM isa vaMza kA aila khAravela nAmaka rAjA apane bhujavikrama, pratApa aura dharma kArya ke lie prasiddha thA / yaha jaina dharma kA dala upAsaka thaa| usane sAre bhArata kI digvijaya kI thii| vaha magadha ke saMgavaMzI rAjA ko harAkara 'kaliMga jina' nAmaka arhata-mUrti ko vApasa kaliMga le pAyA thaa| digambara muniyoM kI vaha bhakti aura vinaya karatA thaa| unhoMne unake lie bahuta se kArya kiye the / kumArI parvata para arhat bhagavAna kI niSadyA ke nikaTa unhoMne eka unnata jina prAsAda vanavAyA thA tathA pacahanara lAkha mudrAoM ko vyaya karake usa para vaiDUrya ratna jar3ita stambha khar3e karavAye the| unakI rAnI ne bhI jainamandira tathA muniyoM ke liye guphAya banavAI thIM; jo aba taka maujUda haiM / aura bhI na jAne unhoMne digambara muniyoM ke liye kyA-kyA nahIM kiyA thA ! usa samaya mathurA, ujjainI aura girinagara jaina RSiyoM ke kendrasthAna the / khAravela ne jaina RSiyoM kA eka mahAsamme lana ekatra kiyA thaa| mathurA, ujjanI, girinagara, kAJcIpura prAdi sthAnoM se digaMbara muni usa sammelana meM bhAga lene ke liye kumArI parvata para pahuce the| bar3A bhArI dharma mahotsava kiyA gayA thaa| buddhiliGga, deva, dharmasena, nakSatra Adi digambara jainAcArya 1. harivaMza purANa a0 3 dalo0 3-7 va a011 zlo0 14.61 2. "jasaghara gailsa suvA / paMcasayAbhUva kaliMga tesammi / / kaoNTisila koDi muriNa NivAraNa gayA Namo tesammi // 18 // " -riNabvAraNa-kaMDu gAhA 3. harivaMzapurANa (kalakattA saMskaraNa) pu. 623 4. JBORS. Vol lI pp. 434-484 5. aMbi o jasmA0 pR061 6. JHQ, Vol, IV p. 522. 7. "satadisAna bhanitam tapasi-isina saMghiyanaM arahata nisodiyA samIpe''.. coyathi aMga aMgasatikaM turiya upAdayati / " -JBORS.XI 236-237 661
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ usa mahAsammelana meM sammilita huye the|' ina RSi puGgavoM ne milakara jinavANI kA uddhAra kiyA thA tathA samrAT khAravela ke sahayoga se va jainadharma ke pracAra karane meM saphalamanoratha huye the| yahI kAraNa hai ki usa samaya prAyaH sAre bhArata meM jainadharma phailA thaa| yahAM taka ki videziyoM meM bhI usakA pracAra ho gayA thA, jaise ki pUrva pariccheda meM likhA jA cukA hai / ataeva yaha spaSTa hai ki aila. khAravela ke rAjakAloM meM digaMbara muniyoM kA mahata utkarSa huA thaa| aila khArabela ke bAda unake putra kudepazrI khara mahAmegha vAhana kaliMga ke rAjA hue the| vaha bhI jainadharmAnuyAyI the|' unake bAda bhI eka dIrgha samaya taka kaliMga meM jainadharma rASTradharma rahA thaa| bauddhagnantha 'dAThAvaMsoM se jJAta hai ki kaliMga ke rAjAoM meM bha0 buddha ke samaya se jainadharma kA pracAra thA / gautamabuddha ke svargavAsI hone ke bAda bauddhabhikSa khema ne kali ke rAjA brahmadatta ko bauddhadharma meM dokSita kiyA thaa| brahmadatta kA putra kAzIrAja aura pautra sunanda bhI bauddha rahe the ! kintu uparAnta phira jainadharma kA pracAra kaliga meM ho gyaa| yaha samaya saMbhavataH khAravela Adi kA hogA / kAlAntara meM kaliMga kA gRha ziva nAmaka pratApI rAjA nirgrantha sAdhunoM kA bhakta kahA gayA hai| usake bauddha maMtrI ne use jainadharma vimukha banA liyA thaa| nigraMtha sAtha usakI rAjadhAnI chor3akara pATaliputra cale gaye the| samrAT pANDu vahAM para zAsanAdhikArI thaa| nimrantha sAghamoM ne usase gahaziva kI ghuSTatA kI bAta kahI thii| yaha ghaTanA lagabhaga IsabI tIsarI yA cauthI zatAbdi kI kahI jA sakatI hai| aura isase pragaTa hai ki usa samaya taka digambara muniyoM kI pradhAnatA liga-aMga-baMga aura magadha meM vidyamAna thii| digambara maniyoM ko rAjAzraya milA huA thaa| kumArIparvata para ke zilAlekhoM se yaha bhI pragaTa hai ki kaliMga meM jainadharma dasavIM zatAbdi taka unnatAvasthA para thaa| usa samaya vahAM para digambara jaina muniyoM ke vividha saMgha vidyamAn the, jinameM AcArya yazanandi, prAcArya kulacandra tathA prAcArya zubhacandra mukhya sAdhu the| 1. nA.., varSa: 26 2. JBORS,III p. 505. 3. danta dhAtuM tato khemo asanA gahita adaa| dantapUre kaliMgassa brahmadattassa rAjino / / 57 // 2 / / desayitvAna so dhamma bhetvA samba kuriTThiyo / rAjAnaM taM pasAdesi angamhiratanattaye // 55 // anujAto lato tassa kAsirAja vyo suto / rajjaM laddhA amaccAnaM sokasallamapAnudi // 66 / / sunando nAma rAjindo Anandajanano saMta tassa jo tato Asi buddhasAsananAmako ||66||-daatthaa pRSTha 11-12 4. guhasIva vheyArAjA duratikkamasAsano / tato rajjasiri patvA anugaNhi mahAjana // 72 // 2 // rASaratthAnabhijesI lAbhAsakkAralolupe / mAyAvino avijjanye niganthe samupaTTahi // 73 // tassA maccassa sorAjA sutvAdhammasubhAsitaM / dulladdhimalamujjhitvA sIdiratanattaye // 86|| x iti sI cintayitvAna gRhasIvo marAdhipo / pavAjesi sakAraTa nigaNDe te asesake // 6 // tato nigaNThA samvepi dhatasisAnalA yathA / koriMgajalitA gacchaM puraM pATalipustakaM // x taratha rAjA mahAtejo jambudIpassa hssro| paNDa nAmoladA Asi ananta balavAhano // 11 // kodhandho'ma nigaSThA te sadhve pesumbhkaarkaa| upasaMkammarAjAne idaM bacanamadhu // 12 // ityAdi'-dAThA- pRSTha 13-14 5. baMbio jasmA, pRSTha 64-66 692
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra kaliMga meM digambara jainadharma kA bAhulya eka pratIva prAcInakAla se rahA hai aura vahAM para AjabhI sarAkaloga eka bar3I saMkhyA meM haiM, jo prAcIna zrAvaka haiN| unakA astitva isa bAta kA pramANa hai ki kaliMga meM jainatva kI pradhAnatA Adhunika samaya taka vidyamAn rahI thii| (17) gupta sAmrAjya meM vigambara-muni ! -The capital of the Gupta emperors became the centre of Brahmanical culture, but the masses followed the religious traditions of their forefathers, and Buddhist aud Jain monasteries continued to public schools and universities for the greater part of India." -E.B. Havell. HARI., p. 156. yadyapi guptavaMza ke rAjyakAla meM brAhmaNa dharma kI unnati huI thI, kintu jana-sAdhAraNa meM aba bhI jaina aura bauddha dharma kA hI pracAra thaa| digambara jaina munigaNa grAma-grAma vihAra kara janatA kA kalyANa kara rahe the aura digambara upAdhyAya jaina vidyApIThoM ke dvArA jJAna dAna karate the| gupta kAla meM mathurA, ujjaina, rAjagaha Adi sthAna jaina dharma ke kendra the| ina sthAnoM para digambara jaina sAdhunoM ke saMgha vidyamAna the| gupta-samrAT abrAhmaNa sAdhuoM se dveSa nahIM rakhate the| tathApi unakA vAda brAhmaNa vidvAnoM ke sAtha karAkara sunanA unheM pasanda thaa| zrI siddhasenadivAkara ke udagAroM se patA calatA hai ki "usa samaya saralavAda paddhati aura bhAkarSaka zAntivati kA logoM para bahuta acchA prabhAva par3atA thA / nimrantha akele-dukele hI aise sthaloM para jA pahuMcate the aura brAhmaNAdi prativAdI vistRta ziSya samUha aura janasamudAya sahita rAjasI ThATha-bATha ke sAtha peza pAte the, to bhI jo yaza nirgranthoM ko milatA thA vaha una prativAdiyoM ko aprApya thaa|" baMgAla meM pahAr3apura nAmaka sthAna digambara jaina saMgha kA kendra thA / vahA~ ke digambara muni prasiddha the| gUptavaMza meM candragupta dvitIya pratApI rAjA thA / usane 'vikramAditya, kI upAdhi dhAraNa kI thii| vidvAnoM kA kathana hai ki usI kI rAja-sabhA meM nimnalikhita vidvAna the :-- dhanvantariH ksspnnko'mrsiNhshNkutaalbhttttghttkhprkaalidaasaaH| khyAto varAhamihiro bhUpateH sabhAyAM ratnAni vai vararucirnadha vikramasya / / " ina vidvAnoM meM kSapaNaka' nAmaka vidvAn eka digambara muni thA / Adhunika vidvAn unheM siddhasena nAmaka digambara jainAcArya prakaTa karate haiM / jainazAstra bhI unakA samarthana karate haiM / unase prakaTa hai ki zrI siddhasena ne 'mahAkAlI ke mandira meM camatkAra dikhAkara candragupta ko jainadharma meM dIkSita kara liyA thaa| uparokta vidvAnoM meM se amarasiMha, varAhamihira Adi ne apanI racanAoM meM jainoM kA ullekha kiyA hai, usase bhI 1. baMbio jasmA. 101-140 2. bhAI., pRSTha 61 / 3. jahi. bhA. 14 pRSTha 156 4. IHQ VII 441 5, rA. 133 / 6. rathA. caritra pRSTha 133-1411 7. vIra, varSa 1 pRSTha 471 8. amarakoSa dekho . 6. 'nagnAn jinAnA viduH / -varAhamihira saMhitA 663
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 421 430 prakaTa hai ki usa samaya janadharma kAphI unnata rUpa meM thaa| varAhamihira ne janoM ke upAsyadevatA kI mUrti nagna banatI likhI hai, se yaha spaSTa hai ki usa samaya ujjainI meM digambara dharma mahatvazAlI thaa| janasAhitya se prakaTa hai ki ujjanI ke nikaTa bhadaMdalapura (bIsanagara) meM usa samaya digambara muniyoM kA saMgha maujUda yA, jisake prAcAryoM kI kAlAnusAra nAmAvalI nimnaprakAra hai:1. zrI muni bacanandI rAn 307 meM prAcArya huye 2. , , kumAranandI 326 . " , lokacandraprathama 4., prabhAcandra 5. nemicandra "" bhAnunandi // jayanandi 451 8. , , vasunandi ,,, vIranandi ,, ratnanandi san 504 meM AcArya huye| , , mANikyanandi ,,, meghacandra 13., , zAnikIti 14.,,, merukIti 585 meM prAcArya haye' inake bAda jo digambara jainAcArya haye, unhoMne bhaila para mAlabA) se haTAkara jainasaMgha kA kendra ujjana meM banA diyaa| isase bhI spaSTa hai ki candragupta vikramAditya ke nikaTa jaina dharma ko prAzraya milA thaa| usI samaya cInI-yAtrI phAhyAna bhArata meM AyA thaa| usane mathurA ke uparAnta madhyadeza meM 96 pAkhaNDoM kA pracAra likhA hai| vaha kahatA hai ki "ve saba loka aura paraloka mAnate haiN| unake sAdhu-saMgha haiM, ve bhikSA karate haiM, kevala bhikSApAtra nahIM rkhte| satra nAnArUpa se dharmAnuSThAna karate haiN|" digaMbara muniyoM ke pAsa bhikSA pAtra nahIM hotA-ve pANipAtra bhojI aura unake saMgha hote haiN| tathA ve ahiMsA dharma kA upadeza mukhyatA se dete haiN| phAhyAna bhI kahatA hai ki "sAre deza meM sivAya cANDAla ke koI adhivAsI na jIbahisA karatA hai, na madya pItA hai aura na lahasuna khAtA hai| na kahIM sunAgAra mora maba kI dukAneM hai|" usake isa kathana se bhI jainamAnyatA kA samarthana hotA hai| bhaddalapura, ujjainI Adi madhyadezavatIM nagaroM meM digambara jaina muniyoM ke saMgha maujUda the aura unake dvArA ahiMsA dharma kI unnati hotI thii| phAhyAna saMkAzya, zrAvastI, rAjagRha Adi nagaroM meM bhI ninya sAdhunoM kA astitva pragaTa karatA hai / saMkAzya usa samaya jaina-tIrtha mAnA jAtA thaa| saMbhavata: vaha bhagavAna vimala nAtha tIrthakara kA kevalajJAna sthAna hai| do-tIna varSa huye vahIM nikaTa se eka nagna jainamurti nikalI thI aura vaha guptakAla kI anumAna kI gaI hai| isa tIrtha ke sambandha meM nirgranthoM aura bauddha bhikSayoM meM bAda huA vaha likhatA hai| zrAvastI meM bhI bauddhoM ne nirgranthoM se vivAda kiyA vaha batAtA hai| zrAvastI meM usa samaya sahadhvaja vaMza ke jana rAjA rAjya karate the| kuhAUM (gorakhapura) se jo skandagupta ke zijakAla kA jaina lekha milA hai|' usase spaSTa hai ki isa ora avazya hI digambara jainadharma unnatAvasthA para thaa| 1. paTTAvalI jahi. bhAga 6 aka 7-8 pRSTha 26.30 ba IA xx 351-352 2. IA, xx, 352. 3. phAhyAna, gRSTha 46 / 4. phAhyAna, pRSTha 31 5. HQ. Vol. V. P. 142 6. phAhyAna, pRSTha 35-36 7, phAhyAna, pRSTa 45.45 8. saMprAsmA0 pRSTha 65 6. bhAprArA0 bhA02 pRSTa 286 664.
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAMtrI se eka jaina lekha vikrama saM0 468 bhAdrapada caturthI kA milA hai| usameM likhA hai ki undAna ke putra prAmarakAra deva ne IzvaravAsaka mAMva aura 25 dInAroM kA dAna kiyaa| yaha dAna kAkanAvoTa ke jaina bihAra meM pAMca jaina bhikSoM ke bhojana ke liye aura ratnagRha meM dIpaka jalAne ke liye diyA gayA thaa| ukta prAmarakAradeva candragupta ke yahAM kisI saMnikapada para niyukta thaa|' yaha bhI jainotkarSa kA dyotaka hai| rAjagRha para bhI phAhyAna nigrathoM kA ullekha karatA hai / vahAM kI subhadraguphA meM tIsarI yA cauthI zatAbdi kA eka lekha milA hai jisane pragaTa hai ki munisaMgha ne muni vairadeva ko prAcArya pada para niyukta kiyA thaa| rAjagRhape guptakAlako aneka digambara murtiyAM bhI haiM / sArAMzataH guptakAla meM digambara muniyoM kA bAhulya bhora ve sAre deza meM ghUma Apakara dharmodyota kara rahe the| (18) harSavarddhana tathA huenasAMga ke samaya meM digambara-muni ! "bauddhoM aura jainiyoM ko bhI..... saMkhyA bahuta adhika thii| bahuta se prAntIya rAjA bhI inake anuyAyI the| inake dhArmika-siddhAnta aura rIti-rivAja bhI tatkAlIna samAja para paryApta prabhAva DAle hue the / inake atirikta tatkAlIna samAja meM sAdhunoM, tapasviyoM, bhikSuoM aura yatiyoM kA eka bar3A bhArI samudAya thA, jo usa samaya ke samAja meM vizeSa mahatva rakhatA thA / ... ( hinduoM meM ) bahuta se sAvu apane nizcita sthAnoM para baiThe hue dhyAna-samAdhi karate the, jinake pAsa bhakta loga upadeza Adi sunane pAyA karate the| bahuta me sAdhu zaharoM va gAMvoM meM ghUma ghUma kara logoM ko upadeza evaM zikSA diyA karate the| yahI hAla bauddha bhikSutroM aura jaina sAdhuoM kA bhI thaa|......... "sAdhAraNataH logoM ke jIvana ko naitika evaM dhArmika banAne meM ina sAdhuoM, yatiyoM aura bhikSutroM kA bar3A bhArI bhAga thaa|" -kRSNacandra vidyAlaMkAra gupta sAmrAjya ke naSTa hone para uttara-bhArata kA zAsana yogya hAthoM meM na rahA / pariNAma yaha huA ki zIghra hI haNa jAti ke logoM ne bhArata para AkramaNa karake usa para adhikAra jamA liyaa| unakA rAjya sabhI dharmoM ke liye thor3A bahuta hAni kara hA; kintu yazodharman rAjA ne saMgaThana karake unheM parAsta kara diyaa| isake bAda harSavaddhan nAmaka samrAT eka aise rAjA milate haiM jinhoMne sAre uttara bhArata meM prAya: apanA adhikAra jamA liyA thA / aura dakSiNa-bhArata ko hathiyAne kI bhI jinhoMne koziza kI thii| inake rAjakAla meM prajA ne saMtoSa kI sAMsa lI thI aura vaha dharma-karma kI bAtoM kI ora dhyAna dene lagI thii| guptakAla se hI nAhmaNa-dharma kA punarutthAna hone lagA thA aura isa samaya bhI usakI bAhulyatA thI, kintu jaina aura bauddha dharma bhI pratibhAzAlI the| dhArmika jAgati kA vaha unnata kAla thA / guptakAla se jaina, bauddha aura brAhmaNa vidvAnoM meM bAda aura zAstrArtha honA prArambha ho gaye the| harSakAla meM unako vaha unnatarUpa milA ki samAja meM vidvAna hI sarvazreSTha puruSa sAdhuoM, kabhakSutroM aura kA bahuta meM, 1. bhAnArA. bhA.2 pRSTha 263 . "Here also the Nigantha made a pit with fire in it and poisoned the food of which he invited Buddha to partake, (The Niganthas were ascetics who went naked) -Fa-Hian, Beal PP. 110 113 yaha ullekha sAmpradAyiyA dveSa kA dyotaka hai| 3. baMvio jasmA. paSTha 16 7. "Report on the Ancient Jain Remains on the hills of Rajgir" submitted to the paiva Court by R. B. Ramprad Chanda. B. A. Ch. IV. p. 30. (Jain Images of the Gupta and pala perjod at Rajgir) 5. harSakAlIna bhArata-"tyAga bhUmi" varSa 2 khaNDa 110 301 695.
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIcandra, ginA jAne lgaa|' ina vidvAnoM meM digambara muniyoM kA bhI sadbhAva ! samrATa harSa ke rAja kavi bANa ne apane granthoM meM unakA ullekha kiyA hai / baha likhatA hai ki "rAjA jaba gahana jaMgala meM jA pahuMcA to vahAM usane aneka taraha ke tapasvI dekhe / unama namna ( digambara ) AhaMsa ( jaina ) sAdhu bhI the|" harSa ne apane mahAsammelana meM unheM zAstrArtha ke lie bulAyA thA aura vaha eka bar3I saMkhyA meM upasthita hue the| isase prakaTa hai ki usa samaya harSa kI rAjadhAnI ke pAsa-pAsa bhI jaina dharma kA prAbalya thA, baise to baha sAre bhArata meM phailA huA thaa| ujjaina kA digambara jaina saMgha aba bhI prasiddha thA aura usameM tatkAlIna nimna digambara jainAcArya maujUda the :1. zrI digaM0 jainAcArya mahAkIti, san 626 meM prAcArya huye; viSNunandi, zrIbhUSaNa, 1 678 zrInandi, 6. dezabhuSaNa, ityaadi| samrATa harSa ke samaya meM (7 vI za0) cIna deza se huenasAMga nAmaka yAtrI bhArata pAyA thaa| usane bhArata aura bhArata ke bAhara digambara jaina muniyoM kA astitva batalAyA hai| vaha unheM nigraMnya aura naMge sAdhu likhatA hai tathA unakI kezalaJcanakriyA kA bhI ullekha karatA hai| vaha pezAvara kI ora se bhArata meM ghusA thaa| aura vahIM siMhapura meM usane naMge jaina maniyoM ko pAyA thaa| isake uparAnta paMjAba ke aura mathurA, sthAnezvara, brahmapura, ahikSetra, kapitha, kannauja, ayodhyA. prayAga kauzAmbI banArasa, thAvastI, ityAdi madhya dezavartI nagaroM meM yadyapi usane digambara muniyoM kA pRthaka ullekha nahIM kiyA hai; parantu eka sAtha saba prakAra ke sAdhuoM kA ullekha karake usane unake astitva ko ina nagaroM ma prakaTa kara diyA hai| matharA ke sambandha meM vaha likhatA hai ki pAMca deva mandira bhI haiM, jinameM saba prakAra ke sAdhu upAsanA karate haiN|"; sthAnezvara ke viSaya meM usane likhA hai ki "pAMca devamandira bane haiM, jisameM nAnA jAti ke agaNita bhinna dharmAvalambI upAsanA karate haiN|" aise hI ullekha anya nagaroM ke sambandha meM usane kiye haiN| rAjagaha ke varNana meM huenasAMga ne likhA hai ki "vipula pahAr3I kI coTI para eka stUpa usa sthAna meM hai, jahAM prAcInakAla meM tathAgata bhagavAn ne dharma kI punarAvRti kI thii| Ajakala bahuta se nirgantha loga ( jo naMge rahate haiM ) isa sthAna para pAte haiM aura rAtadina avirAma tapasyA kiyA karate haiM tathA savere se sAMjha taka isa ( stUpa) kI pradakSiNA karake bar3I bhakti se pUjA karate haiN|" pRghaDavarddhana (baMgAla) meM vaha likhatA hai ki "kaI sau devamandira bhI haiM, jinameM aneka sAmpradAya ke viruddha dharmAvalambI 1. bhAi0, pR0 103-104 / 2. dimu0, pR0 21 / 3. HARI., p. 270. 4. jaihika, bhA0 6 aMka 7-8 pR0 30 3 ]A., XX. 352. 4. Hieun Tsang found them (Jaips) spread through the whole of India and even beyond its boundaries."--AISJ.,p. 45. vizeSa ke liye vhAnasAMga kA bhArata bhramaNa ( iNDiyana presa li.) dekho| E, "The Li-Hi (Nirgranthas) distinguish themselves by leaving their bodies naked & pulling out their heir. Their skin is all cracked, their feet are hard and chapped like cotting -( St. Julien, Vicotia. p, 224 ) 7. huA0, pR0 143 8. huA0, pR0 181 1. huAs, pR0 186 10. hamA, pRSTa 474-475 tree.s"
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAsanA karate haiN| adhika saMkhyA nirgantha logoM (digambara muniyoM) kI hai|" samataTa (pUrvI baMgAla) meM bhI usane aneka digaMbara sAdha pAye the| vaha likhatA hai, "digaMbara sAdhu, jinako nigrantha kahate haiM, bar3o saMkhyA meM pAye jAte haiN|" tAmralipi meM vaha virodhI aura bauddha donoM kA nivAsa batalAtA hai / karNasuvarNa ke sambandha meM bhI yahI bAta kahatA hai| kaliMga meM isa samaya digaMbara jaina dharma, pradhAna pada grahaNa kie hue thaa| huenasAMga kahatA hai ki vahAM 'sabase adhika saMkhyA nimrantha logoM kI hai| isa samaya kaliMga meM senavaMza ke rAjA rAjya kara rahe the, jinakA jainadharma se sambandha honA bahata kucha saMbhava hai| dakSiNa kauzala meM vaha vidharmI paura bauddha donoM ko batAtA hai| Andhra meM bhI virodhiyoM kA astitva vaha pragaTa karatA hai| bola deza meM vaha bahuta se nirgrantha loga batAtA hai| dravir3a ke sambandha meM vaha kahatA hai ki "koI assI deva mandira aura asaMkhya virodhI haiM, jinako nigraMtha kahate haiN|" mAsakaTa (malayadeza) meM vaha batAtA hai ki "kaI sau deva-mandira pIra asaMkhya virodhI haiM, jinameM adhikatara nigrantha loga haiN| isa prakAra huenasAMga ke bhramaNa-vRttAnta meM usa samaya prAyaH sAre bhAratavarSa meM digaMbara jaina muni nirvAdha vihAra aura dharmapracAra karate hue milate haiN| (16) madhyakAlIna hindU rAjya meM digambara muni "zrI dhArAdhipa bhojarAja mukUTa protAzmarazmicchaTAcchAyA kuGkama-pa-lipta-caraNAmbhojAta-lakSmIdhavaH / nyAyAbjAkaramaNDane dinamaNizabdAnjarodomaNisthayAtpaNDita-puNDarIka-taraNi zrImAnprabhAcandramAH / / " --candragiri shilaalekh| rAjapUta aura digambara muni varSa ke uparAMta uttara bhArata meM koI eka samrAT na rahA; balki aneka choTe-choTe rAjyoM meM yaha deza vibhakta ho gyaa| nA meM adhikAMza rAjaputoM ke adhikAra meM the aura inameM digambara muni nirvAdha vihAra kara janakalyANa karate the| rAjapatoM meM adhikAMza jaise cauhAna, par3ihAra Adi eka samaya jaina dharma-bhakta the aura unake kula devatA, cakravarI, ambA Adi 1. huA. pR0 526 2. huA0 pR0 533 3. huyA pR0 525-537 4. huA0, pR545 5, vIra varSa 410 328-332 6. huA0, pR. 546-557 7. huA0, 10 570 8. hunA0 pR0 572 6. huA pR0 574 667
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAsana deviyAM thiiN| uttara bhArata meM kannauja ko rAjapUta-kAla meM bhI pradhAnatA rahI hai| vahAM kA rAjA bhoja parihAra (84010I0) sAre uttara bhArata kA zAsanAdhikArI thaa| jainAcArya bappasari ne usake darabAra meM pAdara prApta kiyA thaa| thAvastI, mathurA, asAIkher3A, devagar3ha, bArAnagara, ujjaina Adi sthAna usa samaya bhI jaina kendra bane hue the| gyArahavIM zatAbdi taka zrAvastI meM jainadharma rASTradharma rahA thA / vahA~ kA antima rAjA suhadhvajA thaa| usake saMrakSaNa meM digambara muniyoM kA loka-kalyANa meM nirata rahanA svAbhAvika hai| banArasa ke rAjA bhImasena jaina dharmAnuyAyI the aura vaha anta meM pihitAthava nAmaka jaina muni haye the| matharA meM raNatu nAmaka rAjA jaina dharma kA bhakta thaa| vaha apane bhAI guNavarmA sahita nitya jinapUjA kiyA karatA thaa| Akhira guNavarmA ko rAjya dekara vaha jaina muni ho gayA thA / sarIpura (jilA aAgarA) kA rAjA jitazatru bhI jainI thaa| vaha bar3e-bar3e vidvAnoM kA Adara karatA thaa| anta meM vaha jaina muni ho gayA thA aura zAntikIti ke nAma se prasiddha hayA thaa| __ mAlavA ke paramAra rAjA aura digaMbara muni mAlabA ke paramAravaMzI rAjAoM meM muJja aura bhoja apanI vidyA rasikatA ke liye prasiddha haiN| unakI rAjadhAnI dhArAnagarI vidyA kI kendra thii| muja ke daravAra meM dhanapAla, padyagupta, dhanaJjaya, halAyuddha Adi aneka vidvAna the| muja nareza se digambara jainAcArya mahAsena ne vizeSa sammAna pAyA thaa| muja ke uttarAdhikArI siMdhurAja ke eka sAmanta ke anurodha se unhoMne pradyumna carita' kAvya kI racanA kI thii| kavi dhanapAla kA choTA bhAI jainAcArya ke upadeza se jaina ho gayA thA, kintu dhanapAla ko jainoM se cir3ha thii| Akhira unake dila para bhI satya jaina dharma kA sikkA jama gayA aura vaha bhI jainI ho gaye the| digambara jainAcArya ghI zubhacandra bhI rAjA muja ke samakAlIna the| unhoMne rAjA kA moha tyAgakara digambara dIkSA grahaNa kI thii| rAjA mata ke samaya meM hI prasiddha digambarAcArya zrI amitagati jI hue the| vaha mathurA saMgha ke prAcArya mAdhavasena ke ziSya the| 'AcAryavayaM amitagati bar3e bhArI vidvAn aura kavi the| inakI asAdhAraNa vidvatA kA paricaya pAne ko inake anthoM kA manana karanA cAhie / racanA sarala aura sukhasAdhya hone para bhI bar3I gambhIra aura madhura hai| saMskRta bhASA para inakA acchA adhikAra thaa| 'nItibAkyAmRta Adi granthoM ke racayitA digambarAcArya zrI somadeva sUri zrI amitagati AcArya ke samakAlIna the| usa samaya ina digambarAcAryoM dvArA digambara dharma kI khUba prabhAvanA ho rahI thii| 1. "vIra" varSa 310 472 eka prAcIna jaina guTakA meM yaha bAta likhI huI hai| 2. bhAi, pa. 108 dina, varSa 23 1054 / 3. saprAjaragA0, ga.0 65 / 4. jaina0 pa0 242 / 5. pUrva / 6. pUrva0, pR0 241 / 7. bhAtArA, bhA01 pR.100| 8. maprAramA0 bhUmikA, pR0 20 / 6. bhAprArA0 bhA0 1 pR0 120-104 / 10. majaii. 1054-55 11. viko0, bhA0 2 1.0 65 // 12. bira0, . 115 // 698
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA bhoja aura digambara muni muJja ke samAna rAjA bhoja ke darabAra meM bhI jainoM ko vizeSa sammAna prApta thaa| bhoja svayaM java thA, parantu vaha janoM aura hinduoM ke zAstrArtha kA bar3A anurAgI thaa|' zrI prabhAcandrAcArya kA usane bar3A Adara kiyA thaa| digambara jainAcArya zrI zAntisena ne bhoja kI sabhA meM saikar3oM vidvAnoM se vAda karake unheM parAsta kiyA thaa| eka kavi kAlIdAsa rAjA bhoja ke darabAra meM bhI the| kahate haiM ki unako sparddhA digambarAcArya zrI mAnalaMga jI se thii| unhIM ke ukasAne para rAjA bhoja ne mAnatugAcArya ko ar3atAlIsa koThoM ke bhItara banda kara diyA thA, kintu zrI bhaktAmara stotra' kI racanA karate haye baha prAcArya apane yogabala se bandhanamukta ho gae the| isa ghaTanA se prabhAvita hokara kahate haiM, rAjA bhoja jainadharma meM dIkSita ho gaye the; kintu isa ghaTanA kA samarthana kisI anya zrota se nahIM hotA! zrI brahmadeva ke anusAra 'dravyasaMgraha' ke kartA zrI nemicandrAcArya bhI rAjA bhojadeva ke darabAra meM th| zrI nayanandi nAmaka digambara jainAcArya ne apanA "sudarzana carita" rAjA bhoja ke rAjakAla meM samApta kiyA thaa| ujjainI kA digambara saMgha bhoja ne apanI rAjadhAnI ujjainI meM sthApita kI thii| usa samaya bhI ujjainI apane "di. jaina saMgha" ke lie prasiddha thii| usa samaya taka usa saMgha meM nimna prAcArya hae the".-. anantakoti dharmanandi vidyAnandi rAmacandra rAmakIti abhayacandra naracandra nAgacandra harinandi haricandra mahIcandra mAghacandra lakSmIcandra guNakIrti guNacandra lokacandra zrutakIti " 1022 , bhAvacandra " 1037 , mahIcandra xr wrivam 670 1. 'mAna.ED, bhAga 1 pR0 118-121 / 2. bhaktAmarakathA-pra0, pR0 236 / 3. drarAM, pRSTa 1 vRtti 4. maprAjasmA thumikA 10 20 5. jahi, bhA0 6 aMka 5-8 pR0 30-31 6. Ihara meM prApta paTTAvalI meM likhA hai ki "i hAne daza varSa vihAra kiyA thA aura yaha sthira tI the|"-dvije. barSa 14 aMka 10 pR0 15-24.
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ Apake saMva meM diga0 maniyoM kI saMkhyA adhika thI aura Apake dharmopadeza ke dvArA dharma prabhAvanA vizeSa huI tho! inakI upAdhiyAM 'trividhavidhezvaravaiyAkaraNabhAskara-mahA-maMDalAcAryatarka vAgIzvara' thii| inake bihAra dvArA khUba prabhAvanA huii| uparAnta paramAra rAjAoM ke samaya meM digambara muni mAlavA ke paramAra rAjAoM meM vindhyavarmA kA nAma bhI ullekhanIya hai / isa rAjA ke rAjakAla meM prasiddha jaina kavi mAzAdhara ne grantha racanA kI thI aura usa samaya kaI digambara muni bhI rAjasammAna pAye hue the| inameM muni udayamena aura mani madanakIrti ullekhanIya haiN| muni madanakIrti hI vindhyavarmA ke putra arjunadeva ke rAja guru madanopAdhyAya anumAna kiye gaye hai| inheM aura mani vizAlakItti, muni vinayacandra prAdi ko kavivara pAzAdhara ne jaina siddhAnta aura sAhitya jJAna meM nipuNa banAyA thaa| nAlandA usa samaya jaina dharma kA kendra thaa| zvetAmvara grantha "caturvizati prabandha" meM likhA hai ki ujjanI meM vizAla kIti nAmaka digambarAcArya ke ziSya madana kIti nAmaka digambara sAdhu the| unhoMne vAdiyoM ko parAjita karake 'mahAprAmANika padavI pAI aura karNATaka deza meM jA kara vijayapura nareza kunti bhoja ke darabAra meM prAdara pAyA thA aura aneka vidvAnoM ko parAjita kiyA thA; kintu anta meM vaha muni pada se bhraSTa ho gae the| gujarAta ke zAsaka aura digambara mani mAlavA ke anurUpa gujarAta bhI digambara jaina muniyoM kA kendra thA / aMkalezvara meM bhUtavali aura puSpadantAcArya ne digambara nAgama granthoM kI racanA kI thii| giri nagara ke nikaTa kI guphAoM meM digambara muniyoM kA saMgha prAcIna kAla se rahatA thaa| bhagukaccha bhI digambara jainoM kA kendra thaa| gajarAta meM cAlUkya rASTrakuTa Adi rAjAmoM ke samaya meM digambara jaina dharma unnatazola thA / solaMkiyoM ko rAjadhAnI aNahilapUrapadana meM aneka digambara muni tha / zrIcandra muni ne vahIM grantha racanA kI thii| yogacandra muni' aura mUni kanakAmara bhI zAyada gujarAta meM hue the| IDara ke digambara sAdhU prasiddha the| solakI siddharAja ne eka vAda sabhA karAI thii| jisameM bhAga lene ke lie karNATaka deza se kumudacandra nAmaka eka digambara jainAcArya Aye the| digambarAcArya nagna hI gAla pahuMce the| ziddha unakA bar3A Adara kiyA thaa| devasari nAmaka zvetAmbarAcArya se unakA vAda huprA thA | isa ullekha se spaSTa hai ki usa samaya bhI digambara jainoM kA gujarAta meM itanA mahatva thA ki zAsaka rAjakula kA bhI dhyAna unakI ora AkRSTa huA thaa| digambarAcArya jJAnabhUSaNa gurjara, saurASTra prAdi dezoM meM jina dharma kA pracAra zrI digambara bhaTTAraka jJAnabhUSaNa jI dvArA huA thaa| ahIra deza meM unhoMne ailaka pada dhAraNa kiyA thA aura vAgvara dezoM meM mahAvratoM ko unhoMne aMgIkAra kiyA thaa| bihAra karate huye vaha karNATaka. taulava, tilaMga, drAvir3a, mahArASTra saurASTra, rAyadeza, bhedapAda, mAlava, mevAta, kurujAMgala, turuva, virATadeza, namiyAr3a deza, Taga. rATa, nAga, cola prAdi dezoM meM vicare the| taulava deza ke mahAvAdIzvara vidvajjanoM aura cakravatiyoM ke madhya unhoMne pratiSThA pAI thI tarakha deza meM SaTdarzana ke jJAtAoM kA garva unhoMne naSTa kiyA thA / namiyAr3a deza meM jina dharma pracAra ke lie nau hajAra upadezakoM ko unhoMne niyukta kiyA thA / dillI paTTa ke vaha sihAsanAdhIza the| zrIdevarAya rAja, mudipAlarAya, rAmanAtha rAya, bomarasarAya, kalaparAya, pANDarAya Adi rAjAoM ne unake caraNoM kI bandanA kI thii| 1. dvija0, varSa 14 aka pa017-24 / 2. pUrva 3. bhAprArA0 bhAga 1 pR0 157 va sAgara0, bhUmikA pR06 4. jaMhi0, bhA 11 pR. 485 5. bIra varSa 1 pR0 637 6. vIra, varSa 1 pR0 635 7. viko0, bhA0 5 pR. 155 8.sibhA0, bhAga 1 kiraNa 45-46
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ digambara jainAcArya zrI zubhacandra zrI jJAnabhaSaNa jI ke praziSya zrI zubhacandrAcArya bhI digambara muni the / unakA paTTa bhI dillI meM rahatA thaa| unhoMne bhI vihAra karate hue gujarAta ke vAdiyoM kA mada naSTa kiyA thA / vaha eka advitIya vidvAna aura vAdo the / aneka granthoM ko unhoMne racanA kI thii| paTTAvalo meM unake lie likhA hai ki "badda chanda-alaMkArAdi zAstra--samudra ke pAragAmo, zuddhAtmA ke svarUpacintana karane hI se nidrAko viniSTa karane vAle, saba dezoM meM vihAra karane se aneka kAlyANoM ko pAne vAle, viveka vicAra, caturatA, gambhIratA, dhIratA, vIratA aura guNagaNa ke samudra, akRSTa pAtra bAle, aneka chAtroM kA pAlana karane vAle, sabhI vidvatamaNDalI meM suzobhita zarIra vAle, gor3avAdiyoM ke andhakAra ke lie sUrya ke samAna, kaliMgavAdorUpI meSa ke lie vAyu ke se, karNATavAdiyoM ke prathama vacana khaNDana karane meM parama samartha, pUrvabAdIrUpI mAtaMga ke lie siMha ke se, taula vAdiyoM kI viDambanA ke lie vora, gurjara vAdirUpI samudra ke lie agastya ke se, mAlavavAdiyoM ke lie mastakAla, aneka abhimAniyoM ke garva kA nAza karane vAle, svasamaya tathA parasamaya ke zAstrArtha ko janAne vAle aura mahAvata aMgIkAra karane vAle the|" bArA nagara kA vigambara saMgha ujjaina ke uparAnta digambara muniyoM kA kendra vindhyAcala parvata ke nikaTa sthita vArA nagara nAmaka sthAna ho gayA thA |vaaraa eka prAcIna kAla se hI janadharma kA gar3ha thaa| pAThavI yA navoM dAtAbdi meM vahAM zrI padmanandi muni ne 'jambudvIpa prajJapti' kI racanA kI thii| isa grantha ko prazasti meM likhA hai ki "yArA nagara meM zAnti nAmaka rAjA kA rAjya thaa| vaha nagara dhamadhAnya se paripUrNa thaa| samyagdRSTi janoM se, muniyoM ke samUha se aura jaina mandiroM se vibhUSita thaa| rAjA zAntijinazAsanavatsala, bIra aura narapati saMpUjita thaa| zrI padmanandijI ne apane guru va anya rUpa ina digambara muniyoM kA ullekha kiyA hai| vAranaMdira, balanaMdi, RSivijayaguru, mAghanaMdi, sakalacandra aura shriinndi| inhIM RSiyoM kI ziSya paramparA ma uparAnta vArA nagara meM nimnalikhita digambarAcAryoM kA astitva rahA thA-- mASacandra san 2053 brahmanandi "107 1. jaisibhA0, bhA01 ki0 4 1046-50-- 'chandolakArAdi mAstrarispativAra, prAptAnA, zuddhacid pacintana vinAzinidrANA, sarvadezavihArAbAjAnekamadrANaM vivekavicAra cAtuyya gAmbhorabaMgharyavIryamuraNamaNasamudrANA, utkRSTapAtrANAM, pAlitAneka zacchAtrAraNA, vihitAnakottamapAtrANAm sakalavihaja marAbhAyobhitagAbA gaur3avAditamaH sUrya, kaliMgavAdijaladasadAgati, karaTavAghrithamavacana' khaNDanasamartha, pUrvavAdi matamAtaMgamagendra, taulabAdibiDambananIra, gurjara vAdisindhakumbhodbhava, mAlavavAdimastakazUla, jitAnekA kharvagarvatrAdana vAdharANAM jJAnasa kalasvasamayaparasamaya zAstrArthAnAM, aMgIkRtamahAvatAnAm / " 2. IA xx 354-354. 3. "sirinilao gugAsahiyo risivijaya gutti bikvaao|" "saba saMjamasaMpaNo vikalAo mAghanadinuru / " 'raNavariSayamasIlakalido guNautto sayalacanda guru / " "tasseva ya varasisso gimmanAvaraNAcA gaMjaso / sammamaNamudrA siriNaMdigurutti bikkhAo / / 156 / / " paMcAcAra samaggo chajjIvadayAvaro bigada moho / harisa-visAya-vihUNA zAmaraNa ya vIraNaditi // 126 // " "sammatta abhigadamaNo NaraNataha dasaNa caritte ya / paratatiriNayatramaNo balarAdi mutti vikalAo // 161 / / " tavariyama jogajutto ujjutto paNadasaNa crite| ArambhakaraNa hiyo NAmaNe ya pa marA dItti / / 163 / / " "siri guruvijaya sayAse soUNaM AgamaM suparisuddhaM / " "jiNasAsarASacchalo nIro-garavAda saMpUjioM-vArANayarassa pahuNarottamokhati bhUgAlo sammAdiThijaNIca muNigarapariNabahehi maMDiyaM rmm|" ityAdi / --jambUdvIpa prApti; jaisA saM0, bhAga 1 aMka 4 pR. 150 4. jaihi0, bhAga. 6 aMka 7-8 1.0 31 va IA Xx 354
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ zivanandi // 2061 vizvacandra / / 1068 harinaMdi (siMhanadi) bhAvanaMdi san 1103 devanAdi vidyAcandra sUracandra , 1116 mAghanaMdi jJAnadi gaMgakIti // 1142 ina digambarAcAryoM dvArA usa samaya madhyadeza meM jana dharma yA khUba pracAra huyA thaa| vi0 saM0 1025 meM alla nAmaka rAjA kI sabhA meM digambarAcArya kA bAda eka zvetAmbara AcArya se hanA thaa| candela rAjya meM vigambara muni candela rAjA madanavamadeva ke samaya (1530-1165I0) meM digambara dharma unnatarUpa rahA thA / khajurAho meM ghaMTAI ke mandira bAla zilAlekha se usa samaya digambarAcArya nemicandra kA patA calatA hai| terahavIM zatAbdi meM ananta vIrya mAmaka digambarAcArya prasiddha naiyAyika the| unhoMne vAdiyoM ko gatamada kiyA thaa| isI samaya ko lagabhaga eka guNakIti nAmaka mahAmuni vizada dharma-pracAraka the| unhIM ke upadeza se padmanAbha nAmaka kAyastha kavi ne 'yazodhara caritra' kI racanA ko tho / 5 rAjapUtAnA, madhyaprAnta baMgAla prAvi dezoM ke zAsaka aura digambara muni ajamera ke cauhAna rAjAroM meM bhI digambara jaina dharma kA Adara thaa| bIjoliyA ke thI pAyarvanAthajI ke mandira ko digambara muni padmanandi aura zubhacandra ke upadeza se pRthvIrAja ne morAkurI gAMva aura somezvara rAjA ne revANanAmaka gAMva bheMTa kiye the / cittaura kA jaina kIrti stambha bahAM para digambara jaina dharma kI pradhAnatA kA dyotaka hai| samrATa kumArapAla ke samaya vahA~ pahAr3I para bahuta se digambara jaina (muni) the|" digambara jainAcArya zrI dharmacandra jI kA sammAna aura binaya mahArANA hammIra kiyA karate the| jhAMsI jile kA devagar3ha nAmaka sthAna bhI madhyakAla meM digambara muniyoM kA kendra thaa| vahA~ pAMcavIM zatAbdI se terahavIM zatAbdI taka kA zilpa kArya digambara dharma kI pradhAnatA kA dyotaka hai| gvAliyara meM karachapaghATa (kachavAhe) aura par3ihAra rAjAoM ke samaya meM digambara jainadharma unnata rahA thaa| gvAliyara kile ko nagna jainamUrtiyAM isa vyAkhyA kI sAkSI haiM / vArAnagara ke bAda digambara muniyoM kA kendrasthAna gvAliyara huA thA / aura 1. ADJB.p. 45. 2. viko bhA0 710 162 / 3. viko bhA055, 680 4. ADJB., p. 86 5. upadedona sanyo'yaM guraNakoti mahAmuneH / kAyastha padmanAbhena caritaH pUrva sUtrataH ||-prshoghr caritra / 6. rA0, bhA0 1 pR0 363 / / 7. "It (jaMna kItistambha ) belongs to the Digambar Jains, many of whom seem to have been upon the Hill in Kumarpal's time." --manAsmA0, pR0 135 8. "zrIdharmacandro'janilasyapaTTe hamIra bhUpAla samarcanIyaH / " jaihi-bhA06 yaMka 7-8 1026
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ vahAM ke digambara muniyoM meM saM0 1266 ke prAcArya ratmakIrti prasiddha the| vaha syAdvAdavidyA ke samudra, bAla brahmacArI, tapasI aura dayAlu the| unake ziSya nAnA dezoM meM phaile hue the / ' madhya prAnta ke prasiddha hindU zAsaka kalacUrI bhI digaMbara jainadharma ke prAzrayadAtA the| baMgAla meM bhI digambara dharma isa samaya maujada thA, yaha bAta jaina kathAnoM se sapATa hai / 'bhaktAmara kathA' meM campApara kA rAjA karNa jainI likhA hai| bha0 mahAvIra kI janma nagarI vizAlA kA rAjA lokapAla janI thaa| paTanA kA rAjA dhAvAbAlana zrI zivabhUSaNa nAmaka mUni ke upadeza se janI hayA thaa| gaur3aza kA rAjA prajApati vAvadharmoM thA; parantu janasAdha mani. sAgara kI vAdazakti para mugdha hokara prajAsahita janI huyA thA | isa samaya kA jI jaina zilpa baMgAla prAdi prAMtoM meM milatA hai, usase ukta jaina kathAoM kA samarthana hotA hai| prAja taka vaMgAla meM prAcIna zrAvaka 'sarAka' logoM kA bar3I samyA meM milatA vahA~ para eka samaya digambara jainadharma kI pradhAnatA kA dyotaka hai| isa prakAra madhyakAla ke hindu rAjyoM meM prAyaH samagra uttara bhArata meM di0 muniyoM kA vihAra aura dharma pracAra honA thA pAThavIM zatAbdi ke uparAnta jaba dakSiNa bhArata meM digambara jainoM ke sAtha atyAcAra hAna lagA, to unhoMne apanA kendrasthAna uttara bhArata kI mora bar3hAnA zurU kara diyA thaa| ujjaina, vArAnagara, gvAliyara yAdi sthAnoM kA jana kendra honA. usa dIvAra kA dyotaka hai / IsvI 6-10 zatAbdi meM jaba araba kA sulemAna nAmaka yAtrI bhArata meM AyA to usane bhI yahAM naMge sAdhanoM ko eka bar3I saMkhyA meM dekhA thaa| sArAMzataH madhyakAlIna hindU kAla meM digambara muniyoM kA bhArata ma vAilya thaa| bhAratIya saMskRta-sAhitya meM digambara muni "pANiH pAtraM pavitra bhramaNaparigataM bhaikssmkssyymnn| vistIrNa bastramAzA sudaza kamamala tlpmsvlpmuuvii|| yeSAM niHsaMga tAMgI karaNapariNati: svAtmasantoSinAste / dhanyAH sanyastadainyavyatikaranikarAH karmanima layanti / / -vairAgyazataka / bhAratIya saMskRta sAhitya meM bhI digambara muniyoM ke ullekha milate haiN| isa sAhitya se hamArA matalaba usa sarvasAdhAraNopayogI saMskRta sAhitya se hai, jo kisI khAsa sampradAya kA nahIM kahA jA sktaa| udAharaNataH kavivara bhUta hari ke zatakatraya ko lIjiye / unake 'vairAgyazataka' meM uparokta zloka dvArA digambara muni ko prasaMsA ina zabdoM meM kI gaI hai ki "jinakI hAtha hI pavitra bartana hai, mAMga kara lAI huI bhIkha hI jinakA bhojana hai, dazA dizAyeM hI jinake vastra haiM, sampUrNa pathvI hI jinakA zayyA hai, ekAnta meM ni:saMga rahanA hI jo pasanda karate haiM, dInatA ko jinhoMne chor3a diyA hai tathA karmoM ko jinhoMne nirmala kara diyA hai aura jo apane meM hI saMtuSTa rahate hai, una puruSoM ko dhanya hai / " Age isI 'zataka' meM kavivara digambara munivat caryA karane kI bhAvanA karate haiM:-- 1. hi , bhA06 aMka 7-8 pR. 76; 2. japA0, pR0 240-243 3. "In India there are persons, who, in accordance with their profession, Wander in the woods and mountains and rarely cominunicate with the rest of mankind.........Some of them ga about naked." -Sulaiman of Arab, Elliot., I. p.6 4. veje0, pR. 46 703
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ azImahivaya bhikSAmAzA vaasovsiimhi|| zayI mahi mahI pRSThe kurvImahi kimIzvaraiH / / 10 / / arthAta-"aba hama bhikSA ho karake bhojana kareMge, dizA hI ke vastra dhAraNa karege arthAt nagna raheMge aura bhUmi para hI zayana kareMge / phira bhalA hameM dhanavAnoM se kyA matalaba ?" isa prakAra ke digambara muni ko kavi kSamAdi guNalIna abhaya prakaTa karate haiM: -- dharya yasya pitA kSamA ca jananI shaantipicrNgehidii| satya mitra midaM dayA ca bhaginI bhrAtAmanaH saMyamaH / / zayyA bhUmitala dizo'pi vasanaM jJAnAmRtaM bhojana / hyate yasyakuTaMbino bada sakhe kasmAdbhayaM yoginaH / / 18 / / arthAta ...-"dharya jisakA pitA hai. kSamA jisakI mAtA hai, zAnti jisako strI hai, satya jisakA mitra hai, dayA jisakI bahina hai, saMyama kiyA humA mana jisakA bhAI hai, bhUmi jisakI zayyA hai, dazoM dizAya ho jisake vastra hai aura jJAnAmata hI jisakA bhojana hai-yaha saba jisake kuTuMbI ho bhalA usa yogI puruSa ko kisakA bhaya ho sakatA hai ?" 'vairAgyazataka' ke uparokta zloka spaSTatayA digambara muniyoM ko lakSya karake likhe gaye haiN| inameM varNita saba hI lakSaNa jaina muniyoM meM milate haiN| 'mudrArAkSasa' nATaka meM kSapaNaka jIvasiddhi kA pArTa digambara muni kA dyotaka hai / vahAM jovasiddhi ke mukha se kahalAyA gayA hai ki "sAsaNamalihaMtANaM paDivajaha mohavAhi vejjANaM / jemuttamAttakaDu pacchApatthaM mupadisanti / / 18 // 4 // " arthAta-"moharUpI roga ke ilAja karane vAle arhatoM ke zAsana ko svIkAra karo, jo mahataM mAtra ke lie kar3ave haiM, kiMtu pIche se pathya kA upadeza dete haiN|" isa nATaka ke pAMcaveM aMka meM jIvasiddhi kahatA hai ki "alahatANaM paNamAmi jedegaMbhIladAe buddhIe / louta lehi loe siddhi maggehi gacchandiH // 2 // bhAvArtha- "saMsAra meM jo buddhi kI gaMbhIratA se lokAtIta (alaukika mArga se mukti ko prApta hote haiM, una prahantoM ko maiM praNAma karatA huuN|" 'bhUdrArAkSasa' ke isa ullekha se nandakAla meM kSapaNaka-digambara muniyoM ke nirvAdha bihAra aura dharma pracAra kA samarthana hotA hai| jaise ki pahale likhA jA cukA hai| 'varAhamihira saMhitA' meM bhI digambara muniyoM kA ullekha hai| unheM vahAM jina bhagavAna kA upAsaka batAyA hai| varAhamihira ke isa ullekha se unake samaya meM digambara muniyoM kA astitva pramANita hotA hai| arhat bhagavAna kI mUrti ko bhI vaha nagna hI batAte haiN| 1. vejai0, pR00 47 2. veja, pR0 47 3. HDW.. p. 1.. 4. veja, pR0 40-41 5. "zAkyAn sarvahitasya zAnti manaso nagnAna jinAnAM viduH" / / 16 / / 61 / / 6. "jAjAnu lambabAhuH zrIvatsAMkaH prazAntamUrtizca / digyAsAstaruNo rupavAMzca kAryo'haMtA devaH / / 45 / / 18 / / -varAhamihira sNhitaa| 704
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavi daNDina (pAThavIM za0) apane "dazakumAracarita" meM digambara mani kA ullekha 'kSapaNaka' nAma se karate haiN| jisase unake samaya meM nagnamuniyoM kA honA pramANita hai / / "paJcatantra' (tantra 4) kA nimna zloka usa kAla meM digaMbara muniyoM ke astitva kA dyotaka hai :-- "strImadrAM makaradhvajasya jayinI sarvArtha sampata karauM / ce mUDhAH pravihAya yAnti budhiyo mithyA phalAMveSiNaH / / te tenaiva nihatya nirdayatara nagnIkRtA maNDitAH / kecidravatapaTIkRtAzca jaTilA: kA pAlikAzcApare / / " 'paJcatantra" ke "aparIkSitakAraka paJcamatantra" kI kathA digambara muniyoM se sambandha rakhatI hai| usase pATaliputra (paTanA) meM digaMbara dharma ke astitva kA bodha hotA hai / kathA meM eka nAI ko kSapaNaka vihAra meM jAkara jinendra bhagavAna kI vandanA aura pradakSiNA dete likhA hai| usane digambara muniyoM ko apane yahAM nimantrita kiyA, isa para unhoMne Apatti ko ki zrAvaka hokara yaha kahate ho ? brAhmaNoM kI taraha yahAM AmantraNa kasA? di0 muni to pAhAra velA para ghUmate huye bhakta zrAvaka ke yahAM zuddha bhojana milane para vidhi pUrvaka grahaNa kara lete haiM / isa ullekha se digambara maniyoM ke nimantraNa svIkAra na karana aura AhAra ke liye prabhaNa karane ke niyama kA samarthana hotA hai / isa tantra meM bhI digambara muni ko ekAkI, gRhatyAgo, pANipAtra bhojI aura digambara kahA hai / / "prabodhacaMdrodayanAdaka" ke aMka 3 meM nimnalikhita vAkya digambara jaina muni kI tatkAlIna bAhulyatA ke bodhaka haiM :--- ''sahi pekkha pekkha eso galatamala paMka picchilavI-hacchadehacchavIulluJci aciuro mukkavasaNavesaduddasaNo sihisihRdapicchamAhattho idojjeba paDivahadi / " bhAvArtha-"he sakhi dekha, danya, baha isa pora pA rahA hai| usakA zarIra bhayaMkara aura malAcchanna hai / zira ke bAla laJcita kiye haye haiM aura vaha naMgA hai| usake hAtha meM morapicchikA hai aura vaha dekhane meM amanoza hai|" isa para usa sakhI ne kahA ki 'prAM jJAtaM mayA, mahAmohapravattito'yaM digaMbara siddhaaNtH|" (tataH pravizati yathAniddiSTa: kSapaNakavezo digambara siddhAMtaH) bhAvArtha---"maiM jAna gaI ! yaha mAyAmoha dvArA pravartita digambara (jaina) siddhAnta hai|" (kSapaNakaveSa meM digambara muni ne vahAM praveza kiyaa| nATaka ke ukta ullekha se isa bAta kA bhI samarthana hotA hai ki digambara muni striyoM ke sammukha gharoM meM bhI dharmopadeza ke liye pahuMca jAte the| golAdhyAya" nAmaka jyotipa meM digambara muniyoM kI do sUrya aura do candrAdi viSayaka mAnyatA kA ullekha jasakA nirsana kiyA gayA hai| isa ullekha se 'golAdhyAya' ke katA ke samaya meM digambara maniyoM kA bAhalya pramANita hotA bholAdhyAya ke TIkAkAra lakSmIdAsa digaMbara sampradAya se bhAva "janoM" kA prakaTa karate haiM aura kahate haiM ki "jainoM meM --.-..--.-- -- - - ---- ---- - - - -. .---. . 1. vIra, varSa 2 pR0 317 2. pala niyasAgara presa saM0 1602 pR0 114-IG. XIV 124. paNa bihAraM gatvA jinendrasya pradakSiraNa trayaM vidhAya"""| "bhoH zrAvaka, dharmazoSi kimevaM vadasi / ki vayaM brAhmaNasamAnA: yatra AmantraNa karopi / vayaM sadaiva tatkAla paricaryayA bhramanto bhaktibhAja thAvakamavalokya tasya gahe gacchAmaH |.."pt.. 5.26 JG: XIV. 126-130 4. 'gavAkIgRhamatyataH pANipAce digmbrH|' 5. prabodha candrodaya nATaka aMka 3-JG., XIV. pp. 46-50. 705
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ digaMbara pradhAna the|"1 saMskRta sAhitya ke uparokta ullekhoM se digaMbara maniyoM ke astitva aura unake nivAMdha vihAra aura dharma pracAra karane kA samarthana hotA hai| dakSiNa bhArata meM digaMbara jaina muni / "sarasA payasA riktenAti tucchajalena ca / jinajanmAdikalyANakSetra tIrthatvamAthite / / 30 nAzameSyati saddharmo mAravIra madacchidaH / sthAsyatIha kvacittAte viSaye dakSiNAdi ke // 41 // " -thI bhdrbaahucritr| vigaMbara jaina dharma dakSiNa bhArata meM rahanA nizcita hai| digaMbara jainAcArya, rAjA candragupta ne jo svapna dekhA usakA phala batAte huye kaha gaye haiM ki "jalarahita tathA kahIM thor3e jala se bhare huye sarovara ke dekhane se yaha saca jAno ki jahA~ tIrthakara bhagavAna ke kalyANAdi huye haiM aise tIrtha sthAnoM meM kAmadeva ke mada kA chedana karane vAlA uttama jina dharma nAza ko prApta hogA tathA kahIM dakSiNAdi deza meM kucha rahegA bhI !" aura digaMbarAcArya kI yaha bhaviSyavANI karIba-karIba ThIka hI utarI hai| jabaki uttara bhArata meM kabhI digambara muniyoM kA abhAva bhI hamA, taba dakSiNa bhArata meM Aja taka barAbara digaMbara mani hote Aye haiM / paura digaMbara jainoM ke zrI kundakudAdi bar3e-bar3e AcArya dakSiNa bhArata meM hI huye haiM / ataH dakSiNa bhArata ko digaMbara muniyoM kA gar3ha kahanA bejA nahIM hai| RSabhadeva aura dakSiNa bhArata acchA to yaha dekhiye ki dakSiNa bhArata meM digaMbara muniyoM kA sadbhAva kisa jamAne se huyA hai ? jana zAstra batalAte haiM ki isa kalpa kAla meM karmabhUmi kI Adi meM zrI RSabhadeva jI ne sarvaprathama dharma kA nirUpaNa kiyA thA aura unake putra bAhavali dakSiNa bhArata ke zAsanAdhikArI the| podanapura unakI rAjadhAnI thii| bhagavAna RSabhadeva ho sarvaprathama vahAM dharmopadeza dete huye pahuMce the| vaha digaMbara muni the, yaha pahale hI likhA jA cukA hai| unake samaya meM hI bAhubali bhI rAjapATa chor3akara digaMbara mani ho gaye the| ina digaMbara muni kI vizAlakAya nagnamatiyAM dakSiNa bhArata meM aneka sthAnoM para Aja bhI maujUda haiN| zravaNa velagola meM sthiti mUrti 57 phITa UMcI prati manojJa hai; jisake darzana karane deza-videza ke yAtrI pAte haiM / kArakalave nara Adi sthAnoM meM bhI aisI hI mUrtiyAM haiN| dakSiNa bhArata meM bAhubali manirAja kI vizeSa mAnyatA hai|' 1. (Goladhyaya 3, Verses 8-10)--The naked sectarians and the rest affirm that two suns two moons and two sets of stars appeas alternately; against them I allcge this reasoning. How absurd is the notion which you have formed of duplicate suns, moons, and stars, when you see the revolution of the polar fish (Ursa Minor).' The commentator Lakshamidas agree that the Jainas are here meant **& remarks that they are described as 'naked sectarians' etc. because the class of Digambaras is a principal one among these people." -AR,, Vol. IX. p.317. 22, bhanna, pR0 33 3. AdipurANa 4. jainisaM0, bhUmikA pR. 17-32
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ anya tIrthakaroM kA vakSiNa bhArata se sambandha RSabhadeva ke uparAnta anya tIrthaGkaroM ke samaya meM bhI digaMbara dharma kA pracAra dakSiNa bhArata meM rahA thaa| teIsaveM tIrthaMkara thI pArzvanAthajI ke tIrtha meM ye rAjA karakaNDu ne Akara dakSiNa bhArata ke jaina tIthoM ko vandanA kI thii| malaya parvata para rAvaNa ke vaMzajoM dvArA sthApita tIrthaMkaroM kI vizAla matiyoM kI bhI unhoMne vandanA kI thii| vahIM bAhabali kI aura aupAzrvanAthajI kI matiyAM thIM jinako rAmacandrajI ne laMkA se lAkara yahA~ sthApita kiyA thaa| antima tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ne bhI apane punIta caraNoM se dakSiNa bhArata ko pavitra kiyA thaa| malayaparvatavatI hemAMgadeza meM jaba vIra prabha pahane the to vahA~ kA jIvandhara nAmaka rAjA unake nikaTa digaMbara muni ho gayA thA / isa prakAra eka atyanta prAcInakAla se digaMbara muniyoM kA sadbhAva dakSiNa bhArata meM hai| dakSiNa bhArata ke itihAsa ke kAla kintu prAdhanika itihAsa-vettA dakSiNa bhArata kA itihAsa IsavI pUrva chaThI yA cauthI zatAbdi se prArambha karate haiM aura use nimna prakAra, bhAgoM meM vibhakta karate haiM : (1) prArambhika kAla-IsvI 5 vIM zatAbdi taka; (2) pallabakAla-I05vIM se vIM zatAbdi taka (3) cola abhyudaya kAla-I0 6 voM se 14 vIM zatAbdi taka; (4) vijayanagara sAmrAjya kA utkarSa-14 vo se 16 vIM sa0 (5) musalamAna aura marahaTThA kAla-16 vIM se 10 vIM za0 (6) briTiza kAla-18 vIM se 16 dI za0I0 dakSiNa bhArata ke uttara sImAvartI pradeza ke itihAsake cha: bhAga isa prakAra haiM(1) Andhra kAla-I. 5 vI za0 taka (2) prArambhika cAlukya kAla-I05 vI se 7 vIM za0 paura rASTrakTa 7vIM se 10 vIM za0 (3) antima cAlukya kAla -I0 10 boM se 14 vIM za0 (4) vijayanagara sAmrAjya (5) musalamAna-marahaTThA (6) briTiza kAla / prArambhika kAla meM digambara muni acchA to uparokta aitihAsika kAloM meM digambara jaina muniyoM ke astitva ko dakSiNa bhArata meM dekha lenA cAhiye / dakSiNa bhArata ke "prArambhika kAla" meM cera, cola, pANDya-yaha tIna rAjavaMza pradhAna the| samrATa azoka ke zilAlekha meM bhI dakSiNa bhArata ke ina rAjavaMzoM kA ullekha milatA hai / cera, cola aura pANDya-yaha tInoM hI rAjavaMza prArambha se jaina dharmAnuyAyI the| jisa samaya karakaNDa rAjA siMhala dvopa se lITa kara dakSiNa bhArata-drAvir3a deza meM pahuMce to ina rAjAoM se unakI muThabher3a huI thii| kintu raNakSetra meM jaba unhoMne ina rAjAoM ke mukuToM meM jinendra bhagavAna kI mUttiyAM dekhI to inase sandhi 1. karavaNDu carit saMdhi 5 2. jazisaM, bhUmikA pR066 3. bhamaba0, pRSTa 16 4. SAL., p.31 5. SAI., P.33 6. vayodaza zilAlekha 6. "Pandya Kingdom can boast of respectable antiquity. The prevailing religion in early times in their Kingdom was Jain creed. --marjasmA pR0, 105 707
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara lI' / kaliMgacakravartI aila khArabela jaina the| unakI sevA meM ina rAjAnoM meM se pANDyarAja ne svataH rAja-bhaTa bhejI thii| isase bhI ina rAjAoM kA na honA pramANita hai, kyoMki eka zrAvaka kA thAvaka ke prati anurAga honA svAbhAvika hai aura jaba ye rAjA jaina the taba inakA digaMbara jaina muniyoM ko prAzraya denA prAkRta Avazyaka hai| pANDyarAja ugraperUvalUTI (128-140 I.) ke rAjadarabAra meM digaMbara jainAcArya zrI kundakunda virAMcata tAmilagranya "kurala" pragaTa kiyA gayA thA / jaina kathAgranthoM se usa samaya dakSiNa bhArata meM aneka digambara muniyoM kA honA pragaTa hai| 'karakaNDu carita' meM kaliMga, tera, dravir3a Adi dakSiNavartI dezoM meM digaMbara muniyoM kA varNana milatA hai| bha0 mahAvIra ne saMghasahita ina dezoM meM vihAra kiyA thA, yaha Upara likhA jA cukA hai / tathA maurya candragupta ke samaya bhUta kevalI bhadrabAha kA saMgha sahita dakSiNa bhArata ko jAnA isa bAta kA pramANa hai ki dakSiNa bhArata meM unase pahale digambara jainadharma vidyamAna thaa| janagrantha "rAjAvalI kathA" meM vahAM digambara jaina mandiroM aura digaMbara muniyoM ke hone kA varNana milatA hai| bauddhagrantha 'maNimekhale meM bhI dakSiNa bhArata meM IsvI kI prArambhika zatAbdiyoM meM digambara dharma aura muniyoM ke hone kA ullekha milatA hai| 'zratAvatAra kathA' se spaSTa hai ki IsvI ko pahalI zatAbdi meM pazcima aura dakSiNa bhArata digambara jainadharma ke kendra the| zrIdhara senAcArya jI kA saMgha giranAra parvata para usa samaya vidyamAna thaa| unake pAsa pAgama granthoM ko avadhAraNa karane ke lie do tIkSaNa-buddhi ziSya dakSiNa madarA se unake pAsa Aye the aura uparAnta unhoMne dakSiNa madurA meM caturmAsa vyatIta kiyA thaa| isa ullekha se usa samaya dakSiNa madurA ko digambara muniyoM kA kendra honA siddha hai| "nAla diyAra" aura digambara muni tAmila jaina kAvya "nAladiyAra", jo IsvI pAMcavIM zatAbdi kI racanA hai, isa bAta kA pramANa hai ki pANDayarAja kA deza prAcIna kAla meM digambara muniyoM kA prAzraya sthAna thaa| svayaM pANDyarAja digambara muniyoM ke bhakta the| "nAladiyAra" kI utpatti ke sambandha meM kahA jAtA hai ki eka daphA uttara bhArata meM dubhikSa pdd'aa| usase bacane ke liye ATha hajAra digambara maniyoM kA saMdha pANDyadeza meM jA rahA / pANDya rAja una muniyoM ko vidvattA aura tapasyA ko dekhakara unakA bhakta bana gyaa| jaba acche dina Aye to isa saMgha ne uttara bhArata kI ora lauTa jAnA cAhA; kintu pANDyarAja unako satsaMgati chor3ane ke liye taiyAra na the| Akhira usa munisaMgha kA pratyeka sAdhu eka-eka zloka apane apane pAsana para likhA chor3a kara vihAra kara gye| java ye zloka ekatra kiye gape to vaha saMgraha eka acchA khAsA kAvyagrantha bana gyaa| yahI "nAla diyAra' thaa| isase spaSTa hai ki pANDya deza usa samaya diga0 jainadharma kA kendra thA aura pANDya rAja kalabhravaMza ke samrATa the| yaha kalabhravaMza uttara bhArata se dakSiNa meM pahuMcA thA aura isa vaMza ke rAjA digambara muniyoM ke bhakta aura rakSaka the| 1. "tahi asthi vikitiya diraNasarAu-saMcallira tAkarakaNDarAu / tA diviDhadesumahi alu bhamantu-saMtattaka nahi macharuvahantu / / tahi coDe cora paMDiya NivAi -karaNA vikhaNaDa te minIyAhi / " "karakaNDaeM dhariyAte siraso siramana matiya baraNehi taho / maur3a mahi dekhivi jiNANiva karakaNDavojAya u bahulu duha // 10 // -karakaNDUcarit saMdhi 2.JBORS., IIl p.446. 3. majaismA0, pR0 105 4. SSIJ., pp. 32-33 5. zrutA0 pR016-20 6. SSIJ., p. 91 7. majasmAra, bhUmikA pu0 -6 708
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaGgavaMza ke rAjA aura digambara munigaNa IsvI sarI zatAbdi meM maisUra meM gaMgavaMzI kSazrI rAjA mAdhava koMguNivarmA rAjya kara rahe the| unake garu di. jainAcAya siMhanandi the| gaMgavaMza kI sthApanA meM ukta prAcArya kA gaharA hAtha thaa| zilAkhoM se prakaTa hai ki izvAka ( sUrya vaMza) ke rAjA dhanaJjaya ko santati eka gagadA nApakA rAjA pragita hagA pIra usI ke nAma se isa baMza kA nAma 'gaMga' baMza par3A thA / isa gaMga vaMza meM eka padmanAbha nAmaka rAjA huA; jisakA bhagar3A ujjana ke rAjA mahIpAla se hone ke kAraNa vaha dakSiNa bhArata kI ora calA gayA thaa| usake do putra diga aura mAdhaba bhI usake sAtha gaye the / dakSiNa meM pekhara nAmaka sthAna para una donoM bhAiyoM kI bhaTa kaNavANa ke AcArya siMhanandi se huii| jinhoMne unheM nimna prakAra upadeza diyA thA - "yadi tuma apanI pratijJA bhaMga karoge, yadi tuma jina zAsana sa haToMge, yadi tuma para-strI kA grahaNa karoge, yadi tuma madya va mAMsa khAyoge, yadi tuma avamI kA saMmagaM karoge, yadi tuma aAvazyakatA rakhane vAloM ko dAna na doge aura yadi tuma yuddha meM bhAga jAoge to tumhArA vaMza naSTa ho jaaygaa|' digambarAcArya ke isa mAharA bar3hAne vAle upadaMza ko dina aura mAdhava ne zirodhArya kiyA aura una prAcArya ke sahayoga se vaha dakSiNa bhArata meM apanA rAjya sthApita karane meM saphala hue the| uparAnta isa vaMza ke sabhI rAjAoM ne jainadharma kA prabhAva bar3hAne kA udyoga kiyA thaa| digambara jainAcArya kI kRpA se rAjya pA lene kI yAdadAsta meM inhoMne apanI dhvajA meM "morapicchikA" kA cihna raktrA thA, jo digambara muniyoM ke upakaraNoM meM se eka hai| gaMgavaMzI avinIta koguNI ( san 425-478 ) ne gunnATa 10000 meM jaina muniyoM ko bhUbhidAna diyA thaa| gaMgavaMzI durvanIti ke guru 'zabdAvatAra' ke kA digambarAcArya dho pUjyapAda the| kAdamba rAjAgaNa diga0 muniyoM ke rakSaka the mahArASTra aura konkana dezoM ko aura usa samaya kAdamba vaMza ke rAjA loga unnata ho rahe the| yaha vaMza (1) gogrA pAra ( 2) banavAso, ese do zAkhAoM meM baMTA huA thA aura isameM jainadharma kI mAnyatA vizeSa thii| digambara guruyoM ko vinaya kAdamba rAjA khUba karate the / eka vidvAn likhate haiM ki "Kadamba Kings of the middle period Mrigesa to Harivarma were unadle to resist the onset of Jainism; as they had to dow to the "Sapreinc Arlats" anb cndow lavishly the Jain ascetic groups. Numerous sects of Jaina priests, such as the Yapiniyas, the Nirgranthas and the Kurchakas are found living at .Palasika. (IA. VI]. 36-37). Again Svetpatas and Aharashti are also mentioned. (lbid. VI. 31) Baravase and Palasika were thus crowded centres of Powerful Jain monks. Four Jaina Mss. named Jayadhavala, Vilaya Dhavala, Atidhavala and Mahadhavia written by Jaina Guaus Virascoa and Jinasena living at Banavase during the rule of the early Badambas were reccitly discovered." -QJMS. XXII. p. 61-62 arthAt-"madhyakAla ke mRgeza se hariyarmA taka kadamba bazI rAjAgaNa janadharma ke prabhAva se apane ko bacA na ske| 'mahAn ahaMtadeva' ko namaskAra karate aura jena sAdhu saMdhoM ko khUba dAna dete the| jaina sAdhunoM ke aneka saMgha jaise yApanIya nigrantha aura karcaka kAdamboM kI rAjadhAnI pAlAzika meM raha rahe tha / zvetapaTa" aura aharASTi saMghA ke vahAM hone kA ullekha bhI milatA hai| isa taraha pAlAzika zrIra banavAsI sabala jana sAdhuoM se veSTita mukhya jana kendra the / digambara jaina ---- . 1. rA0, paricaya, pR0 165 2. marjasmA, pR0 146.147 3. majaismA0, pR. 146 4. yApanIya saMghake munigaNa digambara bheSa meM rahate the, yadyapi ve strI mukti Adi mAnate the| dekho darzanasAra 5. 'nigna nya- digambara muni 6. kanaka kina jaina sAdhuoM kA zetaka hai yaha prakaTa nahIM hai| 7. mavetapaTaH zvetAmbara 8. aharASTi saMbhavataH digambara muniyoM kA dyotaka hai / zAyada 'ahrIvA' zabda meM isakA nikAsa ho / 706
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ guru vIrasena aura jinasena ne jina jayadhavala, vijayadhavala, atidhavala aura mahAdhavala nAmaka granthoM kI racanA banavAsI meM rahakara prArambhika kadamba rAjAroM ke samaya meM kI thI, una cAroM pratyoM kI pratiyAM hAla hI meM upalabdha huI haiN|" pro0 zeSagiri rAu ina prArambhika kadamvoM ko bhI jainadharma bhakta prakaTa karate haiN| unake rAjya meM digambara jaina muniyoM ko dharma pracAra karane kI suvidhAyeM prApta thIM / isa prakAra kadamba vaMzI rAjAoM dvArA digambara muniyoM kA samucita sammAna kiyA gayA thaa| pallabakAla meM digambara muni eka samaya pallava vaMza ke rAjA bhI jainadharma ke rakSaka the| sAtavIM zatAbdi meM jaba hvAnasAMga isa deza meM pahu~cA to usane dekhA ki yahAM digambara jaina sAdhuAM ( nigranthoM kI saMkhyA adhika hai pallava vaMza ke zivarakaMdavarmA nAmaka rAjya ke guru digambarAcArya kundakunda the| uparAnta isa baMza kA prasiddha rAjA mahendrasamman pahale jana thA dhIra digambara sAdhanoM kI vinaya karatA thaa| cola deza meM digambara muni cola deza meM bhI usa cInI yAtrI ne digaMvara dharma pracalita pAyA thA / malakaTa / pANDyadeza ) meM bhI usane naMge jainiyoM ko bahusaMkhyA meM pAyA thA / sAtavIM zatAbdi ke madhyabhAga meM pANDyadeza kA rAjA kuNa yA mundara pANDya digambara muniyoM kA bhakta thaa| usake guru digambara vArya zrI amalakAti the aura usakA vivAha eka cAla rAjakumArI ke sAtha humA thA, jo zaiva thii| usI ke saMsagaM samundara pANDya bhI zaiva ho gayA thA / vazavIM zataka prAya: saba rAjA digA jainadharma ke prAzrayadAtA the saca bAta to yaha hai ki dakSiNa bhArata meM digambara jainadharma ko mAnyatA IsvI dasavIM zatAbdi taka khUba rahI thii| digambara munigaNa sarvatra vihAra karake dharma kA udyota karate the| usI kA pariNAma hai ki dakSiNa bhArata meM Aja bhI digambara muniyoM kA sadbhAva hai| mi0 rAisa isa viSaya meM likhate haiM ki-- "For more than a thousand years after the begining of the Cliristian cra, Jainism was the religion professed by most of the rulers of the Kanarese people. The Ganga Kings of Talkad, the Rasthitra Kuta Kalachurya Kings of Minyaklct and the early Hoysalas were all Jains. The Brahmapical Kadainha and caily Chalukya Kings were tolerant of Jainism The Pandya Kings of Madura were Jainas and Jainism was dominant in Gujerat and Kathiawar." bhAvArtha-sviI sana ke prArambha hone se eka hajAra se jyAdA varSoM taka kannaTa deza ke adhikAMza rAjAnoM kA mata jainadharma thaa| salavAMDa ke gaMga rAjAgaNa, mAnyambaTa ke rASTrakaTa aura kalAcayaM zArAka aura prAraMbhika hoyasala n / saba ho janI the| brAhmaNa mata ko mAnane vAle jo kAdaMva rAjA the unhoMne aura prAramA ke cAlasyoM ne jaina dharma ke prati udAratA kA paricaya diyA thaa| madurA ke pANDyarAjA jaina haH the aura gujarAta tathA kAThiyAvAr3a meM bhI jaina dharma pradhAna thaa| - - --- - 1. SSIJ., pt. ll p.69-72 2. P.S. Hist. Intro., p.XV 3. EHI. p. 495 4. humA0, pR0 570 5. huzrA pR0 574-."The nude Jainas were present in multitudes'"-LHI P. 473 6. ADJBp. 46 7. EHI p. 475 8. IKL., p. 16 710
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAndhra aura cAlukya kAla meM digambara muni AndhravaMzI rAjAMgoM ne jaina dharma ko Azraya diyA thA, yaha pahale likhA jA cukA hai / cola' aura cAlukya abhyudaya kAla meM digambara dharma pracalita rahA thaa| cAlukya rAjAoM meM pulakezI dvitIya, vinayAditya, vikramAditya Adi ne digambara vidvAnoM kA sammAna kiyA thaa| vikramAditya ke samaya meM vijaya paMDita nAmaka digambara jaina vidvAna eka pratibhAzAlI vAdI the| isa rAjA ne eka jaina maMdira kA jIrNoddhAra karAyA thaa|' cAlukyarAja gobinda tRtIya ne digambara muni arkakrIti kA sammAna kiyA aura dAna diyA thaa| baha muni jyotiSa vidyA meM nipaNa the| girAja caulukya vijayAditya 6ma ke rUpa digaMvarAcArya pahananandi the / ina prAcArya kI zipyA cAgekAmbA ke kahane para rAjA ne dAna diyA thaa| sArAMza yaha ki cAlUkya rAjya meM digambara muniyoM aura vidvAnoM ne mirApada ho dharmodyota kiyA thaa| rASTrakaTa kAla meM digambara muni rASTrakaTa athavA rAThaura rAjabaMza jaina dharma kA mahAn AzrayadAtA thaa| isa vaMza ke kaI rAjAroM ne praNavatoM aura mahAvratoM ko dhAraNa kiyA thA, jisake kAraNa jaina dharma ko vizeSa prabhAvanA huI thii| rASTrakUTa rAjya meM anekAneka diggaja vidvAna digaMbara muni vihAra aura dharmapracAra karate the| unake race hue anUThe santha ratna prAja upalabdha haiN| zrI jimasenAcArya kA "harivaMzapurANa', zrI guNabhadrAcArya kA "uttara purANa", zrI mahAvIrAcArya kA 'gaNisasAra saMgraha" prAdi grantha rASTrakaTa rAjAroM ke samaya kI racanAyeM haiN| ina rAjAmoM meM pramoghavarSa prathama eka prasiddha rAjA thaa| usakI prazaMsA araba ke lekhakoM ne ko hai aura use saMsAra ke zreSTha rAjAmoM meM ginA hai / vaha digaMbara jainAcAryoM kA parama bhakta thaa| samrAT pramogha barSa digambara muni the usane svayaM rAja-pATa tyAga kara digaMbara mani kA vrata svIkAra kiyA thaa| usakA racA haA ratnamAlikA eka prasiddha sabhASita grantha hai| usake guru digambarAcArya zrI jinasena the, jaise ki "uttara purANa' ke nimna zloka meM mazagayA ve zrI jinasena ke caraNoM meM natamastaka hote the: "yasya prAMzu nakhAMzujAla bisaraddhArAntarAvirbhavatpAdAmbhojarAja; pizaMgamukUTa pratyagraratnatiH / saMsmartA svamamoghavarSanagatiH pUto'hamadyetyalaM sa thImAjjinasena pUjyabhagavatpAto jaganmaMgalam / / " arthAta-"jina thI jinasena ke dedIpyamAna nakhoM ke kiraNa samUha se phailatI huI dhArA bahatI thI aura usake bhItara jo unake caraNakamala kI zobhA ko dhAraNa karate the inakI raja se jaba rAjA amoghavarSa ke makUTa ke Upara lage sArI kAMti pIlI par3a jAtI thI taba vaha rAjA amoghavarSa aApako pavitra mAnatA thA zrIra apanI usI avasthA kA sadA smaraNa kiyA karatA thA, aise thImAn pUjyapAda bhagavAn zrI jinasenAcArya sadA saMsAra kA maMgala kreN|" amoghavarSa ke rAjya kAla meM ekAntapakSa kA nAza hokara sthAdvAda mata ko vizeSa unnati huI thii| isalie digambarA cArya zrI mahAvIra "gaNitasAra sagraha" meM unake rAjya kI vRddhi kI bhAvanA karate haiN| kintu ina rAjA ke bAda - - - - - - -- - 1. SS]J., pt.1 P. 111 2. ADIB, p, 97 va viko0 , bhA05 pR. 76 3. ADJB. P. 68 4. SSIJ., pp. 11-112 Elliot.. Vol. I PP. 3-24--"The greatest king of India is the Balahara, whose na.oc im ports 'king of Kings.' "-Ibu Khurdabh, va bhAprArA0, bhAga 350 13-15 6. 'ratnamAlikA meM amoghavarSa ne isa bAta ko ina zabdoM meM svIkAra kiyA hai:'vivekAtyavatarAjyena rAjJeyaM ratnabhAlikA / ravitA'moghavarSeNa sudhiyAM sadala DukRtiH // " 7. "vightastakAntapakSasya syAvAdanyAyavAdinaH / devasya bhUpatugasya barddhatAM tasya zAsana // 3 // " 711
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI zakti chinna-bhinna hone lagI thii| yaha bAta gaMgAvADI ke jainadharmAnuyAyI gaMgarAjA narasiMha ko sahana nahIM huii| unhoMne tatkAlIna rAThaura rAjA ko sahAyatA kI vo aura rAThora rAjA indra caturtha ko punaH rAjyasiMhAsana para baiThAyA thA rAjA indra digaMbara jainadharma kA anuyAyI thA aura usane sallekhanA vrata dhAraNa kiyA thA / gaMgarAjA aura senApati cAmuNDarAya isa samaya gaMgavADI ke gagarAjAoM ne jainotkarSa ke liye khAsa prayatna kiyA thaa| rAyamalla satyavAkya aura unake pUrvaja mArasiMha ke mantrI ghora senApati dina dharmAnuyAyI vIramA rAjA cAmuNDarA the| isa rAjavaMza kI rAjakumArI paniyA ke vrata dhAraNa kiye the| zrI ajitamenAcArya aura nemicandrAcArya ina rAjAoM ke guru the| cAmaNDarAya jI ke kAraNa ina rAjAoM dvArA jaina dharma kI vizeSa unnati huI thii| digaMbara muniyoM kA sarvatra AnandamaI vihAra hotA thA / ' kalacurI vaMza ke rAjA digambara muniyoM ke bar3e saMrakSaka kintu gaMvoM kA sAhAyya pAkara bhI rASTrakUTa vaMza adhika Tika na sakA aura pazcimIya nAnus pradhAnatA pA gaye / kintu yaha bhI adhika samaya taka rAjya meM kara sake unako riyA ne harA diyaa| kalacurI vaMza ke rAjA jainadharma ke parama bhakta the| inameM dijjalarAjA prasiddha aura jaina dharmAnuyAyI thaa| isI rAjA ke samaya meM vAsaka ne "liMgAyata mata sthApati kiyA thA kintu jina rAjA kI digambara jaina dharma ke prati sa bhakti ke kAraNa vAsa apane mata kA bahupracAra karane meM saphala na ho sakA thaa| Akhira jaya bijjalarAja kolhApura ke zilAhAra rAjA ke viruddha karane gaye the, taba isa vAsava meM dhokhe se unheM viSa dekara mAra DAlA thaa| aura taba kahIM liMgAyata mata kA pracAra ho sakA thA / isa ghaTanA se spaSTa hai ki vijjala digambara muniyoM ke lie kaisA Azraya thA ! hoyazAla vaMzI rAjA aura digambara muni sora ke hoyasAla vaMza ke rAjAgaNa bhI digaMbara muniyoM ke AzrayadAtA the / isa vaMza kI sthApanA ke viSaya meM kahA jAtA hai ki sAla nAma kA eka vyakti eka mandira meM eka jaina yati ke pAsa vidyAdhyayana kara rahA thA, usa samaya eka zera ne una sAdhu para AkramaNa kiyaa| sAla ne zera ko mArakara unakI rakSA kI aura vaha 'hoyasAla' nAma se prasiddha huyA thA / " uparAnta unhIM jaina sAdhu kA AzIrvAda gAkara usane apane rAjya kI nIMva jamAI thI, jo khUba phalA phulA thaa| isa vaMza ke sabahI rAjAoM ne digaMbara muniyoM kA Adara kiyA thA, kyoMki ve saba jena the / hoyasAla rAjA vinayaditya ke guru digaMbara sAdhu zrI zAntideva muni the| ina rAjAoM meM vihideva athavA viSNuvarddhana rAjA prasiddha thA vaha bhI jaina dharma kA dRDha aDAnI thaa| usakI rAnI zAntaladevI prasiddha dikharAcArya zrI prabhAcandra kI zivyA thI kintu usakI eka dUsarI rAnI vaiSNavaja kI anuyAyI thii| eka roja rAjA isa rAnI ke sAtha rAjamahala ke jharokhe meM baiThA huA thA ki sar3aka para eka digaMbara muni dikhAI diye / rAnI ne rAjA ko bahakAne ke lie yaha avasara acchA samajhA / usane rAjA se kahA ki "yadi digambara sAdhu tumhAre guru haiM to bhalA unheM bulA kara apane hAtha se bhojana karA do" / rAjA digaMbara muniyoM ke dhArmika niyama ko bhUla kara kahane lage ki "yaha kauna bar3I bAta hai" / apane hIna aMga kA use khyAla na rahA / digaMbara muni graMgahIna, rogI zrAdi ke hAtha se bhojana grahaNa na kareMge, isakA usane dhyAna bhI naM divA yora munirAja ko par3agAha kiyaa| munirAja aMtarAya huA jAnakara vApasa cale gae rAjA isa para cir3ha gayA aura vaha vAda dharma meM dIkSita ho gayA / kintu usake vaiSNava ho jAne para bhI digaMbara muniyoM kA bAhunya usa rAjya meM banA rhaa| usakI samapI pAnta devI aba bhI digaMbara muniyoM kI bhakta thI aura usake senApati tathA pradhAnamantrI gaMgarAja bhI digaMbara muniyoM ke parasevaka the unake saMsada ne antima samaya meM bhI digaMbara muniyoM kA sammAna kiyA aura jaina mandiroM ko dAna diyA thA unake uttarAdhikArI narasiMha prathama dvArA bhI digaMbara muniyoM kA sammAna huA thaa| narasiMha kA pradhAnamantrI lla digavara muniyoM kA parama bhakta thaa| usa samaya dakSiNa bhArata 1. SSIJ. Pt 112 3. vIra, varSa 7 aGka 1-2 dekho 2. SSIJ, Pt Ip. 115 9. SSIJ. pt. p. 115 C. AR, VoL. IXp. 266 712 2. marjesmA0 pR0 150 4. jemA0 1015-16 6. majesmA0 pR0 156-153 . Ibid. P. 116 10. marjaramA prastAvanA pu0 13
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM cAmuNDarAya, gaMgarAja aura hulla digambara dharma ke mahAna prabhAvaka aura stambha samajha jAte the| ballAlarAya hoyasAla ke gurU zrI vAsapUjyavatI the' / rAjA punisa hoyasAla ke gurU ajIta muni the / ' vijayanagara sAmrAjya meM digambara muni vijayanagara sAmrAjya kI sthApanA Arya-sabhyatA aura saMskRti kI rakSA ke liye huI thii| vaha hindU saMgaThana kA eka prAdarza thA / zaiva raNava-jaina-saba hI kaMdhe se kaMdhA juTA kara dharma aura deza rakSA ke kArya meM lage hue the / svayaM bijayanagara samrAToM meM harihara dvitIya aura rAjakumAra uga digambara jaina dharma meM dIkSita hokara digambara muniyoM ke mahAna pAzrayadAtA haye the| digambara muni zrI dharmabhUSaNajI rAjA devarAya ke guru the tathA AcArya vidyAnandi ne devarAja aura kRSNarAya nAmaka rAjAoM ke darabAra meM vAda viyA thA tathA vilaMgI aura kAra-kala meM digambara dharma kI rakSA kI thii| 2 muslima kAla meM digambara muni muslima kAla meM deza trasita aura dukhita ho rahA thaa| Aryadharma saMkaTAkula the| kintu usa para bhI hama dekhate haiM ki prasiddha musalamAna zAsaka haidaraalI ne zravaNavelagola kI nagnadevamUrti zrI gomaTTadeva ke liye kaI gAMvoM kI jAgIra bheMTa kI thii| usa samaya zravaNa velagola ke jaina maTha meM jaina sAdhu vidyAdhyayana karAte the / digambarAcArya vizAlakIrti ne sikandara aura bIra pakSagaya ke sAmane bAda kiyA thaa| ___ maisaura ke rAjA aura digambara muni maisaura ke proDayaravaMzI rAjAnoM ne digambara jainadharma ko bizeSa prAzraya diyA thA aura bAda ke zAsaka bhI jaina dharma para sadaya rahe haiN| satrahavIM zatAbdi meM bhaTTAkalaMka deva nAmaka digambarAcArya haduvallI jaina maTha ke guru ke ziSya aura mahAbAdI the| unhoMne sarvasAdharaNa meM vAda karake jaina dharma kI rakSA kI thii| vaha saMskRta aura kannaDa ke vidvAn tathA cha: bhASAyoM ke jJAtA the| janarAnI bhairavadevI ne maNipura kA nAma badala kara inakI smRti meM 'bhaTTAkalaMkapura' rakkhA thA-vahI Ajakala kA bhaTakala hai|' dhI kRSNarAya aura acyutarAya rAjA ke sammukha zrI digambara muni nemicandra ne vAda kiyA thaa| paNDAIveDa rAjA aura digambara muni puNDI (uttara prarkATa) ke tIsare RSabhadeva mandira ke viSaya meM kahA jAtA hai ki paNDAIveDa rAjA kI lar3akI ko bhUta bAdhA satAtI thii| usI samaya kucha zikAriyoM ke pAsa eka digambara muni ne zrI RSabhadeva kI mUrti dekhii| munijI ne vaha mUti unase le lii| inhIM zikAriyoM ne rAjA se munijI kI prazaMsA kI / usa para rAjAne munijI kI bandanA kI aura unase bhUtabAdhA dUra karane kA anurodha kiyaa| munijI ne lar3akI kI bhUtabAdhA dUra kara dI ! rAjA bahuta prasanna huA aura usane ukta mandira bnvaayaa|11 do sau varSa pahale digambara muni dakSiNa bhArata meM do sau varSa pahale kaI digambara muniyoM kA sadbhAva thaa| unameM mannaraguDI ke parNakuTibAsI RSi prasiddha haiN| unhoMne kaI matiyoM aura mandiroM kI pratiSThA karAI thii| 12 unake atirikta saMdhi mahAmuni aura paNDita mahAmuni bhI prasiddha haiN| unhoMne citAmbura nAmaka grAma meM vahAM ke brAhmaNoM ke sAtha vAda kiyA thA aura jaina dharma kA DaNkA bajAyA thaa| taba se vahAM para eka jaina vidyApITha sthApita hai / sacamuca dakSiNa bhArata meM eka atyanta prAcInakAla se silasilevAra digambara muniyoM kA sadbhAva rahA hai| pro0 e0 ena0 upAdhyAya isa viSaya meM likhate haiM ki dakSiNa bhArata meM niyamitarUpa meM digambara mani 2. gajaismA0 pR. 1623. ADJB. p. 31 5. majaismA0, pR0 163 1. Ibid 4. SSJ., pt. 1. p. 118 6. AR, Uol, IX, 267&SSIJ., pt, I p. 117. 7. majaisma pR0 163 6. yujaidA bhA0 110 10 11. dijaMDA, nR0 85.5 13. dijeMDA, pR0 856 C. HKL p. 83 10. majaismA0, pR0 163 12. Ibid, p. 864 713
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ hote pAye haiN| picharane sau varSoM meM siddharaya Adi aneka digambara muni isa pora ho gujare haiM; kintu kheda hai, unakI jIvana saMbandhI bArtA upalabdha nahIM hai| mahArASTra deza ke vigambara jaina muni hamArata kI zAhI mahArASTra deza bhI dama kA kendra thaa| vahAM aba taka digambara jainoM kI bAhulyatA hai / kolhApura, belamAma Adi sthAna janoM kI mukhya bastiyA~ thiiN| kahate haiM eka maratabA kolhApUra meM digaMbara muniyoM kA eka bRhat saha prAkara ThaharA thaa| rAjA aura rAnI ge bhaktipUrvaka usakI vandanA kI thii| daivayoga se saGga jahA~ para ThaharA thA bahA~ prAga laga gaI / mUnigaNa unameM bhasma ho gye| rAjA ko bar3A pazcAttApa hupraa| usane unake smAraka meM 108 di0 mandira banavAye / saMgha meM 105hI digaMbara muni the| isa ghaTanA se mahArASTra meM digaMbara muniyoM kI bAhalyatA kA patA calatA hai / sacamuca mahArASTra ke sTaTa, cAlakya, zilAhAra Adi vaMza ke rAjA digaMbara jaina dharma ke poSaka the aura yahI kAraNa hai ki vahAM digaMbara muniyoM kA bar3I saMkhyA meM vihAra hA yA aThArahavIM zatAbdi meM huye do digaMbara muniyoM kA patA calatA hai| marAThI ke eka kavi jinadAsa ke guru viddhAna digambarAcArya zrI ujjatakIti the / dusare mahatisAgara jI the| unhoMne svataHkSallakavat dIkSA lI thii| uparAnta devendra kIti bhaTTAraka se vidhipUrvaka dIkSA grahaNa kI thii| vahAr3adeza meM unhoMne khuba dharmaprabhAvanA kI thii| gUjaroM ko unhoMne jainI babanAyA thaa| dahI gAMva unakA samAdhisthAna hai, jahAM sadA melA lagatA hai| unake race hue grantha bhI milate haiN| (majai0 pR0 65-72) / zAke 1127 meM kolhApura ke grajarikA sthAna meM tribhuvanatilaka caityAlaya meM zrIvizAlakoti prAcArya ke zrI somadevAcArya ne grantha racanA kI thii| dakSiNa bhArata ke prasiddha vi0 jainAcArya digaMbara jainiyoM ke prAyaH saba hI diggaja vidvAn aura AcArya dakSiNa bhArata meM hI huye haiN| una sabakA saMkSipta varNana upasthita karanA yahA~ saMbhava nahIM hai, kintu usameM se prakhyAta digaMbarAcAryoM kA varNana yahA~ para de denA iSTa hai| aGga-jJAna ke jJAtA digaMbarAcAryoM ke uparAnta janasaGga meM zrI kundakundAcArya kA nAma prasiddha hai| digaMbara jainoM meM unako mAnyatA vizeSa hai| vaha mahAtapasvI aura bar3e jJAnI the| dakSiNa bhArata ke adhivAsI hone para bhI unhoMne girinAra parvata para jAkara zvetAmbaroM se bAda kiyA thaa| tAmila sAhitya kA nItigrantha kurrala unhIM kI racanA thii| una aura unhIM ke samAna manya digaMbarAcAryoM ke viSaya meM pro. rAmAsvAmI aiyaMgara likhate hai: "First comes Yatindra Kunda, a Great Jain Guru, who in order to show that both within and withont he could tot be assisted by Rajas, moved about leaving a space or four inches between himself and the earth under his feet'. Uma Svami, the compiler of Tattyartha Sutra Griddhrapinchha, and his disciplc Balakapinchha follow. Then comes Samantabhadra, 'ever fortunate', 'whose discourse lights up the palace of the three worlds filled with the all meaning syadvada'. This Samantabhadra was the first of a series of celebrated Digambara writers who abquired considerable predominance, in the early Rashtrakuta period. Jain tradition assigns him Saka 60 or 138 AD.......... He was a great Jaina missionary who tried to spread far and wide Jaina doctrincs and morals and that he met with no opposition from other sects wherever he went. Samantabhadra's appearance in South India marks an epoch not only in the annals of Digambara tradition, but also in the history of Sanskrit liter ture.........After Samantabhadraa large number of Jain Manis took up the work of proselytism. The more important of them have contributed much for the uplift of the Jain world in literature and secular affairs. There was for example, Simhanandi, thc Jain sage, who, according to tradition, founded the state of 1. Jainism Was specially popular in the Southern Maratha country EHI., P. 444 2. prAjaimA0, pa076 .. 3. dirjA, pR0765 4. SSILL, pp. 40-44889 714
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ Gangavadi. Other names are those of Pujyapada, the author of the incomparablegraminar. JineIndra Vyakarana and of Akalanka who, in 788 A.D. in believed to have confuted the Buddhists at the court of Hinasitaia in Kanchi, and thereby procured the expulsion of the Buddhists from South India,' SSIJ., pt. 1 pp. 29-31 bhArthi--. "pahale hI mahAna nagaru yatIndra kunda kA nAma milatA hai jo rAjAoM ke prati nispRhatA dikhAte haye adhara calate the| 'tatvArtha sUtra' ke kartA umAsvAmI gaddhapiccha aura unake ziSya balAva.piccha janake bAda pAte haiN| taba samantabhadra kA nAma dRSTi par3atA hai jo sadA bhAgyavAna rahe aura jinakI syAdvAdvANI sIna loka ko prakAzamAna karatI thii| yaha samantabhadra prArambhika rASTrakaTa kAla ke aneka prasiddha digaMbara muniyoM meM sarva prathama the| unakA samaya jainamatAnusAra san 138 I0 hai| yaha mahAn jana pracAraka the, jinhoMne cahu~ ora jaina siddhAnta aura zikSA kA pracAra kiyA aura unheM kahIM bhI kisI vidharmI sampradAya ke virodha ko sahana na karanA pdd'aa| unakA prAdurbhAva dakSiNa bhArata ke digambara jaina itihAsa ke liye hI yugapravartaka nahIM hai, balki usase saMskRta sAhitya meM eka mahAna parivartana huA thaa| samantabhadra ke bAda bahusaMkhyaka jaina sAdhuoM ne ajanoM ko jainI banAne kA kArya kiyA thA / unameM se prasaddhi sAdhunoM ne jaina saMsAra vo sAhitya aura rASTrIya apekSA unnata banAyA thaa| udAharaNataH jainAcArya siMhanandi meM gaMgavAr3I kA rAjya sthApita karAyA thaa| anya prAcAryoM meM pUjyapAda, jinakI racanA advitIya "jinendra vyAkaraNa" hai aura prakalaMka deva haiM jinhoMne kAMcI ke himazItala rAjA ke darabAra meM bauddhoM ko bAda meM parAsta karake unheM dakSiNa bhArata se nikala dinaas| zrI umAsvAmI zrI kundakudAcArya ke uparAnta zrI umAsvAmI prasiddha prAcArya the, pro0 sAla kA yaha prakaTa karanA nissandeha ThIka hai| unakA samaya vi0 saM076 hai / gujarAta prAnta ke girinagara meM jaba yaha munirAja vihAra kara rahe the aura eka pAyaka nAmaka zrAvaka ke ghara para usakI anupasthiti meM prAhAra lene gaye the, taba vahAM para eka amRddha sUtra dekhakara use zuddha kara pAye the / dvaM pAyaka ne jaba ghara pAkara yaha dekhA to usane umAsvAmI se "tattvArthasUtra' racane ko prArthanA kI thI 1 tadanusAra yaha grantha racA gayA thA / umAsvAmI dakSiNa bhArata ke nivAsI aura prAcArya kunda kAmda ke ziSya the, aisA unake guddhapiccha' vizeSaNa se bodha hotA hai| zrI samantabhadrAcArya zrI samantabhadrAcArya digambara jainoM meM bar3e pratibhAzAlI nayAyika aura vAdI the| munidazA meM unako bhasmaka roga ho gayA thA, jisake nivAraNa ke lie vaha kAMcIpura ke zivAlaya meM zaiva-saMnyAsI ke bheSa meM jA rahe the| vahIM 'svayaMbha stotra' racakara zivakoTi rAjA ko Azcaryacakita kara diyA thaa| parimANataH vaha digambara muni ho gayA thaa| samantabhadrAcArya ne sAre bhArata meM vihAra karake digaMbara jaina dharma kA DaMkA bajAyA thaa| unhoMne prAyazcita lekara punaH muniveSa aura phira prAcArya pada dhAraNa kiyA thaa| unakI grantha racanAeM jaina dharma ke lie bar3e mahatva ko haiN| zrI pUjyapAdAcArya-karnATaka deza ke kolaMgAla nAmaka gAMva meM eka brAhmaNa mAdhaba bhadra bitrama kI cauthI zatAbdI meM rahatA thaa| unhIM ke bhAgyavAna putra zrI pUjyapAdAcArya the| unakA dIkSA nAma zrI devanandi thA / nAnA dezoM meM vihAra karake unhoMne dharmopadeza diyA thA, jisake prabhAva se saikar3oM prasiddha puruSa unake ziSya hue the| gaMgavaMzI duvinIta rAjA unakA mukhya ziSya thA / "jainendravyAkaraNa', "zabdAvatAra" prAdi unakI zreSTha racanAye haiN| zrI vAdIsiMha-yativara thI bAdIbhasiMha zrI puSpasena muni ke ziSya the| unakA grahastha dazA kA nAma 'aDyadeva' thA, jisase unakA dakSiNa dezavAsI honA spaSTa hai| unhoMne sAtavIM za0 meM 'kSatracUDAmaNi", gadyacintAmaNi" zrAdi granthoM kI racanA kI thii| zrI nemicandrAcArya-zrI nemicandra siddhAnta cakravatI nandisaMgha ke svAmI abhayanandI ke ziSya the / vi0 saM0 735 meM dravir3a deza ke mathurA nagara meM baha rahate the / unhoMne jaina dharma kA vizeSa pracAra kiyA thA aura unake ziSya gaMgavaMza ke rAjA zrI rAcamalla aura senApati cAmaNDarAya Adi the| unakI racanAmoM meM "momadasAra" grantha pradhAna hai| zrI akalaMkAcArya-zrI akalaMkAcArya devasaMgha ke sAtha the / bauddha maTha meM raha kara unhoMne vidyAdhyayana kiyA thaa| uparAMta 1. majada0, pR0 44 / 3. Ibid pR. 46 5. Ibid pR0 47-48 2. Ibid. pR0 45 / 4. lbidge 3
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ bauddhoM se vAda' karake unakA parAbhava aura jaina dharma kA utkarSa prakaTa kiyA thaa| kAMcI kA himabhItala rAjA unakA mukhya ziSya thaa| unake race hue grantha meM rAjavAttika, aSTazatI, nyAyavinizcayAlaMkAra Adi mukhya haiN|' zrI jinasenAcArya rAjAoM se pUjita zrI vIrasena svAmI ke ziSya zrI jinasenAcArya samrATa amoghavarSa ke gurU the| usa samaya unake dvArA jaina dharma kA utkarSa vizeSa humA thaa| vaha advitIya kavi the| unakA "pAzrvAbhyudayakAvya" kAlidAsa ke meghaduta kAvya kI samasyApUrti rUpa meM racA gayA thaa| usako dUsaro racanA 'mahApurANa' bhI kAvyadRSTi se eka zreSTha grantha hai| unake ziSya guNabhadrAcArya ne isa purANa ke zeSAMza kI pUrti kI thii| __ zrI vidyAnanti prAcArya:-zrI vidyAnandi prAcArya karNATaka dezavAsI aura grahastha dazA meM eka vedAnuyAyI brAhmaNa the| 'devAgama' stotra ko sunakara baha jaina dharma meM dIkSita ho gaye the| digambara muni hokara unhoMne rAjadarabAroM meM pahuMca kara brAhmaNoM paura bauddhoM se vAda kiye the, jinameM unheM vijaya zrI prApta huI thii| zraSTasahasrI, prAptaparIkSA prAdi grantha unakI divya racanAyeM haiN| zrI vAdirAja-zrI vAdirAja sUri nandi saMgha ke prAcArya the| unakI 'paTatarkapaNmukha', syAdvAdavidyApati' aura 'jagadekamallavAdI' upAdhiyA~ unake gaurava aura pratibhA kI sUcaka haiN| unako eka bAra kuSTa roga ho gayA thA, kintu apane yogabala se 'ekIbhAvastotra racate hue usa roga se vaha mukta hue the| yazodhara caritra, pArzvanAtha caritra Adi grantha bhI unhoMne race the| Apa cAlukya vaMzIya nareza jayasiMha kI sabhA ke prakhyAta vAdI the| ve svayaM siMhapura ke rAjA the| rAjya tyAga kara digambara muni hue the| unake dAdA-gurU zrIpAla bhI siMhapurAdhIza the / (jaimi0, varSa 33 aMka 5 pR072) isI prakAra zrI malliSaNAcArya, zrI somadeva suri Adi aneka labdhapratiSThata digambara jainAcArya dakSiNa bhArata meM ho gujare haiM, jinakA varNana anya granthoM se dekhanA cAhie / ina digambarAcAryoM ke viSaya meM ukta vidvAn prAge likhate haiM ki 'samagra dakSiNa bhArata vidvAn jaina sAdhunoM ke choTechoTe samUhoM se alaMkRta thA, jo dhIre-dhIre jaina dharma kA pracAra janatA kI vividha bhASAmoM meM grantha racakara kara rahe the| kintu yaha samajhanA galata hai ki yaha sAdhagaNa laukika kAryoM se vimukha the| kisI hada taka yaha saca hai ki ve janatA se jyAdA milatejulate nahIM the| kintu I0pU0 caudhA zatAbda meM megAsthanIjake kathana se pragaTa hai ki jana zramaNa, jo jaMgaloM meM rahate the, unake pAsa apane rAjadUtoM ko bhejakara rAjA loga vastuoM ke kAraNa ke viSaya meM unakA abhiprAya jAnate the| jana gurutroM ne aise kaI rAjyoM kI sthApanA kI thI, jinhoMne kaI zatAbdiyoM taka jaina dharma ko prAzraya diyA thaa|" pro. DA. bI0 zeSAgirirAva ne dakSiNa bhArata ke digambara muniyoM ke sambandha meM likhA hai ki "jaina munigaNa vidyA aura vijJAna ke jJAtA the; Ayurveda aura mantrazAstra ke bhI ve mahA vidvAna the; jyotiSa jJAna unakA acchA khAsA thA; nyAyazAstra siddhAnta aura sAhitya ko unhoMne racA thaa| jaina mAnyatA meM aise saphala eka prAcIna AcArya kundakunda kahe gae haiN| jinhoMne belArI jile ke konakuNDala pradeza meM dhyAna aura tapasyA kI thii| ------- 1. lbid pR. 46 / 2. Jbid pR0 50-51 / 3.bid pR0 51-52 / 4. Ibid pR053 / 4. "The whole of South India strewn with small groups of learned Jain ascetics, who were slowly but surely spreading their morals through the medium of their sacred literature composed in the various vernaculars of the country. But it is a mistake to suppose that these ascetics were indifferent towards secular afairs in general. To a certain extent it is true that they did not mingle with the word. But we know from the account of Megasulines that, so late as the 4th century B. C., "The Sarmanes or the Jain Sarmanes who lived in the woods were frequently consulted by the kings through their messengers regarding the cause of things', Jaina Gurus have been founders of States that for centuries together were tolernat towards the Jain faith." -SSIJ., I 106. 6. SSIJ. pt. II pp.9-10 716
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra dakSiNa bhArata meM digambara muniyoM ke astitva kA camatkArika varNana hai aura vaha isa bAta kA pramANa hai ki dakSiNa bhArata eka atyanta prAcIna kAla se digambara muniyoM kA prAzraya sthAna rahA hai tathA vaha Age bhI rahegA, isameM saMzaya nhiiN| (22) tAmila-sAhitya meM digambara muni "Among the systems controvered in the Manimekhalai, the Jain system also figures as one and the words Samanas and Amana are of frequent occurance; as also refrences to their Viharas so that from the earliest times reachable without present mcans, Jainism apparently flourished the Tamil Country": tAmila sAhitya ke mukhya aura prAcIna lekhaka digambara jaina vidvAna rahe haiN| aura usakA sarva prAcIna vyAkaraNa-graMtha "tolkAppiyama" (Tolkappiyam) eka janAcArya kI hI racanA hai| kintu hama yahAM para tAmila-sAhitya ke jainoM dvArA race haye aMga ko nahIM chyeNge| hameM to nettara tAmila sAhitya meM digambara muniyoM ke barNana ko prakaTa karanA iSTa hai| ___ acchA to, tAmila-sAhitya kA sarvaprAcIna samaya "saMgama-kAla" arthAt IsvI pUrva dusarI satAbdI se IsvI pAMcavI zatAbdI taka kA samaya hai / isa kAla ko racanAoM meM bauddha vidvAna dvArA racita kAvya "maNi mekhala" prasiddha hai "maNimekhala" meM digambara maniyoM aura unake siddhAntoM tathA maThoM kA acchA khAsA varNana hai / jaina darzana ko isa kAvya meM do bhAgoM meM vibhakta kiyA hai--(1) AjIvika aura (2) nintha 3 mAjIvikA bha0 mahAvIra ke samaya meM eka svatantra sampradAya thA, kintu uparAntakAla meM vaha digambara jaina sampradAya meM samAviSTa ho gayA thaa| nigraMtha sampradAyako 'aruhana' (ahata) kA anuyAyI likhA hai jo jainoM kA dyotaka hai| isa kAvya ke pAtroM meM seTha kovalana kI patnI kaNNaki ke pitA mAnAikana ke viSaya meM likhA hai ki 'jaba usane apane dAmAda ke mAre jAne ke samAcAra sune to use atyanta dukha aura kheda huyA / aura vaha jaina saMgha meM naMgA muni ho gyaa| isa kAnya se yaha bhI pragaTa hai ki cola aura pANDya rAjAoM ne jaina dharma ko apanAyA thaa| maNimekhala" ke varNana se prakaTa hai ki "nimranthagaNa grAmoM ke bAhara zItala maThoM meM rahate the| ina maThoM kI dIvAle bahata UMcI aura lAla raMga se raMgI huI hotI thiiN| pratyeka maTha ke sAtha eka choTA sA bagIcA bhI hotA thaa| usake mandira tirAhoM aura caurAhoM para avasthita the| jainoM ne apane pleTaphArma bhI banA rakkhe the, jina para se nigranthAcArya apane siddhAntoM kA pracAra karate jaina sAdhanoM ke maThoM ke sAtha 2 jaina sAdhvIyoM ke AzrAma bhI hote the / jaina sAdhvIyoM kA prabhAva tAmila mahilA samAja para vizeSa thaa| kAverIpyUmapaTTinam jo cola rAjAoM kI rAjadhAnI thI, vahAM aura kAverI taTa para sthita udapura meM janoM ke maTha the madarA jaina dharma kA mukhya kendra thA / seTha kovalan aura unakI patnI kaNNaki jaba madurA ko jA rahe the to rAste meM eka jaina zAyikA ne unheM kisI jIva ko pIr3A na pahuMcAne ke lie sAvadhAna kiyA thA, kyoMki madurA meM nigranthoM dvArA yaha eka mahAna pApa karAra diyA gayA thaa| yaha nimranthagaNa tIna chatrayukta aura azoka vRkSa ke tale baiThAye gaye / at bhagavAn kI devIpyamAna mati ko vimaya karate the| yaha saba jaina digambara the, yaha ukta kAvya ke varNana se spaSTa hai| puhara meM jaba indrotsava manAyA gayA taba vahAM ke rAjA ne saba dharmoM ke prAcAryA ko bAda aura dharmopadeza karane ke lie bulAyA thaa| digambara muni isa avasara para B.Sc. p.32 bhAvArtha-tAgila kAvya 'maNibhakhane meM jaMga-saMpradAya aura zabda "mamaNa"-"zramaNa" tathA unake vihAroM kA ullekhna vizeSa hai, jisase sAmila deza meM atIva prAcInakAla se janaghamaM kA astitva siddha hai|" 2. SSIJ., Pt I. P. 89 3. BS., P. 15 4. I bid., P., 681 5. SSIj., Pt. 1. P.47 717
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ bar3I saMkhyA meM pahane aura unake dharmopadeza se anekAneka tAmila strI-purupa jaina dharma meM dIkSita haye the|" 'maNimekhala" kAvya meM usakI mUkhya pAtrI maNimekhalA eka nimrantha mAdhu se jaina dharma ke siddhAntoM ke viSaya meM jijJAsA karatI bhI batAI gaI hai| isa tathA isa kAvya ke anya varNana se spaSTa hai ki IsvI kI prArambhika zatAbdiyoM meM tAmila deza meM digambara muniyoM kI eka bar3I saMkhyA maujada thI aura tAmila deza meM vizeSa mAnya tathA prabhAvazAlI the| zaiva aura vaiSNava sampradAyoM ke tAmila sAhitya meM bhI digambara muniyoM kA varNana milatA hai| zaMvoM ke 'periyapuNNam' nAmaka grantha meM mUrti nAyanAra ke varNana meM likhA hai ki kalabhra vaMza ke kSatrI jaise hI dakSiNa bhArata meM pahuMca se hI unhoMne digambara jaina dharma ko apanA liyaa| usa samaya digambara jainoM kI saMkhyA vahAM atyadhika thI aura unake mAcAryoM kA prabhAva kalabhroM para vizeSa thA! isa kAraNa zaiva dharma unnata nahIM ho pAyA thaa| kintu kalabhroM ke bAda saba dharma ko unnati karane kA avasara milA thaa| usa samaya bauddha prAya: niSprabha ho gaye the, kintu jaina aba bhI pradhAnatA liye huye the| zaivAcAryoM kA bAdazAlA meM mukAbalA lene ke lie digambarAcArya--jaina zramaNa hI abazeSa the| darzavoM meM sambandara aura appara nAmaka prAcArya jaina dharma ke kaTTara virodhI the| inake pracAra se sAmpradAyika vidveSa kI Aga tAmila deza meM bhar3aka uThI thii| jisake pariNAma svarUpa uparAnta ke zava granthoM meM aisA upadeza diyA huA milatA hai ki bauddhoM aura rAmaNoM (digambara muniyoM) ke na to darzana karo aura na unake dharmopadeza suno / balki ziva se yaha prArthanA kI gaI hai vaha zakti pradAna kareM jisase bauddhoM aura samaNoM (di. muniyoM ke sira phor3a DAle jAyaM ; jinake dharmopadeza ko sunate 2 una logoM ke kAna bhara gaye haiN| isa vidveSa kA bhI koI ThikAnA hai ! kintu isase spaSTa hai ki usa samaya bhI di0 muniyoM kA prabhAva dakSiNa bhArata meM kAphI thA / vaiSNava tAmila sAhitya meM bhI digambara muniyoM kA vivaraNa milatA hai| unake 'tevArama' (Tevaran) nAmaka grantha se I0 sAtavIM pAThavIM zatAbdi ke jainoM kA hAla mAlUma hotA hai| ukta grantha se pragaTa haiM ki "isa samaya bhI jainoM kA mukhya kendra madurA meM thaa| madurA ke cahuM ora sthita anaimala, pasumala Adi pATha parvatoM para digambara munigaNa rahate the aura be ho jana saMgha kA saMcAlana karate the| ve prAyaH janatA se alaga rahate the--usase atyadhika samparka nahIM rakhate the| striyoM se to ve vilkula dUra 2 rahate the| nAsikA svara se ve prAkRta va anya mantra bolate the| brAhmaNoM aura unake bedoM kA ve hamezA khalA virodha karate the| kaDI thapa meM ve eka sthAna se dUsare sthAna para vedoM ke viruddha pracAra karate hue vicarate the| unake hAtha meM pIchI, caTAI aura eka chatrI hotI thii| ina digambara muniyoM ko sambandara dveSavaza bandaroM kI upamA detA hai| kintu de saiddhAntika vAda karane ke liye vaDe lAlAyita the aura unheM vipakSI ko parAsta karane meM Ananda prAtA thaa| kezaloca ye munigaNa karate the aura striyoM ke sammukha nagna upasthita hone meM unheM lajjA nahIM AtI thii| bhojana lene ke pahale ye apane zarIra kI zuddhi nahIM karate the (arthAta snAna nahIM karate the)| mantra zAstra ko ve khuba jAnate the aura usakI khUba tArIpha karate the|" vijJAnasamvandara aura apparane jo uparokta pramANa digambara muniyoM kA varNana diyA hai, yadyapi vaha dvaMpa ko liye huye haiM. parantu to bhI usase usa kAla meM digambara muniyoM ke bAhulya rUpa meM sarvatra bihAra karane, bikaTa tapasvI aura utkaTa vAdI hone kA samarthana hotA hai| .--- .--.- ..- - -.... -- 1. Ibid . pp. 47-48 'That these Jains were the Digan haras is clearly scen from their viescription..... The Jains look every advantage of the opportunity and large was the number of those that cmbraced this faith". 3. "Manimekajai asked the Nigantha to state who was luis God and what he was taught in his sacred books. ele. "-"SS]]., pt. I. p. 50 3. bid, P. 55 x. It would appear from a general study of the litcrature of the period that Buddhism had declined as an active religion but Jainism had still its stronghold. The chicf opponents of these saints were the Samanas or the Jainas."-BS. p. 689 5. SSIJ. Pt. pp. 60-66 6. tikSmata-BS, P692 7.SSIJ, Pt. IPP. 68-70 718
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ dakSiNa bhArata kI 'nandayAla kaiphiyata' (Nandyala kaiphiyat) meM likhA hai ? ki 'jainamuni apane siroM para bAla nahIM rakhate the ki zAyada kahIM jaM na par3a jAya aura ve hiMsA ke bhAgI hoN| jaba ve calate the to morapiccho se rAste ko sApha kara lete the ki kahIM sUkSma jIvoM kI virAdhanA na ho jAya / ve digaMbara veSadhAraNa kiye the, kyoMki unheM bhaya thA ki kahIM unake kapaDe aura zarIra ke saMsarga se sUkSma jIvoM ko pIr3A na pahuMce / ve saryAsta ke uparAnta bhojana nahIM karate the, kyoMki pavana ke sAtha uDate hae jIvajantu kahIM unake bhojana meM gira kara mara na jAya / " isa varNana se bhI dakSiNa bhArata ma digaMbara maniyoM kA bAhulya aura nirbAdha dharma pracAra karanA pramANita hai| "siddhabattam kaiphiyata'(Siddhavattam Kaiphiyut) se pragaTa hai ki "varaMgala ke jana rAjA udAra prakRti the| ve digaMbaroM ke sAtha 2 anya dharmoM ko bhI prAthaya dete the / " "baraMgala kaiphiyata" se pragaTa hai ki vahAM vRSabhAcArya nAmaka digabara mani vizeSa prabhAvazAlI the| dakSiNabhArata ke grAmya-kathA-sAhitya meM eka kahAnI hai| ki "varaMgala ke kAkatIyavaMzI eka rAjA ke pAsa aisI khar3AU thIM jisako pahana kara vaha ur3a sakatA thA aura roja banArasa meM jAkara gaMgA snAna kara AtA thaa| kisI ko bhI isakA patA na calatA thaa| eka roja usakI rAnI ne dekhA ki rAjA nahIM haiM baha jaina dharma parAyaNa thii| usane apane musyoM me rAjAke saMbandha meM puuchaa| jainaguru jyotiSa ke vizeSa vidvAna the; unhoMne rAjA kA saba patA batA diyaa| rAjA jaba lauTA to rAnI ne usako batAyA ki vaha kahAM gayA thA aura prArthanA ko ki vaha use bhI banArasa le jAyA kreN| rAjA ne svIkAra kara liyaa| vaha rAnI bhI banArasa jAne lgii| eka roja mArga meM vaha mAsikadharma se ho gaI / phalataH khar3AU kI vaha vizeSatA naSTa ho gii| rAjA ko usa para bar3A duHkha huyA aura usane jainoM ko kaSTa denA prArambha kara diyA / " isa kahAnI se vidharmI rAjAoM ke rAjya meM bhI digaMbara maniyoM kA pratibhAzAlI honA prakaTa hai| aslanandi zaivAcArya kRta "zivajJAnasiddhiyAra" meM parapakSa saMpradAyoM meM digaMbara jainoM kA "zramaNarUpa" ullekha hai|| samAhAjAsyamAhAtmya ' meM jadurA ke zaMko aura digaMbara muniyoM ke bAda kA varNana milatA hai| isa prakAra tAmilasAhitya ke uparokta varNana meM dakSiNabhArata meM digaMbara muniyoM kA pratibhAzAlI honA pramANita hai| ve vahAM eka atyanta prAcInakAla se dharmapracAra kara rahe the| bhAratIya purAtatya aura digambara muni "Chalcolithic civilisation of the Indus Valley was something quite different from the Vediccivilisation" "On the cve of the Aryan immigration the Indus Valley was in possession of a civilized and warlike people". B. B. Ramprasad Chanda. mohana-jodAro kA purAtva aura virgavaratva bhAratIya purAtatva meM siMghadeza ke mohana joDaro aura paMjAba ke harappA nAmaka grAmoM se prApta purAtatva atiprAcIna hai| vaha IsvI san me tIna-cAra hajAra varSa pahale kA anumAna kiyA hai| jina vidvAnoM ne usakA adhyaya kiyA hai, vaha isa pariNAma para pahuMce haiM ki siMdhudeza meM usa samaya eka atIva sabhya aura kSatriya prakRti ke manuSya ke rahate the, jinakA dharma aura - - - - - - - - --- 1. lbid., pti pp. 10-11 2. Ibid, p. 17 3. bid p. 18 4. SSIJ., pt pp. 27-28 5. Sc, p. 243 6. !RQ.. Vol. IV.p:564 7: SPCIV, I pp. 25
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAtA vaidika-dharma aura sabhyatA se nitAnta bhinna thii| eka vidvAn ne unheM "brAtya" siddha kiyA hai yaura manuke anusAra "brAtya" vaha beda-virodhI saMpradAya thA jisake loga dvijoM dvArA unako sajAtIya patniyoM se utpanna hue the, kintu jo (vaidika) dhArmika niyamoM kA pAlana na kara sakane ke kAraNa sAvitrI se prathaka kara diye gaye the|" (manu 10 / 20) baha mukhyata: kSatrI the| manu eka vrAtya kSatrI se hI bhalla, malla, licchavi, nAta, kAraNa, khasa aura drAvir3a vaMzoM kI utpatti batalAte haiN| (manu 10 / 22) yaha pahale bhI likhA jA cakA hai| siMdhudeza ke uparokta manuSya isI prakAra ke kSatrI the aura ve dhyAna tathA yoga kA svayaM abhyAsa karate the aura yogiyoM kI murtiyoM kI pUjA karate the 1 mohana-jodaro se jo katipaya murtiyAM milI haiM unakI dRSTi jainamurtiyoM ke sadazanAsAgradRSTi' hai| kintu aisI jainamUrtiyAM prAya: IsvI pahalI zatAbdi taka kI ho milatI vidvAn prakaTa karate haiM: yadyapi janoM kI mAnyatA ke anusAra unake maMdiroM meM bahuprAcInakAla kI murtiyAM maujUda haiN| usa para, hAthI guphA ke zilAlekha se kumArI parvatapara nandakAla kI piyoM kA honA pramANita hai tathA mathurA ke 'devoM' dvArA nirmita jainastupa' se bhagavAn pArzvanAtha ke samaya meM bhI dhyAnadaSTimaya mutiyoM kA honA siddha hai| isake atirikta prAcIna jaina sAhitya tathA bauddhoM ke ullekha se bha0 pArzvanAtha aura bha0 mahAbIra ke pahale ke janoMmeM bhI dhyAna aura yogAbhyAsa ke niyamoMkA honA pramANita hai| 'saMyuttanikAya' meM jainoMka vitarka aura avicAra dheNI ke dhyAnoM kA ullekha hai aura "dIghanikAya" ke brahmajAlasUtta' se prakaTa hai ki gautama buddha se pahale aise sAdha the jo dhyAna aura vicAra dvArA manuSya ke pUrvabhavoM ko batalAyA karate the| jainazAstroM meM RpabhAdi pratyeka tIrthaDara ke zipyasamadAya meM ThIka aise sAdhunoM kA varNana milatA hai tathApi upanaSidoM meM janoM ke 'zukladhyAna' kA ullekha milatA hai, yaha pahale hI likhA jA cukA hai| ata: yaha spaSTa hai jainasAdhu eka atIva prAcInakAla se dhyAna aura yoga kA abhyAsa karate Aye haiN| tathA malla, malla, licchavi, jJAt prAdi vrAtya kSatriya prAya: jaina the| anyatra yaha siddha kiyA jA cukA hai ki "vrAtya" kSatriya bahata kara ke jaina the aura unameM ke jyeSTha nAtya sivAya 'digaMbaramuni ke' aura koI na the| isa avasthAma siMdhudeza ke uparokta kAlavoM manaSyoM kA prAcIna jaina RSiyoM kA bhakta honA bahuta kucha saMbhava hai| kintu mohana jodaro se jo mUrtiyAM milI haiM vaha vastra saMyukta haiM aura unheM vidvAn loga 'pujArI' (Priest) vrAtyoM kA mUrtiyAM anumAna karate haiN| hamAre vikArase ve hona-vrAtya (alAvatI pAvakoM kI matiyAM haiN| vrAtya-sAdhakI mUti vaha ho nahIM sakatI; kyoMki use zAstra meM nagna pragaTa kiyA gayA hai| vahAM joSThayAtya' kA eka vizeSaNa 'samanicamedra' arthAt 'puruSaliMga' se rahita' diyA huA hai jo nagnatA kA dyotaka hai| hInadrAtyoM kI pozAka ke varNana meM kahA gayA hai ki ve eka pagar3I (niyannaddha), eka lAla kapar3A aura eka cAMdI kA AbhUSaNa 'nazka' nAmaka ukta matikI pozAka bhI isI DhaMga kI hai| mAthe para eka paTTa rUpa pagar3I jisake bIca meM eka AbhUSaNa jar3A hai, vaha pahane haye pragaTa hai aura vagala se nikalA humA eka chITadAra kapar3A vaha or3he huye hai / isa avasthA meM ina mUrtiyoM ko hInatAtyoM mAtiyAM mAmanA hI ThIka hai aura isa taraha para yaha siddha hai ki vrAtya-kSatriya eka atIva prAcInakAla meM avazya hI eka veda-virodhI saMpradAya thA; jisameM jyeSTavAtya digambara muni ke anurUpa the| ataH prakArAntara se bhArata kA siMghadezavartI sarvaprAcIna purAtatva bhI digaMbara muni aura unakI yogamudrA kA poSaka hai| azoka ke zAsana lekha meM nirgandha siMdhadeza ke pUrAtatva ke uparAnta samrATa azoka dvArA nirmita purAtatva hI sarva prAcIna hai| vaha purAtattva bhI digambara maniyoM ke astitva kA dyotaka hai / samrATa azoka ne apane eka zAsana lekha meM AjIvikA sAdhuoM ke sAtha nigraMtha sAghuoM kA bhI ullekha kiyA hai| 1. Ibid pp. 25-34 2. Ibid. pp. 25-26 4. vIra barSa 4 pu0 266 3. JBORS. 5. PTS. 17, 287 6. bhamaH , pR0 21--220 7. bhapA0, prastAvanA pR0 44-45 8. SPCIV., Plate 1, Fig, 'b' E. SPCTV. pp. 25-33 meM mohana jonaro kI mUrtiyoM ko jina mUtiyoM ke samAna aura unakA pUrvavartI TAipa prakaTa kiyA gayA hai| 10. sthaMbhalekha naM. 720
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaMDagiri-udayagiri ke purAtatva meM di. muni azoka ke pazcAt khaNDagiri-udayagiri kA purAtva digambara dharma kA poSaka hai / jaina samrAT khAravela ke hAtho guphA vAle zilAlekha meM digambara muniyoM kA "tApasa' (tapasvI) pa ullekha hai / aura unhoMne sAre bhArata ke digambara muniyoM kA sammelana kiyA thA, yaha pahale likhA jA cukA hai| khAravela kI paTarAnI ne bhI digambara muniyoM-kaliMga zramaNoM ke lie guphA nirmita karAkara unakA ullekha apane zilAlekha meM nimna prakAra kiyA hai "arahantapasAdAyam kaliMgAnam samanAnaM lenaM kAritam rAjJo lAlakasahathIsAhasapapotas dhutanAkalinakravatino zrI khAravelasa agahisinA kAritam / " bhAvArtha-'mahanta ke prAsAda yA mandira rUpa yaha gaphA kaliga deza ke zramaNoM (digambara maniyoM) ke liye kaliMga cakravartI rAjA khAravela ko mukhya paTarAnI ne nirmita karAI, jo hathIsahasa ke pautra lAlakasa ko putrI thii|" khaMDagiri kI tatva guphA' para jo lekha hai vaha bAlamani kA likhA huA hai / 'ananta guphA' meM lekha hai ki "dohada ke diga0 muniyoM zramaNoM kI guphA" (dohada samanAnam lenam ) / isa prakAra khaNDagiri-udayagiri ke zilAlekhoM se IsvIpUrva dUsarI zatAbdi meM digambara muniyoM ke kalyANakArI astitva kA patA calatA hai| ___ khaNDagiri-udayagiri para jo mUrtiyAM haiM, ve prAcIna aura nagna haiM aura unase digambaratva tathA digaMbara muniyoM ke yaritatva kA poSaNa hotA hai / vaha aba bhI digaMbara muniyoM kA mAnya tIrtha hai| mathurA kA purAtattva aura digambara muni matharA kA prAttva IsvI pUrva prathama zatAbdi taka kA hai aura usase bhI digaMbara muniyoM kA janatA meM bahamAnya aura kalyANakArI honA pragaTa hai| vahAM ko prAyaH saba hI prAcIna mUrtiyAM nagna-digaMbara haiN| eka stUpa ke citra meM jaina mani nagna pIchI va kamaNDala liye dikhAye gaye haiN| una para ke lekha digaMbara muniyoM ke haiM, yathA "namo arhato vardhamAnasa mArAye gaNikAye loNa zobhikAye dhitu samaNa sAvikAye nAdAe gaNikAye vasu (ye) ahato devi kUla pAyAga-sabhA prayAzila (1) paTo patisThApito niganthAnam ahaMtA yatanesahAmAtare bhaginie dhitare pUtreNa sarvanaca parijanena arhat pujaaye|" / arthAta-"ahaMta barddhamAn ko namaskAra / zramaNoM ko dhAvikA mArAyagaNikA loNazobhikA kI putrI nAdAya gaNikA vasu ne apanI mAtA, putrI, putra aura apane sarva kuTumba sahita arhat kA eka mandira, eka AyAga sabhA, tAla aura eka zilA nirmatha arhatoM ke pavitra sthAna para bnvaaye|" isameM dAnazIlA zrAvikA ko zramaNa-digaMbara muniyoM kA bhakta tathA nigraMtha-digaMvara muniyoM ke lie eka zilA banAyA jAnA pragaTa kiyA gayA hai| eka mAyAgapaTa para ke lekha meM bhI zramaNa-digaMbara maniyoM kA ullekha hai| pleTa naM0 28 para ke lekha meM bhI aisA hI ullekha hai / tathA eka digaMvara mUrti para nimna prakAra lekha hai ...........saM015 ni3 di 1 prasthA purvAya'' . ""hikA to prArya jayabhUtisya ziSIninaM arya sanAmike ziSIna arya basalaye (nirvataM) naM0" "lasya dhotu.....''3''''''dhu veNi zreSThisya dharmapasniye bhaTTasenasya... (mAta) kumAra mitayo danaM bhagavato (pra) mA saba to bhdrikaa|" arthAta .."(siddha ! ) sa0 15 grISma ke tIsare mahIne meM pahale dina ko, bhagavata kI eka caturmakhI pratimA kUmaramitA 1. sadisAna' nApasAnaM..."paMti 15. JBoRS. 2. vAMvio jaismA, pRSTha 61 3. Ibid. p.94 4. 1bid P.97 5. jaisibhA0, varSa 1 kiraNa 4 pR0 123 6. holI daravAjA saM milA AyAgaraTIra, varSa 410303 3. AyaMtratI AyAgapaTa-vIra varSa 4 [0304 5, JOAM. Platc No 28. 721
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke dAnarUpa, jo ....."la kI putrI,........ kI baha, theSThi beNI ko prathama patnI, bhaTTisena ko mAtA thI, mehika kula ke pAye jayabhUti kI ziSyA arya saMgamikA ko prati ziSyA vasulA kI icchAnusAra (apita huI thii)| isameM digaMbara muni jayabhUti kA ullekha 'Arya' vizeSaNa se humrA hai| aise hI anya ullekhoM se vahAM kA purAtatva tatkAlIna disaMbara muniyoM ke sammAnanIya vyaktitva kA paricAyaka hai / ahicchatra (barelI) ke purAtatva meM vigambara muni ahicchatra (barelI) para eka samaya nAgavaMzI rAjAyoM kA rAjya thA aura ve digaMbara jaina dharmAnuyAyI the| vahAM ke kaTArI kheDA kI khadAI meM DA0 phaharara sA0 ne eka samUcA sabhA mandira khudavA kara nikalavAyA thaa| yaha mandira I0 pUrva prathama zatAbdI kA anumAna kiyA gayA hai aura yaha zrIpAzrvanAtha jI kA mandira thaa| isameM se milI huI mUrtiyAM san 16 se 152 taka kI haiM, jo nagna hai / yahA~ eka IMToM kA banA huyA prAcIna stUpa bhI milA thA, jisake eka stambha para nimna prakAra lekha thA-- "mahAcArya indranandi ziSya pArzvayatissa kottttaarii|" prAcArya indranandi usa samaya ke prakhyAt digaMbara muni the / kauzAmbI ke purAtatva meM digambara-saMgha kauzAmbI kA purAtatva bhI digaMbara muniyoM ke astitva kA poSaka hai| vahAM se kuzAnakAla kA mathurA jasA pAyA. gapaTaTa milA hai, jise rAjA zivamitra ke rAjya meM prArya zivanandi kI ziSyA bar3I sthAvirA baladAsA ke kahane se zivapAlitane ahaMta kI pUjA ke lie sthApita kiyA thA / isa ullaMkha se usa samaya kauzAmbo meM eka bRhat digaMbara jaina saMgha ko rahane kA patA calatA hai| kuhAUkA guptakAlIna lekha vi0 muniyoM kA ghotaka hai kahAU (gorakhapura) se prApta purAtatva guptakAla meM digambara dharma kI pradhAnatA kA dyotaka hai| vahAM ke pApANa stambha meM nIce kI ora jaina tIrthakara aura sAghuoM kI nagna mUrtiyAM aura usa para nimnalikhita zilAlekha hai "yasyopasthAnabhUmi pati-zata-zira; pAta-vAtAvadhUtA / guptAnAM vaMzajasya pravisRtayazasastasya sarvottamaddhaiH / / rAjye zakropamasya kSitipa zata-pateH skandaguptasya shaanteH| varSa trizaMdazakottaraka-zata tame jyeSTha mAse prapanne - syAte'smin grAma-ratne kakubha iti janassAdhu-- saMsargapUte putro yassomilasya pracura-guNa nidharbhaTTisomo mahArthaH tatsUna rudrasomaH pRthulamatiyazA vyA gharatyanya saMzo madrastasyAtmajo---bhUdvija-guruyatiSu prAyazaH prItimAnyaH / / ityAdi" bhAva yahI hai ki saMvat 141 meM prasiddha tathA sAdhunoM ke saMsarga se pavitra kakubha grAma meM brAhmaNa-garu aura yatiyoM ko priya madra nAmaka viSa rahate the, jinhoMne pAMca arhat-bimba nirmita karAye the| isase spaSTa hai ki usa samaya kakubha grAma meM digambara muniyoM kA eka bRhat saMgha rahatA thaa| rAjagRha (bihAra) ke purAtatva meM di0 muniyoM kI sAkSI rAjagRha (vihAra) kA purAtatva bhI guptakAla meM vahAM digaMbara muniyoM ke bAhulya kA paricAyaka hai| vahAM para guptakAla kI nirmita aneka digaMbara jainabhUtiyAM milatI haiN| aura nimna zilAlekha vahAM para digaMbara jaina saMgha kA astitva pramANita karatA hai-- "nirvANalAbhAya tapasvi yogye shubheghe'htprtimaaprtisstthe|| prAcArya ratnam muni varadevaH vimuktaye kAraya dIrghatejaH / " 1. vIra, varSa 4 1. 310 2. saMprajasmA0 pRSTha 81-82 (General Cunningham) found a number of fragmentary naked Jain statues, some inscribed with dates ranging from 96 to 152 A. d. 3. saMprAsmA0, pR. 27 4. pUrva0, pR0 3-4 X. SPC)V., Plate 1l (b) 722
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ arthAt-"nirvANa kI prApti ke lie tapasviyoM ke yogya aura zrI arhanta kI pratimA se pratiSThita zubhamuphA meM muni varadeva ko mukti ke liye parama tejasvI prAcArya pada rUpI ratna prApta huA yAni muni varadeva ko muni saMgha ne prAcArya sthApita kiyaa|" isa zilAlekha ke nikaTa hI eka nagna jaina mUrti kA nimna bhAga ukerA huA hai, jisame isakA sambandha digambara muniyoM se spaSTa hai 19 baMgAla ke purAtatva meM digambara muni guptakAla aura usake bAda kaI zatAbdiyoM taka baMgAla, AsAma aura ur3IsA prAntoM meM digambara jainadharma baha pracalita thA / nagna jaina mUrtiyAM vahAM ke kaI jiloM meM bikharI huI milatI haiN| pahAr3apura (rAjazAhI) guptakAla meM eka jaina kendra thA / vahAM se prApta eka tAmra lekha digambara muniyoM ke saMgha kA dyotaka hai| usameM aMkita hai ki "gupta saM0 156 (san 476 I0) meM eka brAhmaNa dampati na nigrantha bihAra kI pUjA ke liye baTagahalo grAma meM bhUmidAna dii| nimrantha saMgha prAcArya gahanandi aura una ke ziSyoM dvArA zAsita thA !" kAdamba-rAjAoM ke tAmrapatroM meM digambara muni devagiri (dhADavAr3a) se prApta kAdambavaMzI rAjAoM ke tAmrapatra IsvI pA~cavI zalAdi meM digambara muniyoM ke vaibhava ko prakaTa karate haiN| eka lekha meM hai ki mahArAjA kAdamba ra zra. kRSNavarmA ke rAjakumAra putra devavarmA ne jaina mandira ke lie yApanoya saMgha ke digambara maniyoM ko eka kheta dAna diyA thaa| dUsare lekha meM pragaTa hai ki "kAkuSThavaMzI zrI zAntivarmA ke putra kAdamcamahArAja magezvarabarmA ne apane rAjya ke tIsare varSa meM parala rA ke AcAryoM ko dAna diyA thA / tomare lekha meM kahA gayA hai ki "isI mRgezvaravarmA ne jaina mandiroM aura nigrantha (digambara) tathA zvetapaTa (zvetAMbara) saMghoM ke sAdhuoM ke vyavahAra ke liye eka kAlavaMga nAmaka grAma arpaNa kiyA thaa|" udayagiri (bhilasA) meM pAMcavIM zatAbdI kI banI huI guphAye haiM, jinameM janasAdhu dhyAna kiyA karate the| unameM lekha bhI haiN| ajantA kI guphAnoM meM di0 maniyoM kA astitva ajanTA (khAnadeza) kI prasiddha guphAoM ke purAtatva se IsvI sAtavIM zatAbdi meM digambara jaina muniyoM kA astitva pramANita hai| vahAM kI guphA naM. 13 meM digambara muniyoM kA saMgha citrita hai| naM0 33 kI guphA meM bhI digambara mUrtiyAM hai / bAdAmo kI guphA bAdAmo (bIjApura) meM san 650 I. kI jainaguphA usa jamAne meM digambara muniyoM ke astitva kI dyotaka hai| usameM muniyoM ke dhyAna karane yogya sthAna haiM aura nagna mUrtiyA~ aMkita haiN|" cAlukya-rAjA vikramAditya ke lekha meM digambara mani lakSmezvara (dhAr3avAr3a) kI saMkhavastI ke zilA lekha se pragaTa hai ki saMkhatIrtha kA uddhAra pazcimIya cAlukyabaMzI rAjA vikramAditya dvitIya (zAkA 656) ne karAyA thA aura jina pUjA ke lie zrI devendra bhaTTAraka ke ziSya muni ekadeva ke ziSya jayadeva paMDita ko bhUmidAna dI thii| isame vikramAditya kA digambara muniyoM kA bhakta honA pragaTa hai| vahIM ke eka anya lekha se malasaMdha ke zrI rAmacandrAcArya Ara. zrIvijayadeva paMDitAcArya kA patA calatA hai / sArAMzataH vahAM usa samaya eka unnata digambara janasaMgha vidyamAna thaa| 1. baMviojammA0, pR0 16 2. 1HQ., Vol. VII p. 441 3. Modern Review, August 1931, p. 150 4. IA. VIL 33-34 va baMprAsmA0, pR. 126 . . maprAramA0, 10 6. baMprAsmA0, pR055-56 7. Ibid. p. 103 4. ]bid. pp. 124-125 723
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ elorA kI guphAtroM meM digambara muni IsvI pAThavIM zatAbdi kI nirmita elorA kI jaina guphAyeM bhI usa samaya digambara maniyoM ke vihAra aura dharma pracAra ko pragaTa karatI haiN| vahAM kI indra sabhA nAmaka guphA meM jaina muniyoM ke dhyAna karane pora upadeza karane yogya bAI sthAna haiM aura unameM aneka nagna mUrtiyAM aMkita haiN| zrIvAhubali gomaTTasvAmI ko bhI khagAsana mUti hai| "jagannAthasabhA". - 'choTA kailAsa" Adi guphAyeM bhI iso DhaMga kI haiM aura unase tatkAlIna digambaratva bI pradhAnatA kA paricaya milatA hai| rATTarAja prAdi ke zilAlekhoM meM digambara muni sauMdatti (belagAma) ke purAtatva meM digambara muniyoM kI mUrtiyAM aura unakA varNana milatA hai / vahA~ eka AThavIM zatAbdi kA zilAlekha hai, jisase prakaTa hai ki "maleyatIrtha kI kAreyazAstrA meM prAcArya zrI mUla bhaTTAraka the, jinake ziSya vidvAna gaNakIti the aura unake ziSya icchA ko jItane vAle zrI muni indrakIrti svAmI the, unakA ziSya merar3a kA bar3A putra rAjA pRthvIvarmA thA, jisane eka janamaMdira banavAyA thA aura usake liye bhUmi kA dAna diyA thaa| eka dUsare san 181 ke lekha se vidita hai ki kundura jaina zAkhA ke guru ati prasiddha the; unako cauthe rATTa rAjA zAMta ne 150 mattara bhUmi usa janamandira ke liye dI jo unhoMne sauMdatti meM banavAyA thA aura utanI hI bhUmi usI mandira ko unakI strI nijikadave ne dI thI / una digambarAcArya kA nAma thI bAhubali jI thA aura ve vyAkaraNAcArya the| usa samaya zrI ravicandra svAmI, arhanandI, zubhacandra, bhaTTArakadeva, maunIdeva, prabhAcandradeva, munigaNa vidyamAna the / rAjAkattama kI strI padmalAdevI jainadharma ke jJAna va zraddhAna meM indrANI ke samAna thI / vaha digambara muniyoM kI bhakti meM dRr3ha thii| cAlalya rAjA vikrama ke lekha meM di0 maniyoM kA ullekha eka anya lekha vahIM para cAlukya rAjA vikrama ke 12 veM rAjya-varSa kA likhA huA hai, jisameM nimnalikhita digambarAcAryoM ke nAma diye huye haiM : "balAtkAragaNa mani guNacanda, ziSya nayanaMdi, ziSya zrIdharAcArya, zigya candrakIti, ziSya thIdharadeva, ziSya nemicandra aura vAsupUjya vidhadeva, vAsupUjya ke laghubhrAtA muni vidvAna malapAla the| vAsupUjya ke ziSya sarvottama sAdha padmaprabha the| seriMgakAvaMzakA adhikArI guru vAsupUjya kA sevaka thA / " isa prakAra uparokta lekhoM se sauMdatti aura usake Asa-pAsa meM digambara muniyoM kA bAhulya aura unakA prabhAvazAlo tathA rAjyamAnya honA prakaTa hai| rAThaura rAjAoM dvArA mAnya dila muniyoM ke zilAlekha gobindarAya tRtIya rAThaura mAnyakheTa ke san 813 ke tAmrapatra se pragaTa hai ki gaMgavaMzI cAkirAja kI prArthanA para unhoMne vijayakIrti kulAcArya ke ziSya muni arkakoti ko dAna diyA thaa| pramoghavarSe prathama ne san 860 meM mAnyakheTa meM devendramuni ko bhUmidAna kiyA thA / inase digambara muniyoM kA rAThaura rAjAoM dvArA mAnya honA pramANita hai| mUlaguDa ke purAtatva meM vi0 saMgha mulagaMDa (dhAravAr3a) kA bI-10 zatAbdi kA purAtatva bhI vahAM para digambara muniyoM ke prabhutva kA dyotaka hai| vahAM ke eka zilAlekha meM varNana hai ki "cIkAri, jisane jaina mandira banavAyA thA, usa ke putra nAgArya ke choTe bhrAtA AsArya ne dAna kiyA / yaha prAsArya nIti aura dharmazAstra meM bar3A vidvAna thA / isane nagara ke vyApAriyoM ko sammati se 1000 pAna ke bakSoM ke kheta ko senavaMza ke prAcArya kanakasena kI sevA meM janamandira ke liye arpaNa kiyA thaa| kanakasenAcArya ke garu zrI vora senasvAmI the, jo pUjyapAda kumAra senAcArya ke digambara muniyoM ke saMgha ke guru the, candranAtha mandira ke zilAlekha se malagaMDa ke 1. Ibid., pp. !63-171 2. baMtA jaismA0, pR083-86 3. bhAprAra, bhA03 pu030-41 724
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA madarasAkI strI bhAgatI kI mRtyu kA varNana prakaTa hai rA yaha ki mUlaguNDa meM digambara muniyoM ko eka samaya pradhAnapada milA huA thA vahAM kA zAsaka bhI unakA bhakta thA / -- sundI ke zilAlekhoM meM rAjamAnya digambara muni sundI ( dhAravAr3a ) ke jaina mandira viSayaka zilAlekha (10vIM za0 ) meM pazcimIya gaGgavaMzIya rAjakumAra buTuga kA varNana hai jisane usa jainamandira ke liye digambara guru ko dAna diyA thA jisako usakI strI divalambA ne sundo meM sthApita kiyA thA / rAjA kuTuga gaGgamaNDala para rAjya karatA thA aura zrI nAgadeva kA ziSya thaa| rAnI divalambA digambara muniyoM aura AyikAoM kI parama bhakta thI usane AyikAoM ko samAdhimaraNa karAyA thaa| isase yuvI meM digambara muniyoM kA rAja mAnya honA prakaTa hai / kumbhoja bahu pahAr3a (kolhApura) zrI digambara muni bAhaya ke kAraNa prasiddha hai, jo vahAM ho gaye haiM aura jinakI caraNa pAdukA vahAM maujUda haiN| kolhApura ke purAtatva meM diga puti aura zilAhAra rAjA kolhApura kA purAtatva digambara muniyoM ke utpa kA dotaka hai| vahAM ke paravina myUjiyama meM eka zilAlekha zAkA dasavIM zatAbdi kA hai jisase pragaTa hai ki daNDanAyaka dAsomarasane rAjA jagadeka malla ke dUsare varSa ke rAjya meM eka grAma dharmArtha diyA thaa| usa samaya yApanIyasaMca pugnAgavRkSamujaya rAjAntAdi ke jJAtA parama vidvAna muni kumAra kIrtideva virAjita the| uparAnta kolhApura ke zilAhAra vaMzI rAjA bhI digambara muniyoM ke parama bhakta the| vahAM ke eka zilAlekha se prakaTa hai ki "zilAhAra vaMzIya mahAmaNDalezvara vijayAditya ne mAgha sudI 15 zAkA 2065 ko eka meta dhIra eka makAna zrI pArzvanAtha jI ke mandira meM anya pUjA ke liye diyA isa mandira ko mUla baMdha dezIyavaNa pustaka gaccha ke adhipati zrI mAghanandi siddhAnta (digambarAcArya) ke ziSya devI ne banavAyA thaa| dAna ke samaya rAjA ne pI mAnanda siddhAntadeva ke ziSya mANikyanandi paM0 ke caraNa dhoye the / " yamanI grAma se prApta zAkA 1073 ke lekha se pragaTa hai ki "zilAhAra rAjA vijayAditya ne jaina mandira ke lie zrInAnyayI thI kulacandra muni ke ziSya zrI mAmanandi siddhAntadeva ke ziSya zrI panandi siddhAntaveva ke caraNa dhokara bhUmidAna kiyA thA / inase usa samaya digambara muniyoM kA prabhutva spaSTa hai| dhAraTAla zilAlekha meM cAlukya rAja pUjita digambara muni mArA (dhAvAr3a) se eka zilAlekha zAkA 1005 kA cAlukyarAja bhuvaneza ke rAjya kAla kA milA hai usameM eka jainamandira banane kA ullekha hai tathA digambara muni zrI kanakacandra jI ke viSaya meM nimna prakAra varNana hai :svasti yama-niyama - svAdhyAya-- dhyAna- maunAnuSThAna-samAdhizIla guNa saMpannara isase usa samaya ke digambara muniyoM kI vAriniSThA kA patA calatA hai| kanakacandra siddhAnta devaH / " gvAliyara aura kuNDa ke purAtatva meM digambara puni gvAliyara kA purAtatva IsvI gyArahavIM se solahavIM zatAbdi taka vahAM para digambara muniyoM ke prabhyudaya ko pragaTa karatA hai kile meM isa kAla kI banI huI aneka digambara mUrtiyAM haiM, jo bAghara ke vidhvaMsaka hAtha se baca gaI haiN| unapara kaI lekha bhI haiM, jinameM digambara gurumoM kA varNana milatA hai| vAliyara ke bakuNDa nAmaka sthAna se milA huA eka zilAlekha 1. prAjasmA 120 - 121 2. mA0 pU0 127 3. prAjasmA, pR0 153 4. janamitra varSa 33 aMka 5076 5. prAjesmA0 pR0 153 - 154 6. dijaiDA0, pR0 741 7. maprAjesmA 8, pR065-66 725
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ san 1088 meM digambara muniyo ke sagha kA paricAyaka hai| yaha lekha mahArAja bikramasiMha kachavAhA kA likhAyA huyA hai, jisane zrAvaka RSi ko zreSThIpada pradAna kiyA thA aura jo apane bhujabikrama ke lie prasiddha thaa| isa rAjA ne dubakuNDa ke jainamandira ke lie dAna diyA thA aura digambara muniyoM kA sammAna kiyA thaa| ye digambara munigaNa zrIlATavAgaTa gaNa ke the aura inake nAma kramazaH (1) devasena (2) kulabhUSaNa (3) thIdurlabhasena (4) zAMtisena aura (5) vijayakIti the / inameM zrI devasenAcArya pratharacanA ke lie prasiddha ye aura zrIzAMtisena apanI vAdakalA se vipakSiyoM kA mada cUrNa karate the| khajarAhA ke lekhoM meM vi0 muni khajarAhA ke jaina mandira meM eka lekha saMvat 1011 kA hai| usase digambara muni zrI vAsavacandra (mahArAja guru zrI vAsavacandraH) kA patA calatA hai| vaha dhAMgarAjA dvArA mAnya saradAra pAhila ke guru the| jhAlarApATana meM di0 muniyoM kI niSidhikArya jhAlarApATana zahara ke nikaTa eka pahAr3I para digambara muniyoM ke kaI samAdhisthAna haiN| una para ke lekhoM se pragaTa hai ki saM0 1066 meM zrI nemidevAcArya aura thI baladevAcArya ne samAdhimaraNa kiyA thaa|' alavara rAjya ke lekhoM meM di0 muni alavara rAjya ke naugamA grAma meM sthita di. jaina mandira meM zrI anantanAtha jI kI eka kAyotsarga mati hai jinake pAsana para likhA hai ki saM0 1175 meM prAcArya vijayakIti ke ziSya narendrakIti ne usakI pratiSThA ko thii| devagar3ha (jhAMsI) ke purAtatva meM dila muni devagar3ha (jhAMsI) kA purAtattva vahA~ terahavIM zatAbdi taka digambara muniyoM ke utkAI kA dyotaka hai| nagna mUrtiyoM se sArA pahAr3a zrota prota hai| una para ke lekhoM se pragaTa hai ki 11voM zatAbdi meM vahAM eka zubhadevanAtha nAmaka prasiddha muni the| saM0 1206 ke lekha meM digambara guruoM ko bhakta AyikA dhamaMdho kA ullekha hai sa. 1224 kA zilAlekha paNDita muni kA varNana karatA hai| saM0 1207 meM vahAM prAcArya jayakIrti prasiddha the| unake ziSyoM meM bhAvanandi mani tathA kaI prAyikAyeM yiiN| dharmanandi. kamaladevAcArya, nAgasenAcArya vyAkhyAtA mAghanandi, lokanandi aura guNanandi nAmaka dagambara muniyoM kA bhI ullekha milatA hai| naM0 222 ko mUrti muni-yAyikA-zrAvaka-zravikA, isa prakAra caturvidhasaMgha ke lie banI thI / garja yaha ki devagar3ha meM lagAtAra kaI zatAbdiyoM taka digambara muniyoM kA dauradaurA rahA thaa| bijoliyA (mevAr3a) meM diga0 sAdhunoM ko mUsiyA~ bijoliyA (pAzvanAtha-mevAr3a) kA purAtatva bhI vahAM para digambara muniyoM ke utkarSa ko pragaTa karatA hai| vahAM para kaI eka digambara muniyoM kI nagna pratimAyeM banI huI haiM / eka mAnasthambha para tIrthaMkaroM kI mUrtiyoM ke sAtha digambara munigaNa ke prati vimva va caraNa cinha aMkita haiM / do munirAja zAstrasvAdhyAya karate pragaTa kiye haiN| unake pAsa kamaMDala pochI rakkhe hue haiN| ve ajamera ke cauhAna rAjAoM dvArA mAnya the / zilAlekhoM se pragaTa hai ki vahAM para dhI mUlasaMgha ke digambarAcArya zrI vasantakItideva vizAlakIttideva, madanakI ttideva, dharmacandradeva, ratnakottideva, prabhAcandradeva, padmanandideva, pora zubhacandradeva vidyamAna the| inako cauhAnararAjA pathvIrAja aura somezvara ne jainamandira ke lie grAma bheTa kie the / sArAMzataH bIjolyA meM eka samaya digambara mani prabhAvazAlI ho gae the| aJjanerI guphAoM meM di0 muni aMjanerI aura akaI (nAsika jilA) ko jaina guphAyeM vahAM para 12vIM-13vauM zatAbdiyoM meM digambara muniyoM ke astitva ko prakaTa karatI haiN| pAMDalenA guphAoM kA purAtattva bhI isI bAta kA samarthaka hai ! belagAma ke purAtatva meM rAjamAnya di. muni belagAma kA purAtatva vahA~ para 12vIM-13 vIM zatAbdiyoM meM digambara muniyoM ke mahatva ko pragaTa karate haiM, jo rAjamAnya the| yahAM ke nATarAjAnoM ne janamuniyoM kA sammAna kiyA thA, yaha unake lekhoM se pragaTa hai| 1. maprAramA0, pR. 73.84-.-"zrIlATavAgaTaponnatarohaNAdri mANikyabhUtacaritAgRru devasena / siddhAntodvividhopyavAghitadhiyA yena pramANa dhvani / graMtheSa prabhavaH zriyAmavagato hastastha muktopamaH "asthAnAnavipatI budhAdabigugo zrIbhojadeve nape sabhyevaMbara sena paNDita ziroratnAdipapadAna / yonekAnAtaso ajeNTa paTutAbhISTodyaso dAdinaH zAstrAMbhonidhipArago bhavadantaH zrI zAntironoguruH / " 2. maprAjaigmA0, 10.117 3.lbid. P.191 4. lbid.P 195 5. de0, pR0 13-25 6. eijaMDA0, pR0 501 7. maprA jasmA0, pR. 1336. rAI.' 10 363 6. baMprAjesmA, pR056-56
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ - n ath - - - -- san 1205 ke lekha meM varNana hai ki belagAma meM jaba rASTrarAjA kItivarmA aura malkiArjuna rAjya kara rahe the taba zrI zubhacandra bhaTAraka kI sevA meM rAjA vIcA ke banAe gae rATToM ke janamandira ke liye bhUmidAna kiyA gayA thaa| eka dUsarA lekha bhI inhIM rAjAoM dvArA zubhacandra jI ko anya bhUmi arpaNa kiye jAne kA ullekha karatA hai isameM kIrtavIrya kI rAnI kA nAma padamAvatI likhA hai / sacamuca usa samaya vahAM para digambara muniyoM kA kAphI prabhutva thaa| belagAmAntargata konnara sthAna se bhI rADarAjA kA eka zilA lekha zAkA 1006 kA milA hai jisakA bhAva hai ki "cAlukya rAjA jayakarNa ke AdhIna rATrarAja maNDalezvara sena konnara Adi pradezoM para rAjya karatA thA, taba bAlAtkAragaNa ke vaMzadharoM ko ina nagaroM kA adhipati usane banA diyA thaa| yahAM ke jainamandiroM ko cAlukya rAjA kaunna va jayakarNa dvArA dAna diye jAne kA ullekha milatA hai / inaro digambara muniyoM kA mahatva spaSTa hai| velagAma jile ke kalahole grAma meM eka prAcIna jainamandira hai, jisameM eka zilAlekha rAdarajA kArtavIrya catartha aura mallikArjuna kA likhAyA huA maujUda hai| usameM zrIzAMtinAtha jI ke mandira ko bhUmidAna dene kA ullekha hai| maMdira ke guru zrI mUlasaMgha kundakundAcArya kI zAkhA haNasAMgI vaMzaka the| isa vaMza ke tIna guru maladhArI the, jinake eka ziSya saiddhAMtika nemicandra the| zrI nemicandra ke ziSya zubhacandra the| jinhoMne digambara dharma kI bahuta unnati kI thii| unake ziSya zrI lalitakIti the| velagAma jile meM sthita rAthavAga grAma meM bhI eka jainazilAlekha rADarAjA kArtavIrya kA hai| usase vidita hai ki kArtavIrya ne bha0 zubhacandra ko zAkA 1124 meM rATToM ke una jaina maMdiroM ke lie dAna diyA thA jinheM usako mAtA candrikAdevI ne sthApita kiyA thaa| isase candrikA devI kA di0 muniyoM aura tIrthakaroM kA bhakta honA pragaTa hai| bIjApura kile kI mUrtiyAM di0 muniyoM kI dhotaka bIjApura ke kile kI digambara murtiyA~ saM0 1001 meM zrI vijayasUri dvArA pratiSThita haiN| unase prakaTa hai ki bIjApura meM usa samaya digambara muniyoM kI pradhAnatA thii| tevarI ko digambara muti tevarI (jabalapUra) ke tAlAba meM sthita di. jainamaMdira kI mUrti para bArahavIM zatAdida kI lekha hai ki "mAnAditya kI strI roja namana karatI hai| isase vahA~ para janamuniyoM kA rAjamAnya honA pragaTa hai| dillI ke mUti lekhoM meM di0 muni dillI nayAmaMdira kaTaghara kI mUrtiyoM para ke lekha 15vIM zatAbdI meM digambara muniyoM kA astitva pragaTa karate haiN| zrI AdinAtha kI mUrti para lekha hai ki "saM0 1425 jyeSTha sudi 12 somavAsare kASThAsaMghe mAthurAnvaye bha0 thIdevasena devAsatatpa trayodazavidhacAritrenAlaMkRtaH sakala bimala munimaMDalI ziSyaH zikhAmaNaya: pratiSThAcAryavarya zrI vimalasenadevAsteSAmupadezena jAisabAlAndaye sA0 puraipati / ityaadi| inhIM mUni vimalasena kI ziSyA ajiMkA guNazrI vimalathI thI, yaha bAta usI maMdira kI eka anya mUrti para ke lekha se prakaTa hai| lakhanaU ke mUti-lekha meM ninthAcArya lakhanaU cauka ke jainamaMdira meM virAjamAna zrI AdinAtha kI mUrti para ke lekha se vidita hai ki saM0 1503 meM zrI bha. sakalakIti ke ziSya zrI nirgranthAcArya vimalakIti the, jinakA upadeza aura vihAra cahuM ora hotA thaa| cAvalapaTTI (baMgAla) ke jainamandira meM virAjamAna dazadharma yantra lekha se prakaTa hai ki saM0 1586 meM prAcArya zrI ratnakIti ke ziSya muni lalitakIti vidyamAna the, jinakI bhakti bhramarIbAI karatI thii| 2. Ibid pp 80-81 1. baMtAjasmApa0 074-75 2. Ibid pp 82-83 4. Ibid p 108 5. dijaDA0 pR0 287 6. prayalesaM0 pRSTha 25 727
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalakattA ko mUrtiyAM aura vi0 muni yahIM ke eka anya samyakajJAna yantra ke lekha se vidita hotA hai ki saM0 1634 meM bihAra meM bha. dharmacandra jI ke ziSya muni thI bAhunandI kA vihAra aura dharma pracAra hotA thaa|' eTA, iTAyA aura mainapurI ke purAtatva meM digambara muni kurAvalI (mainapurI) ke jainamandira meM virAjamAna samyakadarzanayaMtra para ke lekha se pragaTa hai ki saM0 1578 meM mani vizAlakoti vidyamAna the| unakA vihAra saMyukta prAnta meM hotA thaa| alogaMja (eTA) ke lekhoM se munimAyanaMdi aura muni dharmacandra jI kA patA calatA hai|' iTAvA naziyAMjI para kanipaya janastUpa haiM aura unapara ke lekha me yahAM aThArahavIM zatAbdi meM muni vinayasAgara jI kA honA pramANana hai| udhara paTanA ke thI harakacaMda vAle jainamandira meM saM0 1664 kI banI huI eka digambara muni kI kASTamUrti vidyamAna hai|' sArAMzataH uttara bhArata aura mahArASTra meM prAcIna kAla se barAbara digambara mani hote Aye haiM, yaha bAta ukta purAtatva viSayaka sAkSI se pramANita hai| aba yaha Avazyaka nahIM hai ki aura bhI anaginate zilAlekhAdi kA ullekha karake irA vyAkhyA ko pUSTa kiyA jAya / yadi sabahI janazilAlekha yahA~ likhe jAyeM to isa grantha kA sAkAra prakAra tigunA-caugunA bar3ha jAya, jo pAThakoM ke lie arucikara hogA! dakSiNa bhArata kA purAtatva aura di0 muni acchA to aba dakSiNa bhArata ke zilAlekhAdi purAtatva para eka najara DAla liijie| dakSiNa bhArata kI pANDavamalaya prAdi gaphAoM kA purAtatva eka ati prAcIna kAla meM vahAM para digambara muniyoM kA astitva pramANita karatA hai| anumanAmale (dAvanakora) kI guphAmoM meM digambara muniyoM kA eka prAcIna grAzrama thaa| vahAM para dIrghakAya digambara mUrtiyAM aMkita haiN| dakSiNa deza ke zilAlekhoM meM madurA aura rAmAnanda jiloM meM prApta prasiddha brAhmI lipi ke zilAlekha ati prAcIna haiN| yaha azoka kI lipi meM likhe hue haiN| isalie inako IsavI pUrva tIsarI zatAbdi kA samajhanA caahie| yaha jana mandiroM ke pAsa bikhare hue mile haiM aura inake nikaTa hI tIrthaDuroM kI nagna mUrtiyAM bhI thiiN| ataH inakA samvandha jaina dharma se honA bahuta kucha sambhava hai| isase spaSTa hai ki IsvI pUrva tIsarI zatAbdI se hI jaina yati dakSiNa bhArata meM pracAra karane lage the / ina zilAlekhoM ke pratirikta dakSiNa bhArata meM digambara maniyoM se sambandha rakhane vAle saikar3I zilAlekha haiN| una sabako yahA~ upasthita karanA asambhava hai| hA~, unameM se kucha eka kA paricaya hama yahAM aMkita karanA ucita samajhate haiN| akele thavaNa velagola meM hI itane adhika zilAlekha haiM ki unakA sampAdana eka bar3I pustaka meM kiyA gayA hai| prastu; zravaNa velamola ke zilAlekhoM meM prasiddha digambara sAdhugaNa pahale zravaNa velagola ke zilAlekhoM se hI digambara muniyoM kA mahatva pramANita karanA zreSTha hai| zaka saM0522 ke zilAlekha se vahAM para zrutake valI bhadrabAhu aura maurya samrAT candragupta kA paricaya milatA hai| uta donoM mahAnubhAvoM ne digambara deza meM zravaNabelagola ko pavitra kiyA thA / " zaka saM0 622 ke lekha meM mauni guru kI ziSyA nAgamati ko tIna mAsa kA vrata dhAraNa karake samAdhimaraNa karate likhA hai| isI samaya ke eka anya lekha meM carita zrI nAmaka muni kA ullekha hai| dharmasena, baladeva, paTriniguru, ugrasena guru, guNasena, pehabhAnu, ullikala, tIrthada, kulApaka Adi digambara muniyoM kA astitva bhI isI samaya pramANita hai| zaka saM0 866 ke lekha se pragaTa hai ki gaMgarAjA mArasiMha ne aneka lar3AiyAM lar3a kara apanA bhuja vikrama pragaTa kiyA thA aura anta meM ajitasenAcArya ke nikaTa baMkApura meM samAdhimaraNa kiyA thaa| 1, upayalesaM0, pR. 26 2. prAja laisa, pR0 46 3. ___3. bid p.70 4. bid pp. 90-91 5. Mr. Ajitaprasab, Advocate, Lncknow reports. "Patna Jain temple renovated in 1964 V. S. by daughter-in law of Harakchand. On the entrance door is the lifc-size image in wood of a muni with a Kamandal in the right hand & the broken end of what must have been a pichi in the left." 6. SSI7., pt. 1 pp.- 33-35 7. jaizisa0, pR0 1-2 5, Ibid. p. 3 6. Ibid. pp. 44--18 10. Ibid. p. 2 728
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ tAkika cakravartI zrI devakIti zaka saMvat 10:5 ke lekha meM tAkika cakravartI zrI devakIti muni kA tathA unake ziSya lakhanandi, mAdhavendu aura tribhuvana malla kA patA calatA hai| unake viSaya meM kahA :--- "kurvenamaH kapila-vAdi-vanogna-vanhaye cArvAka-vAdi-makarAkara-bADavAgnaye / bauddhopravAditimirapravibhedabhAnave zrIdevakIttimanaye kavivAdivAgmine // "caturma kha caturvaktUnirgamAgamadussahA / devakIrtimukhAmbhoje natyatIti sarasvatI / / " sacamuca muni devakI tijI apane samaya ke advitIya kAbi, tAkika aura baktA the / ve mahAmaNDalAcArya aura vidvAna the aura unake samakSa sAMkhyika, cAvaki, naiyAyika, vedAntI, vauddha mAdi sabhI dArzanika hAra mAnate the|' mahAkavi muni zrI zrutakIti ukta samaya ke eka anya zilAlekha meM muni reDIta kI pura paramArA dI hai| jisase pra hai ki mani kanakanandi aura devacandra ke bhrAtA zrutakIrti vidyamAna ne devendra sadaza vipakSabAdiyoM ko parAjita kiyA thA aura eka camatkArI kAvya rAghabapANDavIya kI racanA kI thI, jo prAdi se anta ko va anta se Adi ko, donoM ora se par3hA jA sake / isase prakaTa hai ki uparokta muni devakIrti ke ziSya yAdava-nareza nArasiMha prathama ke prasiddha senApati aura maMtrI hullapa the / zrI zubhacandra aura rAnI javakaNace zaka saM0 106 ke lekha meM maMtrI nAgadeva ke garu zrI nayIti yogIndra va unakI guruparamparA kA ullekha hai| zaka saM0 1045 ke lekha se pragaTa hai ki hoyasAla mahArAja gaMga nareza viSNavarddhana ne apane guru zubhacandra deva kI niSadyA nirmANa karAI thii| inakI bhAvaja janakkaNavve kI jaina dharma meM dar3ha zraddhA thI aura vaha digambara muniyoM ko dAnAdi dekara sarakAra kiyA karatI thii| unake viSaya meM nimna prakAra ullekha hai :-- "doreye jakkaNikanvegI bhuvanadola cAritradol zIladola paramazrIjinapUjeyola sakaladAnAzcaryadola satyadol / gurupAdAmbujabhaktiyola vinayadola bhavyakkalaMkandadAdaridaM mannisutirpa pempine Deyola mattanyakAntAjanam // " zrIgollAcArya prabhRta anya digambarAcArya zaka saM0 1037 ke lekha meM hai ki muni traikAlyayogI ke tapa ke prabhAva se eka brahma-rAkSasa unakA ziSya ho gayA thaa| unake smaraNamAtra se bar3e-bar3e bhUta bhAgate the, unake pratApa me karaMja kA tela ghRta meM parivartita ho gayA thaa| gollAcArya mani hone ke pahale golladeza ke nareza the| natna candila nareza ke vaMza cUr3AmaNi the| sakalacandra mani ke ziSya meSacandra vidya the, jo siddhAnta meM bIrasena, tarka meM akalaMka aura vyAkaraNa meM pujyapAda ke samAna vidvAna the| zaka saM0 1044 ke lekha meM daNDanAyaka gaMga rAja kI dharmapatnI lakSmImati ke guNa, zIla aura dAna kI prazaMsA hai vaha digambarAcArya zrI zubhacandrajo kI zinyA thiiN| inhIM AcArya kI eka anya dharmAtmA ziSyA rAjasammAnita camuNDako strI devamati thI / zaka saM0 1068 ke lekha meM anya digambara maniyoM ke sAtha zrI zubhakIti prAcArya kA ullekha hai, jinake sammukha bAda meM bauddha, mImAMsakAdi koI bhI nahIM Thahara sakatA thaa| isI meM zrI prabhAcandrajI kI ziSyA viSNuvarddhana narezakI paTarAnI zAntaladevI kI dharmaparAyaNatA kA bhI ullekha hai| 1. zipta pR. 23-.-24 2. Ibid pp. 24-30 3.bid. pp. 33-42 4. [bid, pp.43.49 5. Ibid. pp. 55-66 6. Ibid, pp. 67-70 7. Ibid. pp. 80-81 726
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ zaka saM0 1050 ke lekha meM zrI mahAvIra svAmI ke bAda di0 muniyoM kI ziSyaparamparA kA bakhAna hai, jinameM zrutakevalI bhadrabAha aura samrATa candraguptamaurya kA bhI ullekha hai / kunda-kundAcArya ke cAritra-guNAdi kA paricaya bhI eka zloka dvArA karAyA gayA hai| zrI kundakunda aura samantabhadra prAcArya ina prAcArya ko eka anya zilA lekha meM mUla saMgha kA agraNI likhA hai| unhoMne cAritra kI zreSThatA se cAraNaRddhi prApta kI thI, jisake bala se vaha pRthvI se cAra aMgula Upara calate the' / zrI samantabhadrAcArya jI ke viSaya meM kahA gayA hai "pUrva pATaliputra-madhya-nagare bherI mayA tADitA pazcAnmAlava-sindhu-Thakka-viSaye kAMcIpure vaidize / prApto'haMkarahATakaM bahu-bhaTaM vidyotkarTa saMkATa vAdAI bicarAmyahannarapate zAI lavikrIDitam / / 7 / / avaTu-taTamaTatijhaTiti sphuTa-paTu-vAcATa dhUrjaTerapijihvA / / vAdini samantabhadra sthitabatitadasadasi bhUpakAsthAnyeSA~ / / / / bhAva yahI hai ki zrI samantabhadrasvAmI ne pahale pATaliputra nagara meM vAdabherI bajAI thii| uparAnta vaha mAlava, siMgha, pajAba, kAMcIpura, vidizA Adi meM bAda karate hue karahATaka magara (karADa) pahuMce the aura vahAM kI rAjasabhA meM vAda-garjanA kI thii| kahate haiM ki vAdIsamantabhadra kI upasthiti meM caturAI ke sAtha spaSTa, zIghra aura bahuta bolane vAle dhUrjaTi ko jihnA hI jaba zIna apane bila meM ghusa jAtI hai-use kucha bola nahIM pAtA-to phira dusare vidvAnoM kI to kathA hI kyA hai ? unakA prastitva to samantabhadra ke sAmane kucha bhI mahatva nahIM rkhtaa| saca muca samantabhadrAcArya jainadharma ke anupama ratna the| unakA varNana aneka zilAlekhoM meM gauravarUpa se kiyA gayA hai| tirumakUDalu narasIpura tAlluke ke zilAlekha naM0 105 ke nimna padya meM unake viSaya meM ThIka hI kahA gayA hai ki samantabhadra saMstutya: kasya na syAnmunIzvaraH / vArANasIzvarasyAgre nijitA yena vidviSaH / arthAta-"ve samantabhadra munIzvara jinhoMne vArANasI (banArasa) ke rAjA ke sAmane zatruoM kI-mithyakAntabAdiyoM ko-parAsta kiyA hai, kisa ke stutipAtra nahIM haiM ? ve sabhI ke dvArA stuti kiye jAne ke yogya haiN|" zivakoTi nAmaka rAjA ne zrI samantabhadrajI ke upadeza se hI jinendrIya dIkSA grahaNa kI thii| zrI vacanIva prAvi digambarAcArya digambarAcArya zrI vaRgrIva ke viSaya meM uparokta zravaNabelagolIya zilAlekha batAtA hai ki ve cha: mAsa taka 'atha' zabda kA artha karane vAle the| zrI pAtrakesarI guru vilakSaNa siddhAnta ke khaNDanakartA the| zrIvarNadeva cUr3AmaNi kAvya ke kartA kavi daNDI dvArA stutya the| svAmI mahezvara brahmarAkSasoM dvArA pUjita the / akalaMka svAmI bauddhoM ke bijetA the| unhoMne sAhasa taka nareza ke sammukha, himazotala' nareza kI sabhA meM unheM parAsta kiyA thA / vimalacandra muni ne saMva pAzupatAdivAdiyoM ke liye 'zatrabhayaMkara' ke bhavanadvAra para noTisa lagA diyA thaa| para vAdimalla ne kuSNarAja ke samakSa vAda kiyA thA / mani vAdirAja ne cAlakyacakrezvara jayasiMha ke kaTaka meM kItti prApta kI thii| prAcArya zAntideva hoyazAla nareza vinayAditya dvArA pUjya the catama khadeva munirAja ne pANDya nareza se 'svAmoM' kI upAdhi prApta kI thI aura pAhavaballanareza ne unheM 'caturmakhadeva rUpI sammAnita nAma diyA thaa| garja yaha ki yaha zilAlekha diga0 muniyoM ke gauraba-gAthA se samanvita hai| digambarAcArya zrI gopanandi zaka saM0 1022 (naM0 55) ke zilAlekha se jAnA jAtA hai ki mUla saMgha dezIyagaNa AcArya gopanandi baha prasiddha hae the| vaha bar3e bhArI kavi aura tarkapravINa the| unhoMne jainadharma kI baisI hI unnati kI thI jaisI gaMganarezoM ke samaya meM kaI thii| unhoMne dhUrjaTi kI jiha vA ko bhI sthagita kara diyA thaa| dezadezAntara meM bihAra karake unhoMne sAMsya, bauddha, cAvaki, 1. Ibid,, Jntro, p, 140 2. jaizisaM0 pR0 101-114 730
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaimini, lokAyata Adi vipakSI matoM ko hInaprabha banA diyA thaa| vaha paramatapa ke nidhAna, prANImAtra ke hitaiSI aura jaina zAsana ke sakala kalApUrNa candramA the / hoyasalanareza ereyaMga unake ziSya the, jinhoMne kaI grAma unheM bheMTa kiye the| dhArAnareza pUlita prabhAcandra isI zilA lekha meM muni prabhAcandra jI ke viSaya meM likhA hai ki ve eka saphala vAdI the aura dhArAnareza bhoja ne apanA zIza unake pavitra caraNoM meM rakkhA thaa| zrI dAmanandi zrI dAmanandimuni ko bhI isa zilA lekha meM eka mahAvAdI pragaTa kiyA gayA hai, jinhoMne bauddha, naiyAyika aura vaiSNavoM ko zAstrArtha meM parAsta kiyA thaa| mahAvAdI 'viSNu-bhaTTa' ko parAsta karane ke kAraNa ve 'mahAvAdi viSNu bhaTTagharaTTa' kahe gaye haiN| zrI jinacandra zrI jinacandra muni ko yaha zilAlekha vyAkaraNa meM pUjyapAda, taka meM bhaTTAkalaMka aura sAhitya meM bhAravi batalAtAhai / zubhAza-pUjita zrI vAsavacandra zrI vAsavacandra munine cAlUkya nareza ke kaTaka meM 'bAla-sarasvatI kI upAdhi prApta kI thI, yaha bhI isa zilAlekha se pragaTa hai / syAdvAda aura taka zAstra meM yaha pravINa the| siMhala nareza dvArA sammAnita yaHkotti muni zrI yaza:kIti mani ko ukta milA lekha sArthaka nAma batAtA hai| va vizAla kIrti ko liye huye sthAdvAda-sUrya hI the| bauddhAdi vAdiyoM ko unhoMne parAsta kiyA thaa| tathA sihala-nareza ne unake pUjyapAdoM kA pUjana kiyA thA / zrI kalyANa kotti thI kalyANa kIrti muni ko ukta zilAlekha jIvoM ke liye kalyANa kAraka pragaTa karatA hai / vaha zAkanI prAdi vAdhAnoM ko dUra karane meM pravINa the| zrI trimuSTi manIndra bar3e saiddhAntika batAye gaye haiN| ve tIna muTThI anna kA hI prahAra karate the| sArAMza yaha ki ukta zilAlekha digambara muniyoM kI gaurava-gAthA ko jAnane ke liye eka acchA sAdhana hai / 1. jaizisaM0, pR0 117 'paramatayo nidhAna, vasudhaikakuTumbajanazAsanAmbara-paripUrNacandra-sakalAgama --tattva-padArtha-zAstra-vistara-vacanAbhirAma guNa-ratnavibhUSaNa gopaNandiH / / 2. jaizisaM0 pU0 365 3. jaizisaM0 10 118 4. "baudrorvIdhara-zambaH navyAyika-kaja-kuza-vidhu-bimmaH / zrI dAmanandivibudhaH kSudra-pahAvAdi-viSNubhaTTa raTTa / / 16 / / -jaMzisaM0, pR0 118 5. jainandra pUjya (pAdaH) savAlasamayalayake va bhaTTAkalaMkaH / sAhitye bhAravissthAkavi-gamaka-mahAvAda-vAgnitva-rundraH / gIte vAdya ca natye dizi vidizi ca saMvati sattrIti mUrtiH / stheyAzchayogivRndAcitapada jinacandro vicandromunIndraH / / 6. jaizima pR0 116-"cAlukya-kaTaka-madhye bAla-sarasvatiriti prasiddhi prApta: / " 2. "zrImAnyazaH kIti-vizAlakoti ssyAdvAda takabji-vibodhanArkaH / baudAdi-vAdi-dvipa-kumbha-bhedI zrI siMhalAdhIza-kRtAdhya pAthaH / / 26 / / " 8. kalyANakIti nAmAbhUbhavya-kalyANa kAraphaH / zAkinyAdi-prahArapAMca nirdhATana-dudaraH -jaMzirA, pR0 121 2. "guSTi traya-amitAzana-tuSTaH ziSTa-priya strimuSTi munIndraH / " 731
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ yAdIndra abhayadeva zaka saM0 1320 (naM0 105) ke zilAlekha meM bhI aneka digambarAcAryoM kI kIti gAthA kA bakhAna hai| bAdIndra abhayadevasUri ne bauddhAdi paravAdiyoM ko pratibhAhIna banA diyA thaa| yahI zata prAcArya cArukIti ke viSaya meM kahI hoyasAla vaMza ke rAjaguru di0 muni zaka saM01205 (naM0 126) meM hoyasAla vaMza ke rAjaguru mahAmaNDalAcArya mAghanaMdi kA ullekha hai| jinake ziSya belgola ke jauharI the / yogI divAkaranandi naM0 136 ke zilAlekha meM yogI divAkaranandi tathA unake ziSyoM kA varNana hai| eka gantI nAmaka bhadra mahilA ne unase dIkSA lekara samAdhimaraNa kiyA thaa| eka sau pATha varSa tapa karane vAle vi0 muni naM. 156 zilAlekha pragaTa karatA hai ki kAlantura ke eka munirAja ne kaTavA parvata para eka so pATha varSa taka tapa karake samAdhimaraNa kiyA thA garja yaha hai ki zravaNa belagola ke prAyaH saba hI zilA lekha digambara muniyoM kI kotti aura yazako pragaTa karate haiN| rAjA aura raMka saba hI kA unhoMne upakAra kiyA thaa| raNakSetra meM pahuMca kara unhoMne vIroM kI sanmArga sujhAyA thaa| rAjA-rAnI, strI-puruSa, saba hI unake bhakta the| dakSiNa bhArata ke anya zilAlekhoM meM diga0 muni zravaNa belagola ke atirikta dakSiNa bhArata ke anya sthAnoM se bhI aneka zilAlekha mile haiM, jinase digambara maniyoM kA gaurava prakaTa hotA hai| unameM se kucha kA saMgraha pro. zeSagirirAva ne prakaTa kiyA hai| jisase vidita hotA hai ki digambara muni ina zilA lekhoM meM yama-niyama-svAdhyAya-dhyAnadhAraNa-maunAnuSTAna-japa-samAdhi-zIlaguNa-sampanna likhe gaye haiN| unakA yaha vizeSaNa unheM eka siddha-yogI pragaTa karatA hai| pro0 sA0 unake viSaya meM likhate haiM ki "From these epigraphs we learn some details about the great ascetics and acharayas who spread the gospel of Jainism in the Andhra-Karnata desa. They were not only the leaders of lay and ascetic disciples, but of Royal dynasties of warrior clans that held the destinies of the peoples of these lands in their hands." bhAvArtha-"ukta zilAlekha-saMgraha se una mahAna digambara muniyoM aura prAcAryoM kA paricaya milatA hai, jinhoMne Andhra-karNATaka deza meM jaina dharma kA saMdeza vistuta kiyA thaa| ve mAtra dhAvaka aura sAdhu ziSyoM ke hI netA nahIM the, balki una kSatriya kUloM ke rAjavaMzoM ke netA the ki jinake hAthoM meM una dezoM kI prajA ke bhAgya kI bAgaDora thii|" digambaracAryoM kA mahatvapUrNa kArya sacamuca digambara muniyoM ne bar3e 2 rAjyoM kI sthApanA aura unake saMcAlana meM gaharA bhAga liyA thaa| pulala (madrAsa) ke purAtattva se pragaTa hai ki eka digambarAcArya ne asabhya kuTumboM ko jaina dharma meM dIkSita karake sabhya zAsaka banA diyA thA ve jaina dharma ke mahAna rakSaka the aura unhoMne dharma lagana se prerita hokara bar3I-bar3o lar3AiyAM lar3I thii| unane hI kyA, balki digambarAcAryoM ke aneka rAjavaMzI ziSyoM ne dharma saMgrAma meM apanA bhuja-vikrama pragaTa kiyA thaa| jaina zilAlekha unakI raNa 1. jaizisaM0, pR0 198-207 2. Ibid p253 4. lbid p 308 6. Ibid. p.68 3. Ibid p 289 5. SSIJ. pt.l] p.6 7. OII.p. 236
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAthAoM se aotaprota haiN| udAharaNataH gaGgasenApati kSatracUr3AmaNi zrI cAmuNDarAya ko hI le lIjie, vaha jainadharma ke dRr3ha zraddhAnI hI nahIM, balki usake tatva ke jJAtA the| unhoMne jainadharma para kaI zreSTha grantha likhe haiM aura baha zrAvaka ke dharmAcAra kA bhI pAlana karate the; kintu usa para bhI unhoMne eka nahIM aneka saphala sagrAmoM meM apanI talavAra kA jauhara jAhira kiyA thaa| sacamuca jainadharma manuSya ko pUrNa svAdhInatA kA sandeza sunAtA hai| jainAcArya niHsaDa aura svAdhIna hokara vahI dharmopadeza janatA ko dete haiM jo janakalyANakArI ho / isIlie vaha 'vasudhavakuTamyakam' kahe gaye haiM / bhIratA aura anyAya to jaina muniyoM ke nikaTa phaTaka bhI nahIM sakatA hai| pro0 sA. ke ukta saMgraha meM vizeSa ullekhanIya digaMbarAcArya zrI bhAvasenavedya cakravartI, jo vAdiyoM ke liye mahAbhayAnaka (Terror to disputant) the, vaha pora bavarAja ke guru (Preceptor of Bava king) zrI bhAvanandi muni haiN|' uparAnta ke zilAlekhoM meM vi0 muni san 1478 I0 meM jijI pradeza meM digaMbarAcArya zrI vIrasena bahu prasiddha huye the| unhone liMgAyata pracArakoM ko samakSa vAda meM vijaya pAkara dharmodyota kiyA thA aura logoM ko punaH jaina dharma meM dIkSita kiyA thA / kArakAla meM rAjA vIra pANDeya ne digavarAcAryoM ko prAdhaya diyA thA aura unake dvArA san 1432 meM zrI gommaTa-mati ko pratiSThA karAI thI, jise unhoMne sthApita karAyA thaa| eka aisI hI digaMbara murtikI sthApanA deNara meM san 1604 meM zrI timmarAja dvArA kI gaI thii| usa samaya bhI digaMbarAcAryoM ne dharmAdyota kiyA thaa| san 1530 ke eka zilAlekha se pragaTa hai ki zrI raMganagara kA zAsaka vidharmI ho gayA thA, use jaina sAdha vidyAnandi ne punaH jaina dharma meM dokSita kiyA thaa| vi0 muni zrI vidyAnandi isI zilAlekha se yaha bhI pragaTa hai ki 'ina munirAja ne nArAyaNa paTTana ke rAjA naMdadeva kI sabhA meM naMdanamalla bhaTa ko jItA. sAtavendra rAjA kezarI barmA kI sabhA meM bAda meM vijaya pAkara 'vAdI' pada pAyA, sAlukhadeva rAjA kI sabhA meM mahAna vijaya pAI vilige ke rAjA narahisa kI sabhA meM jainadharma kA mAhAtmya pragaTa kiyA, kArakala nagara ke zAsaka bhairava rAjA kI sabhA meM jaina dharma kA prabhAva vistArA rAjA kRSNarAya kI rAjasabhA meM vijayI hue, kopana va anya tIthoM para mAra utsava karAye, thavaNa velagola ke zrI gommaTa svAmI ke caraNoM ke nikaTa prApane amRta kI varSA ke samAna yogAbhyAsa siddhAnta maniyoM ko pragaTa kiyA, jirasappA meM prasiddha haye, unakI AjJAnusAra zrIvaradeva rAjA ne kalyANa pUjA karAI aura vaha saMgI rAjA aura padmaputra kRSNadeva se pUjya the / " yaha eka pratibhAzAlI sAdhu the aura jinake aneka ziSya digaMbara munigaNa the| sArAMzata: dakSiNa bhArata ke purAtatva se vahAM digaMbara muniyoM kA prabhAvazAlI astitva eka prAcIna kAla se barAbara siddha hotA hai / isa prakAra bhArata bhara kA purAtatva digaMbara jaina muniyoM ke mahatI utkarSa kA dyotaka hai| [24] videzoM meM digambara muniyoM kA vihAra India had pre-cmincntly been the cradle of culture and it was from this country that other natioos bad understood even the rudiments of cultruc. For example, they were told, the 1. bIra varSa 7 pR0 2---11 3. bIra, va 5 pu0 246 5. majasmA0, pR. 320-321 2. SS.IJ.pt, VI Pp61-62 4. jaugha, pR0 70 va DG 733
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ Buddhistic missionaries and Jaina monks went forth to Greece and Rome and to places as far as Norway and had spread their culture -Prof. M.S. Ramaswamy ]yengar jaina purANoM ke kathana se spaSTa hai ki tIthaMkaroM aura zramaNoM kA vihAra samasta prArya khaMDa meM huA thaa| bartamAna kI jAnI huI duniyA kA samAveza grAyakhaMDa meM ho jAtA hai| isaliye yaha mAnanA ThIka hai ki amarIkA, yUropa, aiziyA Adi dezoM meM eka samaya digambara dharma pracalita thA aura vahAM digambara-maniyoM kA vihAra hotA thaa| aAdhunika vidvAn bhI isa bAta ko prakaTa karate haiM ki bauddha aura jainabhikSugaNa yUnAna, roma aura nArave taka dharma pracAra karate hue pahuMce the ! kintu jainapurANoM ke varNana para vizeSa dhyAna na dekara yadi aitihAsika pramANoM para dhyAna diyA jAya, to bhI yaha pragaTa hotA hai ki digambara mani videzoM meM apane dharma kA pracAra karane ko pahuMce the| bha. mahAbIra ke viSaya meM kahA gayA hai ki ve AkanIya, vakArthapa, vAlhIka, yavanazruti, gAMdhAra kvAdhAtoya, tANaM aura kArNa dezoM meM bhI dharma-pracAra karate hue pahuMce the| ye deza bhAratavarSa ke bAhara hI pragaTa hote haiN| prAkanIya saMbhavataH zrAkasIniyA (Oxiana) hai| yavanazruti yunAna athavA pArasya kA dyotaka hai| vAlhIka balkha (Bulkh) hai| gAMdhAra baMdhAra hai| kvAthAtopa reDa-sI (Red Sea) ke nikaTa ke deza ho sakate haiM / tANa-kArNa tUrAna Adi pratIta hote haiN| isa dazA meM kaMdhAra, yUnAna, mizra Adi dezoM meM bhagavAna kA bihAra hugrA mAnanA ThIka hai|' sikandara mahAna ke sAtha digambara muni kalyANa mAna ke lie yahAM se prasthAnita ho gaye the aura eka anya digambarAcArya yUnAna dharma pracArArtha gare the, yaha pahale likhA jA cukA hai| yUnAnI lekhakoM ke kathana se vaikdiyA (Bactria) aura ithyU piyA (Ethiopia) nAmaka dezoM meM zramaNoM ke vihAra kA patA calatA hai| ye zramaNagaNa di0 jaina hI the, kyoMki bauddha zramaNa to samrATa azoka ke uparAnta videzoM meM pahuMce the| praphokA ke mitha aura abIsiniyA dezoM meM bhI eka samaya digambara maniyoM kA vihAra hayA pragaTa hotA hai| kyoMki vahAM kI prAcIna mAnyatA meM digambaratva ko vizeSa Adara calA pramANita hai| mizra meM nagna mUrtiyAM bhI banI thIM aura vahAM kI kumArI saMTamerI (St. Mary) digambara sAdha ke bheSa meM raho thii| mAlUma hotA hai ki rAvaNa ko laMkA aphrIkA ke nikaTa hI thA ora jaina-purANoM se yaha pragaTa hI hai ki vahAM aneka jaina mandira aura digaMbara muni the| yUnAna meM digambara muniyoM ke pracAra kA prabhAva kAphI hA pragaTa hotA hai| vahAM ke logoM meM jana mAnyatAoM kA prAdara ho gayA thaa| yahAM taka ki DAyajisena (Diogenes) ora sambhavataH paraho (Pyrroh of Elis) nAmaka yUnAnI tatva vetA digaMbara vepa meM rahe the| paraho ne digaMbara maniyoM ke nikaTa zikSA grahaNa kI thii| yUnAniyoM ne nagna matiyAM bhI banAyoM thI; jaise ki likhA jA cukA hai| jaya yUnAna aura nArave jaise dUra ke dezoM meM digavara munigaNa pahuMce the, to bhalA madhya eziyA ke arava IrAna aura aphagAsnitAna prAdi dezoM meM ve kyoM na pahuMcate ? sanamuca digaMbara muniyoM kA bihAra ina denoM meM eka samaya meM huA thaa| maurya samrAT samprati ne ina dezoM meM jaina zramaNoM kA vihAra karAyA thA, yaha pahale hI likhA jA cukA hai / mAlUma hotA hai ki 1. Tte "Hindu of 25th July 1919 & JG. XV 27 2. bhapA0, 156-- 157 3. harivaMzapurANa, sarga 3 zlo03-5 4. vIra, varSa aMka 5. saMjaii0, bhA 2 pR0 102-103 6. A]. p. 104 7. AR., 13.p6. va jaina hosTala maigajIna bhAga 1106 8. bhASA0, pR0 160-262 E. NJ., Intro p. 2 and "Diogenes Laertius (17.61 and 63 ) refers to the Gymnosophists and asserts that Pyrrho of Elis, the founder of pure Scepticism came under their influence and on his return the Elis imitated their habits of life "E.B.XJI 753 724
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ ! digambara muni apane isa prayAsa meM saphala huye the, kyoMki yaha patA calatA hai ki islAma majahaba kI sthApanA ke samaya adhikAMza jainI araba chor3akara dakSiNa bhArata meM grA base the' tathA huena sAMga ke kathana se spaSTa hai ki IsvI sAtavIM zatAbdi taka diga mdara munigaNa aphagAnistAna meM apane dharma kA pracAra karate rahe the|" J digambara muniyoM ke dharmopadeza kA prabhAva islAma majahaba para bahuta kucha pratIta hotA hai| digambara ke siddhAnta kA islAma majahaba meM mAnya honA isa bAta kA sabUta hai paravI kavi aura tatvavetA abu-tu malA (Bbal Aia I0 1731010) kI racanAoM meM janatva ko kAphI milatI hai| amalA zAkabhojI to the hI parantu vaha ma0 gAndhI kI taraha yaha bhI mAnate the ki eka ahiMsaka ko dUdha nahIM pInA caahie| madhu kA bhI unhoMne jainoM kI taraha niSedha kiyA thA / ahiMsA dharma ko pAlane ke lie abula zralA ne camar3e ke jUtoM kA pahananA bhI burA samajhA thA aura nagna rahanA vaha bahuta acchA samajhate the| bhAratIya sAmroM kA anta samaya yambhicitA para baiTha kara zarIra ko bhasma karate dekhakara vaha bar3e Azcarya meM par3a gaye the / ina saba bAtoM se yaha spaSTa hai ki abu-alA para digambara jaina dharma kA kAphI prabhAva par3A thA aura usane digambara muniyoM ko yaha avazya hI digaMbara muniyoM ke saMsarga meM mAye pratIta hote haiM unakA adhika samaya bagadAda meM vyatIta huA thaa| kA (Ceylon) meM jaina dharma kI gati prAcIna kAla se hai| IsvI pUrva cauthI gatAbdi meM siMhalanareza pATukA bhaya ne vahAM ke rAjanagara dhanuruddhapura meM eka jaina mandira aura jaina maTha banavAyA thaa| nirvrantha sAdhu vahAM para nirvAdha dharma pracAra karate the| ikkIsa rAjAoM ke rAjya taka vaha jaiga bihAra aura maTha vahAM maujUda rahe the, kintu I0 pU0 18 meM rAjA baTuminIne unako naSTa karA kara unake sthAna para bauddha bihAra banavAyA thaa| usa para bhI digambara muniyoM ne jaina dharma ke prAcIna kendra laMkA yA siMhaladvIpa ko bilkula hI nahIM chor3a diyA thaa| madhyakAla meM muni yaza-kIrti itane prabhAvazAlI huye the ki tatkAmIna siMha nareza ne unake pAda-payoM kI varSA kI thii|* sArAMzataH yaha prakaTa hai ki digaMbara muniyoM kA bihAra videzoM meM bhI huA thA mAratetara janatA kA bhI unhoMne kalyANa kiyA thA / ( 25 ) musalamAnI bAdazAhata meM digambara muni HO son, the kingdom of India is full of different religions..... It is incumbent of thee to wipe all religious prejudices off the tablet of thy beart; administer Justice according to the ways of every religion. -Badar musalamAna aura hinduoM kA pArasparika sambandha I0 vI 10 vIM zatAbdi se arava ke musalamAnoM ne bhAratavarSa para AkramaNa karanA prArambha kara diyA thA kintu kaI zatAbdiyoM taka unake paira yahA~ para nahIM jame the| vaha lUTa-mAra karake jo milA use lekara apane deza ko soTa jAte the| ina prAraMbhika AkramaNoM meM bhArata ke strI-puruSoM ko eka bar3I saMkhyA meM hatyA huI thI aura unake varga mandira ra mUrtiyAM bhI khUba sor3I gaI thiiN| timUralaMga ne jisa roja dillI pata ko usa roja usane eka lAkha bhAratIya kaidiyoM ko topa dama karavA diyA Ar., Ix. $48 3. jai60, pR0 416 5. jaisi saM0 112 2. hubhA0, pR0 4. mahAvaMza AISJ p. 37 s. QJMS., Vol. XVIII p. 116 7. Flliot III. p. 436 100000 in fidels, impious idolators were on that day slain." -Malfuzat-i-Timuri. 735
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ sacamuca prArambha meM musalamAna AkramaNakAriyoM ne hindustAna ko betaraha tabAha kiyA; kintu jaba unake yahAM para paira jama gaye aura ve yahAM rahane lage to unhoMne hindustAna kA hokara rahanA ThIka smjhaa| yahAM kI prajA ko saMtoSita rakhanA unhoMne apanA mukhya kartavya mAnA / bAbara ne apane putra humAyUM ko yahI zikSA dI ki "bhArata meM aneka matamatAntara haiM, isaliye apane hRdaya ko dhArmika pakSapAta se sApha rakha aura pratyeka dharma kI rivAjoM ke mutAbika insApha kara" pariNAma isakA yaha hasA ki hinduno aura masalamAnoM meM paraspara vizvAsa aura prema kA bIja par3a gyaa| janoM ke viSaya meM pro0 DA. helmatha vaoNna glAjenApa kahate haiM ki "masalamAnoM aura jainoM ke madhya hamezA vaira bharA sambandha nahIM thA.' (varika) musalamAnoM aura jainoM ke bIca mitratA kA bhI saMbaMdha rahA hai|" isI maMtrIpUrNa saMbaMdha kA hI yaha pariNAma thA ki digaMbara muni musalamAna bAdazAhoM ke rAjya meM bhI apane dharma kA pAlana kara sake the| IsavI isabIM zatAbdi meM jaba araba kA saudAgara sulemAna yahA~ pAyA to use digaMbara sAdhu bahu-saMkhyA meM mile the, yaha pahale likhA jA cakA hai| gaja yaha ki musaladAnA pAte ho kahAM para naMge daravezoM ko dekhA / mahamUda gajanI (1001) aura mahamada gaurI (1175) ne aneka bAra bhArata para AkramaNa kiye; kintu vaha yahA~ Thahare nhiiN| Thahare to yahAM para 'gulAma khAnadAna' ke sultAna aura unhIM se bhArata para musalamAnI bAdazAhata kI zuruAta huI samajhanA caahiye| unhoMne san 1206 se 1260 I. taka rAjya kiyA aura unake bAda khilajI, tugalaka aura lodI vaMzoM ke bAdazAhoM ne san 1260 se 1526 I0 taka yahA~ para zAsana kiyA / muhammada gaurI aura digambara muni ina bAdazAhoM ke jamAne meM digambara munigaNa nirvAdha dharma-pracAra karate rahe the, yaha bAta jaina evaM anya zrotoM se spaSTa hai| gulAma bAdazAhoM ke pahale hI digambara muni sultAna mahamUda kA dhyAna apanI ora AkRSTa kara cuke the| sultAna mahammada gorI ke sambandha meM to yaha kahA jAtA hai ki usakI begama ne digaMbara prAcArya ke darzana kiye the / isase spaSTa hai ki usa samaya digaMbara muni itane prabhAvazAlI the ki ve videzI AkramaNakAriyoM kA dhyAna apanI ora AkRSTa karane meM samartha the| gulAma bAdazAhata meM digambara muni gulAma bAdazAhata ke jamAne meM bhI digaMvara muniyoM kA astitva milatA hai| mUlasaMgha senagaNa meM usa samaya zrI durlabha senAcArya, zrI dharasenAcArya, zrISaNa, zrI lakSmIsena, zrIsImasena prabhUta munipuMgava zobhA ko pA rahe the / zrI durlabhasenAcArya ne aMga kaliMga, kazmIra, nepAla, drAvir3a, gaur3a, kerala, tailaga, uDU grAdi dezoM meM vihAra karake vidharmI prAcAryoM ko hataprabha kiyA thA / isI samaya meM zrI kASThAsaMgha meM mani zreSTha vijayacandra tathA muni yaza kIrti, abhayakIrti, mahAsena, kundakIrti, tribhuvana candra, rAma sena prAdi huye pratIti hote haiM ! gvAliyara meM zrI akalaMkacandra jI digaMbara veSa meM saM0 1257 taka rahe the| khilajI, tugalaka aura lodI bAdazAhoM ke rAjya aura digambara muni khilajI, tugalaka aura lodI bAdazAhoM ke rAjyakAla meM aneka digaMbara muni hue the / kASThAsaMgha meM zrI kumArasena, pratApasena, mahAtapasvI mAhavasena prAdi munigaNa prasiddha the / mahAtapasvI zrI mAhabasena athavA mahAsena ke viSaya meM kahA jAtA hai 1. DJp 66 ond jaba0, pR0, 68 2. Oxford. pp. 109-130 3. 'alakezvarapurAbharavacchanagare rAjAdhirAja paramezvara yavana rAyazirogariMga gahammadabAdazAha sura ghANasamarayA pUrNAdakhiladaSTinipAtenASTAdaza varSadhAyaprAptadevalokadhIzrutavIrasvAminAm / "-- arthAt-- 'alakaizvasura ke bharocanagara meM rAjezvara svAmI yavana rAjAoM meM zreSTha mahammada vAdazAha ke kAraNa samasyA kI pUrti se tathA iSTa hone se 18 varSa kI avasthA meM svarga gae hue thI zunavIra svAmI hue / --jaisibhA, bhA0 1 ki 2-3 pR0 35 4. IA., Vol.XXIp.361.--."Wife of Muhammad Ghori desired to see the Chief of the Digambaras," 5. jaisibhA , bhA0 1 ki0 2-3 pa0 34 6. Tbid., kiraNa 4 pR0 106 7. vRjaza0, pR0 10
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki unhoMne khilajI bAdazAha alAuddIna se sammAna pAyA thA' / itihAsa se pragaTa hai ki alAuddIna dharma ko paravAha kucha nahIM karatA thaa| usa para rAdho aura catana nAmaka brAhmaNoM ne usako ora bho baragalA rakkhA thA / ekadA unhIM donoM ne bAdazAha ko digambara muniyoM ke viruddha kahA sunA aura unakI bAta mAna kara bAdazAha ne jainiyoM se apane guru ko rAjadarabAra meM upasthita karane ke liye kahA / jainiyoM ne niyata kAla meM prAcArya mAhabasena ko dillI meM asthita paayaa| unakA vihAra dakSiNa ko pora se vahAM huA thaa| sultAna alAuddIna aura digambarAcArya prAcArya mAhavasena dillI ke bAhara zmazAna meM dhyAnArUr3ha tiSThe the ki vahAM eka sarpa-daMza se aceta seTha-patra dAha-karma ke liye lAyA gyaa| prAcArya mahArAja ne upakAra bhAva se usakA viSa-prabhAva apane yoga-bala se dUra kara diyaa| isa para unakI prasiddhi sAre zahara meM ho gaI / bAdazAha alAuddIna ne bhI yaha sunA aura usane una digambarAcArya ke darzana kiye / bAdazAha rAjadarabAra meM unakA zAstrArtha bhI SaTdarzana vAdiyoM se hamA; jisameM unakI vijaya rhii| usa dina mahAsena svAmI ne pana bAra syAvAda ko prakhaNDa dhvajA bhArata varSa kI rAjadhAnI dillI meM Aropita kara dI thii| inhIM digambarAcArya kI ziSya paramparA meM vijayasena, nayasena, zreyAMsasena, anantakauti, kSemakIti, zrIhemakIna kumArasena, hemacandra, padmanandi, yaza:koti, trivabhunakIti, sahasrakIti, mahI zandra prAdi digambara muni huye the / inameM zrIkamalako jI vizeSa prakhyAta the| sultAna alAuddIna kA aparanAma muhammadazAha thaa| san 1530 I0 ke eka zilAlekha meM muni vidyAnanda ke pakaparamparA meM zrI prAcArya siMhanandikA ullekha hai / baha bar3e naiyAyika the aura unhoMne dillI ke bAdazAha mahamUda sUritrANa kI sabhA meM bauddha va anyoM ko vAda meM harAyA thaa| yaha bAta ukta zilAlekha meM hai| yaha ullekha vAdazAha alAuddIna ke sambandha meM hamA pratibhASita hotA hai|' sArAMzataH yaha kahA jA sakatA hai ki vATayAha bAlAjaddIna sigara nigAjara guniyoM ko vizeSa sammAna prApta haA thA dillI ke zrI pUrNacandra digambara jaina zrAvaka kI bhI ijjata alAuddIna karatA thA aura usane zvetAmbarAcArya zrI rAmacandra sari ko kaI bheTeM prapaMNa kI pii| saca bAta to yaha hai ki alAuddIna ke nikaTa dharma kA mahatva kucha na thaa| use apane rAjya kAhI eka mAtra dhyAna thA-usake sAmane baha 'zarIata' ko bhI kucha na samajhatA thA / eka daphA usane nava-muslimoM ko topadama karA diyA thaa| hindanoM ke prati vaha jyAdA udAra nahIM thA aura jaina lekhakoM ne use 'khUnI' likhA hai| kintu palAuddIna meM 'manuSyatva' thaa| usI ke bala para vaha apanI prajA ko prasanna rakha sakA thA aura vidvAnoM kA sammAna karane meM saphala yA yA ---- - - - . . . -------- - - 1. "(the Jain) Acharyas' by their character attainments and scholarship.........com. manded the respect or even Muhammadun Sovereignis like Allauddin and Auranga Padusha (Aurangazeb)." SSJ., Pt. I p. 132 2. jaisibhaH0, bhA0 1 ki. 4 gR0 106 3. ]bid. 4. Oxford. p. 130 5. majaismA0pa0 322, 'sultAna' zabda ko jainAcAryoM ne sUritrANa likhakara bAdazAhoM ko munirakSaka prakaTa kiyA hai| 6. jaMhi0, bhA0 15 pR0 132 3. jaMdha0, pR0 168 5. flc (Alauddnin) was by nature cruel and implacablo, and his only care was the welfare of his kingdom. No consideration for religion (Islam). ever troubled him. He disreBarded the provisions of the Law".."He now gave commands that the race of "New-Muslims" should be disiroyed."-. Tarikh-i-Firozshahi." -Elliot, III. p. 205 6. sustAna alAudIna ne zarAba kI bikrI rukavA dI thii| nAja, kapar3A yAdi behada saste the| usake rAja meM rAjabhakti kI bAhalyatA thii| vidvAna kAphI hue the / (Without the partronage of the Sultan many learned and great men flourished ) -Eliot., 11 206 737
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatkAlIna anya digambara muni gaNa saM01462 meM gvAliyara meM mahAmuni zrI guNa kotijI prasiddha the / medapAda deza meM saM0 1536 meM thI muni rAmasena jI ke praziSya muni somakIti jI vidyamAna the aura unhoMne 'yazodhara carita' kI racanA kI thii| thI 'bhadravAha carita' ke kartA muni ratnanandi bhI isI samaya hue the| vastutaH usa samaya aneka munijana apane dimambara veSa meM isa deza meM vicara rahe the| lodI sikandara nijAmakhA~ aura digambarAcArya vizAlakIti lodI khAnadAna meM sikandara (nijAmakhA~) nAdazAha san 1486 meM rAjasiMhAsana para baiThA thaa| hamasamaTha ke guru zrI vizAlakIti bhI lagabhaga isI samaya hue the| unake viSaya meM eka zilAlekha se pAyA jAtA hai ki unhoMne sikandara bAdazAha ke samakSa vAda kiyA thaa| yaha vAda lodI sikandara ke daravAra meM hayA pratIta hotA hai / ata: yaha spaSTa hai ki digambara muni taba bhI itane prabhAvazAlI the ki ve bAdazAha ke darabAra meM bhI pahuMca jAte the| tatkAlIna videzI yAtriyoM ne vigambara sAdhunoM ko dekhA thA jaina sAhitya ke uparokta ullekhoM kI pUSTi ajaina zrota se bhI hotI hai| videzI yAtriyoM ke kathana se yaha spaSTa hai ki gulAma se lodI rAjyakAla taka digambara jainamuni isa deza meM bihAra aura dharmapracAra karate rahe the / dekhie terahavIM zatAbdI meM yUropIya yAtrI mArko polo (Morco Polo) jaba bhArata meM pAyA to use ye digambara sAdhu mile / unake viSaya meM vaha likhatA _ "katipaya yogI mAdarajAta naMge ghamate the, kyoMki, jaise unhoMne kahA, be isa duniyA meM naMge Aye haiM aura unheM isa duniyAM kI koI cIja cAhiye nahIM / khAsakara unhoMne yaha kahA ki hameM zarIra sambandhI kisI bhI pApa kA bhAna nahIM hai aura isaliye hama apanI naMgI dazA para zarama nahIM pAtI hai, usI taraha tama apanA maha aura hAtha naMge rakhane meM nahIM zaramAte ho| tuma jinheM zarIra ke pApoM kA bhAna hai, yaha acchA karate ho ki zarama ke mAre apanI nagnatA Dhaka lete ho|" isa prakAra kI mAnyatA digambara muniyoM kI hai| mArkopolo kA samAgama unhIM se huzA pratIta hotA hai / vaha unake saMsarga meM Aye hue logoM meM ahisA dharma kI bAhulyatA prakaTa karatA hai| yahAM taka ki vaha sAga-sabjI taka grahaNa nahIM karate the| sUkhe pattoM para rakhakara bhojana karAve ina meM go-tasalA honaH mAgare / haibela sA. gujarAta ke jenoM meM ina mAnyatAoM kA honA prakaTa karate haiN| kintu vastutaH gujarAta hI kyA pratyeka deza kA jainI ina mAnyatAnoM kA anuyAyI milegA / ataH isameM sandeha nahIM ki mArko polo ko jo nage-sAdhu mile the, vaha jaina sAdhu hI the| alabarUnI ke AdhAra para razIduddIna nAmaka musalamAna lekhaka ne likhA hai ki "malAvAra ke nivAso saba hI zramaNa haiM aura mUrtiyoM kI pUjA karate haiN| samudra kinAre ke sindabUra, phakanUra, majarUra, hili, sadarsa jaMgali aura kulama nAmaka nagaroM 1. jaihi0, bhA0 15 10 225 2. 'nadItaTAyagacche vaMze zrIgamasena devasya jAtoguNANaM va zrImAMzca bhImaseveti / nigitaM tasya ziSyeNa zrI yazoghara rAjJika zrI somakIrti muninAnizodapAdhIpatAMbUcAvarSeSaTa viSazaMsapelithiparigaNanAyuvataM saMvatsaroti paMcabhyA popataSNadinakara divase cottarAspada candra ||ityaadi|" 3. Oxford., p. 130 4. majanmA0 10 163 va 322 5. Some Yogis went stark naked, because, as they said, they had come naked into the world and desired nothing that was of this world 'Moreover, they declared. "we have no sin of the flesh to be conscious of, and, therefore, we are not ashamed of our nakedness, any more than you are to show your hand or face. You, who are conscious of the sins of the flesh, do well to have shame and to cover your nakedness." -Yule's Morco Polo, I], 366 and HARI, p. 364 & Morco Polo also noticed the customs, which the orthodox Jaina community of Gujerat maintains to the present day. They do not kill an animal on any account, not even a fly or a flea, or a louse, or anything in fact that has lifc, for they say, these have all souls and it would be sin to do so' (Yule's Morco polo. II 366) -HARI., p. 365 738
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ / aura dezoM ke nivAsI bhI 'dhamaNa' haiN|" yaha likhA hI jA cukA hai ki digambara muni 'zravaNa' nAma se bhI vikhyAta haiN| prata: kahanA hogA ki rasoduddIna ke anusAra malAvAra Adi dezoM ke nivAsI digambara jaina hI the, aura taba unamai digambara muniyoM kA honA svAbhAvika hai| mugala sAmrAjya meM digambara muni uparAnta san 1526 se 1761 I0 taka bhArata para mugala aura sUravaMzoM ke rAjAoM ne rAjya kiyA thaa| unake samaya meM bhI digambara muniyoM kA bAhulya thaa| pATodI (jayapura) ke vi0 saM0 1575 kI prazasti se pragaTa hai ki usa samaya zrIcanda nAmaka muni vidyamAna the| lakhanaU cauka ke jaina mandira meM virAjamAna eka prAcIna guTakA ke patra 163 para dI huI prazasti se nirgranthAcArya zrI mANikyacandradeva kA astitva saM0 1611 meM pramANita hai| 'bhAvatribhaMgI' kI prazasti se saM0 1605 muni kSemakIti kA honA siddha hai / sacamuca bAdazAha bAbara humAyaM aura zerazAha ke samaya meM digambara muniyoM kA vihAra sAre deza meM hotA thA / mAlUma hotA hai ki unhIM kA prabhAva musalamAna darabezoM para par3A thA; jisake phalasvarUpa ve nagna rahane lage the / mugala bAdazAha zAhajahA~ ke samaya meM ve eka bar3I saMkhyA meM maujada the / zerazAha ke samaya meM digambara muniyoM kA nirvAdha vihAra hotA thA; yaha bAta zerazAha ke aphasara malika muhammada jAyasI ke prasiddha hindI kAvya 'padmAvata' (2060) ke nimnalikhita padya se spaSTa hai "koI brahmacAraja pantha laage| koI sudigambara prAchA lAge / / " akabara aura digambara muni bAdazAha akabara jalAluddIna svayaM jainoM kA parama bhakta thA aura yadi hama usa samaya ke IsAI lekhakoM ke kathana ko mAnyatA deM to kaha sakate haiM ki vaha jainadharma meM dIkSita ho gayA thaa| nissandeha zvetAmbarAcArya zrIhIravijayasUri grAdi kA prabhAva usa para vizeSa par3A thaa| isa dazA meM akabara digambara sAdhanoM kA virodhI nahIM ho sakatA / balki abulaphaz2ala ne 'prAIne-imakabarI' bhAga 3 pRSTa 7 meM unakA ullekha spaSTa zabdoM meM kiyA hai aura likhA hai ki ve naMge rahate haiM / rATa kA digambara saMgha varATanagara meM usa samaya digambara muniyoM kA saMgha vidyamAna thaa| vahAM para sAkSAt mokSa mArga kI pravRti ke liye yathAjAta nijaliGga zobhA pA rahA thaa| yaha nagara bar3A samRddhazAlI thA aura usa para akabara zAsana karatA thA / kavi rAjamalla ne 'lATIsaMhitA ko racanA yahIM ke janamaMdira meM kI thii| unhone apane 'jambUsvAmI carita' meM likhA hai ki bhaTAniyAkola ke nivAsI sAha ToDara 1. Rashi-uddin from Al-Biruni writes. "The whole country (of Malibar produces the pan... The people are all Samanis and worship idols. Of the cities of the shore the first is Sindabur, the Fakuur, then the contry of Manjarur, then the country of Hili, then the cuntry of Sadarsa, then Jangli then Kulam. The men of all these countries are Samanis." - -Elliot. Vol. Ip. 68. iliyaTa sA0 ne ina zramaNoM ko bauddha likhA hai, kintu isa samaya dakSiNa bhArata meM bauddhoM kA honA asambhava hai| zravaNa zabda bauddhabhikSu ke atirikta digambara sAdhuoM ke liye bhI vyavahRta hotA hai / 2. Oxford p. 151. 3. ''zrI saMghAcAryasalphAvi zivaNa zrI cndrmugi|"-jmi0, varSa 22 maMka 45 pRSTha 668 4. "saM0 1611 netra su0 2...." mUla saMgha... "bha. zrI vidyAnandi tatpaTe zrI bAlyANa kIti tatsa? nargranthAcArya' 'tapobalalabmAtizaya zrI mANikacandra devA.. .... / " -mi0, varSe 22 praka48 pR. 740 5. "01605 varSe tasziAya sarvaguNavirAjamAna maMDalAcA mUni zrI kssemkiirtidevaaH|" 6. Bernier pp.314-318 7. pAdarI cinhe zo (Pinheiro) ne likhA hai ki akabara jaina dharmAnuyAyI hai |He (Akbar) follows the sect of the Jainas sUsa0, pR0 171-368 t, 'vIra" varSa 310 va "lATI." pa011:"zrImaDDiIrapiNDapabhitamita nabhaH pANDurAkhaNDakIyA, kRSTaM brahmANDa kAInijabhujayazasA maNDapADambaro'smin /
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaba tIrthayAtrA karate huye mathurA pahuMce to unhoMne vahAM para 514 digambara muniyoM ke samAdhi sucaka prAcIna stUpoM ko jIrNazANa dazA meM dekhaa| unhoMne unakA uddhAra karA diyA aura unako pratiSThA dhumatithivAra ko bahuvidhi (1) muni (2) yAryikA (3) dhAvaka (4) zrAvikA ekatra karake karAI thii| ina ussoM se akabara ke rAjya meM aneka digaMbara guniyA aura unakA nirvAdha bihAra sAre deza meM hotA thaa| hai ki the bAdazAha auraMgajeba ne digambara munikA sammAna kiyA thA - akabara ke bAda mukhAnadAna meM jitane bhI zAsaka hune una sabake ho zAsanakAla meM digambara muniyoM kA astitva milatA hai / auraGgajeba sadRza kaTTara bAdazAha ko bhI suniyoM ki zrIraGgajeba ne unakA sammAna kiyA thaa| usa samaya ke kinhIM muni mahArAjoM kA ullekha isa prakAra hai / tatkAlIna digambara muni digambara muni zrIsakalacandrajI saM0 1667 meM vidyamAna the| unake eka ziSya ne 'bhaktAmara kathA' kI racanA kI thiiN| [saM0] 1600 kA likhA huA eka guTakA di0 jaina paMcAyatI bar3A mandira mainapurI ke zAstra meM virAjamAna hai| usameM bhI digambara muni mahendrasAgara kA ullekha usa samaya meM milatA hai| saMvat 1712 meM akabarAbAda meM muni zrI vairAgyasena ne " karma kI 148 prakRtiyoM meM vicAra" carcA grantha likhA thA / saM0 1753 meM guru devendra kIrti kA paritatva DUMDArideza meM milatA hai| yahAM para digambara muniyoM kA prAcIna mAdAsa thaa| saM0 2057 meM kuNDalapura meM muni zrI guNasAgara aura yaza kIrti the| unake ziSya ne mahArAjA chatrasAla kI vizeSa sahAyatA kI thii| kavi sAmamaNi ne zrIraGgajeba ke rAjya meM 'jitapurANa' kI racanA kI thii| usase kASTA meM zrI dharmasena, bhAvasema, sahasrakoti guNakIti yazaHkIrti jinacandra thutakIrti Adi digambara deviyAkoti jayAdbhoktAtha nAthaH prabhuriti nagarasyAsya varAnAmnaH // 62 // novo jagati vijayazyApi satAvata sAmbarAste yattayaH / tastebhyo namo samayaniyataM prollasatyasAdAdamAnaM itivirahi vartate mokSamArga 1. anekAnta bhA0 10 130 141 catuvidhamahAsaMgha samAhUyAdhImatA / " 2. SSII, pt. 11 p, 132. jaina kaviyoM ne auraGgajeba kI prazaMsA hI kI hai :"sAvalI ko rAja pAyo kavijana parama bAja cakravatisama jagameM bhayo, pherata mAni udadhi lo gayo | jAke rAja parama sukha pAya, karI kathA hama jina guna nAya || " 200143 niidaa|" "munigAhendrasena guru siMha juga carana pasAi " "muni maheMdrasena ihaM nizi praNAmA vAso / thAni kapasthali nIka bhanata bhagautI dAso || " kavi vAla vIra jinendra gIta 0 rAjamatimira -jJAnI hAla 5. "saMvata 1716 varSe phAlguNa sudi 13 some likhitaM muni zrI vairAgya sAgaresA / " 6. bAjArAta vikArAbhArata // kundakunda munirA jihAda jAtIta bhae munivavivAhI devendrakoti cirAvArI tAhI ye I vahAM vinU gururi // - padmapurANa bhASA satarAsetiyAsiye posa sukula tithijAni 1... " 7.nhAvavAna guNasAgara bhasmI saMgha saMpUgyo vazaH kotirmahAmuniH // 740 -- di0 pU0 256
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ muniyoM kA patA calatA hai? [saM0 2012 meM kavi suvAnadAsa jI ne eka muni mahendrakItijI kA ullekha kiyA haiN| muni dharmacandra muni vizvasena muni zrI bhUSaNa kA bhI isa samaya patA calatA hai sArAMzataH yadi jaina sAhitya aura mUrti lekhoM kA aura bhI parizIlana aura adhyayana kiyA jAya to pratya aneka munigaNa kA paricaya usa samaya meM milegA / J Amare meM taba digambara muni kavivara banArasIdAsa jI bAdazAha zAhajahAM ke kRpApAtroM meM se the| unake sambandha meM kahA jAtA hai ki eka bAra jaba kavivara zrAgare meM the taba vahAM para do nagna muniyoM kA Agamana huA / saba ho loga unake darzana bandanA ke lie Ate jAte the / kavivara parIkSA pradhAnI the| unhoMne una muniyoM kI parIkSA kI thii|' isa ullekha se usa samaya Agare meM digambara muniyoM kA nirvAdha vihAra huA prakaTa hai / phreMca yAtrI DA0 baniyara aura digambara sAdhu videzI vidvAnoM kI sAkSI bhI ukta vaktavya kI poSaka hai| zAhajahAM aura raGgajeba ke zAsanakAla meM phAMsa se eka yAtrI DA0 baniyara ( Dr. Bernier ) nAmaka AyA thaa| vaha sAre bhArata meM ghUmA thA aura usakA samAgama digambara muniyoM se bhI huA thaa| unake viSaya meM vaha likhatA hai ki : "mujhe aksara sAdhAraNataH kisI rAjA ke rAjya meM, ina naMge phakIroM ke samUha mile the| jo dekhane meM bhayAnaka the| usI dazA meM maiMne unheM mAdarajAta nAnA bar3e-bar3e zaharoM meM calate phirate dekhA yA marda, ghorata aura lar3akiyAM unako mora se ho dekhate the jaise kI koI sAdhU jana hamAre deza kI galiyoM meM hokara nikalatA hai taba hama loga dekhate haiN| barateM aksara unake liye bar3I vinaya se bhikSA jAto thiiN| unakA vizvAsa thA ki ve pavitra puruSa haiM aura sAdhAraNa manuSyoM se adhika kholavAna bIe dharmAtmA haiM / " dvAraniya bAsinya videziyoM ne bhI una digambara muniyoM ko isa meM dekhA thaa| isa prakAra ina udAharaNoM se yaha spaSTa hai ki musalamAna bAdazAhoM ne bhArata kI isa prAcIna prathA, ki sAdhu naMge raheM aura naMge ho sarvatra vihAra kareM, ko sammAnadRSTi se dekhA thaa| yahAM taka ki katipaya digambara jainAcAryo kA unhoMne khUba yAdara satkAra kiyA thaa| tatkAlIna hindU kavi sundara dAsa jI bhI apane 'sarvAgayoga' nAmaka graMtha meM ina muniyoM kA ullekha nimna zabdoM meM karate haiM : "kecita karma sthApahi jainA, keza luMcAi karahiM yati phainA / " kezaluMcana kriyA digambara muniyoM kA eka khAsa bhUlaguNa hai, yaha likhA hI jA cukA hai| isase tathA saM0 1870 meM huye kavi lAlajIvana ke nimna ullekha se tatkAlIna digambara muniyoM kA apane mUlaguNoM ko pAlana karane meM pUrNataH dazaSita rahanA pragaTa hai :-- "dhAre digambara rUpa bhUpa saba pada ko paraseM hiya parama vairAgya mokSanArama ko darasaM / 1. hi0 12 164 zrImacchIkASThAsaM cemuli gaNagaNanAdimavasyuSTe / " 2. " bhaTTAraka pada sabhi jAsa-muni mahendrakotti paTa tAsa / " 3. zrI mUlasaMdheyabhAratIye gakSa balAtkAra gatiramye / grAmonsudevendrayazomunIndraH samadhArI muni dharmacandraH / " zrI kASThAya jinase tatva bhI muni vidyAvibhUyaH munirA vabhUva zrIbhUSaNa vAdi kendrasiMhaH // " - uttarapurANa bhASA -zrIvinasahabhA ** paMcakalyANaka pATha0 4. bavi0, caritra, pR0 67-102 . "I have often met, generally in the territory of some Raja, bands of these naked fakirs, hideous to behold. In this trim I have scen them, shamelessly welk stark naked, through a large town, men, women and girls looking at them without any more emotion than may be created when a hermit passes through our strects. Females would often bring them alms with much devotion, doubtless believing that they were holy personages, more chaste and discreet than other men." Bernier. p. 317 6. phAhyAna bhUmikA
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ je bhavi' sarva carana tinheM samyaka darasAce; kareM pApa kalyANa sUvArahabhAvana bhAveM !! paMca mahAvrata dhareM bareM zivasundara nArI; nija anubhau rasalIna parama-padake suvicArI ! dazalakSaNa nijadharma gahaiM ratnatrayadhArI !! aise zrI munirAja carana para jaga-balihArI !!!" briTiza-zAsanakAla meM digambara muni "All sliall alike enjoy the equal and in partial protection of ile Law, and We do strictly charge and enjoin all those who may be in authority under us that they abstain from all interfcrance with the religious beliel' or worship ol any of our subjects on pain of our highest displeasure." -- Queen Victoria mahArAnI vikToriyA ne apanI 1 navambara sana 1858 kI ghoSaNA meM yaha bAta spaSTa kara dI hai ki briTiza zAsana kI chatra-chAyA meM pratyeka jAti aura dharma ke anuyAyI vo apanI paramparAgata dhArmika aura sAmAjika mAnyatAoM ko pAlana karane meM pUrNa svAdhInatA hogI aura koI bhI sarakArI karmacArI kisI ke dharma meM hastakSepa na kregaa| isa avasthA meM briTiza sAmrAjya ke antargata digambara muniyoM ko apanA dharmapAlana karanA sugama-sAdhya honA cAhie aura vaha prAyaH sugama rahA hai| gata briTiza-zAsanakAla meM hameM kaI eka digambara muniyoM ke hone kA patA calatA hai| maM. 1870 meM DhAkA zahara meM zrI narasiMha nAmaka muni ke astitva kA patA calatA hai / iTAvA ke AsapAsa isI samaya mani vinayamAgara va unake ziSyagaNa dharmapracAra kara rahe the| lagabhaga pacAsa varSa pahale lekhaka ke pUrvajoM ne eka digambara muni mahArAja ke darzana jayapura riyAsata ke phAgo nAmaka sthAna para kiye the| vaha munirAja vahAM para dakSiNa kI ora se vihAra karate huye pAye the| dakSiNa bhArata kI girI-guphAoM meM aneka digambara muni isa samaya meM jJAna dhyAna rata rahe haiN| una saba kA Thoka-Thoka patA pA lenA kaThina hai| unameM se katipaya jo prasiddhi meM A gaye unhIM ke nAma Adi pragaTa haiN| unameM zrI candraka.ti mahArAja kA nAma ullekhanIya hai / vaha sambhavataH murumaMdayA ke nivAso the aura jainabadrI meM tapasyA karate the| vaha eka mahAna tapasvI kahe gaye haiN| unake viSaya meM vizeSa paricaya jJAta nahIM hai| kintu uttara bhArata ke logoM meM sAmprata digambara mani zrI candrasAgarajI kA hI nAma pahale-pahala milatA hai| vaha phalaTana (satArA) nivAsI emar3ajAtIya pAsI nAmaka dhAbaka the / saM0 1966. meM unhoMne kurundavAr3agrAma (solApura) meM digambara mani zrI jinappAsvAmI ke samIpa kSallaka ke vrata dhAraNa kiye the / saM0 1966 meM jhAlarApATana ke mahotsava ke samaya unhoMne --- -- --- --- 1. Royal proclamation of Ist Nov. 1858 2. "saMvat aSTAdaza zataka va satara barasa |....."ddaakaa sahara suhAmaNa, deza bama ke mAMhi / jainadharmadhAraka jihAM dhAvaka adhika muhAhi |......"taamu ziSya vinayI viyuga harSacanda guNavA / muni narasiMha vinayavidhi pustaka eha likhata // " -di jaina bar3A mandira kA eka guTakA 3. dije0 varSa aGka 1 pR. 21 742
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ digaMbara muni ke mahAvratoM ko dhAraNa karake nagnamudrA meM sarvatra vihAra karanA prArambha kara diyaa| unakA bihAra uttara bhArata meM mAgarA taka huA pratIta hotA hai| san 1921 meM eka anya digaMbara muni zrI grAnandasAgara jo kA astitva udayapura (rAjaputAnA) meM milatA hai |thii RSabhadeva kezariyA jI ke darzana karane ke lie vahAM gaye the; kintu karmacAriyoM ne unheM jAne nahIM diyA thaa| usa para upasarga mAyA jAnakara vaha dhyAna mAr3hakara vahIM baiTha gaye the| isa satyAgraha ke pariNAma-svarUpa rAjya ko pora se unakA darzana karane dene kI vyavasthA huI thii| kintu inake pahale dakSiNa bhArata kI ora se zrI anantakItijI mahArAja kA vihAra uttara bhArata ko harA thaa| vaha prAgarA, banArasa prAdi zaharoM meM hote hue zikharajI kI vaMdanA ko gaye the| Akhira gvAliyara rAjyAntargata morenA sthAna meM unakA asAmayika svaMgavAsa mAgha zuklA paMcamI saM0 1674 ko huyA thaa| jaba vaha dhyAnalIna the taba kiso bhAta ne usake pAsa grAgako aMgoThI rakha dI thI / usa bhAga se vaha sthAna hI prAga-maI ho gayA aura usameM una dhyAnArUr3ha munijI kA zarIra dagdha ho gyaa| isa upasarga ko una dhIra vIra munijo ne samabhAvoM se sahana kiyA thaa| unakA janma saM01940 ke lagabhaga nillIkAra (kArakalI meM hayA thaa| vaha morenA meM saMskRta aura siddhAnta kA adhyayana karane kI niyata se Thahare the kintu abhAgyavaza vaha akAla kAlakavalita ho gye| zrI anantakotijI ke atirikta usa samaya dakSiNa bhArata meM zrI candrasAgarajI muni maNihalI, zrI sanatkumArajI mani aura zrI siddhasAgarajI muni telavAla ke hone kA bhI patA calatA hai / kintu pichale pA~ca-cha varSa meM digaMbara muni mArga ko vizeSa vaddhi huI hai aura isa samaya nimnalikhita saMgha vidyamAna haiM, jinake munigaNa kA paricaya isa prakAra hai : (1) zrI zAntisAgarajI kA saMgha yaha saMgha isa samaya uttara meM bahuta prasiddha thaa| isakA kAraNa yaha hai ki uttara bhArata ke katipaya paNDitagaNa isa saMgha ke sAtha hokara sAre bhAratavarSa meM ghUme the / isa saMgha ne apanA cAturmAsa bhArata kI rAjadhAnI dillI meM vyatIta kiyA thaa| usa samaya isa saMgha meM digaMbara-mudrA ko dhAraNa kie hue sAta munigaNa aura kaI kSullaka-brahmacArI the| digambara sAdhanoM meM zrI zAntisAgara hI mukhya the / saM0 1928 meM unakA janma belagAma jile ke ainApura-bhoja nAmaka grAma meM humA thaa| zAntisAgara jI ko taba loga sAta goMDA pATIla kahate the / unako nau varSa kI Ayu meM eka pAMca varSa kI kanyA ke sAtha unakA vyAha hayA thaa| aura isa ghaTanA ke 7 mahIne ke bAda hI vaha bAla-patnI maraNa kara gaI thii| taba se vaha barAbara brahmacarya kA abhyAsa karate rhe| unakA mana vairAgya-bhAva meM magna rahane lagA ! jaba vaha aThAraha varSa ke the, taba eka munirAja ke nikaTa brahmacArI kA pada unhoMne grahaNa kiyA thaa| saM0 1966 meM uttaragrAma meM virAjarAna digambara muni zrI devendrakItijI ke nikaTa unhoMne kSullaka kA vrata grahaNa kiyA thaa| isa ghaTanA ke cAra varSa bAda saMvat 1973 meM kubhoja ke nikaTa bAhubali nAmaka pahAr3I para sthita zrI digambara mUni prakalIka svAmI ke nikaTa unhoMne ailakapada dhAraNa kiyA thaa| saM0 1973 meM yeranAla meM paMcakalyANaka mahotsava hA thaa| usameM vaha bhI gaye the| jisa samaya dIkSAkalyANaka mahotsava sampanna ho rahA thA, usa samaya unhoMne bhosagI ke nigraMtha muni mahArAja ke nikaTa manidIkSA grahaNa kI thI / taba se vaha barAbara ekAnta meM dhyAna aura tapa kA abhyAsa karate rahe the| usa samaya vaha eka khAse tapasvI the| unakI zAnta manovRtti aura yoganiSThA ne uttara bhArata ke vidvAnoM kA dhyAna unakI ora AkRSTa kiyaa| kaI paMDita unakI saMgati meM rahane lge| aAkhira unake ziSya kaI udAsIna dhAvaka ho gaye; jinameM se katipaya digambara muni aura ailaka kSullaka ke vratoM kA pAlana karane lge| isa prakAra ziSya samuha se veSTita hone para unheM 'prAcArya' pada se suzobhita kiyA gayA aura phira vambaI ke prasiddha seTha ghAsI rAma pUrNacandra jauharo ne eka yAtrA-saMgha sAre bhArata ke tIrthoM kI vandanA ke liye nikAlane kA vicAra kiyaa| tadanusAra AcArya zAntisAgara kI adhyakSatA meM vaha saMgha tIrthayAtrA ke lie nikala pdd'aa| mahArASTra ke sAMgalI-miraja prAdi riyAsatoM meM jaba yaha saMgha pahuMcA thA taba vahA~ ke rAjAnoM ne usakA acchA svAgata kiyA thA / nijAma sarakAra ne bhI eka khAsa hukuma nikAla kara isa saMgha ko apane rAjya meM kuzalapUrvaka vihAra kara jAne diyA thA / bhopAla rAjya 1, Ibid. P. 18-20 2. dija, varSa 14 aMka 5-6 pRSTha 7 3. dila, vizeSAMka kIra nisaM0 2443 4. dijaina, varSa 16 praka1-2 pR09 5. hukuma naM0 628 (zoge iMtajAmI) 1337 'kasalI 743
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM hokara vaha saMgha mAdhyaprAnta hotA humA zrI zikhirajI pharavarI gana 1927 meM pahuMcA thA / vahA para bar3A bhArI jana sammelana huyA thaa| zikhira jo se baha saMgha kaTanI, jabalapura, lakhanaU, kAnapura, jhAMsI, AgarA, dholapura, mathurA, phIrojAbAda, eTA, hAtharasa, alIgar3ha, hastanApura, mujaphpharanagara Adi zaharoM meM hotA hupA dillI pahuMcA thaa| dillI meM varSA-yAMga pUrA karake yaha saMgha alavara kI aora vihAra kara gayA thA aura usameM ye sAdhugaNa maujUda the : (1) zrI zAnti sAgarajI sAcArya (2) muni candrasAgara (3) muni zrutasAgara (4) muni vIrasAgara (5) muni namisAgara (6) muni jJAnasAgara / inake samaya meM hI prAcArya vIrasAgara jo kA saMgha bhI thA / (2) dUsarA saMgha zrI sUrya sAgara jI mahArAja kA thA, jo apano sAdagI aura dhArmikatA ke lie prasiddha thA / khuraI meM isa saMgha kA cAturmAsa vyatIta huprA thA / usa samaya isa saghoM muni sUrya sAgarajo ke atirikta muni ajitasAgara jI, muni dharmasAgara jI mora brahmacArI bhagavAnadAsa jI the / kha raI se isa saMghakA vihAra uso pAra ho gayA thaa| muni sUryasAgarajI gahastha dazA meM zrI hajArIlAla ke nAma se prasiddha the / vaha poravADa jAti ke kAlarApATana nivAsI zrAvaka the / muni zAntisAgarajI chANI ke upadeza se nigrantha sAdhu hue the| (3) tIsarA saMgha muni zAntisAgara jI chANI kA thA, jisakA eka cAturmAsa IDara meM huA thaa| taba isa saMgha meM muni mallisAgara jI, aura na phatahasAgara jI bra. lakSmIcanda jI the / muni zAnnisAgarajI ekAnta meM dhyAna karane ke kAraNa prasiddha the / vaha chANI (udaipura) nivAsI dazA-hamar3a jAti ke ratna the| bhAdava zukla 14 sa. 1676 ko unhoMne digambara-veSa dhAraNa kiyA thA / unhoMne mukhiyA (bAMsavAr3A) ke ThAkura krUrasiMha jI sAhaba ko jainadharma meM dIkSita karake eka Adarza kArya kiyA thaa| (4) muni AdisAgara jI ke cauthe sagha ne udagAMva meM varSA pUrNa kI thii| usa samaya inake sAtha muni mallisAgara jI va kSullaka sUrIsiMha jI the| (5) zrI munIndrasAgara jI kA pAMcavAM saMgha mAMDavo (sUrata) meM maujUda rahA thaa| inake sAtha zrI devendrasAgara jI tathA vijayasAgarajI the| munIndrasAgara jI lalitapura nivAsI aura paravAra jAti ke the| unakI Ayu adhika nahIM thii| vaha zrI zikhirajI prAdi tIrthoM kI vandanA kara cuke the| (6) chaThA saMgha zrI muni pAyasAgarajI kA thA jo dakSiNa-bhArata kI ora dharma pracAra kara rahA thaa| inake atirikta muni jJAnasAgara jI (khairAbAda), muni AnandasAgara jI Adi digambara-sAdhugaNa ekAnta meM jJAnadhyAna kA abhyAsa karate the| dakSiNa bhArata meM unakI saMkhyA adhika thii| ye saba ho digambara muni apane prAkRta-veSa meM sAre deza meM vihAra karake dharma-pracAra karate rahe haiM ! briTiza bhArata aura riyAsatoM meM ye berokaToka ghUmate the; kintu eka varSa kAThiyAvAr3a ke kamiznara ne ajJAnatA se munIndrasAgarajI ke saMgha para kucha prAdamiyoM ke ghere meM calane ko pAbandI lagA dI thI; jisakA virodha akhila bhAratIya jaina samAja ne kiyA thA aura jisako radda karAne ke lie eka kameTI bhI banI thii| sAtavAM saMgha prAcArya jayakIrti jI kA hunA, Apa dakSiNa bhArata ke nivAsI the, tapa dhyAna tathA caritra ke parama sAdhaka the, ApakI ziSya paramparA meM kucheka muni rAja bahuta hI dharma pracAra kA tathA zikSA kA pracAra kara rahe haiN| jIvana ke anta meM aApane samAdhi maraNa dhAraNa kara liyA thA aura dharma dhyAnapUrvaka zarIra tyAga kiyA, Apake pradhAna ziSya prAcArya ratna deza bhUSaNa jI munirAja haiN| prAcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ApakA janma maMgasira sudI 2vi0 saM0 1960 ko grAma kothalapura, belagAMva, maisura prAnta meM eka jamIMdAra parivAra meM hamA thA 1 prApakI pUjya mAtA jI kA nAma zrI akkAbatI aura pitA jI kA nAma zrI satya gaur3a jI thA, janma ke samaya jyotiSI ne bhaviSya vANI kI thI ki bAlaka mahAna puruSa hogA, ApakA nAma bAlagaur3A rakhA myaa| tIna mAha kI alpAyu meM hI mAtA ke vAtsalya se vaMcita ho gaye, ApakA-lAlana pAlana ApakI nAnI ne kiyA, kintu abhI 12 sAla ko hI prAyu huI thI ki mApake sira se pitA kA sAyA bhI uTha gayA, kucha dina prApa apanI cupmA jI ke pAsa aura kucha dina kAkAjI ke pAsa rhe| bacapana se hI mApa saccaritra evaM medhAvI rahe / eka bAra kothalapura meM prAcArya pAyasAgara jI mahArAja padhAre aura unake sadupadeza se ApakA mana tyAga kI aura agrasara ho gyaa| galatagA grAma meM prApane prAcArya mahArAja pAyasAgara jI se sapta vyasana kA tyAga aura aSTamula guNoM kA niyama grahaNa 744
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyA jisakA nApane bar3I bar3hatA aura lagana se pAlana kiyA, ApakI icchA tyAga kI tarapha jyAdA rahane lagI, kucha dina bAda prAcArya pAyasAgara jI ke ziSya munirAja jayakIti jI mahArAja stavanidhi padhAre, jinake pravacana se virAgabatti balavatI ho gaI aura Apane mahArAja zrI ke caraNoM meM dIkSA kI prArthanA kI, saMsAra kI asAratA se ApakA mana vyAkula ho uThA, mahArAja zrI jayakoti jI se saptama pratimA ke vrata grahaNa kiye / mahArAja jayakIti jI ne kucha samaya pazcAt rAmaTeka jilA nAgapura meM ailaka dIkSA dI aura bAlagaur3A se dezabhUSaNa nAma rakhA gayA / aparigraha se prabhAvita ho nimrantha digambara mani pada kI dIkSA dene kI prArthanA Apane guruvarya se kI, pUjya mahArAja jI ne siddha kSetra kunthalagiri jI para muni dIkSA pradAna kii| mani deza bhUSaNa jI saMgha sahita sUrata padhAre, samAja kI prArthanA para vahIM para caturmAsa kiyaa| mahArAja kI vidvatA, vyavahAra kuzalatA saMgha ke anuzAsana Adi ko dekhakara samasta samAja ne nirNaya kiyA ki muni dezabhUSaNa jI ko prAcArya pada para pratiSThita kiyA jAya jisase samAja ko sabala netRtva mila sake / samAja ne caturvidha saMgha kA netRtva aura prAcArya pada grahaNa karane kI prArthanA kI, kintu Apane kahA ki pUjyapAda prAcArya pAyasAgara jI mahArAja virAjamAna haiM vagaira unakI prAjJA se yaha kaise sambhava hai, mahArAja pAyasAgara jI ne yaha sunate hI sUrata vAloM se kahA ki dezabhUSaNa isa pada ke sarvathA upayukta haiM pApako sUrata meM bhavya prAyojana ke madhya prAcArya pada se vibhUSita kiyA gyaa| isake pazcAt dillI kI dharma parAyaNa janatA ne AcArya deza bhUSaNa jI ko prAcArya ratna kI upAdhi se alaMkRta kiyA aura gommaTezvara mastAbhiSeka ke avasara para ekatrita jaina samAja ke caturvidha saMgha ne unheM mukhya prAcArya ghoSita kiyA / mahArAja dhI ne asaMkhya logoM ko dharma kA lAbha diyA madya mAMsa kA tyAga karAyA, mApake pravacana se janajIvana meM dharma prema umar3ane lagatA hai ApakA upadeza kisI varga, sampradAya aura mAnyatAoM taka sImita nahIM rahatA hai| dharma sayakA hai Apa saba Apane aneka sthAnoM para mandiroM kA nirmANa kraayaa| tathA aneka mandiroM kA jIrNoddhAra karAyA / pratiSThAyeM karAI haiN| kolhApura meM zikSA kAleja, zrI ayodhyA jI meM bhagavAna RSabhadeva jI kA bhavya mandira evaM gurukula, kothalapUra kA zrI jina mandira aura gurukula, hAI skUla AekI maha bolatI tasvIreM haiM / samprati bhagavAna mahAvIra svAmI ke 2500veM nirmANa mahotsava, dillI meM mahAvIra svAmI kI bhavya uttuMga khaDagAsana pratimA ke virAjamAna kArya ko pUrA karAne meM prayatnazIla haiN| aneka videzI jijJAsU bandhu mahArAja zrI ke caraNoM meM dharma lAbha lene pAte rahate haiM, vata niyama grahaNa karate haiN| prAcArya zrI ne aneka maulika granthoM kI racanA kI hai anuvAda kiyA hai jinakI saMkhyA lagabhaga pacAsa se bhI adhika hai| prAcIna aprApya aprakAzita granthoM kA prakAzana karA kara thI jinavANI ke pracAra meM dattacitta rahate haiM prastuta granya pApake parizrama kA hI phala hai| vastutaH prAcArya zrI svayaM meM eka jIvita saMsthA haiM navacetanA ke sUtradhAra haiM, jAgaraNa ke agradUta haiM / mahiMsA aparigraha ke samartha sandezavAhaka haiN| 70 varSa kI prAya meM bhI Apa hamezA dhyAna, tapa aura sAhitya sRjana ke kArya meM lIna rahate haiM / isa samaya mApa dillI jana samAja kI prArthanA para dehalI meM sasaMgha virAjamAna haiM aura bhagavAna mahAvIra svAmI ke 2500veM nirvANa mahotsava kI saphalatA ke lie pUrNa prayatnazIla haiM, usI zRMkhalA meM zrI 'bhagavAna mahAvIra svAmI' se sambandhita kaI graMthoM kI racanA tathA sampAdana ke kArya meM saMlagna hai| Apake sarala svabhAva se mAnava ke citta ko bar3I zAMti milatI hai| saca bAta to yaha hai ki briTiza-rAja kI nIti ke anusAra kisI bhI sarakArI karmacArI ko kisI ke dhArmika mAmale meM hastakSepa karane kA adhikAra nahIM thA aura bhAratIya kAnUna ke anusAra bhI pratyeka sampradAya ke manuSyoM ko yaha adhikAra hai ki vaha kisI anya saMpradAya yA rAjya ke hastakSepa binA apane vArmika rIti-rivAjoM kA pAlana nirvighna-rUpa se kare / digambara jaina muniyoM kA magnaveza koI naI bAta nahIM hai| prAcIna kAla se jaina dharma meM usakI mAnyatA calI AI hai aura bhArata ke mukhya dharmoM tathA rAjyoM ne usakA sammAna kiyA hai, yaha bAta pUrva-pRSThoM ke pravalokana se spaSTa hai / isa avasthA meM duniyA kI koI bhI sarakAra yA vyavasthA isa prAcIna dhArmika rivAja ko roka nahIM sktii| jaina sAdhunoM kA yaha adhikAra hai ki vaha sAre vastroM kA tyAga kareM aura gRhasthoM kA yaha haka hai ki ve isa niyama ko apane sAdhunoM dvArA nirvighna pAle jAne ke liye vyavasthA kareM, jisake binA mokSa sukha milanA durlabha hai| 745
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa viSaya meM yadi kAnanI najIroM para vicAra kiyA jAya to pragaTa hotA hai ki privI-kauMsila (Privy Council) ne saba-hI sampradAyoM ke manuSyoM ke lie apane dharma-sambandhI jalasoM ko Ama sar3akoM para nikAlanA jAyapha karAra diyA hai| nimna udAharaNa isa bAta ke pramANa haiN| privo kauMsila ne majUra hasana banAma muhammada jamana ke mukadame meM taya kiyA hai ki : "Persons of all sects arc entitled to conduct religious processions through public streets, so that they do not interfere with the ordinary use of such streets by the public and subject to such directions the Magistrate may lawfully give to prevent obstructions of the throngh fare or brcaches of the public peace, and the worshippers in a mosque or temple, which abutted on a highroad could not complc processionists to intermit their worship while passing the mosque or temple on the grond that there was a continuous worship there." (Manzur Hasan Vs. Mohammad Zaman, 23 All, Law Journal. 179). bhAvArtha-'pratyeka sampradAya ke manuSya apane dhArmika jalU soM ko grAma rAste se le jAne ke madhikArI haiM, bazarte ki usase sAdhAraNa janatA ko rAste ke vyavahAra karane meM dikkata na ho aura majisTreTa kI una sUcanAoM ko pAbandI bhI ho gaI ho jo usane rAste kI rukAvaTa aura azAnti na hone ke liye upasthita kI hoM / aura kisI masjida yA mandira meM, jo rAste para sthita ho, pUjA karane vAle loga jalUsa nikAlane vAloM ko jaba ki vaha mandira yA masjida ke pAsa se nikale, mAtra isa kAraNa ki usa samaya vahAM pUjA ho rahI hai unakI jalUsI pUjA ko banda karane para majabUra nahIM kara skte|' isa sambandha meM "pArathasArdI prAryagara banAma cinnakRSNa prAyaMgAra" kI najIra bhI dRSTavya hai / (Indian Law Report, Madras. Vol, Vp. 309) zudram ceTrI banAma mahArANI ke mukadame meM yahI usUla sApha zabdoM meM isase pahale bhI svIkAra kiyA jA cakA hai (ILR. VIp, 203) isa makaddame ke phaisale meM pRSTha 206 para kahA gayA hai ki jalUsoM ke sambandha meM yaha dekhanA cAhiye ki agara vaha dhAmika haiM aura ghAmika aMzoM kA khyAla kiyA jAnA jarUrI hai. to eka sampradAya ke jalasa ko dUsare sampradAya ke pUjya-sthAna ke pAsa se na nikalane den| usI taraha kI sakhtI hai jaise ki jalUsa ke nikalane ke vakta upAsanA-mandira meM pUjA banda kara denaa| __ mukaddamA sadAgopAcArya banAma rAmArAva (ILR. VI p. 376) meM bhI yahI rAya jAhira kI gaI hai| ilAhAbAda lA jarnala (bhA0 23 pR0 180) para privI kauMsila ke jaja mahodayoM ne likhA hai ki 'bhAratavarSa meM aise jalUsoM ke jinameM majahabI mAladA kI jAtI hai sarerAha nikAlane ke adhikAroM ke sambandha meM eka najIra' kAyama karane kI jarUrata mAlama hotI hai, kyoMki bhAratavarSa meM pAlA-adAlatoM ke phaisale isa viSaya meM eka dUsare ke khilApha haiN| savAla yaha hai ki kisI dhArmika jalasa ko manAsiba va jarUrI vinaya ke sAtha zAha-rAha-mAma se nikAlane kA adhikAra hai ? mAnya jaja mahodaya isakA phaisalA svIkRti meM dete haiM arthAta logoM ko dhArmika jalUsa prAma-rAstoM se le jAne kA adhikAra hai| makahamA zaMkarasiMha banAma sarakAra kaisare hinda (Al. Law Journal Report. 1929 pp. 180-182) jera-daphA 30 pulisa-aikTa naM05 san 1861 meM yaha tajavIz2a huA ki 'taratIba'-vayavasthA dene kA matalaba 'manAI' nahIM hai| majisTreTa jilA kI rAya thI ki gAne-bajAne kI manAI suparinTenDenTa pulisa ne usa adhikAra se kI thI jo use daphA 30 pulisa-aikTa kI se milA thA ki kisI tyauhAra yA rasma ke mauke para jo gAne-bajAne prAma-rAstoM para kiye jAveM unako kisI hada taka sImita kara de / maiM (jaja hAI korTa) majisTreTa-jilA kI rAya se sahamata nahIM hUM ki zabda 'vyavasthA' kA bhAva hara prakAra ke bAje kI manAI hai| vyavasthA dene kA adhikAra usI mAmale meM diyA jAtA hai jisakA koI astitva ho / kisI aise kArya ke liye jisakA astitva hI nahIM hai, vyavasthA dene kI sUcanA bilkula vyartha hai| udAharaNataH pAne-jAne kI vyavasthA ke sambandha meM sUcanA se yAne jAne ke adhikAra kA astitva svata: anumAna kiyA jaaygaa| usakA artha yaha nahIM hai ki pulisa aphasarAna kisI vyakti ko usake ghara meM banda rakhane yA usakA AnA-jAnA roka dene ke adhikArI haiN| daphA 31 pulisa aikTa kI rU se pulisa ko Ama rAstoM, sar3akoM, galiyoM, ghAToM Adi para Ane-jAne ke saba hI sthAnoM meM zAnti sthira rakhane kA adhikAra hai / banArasa meM isa pradhikAra ke anusAra eka hukma jArI kiyA gayA thA ki khAsa sampradAya ke loga yAtrAvAloM (paNDoM) ko, jo isa pavitra nagara kI yAtrA ke lie logoM kA patha pradarzana karate haiM, relave sTezana para jAne kI
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ manAI hai| isa mukaddame meM hAIkorTa ilAhAbAda ke yogya jaja mahodaya ne tajabIz2a kiyA ki kisI sthAna para zAnti sthira rakhane ke adhikAroM ke bala para kisI khAsa sampradAya ke logoM ko kisI khAsa jagaha para jAne kI grAma mumAniyata karane kA suparinTenDenTa pulisa ko adhikAra thaa| isa tajabIja ke kAraNa vahI the jo mukaddamA sarakAra banAma kizanalAla meM diye gaye haiM / ( ILR, Allahabad Vol. 39p. 131) zAnti sthira rakhane kA bhAva bhAdamiyoM ko gharoM meM banda karane kA nahIM hai| yahI vijJaptiyAM digambara jaina sAdhunoM se bhI sambandha rakhatI haiN| vaha cAhe akele nikaleM aura cAhe julUsa kI zakla meM sarakArI aphasaroM kA kartavya hai ki unake isa haka ko na roke / digambara jaina sAdhugaNa sAre briTiza, bhArata aura dezI riyAsatoM meM svatantratA se rAjA pramate rahe haiM, kahIM koI roka-Toka nahIM huI aura na isa sambandha meM kisI kI koI zikAyata huii| ataeva sarakArI aphasaroM kA to yaha mukhya kartavya hai ki ve digambara muniyoM ko apanA dharma pAlana karane meM sahAyatA phuNcaayeN| gatakAla meM jitane bhI zAsaka yahAM huye unhoMne yahI kiyA; isaliye aba isake viruddha briTiza-zAsaka koI bhI bartAva karane ke adhikArI nahIM haiN| unako to jainoM ko apanA dharma nirvAdha pAlane denA hI ucita hai| (27) vigambaratva aura Adhunika vidvAn 'manuSya mAtra ko prAdarza-sthiti digaMbara ho hai / mujhe svayaM nagnAvasthA priya hai|" mahAtmA gAMdhI saMsAra ke sarvazreSTha paruSa digambaratva ko manuSya ke lie prAvRta susaMgata aura yAvazyaka samajhate haiN| bhArata meM digambaratva kA mahatva prAcInakAla se mAnA jAtA rahA hai / kintu aba Adhunika sabhyatA kI lIlAsthalo yUropa meM bhI usako mahatva diyA jA rahA hai / prAcIna yUnAna vAsiyoM kI taraha jarmanI, phrAnsa aura i galaiNDa Adi dezoM ke manuSya naMge rahane meM svAsthya aura sadAcAra kI vaddhi huI mAnate haiM / vastutaH bAta bhI yahI hai / digambaratva yadi svAsthya aura sadAcAra kA poSaka na ho to sarvajJa jaise dharma pravartaka mokSa mArga ke sAdhana rUpa usakA upadeza hI kyoM dete ? mokSa ko pAne ke liye anya AvazyakatAoM ke sAtha naMgA tana aura naMgA mana honA bhI eka mukhya prAvazyakatA hai / dheSTha zarIra hI dharma sAdhana kA mUla hai aura sadAcAra dharma kI jAna hai| tathA yaha spaSTa hai ki digambaratva' zreSTha-svasthya zarIra aura utkRSTa sadAcAra kA utpAdaka hai| aba bhalA kahiye vaha parama dharma kI ArAdhanA ke liye kyoM na aAvazyaka mAnA jAya ? Adhunika sabhya saMsAra Aja isa satya ko jAna gayA hai aura vaha usakA manasA, vAtrA, karmaNA kAyala hai ! yUropa meM prAja saivAr3oM sabhAyeM digambaratva' ke pracAra ke lie khulI huI haiM, jinake hajAroM sadasya digambara-veSa meM rahane kA abhyAsa karate haiM ! beDalma skUla, poTarsa phIlDa (haimpazAyara) meM bairisTara, DAkTara, injIniyara, zikSaka Adi ucca zikSA prApta mahAnubhAva digambara veSa meM rahanA apane liye hitakara samajhate haiN| isa skUla ke mantrI zrI vaoNrDa (Mr.N.F. Barford) kahate haiM ki:---. Next year, as 1 say shall be even more advanced, and in time people will get quite used to the idea of wearing no clothes at all in the opcii and will realise its enormous value 10 liealth. (Amrita Bazar Patrika, 8-8 31) bhAva yahI hai ki eka sAla ke andara naMge rahane kI prathA vizeSa unnata ho jAyagI aura samayAnusAra logoM ko khulemAma kapar3e pahanane kI AvazyakatA nahIM rhegii| unheM nage rahane se svAsthya ke lie jo amita lAbha hogA vaha taba jJAta hogaa| 1, NJ. pp. 19-23
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra saMsAra meM jo sabhyatA puja rahI hai usakI yaha spaSTa ghoSaNA hai ki manuSya jAti ko svastha rakhane ke liye vastroM kI tilAJjali denI pdd'egii| nagnatA rogiyoM ke liye hI kevala eka mahAna pauSadhi nahIM hai, balki svastha jIvoM ke lie bhI atyanta Avazyaka hai ! sviTajaralaiMDa ke nagara leyasana (Leysen) nivAsI DA roliyara (Dr. Rollier) ne kevala nagnacikitsA dvArA hI aneka rogiyoM ko mArogyatA pradAna kara jagata meM halacala macA dI hai| unakI cikitsA-praNAlI kA mukhya aGga haiM svaccha vAyu athavA dhUpa meM naMge rahanA, naMge TahalanA aura naMge daur3anA / jagat vikhyAt grantha 'inasAiklopIDiyA biTenikA' meM nagnatA kA bar3A bhArI mahattva varNita hai| vAstava meM DAkTaroM kA yaha kahanA ki jabase manuSya jAti vastroM ke lapeTa meM lipaTI hai tabase hI sardI, jukAma, kSaya, prAdi rogoM kA prAdurbhAva hA hai, kucha satya-sA-pratIta hotA hai / prAcInakAla meM loga nage rahane kA mahatva jAnate the aura dIrghajIvI hote the| / kintu digambaratva svAsthya ke sAtha-sAtha sadAcAra kA bhI poSaka hai| isa bAta ko bhI Adhunika vidvAnoM ne apane anubhava se spaSTa kara diyA hai| isa viSaya meM zrI prolivara harTa sA0 "The New Statesman and Nation" nAmaka patrikA meM prakaTa karate haiM ki "antataH aba samAja bAIbila ke pahile adhyAya ke mahatva ko (jisameM Adama aura havvA ke naMge rahane kA jikara hai) samajhane lagI hai aura nagnatA kA bhaya athavA jhUThI lajjA mana se dUra hotI jA rahI hai / jarmanI bhara meM bIsoM aisI sosAiTiyAM kAyama ho gaI haiM jinameM manuSya pUrNa nagnAvasthA meM svaccha vAyu kA upayoga karate hae nAnA prakAra ke khela khelate haiN| ve loga nagna rahanA prAkRtika, pavitra aura sarala samajhate haiM / zatAbdiyoM se jisake liye udyama ho rahA thA, vaha yahI pavitratA kA Andolana hai| yaha pavitratA kasI hai ? isako svayaM usake nivAsa sthAna gelainDa (Gelande) ke dekhane se jAnA jA sakatA hai, jabaki vahAM para saikar3oM strI-puruSa, bAlaka-bAlikAyeM prAnandamaya svAdhInatA kA upabhoga karate dRSTigata hoM! aise dRzya ke dekhane se mana para kyA asara par3atA hai, vaha batAyA nahIM jA sakatA ! jisa prakAra koI mailA-kucalA AdamI snAna karake svaccha dikhAI de, ThIka usI taraha yaha dRzya sarva prakAra ke sUkSma antaraMga-viSAM se zUnya dikhAI pddgaa| aise pavitra mAnavoM ke sAmane jo vastradhArI hogA vaha lajjA ko prApta ho jaaygaa| aise prAnandamaya vAtAvaraNa meM...."tAjI havA aura dhUpa kA jo prabhAva zarIra para par3atA hai usako sarvasAdhAraNa acchI taraha jAna sakate haiM, parantu jo mAnasika tathA prAtmIka lAbha hotA hai, vaha vicAra ke bAhara hai| yaha krAMti dinoM dina bar3ha rahI hai aura kabhI avanata nahIM ho sakatI / mAnavoM ko unnati ke liye yaha sarvotkRSTa bhaTa jarmanI saMsAra ko degA, jaise usane prApekSika-siddhAMta use arpaNa kiyA hai| balina meM jo abhI ina sosAiTiyoM kI sabhA huI thI usameM bhinna-bhinna nagaroM ke 3000 sadasya zarIka hue the| use pratiSThita vyaktiyoM aura rASTrIya kaunsila ke membaroM ne apanIapanI striyoM ke sAtha dekhA thaa| una striyoM ke bhAva use dekhakara bilakUla badala gaye / nagnatA kA virodha karane ke lie koI hetu nahIM hai, jisa para maha Tika ske| jo isakA virodha karatA hai, vaha svayaM apane bhAvoM ko gandagI pragaTa karatA hai| kintu yadi vaha ina logoM ke nivAsa sthAna ko gaura se dekhe to use apanA virodha chor3a denA hogA / vaha dekhegA ki saikar3oM strI-purupoM-mAtA, pitA aura baccoM ne kaisI pavitratA prApta kara lI hai| ataeva pAzcAtya vidvAnoM kI anubhava-pUrNa gaveSaNA se digambaratva spaSTa hai| digambaratva manuSya kI prAdarza sthiti hai aura yaha dharma-mArga meM upAdeya hai, yaha pahale bhI likhA jA cukA hai| svAsthya aura sadAcAra ke poSaka niyama kA vaijJAnika dharma meM Adara honA svAbhAvika hai / jaina dharma eka dharma vijJAna hai aura vaha digambaratva ke siddhAMta kA pracAraka anAdi se rahA hai / usake sAdha isa prAkRtaveSa meM zIladharma ke utkaTa pAlaka aura pracAraka tathA iMdriyajayo yogo rahe haiM, jinake saMmukha samrATa candragupta maurya aura sikandara mahAn jase zAsaka natamastaka huye the aura jinhoMne sadA hI loka kA kalyANa kiyA, aise hI digaMbara muniyoM ke saMsarga meM pAye huye athavA muni dharma se paricita aAdhunika vidvAna bhI Aja ina tapodhana digaMbara maniyoM ke cAritra se atyanta prabhAvita haye haiN| ve unheM rASTra kI bahumUlya vastu samajhate haiN| dekhiye sAhityAcArya zrI kannomala jI ema0 e0 jaja unake viSaya meM likhate haiM ki "maiM jaina nahIM hU~, para mujha jaina sAdhunoM aura gRhasthoM se milane kA bahuta avasara milA hai| jaina sAdhuoM ke viSaya meM maiM binA kisI saMkoca ke kaha sakatA hUM ki unameM zAyada hI koI aisA sAdhu ho, jo apane prAcIna pavitra Adarza se girA ho / maiMne to jitane sAdhu dekhe unase milane para citta meM yahI prabhAva par3A ki ve dharma, tyAga, ahiMsA tathA sadupadeza kI mUrti haiN| unase milakara bar3I prasannatA hotI hai"| baMgAlI vidvAn zrI varadAkAnta mukhyopAdhyAya ema0 e0 isa 1. di. muni bhUmikA, pR. 'kha' 2. jami0, varSa 32 10 712 3. dimu0, pR0 23 74
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya meM kahate haiM : caudaha Abhyantarika aura daza vAgha pAragraha parityAga karane se nirdhanya hote haiM ... ...""jaba ve apanI nagnAvasthA ko vismRta ho jAte haiM taba hI bhavasindhu se pAra ho sakate haiN| ...'' ( unakI) nagnAvasthA aura nagna mutipUjA unakA prAcInatva sapramANa siddha karatI hai, kyoMki manuSya prAdima avasthA meM nagna the|" mahArASTrIya vidvAn zrI vAsudeva gobinda ApaTe bI0 e0 ne eka vyAkhyAna meM kahA thA ki "jaina zAstroM meM jo yatidharma kahA gayA hai vaha atyanta utkRSTa hai, isameM kucha bhI zaMkA nahIM hai|"pro. DA. zeSAgiri rAva, ema0 e0, pI0 eca0DI0 batAte haiM ki - "(The Jaina) faitli helped towards the formation of yood and great character helpful to the progress of Culture and humanity. The leading exponents of that faith continued to live such lives of hardy discipline and spiritual culture cet." bhAvArtha-"jainadharma saMskRti aura mAnava samAja kI unnati ke lie utkRSTa aura mahAna cAritrako nirmANa karAne meM sahAyaka rahA hai / isa dharma ke prAcArya sadA kI bhAMti tapazcaraNa aura yAtmavikAsa kA unnata jIvana vyatIta karate IsAI mizanarI e. DaboI sA0 ne digambara muniyoM ke sambandha meM kahA thA ki :--- "sabase ucca pada jo ki manuSya dhAraNa kara sakatA hai vaha digambara muni kA pada hai / isa avasthA meM manuSya sAdhAraNa manuSya na rahakara apane dhyAna ke bala se paramAtmA kA mAno aMza ho jAtA hai / jaba manuSya nirvANI (digambara) sAdha ho jAtA hai taba usako isa saMsAra se kucha prayojana nahIM rahatA aura vaha puNya-pApa, neko-bado ko eka hI dRSTi se dekhatA hai-usako saMsAra kI icchAeM tathA tRSNAyeM nahIM utpanna hotI haiN| na vaha kisI se rAga aura na dveSa karatA hai| vaha binA du:kha mAlama kiye sarva prakAra ke upasargoM ko sahana kara sakatA hai|"..."apne prAtmika bhAvoM meM jo bhIjA ho usako kyoM isa saMsAra kI aura usakI nissAra kriyAnoM ko cintA hogI !" eka anya mahilA mizanarI zrI sTIvensana ne apane grantha "hArTa Ava janojma" meM likhA hai ki: Being rid of clothes one is also rid of a lot of othero worries, no water is needed in which to wash them. Our knowledge of good and evil, our knowledge of nakedness keeps away from salvation. To obtain it we must forget nakedness. the Jaina Nirgranthas have forvet all knowledge of good and cvil. Why should they require clothes to hide their nakednese (Heart of Jainism, p.35) bhAvArya-"vastroM kI jhajhaTa se chUTanA, hajAroM anya jhaMjhaToM se chUTanA hai| kapar3e dhone ke lie eka digambara bepoko pAnI kI jarUrata nahIM pdd'tii| vastuta: pApa-pUNya kA bhAna hI, nagnatA kA dhyAna hI manuSya ko mukta nahIM hone detA / mukti pAne ke lie manuSya ko nagnatA kA dhyAna bhulA denA cAhiye / jaina nigranthoM ne pApa puNya ke bhAna ko bhulA diyA hai| bhalA unheM nagnatA chipAne ke liye vastroM kI kyA jarUrata ?" sana 1927 meM jaba lakhanaU meM digambara muni saMgha pahuMcA to zrI alaphoDa ne jekaba zA(Alfred Jacab Sensatna eka IsAI vidvAna ne usake darzana kiye the| vaha likhate haiM ki prAcIna pustakoM meM sammedazikhara para digambara maniyoM ke dhyAna karane bAbata paDhA jarUra thA lekina aise sAdhuoM ko dekhane kA avasara prajitAdhama meM hI milaa| vahAM cAra digambara maniyAna aura tapasyA meM lIna the| mAga-sI jalatI huI chata para binA kisI kleza ke baha dhyAna kara rahe the| unase pUchA to unhoMne kahA ki hama paramAtmAsvarUpa AtmA ke dhyAna meM lIna rahate haiN| hameM bAharI duniyA~ kI bAtoM aura duHkha-sakha se kyA matalaba? 1. jaima0, pR0 151 2. jaima0, pR 57 3. SSIJ. pt. II P. 30 4. jaima, pR0 105 746
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ yadyapi maiM pakkA IsAI haM para to bhI maiM kahaMgA ki ina sAdhuoM kA sammAna hara sampradAya ke manuSyoM ko karanA cAhiye / unhoMne saMsAra ke sabhI sambandhoM ko tyAga diyA hai aura eka mAtra mokSa kI sAdhanA meM lIna haiN|" sacamuca ina vidvAnoM kA uttA kapana digambasva sacimAjana muniyoM kI mahimA kA svataH dyotaka hai| yadi vicArazIla pAThaka tanika isa viSaya para gambhIra vicAra kareMge to vaha bhI nagnatA ke mahatva aura nagna sAdhuoM ke svarUpa ko mokSa prApti ke liye Avazyaka jAna jAyage / kavivara vRndAvana jI ke zabda svataH unake hRdaya se nikala par3ege : "catura nagana muni darasata, bhagata umaMga ura sarasata / nuti thuti kari mana harasata, tarala nayana jala barasata / / " 1. JG. XXIII p. 139 750
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra zAsana ko vizeSatAeM - zrI agaracanda nAhaTA bhagavAna mahAvIra kA pAvana zAsana anya sabhI darzanoM se mahatI vizeSatA rakhatA hai| mahAvIra prabhu ne apanI akhaMDa , * evaM dhanuSama sAdhanA dvArA kevala jJAna prApta kara vizva ke sAmane jo navIna Adarza ra unakI upayogitA vizva zAnti ke lie trikAlabAdhita hai| unhoMne vizva kalyANa ke lie jo mArga nirdhArita kiye, ve itane nibhrAnti evaM aTala satya haiM ki unake binA sampUrNa Atma-vikAsa asambhava-sA hai| vIra prabhu ne tatkAlIna paristhiti kA jisa nirbhIkatA se sAmanA karake kAyA palaTa kara diyA vaha unake jIvana kI eka prasAdhAraNa vizeSatA hai| sarva janamAnya evaM sarva bhAga siddhAntoM evaM kriyA kANDoM kA virodha karanA sAdhAraNa manuSya kA kArya nahIM. isake lie bahuta bar3e sAhasa evaM prAtmabala kI AvazyakatA hotI hai aura vaha prAtmabala bhI bar3I kaThina sAdhanA dvArA hI prApta hotA hai| bhagavAna mahAvIra kA sAyaka jIvana usakA viziSTa pratIka hai jisa prakAra unakA jIvana eka viziSTa sAdhaka jIvana thA, usI prakAra unakA zAsana bhI mahatI vizeSatA rakhatA hai| isa viSaya para isa laghu lekha se vicAra kiyA jAtA hai| vIrAsana dvArA vizva kalyANa kA kitanA ghaniSTha sambanya hai| utkAlIna paristhiti meM isa zAsana ne kyA kAma kara dikhAyA ? yaha bhalI-bhAMti tabhI vidita hogA jaba hama usa samaya ke vAtAvaraNa se, samyak prakAra se paricita ho jAyeM / ataH sarva prathama tatkAlIna paristhiti kA digdarzana karanA prAvazyaka ho jAtA hai ? 1 jaina evaM bauddha prAcIna granthoM ke anuzIlana se jJAta hotA hai ki usa samaya dharma ke ekamAtra ThekedAra brAhmaNa loga the, gurupada para ve hI 'sarvesarvA the unakI po AjJA rAjAjJA se bhI adhika mUlyavAna samajhI jAtI thI rAjaguru bhI ve hI the, ataH unakA prabhAva bahuta vyApaka thaa| sabhI sAmAjika rIti rahane evaM dhArmika kriyA kANDa unhIM ke tatvAvadhAna meM hote the, aura isalie unakA jAtIya ahaMkAra bahuta bar3ha gayA thaa| ve apane ko sabase ucca mAnate the mUdrAdi jAtiyoM ke dhArmika evaM sAmAjika adhikAra prAyaH sabhI chIna lie gae the. itanA hI nahIM, ve una para manamAnA atyAcAra bhI karane lage the| unakI dazA mUka pazuoM kI thii| unheM yajJayAgAdi meM aise mArA jAtA thA mAnoM unameM prANa hI nahIM ho| itanA hI nahIM, ise mahAn dharma bhI samajhA jAtA thA, vedavihita hiMsA hiMsA nahIM mAnI jAtI thI / idhara strI jAti ke adhikArI bhI chIna lie gaye the| puruSa loga una para jo manamAnA atyAcAra karate the, ve unheM nirjIva kI bhAMti sahana kara lene par3ate the| unakI koI sunAI nahIM thii| dhArmika kAryoM meM unako ucita sthAna nahIM yA arthAt strI jAti bahuta kucha padadalita-sI thii| " yaha to huI ucca-nIca jAtivAda kI bAta isI prakAra varNAzramavAda bhI pradhAna mAnA jAtA thaa| sAdhanA kA mArga varNAzrama ke anusAra ho honA zrAvazyaka samajhA jAtA thaa| isake kAraNa sacce vairAgyavAna vyaktiyoM kA bhI tRtIyAzrama ke pUrva sanyAsa grahaNa ucita nahIM samajhA jAtA thA / isI prakAra zuSka kriyA-kANDoM kA usa samaya bahuta prAsya thaa| yajJayAgAdi svarga ke mukhya sAdhana mAne jAte the| vAhya zuddhi kI ora dhaka dhyAna diyA jAtA thaa| aAntarika zuddhi kI ora se sogoM kA lakSya dinoM dina haTatA jA rahA thA / sthAna-sthAna para tApasa loga tApasika bAhya kaSTamaya kriyA kANDa kiyA karate the aura jana sAdhAraNa ko una para kAphI vizvAsa thA / veda Izvara-kathita zAstra hai. isa vizvAsa ke kAraNa vedAzA sabase pradhAna mAnI jAtI thii| anya maharSiyoM ke mata 751
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ gauNa me vaidika kriyA-kAyoM para logoM kA bahuta adhika vizvAsa thA vizeSa lAbha nahIM uThA sakatI thii| vedAdi par3hane ke eka mAtra adhikArI zAstra saMskRta bhASA meM hone se sAdhAraNa janatA unase brAhmaNa hI mAne jAte the Izvara eka viziSTa zakti hai| saMsAra ke sAre kArya usI ke dvArA paricAlita haiN| sukha dukha karmaphala dAtA Izvara hI hai| vizva kI racanA bhI Izvara ne hI kI hai ityAdi bAteM vizeSa rUpa se sarvajanamAnya thii| isake kAraNa loga svAvalambI na hokara kevala Izvara ke bharose baiThe raha kara sAtmonnati ke sacce mArga meM prayatnazIla nahIM the| mukti-lAbha Izvara kI kRpA para hI mAnA jAtA hai| kalyANa patha meM vizeSa manoyoga na dekara loga Izvara kI lambI-lamdo prArthanA karane meM hI nimagna the aura prAyaH isI meM apane kartavya kI iti zrI samajhate the / isa vikaTa paristhiti ke kAraNa loga bahuta azAnti bhoga rahe the zUdrAdi to atyAcAroM se Uba gaye the| unakI AtmA zAnti prApti ke lie vyAkula ho uThI thI / ve zAnti kI zodha meM aAtura ho gaye the / bhagavAna mahAvIra ne azAnti ke kAraNoM para bahuta manana kara zAnti ke vAstavika patha kA gambhIra anuzIlana kiyaa| unhoMne pUrva paristhiti kA kAyApalaTa kiye binA bA ko mara samajha apane anubhUta siddhAtoM dvArA krAnti macA dI / unhoMne jagata ke bAtAvaraNa kI koI cintA na karake sAhaba ke sAtha apane siddhAntoM kA pracAra kiyaa| unake dvArA fare ko eka nayA prakAza milaa| mahAvIra ke prati janatA kA AkarSaNa kramazaH bar3hatA calA gyaa| phalataH lAkhoM vyakti vIra-zAsana kI pavitra chatra-chAyA meM sAnti-lAbha karane lge| vIra zAsana kI vizeSatAyeM 1 vIra zAsana kI sabase bar3I vizeSatA "vizva prema" hai isa bhAvanA dvArA pahilA ko dharma meM pradhAna sthAna milaa| saba prANiyoM ko dhArmika adhikAra eka samAna diye gaye / pApI se pApI aura zUdra evaM strI jAti ko mukti taka kA adhikAra ghoSita kiyA gayA aura kahA gayA ki mokSa kA dvAra sabake lie khulA hai| dharma pavitra vastu hai usakA jo pAlana karegA, vaha jAti athavA karma se cAhe kitanA hI nIca kyoM na ho| pravazya pavitra ho jaaegaa| sAtha hI jAtivAda kA jora se khaNDana kiyA gayA ghora ubhyatA aura nIcatA ke sambandha meM jAti ke badale guNoM ko pradhAna sthAna diyA gyaa| sA brAhmaNa kona hai isakI vizada vyAkhyA kI gaI jisakI kucha rUma rekhA denoM ke uttarAdhyayana sUtra" evaM bauddhoM ke "dhammapada" meM pAI jAtI hai| logoM ko yaha siddhAnta bahuta saMgata aura satya pratIta huaa| phalataH loka-samUha mahAvIra ke upadezoM ko zravaNa karane ke lie umar3a pdd'aa| unhoMne apanA vAstavika vyaktitva prApta kiyA, vIra zAsana ke divya prAloka se cirakAlona ajJAnamaya bhrAnta dhAraNA vilIna ho gaI / vizva ne eka naI zikSA prApta kI, jisake kAraNa hajAroM zUdroM evaM lAkhoM striyoM ne bAramoddhAra kiyaa| eka sadAcArI zUdra nigu brAhmaNa se lAkha guNA ucca hai| arthAt ucca nIca kA mApa jAti se na hokara guNa sApekSa hai| kahA bhI hai| "guNAH pUjAsthAnaM guNiSu na ca liMga na ca vayaH " dhArmika adhikAroM meM jisa prakAra saba prANI samAna adhikArI haiM, usI prakAra prANi mAtra sukhAkAMkSI hai| saba jIne ke haiM, maraNa se sabako bhaya evaM kaSTa hai, ataeva prANimAtra para dayA rakhanA vIra zAsana kA mukhya siddhAnta hai| isake dvArA yajJayAgAdi meM asaMkhya mUka pazuoM kA jo Aye dina saMhAra huA karatA thA, vaha sarvathA ruka gyaa| logoM ne isa siddhAnta kI saccAI kA anubhava kiyA ki jisa prakAra hameM koI mArane ko kahatA hai to hameM usa kapana mAtra se ruSTa hotA hai usI prakAra hama kisI ko satAyeMge to use vanya kaSTa hogaa| para-pIr3ana meM kabhI dharma ho hI nahIM sakatA mUka pazu cAhe mukha se apanA duHkha vyakta na kara sakeM para unakI ceSTAoM dvArA yaha bhalI-bhAMti jJAta hotA hai ki mArane para unheM bhI hamArI bhAMti kaSTa pravazya hotA hai / isa nirmala dayAmaya upadeza kA jana sAdhAraNa para bahuta gaharA prabhAva par3A aura brAhmaNoM ke lAkha virodha karane para bhI yajJayAgAdi kI hiMsA prAyaH samApta ho gii| isa siddhAnta se antata jIvoM kA rakSaNa huA paura asaMkhya vyaktiyoM kA pApa se bacAva huA / asaMkhya mUka evaM niraparAdha prANiyoM ko abhayadAna milA / ahiMsA kI vyAkhyA vIra zAsana meM jisa vida rUpa se pAI jAtI hai, kisI bhI darzana meM basI upalabdha nahIM vizva zAnti ke lie isakI kitanI AvazyakatA hai, yaha bhagavAna mahAvIra ne bhalI-bhAMti kara dikhAyA kaThora se kaThora hRdaya bhI komala ho gaye aura vizva-prema kI akhaNDa dhArA cAroM ora pravAhita ho clii| 752
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra zAsana meM varNAdhamavAda ko anupayukta ghoSita kiyA gyaa| manuSya ko jIvana kA koI bharosA nahIM / hajAroM prANI bAlyakAla evaM yauvanAvasthA meM maraNa ko prApta ho jAte haiM, ata: AzramAnusAra dharma pAlana ucita nahIM kahA jA sktaa| vyaktiyoM kA vikAsa bhoke samAna nahIM hotA / kisI prAtmA ko apane pUrva saMskAroM evaM sAdhanA ke dvArA bAlyakAla meM hI sahaja vairAgya ho jAtA hai, dharma ko prora usakA vizeSa sujhAva hotA hai / taba kisI ko vRddha hone para bhI vairAgya nahIM ho / isa paristhiti meM vairAgyavAna bAlaka ho gRhasthAzrama pAlana ke lie vivaza karanA ahitakara hai aura vairAgyahIna vRddha kA sanyAsa-grahaNa bhI bekAra hai| ata: Azrama vyavasthA ke badale dharma-pAlana, yogyatA para nirbhara karanA caahie| hAM, yogyatA kI parIkSA meM asAvadhAnI karanA ucita nahIM hai| striyoM ko bhI dharma pAlana kA pUrA adhikAra milanA yAvazyaka hai| isI prakAra IzvaravAda ke badale vIra zAsana meM karmavAda para bala diyA hai / jIva svayaM karma kA kartA hai aura vaha sva. bhAvAnusAra svayaM hI usakA phala bhogatA hai| Izvara zuddha-buddha hai. use sAMsarika jhaMjhaToM se koI matalaba nahIM / vaha kisI ko tArane meM samartha nahIM . lambI pani ha mukti mila jAtI to saMsAra meM Aja anaMta jIva' zAyada hI milate / jIva apane bhale-bure karma karane meM svayaM svatantra hai / pauruSa ke vinA mukti lAbha sambhava nhiiN| ataH pratyeka prANI ko apanA nija svarUpa pahicAna kara apane gharoM para khar3e hone kA arthAt svAvalambI banakara AtmoddhAra karane kA satata prayatna karanA caahie| Izvara ne sRSTi-racayitA hai aura na karma phaladAtA vaha pUrNa zuddha parama prAtmA hai| zuSka kriyA-kANDoM aura bAhya zuddhi ke sthAna para vIra zAsana meM antaH zuddhi para bala diyA gayA hai| antaH zuddhi sAdhya hai, bAhya zuddhi usakA sAdhana mAtra hai / ata: sAdhya ke lakSya binA kriyA phalavatA nahIM hotii| (kevala "jaTA" bar3hAne se rAkha lagAne se, nitya snAna kara lene se evaM paMcAgmi tapa mAdi se siddho nahIM mila sktii|) prataH kriyA ke sAtha citta-zaddhi sAtvika bhAvoM kA honA nitAnta Avazyaka hai| vIra prabhune apanA upadeza jana-sAdhAraNa kI bhASA meM hI diyA kyoMki dharma kevala paNDoM ko sampatti nahIM, usa para prANimAtra kA adhikAra hai| yaha bhI bIra-zAsana kI eka mahAn vizeSatA hai / isakA eka mAtra lakSya vizva-kalyANa thaa| satra-kRtAMga" se spaSTa hai ki bhagavAna mahAvIra ke samaya meM zrI vardhamAna kI bhAMti anekoM mata-matAntara pracalita the / isa kAraNa janatA bar3e bhrama meM par3I thI ki kisakA kahanA satya evaM mAnane yogya hai aura kisakA asatya hai ? mata-pravartakoM meM sarvadA muTha-mer3a huA karatI thii| eka dUsare ke pratidvandvI zAstrArtha calA karate the / apane apane siddhAntoM para prAyaH saba bar3e hae the| satya kI jijJAsA manda par3a gaI thii| taba bhagavAna mahAvIra ne una sabakA samanvaya kara vAstavika satya prApti ke lie "anekAMta" ko apane zAsana meM viziSTa sthAna diyA, jisake dvArA saba matoM ke vicAroM ko samabhAva se tolA jA sake, satya ko prApta kiyA jA ske| isa siddhAnta dvArA logoM kA bar3A kalyANa hyaa| vicAra udAra evaM vizAla ho gye| satya ko jijJAsA punaH pratiSThita huI / saba vittaMDAvAda evaM kalaha upazAnta ho gye| isa zera zAsana kA sarvatra jaya jayakAra hone lgaa|
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha ke samaya kA bhArata bhAratavarSa vahI hai jo pahale thaa| isake nAma meM, isake rUpa meM, isake veSa meM, isake zarIra meM hI kisI tarapha se bhI viruddhatA najara nahIM bhaatii| vahI pRthvI hai, vahIM bolAkAza hai, vahIM kalakata karayakAriNo saritAyeM hai, vahI nizvana nistasya gambhIra parvata haiM, sacamuca saba kucha nahI dRSTi mAtA hai jo jaisA yA sA dRSTigata ho rahA hai kahIM bhI antara dikhAI nahIM par3atA hai| manuSya vahI ghAye haiM yA ke vivAsa pratIta hote haiN| yadyapi inake viSaya meM yaha avazya sAyA ramaka hai ki vastutaH kyA isameM sarva hI Arya vaMzaja haiM? parantu itanA to spaSTa ho hai ki mUla meM bhAratavAsImA hai bAra jaba yaha Arya haiM taba isatira bhI prAcI se honA hI caahie| kintu yadi yahI bAta saca hai jo dazA pahale muddoM yugoM pahale gho vahIM Aja hai to phira saMsAra meM parivartanazIlatA kA astitva kahAM rahA? kyA yugAM pahale ke bhArataai meM aura Aja ke bhArata varSa meM kucha bhI antara nahIM hai ? bhAratavarSa kA jJAta itihAsa isa bAta kA spaSTa digdarzana karA detA hai ki nahIM, bhAratavarSa jaisA 15 vIM 16 vIM zatAbdI meM thA vaisA zrAja nahIM hai aura jaisA IsA kA prArambhika zatAbdiyAM meM thA vaisA uparokta madhyakAlIna zatAbdiyoM meM nahIM thA, to phira usakA sanAtana rUpa kaho rahA? vaha jaisA pahale thA sA bAja hai| yaha mAnA jAya ? bAta bilkula ThIka hai, bhArata kA rUpa bhArata ko dakSA aura bhArata kI prAkRti samayAnusAra raMga badalato rahI hai, parantu kyA kabhI usa kSetra kA abhAva huA jo bhAratavarSa kahalAtA hai amavA vahAM ke adhivAsiyoM kA anta huA jo, bhAratavAsI kahalAte haiM ? nahIM, yaha saba bAteM poM ko tyoM rahI haiM. aisI avasthA meM samAnyataH yahAM para eka gorakhadhanyAsA netroM ke pragAr3I upasthita ho jAtA hai, kintu yadi usakA nirNaya yathArtha satya prakAza meM sthiti ke dhavala ujjvala Aloka meM kareM to hama sthiti ko sahaja samajha jAte haiM / saMsAra meM jitanI bhI vastuyeM haiM vaha sararUpa hai| unakA bhI nAza nahIM hotA, kintu unameM parivartana avazya hotA rahA hai eka avasthA kA janma hotA hai to usakA astitva ho jAtA hai, parantu usake nAtha ke sAtha hI dUsarI avasthA utpanna ho jAtI hai / yaha krama yoM hI cAlU rahA hai aura pragAr3I rhegaa| yahI saMsAra hai / hama sahaja samajha sakate haiM ki bhAratavarSa mUla meM to vahI hai jo yugoM pahale thA, parantu usakI hara avasthA meM anekoM rUpAntara samayAnusAra avazya hue haiN| yahI usakA vAstavika rUpa hai| vastu bhAratavarSa mUla meM to vahI hai jo bhagavAna mahAvIra aura bhagavAna buddha ke samaya meM thA, parantu taba kI dazA aura aba kI dazA isa prAcIna bhArata kI avazya hI jamIna AsamAna jaisA antara rakhatI hai| itanA mahat antara aura phira ekatA / yahI yathArtha satya kI vicitratA hai| Aja karNaphUloM aura gale banda se kAminI kI zobhA bar3ha rahI thI - kala taviyata badalI - karNaphUla aura gale banda naSTa kara diye gaye - candana hAra aura kaMghana usake vakSasthala evaM karoM ko alaMkRta karane lge| yahAM to pUrA kAyA palaTa ho gayA, parantu sonA to vahIM kA vahIM rahA, mUla usakA jaba thA so aba hai / astu bhAratavarSa vahI hai jo bhagavAna mahAvIra aura bhagavAna buddha ke samaya meM thA parantu usameM hara tarapha se usTa phera ke cihna najara Ate haiM Aja yahA~ ke manuSya hI na utane pratimA aura zakti sampanna hai aura na utane dIrghajIvI hai| bAja ke bhArata ko naitika aura dhArmika pravRtti na usa samaya jaisI hai aura na usakI pradhAnatA kA sikkA kisI ke hRdara para jamA huA he Aja yahA~ ke nivAsI bilkula dona hIna raMka bane hue haiN| buddhi bala, aizvarya saba kA divAlA nikAne baiThe hai| taba ke bhArata kA anukaraNa granya deza karate the aura usako apanA guru mAnakara yUnAna sadRza unnatazIla deza ke vidvAna jare parraho yahAM vidyAdhyayana karane khAte the, parantu mAja ulTI gaMgA baha rahI hai| svayaM bhAratIya ina videzoM meM jAkara jJAnopArjana kI misAla kAyama kara rahe haiM aura una dezoM kI nakala samIkara kiye cale jA rahe haiM isa bhautika-sabhyatA kI upAsanA kA kitanA kaTu parinAma bhArata ko zIghra hI bhugatanA par3egA, yaha abhI isa deza ke adhivAsiyoM kI samajha meM nahIM pAyA hai, parantu jamAnA unakI 754
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ A~kheM kholegA avazya / aura taba ve prAcIna bhArata kI ora prAzAbhare netroM se dekheMge / isalie yahAM para prAcIna aura arvAcIna bhArata kI tulanA na karake hama usakI IsA se pUrva chaThI zatAbdI meM jo dazA thI usakA hI kiMcit digdarzana karake usa samaya ke una do camakate hue ratnoM kA paricaya prApta kareMge, jinake prati Aja pazcimIya sabhyatA ke vidvAn bhare bane hue haiN| kisI bhI deza kI kisI samaya kI hAlata jAnane ke lie usa deza ko rAjanaitika, sAmAjika aura dhArmika paristhiti ko jAnanA Avazyaka hai| jaba taka usa deza kI ina saba dazAoM kA citra hamAre netroM ke agAr3I nahIM khIMcA jAyagA, taba taka usa deza kA saccA dhaura yathArtha paricaya pAnA kaThina hai| bAja bhAratIyoM ke patana kA yaha bhI eka mukhya kAraNa hai ki ye pa prAcIna puruSoM ke itihAsa se prAyaH anabhijJa haiN| pratyeka jAti kA utthAna usake prAcIna pAdarzo ko usake pratyeka sadasya ke hRdaya meM biThA dene para bahuta kucha lambita hai, mataeva yahAM para hama usa samaya ke bhArata kI ina davAoM kA kiMcita vRtta nimna meM aMkita karate haiN| IsA kI chaThI zatAbdi bhArata ke lie hI nahIM balki sAre saMsAra ke lie eka apUrva zatAbdi thii| koI bhI deza aisA na bacA thA jo isake krAntikArI prabhAva se achUtA rahA ho| bhArata meM isakA romAMcakArI prabhAva khUba ho raMga lAyA thaa| rAjanaitika, sAmAjika aura dhArmika sabhI gravasthAnoM meM isane rUpAntara lAkara khar3e kara diye the| manuSya hara taraha se saccI svAdhInatA ke upAsaka bana gae the, parantu isameM usa samaya ke do camakate hue ratnoM bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha kA astitva mUla kAraNa thA / usa samaya yahAM kI rAjanaitika paristhiti ajaya raMga lA rahI thii| sAmrAjyavAda kA prAyaH sarva Thaura eka chatra rAjya nahIM thA. pratyuta prajAtaMtra ke DhaMga ke gaNarAjya bhI maujUda the| eka aura svAdhIna rAjAoMoM kI bAkI dhAna meM bhAratIya prajA sukha kI nIMda so rahI thI, to dUsarI pora gaNarAjyoM ke uttaradAyitvapUrNa prabandha me saba loga svataMtratA pUrvaka svarAjya kA upabhoga kara rahe the| donoM aura rAmarAjya chA rahA thaa| ina gaNarAjyoM kA prabandha Thoka prAjakala ke r3haMga ke prajAtaMtrAtmaka rAjyoM kI taraha kiyA jAtA thA / niyamitarUpa meM pratinidhiyoM kA cunAva hotA thA, jo rAjakIya maNDala athavA "sAMthAgAra" meM jAkara janatA ke sacce hita kI kAmanA se vyavasthA kI yojanA karate the| nyAyAlayoM kA prabandha bhI prAyaH bhAjakala ke DhaMga kA thA, paraMtu usa samaya vakIla vairiSTaroM kI AvazyakatA nahIM thii| nyAyAdhIza svayaM vAdI prativAdoM ke kathana ko jAMca karate the aura yahI nahIM ki prArambhika nyAyalaya jo jAMca kara de vahI bahAla rahe pratyuta Upara ke nyAyAlaya bho svayaM sthita kI par3atAla karate the| pracalita kAnUnoM kI kitAba bhI maujUda thI aura phulabeMca kI taraha baThakUlaka nyAyAlaya sadRdA nyAyAlaya bhI the| isa prajAtantrAtmaka gaNarAjya kA Adarza hameM usa samaya ke diyoM ke vivaraNa meM milatA hai| jaina aura bITa grantha inake viSaya meM prakAza upasthita karate haiN| ina granthoM ke adhyayana se mAlUma hotA hai ki usa samaya prasyAta gaNarAjya isa prakAra the. 1 - 1 (1) licchavi gaNarAjya isameM ikSvAkuvaMzIya kSatriyoM kA prAdhikya thA aura isakI rAjadhAno vizAlA athavA zAlI vizeSa samRddhizAlI nagarI thii| isa gaNarAjya ke pradhAna rAjA ceTaka the / bauddha grantha isa rAjya meM ATha kuloM ke kSatriyoM kA pratinidhitva batalAte haiM, parantu jainoM ke graMtha meM unakI saMkhyA nau hai / isa gaNarAjya kI rAjadhAnI vaizAlI ke nikaTa zravasthita kuNDapura athavA kuNDanagara ke kSatriya rAjA siddhArtha the, jo bhagavAna mahAvora ke pitA the| ve sambhavata: iso gaNarAjya meM sammilita the aura isI kAraNa bhagavAna mahAvIra kA ullekha kabhI-kabhI "vaizAliya ke rUpa meM huA hai| vaha gaNarAjya vizeSa samRddhizAlI thA aura yahAM jaina dharma kI mAnyatA adhika thii| kAzI aura kauzala ke gaNarAjya, jinake pratinidhi (jo rAjA kahalAte the ve jaina zAstra kalpasUtra meM aThAraha batalAye gaye haiM, sambhavataH inase sambandhita the| ina saba gaNarAjyoM ko vyavasthApaka sabhA vajjiyana rAjasaMgha kahalAtI thii| usa samaya ina logoM ko zakti vizeSa prabala bhI yahAM taka ki bhagavA dhipati bhI sahasA ina para AkramaNa nahIM kara sake the, balki pahale to svayaM ceTaka ne eka darpha jAkara rAjagRha kA gherA DAla diyA thA aura antataH rAjA zreNika aura beTaka meM samajhautA ho gayA thaa| -- - buddha (2) zAkya gaNarAjya isakI rAjadhAnI kapilavastu thI aura vahAM ke pradhAna rAjA zuddhodana the| yahI ma0 buDha ke pitA the| buddha kI janmanagarI yahI thii| inakI bhI sattA usa samaya acchI thI / (3) malla gaNarAjya meM mallavaMzIya kSatriyoM kI pradhAnatA thI / bauddha granthoM se patA calatA hai ki yaha do bhAgoM meM vibhAjita thA / kusInArA jisa bhAga kI rAjadhAnI thI usase ma0 buddha kA sambandha vizeSa rahA thA aura dUsare bhAga ko rAja 755
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAnI pAvA tho, jahA~ se bhagavAna mahAvIra ne nirvANa lAbha kiyA thA / zvetAmbariyoM ke 'bAlpasUtra' meM yahAM ke pradhAna rAjA hastipAla aura nau pratinidhi rAjA batalAye gaye haiN| (4) kolyi gaNarAjya thA / isakI rAjadhAnI rAmagAMga thI aura isameM kolyi jAti ke kSatriyoM kA prAbalya thaa| zeSa meM sunsamAra parvata kA bhAga gaNarAjya, prallakA ke buligaNa, pippalivana ke moroyagaNa Adi anya kaI choTe moTe gaNarAjya bhI the, jinakA vizeSa varNana kucha jJAta nahIM hai / inake atirikta dUsaro prakAra kI rAjavyavasthA svAdhIna rAjAoM ko thii| inameM vizeSa prakhyAta prajAdhIza nimna prakAra the : (1) magadha ke samrATa dheNika bimbasAra / inakI rAjadhAnI rAjagaha thI / yaha pahale bauddha the, parantu uparAnta rAnI celanI ke prayala se jainadharmAnuyAyI hue the| (2) uttarIya kauzala--kA rAjya magadha se uttara pazcima ko aura thA, jisako rAjadhAnI dhIvastI thii| yahAM ke rAjA pahale agnidatta (pasenadI) the| uparAMta unake putra vidudAma rAjyAdhikArI hue the| (3) kauzala ke dakSiNa kI aora vatsa rAjya thA aura usakI rAjadhAnI kauzAmbI yamunA kinAre thii| yahAM ke rAjA udena (udAyana) the, jinake pitA kA nAma paraMtapa, bauddha zAstroM meM batalAyA gayA hai| jaina zAstroM meM jo rAjA udAyana apane samyaktva ke lie prasiddha hai, ve inase bhinna hai| dave. zAstroM meM inake pitA kA nAma zatAnIka batalAyA hai| tathApi yahI nAma di0 sampradAya ke uttarapurANa meM bhI batalAyA gayA hai / (4) isase dakSiNa kI ora jayantI kA rAjya sthita thA, jisakI rAjadhAnI ujjayanI thI, aura yahAM ke rAjA candrapradyota vizeSa prakhyAta the / jaina zAstroM meM inake viSaya meM bhI pracura vivaraNa milatA hai / (5) kaliMga ke rAjA jitazatru the aura yaha bhagavAna mahAvIra ke phUphA the| (6) aMga pahale dadhivAhana rAjA ke prAdhIna svatantra rAjya thA, parantu uparAnta magadhAdhipa ke prAdhIna ho gayA thA aura yahA~ ke rAjA kuNika ajAtazatru hue the, jo samrAT zreNika ke putra the / inake atirikta aura bhI choTe-choTe rAjya the, jinakA vizeSa paricaya yahAM para karAnA duSkAra hai / itanA spaSTa hai ki usa samaya jo prakhyAta rAjya the, phira cAhe vaha gaNarAjya the athavA svAdhIna sAmrAjya, unako saMkhyA kula solaha thI / mi0 hosa DeviDsa unakI gaNanA isa prakAra karate haiM : (1) naMga... rAjadhAnI campA, (2) magadha -raajdhaan| rAjaguha, (3) kAzo-rAjadhAnI banArasa, (4) kauzala-- (mAdhunika nepAla)-rAjadhAnI zrAvastI, (5) yajijayana --rAjadhAnI vaizAlI, (6) malla-rAjadhAnI pAvA aura kusInArA. (7) cetIyagaNa--uttarIya parvatoM meM prayasthita thA. (4) vansa yA---vatsa-rAjadhAnI kauzAmbI, (6) kuru-rAjadhAnI indraprastha (dillii)| isake pUrva meM pAMcAla aura dakSiNa meM matsya thaa| ratthapAla kuruvaMzIya saradAra the, (10) pAMcAla, yaha kuru ke pUrva meM parvatoM aura gaMgA ke madhya avasthita thA aura do vibhAgoM meM vibhAjita thA, rAjadhAnI katilla aura kalauja thI, (11) matsya-kuru ke dakSiNa meM aura jamanA ke pazcima meM thA, (12) surasene-jamanA ke pazcima meM aura matsya ke dakSiNa-pazcima meM thA,-rAjadhAnA mathurA (13) assaka-pravantI ke uttara-pazcima meM godAvarI ke nikaTa pravasthita thA-rAjadhAnI potana yA potali, (14) avantI-rAjadhAnI ujjayanI, IzA kI dUsarI zatAbci taka yaha pravanto kahalAI, parantu 7vIM yA-voM zatAbdi ke uparAnta yaha mAlava kahalAne lagI, (15) gAndhAra-Ajakala kA kandhAra hai-rAjadhAno takSazilA, rAjA pukku sAti aura (16) kamboja-uttara pazcima ke TheTha chora para thI, rAjadhAnI dvArikA thii| ina rAjyoM meM paraspara mitratA thI aura bahudhA ve eka dUsare se sambandhita bhI the, parantu isakA yaha artha nahIM hai ki inameM kabhI paraspara raNabherI na bajatI ho / yadA kadA saMgrAma hone kA ullekha bhI hameM zAstroM se milatA hai, kintu itanA spaSTa hai ki ina rAjyoM kI prajA vizeSa zAnti aura sUkha kA upabhoga karatI thii| use aisA bhaya nahIM thA jo vaha apanI ubhaya unnati sAnanda na kara sktii| sAmrAjya ke prAdhIna bhI vaha sukhI tho aura gaNarAjyoM ko chatrachAyA meM use kisI bAta ko takalIpha nahIM thii| isa prakAra usa samaya kI rAjanaitika paristhiti kA vAtAvaraNa thaa| yaha sarvathA prAcIna pAryoM ke upayukta thaa| sacamuca Aja ko duniyA ke liye vaha anukaraNIya Adarza hai| usa samaya kI sAmAjika paristhiti bhI ajIba hAlata meM thii| usa samaya ke pahale eka dIrghakAla se brAhmaNoM kI 756
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ . .. . . . . pradhAnatAmA nizA samAja meM rahA bAhmaNoM ne sAmAjika vyavasthA ko eka taraha se apanI AjIvikA kA kAraNa banA liyA thaa| usI apekSA unhoMne dharmazAstroM ke paThana-pAThana kA adhikAra itaravargA-prota kSatriya, vaizya, zUdroM ko nahIM de rakkhA thA, pratyuta unake prAtma kalyANa ke lie apane pApako pujavAnA ho iSTa rakkhA thaa| janatA ko batalAyA thA ki tuma amuka prakAra yajJa prAdi kriyAoM ko karAkara hamArI santuSTi karo to tuma ko svargasukha ko prApti hogI aura isa svargasukha ke lAlaca meM loga usa samaya bho yajJavedI ko nirAparAdha muka pazuoM ke rakta se ragate nahIM hicakate the| yahAM bhI zUdrAdi manuSyoM ko bahuta hI nIcI dRSTi se dekhA jAtA thA / pariNAmataH rAjakIya svatantratA ke usa yuga meM logoM ko brAhmaNoM ko yaha bheda bvayasthA aura ekAdhipatya prakhara uThA / pracalita sAmAjika vyavasthA ke bandhanoM kA ullaMghana kiyA jAne lagA / sacamuca vartamAna sAmAjika krAnti kucha aspaSTa rUpa dikhAI par3a rahI hai, ThIka vaisA hI jo krAMti usa samaya ke samAja meM apanA raMga lA rahI thii| brAhmaNoM ne jahA~ svArtha bhare kaThora niyama rakkhe the vahAM bilkUla DhilAI se kAma liyA jAne lagA / sAmAjika niyamoM meM sabase mukhya vivAha niyama hai so usa samaya isakA kSetra vizeSa bistRta thA aura isakI vaha durdazA nahIM thI jo Ajavala ho rahI hai| yuvAvasthA meM vara-kanyAoM ke sarAhanIya vivAha sambandha hote the| unameM guNoM kA hI lihAja kiyA jAtA hai / jaina aura bauddha zAstroM meM isa vyAkhyA kI puSTi meM anekoM udAharaNa milate haiN| aisA mAlUma hotA hai ki usa jamAne meM vyaktigata vivAha sambandha kI svAdhInatA itanA ugrarUpa dhAraNa kie thA ki kinhIM 2 rAjyoM meM vivAha sambandha ke khAsa niyama bhI banA liye gaye the| isa vyAkhyA ke anurUpa abhI taka kevala eka vaizAlI ke licchaviyoM ke viSaya meM vidita hai| unake yahAM yaha niyama thA ki vaizAlI kI kanyAyeM vaizAlI ke bAhara na dI jAveM / tathApi jisa taraha vaizAlI tIna khaNDoM-(1) kSatriya khaNDa, (2) brAhmaNa khaNDa aura (3) vazya khaNDa meM vibhAjita thI usI taraha inake nivAsiyoM meM apane aura apane se itara khaNDa kI kanyA se vivAha karane kA niyama niyata thaa| zAyada isI kAraNa se 'samrAT' zreNika ke sAtha rAjA ceTaka apanI kanyA kA vivAha nahIM kareMge, yaha sambhAvanA jaina zAstroM meM kI gaI hai| yadyapi vahAM isakA kAraNa rAjA ceTaka kA jainatva aura samrATa zreNika kA bauddhatva batalAyA gayA hai| isameM bhI saMzaya nahIM hai ki rAjA ceTaka jaina dharmAnuyAyI the, parantu isase vaizAlI meM ukta prakAra niyama hone meM koI bAdhA upasthita nahIM hotii| vastuta: vaizAlI, jahAM jaina dharma kA pracAra prArambha se adhika thA, yadi apanI sAmAjika paristhiti ko naye sudhAra ke pracalita rivAjoM se kucha vilakSaNa rakhane meM garva kare to koI Azcarya nahIM, kyoMki yaha hamako jJAta nahIM hai ki licchavigaNa bar3e svAtmAbhimAnI the aura vaha apane uccavaMzI janma ke kAraNa nArI samAja meM apanA sira UMcA rakhate the| kintu isase bhI usa samaya kI sAmAjika kranti ke astitva kA samarthana hotA hai, jisake viSaya meM prAcya vidyA mahArNava sva0 mi0 hosa DeviDsa bhI likhate haiM ki usa samaya : "Upara ke tIna varNa (brAhmaNa, kSatrI, vaizya) to vAstava mUla meM eka hI the, kyoMki rAjA, saradAra aura viprAdi tIsare varNa vaizya ke hI sadasya the, jinhoMne apane ko ucca sAmAjika pada para sthApita kara liyA thA / vastuta: aise parivartana honA jarA kaThina the parantu aise parivartanoM kA honA sambhava thA / garIba manuSya rAjA-saradAra bana sakate the aura phira donoM hI brAhmaNa ho sakate the| aise parivartanoM ke anekoM udAharaNa granthoM meM milate haiN| isake atirikta brAhmaNoM ke kriyAkAMDa eva sarva prakAra kI sAmAjika paristhiti ke puruSa striyoM ke paraspara sambandha ke bhI udAharaNa milate haiM aura yaha udAharaNa kebala ucca paristhiti ke hI puruSa aura nIca kanyAoM ke sambandha ke nahIM hai, balkiI nIca puruSa aura ucca striyoM ke bhI haiN|" ataeva vastutaH usa samaya aisI sAmAjika paristhiti honA kucha acaraja bharI bAta nahIM hai| svayaM ma. buddha aura bhagavAna mahAvIra ke upadeza se sAmAjika paristhiti kI uljhI gutyo prAyaH sulajha gaI tho / ma buddha ne spaSTa roti se kahA thA ki koI bhI manuSya janma se hI nIca nahIM hotA hai balki vaha dvijagaNa jo hisA karate nahIM hicakate haiM aura hRdaya meM dayA nahIM rakhate haiM, vaha nIca haiM / vAseThasutta meM jaba brAhmaNoM se vAda huA taba buddha ne kahA ki janma se brAhmaNa nahIM hotA hai,na abrAhmaNa hotA hai kintu karma se brAhmaNa hotA hai aura kama se hI abAhmaNa hotA hai| bhagavAna mahAvIra ne apane anekAMta tatva ke rUpa meM isa paristhita ko bilkula hI spaSTa kara diyaa| unhone kahA ki janma se bhI brAhmaNa Adi hotA hai aura karma se bhI / pAcaraNa para hI usakA mahatva prabalaMbita btlaayaa| spaSTa kahA hai ki : saMtANakameNAgaya jIvayaNa rassa godamidi snnnnaa| ucca nIca caraNaM nIcaM have godaM / / -gomaTTasAra
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ arthAt saMtApa krama se cale Aye hue jIva ke AcaraNa kI gotra saMjJA hai / jisakA UMcA prAcaraNa ho usakA ucca gotra aura jisakA nIca AcaraNa ho usakA nIca gotra hai yaha nahIM hai ki yadi koI vyakti nIca varga meM utpanna huA hai aura vaha satsaMgati ko pAkara apane AcaraNa ko sudhAra kara unnata banA le to bhI vaha nIca banA rahe, pratyuta usake uccAcaraNI hone para usakA gotra bhI yathA samaya upaca ho jaavegaa| bhagavAn mahAvIra ke isa yathArtha saMdeza se janatA ko vAstavika paristhiti kA patA cala gayA aura vaha Apasa ke amAnuSI vyavahAra ko tilAnjalI dekara premapUrNa vyavahAra karane para utAru ho gaI / yAdhunika vidvAn bhI isa pUrva ghaTanA para Azcarya pragaTa karate haiM, kintu satya ke sAmrAjya meM aisI ghaTanAoM kA ghaTita honA svAbhAvika hai| isa taraha usa samaya kI sAmAjika paristhiti bhI isa samaya se vizeSa udAra thI dhIra thothI kosanevAlI kI usameM sthAna zeSa nahIM rahA thA bhagavAn pArzvanAtha ke divyopadeza se sAmAjika vyavasthA meM halacala khar3I ho gaI thI, kyoMki bhagavAna neminAtha ke dIrgha antarAla kAla meM brAhmaNa saMpradAya kA prAbalya adhika bar3ha gayA thA aura vipragaNa apane svArthamaya uddezyoM ko pUrti meM manuSya samAja ke prAraMbhika svasthoM ko apaharaNa kara cuke the| isa dazA meM jaba bhagavAn pArzvanAtha ne janatA kI vastusthiti batAI to usake kAna khar3e ho gaye aura usameM se prabhAvazAlI vyakti pragAr3I cAkara brAhmaNoM dvArA pracalita sAmAyika vyavasthA ke viruddha logoM ko upadeza dene lage / phalataH eka sAmAjika krAnti sI upasthita huii| jisakA zamana ma0 buddha aura phira pUrNataH bhagavAn mahAvIra ke apUrva upadeza se huaa| jina sudhAroM kI AvazyakatA thI, vaha sugamatA se pUrNa hue zrI manuSyoM meM jo ApasI bheda adhika bar3ha rahe the unakA anta huA / tatkAlIna jaina aura bauddha vivaraNoM ko dhyAnapUrva par3hane se yahI paristhiti pratibhASita hotI hai| sacamuca isa samaya bhI kAryatva kI rakSA ke lie bhagavAn mahavIra ke divya saMdeza ko digantabyApI banAne kI AvazyakatA hai| manuSya samAja usase vizeSa lAbha uThA sakatA hai| jisa taraha hama sAmAjika paristhiti ke sambandha meM dekhate haiM ki usa samaya eka krAnti-sI upasthiti thI, ThIka yahI dazA dhArmika vAtAvaraNa meM ho rahI thI / sarvatra azAnti kA sAmrAjya thaa| IsA se pUrva AThavIM zatAbdi meM bhagavAn pArzvanAtha ne jo upadeza diyA usakA jo prabhAvakArI phala huA usakA digdarzana hama Upara kara cuke haiN| sacamuca logoM ko rAjyanaitika aura sAmAjika svataMtratA ke usa samRddhazAlI jamAne meM apane asalI svAdhInatAgrAtmasvatAMcya ko prApta karane kI dhUna savAra ho gaI thI aura yaha pracalita ko kriyAkANDoM ko heya dRSTi se dekhane lage the| isa dazA meM usa samaya dhArmika vAtAvaraNa meM bo vibhAga spaSTataH najara Ate the| eka to prAcIna kriyAoM aura yaza rotiyoM kA kAyala brAhmaNa varga kA aura dUsarA navIna sudhAra ko samakSa lAne vAlA "samaya" ( amaNa ) dala thA vaha dvitIya dala aneka pratijJAjAoM meM vistRta milatA thaa| jena zAstra inakI saMkhyA tIna sau tresaTha banAte haiM, parantu bauddha sirpha presa hI isa matabheda kA niSkarSa yahI pratAta hotA hai ki usa samaya aneka vividha paMtha pracalita the| sAmAjika krAMti ke dauradIre meM jo koI bhI brAhmaNa ke viruddha kitane bhI lacara siddhAntoM ko lekara khar3A ho jAtA thA, usI ko loga apanAne lagate the| vizeSakara kSatriya varSa aise virodhakoM kA sahAyaka bana rahA thA pora vaha unake lie maMdira, Azrama zrAdi bhI banavA detA thA / prathama brAhmaNa varga vizeSakara yaha kriyAoM aura pazu balidAna ko mukhyatA detA thA aura unameM jo vizeSa unnati kie hue parivrAjaka loga the, jinakI upaniSada Adi racanAyeM prasiddha haiM, vaha jJAna aura dhyAna ko hI zrAtmasvAtaMtrya ke lie Ava zyaka samajhate the| RSigaNa bhagavAn pArzvanAtha ke pahile se hI nidAna poSaka vitroM ke sAtha 2 cayA rahe the / pratataH bhagavAn pArzvanAtha ke upadeza ko sunakara inameM se bhI RSigaNa alaga hokara apanI svataMtra mAmnAya "AjIvaka" nAmaka banA cuke the inakI gaNanA dUsare dala meM kI jAtI thI yaha dUsarA dala jJAna dhIra dhyAna ke sAtha cAritra ko vizeSa sAdara detA thaa| inakI mAnyatA thI ki binA cAritra ke manuSya grAtmonnati kara hI nahIM sakatA hai| isa dala ke prakhyAta prarvatakoM kI saMkhyA ma0 buddha ne apane sivAya chaha batalAI hai| inako vaha 'titthiya" kahate haiM / inake nAma isa taraha batAye gaye haiM (1) pUrNakAzyapa ( 2 ) maskari gozAlIputra ( makkhali gozAla ) ( 3 ) saMjaya vairathI putra ( 4 ) ajita kezakambala (5) pakuDakAyAyana aura (6) nigandhanAsaputa (mahAvIra) dhaura yaha pratyeka apane apane saMgha ke netA gaNAcArya tIrthakara, tatvavettArUpa meM vizeSa prakhyAta, manuSyoM dvArA pUjya anubhavazIla aura dIrgha Ayu ke samana (bhramaNa) batalAye gae haiN| inameM sa0 buddha paura bhagavAn mahAvIra vizeSa prakhyAta hai| batae isake viSaya meM khAsa taura para paricaya pAne kA prayatna nimna ke pRSThoM meM kiyA jAyagA, parantu zeSa ke pAMca mata pravartakoM ke viSaya meM bhI yahAM para kiMcita jJAna prApta kara lenA burA nahIM hai| 758
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 pahale pUrNakAzyapa ke viSaya meM batalAyA gayA hai ki vaha nagna zramaNa thA / nagna zramaNa vaha kaise huA isake lie eka ghaTapaTa kathA milatI hai, jisa para vizvAsa karane ko jI nahI cAhatA vastutaH usa kAla meM mamatva sAdhupane kA eka mila mAnA jAne lagA thA, jaise hama bagAr3I dekheMge, parantu yahAM para isase yaha spaSTa hai ki isa samaya jo na zramaNa jaise pUrNakAzyapa, naksala gaupAla Adi milate the vaha nagnameSa isI janamAnyatA ke anusAra grahaNa kiye hue the| bauddha grantha meM pUraNa ke viSaya meM yahI kahA gayA hai ki puraNa ne vastra grahaNa karane se isIlie inkAra kara diyA thA ki nagna nazA meM usakI mAnyatA vizeSa hogI / astuH pUrNakApa evaM anya cAroM mata pravartaka bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha se prAyu meM bar3e the| aura yaha apane ko tIrthakara kahate the, usakA kAraNa zAyada yaha thA ki bhagavAna pArzvanAtha ke uparAnta eka tIrthaMkara kA janma lenA aura avazeSa pA isalie yaha loga apane ko hI tIrthaMkara prakaTa karane lage the| ina nAmadharoM tIrthakaroM meM kevala nirbrantha nAtayukta ( mahAvIra ) ko chor3akara zeSa sabakA tIvra khaNDana bauddha granthoM meM kiyA hai| vahAM pUrNakAzyapa kI mAnyatAoM kA ullekha hameM yaha milatA hai ki manuSya jo kArya svayaM karatA hai athavA dUsare se karavAtA hai, vaha usakI AtmA nahIM karatI hai aura karavAtI haiN| (evam prakAyu thppaa)| isa apekSA jaina bIra bauddha donoM ne isake mata kI gaNanA kriyAvAda meM kI hai| yadyapi digambara zAstra " darzanasAra" meM maskari gauvAdi putra ( makhaligozAla) pIra pUrNakAsyapa ko eka vyakti mAnakara inake gata kI gaNanA ajJAnavAda meM kI hai| isa matabheda kA kAraNa pratyatra dekhanA caahie| pUrvakAzyapa kI isa prakAra mAtmA ke niSkrayapane kI mAnyatA kA sAdhAra brAhmaNa RSi bhAradvAja aura naciketoM ke siddhAnta meM khyAla kiyA jAtA hai, yadyapi ve TIkAkara zIlAMka kAzyapa ke siddhAntoM kI sAvRzyatA sAMkhyamata se batalAtA hai (dekho0 pro0 buddhisTaka inDiyana philAsaphI pRSTha 279) parantu yadi hama bhagavAna pArzvanAtha ke upadeza para dRSTi DAle to hama jAna jAte haiM ki kAzvava ne bhagavAna pArzvanAtha ko nizcaya kI mahatva bhulAkara kevala eka pakSa kevala apane mata kI puSTi kI thI / nizcaya naya kI apekSA mUla meM grAtmA saba sAMsArika kriyAoM se bilaga hai, yahI bhagavAna pArzvanAtha kA upadeza thaa| ataeva kAzyapa para unhoM ke upadeza kA prabhAva par3atA hai| 0 isake bAda dUsare matapravartaka makkhaligozala the| yaha bhI nagna rahate the yaha pahale bhagavAna pArzvanAtha bhI ziSyaparamparA ke muni the parantu jisa samaya bhagavAna mahAvIra ke samavazaraNa meM inakI niyukti gaNadharapada para nahIM huI to yaha rUSTa hokara zrAvastI meM grAkara dhAjIvakoM ke sampradAya ke netA bana gaye aura apane ko tIrthakara batalAkara yaha upadeza dene lage ki jJAna se mokSa nahIM hotA, samAna se hI mokSa hotA hai| deva yA Izvara koI hai hI nahIM isalie svecchApUrvaka zUnya kA dhyAna karanA caahie| bhAva saMgraha nAmaka prAcIna di0 jaina grantha meM isake viSaya meM yahI kahA gayA hai, parantu yahAM para kisI kAraNavaza maskari aura pUraNa kA ullekha eka sAtha kiyA hai. yathA: "masara- pUraNArisiyo uppaNNopAsaNAhutityamma sirivIra samavazaraNaM amahiyabhuNinA niyateNa // 176 / / vahiNiggaeNa utta majbhaM eyArasAMgadhArissa / gigga bhUNI va maruho nimAya virasAsa sosarasa / / 177 / / muNai jiNakahiya surya saMpadma divakhAya gahiya goyamamro / vippo vebhAsI tamhA moSa NAnAo || 178 // Ke aNNANAo moktaM evaM loyANa pataDamANo hu / devo agatya koI sugaM kAha icchAe / / 179 / / isake atirikta darzanasAra" aura gommaTasAra jIvakANDa" meM bhI masaligopAla kI ajJAnamata meM gaNanA kI hai| bIDhoM ke samanta phalata meM bhI gauzAla kI isa mAnyatA kA ullekha isa prakAra milatA hai ki "ajJAnI aura jJAnavAna saMsAra meM bhramaNa karate hue samAna rIti se duHkha kA anta karate haiM (sandhAvitvA saMsAritvA duHkhassAntam karissanti ) / patanjali ne bhI apane pANanisUtra ke bhAgya meM gozAla ke sambandha meM kucha aisA hI siddhAnta nirdiSTa kiyA hai| vahAM likhA hai ki vaha maskari kevala vAMsa kI char3I hAtha meM lene ke kAraNa nahIM kahalAtA thA, pratyuta isalie ki vaha kahatA hai- 'karma mata karo, karma mata karo, kevala zAnti hI vAMchanIya hai ( mAkRta karmANi mA kRta karmANi ityaadi)| isa taraha khaniyAla kI mAnyatA thI, parantu manta meM bhagavAna mahAvIra ke divya upadeza ke dhavala prakAza meM makkha ligozAlaka mahatva jAtA rahA aura vaha eka pAgala kI bhAMti mRtyu ko prApta huA / zvetAmbara zAstroM meM ise bhagavAna mahAvIra kA ziSya batalAyA hai, parantu yaha ThIka nahIM hai kyoMki bhagavAna 756
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAbIra to chaSyastha avasthA meM upadeza dete athavA bolate nahIM the, yaha svayaM zvetAmbara zAstra prakaTa karate haiN| aisI dazA meM usa avasthA meM gauzAla kA bhagavAna kA ziSya honA asaMgata hai| zve0 ke isa mithyA kathA ke prAdhAra ro logoM kA khyAla hai ki mahAvIra jo ne gauzAla se bahuta kucha sIkhA thA aura vaha nagna isI ke dekhA dekhI hue the, parantu aisI vyAkhyAyeM nirI nirmUla haiM, yaha hama anyatra batA cuke haiM (vora varSa 3 aMka 12-13) svayaM zve0 graMtha bhagavatI sUtra meM kahA gayA hai ki jaba gozAla mahAbIra se milA thA taba vaha vastra pahane hue thA aura jaba mahAvIra jI ne use ziSya banAyA taba usane vastrAdi utAra kara pheMka diye the| (dekho upAzakadazAsUtra kA pariziSTa), isa dazA meM mahAvIrajI para gozAla kA prabhAva par3A khyAla karanA korA khyAla hI hai| tIsare saMjayavarathIputra ko bauddha zAstroM meM mogalAna (maudgalAyana) aura sArIputta kA guru batalAyA gayA hai / uparAnta saMjaya ke yaha donoM ziSya bauddha dharma meM dakSita ho gaye the| naudgalAyana ke viSaya meM hameM dhau pramitagati AcArya ke nimna zloka se vidita hotA hai ki vaha pahile jaina muni thA ruSTa: zrI vIranAthasya tapasvI mauSTilAyanaH / ziSyaH zrIpAzrvanAthasya vidadhe buddhadarzanam / / 6 / / zuddhodanasutaM buddhaM paramAtmAnamabravIta / " arthAta pArzvanAtha kI ziSya paramparA meM mauDilAyana nAma kA tapasvI thaa| usane mahAvIra bhagavAna se ruSTa hokara buddha darzana ko calAyA aura zuddhodana ke putra buddha ko paramAtmA kahA / zloka ke isa kathana para zAyada katipaya pAThaka etarAja kareM, kyoMki bauddha darzana ke saMsthApaka to svayaM ma0 buddha the, parantu bauddha zAstroM meM mauDilAyana (maudgalAyana) aura sArIputta vizeSa prakhyAta the aura ve bauda dharma ke utkaTa pracAraka the, aisA lekha hai| isa apekSA yadi maudagalAyana ko hI bauddha darzana kA pravartaka analAyA gayA hai to kucha abhiyukti nahIM hai| svayaM bauddha graMthoM meM bhI bhagavAna mahAvIra ke sambandha meM aisI hI galatI ko gaI hai| unameM eka sthAna para unakA ullekha "aggivezana" (agnivazyAyana) ke nAma se kiyA hai, parantu hama jAnate haiM ki bhagavAna mahAvIra kA gotra kAzyapa thA aura unake gaNadhara sudharmAsvAmo kA agnivazyAyana gotra thaa| isa taraha mahAvIra jo ke ziSya kI gotra apekSA unakA ullekha karake bauddhAcArya ne bhI jainAcArya ko bhAMti galatI ko haiM |prtev isameM saMzaya nahIM ki maudgalAyana bhagavAna pArzvanAtha ko ziSya paramparA kA eka jaina muni thaa| jaina granthoM meM inake guru kA nAma saMjaya athavA saMjayavairasopatra batalAte haiN| jaina zAstroM meM bhI hameM isa nAma ke eka jaina muni kA astitva usa samaya milatA hai| yaha cAraNaRddhidhArI mani the aura unako katipaya zaMkAyeM thIM jo bhagavAna mahAvIra ke darzana karate hI dUra ho gayI thii| zvetAmbaroM ke uttarAdhyayana satra meM bhI eka saMjaya nAmaka jana muni kA ullekha hai| aisI avasthA meM jaina muni maudgalAyana ke guru saMjaya kA jaina muni honA vikala saMbhava hai aura yaha saMbhavataH cAraNaRddhidhArI muni saMjaya hI the| isako puSTi do taraha se hotI hai| pahile to saMjaya ko ye jo bauddha zAstroM meM aMkita hai vaha jainiyoM ke syAdvAda siddhAnta ko vikRta rUpAntara hI haiN| isase isa bAta kA samarthana tAki syAvAda siddhAnta bhagavAna mahAvAra se pahile kA hai, jaise ki jainiyoM ko mAnyatA hai, aura usako gaMjaya ne pArzvanAtha kI ziSya paramparA ke kisI muni se sokhA thA, parantu vaha usako ThIka tIra se na samajha sakA aura vikRta rUpa meM hI usakI ghoSaNA karatA rahA / jainazAstra bhI avyakta rUpa meM hI isI bAta kA ullekha karate haiN| arthAta vaha kahate haiM ki saMjaya ko zaMkAyeM thIM jo bhagavAna mahAvIra ke darzana karane se dUra ho gii| yadi vaha bAta isa taraha nahIM thI to phira bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha ke samaya meM itane prakhyAta matavartaka kA kyA hayA, yaha kyoM nahIM vidita hotA ? isalie hama jaina mAnyatA ko vizvasanIya pAte haiM aura dekhate haiM ki saMjaya vairatthI putra ko mogalAna (mogalAyana) ke gRha the vaha jaina muni saMjaya ho the / dUsarI ora isa vyAkhyA kI puSTi isa taraha bhI hotI hai ina saMjaya kI zikSA ko sadazyatA yUnAno tatvavettA parraho kI zikSAyoM se batalAI gaI hai / eka taraha se donoM se samAnatA hai aura isa parahoM ne jaimnosUphiTsa sUphiyoM se, jo IsA se pUrva kI cauthI zatAbdi meM yUnAnI logoM ko bhArata ke uttara pazcima bhAga meM milate the, yaha zikSA grahaNa kI thI / yaha jaimnoMsuphiTasa tatvavettA nirgantha digambara sAghuoM ke atirikta koI nahI the| yUnAniyoM ne ina jaina sAdhuoM kA nAma "jamnosUphiTsa" rakhA thA, ataeva jaina sAdhuoM se zikSA pAye hue yUnAno tatvavettA paraho kI zikSAoM se ukta saMjaya kI zikSAoM kA sAmaMjasya baiTha jAnA, hamArI ukta vyAkhyA kI puSTi meM eka aura spaSTa pramANa hai / isa taraha yaha tIsare prakhyAt matapravartaka jaina muni the isameM saMzaya nahIM hai, ataeva inakI gaNanA ajJAnamata meM nahIM 760
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ ho sakatI aura na yaha kahA jA sakatA hai ki inakI zikSAoM kA saMskRta rUpa bhagavAn mahAvIra kA syAdvAda siddhAnta hai, jaise ki katipaya vidvAn khyAla karate haiN| ___cauthe mata pravartaka ajita ke kambali the yaha vAdaka kriyAkANDa ke kaTTara birodhI the| aura punarjanma siddhAnta ko asvIkAra karate the / inakA mata thA ki loka pRthvI, jala, agni aura vAyu kA samudAya' hai aura prAtmA pudgala ke kImayAI DhaMga kA pariNAma hai| ina cAroM cIjoM ke vighaTate ho vaha bhI vighaTa jAtA hai| isalie vaha kahatA thA ki jIva aura zarIra eka haiM (tam jIvo tam sarIrama) aura prANiyoM kI hiMsA karanA duSkarma nahIM hai| isakI isa zikSA meM bhI jana siddhAnta ke vyavahAra naya ko apekSA prAtmA pIra pudagala saMmizraNa kA vikRta rUpa majara pAtA hai| bhagavAn pArzvanAtha ne isa siddhAnta kA pratipAdana kiyA thA hI, usa hI ke AdhAra para ajita ne apane isa siddhAnta kA nirUpaNa kiyA, jisake anusAra hiMsA karanA bhI burA nahIM thaa| vidvAn loga ajita ko hI bhArata meM kevala pudgalavAda kA Adi pracAraka khyAla karate haiN| cArvAka mata kI sRSTi ajita ke siddhAntoM ke bala para haI ho to Azcarya nahIM / pAMcave matapravartaka pakuDakAtyAyana the| praznopaniSad meM inako brAhmaNa RSa pippalAda kA samakAlIna batalAyA gayA hai aura yaha brAhmaNa the| inakI mAnyatA thI ki 'asattA meM se kucha bhI utpanna nahIM hotA aura jo hai usakA nAza nahIM hotA (sato nacci vinaso, asato nacci sambhavo / sUtrakRtAMga 2-122) isa anurUpa meM ina meM sAta sanAtana tatva batalAye, yathAH (1) pRthvI (2) jala (3) agni (4) bAyu (5) sukha (6) duHkha aura (7) prAtmA, inhIM sAta ke sammilana aura biccheda se jIvana vyavahAra hai / sammilana sukhatatva se hotA hai aura viccheda dukhatatva se| isa kAraNa inakA paraspara eka dUsare para kucha prabhAva hai nahIM, jisase kisI vyakti ko khAsa nuksAna pahuMcanA bhI muzkila hai| pakur3a kI prathama mAnyatA sAMkhya, vaizeSika, vedAMta, upaniSadha, jaina aura bauddhoM ke anurUpa hai / yadyapi aMtima kucha aTapaTe hI DhaMga kA bivecana hai| yaha zIta jala meM jIva honA bhI mAnane the| ina mata pravartakoM meM hama isa bAta kA khAsa uddezya dekhate haiM ki vaha puNya pApa ko meTakara hiMsAvAdI kI puSTi karate haiM / ma buddha ne bhI mata pazamoM ke mAMsa khAne kA niSedha nahIM kiyA, jaise ki hama pAgAr3I dekheNge| astu, isase jaina dharma kA inase pahale astitva pramANita hotA hai, arthAt bhagavAna pArzvanAtha kI ziSya paramparA ke RSigaNa bhI isa samaya maujada the aura unhoMne jo ahiMsAmaI syAdvAda kA saMyukta dharma pratipAdana kiyA thA usase loga bhar3aka gaye the, parantu ve sahasA apanI mAMsalipsA kA moha nahIM tyAga sake the / isI kAraNa unhoMne bhagavAna pArzvanAtha ke upadeza ko vikRta rUpa dekhakara apanI jihvAlampaTatA ke uddezya kI siddhi kI thii| yahA~ taka ki aise tApasa bhI maujada the jo varSa bhara ke lie eka hAthI ko mArakara rakha chor3ate the aura usI dvArA udarapUrti karate hue sAdhu hone kI hAmI bharate the| sArAMzataH yaha prakaTa hai ki usa samaya dhArmika pravRtti bhI bar3I hI nAjuka avasthA meM ho rahI thii| bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha ke samaya meM uparokta mata pravartakoM dvArA isakA sudhAra nahIM ho pAyA thA pariNAmataH isa sAmAjika aura dhArmika kAnti ke avasara para ma. buddha ne paristhiti ko bahuta kucha sudhArA aura phira bhagavAna mahAvIra ke divyopadeza se janatA yathArthatA ko pA gaI aura apanI sukha samRddhazAlI dazA meM sAmAjika udAratA aura yAtmika svAdhInatA ke sukha-svapna meM lIna ho gii| ataeva nimna ke pRSToM meM hama tulanAtmaka rIti se ma0 buddha aura bhagavAn mahAvIra ke jIvanoM aura unake siddhAntoM para eka dRSTi ddaaleNge| 761
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha kA prArambhika jIvana IsA se pUrva chaThI zatAbdi ke bhArata meM jo krAnti upasthita thI usake zamana karane ke liye hI mAno bhagavAn mahAvIra para ma0 buddha kA zubhAgamana huA thaa| vaha donoM hI mahAnubhAva ikSvAku vaMzIya kSatriyoM ke gRha meM avatIrNa hue the| yadyapi donoM hI yuga pradhAna puruSa hama sApa jaise manuSya the, parantu apane pUrva bhavoM meM vizeSa puNya upArjana karane ke kAraNa unake jIvana sAdhAraNa manuSyoM se kucha adhikatA lie hue the / yahI bAta bauddha aura jaina grantha pragaTa karate haiM / bauddha zAstra kahate haiM ki jisa samaya ma0 buddha kA janma huA usa samaya katipaya alaukika ghaTanAeM ghaTita huI thI aura jaba vaha apanI mAtA ke garbha meM mAye the taba unakI mAtA ne zubha svapna dekhe the| bhagavAn mahAvIra ke viSaya meM kahA gayA hai ki jaba ve apanI mAtA ke garbha meM Aye the taba unakI mAtA ne solaha zubha svapna dekhe the jinake sAMketika artha se evaM usa samaya svargaloka ke devagaNoM dvArA utsava manAne se yaha jJAta ho gayA thA ki antima tIrthakara bhagavAn mahAvIra kA janma zIghra hI hogaa| caitradalA trayodazI ke rAta jaba unakA janma huA to dizAyeM nirmala ho gaI thIM, samudra stabdha ho gayA thA. pRthvI kicit hila gaI thI aura saba jIvoM ko kSaNa bhara ke lie parama zAMti kA anubhava mila gayA thaa| isa samaya bhI evaM anya dIkSA dhAraNa kevala jJAna prApti aura mokSa lAbha ke avasaroM para bhI devagaNoM ne Akara utsava manAye the / 1 ma0 buddha kA pUrNa nAma gautama buddha thA aura vaha siddhArtha ke nAma se bhI jJAta the, kintu unakI prapAti kala kevala ma0 buddha ke nAma se ho rahI hai, yadyapi vastutaH yaha unakA eka vizeSaNa hI hai, jaise bhagavAn mahAvIra ko tIrthakara batalAnA / bauddha dharma meM buddha zabda kA prayoga isI taraha huA hai jisa taraha tIrthakara zabda kA vyavahAra jaina dharma meM hotA hai tathApi jisa taraha jaina zAstroM meM bhagavAn mahAvIra ke pUrva bhavoM kA digdarzana karAyA gayA hai| usI taraha ma0 gautama buddha ke bhI pUrva bhava kI kathAyeM bauddha sAhitya meM "jAtaka kathAoMoM ke nAma se vikhyAta haiN| ma0 buddha ne bhI tica manuSya deva Adi kitanI ho yoniyoM meM jIvana vyatIta karake antataH deva yoni se calakara rAjA zuddhodana ke yahAM janma dhAraNa kiyA thaa| kahA jAtA hai ki isa ghaTanA se bIsa "asaMkhya-kapa-lakSa" arthAt buddha hone ke "manoparinidAna " se apane janma taka buddha ne tIsa " parimitAoM" kA pUrNa pAlana kiyA thA, taba hI vaha buddha hue the| yaha "parimitAyeM" mUla meM dasa haiM, parantu sAdhAraNa upa aura paramArtha ke bheda se ve hI tIsa prakAra kI haiN| buddha pada ko prApta hone ke lie unakA pAlana kara lenA Avazyaka hai| ve yaha hai (1) dAnapArimitA caudoM ke tIna prakAra kA dAna denA, (2) zIlapArimitA bauddha vratoM kA pAlana karanA (3) naisakarmacArimitAsaMsAra se virakta hokara tyAgAvasthA kA dhabhyAsa karanA, (4) prajJApArimitA buddha se prApta guNoM ko prakaTa karanA (5 vIryapArimitA dRr3ha vIrava ko prakaTa karane vAlA sAhasa (6) zAnti pArimitA utkRSTa prakAra kI sahanazIlatA, (7) sattapArimitA satya bhASaNa (8) adiSTAna pArimitA dRDha pratijJA kI pUrNatA, (6) maMtrI pArimitA prema aura dayA kA vyavahAra karanA, aura (10) upekSA pArimitA - zatru mitra para samAna bhAva rakhanA / ma0 buddha ne apane pUrva bhavoM meM inake abhyAsa meM kamAla hAsila kara liyA thA, yaha bAta bIddha pAstroM meM kahI gaI hai| yaha bhI kahA gayA hai ki buddha devaloka meM adhika nahIM Thaharate the vaha apane uddezya prApti ke lie manuSya bhava ko hI bAravAra prApta karane kA prayatna karate the kyoMki devaloka meM rahakara vaha apane uddezya ko prApti nahIM kara sakate the| jaina dharma meM bhI paramArtha sAdhana aura sarvaza pada pAne ke lie manuSya bhava lAjamI bahalAyA gayA hai| parantu vahA~ tIrthakara pada pAne ke lie nidAna bAMdhanA Avazyaka nahIM hai, jaisA ki gautama buddha ne buddha pada pAne ke lie apane eka pUrva bhava meM kiyA thA nidAna bAMdhanA jaina dharma meM eka niHkRSTa kiyA hai, jabaki bauddha dharma meM vaha aiso nahIM mAnI gaI hai| pAri mitAoM ke sAtha 2 buddha pada ko pAne ke lie nimna grATha guNa bhI usa vyakti meM honA zrAvazyaka hai - ( 1 ) vaha manuSya honA cAhiye na ki deva | isIlie baudhisat ( buddha pada pAne kA icchuka dasa zIla- vratoM ko pAlana karate haiM ki usake phalasvarUpa vaha manuSya kA janma dhAraNa kareM, (2) vaha puruSa honA cAhie, na ki strI (3) unakA puNya itanA prabala honA cAhie, jisase ve arhata ho sakeM, ( 4 ) yaha avasara bhI usako mila cukA ho jisameM usane eka paramotkRSTa buddha kI upAsanA kI ho aura unameM pUrNa zraddhA rakhatI ho (5) virakta gRha tyAga avasthA meM rahanA Avazyaka hai, (6) dhyAna Adi kiyAoM ke sAdhana se prApta 762.
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ phala kA vaha adhikArI honA cAhie, (7) use vizvAsa honA cAhie ki jisa buddha se vaha bAtacIta karatA hai vaha zoka se pare hai aura vaha svayaM usa dazA ko prApta hogA, (8) aura use buddha pada prApti ke nimitta dRr3ha nizcaya karanA caahie| ina pATha guNoM ko bhI gautamabuddha ne prApta kiyA thaa| isa kAraNa vaha buddha pada ke adhikArI hue the| apane vessantarabhava se vaha deva loka ke tusita vimAna meM santutusita nAmaka deva huye the / vahAM vaha bar3I vibhUti sahita 57 koTi 60 lAkha varSa taka rahe the, yaha bauddha zAstra pragaTa karate haiM / isa antarAla ke anta meM jaba devoM ne jAnA ki eka buddha kA janma hogA aura ve santusita haiM to ve saba inake pAsa jAkara buddha pada ko dhAraNa karane ke lie kahane lage / isa para buddha ne vahA~ "paMca mahAvilokana" kiye arthAt una pAMca bAtoM ko jAnA ki (1) usa samaya manuSya ko prAyu 100 varSa kI thI, jo buddha pada ke lie upayuktakAla thA, (2) buddha jambudvIpa meM janma lete haiM, (3) madhya maMDala athavA magadha kA pradeza uttama kSetra hai. (4) usa samaya kSatriya varNa pradhAna thA, isalie usameM janma lenA ucita hai, (2) aura rAjA zuddhodana kI rAnI mahAmAyA ke mRtyu divasa se 307 dina pahale unake garbha meM unako pahuMca jAnA cAhie / isa taraha ina pAMca bAtoM ko jAnakara usane niyata samaya meM rAjA zuddhodana ko rAnI mahAmAyA ke garbha meM padArpaNa kiyA aura phira unakA janma humA, yaha hama Upara dekha cuke haiM / bhagavAna mahAvIra ne tIrthakara pada prApta karane ke lie baisA koI nidAna nahIM bAMdhA thA jaisA ki ma0 buddha ko karanA par3A thaa| hA~, yaha avazya hai ki jaina dharma meM bhI khAsa bhAvanAyeM aura vizeSa guNa tIrthakara pada prApta karane ke lie Avazyaka batalAye gaye haiN| ina khAsa bhAvanAmoM aura guNoM ke pArAdhana se usa puruSa ke 'tIrthakara nAma karma" nAmaka karma kA baMdha hotA hai, jisase vaha svabhAvataH usa parama pada ko prApta karatA hai / tho tatvArthasUtra jI meM isa sambandha meM yaho kahA gayA hai, yathA-- "darzanavizuddhivinayasampannatAzIlanateSvanatIcAro'bhIkSNajJAnopayogasaMvegauzaktitastyAgatapasIsAdhusamAdhiyAbRtyakaraNamahadAcAryabahazrutapravacanabhaktirAvazyakAparihANirmArga prabhAva nApravacanavatsalatyamiti tIrthakaratvasya / / 24-6 / / arthAta-tIrthakara karma kA pAzrava nimna 16 bhAvanAoM dvArA hotA hai (1) darzanavizudidha-samyadarzana kI vizavadhatA.-- (2) vinaya sampannatA.. mukti prApti ke sAdhanoM arthAta ratnatraya mArga ke prati vinaya aura unake prati bhI jo unakA abhyAsa kara rahe haiM, (3) zIlabateSvanaticAra-pratIcAra rahita pAMca batoM kA pAlana aura kaSAyoM kA pUrNa damana, (4) abhIkSNa-jJAnozyoga -samyagjJAna kI salagnatA meM svAdhyAya meM avirata prayAsa, (5) saMvega-saMsAra se viraktatA aura dharma se prema, (6) zaktitassyAga--apanI zakti anusAra tyAga bhAva kA abhyAsa, (7) zakti tastapaH-apanI zakti pariNAma tapa kA pAlana karanA, (8) sAdhu samAdhi-sAdhunoM ko sevA suzruSA aura rakSA karanA, (8) beyAvatyakaraNa-sarva prANiyoM kI khAsakara dharmAtmA puruSoM kI vaiyAvRtya karanA, (10) ahaMdabhakti arhata bhagavAna kI bhakti karanA, (11) prAcArya bhakti -prAcArya parameSThI ko upAsanA karanA, (12) bahuzrutabhakti-upAdhyAya parameSThI kI bhakti karanA (13) pravacanabhakti - zAstroM kA vinaya karanA, (14) AvazyakatA parihANI-apane paDAvazyakoM ke pAlana meM zithila na honA, (15) mAgaprabhAvanA mokSa mArga arthAt jaina dharma prakAza karanA aura (13) prabacanavatsalatva - mokSa mArgarata sAdharmI bhAIyoM ke prati bAtsAlyabhAva rakhanA, inakA pUrNadhyAna ho tIrthakara pada prApta karane meM mUla kAraNa hai / tathApi unakA puruSa honA, kSatriyakula meM janma karanA, janma se hI tIna jJAna aura malamUtrAdi rahita zarIra dhAraNa kie hue honA mAtA pitA athavA kisI anya vyakti ko namaskAra na karanA, Adi vizeSaNa bhI hote haiN| bhagavAna mahAvIra ne apane pUrva bhavoM meM ukta bhAvanAmoM kA pAlana samUcita rIti se kiyA thA, jisake phalasvarUpa baha rAjA siddhArtha ke gaha meM toyaMkara pada para prArUr3ha hone ke lie janme the| apane siha ke bhava se ve devaloka ke pRSpottara vimAna meM apUrva sampati ke dhAraka deva hue the| vahAM ke bhoga-bhoga kara ve rAjA siddhArtha kI rAni trizalA kI kokha meM pAe the aura phira unakA sukhakArI janma huA thaa| tInoM loka isa kalyANakArI janmAvatAra se mudita ho gye| ma0 vuddha ke pitA kA nAma zuddhodana thA bhAra vaha usa samaya zAkya gaNarAja ke pramukha rAjA the| inakI rAjadhAnI kapilavastu thii| ma0 buddha kA janma yahI vaizAkha zuklA 2 ko huA thA, kintu abhAgyavaza inake janmate hI inakI mAtA ke prANapakherU isa nazvara zarIra ko chor3akara cala base the| inakA lAlana-pAlana inakI vimAtA ne kiyA thaa| inake janma hone para eka ajita nAmaka RSi ne Akara rAjA zuddhodana ko batalAyA thA ki unakA putra gautama rAjya sAmagrI kA upabhoga nahIM
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ karegA, pratyuta vaha yuvAvasthA meM hI gRha tyAga ke eka navIna dharma kA nIvAropaNa kregaa| pitRgaNa isa samAcAra ko sunakara jarA vedita hue the, parantu ve khUba lAr3avAba se putra kA pAlana poSaNa karane lage apane putra ke nikaTa koI bhI aisA kAraNa upasthita nahIM hone dete the jisase usake komala citta para saMsAra kI nazvaratA kA citra khiMca jaayeN| ma0 buddha bhI dinoM-dina hAthoMhAtha bar3hane lage / dUsarI ora bhagavAna mahAvIra ke pitA kA nAma nRpa siddhArtha thA aura bhagavAna kI mAtA ciyA priyakAriNI vaMzAlI ke vajiyana rAjasaMgha ke pramukha rAjA peTaka kI vo dhIM nRpa siddhArtha ke viSaya meM yaha kahA jAtA hai ki nAtha (jAti) vaMzIya kSatriyoM kI ora se vajjiyana rAjasa meM sammilita the| ina jJAna kSatriyoM ko mukhya rAjadhAnI kuNDanagara thI, jo vaMzAlI ke nikaTa avasthita thI nRpa siddhArtha svayaM nAthavaMzIya (jJAvivaMzIya) kAzyapayoga kSetra meM bhagavAna mahAvIra apane isa kSatriyavaMza - jJAtri athavA nAyavaza ke kAraNa hI bauddha granthoM meM nigrantha nAtaputa ke nAma se ullikhata hue haiN| bhagavAna kA sukhakArI janma inhIM prakhyAt dampati ke yahAM kuNDanagara meM huA thaa| inake janma se pitRgaNa ko bar3A Ananda prApta huA thA aura unake rAjya meM vizeSa rIti se hara bAta meM vRddhi hote najara AI thI, isalie unhoMne bhagavAna kA nAma barddhamAna rakkhA thA / uparAnta jaba sodharmendra ne bhagavAna ke janmotsava para unakI saMstuti kI to unakA nAma mahAvIra rakkhA thA isI samaya bhagavAna ke janma sambandhI zubha samAcAra sunakara saMjaya nAmaka cAraNa RddhidhArI muni, jinakA ullekha hama Upara kara cuke haiN| eka anya vijaya nAmaka muni ke sAtha bhagavAna ke darzana karane pAye the, aura unake divya rUpa ke darzana se unakI pakAoM kA samAdhAna ho gayA vA isalie unhoMne bhagavAna kA nAma " sanmati" rakhA thaa| bhagavAna kA isa prakAra janma ho gayA aura vaha deva deviyoM kI saMrakSatA meM dinoMdina vRddhiko prApta hone lage / ma0 buddha ke pitA rAjA zuddhodana kisa dharma ke upAsaka the, yaha spaSTataH jJAta nahIM hai| kintu boddha granthoM meM inheM pUrva ke buddhoM kA upAsaka batAyA hai| yaha pUrva buddha kona pe yaha abhI taka pUrNataH pramANita nahIM huA hai, kyoMki ma buddha ke pahile bauddha dharma kA mastitva kisI taraha bhI siddha nahIM hotaa| bauddha zAstroM meM ina vuddhoM kI saMkhyA 24 batAI hai| janadharma meM bhI "buddha" vizeSaNa tIrthaMkara bhagavAna ke lie vyavahRta huA hai, aisI dazA meM saMbhava hai ki 24 buddha jaina dharma meM svokRta jaina tIrthaMkara hoM aura rAjA zuddhodana unhIM ke upAsaka hoN| DA0 sTIvensana sAhaba isa hI mata kI puSTi apane kalpasUtra aura navatatva" kI bhUmikA meM karate haiN| isake sAtha hI rAjA zuddhodana ke gRha meM jaina dharma kI mAnyatA thI isakI puSTi bauddha grantha "lalitavistara ke isa kathana se bhI hotI hai ki "bAlyAvasthA meM buddha zrIvatsa, svastikA, nandyAvarta zrI varddhamAna yaha cinha apane zIza para dhAraNa karatA thA / inameM pahile tIna cinha to kramazaH zItalanAtha, supArzvanAtha aura anAtha nAmaka jaina tIrthakaroM ke cinha haiM aura antima varddhamAna svayaM bhagavAna mahAvIra kA nAma hai| grataeva yaha kahA jA sakatA hai ki rAjA zuddhodana bhagavAna pArzvanAtha ke tIrtha ke jaina zramakoM ke bhakta the / inhIM jaina zramaNoM kI upAsanA bhagavAna mahAvora ke pitA rAjA siddhArtha kiyA karate the / isa prakAra donoM samakAlIna yuga pradhAna puruSoM ke pitRkula kA vivaraNa hai| isa taraha svAdhIna gaNarAjyoM meM pradhAna pramukha rAjAoM ke samRddhizAlI kSatriyoM kuloM meM janma lekara donoM hI yugapradhAna puruSa dinoMdina candramA ko bhAMti bar3ha rahe the| zIghra hI ve kaumAra avasthA ko prApta hue aura kaumArakAla kI nizcinta raMgaraliyoM meM vyasta ho gaye, kintu Ajakala ke yuvakoM kI bhAMti bilAsitA kI adhInatA inake nikaTa chU bhI nahIM gaI thii| yaha ho bhI kaise sakatA thA? ve svAdhIna vAtAvaraNa meM janma lie pradhAnapurupa the, bora Ajakala ke yuvaka parataMtratA ke pramona bhAgyavAn vyakti hai| isalie inake zarIra aura mana sarvadhA gulAmoM ko vU se bhare hue hai| vastutaH ina vilAsitA ke gulAma yuvakoM ke lie ina donoM yugapradhAna puruSoM ke bAlapana ke caritra anukaraNIya Adarza haiN| kaumArAvasthA meM ma buddha apane kula ke anya rAjaputroM ke sAtha Ananda se kIr3A kiyA karate the| svAdhIna hisA ' krIr3AyeM priya kula meM janma lekara unakA hRdaya pitRsaskRti ke anurUpa prati komala aura dayAdvaM thA / eka divasa vaha apane cacere bhAI devadatta ke sAtha dhanukozala kA abhyAsa kautUhalavaza kara rahe the / yakAyaka devadatta ne eka bANa ur3ate hue pakSI ke mAra diyaa| vaha devArA niraparAdha pakSI par3Ana se ina donoM ke gAr3I A girA ! buddha ke lie vaha karuNAjanaka dRzya sata aura asahya thaa| vaha bhaTa se ghAyala pakSI kI ora lapake aura devadatta ke isa duSTakRtya para ghRNA prakaTa karate hue usa pAyala pakSI ke zarIra se bANa khIMca liyA aura usakI ucita suzrUSA kI bayA kA kyA acchA namUnA hai| sAja ke navayuvakoM ko bhI niraparAdha pazuyoM ke prANa lene kA zauka carrAyA huA hai unheM ma buddha ke isa caritra se zikSA lenA zrAvazyaka hai| 764
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM bhI hameM jJAta hai ki ve apanI kaumArAvasthA meM rAjakumAroM mantrI putra pora devasahacaroM ke sAtha aneka prakAra kI krIr3AyeM karate the| svAdhIna kSatriya kula meM paramocca padavI ko prApta karane ke lie janma lekara unhoMne apane bAlya jIvana se hI mahisA tyAga aura zava kA pada logoM ke samakSa rakhA yA ATha varSa kI nanhIM sI avasthA meM hI unhoMne jAnabUjhakara kisI ke prANoM ko pIr3A na pahuMcAne kA saMkalpa kara liyA thA dRr3ha nizcaya kara liyA thA ki kisI dazA meM bhI jAnabujhakara prANi hiMsA nahIM karUMgA aura sadaiva satya kA hI abhyAsa kruuNgaa| parAI vastu grahaNa karake ve kiso ko mAnasika duHkha nahIM pahuMcAte the| pUrNa brahmacarya kA pAlana karate hue, ve vilAsitA rUpa meM zrAvazyaka sAmagrI ko rakhate ye zauka ke lie Avazyaka vastuoM ke Dhera ekatrita nahIM karate the| aisA mamaya jIvana vyatIta karate hue ve vIra bheSa meM kumArakAlIna kIr3AyeM karI vicarate the eka divasa rAjyodyAna meM ve apane anya sahacaroM sahita kor3A kara rahe the ki eka ora se vikarAla sarpa una para A dhmkaa| vicAre anya sakhA bhayabhIta hokara idhara-udhara bhAga nikale, parantu bhagavAna mahAvIra jarA bhI bhayabhIta nahIM hue| unhoMne bAta kI bAta meM usa viSadhara ko vaza meM kara liyA aura usa para dayA karake use besA ho chor3a diyaa| vAstava meM yaha svargaloka kA eka deva thA, jo bhagavAna ke dayAlucitta aura apUrva balazAlI zarIra kI prasiddhi sunakara inakI parIkSA lene khAyA thaa| isa taraha bhagavAna kI parIkSA karake yaha vizeSa harSita huA aura bhagavAna kI vadanA karake apane sthAna ko calA gyaa| bhagavAna kA yaha bAlyAvasthA kA caritra hamAre lie eka atyutama anukaraNIya mAda hai. kumAra kAla meM donoM hI yuga pradhAna puruSoM ne kisI prakAra kI zikSA grahaNa kI yaha jJAta nahIM hai| bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM jaina zAstroM meM kahA gayA hai ki vaha janma se hI mati, zruti aura avadhi jJAna se saMyukta the| isa apekSA unakA jJAna bAlyAvasthA se hI viziSTa thaa| isameM saMbhava nahIM ki usa samaya jo zikSAeM ghora kalAyeM pracalita thIM, unameM ye donoM yuga pradhAna puruSa pAraMgata the| sAtha hI ina donoM kA zArIrika bala aura saundarya bhI apanI sAnI kA nirAlA thA / ma0 buddha ke viSaya meM kahA gayA hai ve janma se hI mahApuruSa ke battIsa lakSaNoM se saMyukta sundara zarIra ke dhArI the| bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM bhI hameM vidita hai ki ve eka hajAra mAu lakSaNoM kara cihnita the aura unake zarIra ko AkRti aura zobhA apUrva thii| unhoMne apane pUrva janmoM meM itanA vizeSagya upArjana kiyA thA ki unakA zarIra bilkula vizuddha, malamUtra Adi ko bAdhAoM se rahita thA / pratyuta unake zarIra se hara samaya eka accho sugandha nikalatI rahatI thii| unake zarIra kA rudhira dugdhavata thA / unakA parAkrama atula vA aura zarIra meM kSati pahuMcAnA asaMbhava thaa| ma0 buddha dhaura ma mahAvIra sadaiva miSTa bhASaNa karate the, yaha bhI donoM sampradAyoM ke zAstroM se jAta hai / isa prakAra jaba ve sundara zubhaga zarIra ke dhArI rAjakumAra buvAvasthA ko prApta huye to unake mAtA-pitA ko unake pANigrahaNa karAne kI zuSa bhAI rAjA suddhodana apane putra kA vivAha karA dene meM bar3e pana the, kyoMki unheM bhaya thA ki kahIM varAgya unake putra ke komala hRdaya para apanA prabhAva na jamA le tadanusAra ma buddha kA zubha vivAha yazodA nAma kI eka rAja kanyA se ho gayA aura yaha dAmpatya sukha kA upabhoga karane lge| inhI yazodA ke garbha dhIra ma buddha ke aurasa se rAhula nAma ke putra kA janma huA thA bhagavAna mahAvora ke mAtA-pitA ko bhI unakI yuvAvasthA nihAra kara vivAha karA dene kI yojanA karanI par3I thii| dezadezAMtaroM ke rAjAgaNa apanI kammoM ko bhagavAna ke sAtha paravAnA cAhate the| inameM prasthAta rAjA jitazatru apanI karayA adA ko vizeSa rIti aura bAgraha se bhagavAna ko samarpaNa karanA cAhate the, parantu viziSTa jJAnI tyAga kI pratyakSa mUrti bhagavAna mahAvIra ko yaha ramaNIratna bhI na moha sar3A ? unhone saMsAra ke kalyANa ke lie apane sarvasya kA tyAga karanA hI paramAvazyaka smjhaa| mAtA-pitA ne bahuta samajhAyA parantu vairAgya kA ho gAr3A raMga jisake hRdaya para car3ha gayA ho, phira ve utAre nahIM utaratA bhagavAna mahAvIra ne vivAha karanA svIkAra kiyaa| unhoMne usa samaya ke rAjonmata yuvA rAjakumAroM aura jIvikoM tathA brAhmaNa RSiyoM jaise sAdhuSoM ko mAnI pUrNa brahmacarya kA mahatva hRdayagama karAyA jahAM RSigaNa bhI indriya nigraha aura saMyama se vimukha hoM vahAM aise Adarza kI paramAvazyakatA thii| bhagavAna mahAvIra ke divya caritra meM janatA ko isa bhAva ke darzana ho gye| Aja ke samaMjasamaya bIbhatsa vAtAvaraNa ne pratyeka deza ke samakSa aisA bAdarza upasthita karanA paramAvazyaka hai| jisa pavitra bhAratavarSa meM bhagavAna mahAvIra ke divya prakhaNDa brahmacarya kA anupama mAdarza upasthita rahA thA, vahIM bAja vahAva kA prAyaH sarvathA prabhAva dekhakara hRdaya parrA jAtA hai| bhAratavarSa ke lie bhagavAna mahAvIra kA Adarza parama zikSApUrNa aura hitakArI hai| isa prakAra donoM yuga pradhAna puruSa apane gRhastha jIvana meM sAnandakAla yApana kara rahe me bhagavAna mahAvIra ne apane gRhastha jIvana se hI saMyama aura tyAga kA abhyAsa karanA prArambha kara diyA thA aura ma0 yuddha niyamita DhaMga se dAmpatya sukha kA upabhoga kara rahe the| 765
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ (3) gRha tyAga aura sAdhu jIvana manuSya apanI jAna meM apane ko bar3A kuzala aura catura samajhatA hai / vAstava meM jIvita saMsAra meM usase bar3hakara aura koI buddhimAna prANI hai bhI nahIM, kintu usakI vuddhimattA, kuzalatA, aura caturatA ke bhI khaTTe dAMta kara dene vAlI eka zakti bhI isa saMsAra meM vidyamAna hai| yaha zakti yadyapi jIti jAgatI zakti nahIM haiM, parantu prabhAva svayaM manuSya kI jItI jAgatI kiyA para hI jamA huA hai manuSya apanI prAMtoM se dekhatA rahatA hai aura yaha zakti apanA kArya karatI calI jAtI hai usake jIvana kI dazAoM kA anta yahI lAtI hai| isI ko loga kAla kahate haiN| sacamuca kAla kI zaktiprati vicitra hai / kAlacakra sAMsArika parivartana meM eka pramukha kAraNa hai| isa hI kAlacakra kI kRpA se pratyeka kSaNa meM sasAra kA kucha bhI ho jAtA hai / aise prabala kAlacakra kA prabhAva bar3e-bar3e AcArthI aura cakravatiyoM kA bhI lihAja nahIM karatA hai| bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha bhI isI kAlacakra kI icchAnusAra apane bAlya aura kumAra avasthA ko tyAga kara pUrNa yuvAvasthA ko prApta ho gaye the / ma0 buddha rAnI yazodA ke sAtha sAMsArika sukha kA upabhoga kara rahe the ki eka dina ve nagara meM hote hue bana bihAra ke lie nikle| unhoMne eka rAste meM rogI ko dekhakara apane sAtha se usakA hAma puuchaa| rogoM ke pratApa para bUDhApe ke duHkha sunakara unakA hRdaya vyathA se vyAkula ho gyaa| isa mAkula vyAkula hRdaya ko lie ve gAr3I bar3e ki mRta puruSa ko liye vilApa karate smazAna bhUmi ko jAte aneka manuSya dikhAI diye / sArthI se phira aura hakIkata ko jAnakara unakA grAkula hRdaya eka dama tharrA gyaa| unhoMne kahA jaba yaha zarIra nazvara hai, yuvAvasthA hamezA rahane kI nahIM bur3hApe ke duHkha darda sabako sahane par3ate haiM, to isase uttama yahI hai ki usa mArga kA anusaraNa kiyA jAya jisase ina janmajarA ke duHkhoM ko na bhugatanA pdd'e| isake sAtha hI hRdaya para ina vicAroM kA itanA prabhAva par3A ki ma0 buddha phira lauTakara rAjamahala meM adhika dina nahIM tthhre| eka dina rAtri ke samaya chatra nAmaka sArthI ke supurda saba vastrAbhUSaNa kiye aura Apa sAdhAraNa vastroM ko dhAraNa karake ekAkI vana kI eka ora ko cala diye| isa phikara se ghara se nikala par3e ki koI sacce sukha ke mArga kA jAnakAra kAbila puruSa mile to maiM usake paraNoM kI sevA karake kAryoM ke uttama jJAna kA adhikArI bnuuN| isa hI vicAra meM nimagna ma0 buddha jA rahe the ki pIche se inake pitA ke bheje hue manuSya mile| unhoMne ma0 buddha ko ghara lauTa calane ke lie bahuta smjhaayaa| parantu pitA ke anurodha aura patnI ko karuNa kAtara prArthanAyeM nirarthaka giiN| ma0 vuddha nizcaya meM dRr3ha rahe / ve loga hatAza hokara kapilavastu ko lauTa gye| agAr3I cala kara ma0 buddha parivrAjaka brahmacAriyoM ke Azrama meM pahuMce aura vahA~ sAdhu ArAkAnlama kI prazaMsA sunakara vaha unake pAsa cale ge| ina sAdhU kA gata darzana se bahuta kucha milatA julatA thaa| ma0 buddha isa mata kA adhyayana kucha divasa karate rhe| kintu anta meM unheM vizvAsa ho gayA ki ko kucha bArAda ne batalAyA hai usane mere hRdaya ko saMtuSTi nahIM ho sakatI hai| isalie meM vahAM se bhI prasthAna kara gaye aura RSi udarAma ke pAsa phuNce| yahAM bhI kucha dina rhe| uparAnta vahA~ se bhI nirAza hokara kisI uttama mArga ko pAne kI khoja meM gAr3I cala die| dhAkhirakAra ve parvata "kyA cI ( gayA-tApasavana) meM phuNce| yahA~ eka parISasa jaya vana nAmaka grAma thA yahAM pahale se pAMca bhikSu maujUda the / ma0 buddha ne dekhA ki ye pAMcoM bhikSu apanI indriyoM ko pUrNataH vaza meM kiye hue haiM aura uttama cAritra ke niyamoM kA pAlana kara rahe haiM yathApi tapazcaraNa ke bhI abhyAsI hai| yaha dekhakara ma0 vRddha vicAramagna ho gaye uparAnta una bhikSuoM kA abhivAdana aura niyamita kriyAoM sevAoM se nivRta hokara usane nairajjarA nadI ke nikaTa eka sthAna para prAsana jamA liyA aura apane uddezya siddhi ke lie ve tapadacaraNa karane lge| zArIrika viSayakA kA nirodha karane lage aura zarIra puSTi kA dhyAna bilkula chor3a baitthe| hRdaya kI vizuddhatA pUrvaka ve una upavAsoM kA pAlana karane lage, jinako koI gRhasya sahana nahIM kara sktaa| mIna aura zAnta hue ve dhyAnamagna the| isa rIti se unhoMne chaH varSa nikAla diye / ma0 buddha ne jo isa prakAra chaH varSa taka sAdhu jIvana vyatIta kiyA thA vaha jaina sAdhu kI upavAsa aura dhyAnamaya, mona 766
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - -- aura kAyotsarga zAnta avasthA ke bilkula samAna hai| prataeva isa avasthA meM yaha jaina zAstroM ko isa mAnyatA kA pratyakSa pramANa hai ki ma buddha apane sAdhu jIvana meM kisI samaya jaina muni bhI rahe the| jaina zAstrakAra kahate haiM ki zrIpArzvanAtha bhagavAna ke tIrtha meM sarayU nadI ke taTavartI nAza nAga nagara meM nizAna madhu kA ziSya buddhakIrti muni huaA jo mahAyuta kA bar3A bhArI zAstrajJa thA / parantu machaliyoM ke AhAra karane se vaha grahaNa kI huI dIkSA se bhraSTa ho gayA aura raktAmbara (lAla vastra dhAraNa karake usane ekAnta mata kI pravRtti kii| phala, dahI, dudha, zakkara Adi ke samAna mAMsa meM bhI jIva nahIM hai, ataeva usakI icchA karane aura kSaNa karane meM koI pApa nahIM hai / jisa prakAra jala eka drava dravya arthAta tarala yA bahane vAlA padArtha hai usI prakAra zarAba hai, vaha tyAjya nahIM hai| isa prakAra kI ghoSaNA karake usane saMsAra meM sampUrNa pApa karma kI paripATI calAI / eka pApa karatA hai aura dUsarA usakA phala bhogatA hai, isa taraha ke siddhAnta kI kalpanA karake aura usase logoM ko vaza meM karake yA apane anuyAyI banAkara vaha mRtyu ko prApta hunaa| jaina zAstrakAra ke isa kathana ko sahasA hama asvIkAra nahIM kara sakate haiM / antima bAkyoM se yaha spaSTa hai ki zAstrakAra bauddha dharma aura ma. buddha kA ullekha kara rahA hai, kyoMki 'kSaNika bAda' bauddha dharma kA mukhya lakSaNa hai jisakA hI pratipAdana ina vAkyoM meM kiyA hai / itane para bhI jo jaina zAstroM ne bauddhoM ke prati madyapAna karane kA lAMchana lagAyA hai| vaha ThIka nahIM hai| isameM kisI prakAra kI bhUla najara prAlI hai, kintu isake kAraNa hama ukta vAkyoM kI apekSA nahIM kara sakate / bezaka yaha usa jamAne kI IsA kI navIM zatAbdI kI racanA hai, jaba bhAratIya matoM meM pArasparika spardhA bahuta spaSTa aura adhikatA para ho gaI thI, prataeva' jainAcAyaM kA tatkAlIna paristhiti ke anusAra ma. baddha kA ukta prakAra ullekha karanA kucha anokhI kriyA nahIM hai, parantu isa para jo kucha unhoMne likhA hai, usameM kebala madyapAna kI bAta ko chor3akara zeSa saba yathArtha ko liye hue haiM ! jisa sthAna para pahile pahala ma0 buddha ne jaina muni kI dIkSA grahaNa kI thii| usakA nAma ThIka se batalAyA gayA hai / jaina aura bauddha donoM hI usa sthAna ko vanagrAma (bauddha aura jaina palAzagrAma-- palAza vanagrAma) batalAte haiM aura kahate haiM ki nadI usake pAsa meM thI, jaise ki hama Upara dekha cuke hai| tathApi bauddha zAstrakAra ma0 buddha kI dIkSA grahaNa karane kI kriyA kA bhI ullekha ( abhivAdana aura niyamita kriyAoM aura sevAoM se nivRtta hone meM ) rUpa meM karatA hai, aura antima vAkyoM dvArA jo jainAcArya ne bauddha mAnyatAmoM kA ullekha kiyA hai, so bhI bilkula ThIka the| bauddhadharma kA kSaNikabAda vikhyAta hI hai tathApi bauddhadharma meM prArambha se hI mRta mAMsa ko bhojana meM grahaNa karanA burA nahIM batalAyA gayA hai| jo janoM ke anusAra eka asakriyA hai / isa dazA meM hama jaina zAstrakAra ke kathana ko mAnyatA dene ke lie bAdhya haiN| isake sAtha hI hamako jJAta hai ki jaba ma. buddha sarvaprathama apane dharma pracAra ke lie rAjagRha meM gaye the to vahAM ke 'suppatistha' nAmaka mandira meM Thahare the| isake uparAnta phira kabhI bhI usakA ullekha hameM isa yA aise mandira meM Thaharane kA nahIM milatA hai| isa mandira kA nAma jo 'suppatittha' hai, so usakA sambandha kisI "titthiya matapravartaka se honA cAhie, parantu hama dekhate haiM ki usa samaya ke prakhyAta cha: matapravartakoM meM isa taraha kA koI nAma nahIM miltaa| hAM, jaina tIrthaMkaroM meM eka supAravanAtha jI avazya hae haiM aura unake saMkSipta nAma kI apekSA unake mUla nAyakatva kA mandira avazya hI 'suppitittha' kA mandira kahalA sakatA hai| jaina tIrtha karoM ke nAmoM kA ullekha aise saMkSipta rUpa meM hotA thA, yaha hameM jaina zAstroM ke ullekhoM se milatA hai| 'darzanasAra' graMtha meM 'viparIta mata' kI utpatti batalAte hue prAcArya likhate haiM: savayatitthe ujjho khorakAdaMbutti suddhsmmtto| isameM bIIsaveM tIrthakara munisuvratanAtha jI kA nAmollekha kebala 'subbaya' ke rUpa meM kiyA gayA hai| isI taraha loka dhyavahArata: saMkSepa meM supAyarvanAtha jI kA nAmollekha 'sUppa' ke rUpa meM kiyA jA sakatA hai| isa rIti se jisa 'sUpatittha ke mandira meM ma0 buddha pahile pahila Thahare the, vaha jaina mandira ho thaa| aura usame usake bAda phira unake Thaharane kA ullekha nahIM milatA hai, usakA yahI kAraNa pratIta hotA hai ki jainiyoM ne jAna liyA ki buddha aba jina praNIta dharma ke viruddha ho gaye haiM. isalie unhoMne bhraSTa jaina muAne ko punaH Azraya denA ucita nahIM smjhaa| isa taraha bhI jainoM kI isa mAnyatA kA samarthana hotA hai ki ma0 buddha eka samaya jaina muni bhI rahe the| antataH ma0baddha svayaM apane mukha se jainiyoM kI isa mAnyatA ko svIkAra karate haiN| eka sthAna para ve kahate haiM ki maiMne sira aura dADhI ke bAla nocane kI bhI pariSaha sahana kI hai| yaha muniyoM kI kezaloMca kriyA hai / ataeva isakA abhyAsa buddha ne taba hI kiyA hogA jaba vaha jana muni rahe hoNge| isa taraha yaha spaSTa hai ki ma buddha apane dharma kA pracAra karane ke pahile jana muni the aura hama dekhate haiM ki unhoMne kisI eka sampradAya kI muni-kriyAoM kA pAlana nahIM kiyA thaa| eka samaya ve vAnaprastha saMnyAsI the to dUsare samaya jaina muni the| 767
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM jaba hama vicAra karate haiM to dekhate haiM ki unakA sAdhu jIvana ma0 buddha ke viparIta eka nizcita aura suvyavasthita jIvana thaa| jaina zAstroM ke adhyayana se hamako jJAta hotA hai ki bhagavAna mahAvIra bAlyAvasthA se hI zrAvaka ke bratoM kA abhyAsa karate hue apane pitA ke rAjyakArya meM sahAyaka bana rahe the| ve isa gRhasthAvasthA se hI saMyama kA vizeSa rIti se abhyAsa karate rahe the| eka divasa aise hI vicAramagna the ki sahasA unako apane pUrva bhava' kA smaraNa ho paayaa| aura prAtmajJAna pragaTa haa| unhoMne vicArA ki svargoM ke apUrva viSaya sukhoM me merI kucha tRpti nahIM huI to yaha sAMsArika kSaNika indriyaviSayasukha kisa taraha mujhe sukhI banA sakate haiM? hAM ! vRthA hI maiMne yaha apane tIsa varSa gavAM diye / manuSya janma ati durlabha hai, usako vRthA gaMvA denA ucita nhiiN| yahI bAta uttarapUrANa meM isa prakAra kahI gaI hai: trizaMncharabhistasyaiva kaumAramagamadvayaH / tatonyA matijJAnakSayopazamabhedataH / / 266 / / samutpanna mahAbodhiH smatapUrvabhavAMtaraH / lokAMtikAmaraiH prApya prastutastutibhiH stutaH / / 267 / / sakalAmarasaMdohakRtAniHkramaNa kriyaH / stravAkprINitasabaMdhusaMbhAvitavisarjanaH // 26 // arthAta-isa prakAra bhagavAna ke kumAra kAla ke tIsa varSa vyatIta hae / usake dUsare hI dina matijJAna ke vizeSa kSayopazama se unheM prAtmajJAna pragaTa hA praura pahile bhava kA jAtismaraNa haa| usI samaya lokAMtika devoM ne pAkara samayAnusAra unakI stuti kI aura indrAdi saba devoM ne pAkara unake dIkSA kalyANa kA utsava mnaayaa| bhagavAna ne mITho vANI se saba bhAIbandhuoM ko prasanna kiyA aura sabase vidA lii| isa taraha sabako santuSTa karake de bhagavAna apanI candraprabhA pAlakI para mArUr3ha hokara vanaSaMDa nAmaka vana meM phuNce| vahAM para Apane apane saba vastrAbhUSaNa Adi uttAra kara vitaraNa kara diye aura siddhoM ko namaskAra karake uttarAbhimukha ho paMcamuSTi locakara parama upAsanIya nigraMtha muni ho gaye / yaha agahana vadI dazamI kA zubha divasa thA, vAstava meM saMsAra kA kalyANa jisake nimitta se honA anivArya thA aura jisake bhavitavya meM trilokavandanIya homA aMkita thA, usako pratyeka jIbana kriyA itanI spaSTa aura prabhAvazAlI ho to koI aAzcarya nahIM / bhagavAna mahAvIra aise hI eka paramotkRSTa mahApuruSa the| ve apane isa jIvana meM hI anupama jIvita paramAtmA hue the yahI hama agADI dekheNge| bhagavAna mahAvIra ne nirgrantha muni kI digambarIya ( nagna ) dIkSA grahaNa kI thI, yaha digambara zAstra pragaTa karate haiM, parantu zvetAmbara sampradAya ke zAstra isase sahamata nahIM haiN| unakA kathana hai ki bhagavAna ne dIkSA samaya se eka varSa aura kAla mahIma uparAnta taka devadRSya vastra dhAraNa kiye the, pazcAt ve nagna ho gaye the / devadUSya vastra ko vyAkhyA meM kucha bhI spaSTa rIti se nahIM batalAyA gayA hai ki isakA yathArthabhAva kyA hai ? itanA spaSTa kiyA hai ki isa bastra ko pahine hue bhI bhagavAna nagna pratIta hote haiN| zvetAmbariyoM ke kathana se eka niSpakSa vyakti sahasA unake kathana para vizvAsa nahIM kara sktaa| devaduSya vastra pahine hue bhI ve nagna dikhate the, isakA spaSTa artha yahI hai ki ve nagna the| yadi hama zvetAmbara Agama granthoM para isa sambandha meM eka gambhIra dRSTi DAleM to unameM bhI hameM nagnAvasthA kI viziSTatA mila jAtI hai / acelaka-nagna avasthA ko unake prAcArAMgasUtra meM sarvotkRSTa batalAyA hai| usameM likhA hai ki upavAsa karate hue nagna muni ko jo pudgala kA sAmanA karatA hai, loga gAlI bhI deMge, mAreMge aura upasarga kareMge aura usakI saMsAra avasthA kI kriyAoM ko kahakara cir3hAyeMge aura asatya sAkSepa kareMge, ina saba upasargoM ke kAryoM ko cAhe ve priyakara hoM yA apriyakara hoM, pUrva kamoM kA phala jAnakara, use zAMti se santoSapUrvaka vicAranA cAhie / sarva sAMsArikatA ko tyAgakara samyakSTi rakhate hae saba apriya bhAvanAyeM sahana karanA caahie| vahI nagna haiM aura sAMsArika avasthA ko dhAraNa nahIM karate, pratyuta dharma para calate haiN| yahI sarvotkRSTa kiyA hai / isake uparAnta isI sUtra meM isakI prazaMsA karake kahA hai ki nIrthakaroM ne bhI isa nagna veSa ko dhAraNa kiyA thaa| aisI avasthA meM spaSTa hai ki na kevala bhagavAna mahAvIra aura RSabhadeva ne hI isa nagnAvasthA ko dhAraNa kiyA thA, pratyuta pratyeka tIrthakara ne apane muni jIvana meM isa parISaha ko sahana kiyA thaa| bAstaba meM zve0 granthoM meM bhI jaina muniyoM kA prAyaH vaisA hI mArga nirdiSTa kiyA gayA hai jaisA di0 zAstroM meM batalAyA gayA hai| yadi usameM antara hai to vaha uparAnta TIkAkAroM ke prayatnoM kA phala hai unake isI prAcAroMga sUtra meM sarvotkRSTa nagna
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ acelaka avasthA kA nirUpaNa karake agAr3I kramazaH tIna vastradhArI, do bastradhArI aura eka vastradhArI yA nagna sAdhu kA rUpa aura usakA kartavya pratipAdita kiyA gayA hai| eka vastradhArI aura nagna mani ko usane eka hI koTi meM rakhakara prAkRta aniyamitatA pragaTa kI hai| inake upadeza krama se yaha spaSTa hai ki ve vastra ko tyAga karanA Avazyaka samajhate the aura yaha hai bhI ThIka, kyoMki yadi vastradhArI avasthA se mukti lAbha ho sakatI to kaThina nagna dazA kA pratipAdana karanA vRthA ThaharatA hai| isIlie vetAmbara zAstroM meM vastradhArI sAdhanoM ko aise sAdhu batalAye haiM jo sAMsArika bandhanoM se chuTane ke lie protsAhita ho rahe haiN| aura eka vastradhArI sAdhu ko nagnabheSa dhAraNa karane kA bhI parAmarza diyA gayA hai| digaMbara pAmnAya meM vastradhArI sAdhu udAsona dhAvaka mAne gaye haiM aura utkRSTa thAvaka kSullaka ailaka kahalAte haiN| zve0 ke uttarAdhyayana sUtra meM bhI kSullaka ko lakSya kara eka vyAkhyAna likhA gayA hai / ataeva yaha zabda vahA~ bhI udAsIna utkRSTa zrAvaka ke lie vyavahRta huA pratIta hotA hai| aizI dazA meM yaha spaSTa hai ki zve. AcArya bhI muni ke lie nagna avasthA Avazyaka samajhate haiM aura vahI sarvotkRSTa kriyA hai| tathApi tIrthakara bhagavAna kA jIvana sarvotkRSTa hotA hai| isaliye unake dvArA sarvotkRSTa kriyA kA pAlana aura pracAra honA parama yuktiyukta aura Avazyaka hai| isIlie antata: zve0 prAcArya ko bhI bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM kahanA par3A hai ki una (bhagavAn) ke tIna nAma isa prakAra jJAta haiM arthAt unake mAtA-pitA ne unakA nAma varddhamAna rakkhA thA, kyoMki ve rAgadveSa se rahita the, ve zramaNa isalie kahe jAte the ki unhoMne bhayAnaka upasarga aura kaSTa sahana kiye the, uttama nagna avasthA kA abhyAsa kiyA thA, aura sAMsArika duHkhoM ko sahana kiyA, aura pUjyanIya zramaNa mahAvIra, ve devoM dvArA kahe gaye the| isI prakAra zvetAmbara TIkAkAroM ke kathana kA abhiprAya hai| unhoMne ukta varNana kA bhAva jinakalpI aura sthivirakalpI prabheda meM jo liyA hai, vaha bhI hamAre ukta kathana kI puSTi karatA hai| jinakalpI ke bhAva yahI ho sakate haiM ki jinakalpa ke aura sthivirakalpI ke isI taraha sthivirakalpa ke samajhanA cAhie, aura yaha bhAva zve. mAnyatA ke anukUla hai, kyoMki tIrthakaroM ke samaya meM to ve nagna jinakalpI sAdhuoM kA honA mAnate hI haiN| svayaM tIrthaMkara bhagavAna ne nagna bheSako dhAraNa kiyA thaa| ataeva jinakalpa ke tIrthakara bhagavAna ke samaya ke sAdhuoM ko jinakalpI batalAnA ThIka hI hai aura uparAnta sthivirakalpI paMcamakAla meM vastradhArI muniyoM ko sthivirakalpI saMjJA apanI mAnyatA ke anusAra denA yuktiyukta hai / ataeva isa prabheda se bhI nagna avasthA kA mahatva aura prAcInatva' pramANita hai| vAstava meM sAMsArika bandhanoM se mukti usa hI avasthA meM mila sakatI hai jaba manuSya bAhya padArthoM se raMca mAtra bhI sambandha yA saMsarga nahIM rakhatA hai| isIlie eka jaina muni apanI icchAoM aura sAMsArika aAkAMkSAoM para sarvathA vijayI hotA hai| isa vijaya meM use sarvopari lajjA ko parAsta karanA par3atA hai| yaha eka prAkRtika aura paramAvazyaka kriyA hai / usa vyakti kI nispRhatA aura indriya nigrahatA kA pratyakSa pramANa hai / isa avasthA meM sAMsArika saMsarga chUTa hI jAtA hai| eka AyaralaiNDavAsI lekhaka ke zabdoM meM kapar3oM kI jhaMjhaTa se chaTane para manuSya anya aneka jhajhaToM se chUTa jAtA hai, eka jaina ke nikaTa vizeSa prAvazyaka jo jala hai, so isa avasthA meM unako dhone ke lie usakI jarUrata hI nahIM pdd'tii| vastutaH hamArI burAI bhalAI kI jAnakArI hI hamAre mukta hone meM bAdhaka hai| mukti lAbha karane ke lie hameM yaha bhUla jAnA cAhie ki hama nagna haiN| jaina nirgrantha isa bAta ko bhUla gaye haiM, isIlie unako kapar3oM kI AvazyakatA nahIM hai| yaha paramotkRSTa aura upAdeya avasthA hai| di0 aura zve0 zAstra hI kebala isa avasthA kI prasaMsA nahIM karate, pratyuta anya dharmoM meM bhI inako sAdhupane kA eka cihna mAnA gayA hai| hinduoM ke yahA~ bhI nagnAvasthA ko kucha kama gaurava prApta nahIM huA hai| zukrAcArya digambara hI the, jinake rAjA parIkSita kI sabhA meM jAne para hajAroM RSi aura svayaM unake pitA evaM parapitA uTha khar3e hue the / hindunoM ke devatA ziva aura dattAtraya nagna hI haiN| yUnAnavAsiyoM ke yahA~ bhI nagna devatAmoM kI upAsanA hotI thii| IsAIyoM kI bAyabila meM bhI nagnatA sAdhutA kA cihna svIkAra kI gaI hai, yathA aura usane apane vastra utAra DAle aura saimUyala ke samakSa aisI hI ghoSaNA kI aura usa sampUrNa divasa aura rAtri ko vaha nagna rahA / isa para unhoMne kahA, kyA prAtmA bhI paigambaroM meM se hai? (samuyala, 16-24) "usI samaya prabhu ne amoja ke putra IsApyA se kahA, jA aura apane vastra utAra DAla aura apane pairoM se jUte nikAla DAla / aura unane yahI kiyA nagna aura naMge pairoM vicarane lge|" (IsApyA 20-2) 761
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ musalamAnoM ke bAre meM bhI kahA gayA hai ki "araboM ke yahAM bhI nagna avasthA saMsAra tyAga kA eka cinha mAnA jAtA thaa| mi. vAziMgaTana arabinnA apanI lAipha grApha muhammada meM kahate haiM ki taupha arthAt kAbA kA parikramA denA mahammada se pahile kI eka prAcIna kriyA thI aura strI puruSa donoM ho nagna hokara isa kriyA ko karate the| muhammada ne isa kriyA ko banda kiyA aura iharAma arthAta yAtrI ke vastra kI vyavasthA kI thii| IsA masIha kA binA siyA huyA koTa alaMkRta bhASA meM nagnatA kA dyotaka hai / isa prakAra yaha spaSTa hai ki eka samaya saMsAra meM sarvatra nagnatA sAdhupane kA yAvazyaka cihna samajhI jAtI thii| bhagavAna mahAvIra ke samaya meM AjIvakaH Adi bhI nagna rahate the, yaha hama dekha cuke haiN| Aja bhI hinduSoM meM naMge sAdhu milate hai / usI taraha jaina nirgrantha sAdhu bhI prAcIna digambara bheSa meM vicarate dRSTi par3ate haiN| isa paristhiti meM yaha sahasA jI ko nahIM lagatA ki usa prAcInakAla meM jaina nindha mani vastradhArI hote hoN| jaina zAstroM ke atirikta bauddha zAstroM meM jaina muniyoM kA ullekha nagna rUpa meM kiyA gayA hai| sAtha ho unameM eka vastradhArI aura zveta vastradhArI nigraMtha sAbakoM (zrAvakoM0) kA bhI ullekha milatA hai| aura yaha digambara jaina zAstroM ke sarvathA anukala hai| vratI dhAvakoM ko zvetavastra dhAraNa karane kA vidhAna unameM milatA hai aura gyArahavI pratimAdhAro dhAvaka eka vastra dhArI kahA gayA hai / isake atirikta bauddha zAstra meM jaina muniyoM kI katipaya prakhyAt dainika kriyAoM kA bhI isa prakAra varNana milatA hai "DAyolAmsa Apha buddha nAmaka pustaka ke kassapa-siMhanAna-sutta meM vividha sAdhuoM kI kriyAoM kA varNana diyA hanA hai| unameM eka prakAra ke sAdhunoM ko kriyAya nimna prakAra dI haiM aura yaha jaina sAdhanoM kI kriyAyoM se bilkUla mila jAtI hai / isalie hama donoM ko yahAM para dete haiM - bauddha zAstra 1-baha nagna vicaratA hai| jaina zAstra--- 1-yaha jaina muni ke 28 mUlaguNoM meM se eka hai aura yoM hai batthAjiNavakkeNa ya ahvA pattAiNA asaMvaraNaM / NibhasaNa NigaMthaM pracce lakkaM jagadi pUjja ||30||--muulaacaar 2-baha DhIlI AdatoM kA hai / zArIrika karma aura bhojana vaha khar3e-khar3e karatA hai, (bhale mAnasoM kI bhauti jhuka kara yA baiTha kara nahIM karatA / ) 2-isameM 24 ba (asthAna) 26 - (adantagharSaNa) aura 27 veM (sthita bhojana) mUlaguNoM kA ullekha hai|| 3-vaha apane hAtha cATakara sApha kara letA hai| jaina muni hAthoM ko aMjuli meM jo bhojana rakkhA jAvaMgA use vaisA zrI khA lete haiM, grAsa banAkara nahIM khAte / yahA~ para bauddhAcArya isI kriyA ko vikRta AkSepa rUpa se batalA rahe haiN| 4-(jaba vaha apane prahAra ke liye jAtA hai, yadi sabhyatApUrvaka najadIka Ane ko yA Thaharane ko kahA jAya ki jisase bhojana usake pAtra meM rakha diyA jAya to) vaha tejI se calA jAtA hai / 4-yaha mulAcAra ko aiSaNA samiti ko TIkA meM spaSTa kara diyA gayA hai, yathA--- bhikSAvelAyA~ jJAtvA prazAnte dhamamuzalAdizabde gocaraM pravizenma niH / tatra gacchannAtindra taM, na manda na vilambita gacchet / / 121 // 5-vaha (usa) bhojana ko nahIM letA hai / (jo usake nikaTa AhAra ke lie nikalane ke pahile lAyA gayA ho)| 1-aiSaNA samiti meM maniko 46 doSa rahita, mana, vacana, kAya, kRtakArita anumodanA ke prakAra ke doSoM se rahita bhojana grahaNa Avazyaka batalAyA hai, ataeva lAyA humA bhojana khAsa unake nimitta se banA jAnakara ve grahaNa nahIM krte| 6-vaha (usa bhojana ko bhI nahIM letA hai (yadi batA diyA jAya ki vaha khAsakara usake lie banAyA hai|| 6--isameM bho kArita anumodanA dopa prakaTa hai| 7- vaha koI nimantraNa svIkAra nahIM krtaa| 7-yahA~ bhI ukta doSa hai, jaina muni nimantraNa svIkAra nahIM krte| 770
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8-vaha nahIM legA (bhojana jo usa bartana meM se nikAlA gayA hogA) jisameM vaha rAMdhA gayA ho..... -yaha sthApita "yA nyasta" doSa hai| hai-(vaha bhojana) nahIM (legA) prAMgana meM se (ki zAyada vaha vahAM khAsakara usake lie hI rakkhA ho)| 10-(vaha bhojana) nahIM (legA) jo lar3akiyoM ke daramiyAna rakkhA gayA ho| 8-10-prAduSkara doSa haiM / 11-(vaha bhojana nahIM legA) jo silavaTa ke daramiyAna rakkhA ho| 11-yahA~ "unmizra azana doSa" kA bhAva hai| 12-jaba do vyakti sAtha-sAtha bhojana dete haiM to vaha nahIM legA.... kevala eka hI degaa| 12-yaha anIzvara vyaktA-vyakta anIzArtha doSa kA rUpAntara hai| 13-baha dUdha pilAtI huI strI se bhojana nahIM legA.....! 14--vaha puruSa ka sa 2030 karatI huI strI se bhojana nahIM legaa| 13-14--yaha dAyaka azana doSa ke bheda haiN| 15-vaha bhojana nahIM legA (jo akAla ke samaya") ekatrita kiyA gayA ho| 15-yaha abhighaTa ugad doSa dIkhatA hai| 16- vaha vahAM bhojana svIkAra nahIM karegA jahAM pAsa meM kuttA khaDA ho| 16-prathama pAdAtara jIva sampAta yA daMzaka antarAya dopa hai / zve0 ke yahAM bhI yaha svIkRta hai| 17-baha vahA~ bhojana nahIM legA jahA~ makkhiyoM kA Dhera lagA ho| 17-yahA~ pANijaMtubadha antarAya kA abhiprAya hai| 18-vaha (bhojana meM) maccho, mAsa, madya, pAsava, soravA grahaNa nahIM kregaa| 18-yaha spaSTa hai, yathA khoradahisa ppitela guDalavaNANaM ca jaM paricaNaM / tittakaTukasAyabilamadhurarasANaM ca jaM cayaNaM / / 155 / / casAri mahAviyaDI ya hoMti NabaNIda majjamAMsamadhU / kakhApasaMgadappA saMjamakArImo edAbho / / 156 / / --- mUlAcAra 16-vaha eka ghara jAne vAlA hotA hai...'eka grAsa bhojana karane vAlA hotA hai yA vaha do ghara jAne vAlA hotA hai. do grAsa bhojana karane vAlA hai, yA vaha sAta ghara jAne vAlA hai-sAta grAsa taka karane vAlA hai| yaha eka AhAra nimitta do nimitta yA aise hI sAta taka jAne kA niyamo hotA hai| 19---yaha vRttiparisaMsthAna liyA hai| 20. vaha bhojana dina meM eka bAra karatA hai, athavA do dina meM eka bAra athavA aise hI sAta dina meM eka yAra karatA hai| isa prakAra vaha niyamAnusAra niyamita antarAla meM ardha mAsa taka meM bhojana grahaNa karatA rahatA hai| 21--yaha sAMkAkSAnazana nAmaka vrata hai| isa kriyAyoM ke vizada vivecana ke lie bIra varSa 2 aMka 23 meM jaina muniyoM kA prAcIna kAla zIrSaka lekha dekhanA caahie| isake sAtha hI brAhmaNoM ke zAstroM meM bhI jaina muniyoM kA bheda nagna batalAyA gayA hai / ina satra pramANoM ko dekhate hue yahI ucita mAlama hotA hai ki jaina tIrthakaroM ke nimrantha muni kA bheSa nagna hI batalAyA thaa| aura jaba unhoMne isa taraha isakA pratipAdana kiyA thA to vaha svayaM bhI nagna bheSa meM avazya rahe the yaha pratyakSa hai| ataeva bhagavAna mahAvIra ne parama upAdeya digambarIya dIkSA dhAraNa karake DhAI dina kA upavAsa (belA) kiyA thaa| usake uparAMta jaba vaha sarva prathama muni avasthA meM prAhAra nimitta nikale to kUlanagara ke kUlanRpa ne unako par3agAha kara bhaktipUrvaka AhAra dAna diyA thaa| yahI bAta zrI guNabhadrAcArya jI nimna zlokoM dvArA prakaTa karate hai : atha bhaTTArakopyasmAdagAtkAyasthiti prti| kulagrAmapurIM zrImat vyomagAmipuropamaM / / 318|| 771
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ kUlanAmA mahIpAlo dRSTavA taM bhaktibhAvitaH / priyaMgukusumAMgAbha: triH parItya pradakSiNaM ||316 / / praNamya pAdayoddharnA nidhi vA gahamAgataM / pratIkSyArghAdibhiH pUjyasthAne susthApya suzrutaM / / 320 / / gaMdhAdibhivibhUSyatatpAdopAtamahItalaM / paramAnnaM vizuddhadhyAsmai soditeSTArthasAdhanaM / / 321 // -uttarapurANa arthAt prathAnaMtara pAraNA ke dina ve bhaTTAraka mahAvIra svAmI AhAra ke lie nikale tathA svarga kI nagarI ke samAna kulagrAma nAma kI nagarI meM pahu~ce / priyaMgu ke phUla ke samAna (kucha lAlavI) kAMti ko dhAraNa karane vAle una bhagavAna ko usa rAjA ne pUjya sthAna para virAjamAna kara arghAdika se unakI pujA kii| unake caraNa kamala ke samIpavartI pathivI kA bhAga gaMdhA dika se vibhUSita kiyA aura bar3I vizuddhi ke sAtha unheM artha ko siddha karane vAlA paramAnna samarpaNa kiyaa| bhagavAn pAraNA karake punaH vana meM Akara dhyAnalIna aura tapazcaraNa rata ho gaye / vahA~ para nizaMkarIti se rahakara unhoMne aneka yogoM kI pravRtti kI aura ekAMta sthAna meM virAjamAna hokara bAra bAra daza taraha ke dharmadhyAna kA citavana kiyaa| uparAMta vicarate hue ve ujjayanI ke nikaTa avasthita pratimuktaka nAmaka zmazAna meM pahuMce aura vahA~ pratimAyoga dhAraNa karake tiSTha gaye / usI samaya eka rudra ne pAkara una para ghora upasarga kiyA, kintu bhagavAn jarA bhI apane dhyAna se calavicala nahIM he| haThAt rudra ko lajjita honA par3A aura usane bhagavAna kI ucita rUpa meM saMstuti kii| sacamuca jo dhIra vIra hote haiM ve isa prakAra upasarga Ana para uddezya-patha se vicalita nahIM hote haiN| kitanI hA bAdhAeM Aye, kitane saMkaTa upasthita ho. ghaaura kitane hI kaNTaka mArga meM biche hoM, parantu dhIra vIra manISI unako saharSa sahana karake apane ipTa sthAna para pahuMca jAte haiN| unheM koI bhI iSTa patha se vicalita nahIM kara sktaa| bhagavAn mahAvIra parama dhIra-vIra gaMbhIra mahApuruSa the| bAstava meM ve anupameya the| unhoMne niyamita DhaMga se bAlyapane ke nanheM jIvana se saMyama yA abhyAsa kiyA thaa| kramAnusAra usameM unnati karate hue ve usakA pUrNa pAlana karane ke lie parama digambara muni veza ma suzobhita hue the aura isa avasthA meM unhoMne lagAtAra bAraha varSa kA jJAna dhyAnamaya tapazcaraNa kiyA thaa| isa taraha mahAtmA buddha aura bhagavAna mahAvIra ke sAdhu jIvana vyatIta hae the| ma. buddha ne kisI niyamita sAdha sampradAya kA byavasthita abhyAsa nahIM kiyA thA aura bhagavAna mahAvIra ne prAcIna nimrantha zramaNoM kI kriyAoM kA pAlana apane gaha tyAga ke prathama dina se hI kiyA thaa| ataeva ina donoM yuga pradhAna puruSoM ke sAdhu jIvana bhI bilkula vibhinna the| 772
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna prApti aura dharma pracAra manuSya meM pUrNapane kI saMpUrNa zakti vidyamAna hai yaha vizvAsa pAtmavAda ke surabhya jamAne meM pratyeka vyakti ko hRdayaMgama thA / kintu isa Adhanika pudgalavAda ke dauradaure meM yaha vizvAsa bahata kucha lupta ho rahA hai| loga isa prAkRtika zraddhAna-AtmavizvAsa kI ora se vimukha ho rahe haiN| mAtmavAda kI rahasyamaya ghaTanAmoM ko upahAsa kI dRSTi se dekha rahe haiN| manuSya kI aparimita prAtmazakti meM Aja prAyaH logoM ko avizvAsa hI hai, kintu satya kabhI aojhala ho nahIM sktaa| dhUla kI koTi rAzi usa para DAlI jAya, parantu usakA prakhara prakAza jyoM kA tyoM rhegaa| AtmavAda eka prAkRtika siddhAnta hai usakA prabhAva kabhI miTa nahIM sktaa| pariNAmataH Aja isa bhautika sabhyatA meM pAlita aura zikSita dIkSita hue vidvAn ho isake anAdi nidhana siddhAntoM ko pratyakSa pramANoM dvArA svIkAra karane ko bAdhya hae haiN| sara molIvara lAja mahodaya ina vidvAnoM meM agragaNya haiN| inhoMne apane svatantra prayatnoM aura AviSkAroM dvArA yaha pramANita kara diyA hai ki manuSya meM ananta zakti hai| svayaM paramAtmA ko pratimUrti usake bhItara maujUda hai| isa zarIra ke nAza ke sAtha, usakA anta nahIM ho jAtA / vaha jIvita rahatA aura paramocca jIvana ko prApta karatA hai| ye udgAra yathArtha satya haiN| bhArata meM inako mAnyatA aura upAsanA yugoM pahile se hotI AI hai| aura Aja bhI isa pavitra bhUmi meM isa mAnyatA ko hI Adara prApta hai, kintu natana sabhyatA ke madamAte navayuvaka prAja isa prAcIna satya ko sahasA gale utArane meM hicakate dRSTi par3ate haiN| ataeva prAtmabAda ke lie bhautika saMsAra ke prakhyAt bidvAna ke ukta udgAra hotpAdaka zubha cinha haiM / inameM pAzA kI vaha rekhA vidyamAna hai jo nikaTa bhaviSya meM saMsAra ko prAtmavAda ke sukha mArga para calate dikhAyegI ! usa samaya sArA saMsAra yadi jainAcArya ke sAtha yaha ghoSaNA karate dikhAI deM to koI pAzcarya nahIM ki : yaH parAtmA sa evAhaM yo'haM sa prmstthaa| ahameva mayopAsyo nAnyaH kazciditi sthitiH / / bhAvArtha-jo paramAtmA hai vahI maiM haM tathA jo maiM hU~ so hI paramAtmA hai| isalie maiM hI mere dvArA bhakti kiye jAne ke yogya hUM aura koI nahIM, aisI vastu kI sthiti hai / vastutaH isa yathArtha vastusthiti ke anurUpa meM yadi manuSya nirAlamba ho paudgalika prabhAva se mukha mor3a le to vaha isa satya ke darzana sugama kara le| phira isI dhuna meM use zAMti aura sukha kA anubhava prApta ho aura vaha isI satya kI ucca tAna lagAye aura kahe : jina ghaTa meM paramAtmA, cinmUrati maiyA / tAhi biloka sudRSTidhara, paMThita parakhaiyyA / / yaha prAcIna satya hai| bhArata ke puruSoM ne isakI hI sarvathA ghoSaNA kI thii| ghoSaNA hI nahIM, pratyuta tadapa prAcaraNa karake unhoMne yathArthatA meM vastusthiti ke pratyakSa darzana logoM ko karA diye the| bhagavAna mahAvIra aura ma. buddha bhI unhIM bhAratIya purAtana puruSoM kI gaNanA meM se bAhara nahIM haiM, yadyapi ma0 baddha ke viSaya meM itanA avazya hai ki unhoMne sAmayika paristhiti ko sudhArane ke lie prakaTa rUpa meM AtmA ke astitva se inkAra kiyA thA, parantu antataH aspaSTa rUpa meM unako unakA astitva aura mahatva svIkAra karanA par3A thA, yaha hama agAr3I dekheMge, ataeva yahA~ para hamako dekhanA hai ki ina donoM yuga-pradhAna puruSoM ne kisa rIti se isa yathArtha prArya satya ke darzana kiye the? ma0 buddha ke viSaya meM hama dekha pAyeM haiM ki ve parivrAjaka Adi sAdhanoM ke matoM kA abhyAsa karake, jaina sAdhu ko jJAnadhyAnamaya avasthA ko prApta hue the| usa avasthA meM unhoMne chaH varSa kA kaThina tapazcaraNa dhAraNa kiyA thaa| isa tapazcaraNa meM unakA zarIra bilkula sUkha gayA thaa| ve bilkUla zithila ho gaye the parantu uname yaha saba tapazcaraNa nidAna bAMdhakara prabuddha hone kI tIna pAkA~kSA se kiyA thA, isIlie vaha icchita phala ko na de skaa| basa, ma0 baddha ne jaba dekhA ki isa kaThina tapazcaraNa dvArA bhI unako uddezya kI prApti nahIM hotI, to unhoMne kahA : 773
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ ina kaThinAiyoM ke sahana karane vAle nAgavAra mArga se maiM usa banoge aura utkRSTapUrNa mAyoM ke jJAna ko, jo manuSya kI buddhi ke bAhara hai, prApta kara pAU~gA kyA sambhava nahIM hai ki usake prApta karane kA koI anya mArga ho ?" isake sAtha hI unhoMne zarIra kA poSaNa karanA punaH prArambha kara diyA, parantu isa dazA meM bhI unakA zraddhAna AyoM ke utkRSTa evaM viziSTa jJAna meM tanika bhI kama na huaa| unako usa utkRSTa jJAna ke pAne kI lAlasA aba bhI rahI aura vaha usako anya sugama upAyoM dvArA prApta karane ke prayatna meM saMlagna ho gaye kintu itanA dRr3ha thajJAna bha0 buddha ko jo zrAtmA ke utkRSTa jJAna kI zakti meM huA, so kucha kama AzcaryapUrNa nahIM hai| avazya hI itanA dRr3ha zraddhAna isa utkRSTa jJAna meM usI avasthA meM ho sakatA hai jaba usake sAkSAt darzana usa zraddhAnI kI ho gaye hoM ataeva isameM saMzaya nahIM ki ma0 buddha ne avazya hI bhagavAna pArzvanAtha ke tIrtha ke kisI kevala jJAnI RSirAja ke darzana kiye hoNge| isI kAraNa unakA itanA dRr3ha zraddhAna thaa| ma0 buddha apane isa dRDha zraddhAna ke anurUpa meM anya sugama rIti se isa upAye jJAna kI prApta karane meM saMlagna the| itanI kaThina tapa jo unhoMne kI thI vaha vRthA hI jAne vAlI na thii| pariNAmataH unako bodhi vRkSa ke nikaTa usa mArga ke darzana ho gaye, jisakI ve khoja meM the| bauddha zAstroM kA kathana hai ki isa avasara para unako pUrNa jJAna kI prApti huI thI aura ve tathAgata ho gaye the / bauddhoM ke isa kathana meM kitanA tathya hai yaha hama unhIM ke zAstroM se dekheMge | ma buddha tathAgata ho gaye, parantu isa avasthA meM bhI ve una saba praznoM kA uttara nahIM dete the, ko saiddhAntika vivecana meM sarvaprathama agADI mAte haiM aura sAmAnya logoM ko eka gorakhadhaMdhA sA samajha par3ate haiN| ataeva ina bAtoM ko pyAna meM rakhate hue hama sahasA bauddhoM kI ukta mAnyatA ko svIkAra nahIM kara skte| ma0 buddha ko bodhivRkSa ke nIce kisI prakAra ke uccajJAna ke darzana avazya hue the, parantu kyA vaha pUrNa jJAna (kevala jJAna ) thA, yaha vicAraNIya hai| isake lie hama svayaM kucha na kahakara kevala bauddhoM ke mAnya aura prAcIna grantha milinda panha ke zabda hI upasthita kreNge| yahAM ga0 buddha ke pUrNajJAna (kevala jJAna yA sarvazatA ke viSaya meM pUche jAne para bauddhAcArya kahate haiM "vaha jJAna kI dRSTi unake nikaTa hara samaya nahIM rahatI thii| bhagavat kI sarvajJatA vicAra karane para avalambita vo aura jaba vaha vicAra karate the to vaha usa bAta ko jAna lete the, jisako vaha jAnanA cAhate the / " isa para praznakartA rAjA milinda unase kahate haiM ki "isa deza meM jaba ki vicAra karane se buddha kisI bAta ko jAnate the to vaha sarvajJa nahIM ho sakate ?" bauddhAcArya rAjA ke isa kathana ko kinhIM graMthoM meM svIkAra karate hue kahate haiM "yadi aise hI hai, samrAT ? to hamAre buddha kA jJAna anya buddhoM ke jJAna kI apekSA sUkSmatA meM kama hogA aura isakA nizcaya lagAnA kaThina hai|" vRkSa bauddha zAstra ke isa kathana se yaha spaSTa prakaTa hai ki pUrNajJAna sarvavyApaka aura usake adhikAra meM sarvathA sadA rahanA caahie| jaina zAstroM meM sarvajJatA kI yahI vyAkhyA kI gaI hai| isa dazA meM yaha sahasA nahIM kahA jA sakatA ki ma0 buddha ko bodhi ke nikaTa "sarvajJatA" kI prApti huI thii| jisa prakAra sarvajJatA kI vyAkhyA ukta bauddha grantha meM kI gaI hai usa prakAra buddha kA jJAna prakaTa nahIM hotaa| isI hatu se hama itanA kahane kA sAhasa kara rahe haiM, varan vRthA hI kisI kI mAnyatA ko asvIkAra karane kI dhRSTatA nahIM kI jaatii| tisa para yaha vyAkhyA kevala ukta bauddha grantha para hI avalambita nahIM hai pratyuta ma0 buddha ne svayaM isa bAta ko spaSTataH svIkAra nahIM kiyA hai| jaba unase sarvazatA ke viSaya meM prANa huA to unhoMne TAlane kI hI koziza kI thii| eka bAra rAjA pasenadI ne unase pUchA ki "arhato ( sarvajJoM) meM kauna sarva prathama hai ?" buddha ne kahA ki "tuma gRhastha ho, tumheM indriya sukha meM hI Ananda zrAtA hai / tumhAre lie saMbhava nahIM hai ki tuma isa prazna ko samajha sako / " isa taraha yaha pratyakSa prakaTa hai ki yodhivRkSa ke nikaTa jisa divya jJAna ke darzana ma0 buddha ko hue ye vaha pUrNajAna zrathavA sarvajJatA nahIM thI, pratyuta usase kucha heya prakAra kA vaha jJAna thaa| jaina dRSTi se use hama avadhijJAna (vibhaMgAbadhi ) kaha sakate haiN| perIgAthA kI bhUmikA meM bauddhAcArya ma0 buddha kI isa jJAna prApti ke viSaya meM kahate haiM ki isa samaya rAta ke 774
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama prahara meM unhoMne apane pUrva janmoM ke vRttAntoM ko jAna liyA, madhyarAta meM unakI divya dRSTi pavitra ho gaI, aura antima prahara meM kArya kAraNa ke siddhAnta kI talI taka paMTha kara unhone usako jAna liyaa| isa kathana se hamAre ukta anumAna kI puSTi hotI hai / avadhijJAna dvArA vicAra kara kisI khAsa viSaya kI paristhiti vatalAI jA sakatI hai / aura avadhijJAnI apane va kisI ke bhI pUrvabhava jAna sakatA hai| isa prakAra isameM saMzaya nahIM ki ma. buddha ko bodhivRkSa ke nikaTa avadhijJAna kI prApti huI thii| isa taraha jaba ma buddha ko sAdhAraNa zAna se kucha adhika kI prApti huI, jo ki unake jIvana kI eka alaukika aura prakhyAta ghaTanA hai, to unake bhaktoM ne unako tathAgata yA buddha kahakara khyAti prakaTa kii| bhagavAna mahAvIra kA bhI ullekha isa nAmoM se harA milatA hai. parantu unakI tIrthakara upAdhi thI, vaha ma0 buddha se bilkula vilakSaNa aura sArthaka hai / ma buddha ke nikaTa usakA bhAva vidharmI mata prarvataka kA thaa| jaba ma buddha ko sambodhI kI prApti ho cukI to unhoMne usa samaya se dharma pracAra karanA prArambha nahIM kiyA thA, unako saMzaya thA ki zAyada hI janatA unake saMdeza ko samajha sake isalie vaha kucha samaya taka ekAnta meM rahakara zAnti kA upabhoga karane lge| parantu antata: vaha apanI isa kamajorI ko dUra karake dharma pracAra ke lie udyata hue| bauddha kahate haiM ki isa samaya svaya brahmA ne Akara unako utsAhita kiyA thaa| ataeva apane dharma kA pracAra karane kA dar3ha nizcaya jaba unhoMne kara liyA, to unako isa bAta kI phikara huI ki kisa vyakti ko upadeza denA caahie| isa para unhoMne apane pUrvaguru pArAdakAlAma ko isa yogya pAyA, kintu isI samaya kisI devatA ne unase kahA ki pArAdakAlAma kI mRtyu ho cukI hai| isake sAtha hI unhoMne apanI jJAna dRSTi se kAma liyA to yahI bAta pramANita huii| phira dUsare guru uddakarAmaputta ke viSaya meM bhI yahI ghaTanA upasthita huI / antataH unhoMne una pAMca RSiyoM ko upadeza denA ucita samajhA jinake sAtha unhoMne chaH varSa taka ghora tapazcaraNa kiyA thaa| usa samaya una pAMcoM ko RSipaTTana-banArasa meM sthita jAnakara ma. buddha usa hI ora prasthAna kara gye| sambodhI ke pazcAt ma buddha ne apane Apa pAhAra karanA niyama viruddha samajhA thaa| isalie unakA prathama prahAra tapusya aura bhallika vaNi koM ke yahAM mArga meM huA thaa| ukta prakAra jaba ma buddha banArasa ko apane dharma pracAra ke lie jA rahe the, to mArga meM unako eka 'upAka' nAmaka prAjIvaka bhikSu milA thaa| isake pUchane para unhoMne apane ko 'sambaddha' prakaTa kiyA thA, parantu usa bhikSuka ko isa kathana para saMtoSa nahIM hunaa| usane kahA, jo prApa kahate haiM zAyada vahI ThIka ho / Akhira yaha banArasa pahuMca gaye / vahA~ RSi paTTana meM unhoMne apane pUrva paricaya ke pAMca RSiyoM ko pAyA / pahale pahala unhoMne ma0 buddha ke kathana para vizvAsa nahIM kiyA aura usakA ullekha samAnya rIti se mitra ke rUpa meM kiyaa| isa para ma0 buddha ne vizeSa rIti se unako samajhAyA aura AravAsana diyA evaM apane ko tathAgata kahane kA Adeza kiyaa| taba unhoMne ma. buddha ke kathana ko svIkAra kiyA aura unheM apanA guru maanaa| inameM mukhya konTinya kula putra ko sarva prathama ma. buddha ke madhyamArga meM zraddhAna huA isalie ve hI maba ke pahila anuyAyI the| uparAnta yahIM yaza nAmaka vaNika putra ko bhI buddha ne camatkAra dikhalA kara apane mata meM dIkSita kara bhikSa banAyA thaa| isa samaya ma. baddha ke anuyAyI sAta the aura inako ve 'ahaMt' kahate the| bhagavAna mahAvIra ko bhI manokara divya zakti kI prApti thI, parantu unhoMne na kabhI kisI ko apanA ziSya banAne kI icchA kI aura na isa zakti kA upayoga isa ora kiyaa| isa prakAra jaba ma buddha ke anuyAyI 61 ( arhata ) ho gaye taba unane bhikSu groM se kahA ki 'he bhikSamoM ! maiM mAnavIya daivIya satra bandhanoM se mukta huA hUM / he bhikSuno ! tuma bhI mAnavIya aura daivIya saba bandhanoM se mukta hue ho aba tuma, he bhikSayoM ! anekoM ziSyoM ke lAbha ke lie, anekoM kI bhalAI ke lie, saMsAra para dayA lAkara, manuSyoM aura devoM ke lAbha aura bhalAI ke lie jaao|' isa samaya 'mAra' nAmaka devatA ne pAkara punaH ma buddha ko apane dharma pracAra karane se rokA, paranta unhoMne upekSA kI aura apane bhikSuoM ko svayaM hI anya ziSya dIkSita karane-"upasampadA" dene kA adhikAra dekara caha ora bheja diyaa| ataeva yaha spaSTa hai ki ma0 buddha ne tatkAlIna avasthA ko sudhArane ke bhAva se apane dharma kA nIvAropaNa kiyA thaa| unhoMne pracalita rIti rivAjoM ko lakSya karake binA kisI bhedabhAva ke manuSyoM ko apane dharma meM dIkSita karane kA dvAra khola diyA thaa| isase sAmAjika vAtAvaraNa meM bhI sudhAra huA thA / tathApi unakA pUrNa lakSya apane dharma ko sthApita karane meM pracalita sAdhu dharma kA sudhAra karane kA thaa| usa samaya sAvagaNa mApasI zAstrArthoM aura vAdoM meM hI samaya ko naSTa kara dete the| varSa bhara meM ve tIna cAra mahInoM ke sivAya zeSa sarva dinoM meM sarvathA idhara-udhara vicara kara saiddhAntika vAda-vivAdoM meM hI 775
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyaH vyasta rahate the| isI kAraNa ma0 buddha ne ina sAdhanoM ko isa roga se chur3Akara Atma sthiti ko prApta karAne ke lie saiddhAntika vivecana kA sarvathA virodha kiyaa| virodha honahI pratyuta usako Atmonnati ke mArga meM argalA svarUpa ghoSita kiyA / yaha batalAyA ki vAda-vivAda meM prAtma zuddhi nahIM hai| spaSTa kahA : 'yA unnatIsAssa vidhAtabhUmi, mAnAtimAnama vadate pnyeso| etamapi disavAna bivAdayetha, nahi tena suddhim kusalavadaMti / / 530 // suttanipAta bhAvArtha---jo vAda eka samaya vAdI ke harSa kA kAraNa hai, vahI usake parAsta hone kA sthala hogA, isa para bhI vaha mAna aura ghamaNDa ke prAveza meM bAda karatA hai| isako dekhate hue, kisI ko bhI bAda nahIM karanA cAhie, kyoMki kuzala puruSa kahate haiM ki isake dvArA zuddhi nahIM hotii| isa prakAra mukhyataH usa samaya kI paristhiti ko lakSya karake unhoMne saiddhAntika vAda vivAda ko anAvazyaka batalAyA, parantu usa samaya ke zAstrIya vAtAvaraNa ko vaha ekadama palaTa na sake / Akhira svayaM unako bhI saiddhAntika bAtoM kA pratipAdana gauNa rUpa meM karanA hI par3A, yaha hama agAr3I dekhege, kintu yaha spaSTa hai ki ma0 buddha kA uddezya sAmayika paristhati ko sudhAra kara logoM ko jAhirA zAntimaya jIvana vyatIta karane kA mArga sujhAnA thA / unakA sAMsarika jIvana suvidhAmaya sAdhu jIvana ho, yahI unako iSTa thaa| sAMsArika bandhanoM meM par3e hue logoM ko gRhasthI meM se nikAla kara isa mArga para lagAnA hI unakA dhyeya thA / vaha yenakena prakAreNa manuSyoM ke vartamAna jIvana ko suvidhApUrNa sukhamaya dekhanA cAhate the| theragAthA kI bhUmikA meM yahI kahA gayA hai ki 'ye bauddha bhikSu sAmayika sudhAra ke lie kaTibaddha the| ve janatA ko dharma, prema, sAdA jIvana vyatIta karane, yajJa sambandhI hisA se dUra rahane aura jAti-pAti ke bandhanoM kI upekSA karane ke upadeza dete the| isa taraha ma0 buddha ne jisa dharma kI nIMva DAlI thI, vaha vastutaH prArambha meM eka sAmayika sudhAra kI lahara hI thii| vAstava meM ga0 buddha kA 'madhya mArga' jisakA pratipAdana unhoMne sarva prathama banArasa meM kiyA thaa| isa taraha se hinduoM kI jAti vyavasthA aura niyoM kI kaThina tapazcaryA ke virodha ke sivA aura kucha na thA / kama se kama prArambha meM to vaha eka saiddhAntika dharma nahIM thA 1 isakI ghoSaNA nimna rUpa meM ma0 buddha ne svayaM kI thI: ___ he bhikSuSoM, do aisI ati haiM jinase gahatyAgiyoM ko bacanA cAhie / yaha do ati kyA haiM ? eka prAmoda-pramodamaya jIvana, yaha jIvana jo kevala indriyajanita sukha aura vAsanA ke lie ho, vaha nIca vanAne vAlA hai| indriyajanita, upekSA ke yogya aura lAbha rahita hai aura anya tapazcaraNa jIbanamaya hai, yaha pIr3Amaya upekSA ke yogya aura lAbha rahita hai| ina donoM ati se bacane para he bhikSuoM, tathAgata ko 'madhyamArga' kA jJAna prApta hunmA hai, jo baddhi, jJAna, zAnti, sambodhi aura nirvANa kA kAraNa hai|' isa kathana se spaSTa hai ki maH baddha ne usa samaya pracalita matamatAntaroM meM svayaM mAdhyamika bana kara eka majholA mAdhyama kA mata sthApita kiyA thaa| isameM unakA pUrNa lakSya apane lie evaM una sabake lie, jo unake mata ko mAnane ke liye taiyAra the, kisI rIti se bhI pIr3A kA yanta kara denA thaa| isalie yathArtha meM 'madhyamArga' eka ora to karmayoga ke rUpa meM pacalita aniyamita sAMsArika sAdhu jIvana ke, jisameM saba hI sAMsArika kArya binA phala prApti kI icchA ke lie kiye jAte the, aura dUsarI pora tapazcaraNa ke madhya eka 'rAjInAmA' thaa| yaha bhAbita hotA hai ki ma0 baddha ne apane mata ke siddhAntoM kI prArSatA aura vaijJAnikatA kI ora dhyAna hI nahIM diyaa| unhoMne saiddhAntika vivecana meM par3ane ko eka jhaMjhaTa samajhA / basa unakA dhyeya eka mAtra vartamAna jIvana ko pIr3A ke dAruNa krandana se logoM ko haTAne kA thA / isIlie unhoMne tapazcaraNa ko bhI eka poDotpAdaka ati samajhA, aura kahA ki :-duHkha burA hai aura usase bacanA cAhie / ati duHkha hai| tapa eka prakAra kI ati hai, aura duHkhapUrvaka hai| usake sahana karane meM bhI koI lAbha nahIM hai / vaha phalahIna hai| kintu ma buddha ne tapazcaraNa kisa aniyamita DhaMga se kiyA thA, vaha hama dekha cuke haiN| vaha zrAvaka kI Avazyaka kriyAoM kA abhyAsa kiye binA hI sAdhu jIvana meM kamAla hAsila karanA cAhate the| prAyoM ke utkRSTa jJAna kI tIvra AkAMkSA rakhakarausako pAne kA nidAna vAMdhakara vaha tapazcaraNa pUrNa kAryakArI nahIM ho sakatA thaa| parvata kI zikhara para pahu~cane ke liye sIr3hiyoM kI mAvazyakatA hai aura phira jaba saMtoSapUrvaka una sIr3hiyoM kA sahArA liyA jAyegA taba hI manuSya zikhara para pahu~ca
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakatA hai / mAlUma par3atA hai ki ma0 buddha ne isa ora dhyAna nahIM diyaa| isa hI kAraNa vaha usake dvArA pUrNatA ko prApta na kara sake / parantu to bhI unakA yaha prayAsa bilkula viphala nahIM gayA thA, hama yaha dekha cuke haiN| yadi ma0 buddha ne isa mora dhyAna diyA hotA to vastutaH hama unase aura kucha adhika hI uttama vastu pAte / bhagavAna mahAvIra ne eka niyamita rIti se sAdhu jIvana kA abhyAsa kiyA thA aura vyavasthita r3haga se tapazcaraNa kA pAlana kiyA thA / isIlie vaha pUrNa kAryakArI havA, yaha hama prAge dekhge| vaise bhagavAna mahAvIra ne bhI aise thothe tapazcaraNa ko burA batalAyA hai| unake nikaTa vaha kevala kAryakleza aura bAlakoM kA tapa hai| parantu vaha jAnate the ki jJAnamaya avasthA ke sAtha-sAtha paramapada prApti ke lie tapazcaraNa bhI paramAvazyaka hai| unake nikaTa tapazcaryA vaha komiyAI kriyA thI jo prAtmA meM se karma mala ko dUra karake use bilkula zuddha banA detI hai| yaha tapazcaryA saMsArI manuSya ko pahale-pahale to avazya hI jarA kaThina aura nAgavAra mAlama par3atI hai, parantu jahA~ manuSya ko samyak dhaddhAna huA vahAM latkAla hI isakI AvazyakatA najara par3a jAtI hai aura phira isake pAlana meM eka apUrva prAnanda kA svAda milatA hai / vastuta: mehanata kA phala bhI mIThA hotA hai / tapazcaraNa eka paramotkRSTa prakAra kI mehanata hai, jisakA phala bhI paramotkRSTa hai / ataeva pavitra sAdhu jIvana kA yaha eka bhaSaNa hai| pratyeka mata pravartaka ko isa bhUSaNa ko kisI na kisI rUpa meM dhAraNa avazya karanA par3atA hai| ma0 buddha ne avazya isakA virodha kiyA parantu antataH unako bhI ise kiMcita nyuna rUpa meM svIkAra karanA hI pdd'aa| isa taraha ma0 buddha kI jJAna prApti ke to darzana kara lie, aba pAThakagaNa pAiye, bhagavAna mahAvIra ke jJAna prApti ke dicya avasara kA bhI digdarzana kara leN| bhagavAna mahAvIra ne vyavasthita rItyA zrAvaka avasthA se hI saMyama kA abhyAsa karake muni pada ko dhAraNa kiyA thA / muni avasthA meM bhI pahale unhoMne DhAI dina (belA) kA upavAsa kiyA thA aura phira eka varSa ke tapazcaraNa ko parISaha ko unhoMne sahana kiyA thA / isa prakAra kramavAra prAtma unnati karate hue ve isa 12 varSa ke tapazcaraNa ko pUrNa karake vicara rahe the, ki vaizAkha sudI dazamI ke dina ve jambhaka grAma ke bAhara RjakUlA nadI ke bAmataTa para eka sAla vRkSa ke nIce virAjamAna hue tiSThate the / jJAna-dhyAna meM lIna the| samaya madhyAnha kA ho gayA thA / sUrya apane pracanDa prakAza se tanika skhalita ho cale the| usI samaya ina bhagavAna mahAvIra ko divya kevalajJAna kI prApti huI / mAno isa parama prakhara prAtma prakAza kA divya udaya jAnakara hI usa samaya dinakara maharAja kA bhautika prakAza phIkA par3a calA thaa| bhagavAna mahAvIra usa suvarNa avasara para kevalajJAnI ho gaye, sAkSAt tIrthakara bana gye| tInoM loka kI gharAcara vastUya unake jJAna netra meM bhalakane lgiiN| ve sarvajJa ho gye| pilokavaMdanIya bana gaye / jJAnAvaraNAdi cAra ghAtiyA karmoM kA unake prabhAva ho gayA, isIliye saMsAra meM hI sAkSAt paramAtmA ho gaye--sayoga kevalI bana gye| usa samaya se eka kSaNa ke liye bhI unakA jJAna manda na par3A / vaha jyoM kA tyoM prakAzamAna rahA aura yUM hI hamezA rhegaa| yahI divya jIvana hai| paramotkRSTa prakAza hai / sAkSAt jJAna, zAMti aura sukha hai| jisa samaya bhagavAna mahAvIra sarvajJa hae, usa samaya saMsAra meM alaukika ghaTanAyeM ghaTita hone lagoM, jisase bhagavAna ko sarvajJatA kA lAbha huA jAnakara devaloka ke indra aura devatAgaNa vahAM unake nikaTa prAnandotsava manAne Aye the| bhagavAna ko vandanA unhoMne aneka prakAra kI thii| hama bhI usa divya avasara kA smaraNa karake mana, vacana, kAya kI vizuddhatA se bhagavAna ke pavitra jJAnavarddhaka caraNoM meM nata mastaka hote haiN| usI samaya indra ne bhagavAna kA sabhAbhavana-samavazaraNa raca diyA jinakI vibhUti kA varNana jaina granthoM meM khUba milatA hai|' samavazaraNa kI gadhI kuTImeM antarikSa virAjamAna hokara bhagavAna mahAvIra sarva jIvoM ko samAna rIti se kalyANakArI upadeza dete the| isa samavazaraNa meM 12 koThe the, jinameM RSigaNa ke uparAnta striyoM ko pAsana milatA thA / isake bAda puruSa aura tiryacoM ke lie sthAna niyata thaa| isa rIti se bhagavAna kA upadeza tipaMcoM taka ko hotA thA / vastutaH bhagavAna ke divya upadeza se pazuoM ko apane prANoM kA bhaya calA gayA thaa| ve surakSita aura abhaya ho gaye the| isa hI devI samavazaraNa sahita bhagavAna sarvatra vihAra karate the| isa bihAra meM unake sAtha catunikAya saMgha aura mukhya gaNadhara bhI rahate the| bhagavAna ke sarva prathama ziSya aura masya gaNadhara veda pArAMgata prakhyAta brAhmaNa indrabhUti gautama the / bhagavAna mahAvIra ne sanAtana satya kA upadeza sarva prathama inhIM ko diyA thaa| inako manaHparyaya jJAna kI prApti huI thI aura inhoMne hI mukhya gaNadhara ke pada para virAjamAna hokara bhagavAna kI dvAdazAMga vANI kI racanA kI thii| bhagavAna mahAvIra kA upadeza sanAtana yathArtha satya ke sivA aura kucha na thA / unhoMne apanI sarvajJatA dvArA sarva g99
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ vastayoM kA yathArtha rUpa vicita kiyA thA isIlie vastusthiti ke anurUpa meM hI unakA upadeza thA / unhoMne kisI nabIna mata kI sthApanA nahIM kI thI, balki prAcIna jaina dharma ko pUnaH jIvita kiyA thaa| jaina dharma kA astitva unase bhI pahane vidyamAna thA, parantu bhagavAna mahAvIra ke samaya meM umako vizeSa pradhAnatA prApta nahIM thI, isalie bhagavAna mahAvIra ke dvArA samayAnusAra usakA punaH nirUpaNa huA thaa| yaha sanAtana dharma avyAbAdha sarva sukhakArI aura amara jIvana ko pradAna karane vAlA thaa| jisa taraha vastu kI maryAdA thI usI taraha usameM batAI gaI thii| yaho dharma prAja jaina dharma ke nAma se vikhyAta hai| isa taraha bhagavAna mahAvIra sarvajJa the aura unakA dharma yathArtha satya thaa| yaha mAnyatA kevala jainoM ko ho nahIM hai, pratyata vauddha aura brAhmaNa zAstra bhI isa hI bAta kI puSTi karate hai / eka bAra ma. buddha ne svayaM kahA thA bhAiyo! kucha aise sanyAsI haiM, (acelaka, mAjIbika nigraMtha mAdi) jo aisA zraddhAna rakhate aura upadeza karate hai ki prANI jo kucha sukha du:kha va samabhAva kA anubhava karatA hai vaha saba pUrva karma ke nimitta se hotA hai 1 pora tapazcaraNa se pUrva karma ke nAma se, aura naye karmoM ke na karane se, prAdhava ke rokane se karma kA kSaya hotA hai aura isa prakAra pApa kA kSaya aura sarva daHkha kA vinAza hai| bhAiyo, yaha mirgrantha (jana) kahate haiM......maiMne unase pUchA kyA yaha saca hai ki tumhArA aisA ghaddhAna hai aura tama isakA pracAra karate ho......unhoMne uttara diyA......hamAre guru nAtaputta savajJa hai ....unhoMne apane gahana jJAna se isa kA upadeza diyA hai ki tumane pUrva meM pApa kiyA hai, isako tuma ugra pIra dussaha AcAra se dUra karo aura jo AcAra mana, vacana, kAya se kiyA jAtA hai usase aAgAmI janma meM bure karma kaTa jAte haiM...isa prakAra sabaM Rrma anta meM kSaya ho jAyaMga aura sAre duHkha kA vinAza hogA / isa satra se hama sahamata haiN| (majjhima 2 / 214) iya uddharaNa meM spaSTa rIti se bhagavAna mahAvIra kI sarvajJatA aura unake dvArA pratipAdita dharma siddhAntoM ko svIkAra kiyA gayA hai| vAstava meM bhagavAna mahAvora ne inhIM bAtA kA upadeza diyA thA, jinakA ullekha ukta uddharaNa meM haiN| isIlie yaha bhI pratyakSa hai ki grAja jo jaina dharma prApta hai vaha mula' meM vahI hai jisakA pratipAdana bhagavAna mahAvIra ne kiyA thaa| hAM, usake vAhyabheSa meM antara par3A ho to koI vismaya nhiiN| bhagavAna mahAvIra kI sarvajJatA ke sambandha meM prAjakala ke vidvAn bhI hamAre uparokta kathana kA samarthana karate haiM / DA. vimalacaraNa lAla ema0 e0 pI0 eca0 DI0 Adi bauddha granthoM ke sahAre se likhate haiM ki ye bhagavAna sarvajJa sarvadarzI, ananta kevalajJAna ke ghArI calate-baiThate sote jAgate saba samayoM meM sarvajJa the / ve jAnate the ki kisane kisa prakAra kA pApa kiyA hai aura kisane pApa nahIM kiyA hai| ve prakhyAta jJAtrika mahAvIra apane ziSyoM ke pUrvabhava bhI batA sakate the| pApa hI bauddhoM ke saMyukta' nikAya meM likhA batalAte haiM ki 'jJAtri kSatriya' mahAbIra bahuta hI hoziyAra aura parama vidvAn eka dAtAra puruSa caturpakAra se indriya nigraha meM dattacina aura svayaM dekhI munI vastuoM ko batalAne vAle the| janatA unako bahuta hI pUjya dRSTi se dekhatI thii| eka anya vihAna bauddhoM ke sihala mAnyatA ke AdhAra meM, bhagavAna mahAvIra ke anantajJAna ke sambandha meM kahate haiM ki ve mahAvIra apane ko pApa rahita batalAne thamaura vaha ghoSaNA karate the ki jisa kisI ko koI zaMkA ho athavA kiso viSaya kA samAdhAna karanA do basa hamAre pAsa yAye, hama usako anchI taraha samajhA dNge| isakA bhAva' yahI hai ki bhagavAna prAkRta rUpa meM apane dhavala kevala jJAna meM logoM kA pUrNa samAdhAna kara dete the, ve pUrNa sarvajJa the--unheM sazaMka hone ko koI kAraNa zeSa nahIM thaa| isa prakAra bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha ke dharma pravartaka rUpa meM bhI eka samAna darzana nahIM hote| bhagavAna mahAvIra ne sarvajJa hone para kisI navIna mata kI sthApanA nahIM kI thii| ma0 buddha ne 'madhya mArga' ko bodhivRkSa ke nivATa jAna lene para eka navIna mata kI sthApanA kI thii| jisa prakAra prArambha se hI ina donoM yugapradhAna puruSoM ke jIvana meM koI vizeSa sAmyatA nahIM thI usI prakAra avasthA meM bhI hamaTo koI samAnatA dekhane ko nahIM milatI ma0 buddha ne apano 35 varSa ko avasthA se hI apane dharma kA pracAra karanA prArambha kara diyA thA aura bhagavAna mahAvIra ne taba taka koI upadeza nahIM diyA jaba taka ki unhoMne karIba 43 varSa kI avasthA meM ukta prakAra sarvajJatA prApta na kara lo / phira dharma pracAra ke lie jo unhoMne sarvatra bihAra kiyA thA. vaha bhI eka-dUsare se bilkula vibhinna thaa| ma0 buddha ne bodhivRkSa se calakara sarvaprathama vanArasa meM upadeza diyA thaa| aura phira ve kramazaH uruvelA, gayAsIsa, rAjagRha, kapilavastu, thAvastI, rAjagRha, kodanAvatthu, rAjagRha prAvasto, rAjagRha banArasa, bhaddiya, zrAvastI, rAjagRha zrAvastI, rAjagaha, banArasa, andhakavindu, rAjagRha, pATaligAma, koTigAma nAtikA Apana, kusInArA mAtUma, zrAvastI, rAjagRha, dakSiNAgirI, vaizAlI, banArasa, zrAvastI, campA, kozAlambI, parila vyaka, zrAvastI, bAlakolonkara- .
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAma, beluva, kusInArA meM vicarate rahe the| banArasa meM hI unhoMne ziSyoM ko 'upasampadA' dene-ziSya banAne kI AjJA de dI thii| gayAsIsa meM jaba maujada the taba unake ziSyoM kI saMkhyA eka hajAra thii| pahine hI rAjagaha meM java pahuMce taba maMjaya ke ziSya sArIputa aura maudgalAyana unake mata meM dIkSita hue| inake viSaya meM hama pahile hI likha cuke haiN| isake bAda hI unhoMne 'upAdhyAya aura prAcArya pada niyukta kiye parantu ina donoM ke kartavya eka the| yaha evaM anya zriyAyeM ma0 buddha ne anya matoM meM pracalita rItiyoM ke prabhAvAnusAra svIkRta kI thiiN| isI samaya unhoMne zAkyavaMzI vyaktiyoM ke lie khAsa riyAyata karane kA bho Adeza diyA thaa| phira dvitIya bAra jaba zrAvastI se ve rAjagaha Aye to rAjA zreNika vimbasAra ke prAgraha se titthiyoM' kI bhAMti aSTamI, catudoM aura pUrNamAsI ke dinoM para ekatrita hokara upadeza dene kA Adeza bhikSayoM ko diyaa| isake bAda phira jaba vaha rAjagaha mAye taba logoM ke bAta karane para unhoMne varSA Rtu manAne ke lie bhikSuoM ko eka sthAna para Thaharane kA niyama bnaayaa| yaha niyama bhikSuoM dvArA pahile hI svIkRta thaa| uparAnta andhavinda meM jaba ma buddha the taba unake sAtha 1250 bhikSu the| phira jaba Apa yahAM se kusInArA ko ve gaye the to unake sAtha kevala 250 bhikSa raha gaye the / yahAM se jaba Ama hote hue ve zrAvastI pahuMce, taya bhikSoM meM paraspara matabheda aura vivAda khar3A ho gayA thA aura jisa samaya ve kauzAmbI meM maujUda the, usa samaya unake jhagar3e ne vikaTa rUpa dhAraNa kara liyA thaa| yahAM taka ki ma0 baddha ke samajhAne para bhI ve na mAne aura unase kaha diyA ki Apa zAnti se apane prApta sukha kA upabhoga kiijiye| hama loga apane Apa nikTa lge| ma0 baddha danako bhalA burA kahabAra vAlakalokAragAma ko cale gye| yahAM para eka bAgabAna ne bagIca meM jAne se unako TokA thaa| phira bha0baddha pAriyayaka aura zrAvastI ko gaye the / antima bassA unhoMne vaizAlI ke nikaTa avasthita belu ca meM bitAI thI aura antataH kasInArA meM vaha prApta hue the / veluva meM koI kaThina roga se ye pIr3ita hae the / usa roga ko unhoMne apane yogabala se zamana kiyA thA / isa roga se mukta hokara jaba ve phusInArA kI jA rahe the, to mArga meM caMDa luhAra ko yahAM unhoMne antima bhojana kiyaa| aMtata: kusInArA meM unhoMne ziSyoM ko upadeza diyA thA aura AnaMda se kahA thA ki : 'ataeva he AnaMda ! tuma apane Apa apane taI prakAza rUpa vno| apane Apako hI apanI zaraNa smjho| kimo bAhya zaraNa kA AsarA na tAko / satya ko prakAza rUpa jAnakara usako hI acchI taraha grahaNa kro| usI satya ko jJAnadAtA jAnA / apane Apake sivA kisI anya meM zaraNa kI lAlasA mata rakkho / " isI avasara para prAnaMda ne kisI prakhyAta nagara campA Adi meM apane aMtima divasa vyatIta karane kA Agraha ma0 yaddha se kiyA thaa| isa para ma0 buddha ne kusInArA kI pUrva vibhuti kA smaraNa karAkara AnaMda ko zAMta kiyA thaa| vastutaH yahAM para unhoMne pAnaMda ke tIna moha ko apane meM se haTAne ke lie yaha saba upadeza diye the| Akhira unhoMne apane antima jIvana kA samaya nirdiSTa karate hue grAnaMda se kahA thA :--- 'pAnaMda ! ava tuma kusInArA meM jAkara kRsInArA ke malla rAjAnoM se kaho, Aja ke dina, he vAseTThamaNa, rAtri ke antima pahara meM tathAgata kA sarva antima maraNa hogaa| he bAseTTagaNa, kRpAlu ho aura yahA RpAla hogii| isake bAda apane yApako yaha kahane kA avasara na do, hamAre hI gA~va meM tathAgata kI mRtyU haI aura hamane tathAgata ke aMtima samaya meM darzana na kara paaye| isa hI ke anurUpa meM ma0 baddha kA jIva usa rAtri ko isa nazvara zarIra ko tyAga gyaa| unake anuyAyiyoM ne unake zarIra kI anyATha kriyA kii| uparAnta bauddha zAstra kahate haiM ki licchabi, malla, kolyi, zakya Adi kSatriya rAjAoM ne unake zarIra kI bhasma ko maMgavAkara, usako ramati meM stUpa banavAye the| isa taraha ma0 baddha kA dharma pracAra aura antima samaya pUrNa hunA thaa| bhagavAna mahAvIra ne bhI apane samavazaraNa kI vibhUti sahita sarvatra vihAra kiyA thaa| digambara aura zvetAmbara zAstroM meM isameM bhI antara avazya hai, parantu yaha kucha vizeSa mahatva nahIM rkhtaa| zvetAmbara zAstra usakA ullekha varSA RtU vyatIta karane ke rUpa meM karate haiM / digambara kahate haiM ki tIrthakarAvasthA meM varSA Rtu vyatIta karane kI AvazyakatA nahIM, kyoMki tIrthakara bhagavAna kA zarIra itanA vizuddha ho jAtA hai ki usake dvArA kisI prakAra kI hisA honA bilkula asambhava hai| ataH zve ke anusAra bhagavAna mahAvIra ne prathama caturmAsa prasthika grAma meM, phira tIna caturmAsa campA aura STaSTi campA ga, bAraha vaizAlI aura vANijyagrAma meM, caudaha rAjagaha aura nAlanda meM, chai mithilA meM, do bhadrikA meM, eka bAlamikA ga, eka panitabhUmi meM, eka zrAvastI meM, eka pAvA meM rAjA hastipAla kI kacaharI meM vyatIta kiye the| aura digambarI zAstra isa prakAra batalAte haiM ki jisa prakAra bhabyavatsala bhagavAna RSabhadeva ne pahile aneka dezoM meM bihAra kara unheM dharmAtmA banAyA thA usI prakAra bhagavAna mahAvIra ne bhI 776
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ madhya ke (kAzo, kauzala, kauzalya, kusandhya, azvaSTa, trigartapaMcAla, bhadrakAra, pATaccAra, mauka, matsya, kanIya, sUrasena, evaM vRkArthaka) samudra taTa ke (kaliga, kurujAMgala, kaikeya, prAtreya, kAMboja, bAlhoka, yavanati, siMdhu, gAMdhAra, mauvora, sUra, bhorU, dazeruka, bADavAna, bhAradvAja aura kvAthatoya) aura uttara dizA ke (tANa, kArNa, pracchala Adi) dezoM meM vihAra kara unheM dharma ko prora Rju kiyA thaa| mahAvIra purANa ke anusAra videha meM (vajjiyana rAjasaMgha ke) rAjA ceTaka ne bhagavAna ke caraNoM kA Athaya liyA thaa| aMgadeza ke zAsaka kuNika ne bhI bhagavAna ko binaya kI thI aura vaha kauzAmbI taka bhagavAna ke sAtha-sAtha gayA thaa| kauzAmbI meM vahAM ke nRpati zatAnoka ne bhI bhagavAna ko upAsanA ko thA aura vaha anta meM bhagavAna ke ananya bhakta the aura inhIM kI rAjadhAnI rAjagaha meM bhagavAna ne adhika samaya vyatIta kiyA thaa| rAjapura ke suramalaya udyAna meM jisa samaya bhagavAna virAjamAna the, usa samaya vahA~ ke rAjA jIbaMdhara ne dIkSA grahaNa kI thI / tathApi jisa samaya bhagavAna sarvaprathama rAjagRha meM pAye ye, usa samaya vedapAraMgata vidvAna indrabhUti gautama unake sAtha the| inake atirikta aura bahuta se brAhmaNa aura kSatrI rAjaputra tathA vaNika seTha grAdi bhagavAna ke bihAra aura dharma pracAra se prabuddha hae the| rAjakumAra, abhaya zatavAhana prAdi muni dharma meM lIna hae dhe / jyeSThA, candanA sadRza rAjakumAriyAM bhI AryikAe~ huI thiiN| rAjagRha ke seTha zAlibhadra, dhanyakumAra prItaMkara Adi mahAnubhAva vaNikoM meM se parama puruSArtha ke abhyAso hue the| anta meM dharma pracAra karate hue bhagavAna pAvApura pahuMce the aura vahAM se unhoMne mokSa lAbha kiyA thaa| noTa-kucha logoM kA khyAla hai ki bhagavAna mahAvIra kA dharma bhArata meM sImita rahA thA, parantu yaha unakA korA khyAla hI hai| anveSakoM ne batalA diyA hai ki jaina muni yunAna, rUsa aura nArve jaise sUdUra dezoM meM dharma pracAra ke lie gae the| (dekhI bhagavAna mahAvIra pRSTha 7) aphrIkA ke prabesiniyA pradeza meM yUnAniyoM ko jaina muni mine the / eziyATika risaceMja bhAga 3 yUnAna meM Ajataka eka jaina muni kA samAdhisthAna vahAM ko rAjadhAnI athensa meM maujUda hai| yaha jaina muni zramamAcArya nAmaka the aura bhagukaccha se gaye the| madhya eziyA meM bhI jaina bhArI phailA dayA thA, yaha bhI prakaTa hai| iNDocAinA meM bhI jaina dharma ke astitva ke cinha milate haiN| vahA~ ke sana 115 ke eka zilAlekha meM rAjA bhadravamana tRtIya ko jinendra ke sAgara kA eka mIna likhA hai tathA jainAcAryakRta kAzikAvRtti vyAkaraNa kA use pAragAmo batAyA hai / tathApi jAvA se eka aiso mUrti ke darzana vi0 vA. campatarAya jI ne baralina ke ajAyaba ghara meM kie haiM, jo jaina mUrtiyoM ke samAna hai / ataeva ina thor3e se udAharaNoM se spaSTa hai ki jaina dharma bhArata meM hI sImita nahIM rahA thaa| bauddha dharma kI taraha vaha bhI eka samaya videzoM meM phailA thA / isa prakAra digambara aura zvetAmbara donoM hI isa bAta ko pragaTa karate haiM ki bhagavAna mahAvIra ko mokSa prApti kA sthAna pAvA hai / yaha nagarI dhanasampadA meM bharapUra malla rAjAoM kI rAjadhAnI thii| yahAM ke loga aura rAjA hastipAla bhagavAna mahIvIra ke zubhAgamana kI bATa joha rahe the| isalie ma. buddha ko antima samaya ke baramaksa bhagavAna mahAvIra ko koI khabara kahIM ko nahIM bhejanI par3I thii| vastutaH bhagavAna kRtakRtya ho cuke the, icchA aura bA~chA se pare pahuMca cuke the isaliye unake viSaya meM aisI bAteM bilkula sambhava nahIM thii| zrIguNabhadrAcArya jI bhagavAna ke antima divya jIvana kAla kA varNana nimna prakAra karate haiM : mA pAvApura prApya manoharavanAMtare / bahUnAM sarasAM madhye mahAmaNizilAtale // 506 / / sthitvA dinadvayaM vItavihAro vRddhanirjaraH / kRSNakArtikapakSasya caturdazyAM nizAtyaye // 5101 // svAtiyoge tRtIyeddhazukladhyAmaparAyaNaH / kRtatriyogasaMrodhasamucchannakriyAM zrita: // 511 / / hatAdhAticatuSkaH sannazarIro guNAtmakaH / gatA munisahastreNa nirvANaM sarvavAchitaM // 522 // bhAvArtha-vihAra karate karate anta meM ve (bhagavAna) pAvApura nagara meM pahuMce aura vahAM ke manohara nAma ke vana meM aneka sarovaroM ke madhya mahAmaNiyoM kI zilA para virAjamAna he| vihAra chor3akara (yoganirodhakara) nirjarA ko bar3hAte hae ve do dina taka vahAM virAjamAna rahe aura phira kArtika kRSNA caturdazI kI rAtri ke antima samaya meM svAti nakSatra meM tIsare zukladhyAna 780
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM tatpara he| tadanantara tInoM yogoM ko nirodhakara samUcchinna kriyA nAma ke cauthe zukladhyAna kA prAzraya unhoMne liyA aura cAroM aghAtiyA ko ko nAzakara nArIra rahi kevala guNa paholara eka hajAra muniyoM ke sAtha sabake dvArA bAMchanIya aisA mokSa pada prApta kiyaa| isa prakAra mokSa pada ko prApta kara puruSArtha ke antima ananta sukha kA upabhoga ve usI kSaNa se karane lge| bhagavAna ke isa antima divya avasara ke samaya bhI svargaloka ke indra aura devatAgaNa Aye the aura unhoMne moha ko nAza karane vAle bhagavAna ke zarIra kI pUjA vandanA kI thii| isa samaya bhI alaukika ghaTanAyeM ghaTita huI thI aura aMdherI rAtrI meM eka apUrva prakAza cahaaura phaila gayA thaa| antata: una devoM ne usa pavitra zarIra ko agnikumAra devoM ke indra ke mukuTa se pragaTa huI agni kI zikhA meM sthApana kiyA thaa| isI avasara para Asa pAsa ke prasiddha rAjA loga bhI pAvApura meM pahuMce the aura vahAM para dIpotsava manAyA thaa| kalpasUtra meM inakA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai: 'usa pavitra divasa jaba pUjyanIya zramaNa mahAvIra sarva sAMsArika duHkhoM se mukta ho gaye to kAzI aura kauzala ke 18 rAjAroM ne, ha malla rAjAoM ne aura licchavi rAjAoM ne dIpotsava manAyA thaa| yaha proSadha kA dina thA aura unhoMne kahA'jJAnamaya prakAza to lupta ho cukA hai, Ayo bhautika prakAza se jagata ko daidIpyamAna bnaayeN|' mAnoM usa samaya Ajakala ke bhautikavAda ke prakAza kI hI bhaviSyavANI una rAjAnoM ne kI thii| isa prakAra usa divya avasara ke anurUpa aAja taka yaha dIpotsava kA tyauhAra calA A rahA hai| bhagavAna mahAvIra ke paramazreSTha lAbha kI puNya smRti aura pavitratA isa tyohAra meM gabhita hai| isa taraha mahAvIra aura ma buddha ke antima jovana kA varNana hai / bhagavAna mahAvIra ke darzana sAkSAt paramAtmA rUpa meM hote haiN| vastuta: unakA yaha jIvana anupama thA / unake jIvana se ma. buddha ke jIvana kI tulanA karanA eka niSphala kriyA hai, parantu jaba saMsAra donoM vyaktiyoM ko samAnatA detA hai to tulanAtmaka adhyayana karanA Avazyaka hI thaa|
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) pArasparaki kAla nirNaya bhagavAna mahAvIra aura buddha ke pArasparika jIvana kA hama tulanAtmaka rIti se adhyayana kara cuke haiM aura hamane usameM kahIM bhI sAmyatA nahIM pAI hai pratyuta jIvana ghaTanAoM kI vibhinnatA ho sarvathA dRSTi par3atI rahI hai| aisI avasthA meM yaha spaSTa hai ki bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha eka ho vyakti na hokara do samakAlIna yugapravAna puruSa the| samakAlIna avasthA meM bhI inake jIvanoM kA pArasparika sabhyanyaNa. yaha jAnanA bhI pAyA hai parantu bhAratIya itihAsa jitanA spaSTa aura aMdhakAramaya hai usako dekhate hue Aja se karIba DhAI hajAra varSa pahale hue yuga pradhAna puruSoM ke pArasparika jIvana sambandhoM kA ThIka patA lagA lenA bilkula sambhava bAta hai to bhI jo sAhitya sAmagrI upalabdha hai / usakA prAzraya lekara hama isa viSaya meM eka nirNaya para pahu~cane kA prayatna kareMge / yaha hamako mAlUma hai ki bhagavAna mahAvIra ko nirvANa lAbha usa samaya prApta huA thA jaba ve karIba bahattara varSa ke the aura ma0 buddha kA parinimyAna jaisA ki bauddha kahate haiM, unakI assI varSa kI avasthA meM huA thaa| isase yaha bilkula spaSTa hai ki ma0 yuddha kI umara bhagavAna mahAvIra se adhika thI 1 aba ina donoM yuga pradhAna puruSoM ke janma samaya meM kitanA antara thA. yaha jAnanA hai| unakA pArasparika janma antara prApta hone ke sAtha hI hamako usakI anya jIvana ghaTanAoM kA samvandha spaSTataH jJAta ho jAyagA / isa viSaya meM DA0 hAnale sAhaba ne vizeSa adhyayana ke uparAMta yaha nirNaya pragaTa kiyA hai ki bhagavAna mahAvIra ke nirmANa lAbha ke pazcAt pAMca varSa taka ma0 buddha aura jIvita rahe the| isa mAnyatA ko mAna dete hue hameM ma0 buddha kA janma bhagavAna mahAvIra ke janma se tIna varSa pahale huA pramANita milatA hai| dUsare zabdoM meM DA0 hAnale sAhaba kI gaNanA ke anusAra ma0 buddha bhagavAna mahAvIra ke janma ke samaya tIna varSa ke the, unake gRha tyAga ke avasara para ve taitIsa varSa ke the aura jaba bhagavAna mahAvIra ne apanI karIba vidyAlIsa varSa kI avasthA meM sarvazatA prApta kara cukane para upadeza denA prAraMbha kiyA taba ve prAyaH tAlIsa varSa ke the / isI taraha jaba ma0 buddha ne apanI paiMtIsa varSa kI umara meM "madhyamArga" kA upadeza denA prAraMbha kiyA thA, taba bhagavAna mahAvIra karIba ta~tIsa varSa ke the| isa prakAra DA0 hAnale kI mAnyatA ke anusAra ina donoM yugapradhAna puruSoM ke pArasparika sambandha jJAta hote haiM, kintu inako vizeSa pramANika jAnane ke lie DA0 hArvale sAhaba kI gaNanA ke zrIcitya para bhI eka dRSTi DAla lenA Avazyaka hai / DA0 hAnale sAhaya jo isa gaNanA para pahuMce haiM vaha vizeSa pramANoM ko lie hue haiN| tathApi unakI isa gaNanA kA samarthana aitihAsika sAkSI se bhI hotA hai| pro0 kane sA0 ke matAnusAra samrAT zreNika bimbasAra kI mRtyu usa samaya huI thI jaba ma buddha bahattara varSa ke the dhaura devadata dvArA jo bauddha sapa meM viccheda sar3A huA thA vaha isa ghaTanA se kucha hI kAla uparAnta upasthita huA thaa| sAtha hI majjhimanikAya ke abhaya rAjakumAra sutta se yaha spaSTa hai ki bhagavAna mahAvIra ko bIddha saMgha ke viccheda kA jJAna thA / di0 jaina zAstroM se bhI isa vyAkhyA kI puSTi isa taraha hotI hai unameM likhA hai ki samrAT zreNika vimbasAra kI mRtyu ke sAtha hI kuNika ajAta zatru vidhama midhyAtvI ho gayA aura rAnI besanA ne bhagavAna mahAvIra ke samavazaraNa meM jAkara AryA candanA ke nikaTa dIkSA grahaNa kii| isase yaha sApha pragaTa hai ki bhagavAna mahAvIra isa samaya vidyamAna the aura bauddhoM ke sAmayagrAmamutta aura pAkisuta se yaha pramANita hI hai ki bhagavAna mahAvIra ke nirvANalAbha ke uparAnta kucha kAla taka ma0 buddha jIvita rahe the| isalie vaha adhika se adhika pAMca varSa hI jIvita rahe hoNge| kyoMki bauddha aura jaina donoM ke mata se samrATa kSaNika vimbasAra kI mRtyu ke samaya bhagavAna mahAvIra maujUda the| aura jaba ma0 buddha isa samaya 72 varSa ke the to bhagavAna mahAvIra avazya hI karIba 66 varSa ke the| isase yaha spaSTa hai ki bhagavAna mahAvIra ke nirvANalAbha karane ke bAda ma0 buddha pAMca varSa se adhika jIvita nahIM rahe the| 782
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 isake atirikta hama ma0 yuddha ke bAlyapana ke vivaraNa meM dekha cuke haiM ki ma0 buddha jo usa mukumAra avasthA meM cAra prakAra ke lakSaNa dhAraNa karate the unameM tIna to jaina tIrthakaroM ke cihna the, parantu covA svayaM bhagavAna mahAvIra vartamAna kA nAma yA / isase yaha jhalakatA hai ki usa samaya bhagavAna kA janma nahIM huA thaa| yadi janma huA hotA to unakA ullekha bhI cihna rUpa meM hotA, kyoMki janma se hI tIrthaMkara bhagavAna ke paga meM yaha cihna hotA hai| ataeva isase bhI ma0 buddha kA janma bhagavAna mahAvIra se pahale huA pramANita hotA hai / DA0 hArnale sAhaba kI gaNanA kA samarthana usa kAraNa ko jAnane se bhI hotA hai, jisakI vajaha se ma0 buddha ke 50 se 70 varSa ke madhya jIvana kI ghaTanAoM kA ullekha nahIM ke barAbara ho milatA hai| revarendra vAmananTa sAhaba kA kathana hai ki yaha antarAla prAyaH ghaTanAmoM ke ullekha se korA hai| ataeva isa prabhAva kA koI kAraNa avazya honA caahie| aba yadi vahA bhI hama DA0 hArnane sAhaba kI ukta gaNanA ko mAnatA deveM to yaha kAraNa bhI jJAta ho jAtA hai, kyoMki jaba bhagavAna mahAbIra ne apanA dharma pracAra prArambha kiyA thaa| usa samaya ma0 vRddha apane dharma ko ghoSaNA kara cuke the aura anumAnata: 45 varSa ke the jaise ki hama dekha cuke haiN| ataeva pAMca varSa ke bhItara-bhItara mahAvIra ke vastusthiti rUpa upadeza kA digantavyApI ho jAnA bilkula prAkRta hai isa dazA meM yadi ina pAMca varSoM meM ma0 buddhakA prabhAva prAyaH uThasA jAye aura unakI 50 varSa ko umara se 130 varSa taka koI pUrNa ghaTanAkrama na mile to koI Azcarya nahIM hai| yahI samaya bhagavAna mahAvIra ke dharma pracAra kA thaa| isalie ma0 buddha ke jIvana ke ukta antarAla kAla kI ghaTanAoM ke prabhAva kA kAraNa bhagavAna mahAvIra kA sarvajJAvasthA meM pracAra karanA hI pratibhASita hotA hai| isa avasthA meM hamako DA0 hAnale sAhaba kI ukta gaNanA isa taraha bhI pramANita milatI hai aura yaha prAyaH ThIka hI hai ki bhagavAna mahAvIra ke nirvANoparAnta ma buddha adhika se adhika pAMca varSa aura jiye the| kintu ukta prakAra ma buddha kI jIvana ghaTanAoM ke kA kAraNa nirdiSTa karate hue baddha zAstrakAra ke isa kathana kA bhI samAdhAna kara lenA Avazyaka hai ki ma0 buddha ke dharmopadeza ke samakSa nirgrantha nAtaputta ( mahAvIra ) kA prabhAva kSINa ho kyA, jo pahile vizeSa prabhAva ko lie hue thA bauddha zAstrakAra ke isa kathana ke samAna hI jainAcArya ne bhI yahI bAta bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM kahI hai ki unameM dharmopadeza ke udaya hote hI ekAntamata aMdhakAra meM vilIna ho gye| isa dazA meM yaha donoM kathana eka dUsare ke viruddha par3ate haiM parantu ukta prakAra bha0 buddha kI jIvana ghaTanAoM ke prabhAva kA kAraNa bhagavAna mahAvIra kA dhavala dharma prabhAva mAnate hue hameM jainAcArya kA kavana pAtA ko lie ye milatA hai, parantu aitihAsikatA ke nAte hama bauddha zAstrakAra ke kathana ko bhI eka dama nahIM bhulA sakate haiN| bAta vAstava meM yoM mAlUma detI hai ki jisa samaya bhagavAna mahAvIra kA dharma pracAra hotA rahA, usa samaya avazya hI unake prabhAva ke samakSa ropa dharma apanI mahatA ko dho baiThe jaisA ki jainAcArya kahate haiM aura jo ma0 vRddha ke sambandha meM Upara evaM nimna kI bhA~ti pramANita hotA hai, parantu jaba bhagavAna mahAvIra kA nirvANa hone ko thA taba hamako mAlUma hai ki rAjA kuNika ajAtazatru jaina dharma ke vimukha ho gayA thaa| isake jaina dharma vimukha hone kA kAraNa samrATa zreNika kI akAla mRtyu aura vajjiyana rAjya para AkramaNa karanA kahe jA sakate haiM, kyoMki kSAyika samyaktva samrATa zreNika maraNa kA kAraNa vanakara evaM bhagavAna mahAvIra ke pitR aura mAtR kuloM para Akra maNa karake samrATa kuNika prajAtazatru gravazya hI jainiyoM dvArA ghRNA kI dRSTi se dekhA jAne lagA hogaa| aise avasara para bauddha bhikSu devadatta, jisakA sambandha inase pahale kA hI thA, yadi ajAtazatru ko bauddhanuyAyI banA leM to koI zradbhuta bAta nahIM hai, samrATa kuNika ajAtazatru ke dhIddha ho jAne se magadha aura pana kA rAjadharma jo pahile janapathAvazya hI tauddha dharmI ho gayA aura yaha bhagavAna mahAvIra ke zAsana prabhAvanA meM eka khAsA dhakkA thaa| phira lagabhaga isa samaya ke kucha bAda hI bhagavAna mahAvIra kA nirvANa huA thA yaha hamAre Upara ke kathana se pragaTa hai| isake sAtha hI kucha samaya ke uparAnta AjIvakoM ke saMrakSaka rAjA padma dvArA jainiyoM kA satAyA jAnA, zravazya hI aise kAraNa haiM, jo hameM isa bAta ko mAnane ke lie bAdhya karate haiM ki vIra zAsana kA prabhAva bhagavAna mahAvIra ke uparAnta hI kiti phIkA par3a gayA thA aura isa taraha para bauddhAcArya kA kacana bhI ThIka baiTha jAtA hai| ataeva jaina aura bauddhAcAyoM ke uparollikhita mata hamArI isa mAnyatA meM vAyaka nahIM hai ki bhagavAna mahAvIra ke divyopadeza ke kAraNa ma0 buddha kA prabhAva bahuta kucha kama ho gayA thA ki jisase unake jIvana ke usa antarAla kAla kA prAyaH pUrA patA nahIM cltaa| udhara bhagavAna mahAvIra ke divya prabhAva ko vauddhAcArya svIkAra karate hI haiM / bhagavAna mahAvIra ke dharmopadeza kA vizeSa prabhAva ma0 vRddha ke jIvana meM bAr3A AyA thA, isakA samarthana svayaM bauddha granthoM se bhI hotA hai / devadatta dvArA jo viccheda bauddhasaMgha meM bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kAla ke do tIna varSa pahale hI khar3a 783
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ hayA thA, vaha bhI hamArI vyAkhyA kI puSTi karatA hai devadatta ne mA buddha se bhikSoM ko dainika kriyAoM ko adhika saMyamamaya banAne ko, evaM mAMsa bhojana kI manAI karane ko kahA thA / isa hI para bauddha saMgha meM biccheda khar3A huA thA aba yaha spaSTa hI hai ki usa samaya sivAya bhagavAna mahAbora ke koI prakhyAna matapravartaka aisA nahIM thA jisane ahiMsA dharma ke mahatva ko pUrNa pragaTa kiyA ho aura mAMsa khAne ko pApa kriyA batAI ho| bauddhoM ke mAMsa bhakSaNa aura sAdhu avasthA meM bhI zithilatA rakhane ke lie jaina zAstroM meM una para kaTAkSa kiye gaye haiN| tathApi bauddha saMgha ke isa viccheda ke kitane hI varSoM pahale se bhagavAna ahiMsA aura tapasyA kA upadeza de hI rahe the| isa avasthA meM yaha spaSTa hai ki bauddha saMgha meM yaha viccheda bhagavAna mahAvIra ke divyopadeza ke kAraNa hI khar3A huA thaa| isake sAtha hI bauddhoM ke mahAvagma se vidita hotA ki isI samaya ma0 buddha ke pAsa eka bauddha bhikSa nagna hokara AyA thA aura nagnAvasthA kI vizeSa prazaMsA karake bauddha sAdhanoM ko use dhAraNa karane kI prAjJA dene kI unase prArthanA karane lagA thaa| yaha bhI hamArI vyAkhyA kA samarthana karatA hai, kyoMki usa samaya bha0 mahAbIra ke divyopadeza se digambaratA (namnatva) kA prabhAva vizeSa bar3hA thA aura yahI kAraNa ma buddha ke sAtha bhikSuoM kI saMkhyA ghaTane kA mAlUma par3atA hai| hama pUrva pariccheda meM dekha cuke haiM ki jaba ma0 buddha andhakavinda meM the| taba unake sAtha 1250 bhikSa the, parantu bauddha saMgha viccheda abasara ke lagabhaga hI jaba ve Apana se kusInArA ko gaye the taba unake sAtha sirpha 250 bhikSu raha gaye the| isase yaha spaSTa hai ki isa samaya bhagavAna mahAvIra ke dharma kI mAnyatA janatA meM vizeSa ho gaI thI, jisakA prabhAva ma0 buddha aura unake saMgha para bhI par3A thA / vAstava meM jaina tIrthakara ke jIvana meM kevalajJAna (sarvajJatA) prApta karake dharmopadeza dene kA hI eka avasara aisA hai jo anupama aura adbhuta prabhAvazAlI hai| isa bAta kI puSTi prAcIna se prAcIna upalabdha jaina sAhitya se hotI hai| prataeva ukta jo hama bhagavAna mahAvIra ke isa divya avasara kA divya prabhAva ma. buddha aura unake saMgha para par3A dekhate haiM so usameM kucha bhI atyukti nahIM hai| tIrthakara bhagavAna kA vihAra samavasaraNa sahita aura unakA upadeza vaijJAnika DhaMga para hotA hai, kyoMki ve sarvajJa hote haiM, jaise ki hama bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM dekha cuke haiM / tathApi sarvajJa tIrthakara bhagavAna kI puNya prakRti ke prabhAva meM 400 kosa taka paheM aura duniyA Adi dUra ho jAte haiM aura unake samavasaraNa meM mAnastambha ke darzana karate hI logoM kA mithyAjJAna aura mAna kAphUra ho jAtA hai| isa dazA meM avazya hI bhagavAna mahAvIra kA divya prabhAva sarvatra apanA kArya kara gayA hogA, jaisA ki buddha granthoM se jhalakatA hai, ataeva ma buddha ke jIvana para bhagavAna mahAvIra kA prabhAva par3A vyakta karanA bilkula yuktiyukta mAlUma hotA hai| yahI kAraNa pratIta hotA hai ki ma0 buddha 72 varSa kI avasthA meM sAmAnya rUpa se rAjagRha meM prAkara chupakara eka kumhAra ke yahA~ rAtri bitAte haiN| isake sAtha hI bhagavAna mahAvIra ke nirvANa lAbha ke samAcAra bauddha saMgha ke lie eka harSa prada samAcAra the, yaha bauddha grantha ke nimna uddharaNa se pramANita hai vahA~ likhA hai ki - "pAvA ke canDa nAmaka vyakti ne malladeza ke sAmagAma meM sthita mAnanda ko mahAna tIrthakara mahAvIra ke zarIrAnta hone kI khabara dI thI / prAnanda ne isa ghaTanA ke mahatva ko jhaTa anubhava kara liyA aura kahA 'mitra canDa' yaha samAcAra tathA gata ke samakSa lAne ke yogya haiM / prastu, hameM unake pAsa calakara yaha khabara denA cAhie / ve buddha ke pAsa daur3e gaye, jinhoMne eka dIrgha upadeza diyaa| isa varNana ke zabdoM meM spaSTata. eka harSa bhAva jhalaka rahA hai aura harSa taba hI hotA hai jaba koI bAdhaka vastu uddezya mArga se dUra huI ho / isalie isase bhI sApha prakaTa hai ki bhagavAna mahAvIra ke dharma pracAra ke kAraNa buddha deva ko avazya hI apane madhya mArga ke pracAra meM zithilatA sahana karanI par3I thI aura vaha zithilatA bhagavAna mahAvIra ke nirvANAsIna hote hI dUra ho gaI, jaise ki hama pahale dekha cuke haiM / isa viSaya meM eka prAcyavidyAvizArada kA bhI vahI kathana hai ki bhagavAna mahAvIra ke nirvANa lAbha se mAhatmA buddha aura unake mukhya ziSya sArIputta ne apane dharma kA pracAra karane kA vizeSa lAbha uThAyA thaa| ataeva yaha spaSTa hotA hai ki ma. buddha ke 50 se 70 varSa ke jIvana antarAla ke ghaTanAkrama kA prAyaH na milanA bhagavAna mahAvIra ke divyopadeza ke kAraNa thA isa dazA meM DA0 hAnale sAhaba ko uparollikhita gaNanA vizeSa pramANika pratibhASita hotI hai, jisake kAraNa ma0 buddha aura bhagavAna mahAvIra ke pArasparika jIvana sambandha vaise hI siddha hote hai jaise ki hama Upara dekha cuke haiM, kintu bauddha zAstroM meM eka sthAna para mahAtmA buddha ko usa samaya ke prakhyAta mata pravartakoM meM sarva ladhu likhA hai, parantu unhIM ke eka anya zAstra meM ma0 buddha isa bAta kA koI spaSTa uttara dete nahIM milate haiM / vaha vahA~ prazna ko TAlane 784
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA hI prayatna karate haiM / isase yahI vizeSa upayukta vasA hotA hai ki bhA meM pAyAna mahAvIra se so kama se kama buddha avazya hI bar3e the, parantu eka mata pravartaka kI bhA~ti ve jarUra hI sarva laghu the, kyoMki anya sarva mata ma0 buddha se pahile ke the| isa taraha bhagavAna mahAvIra aura ma. buddha ke pArasparika jIvana sambandha vaha hI ThIka jaMcate haiM jo hama pUrva meM batalA cuke haiN| bhagavAna mahAvIra aura buddha ke pArasparika jIvana sambandha to hamane jAna lie, parantu bhagavAna mahAvIra ko mokSa lAbha mora ma0 baddha kA parinivyAna, jaisA ki bauddha kahate haiM, kaba hunA yaha jAna lenA bhI mAvazyaka hai| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kAla ke viSaya meM tIna mata pAye jAte haiN| eka ke anusAra yaha ghaTanA IsavI san se 527 varSa pahale ghaTita huI batalAyI jAtI haiN| dUsare ke mutAbika yaha 468 varSa pahale mAnI jAtI hai aura tIsarA isako vikramAvada se 550 varSa pahale ghaTita hA batalAtA hai| inameM pahale mata kI mAnyatA adhika hai aura jaina samAja meM vahIM pracalita hai| dUsarA DA0 jAla cArapenTiyara kA hai jisakA samucita prativAda mi0 kAzIprasAda jAyasavAla ne prakaTa kara diyA hai aura vastutaH bauddha zAstroM ke spaSTa ullekhoM ko dekhate hae yaha jI ko nahIM lagatA ki bhagavAna mahAvIra kA nirvANa ma0 buddha ke uparAnta huprA ho / yaha hamAre pUrva jIvana sambandhI vivaraNa se bhI bAdhita hai| aura tIsarA mata thIyuta paM0 nAthUrAma jI premI kA hai| unake AdhAra devasenAcArya aura amitagatyAcArya ke ullekha haiM, jinameM samaya ko nirdiSTa karate hue vinAma napa kI mRtyu se aisA ullekha kiyA gayA hai| isake viSaya meM jaina vidvAna paM0 yugalakizora jI likhate haiM ki yadyapi, vikrama kI mRtyu ke bAda prajA ke dvArA usakA matyu saMbata pracalita kiye jAne kI bAta jI ko kucha kama lagatI hai, aura yaha ho sakatA hai ki amitagati prAdi ko use matyu saMvata samajhane meM kucha galatI huI ho, phira bhI ullekhoM se itanA to spaSTa hai ki pramI jI kA yaha mata nayA nahIM hai-Aja se hajAra varSa pahale bhI usa mata ko mAnane vAle maujUda the aura unameM devasena tathA amitagati jase AcArya bhI zAmila the| itanA hote hue bhI hameM uparokta jIvana sambandha vivaraNa ko dekhate hue mukhtAra sAhaba se sahamata honA par3atA hai / isake sAtha hI yaha dRSTavya hai ki triloka prajJapti meM jahAM anya mata bIra nirvANa saMvat meM batalAye gaye haiM, vahIM isakA ullekha nahIM hai| isa avasthA meM devasenAcArya aura amitagati prAcArya ne bhUla se aisA ullekha kiyA ho, to koI Azcarya nhiiN| jisa prakAra hamane ma0 baddha aura bhagavAna mahAvIra kA sambandha sthApita kiyA hai, usako dekhate hue yahI ThIka pratIta hotA hai| aba rahA kevala prathama mata jo prAyaH sarvamAnya aura pracalita hai| isa mata kI puSTi meM nimna pramANa batalAye jAte haiM (1) rAtari cadusadagutto tiNakAlA vikkamo havai jmmo| aThabarasa bAlalIlA soDasavAsehi bhImmae dese // 18 // yaha nandi saMdha kI dUsarI paTTAvalI kI eka gAthA hai, aura vikrama prabandha meM bhI pAyI jAtI hai (jaina siddhAntabhASkara kiraNa 4 pR075) (2) NidhvANe vIrajiNe chaThavAsasadesu paMcabarisesu / paNamAsesu gadesu saMjAdo saMgaNiyo ahavA / / 1 / / __ yaha gAthA Aja se karIba 1500 varSa pahale kI racI huI 'tiloyapaNNatti' kI gAthA hai aura isameM vIra nirvANa prApti se 605 varSa 5 mahIne bAda zaka rAjA huA aisA ullekha hai| (3) paNa chassayavassaM paNamAsa judaM gamiya vIraNidhvuido / sagarAjo to kakkI cadunavattiyamahiya sagamAsa / / 850 / / yaha trilokasAra kI gAthA hai aura isameM 'tiloyapaNNatti' ko uparokta gAthA kI bhAMti vIra nirvANa se 605 varSa 5 mahIne bAda zaka rAjA kA aura 364 varSa 7 mahIne bAda kalki kA honA batalAyA hai| (4) Arya vidyAsudhAkara meM bhI likhA hai tataH kalinAtra khaMDe bhArate vikramAtpurA / svamunyaM vodhi vimate varSe virAjayo naraH / / 1 / / prAcArajjaina dharma bauddhadharmasamaprabham / / (5) sarasvatI gaccha kI bhUmikA meM bhI spaSTa rUpa se vIra nirvANa 470 varSa bAda vikrama kA janma honA likhA hai, yathA-bahuri zrI vIra svAmI ko mukti gaye pIche cyArasaMsattara 470 barSa gaye pIche zrI sanmahArAja vikrama rAjA kA janma bhayA / 785
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ (6) nemicandrAcArya ke mahAbIra cariya (dekho, bhArata ke prAcIna rAjavaMza bhA021-42) meM bhI mahAvIra svAmI se 605 varSa 5 mAsa uparAnta zaka rAjA kA honA likhA hai| yahA~ naM. 1 aura naM. 5 ke pramANoM meM bilkula spaSTa rIti se vIra nirvANa ke 470 varSa uparAnta vikrama kA janma honA likhA hai / aura yaha jJAta hI hai ki vIra nirvANa 527 varSa pahale jo IsA se mAnA jAtA hai yaha vIra nirvANa se 470 varSa bAda napa bikrama kA savat rAjyArohaNa mAnane se upalabdha huyA hai kyoMki yaha pramANita hai ki napa vikrama kA unake 18 varSa ko abasthA meM rAjyArohaNa se prArambha hotA hai / isa avasthA meM svIkRta nirmANakAla' meM 18 varSa jor3anA Avazyaka ThaharatA hai, kyoMki ukta gAthAoM meM spaSTa rIti se vIra nirmANa se 470 varSa bAda vikrama kA janma huA likhA hai| isa taraha para pracalita vora nirvANa sambat zuddha rUpa meM IsA se pUrva 545 varSa (527+ 18) mAnanA caahie| isa hI mata ko zrIyuta kAzIprasAda jAyasavAla aura pa0 vihArIlAla jI bulandazaharo pramANita batalAte haiN| jaina darzana divAkara DA0 jaikobI bhI isa mata ko svIkAra karate pratIta hote haiM, jaisA unake usa patra se prakaTa hai jo unhoMne hamako likhA thA aura jo bIra varSa 2 pRSTha 78-76 meM prakAzita huyA hai| isake sAtha hI anya pramANoM meM koI spaSTa ullekha nahIM hai| aisI avasthA meM yadi zaka rAjA kA janma bhI 605 varSa 5 mahIne bAda vAra nirvANa se mAnA jAye to kucha asagatatA najara nahIM aatii| isa dazA meM vora nirvANa IsA se pUrva 527 varSa pahalaM mAnane kA zuddha rUpa 245 varSa pahale mAnanA ucita pratIta hotA hai| vaha nirvANa kAla hamAre ukta pArasparika jAvana sambandha se bho ThIka baiTha jAtA hai, kyoMki siMhalabauddhoM kI mAnatA ke anusAra ma0 buddha kA parinivAna IsA se pUrva 543 varSa meM ghaTita huA thA / bauddhoM kI isa mAnyatA ko lekara vizeSa gavepaNA ke sAtha Adhunika vidvAnoM ne isakA zuddha rUpa IsA se pUrva 487 bA~ varSa batalAyA hai, kintu khaNDAgAra kI hAthI guphA se jo samrATa khAravela kA zilAlekha milA hai usase bauddhoM ko ukta mAnyatA kA pUrA samarthana hAtA hai| isa dazA meM bhagavAna mahAvIra kA nirvANa kAla IsA se pUrva 545 varSa pUrva mAnane se aura ma0 buddha kA parinidhvAna IsA se pahale 543 be varSa meM humA svIkAra karane se hamAre ukta jIvana sambandha nirNaya se prAyaH sAmanjasya hI baiTha jAtA hai| kyoMki svaya dauddhoM ke kathana se pramANita hai ki ma. buddha bhagavAna mahAvIra ke pahale hI apane ko svayaM buddha mAnakara upadeza dene lage the| saMyukta nikAya meM (bhAga 11-68) meM spaSTa kahA hai ki baddha apane ko sambhAsaMbaddha kaise kahane lage java nigrantha nAthaputta apane ko vaise hI nahIM kahate haiN| isase spaSTa hai ki hamArI pUrvokta mAnyatA ke anusAra ma0 vuddha bhagavAna mahAvIra ke dharmopadeza dene ke pahale hI upadeza dene lage the aura isa taraha pUrvollikhita pArasparika sambandha ThIka hai| hA~, eka do varSa kA antara gaNanA kI addhi ke kAraNa rahA kahA jA sakatA hai| ataeva aAjakala bhagavAna mahAvIra kA nirvANa saMvat 2466 varSa mAnanA vizeSa yukti saMgata hai| hindI vizvakoSa ke nimna kathana se bhI yahI pramANita hai| vahA~ (bhAga 2 pRSTha 350) para likhA hai ki tottha. galiyayayanna' aura 'tIrthodvAra prakIrNa' nAmaka prAcIna jana zAstra ke mata se jisa rAta ko tIrthakara mahAbIra svAmo ne siddhi pAyI, usI rAta ko pAlaka rAjA avantI ke siMhAsana para baiThe the 1 pAlakavaMza 60, usake bAda naMdavaMza 155, maryavaMza pUNa mitra 30 balabhitra evaM bhAnumitra 60, narasena naravAhana 40, gardabhilla 13 aura zavarAja ne 4 varSa rAjya kiyaa| mahAvIra svAmI ke parinirvANa se zakarAja ke abhyudayakAla paryanta 470 varSa bote the| idhara saramvanI gaccha ko paTAvalo se dekhate, ki vikrama ne ukta zakarAja ko harAyA sahI, kintu sohala varSa taka rAjyAbhiSikta na hue / ukta sarasvato gaccha kI gAthAmeM spaSTa likhA hai-vIrAta 462, bikramajanmAnta varSa 22, rAjyAnta varSa 4 arthAt gakarAja ke 470 aura vikramAbhi kAbda ke 488 arthAt san I0 se 545-4 varSa pahale mahAvIra svAmI ko mokSa milA thaa| ataeva vahI samaya nirvANa kAla kA ThIka jaMcatA hai| isa prakAra ma0 buddha aura bhagavAna mahAvIra kI jIvana ghaTanAoM kA tulanAtmaka rIti se adhyayana karane para hamane unakI pArasparika vibhinnatA ko vilkula spaSTa kara diyA hai aura jaba hama sugamatA se unake bhinna vyaktitva evaM mamakAlAna sambandhoM ke viSaya meM eka nizcita mata sthira kara sakate haiN| isa vivecana ke pATha se pAThakoM ko usa mithyA mAnyatA ko prasAratA bhI jJAta ho jAyegI jo isa umnalazIla jamAne meM bhI kahIM-kahIM ghara kiye hue hai ki jaina dharma kI utpatti bauddha dharma se huI thI athavA ma0 buddha aura bhagavAna mahAvIra eka vyakti the| . yadyapi yahA~ taka ke vivecana se hama mA buddha aura bhagavAna mahAvIra ke pArasparika jIvana sambandhoM kA digdarzana 786
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara cuke haiM, parantu isase donoM yuga pradhAna puruSoM ne jo zikSA jana sAdhAraNa ko dI thI, usakA pUrA patA nahIM calatA hai, isaliye agAr3I ke pRSThoM meM hama jaina dharma aura bauddha dharma kA bhI sAmAnya digdarzana kreNge| bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha kA dharma ma. buddha ne kisa dharma kA nirUpaNa kiyA thA, jaba hama yaha jAnane kI koziza karate haiM to unake jIvanakrama para dhyAna dene se asaliyata ko pA jAte haiN| vastutaH ma0 buddha kA uddezya Avazyaka sudhAra ko sirajane kA thA 1 isalie prArambha meM unakA koI niyamita dharma nahIM thA aura na unhoMne kisI vyavasthita dharma kA pratipAdana kiyA thA, kintu apane sudhArakrama meM unhoMne pAvazyakatAnusAra jina siddhAntoM ko svIkAra kiyA thA, unakA kiMcit digdarzana hama yahA~ kreNge| sarvaprathama unake dharma ke viSaya meM pUchate hI hameM batalAyA jAtA hai ki yaha prakRti ke niyamoM ko batalAtA hai, manuSya kA zarIra nAza ke niyama ke palle par3atA hai, yahI buddha kA pranityabAda hai| jo kucha astitva meM grAtA hai usakA nAza honA avazyambhAvI hai| bhagavAna mahAvIra ne bhI dharma kA vAstavika rUpa vastuoM kA prAkutika svarUpa hI batalAyA thaa| kahA thA, "bastu svabhAba hI dharma hai|" aura isa taraha jAhirA yahAM para donoM mAnyatAmoM meM sAmyatA najara par3atI hai, parantu yathArtha meM unakA bhAva eka dUsare ke bilkula viparIta hai| ma. buddha ke hAthoM se isa siddhAnta ko vaha nyAya nahIM milA jo use bhagavAna mahAbora ke nikaTa prApta thaa| isI kAraNa bauddhadarzana kA adhyayana karake satya ke nAte vidvAnoM ko yahI kahanA par3A hai ki baddha ke saiddhAntika vivecana meM vyavasthA aura pUrNatA donoM kI kamI hai| buddha ke nikaTa saiddhAntika vivecana saMsAra duHkha kA kAraNa thA aisI dazA meM ina praznoM kA vaijJAnika uttara mabaddha se pAnA nitAnta asambhava hai| ina praznoM ko unhoMne anizcita vAteM ThaharAyA thaa| jaba unase pUchA gayA ki : kyA loka nitya hai ? ___ kyA yahI satya hai aura sava mata mithyA haiN| unhoMne spaSTa rIti se uttara diyA ki "he potthapAda, yaha vaha viSaya hai jisa para maiMne apanA mana prakaTa nahIM kiyA hai / " taba phira isI taraha potthapAda ne unase yaha prazna kiye / (2) kyA loka nitya nahIM hai| (3) kyA loka niyamita hai? (4) kyA loka ananta hai ? (5) kyA prAtmA vahI hai jo zarIra hai ? (6) kyA zarIra bhinna hai aura AtmA bhinna hai ? (7) kyA vaha jisane satya ko jAna liyA hai maraNoparAnta jIvita rahatA hai? (5) athavA baha jIvita nahIM rahatA hai| (8) athavA vaha jIvita bhI rahatA hai aura nahIM bhI rahatA hai ? (10) athavA vaha na jIvita rahatA hai aura vaha nahIM jIvita rahatA hai ? aura ina sabakA uttara ma0 buddha ne vahI diyA jo unhoMne prathama prazna ke uttara meM diyA thaa| isa paristhiti meM yaha spaSTa anubhava gamya hai ki ma buddha ne saiddhAntika vivecana kI prArambhika bAtoM kA sthApana prakRti ke niyamoM ke rUpa meM pUrNa rIti se nahIM kiyA thA jaisA ki batalAyA jAtA hai| bhagavAna mahAvIra ke viSaya meM hama agADI dekhage / ataeva jaba kabhI ma. baddha ke nikaTa aisI avasthA upasthita huI to unane usakA samAdhAna kucha bhI nahIM kiyaa| boTa darzana ke vidvAna DA. kItha vaddha kI isa paristhiti ko bilkula ucita batalAte haiN| vaha kahate haiM ki buddha ne pahale hI kaha diyA thA ki vaha apane ziSyoM ko ina viSayoM meM zikSA nahIM deNge| ma buddha eka aise hakIma hai, jo aisI zikSA dete haiM jisase ziSya kA vartamAna jIvana sukhamaya bane, kintu vAstava meM ina bAtoM ko aspaSTa chor3a dene se buddha ne logoM ko apane manokala nirNaya ko mAnane kI svatantratA dI hai aura yaha kriyA eka 'mAdhyamika ke sarvathA yogya thii| aisA pratibhApita hotA hai ki baddha ne bastumoM ke svabhAva para kevala unakI sAMsArika avasthA ke anusAra duSTipAta kiyA thaa| unhoMne spaSTa kahA thA ki loka meM koI bhI nitya padArtha nahIM haiM pIrana aise hI padArtha haiM jinakA sarvathA nArA ho jAtA hai, pratyuta samasta loka eka ghaTanAkrama hai, koI bhI vastu kisI samaya meM yathArtha nahIM ho sktii| isalie aisA koI padArtha nahIM hai jo prAtmA ho / zarIra (rUpa) AtmA se usI taraha rahita hai jisa taraha gaMgA nadI meM utarAtA huA phena kA badalA hai| (saMyukta nikAya 3-140) parantu vismaya hai ki buddha ne ekAntavAda-anityatA kA bhI nirUpaNa pUrI taraha nahIM kiyA hai| to bhI 787
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha batalAyA gayA hai ki cAra padArtha haiM (1) pRthvI, (2) agni, (3) vAyu aura (4) jala / pAkAza bhI kabhI 2 gina liyA jAtA hai| kintu ma0 buddha ne unako kisa DhaMga se svIkAra kiyA thA yaha jJAta nahIM hai| kevala yaha pragaTa hai ki pratyeka paudgalika padArtha eka mizraNa hai, jo zarIra kI taraha kisI samaya taka banA rahegA, parantu anta meM naSTa ho jaavegaa| padArtha anitya haiN| prArambhika bauddha dharma meM ve kSaNika svIkRta nahIM haiN| yaha uparAnsa kA sudhAra hai| vizeSakara baddha ke nikaTa loka kevala anubhava kA eka padArtha thaa| unhoMne isakI nityatA aura anantatA ke sambandha meM kucha kahane se sApha inkAra kara diyA thA, kintu itane para bhI yaha spaSTa hai ki ma0 buddha ne jo ukta cAra padArthoM ko svIkAra kiyA thA so usameM unhoMne yathArtha vAda ko antataH gauNa rUpa meM svIkAra hI kiyA thaa| isase unake vivecana ko aniyamitatA bhI prakaTa hai| ukta cAra padArthoM ke atirikta buddha ne unake sAtha nirvANa aura vijJAna kI gaNanA karake apanA saiddhAntika mata cha: tatvoM para prArambha kiyA thA / vijJAna meM duHkha aura sukha ko anubhava karane kA bhAva garbhita thaa| yaha saba padArtha nitya hI the aura ina hI ke pArasparika sambandha se saMsAra kA astitva batalAyA thA / isa siddhAnta vivecana meM buddha se prAcIna matoM kA prabhAva spaSTa pratIta hotA hai| inameM mukhyataH brAhmaNa aura jaina dharma kA prabhAva dRSTavya hai| jo cAra padArtha ma. buddha ne svIkAra kiye haiM baha brAhmaNa dharma meM pahale se hI svIkRta the isalie vaha uhoMne vahAM ke lie unhoMne unako jisa DhaMga se pratipAdita kiyA hai vaha jaina dharma kI lokamAnyatA se milatA julatA hai| jainiyoM ke anusAra bhI chaha dravyoMkara yukta yaha loka hai parantu vaha chaha dravya mahAtmA buddha dvArA svIkRna 6 tatvoM se bilkula bhinna the jaise hama agADI dekheNge| isake atirikta buddha ne jo dharma kI vyAkhyA ko thI vaha bhI sAmAnyatayA jaina vyAkhyA se milatI julatI thI, jaise ki hama dekha cuke haiN| phira buddha ne jo usaka do bheda Abhyantirika (ajjhattika) aura bAhya (bAhara) kiye the, vaha bhI sAmAnyataH jaina siddhAnta ke nizcaya aura vyavahAra dharma ke samAna hai| kintu pharka yahA~ bhI vizeSa maujada hai, kyoMki bauddhoM ke nikaTa inakA sambandha sirpha bAhya jagata aura mAnasika sambandhoM se hai, aura jaina siddhAnta meM inake alAvA padArtha ke vAstavika svarUpa se bhI yaha sambandhita hai| isase yaha sApha pragaTa hai ki ma. baddha ne kevala jainiyoM ke vyavahAra dharma kA kicita pAzraya lekara apane siddhAntoM kA nirUpaNa kiyA thA isalie jaina zAstroM meM ma. buddha dharma kI gaNanA ekAntavAda meM ko gaI hai| zrI gommaTasArajI kA nimna iloka yahI pragaTa karatA hai : eyaMta buddhadarasI vivarIyo vaMbha tAvaso vinnyo| iMdo vi ya saMsaipro makkaDiyo ceva aNNANI / / isameM bauddha ko ekAntavAdI, brahma yA brAhmaNoM ko viparIta mata, tApasoM ko bainayika, iMdra ko sAMzayika aura maMkhali yA maskarI ko prazAnI batalAyA hai| kintu zvetAmbara granthoM meM bauddha dharma ko prakriyAvAdI likhA hai, jo svayaM yauddhoM ke zAstroM ke uslekhoM se pramANita hai| yahAM para zvetAmbarAcArya bauddhoM ke anAtmabAda ko lakSya karato aisA likhate haiM, jabaki digambarAcArya unake saiddhAntika vivecana ko pUrNata: lakSya karake use ekAntavAdI ThaharAte haiN| akriyAvAda ekAnta mata kA eka bheda hai| svayaM digambara jainoM kI tatvArtha rAjavAtika (811110) meM bauddha dharma ke mukhya preNatA maudaMgalAyana kA ullekha prakriyAvAdiyoM meM kiyA gayA hai| pAie aba jarA bhagavAna mahAvIra ke dharma para bhI eka dRSTi DAla leN| unhoMne jisa prakAra dharma kI vyAkhyA kI thI, usI ke anusAra samasta sattAvAna padArthoM ke viSaya meM sanAtana satya kA nirUpaNa kiyaa| unhoMne kahA ki yaha loka prArambha aura anta rahita anAdi nidhana hai| yaha dravyoM kA lIlAkSetra hai, jo dravya anAdi se sattA meM vidyamAna haiM aura anaMtakAla taka vaise hI rheNge| isa taraha isa loka meM na kisI navIna padArtha kI saSTi hotI hai aura na kisI kA sarvathA nAza hotA hai| kevala dravyoM kI paryAyoM meM ulaTa phera hotI rahatI hai, jisase loka kI khAsa avasthA kA janma astitva aura nAza hotA rahatA hai| isa kArya kAraNa siddhAnta meM isa prakAra kisI eka sarva zaktivAna kartA-hartA kI AvazyakatA nahIM hai| vastutaH eka pradhAna vyakti ke Upara saMsAra kA sarva bhAra DAlakara svayaM nizcinta ho jAnA kucha saiddhAntikatA prakaTa nahIM krtaa| saMsAra kA rakSaka hokara saMsArI jIva para vathA hI duHkhoM ke pahAr3a ulaTanA koI bhI buddhimAna svIkAra nahIM kregaa| sacamuca sAMsArika kAryoM ko apane jumme lekara vaha Izvara svayaM rAga aura dveSa kA piTArA bana jAegA aura isa dazA meM vaha sAMsArika manuSya se bhI adhika bandhanoM meM baMdha jaaegaa| isa avasthA meM Izvara ko anAdi nidhana mAnane ke sthAna para svayaM loka ko hI anAdi nidhana mAna lene se yaha jhaMjhaTeM kucha bhI sAmane nahIM pAtI haiN| baratuta: bhAratIya SadarzanoM kA sUkSma adhyayana karane se unameM bhI eka kartAhatA Izvara kI mAnyatA ke
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahIM darzana nahIM hote| aisA pratIta hotA hai ki yaha uparAnta ke bhIrU aura pAlasI manuSyoM kI racanA hI hai jo parAvalamvI rahane meM hI Ananda mAnate haiM / isa prakAra loka ko anAdi nidhana prakaTa karake bhagavAna mahAvIra ne isa loka meM mukhya do dravya ( 1 ) jIva aura (2) sajIva batalAye haiN| jIva vaha padArtha batalAyA jo upayoga aura cetanAmaya ho aura sajIva vaha saba padArtha haiM jo ina lakSaNoM se rahita ho| yaha dravya pAMca prakAra kA hai (1) pudgala, (2) AkAza, (3) kAla, (4) dharma aura (5) adharma / ataeva bhagavAna mahAvIra ke anusAra isa loka meM kula chaH dravya hai| ina chaha ke vizada vivaraNa se jaina zAstra bhare hue haiM, kintu yahA~ para saMkSepa meM vicAra karane se hama unakA svarUpa isa taraha pAte haiN| inameM (1) AtmA yA jIva eka upayoga maI apodgalika, arUpI aura ananta padArtha haiM (2) pudgala eka paudgalika rUpI padArtha hai, jo svarNa, rasa, gaMdha, varNa kara saMyukta haiM, isake paramANu aura skaMdha bhI ananta aura vibhinna haiM, kintu saMkhyAta aura asaMkhyAta rUpa meM bhI milate haiM (3) AkAza eka samUcA ananta, amRtoMka aura zravibhAjanIya padArtha hai / yaha sarva padArthoM ko avakAza detA hai aura do bhAgoM meM vibhAjita hai arthAta lokAkAza aura lokAkAza, yaha isake do bheda hai aura vaha dharma dharma dravyoM ke kAraNa hai| jahAM taka ye dravya haiM yahIM taka lokAkAza hai, isI ke bhItara jIva ajIva padArtha phirate haiM (4) kAla samUrtika aura sthira dravya hai, yaha kyoM aura unakI paryAyoM meM svAntara upasthita karane meM eka parokSa kAraNa hai| yaha kAlAju saMkhyAta haiM aura samasta loka inase bharA par3A hai (5) dharma vaha bamUrtIka dravya hai jo loka ke samAna vyApaka hai mIra jIva ajIba ke gamana meM usI taraha sahAyaka hai jisa taraha machalI ko jala nalane meM sahAyaka hai aura (6) antima adharma dravya bhI pramUrtIka aura sarvalokavyApaka hai / isakA kArya dravyoM ko vizrAma denA hai| 1 inameM kevala jIva aura pudgala hI mukhya haiM, zeSa dravya unake anugAmI haiN| inake mukhya cAra kartavya haiM, arthAt ve prAkAza meM sthAna grahaNa karate haiM, parAvartana hote haiM aura calate vA sthira rahate haiN| pratyeka kArya meM do kAraNa hote haiM. eka mukhya upAdAna kAraNa aura dUsarA sAmAnya nimitta kAraNa / sone kI aMgUThI meM mukhya upAdAna kAraNa sonA hai, parantu usake sAmAnya nirmita kAraNa pani sunAra, aujAra Adi kaI haiN| isalie jIva aura saMjIva ke una cAra kartavyoM kA mukhya kAraNa svayaM jo ghora jIva hai, aura sAmAnya kAraNa uparalikhita zreya bhAradravya hai| isa prakAra yaha loka kRtrima aura davAiyoM kara pUrNa hai aura isameM jo kucha paryAyeM aura dazAyeM upasthita hotI hai yaha ina jIva evaM ajIva kI paryAyoM ke kAraNa hotA haiM jo zeSa cAra dravyoM ke sAtha hara samaya kAzIla rahatI haiN| itanA jAna lene para hama bhagavAna mahAvIra aura ma buddha kI prArambhika zikSAoM kA vizada antara dekhane meM samartha haiN| yadyapi ma0 buddha ne apane siddhAntoM ko jisa DhaMga aura krama se sthApita kiyA hai vaha jAhirA bha0 mahAvIra ke dharma nirUpaNa DhaMga se sAdRzyatA rakhatA hai, kintu itane para bhI vaha bha0 mahAbIra ke DhaMga ke samAna nahIM hai| vaha anAtmavAda para avalaMbita hai aura svayaM paripUrNa hai, parantu bhagavAna mahAvIra ne usI sanAtana dharma kA prativAna kiyA thA, jisako unake pUrvagAmI tIrthakaroM ne vastusthiti ke anurUpa meM batalAyA thA, aura jisameM dhAramA kI mAnyatA sarvAbhimukha thii| sarvajJa tIpaMkara dvArA pratipAdita 'huzra dharma kisI dRSTi meM bhI aparipUrNa nahIM hotA / yahI dazA bhagavAna mahAvIra ke dharma ke viSaya meM hai / ma0 buddha ne apane saiddhAntika vivecana meM "sAMkhAra" mukhya batalAye the, kintu unakA bhI eka spaSTa rUpa nahIM milatA hai / to bhI spaSTa hai ki jaina siddhAnta meM vaha kahIM nahIM milate haiN| ataeva yaha vastutaH sAMkhya darzana ke saMskAra siddhAnta ke rUpAntara hI haiM aura prAyaH vahIM se lie gae pratIta hote haiN| ina sAMkhAroM kI utpatti ma baddha ne cAra bAtoM ko ajJAnatA para pravatasthita batAI hai, arthAt duHkha usake mUla usake nAma para mArga kI ajAnakArI hI saMkhAroM ko janmadAtrI hai| yaha saMkhAra mukhyataH mana, vacana, kAya rUpa meM vibhAjita haiN| yadi eka bhikSu yaha nidAna bAMbe kI maiM mRtyu uparAnta amuka kula meM utpanna hoUM to vaha apane isa taraha ke bAMdhe hue saMsAra ke kAraNa savaya hI usa kula meM janma lenaa| kintu DA0 ko sAhaba isa mata se sahamata nahIM hai / ve kahate haiM ki dUsarA janma kevala mAnasika nidAna ke bala para nahIM ho sktaa| yaha siddhAnta svayaM bauddha zAstroM ke kathana se bilaga par3atA hai / bauddha zAstroM se yaha jJAta hai ki jaba zarIra vidyamAna hotA hai taba hI zArIrika yA kAyika saMkhAra bAMdhA jA sakatA hai isalie AgAmI ke lie saMsAra bAMdhanA muzkila hai| tisa para yaha bAta bhI dhyAna meM rakhane ko hai ki buddha ne jina pAMca khaNDoM yA skandhoM kA samudAya vyakti batalAyA hai unameM eka khaNDa saMkhAra bhI hai| isa avasthA meM saMkhAra kA bhAva alaga nidAna bAMdhane kA nahIM ho sktaa| isalie DA0 kosAhada bhAvoM ko ho saMsAra batalAte hai, jo sAMkhyadarzana ke saMskAra ke samAna hI hai, jinakA vyavahAra vahAM para pahale vicAroM aura kAryoM dvArA chor3e gaye saMskAroM ke prabhAvaphala ke rUpa meM 786
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ hamA hai| ma0 baddha ke batAye hae jAhirA kArya-kAraNa lar3I meM ina saMkhAroM trI mukhyatA isI rUpa meM maujUda hai| inhIM saMkhAroM kI pradhAnatA ko lakSya karate hue ma0 buddha ne apanI kArya-kAraNa lar3I kA nirUpaNa isa taraha kiyA hai "prajJAna se saMskAra kI utpatti hotI hai, isase vijJAna kI, jisase nAma zrIra bhautika deha utpanna hotI phira nAma praura bhautika deha meM SaT-kSetra kI sRSTi hotI hai jo indriyoM aura vipayoM ko janma detI hai| ina indriyoM aura unake viSayoM ke prApasI saMgharSa se vedanA utpanna hotI hai bedanA se tRSNA hotI hai, jisase upAdAna paidA hotA hai, jo bhava kA kAraNa hai| bhava se janma hotA hai| janma se bur3hApA, maraNa, duHrana, anusocana, yAtanA, udvega aura nairAsya utpanna hote haiN| isa taraha duHkha kA sAmrAjya bar3hatA hai|" isa vivaraNa se hameM ma0 buddha kA saMsAra pravAha jAhirA kArya kAraNa ke siddhAnta para pravalambita najara AtA hai / isI kAraNa usake anusAra bhI saMsAra meM sanAtana aura avicchanna pravAha milate haiN| isa avasthA meM yaha jaina siddhAnta meM svIkRta janma-maraNa siddhAnta kA rUpAntara hI hai| inameM jo bheda hai vaha yahIM hai ki bauddhoM ke anusAra prArambha meM sarva kucha ajJAna ho thaa| jaina siddhAnta meM saMsAra paribhramaNa siddhAnta kA prArambha mAnA hI nahIM gayA hai| vaha vahA~ anAdi nidhana hai| isa taraha buddha kA saMsAra pravAha mUla se hI jaina siddhAnta ke biruddha hai| . ma0 buddha ke ukta vivaraNa meM yadi hama yaha jAnane kI koziza kareM ki janma kisakA hotA hai, to hameM nirAzA hI hAya pAegI, kyoMki AtmA kA astitva ma0 buddha ne svIkAra hI nahIM kiyA thaa| yadyapi isa viSaya meM logoM ko apanI marjI ke matAbika zraddhAna bAMdhane kI bhI chuTTI ma baddha ne de dI thI, jisase bauddha zAstroM meM bhI AtmavAda kI jhalaka kahIM-kahIM dikhAI par3a jAtI hai, parantu unhoMne svayaM yAtmavAda ko hI pradhAnatA dI thii| abhidharma kA nirUpaNa karate haga buddha ne yahI kahA thA kina koI prAtmA hai, na pudagala hai, na satya hai aura na jIva hai|" yahAM kevala brAhmaNa siddhAnta meM mAne hue AtmA kA hI khar3ana nahIM hai, balki usa siddhAnta kA bhI jo zarIra se bhinna eka jIvita padArtha mAnakara masAra paribhramaNa ko ghoSaNA karatA hai| unake anusAra manuSya pAMca skandhoM kA samudAya hai, arthAt rUpa saMjJA, vedanA, saMskAra aura vijJAna / manuSya kA varNana usake una bhAgoM ke varNana meM kiyA gayA hai jisase vaha vanA hai aura usakI samAnatA eva. ratha se kI hai jo vividha avayavoM kA banA, hA hai aura svayaM usakA byaktitva' kucha nahIM hai| yaha mAnyatA baddha ke uparAnta unakI hInayAna sampradAya ko aba bhI mAnya hai kintu mahAyAna sampradAya isase agADI bar3hakara padAthoM ke astitva se hI inkAra karatA hai| usake nikaTa saba zUnya hai, yaha uparAnta kA sudhAra hai| ma baddha ke nikaTa to anityavAda hI mAnya thaa| isa avasthA meM isa prazna yA saMtoSajanaka uttara pAnA kaThina hai ki janma kisakA hotA hai? ma. baddha ne isa prazna ko adhurA hI chor3a diyA hai| parantu jo kucha unhoMne kahA hai usakA bhAva yahI hai ki eka vyakti janma letA hai aura yaha vyakti kevala pAMca bastuoM kA samadAya hai jinako hama dekha cuke / isase yaha vyakti koI sanAtana nitya padArtha nahIM mAnA jA sktaa| sattA to vaha hai hI nhiiN| jisa prakAra saba avayayoM ke pahale se maujada rahane ke kAraNa zabda 'ratha' kahA jAtA hai vaise hI jaba uparohilakhita pA~ca vastUya ekatrita haI taba baddha ne "vyakti" zabda kA uccAraNa kiyaa| yaha bauddhoM kI mAnyatA hai aura isase hamArA prazna hala nahIM hotA, kyoMki jina pAMcaskandhoM kA samudAya vyakti batAyA gayA hai vaha usa vyakti ke sAtha hI khatma ho jAte haiN| agADI isI kArya kAraNa lar3I ke anusAra kahA gayA hai ki paryAyAvasthA cAla rahatI hai aura vastutaH yahA~ sivAya paryAyAntarita hone ke koI vyakti hai hI nhiiN| isa paryAyAvasthA meM purAnI aura navIna paryAya kA sambandha cAla rakhane ke lie, mahAnidAna, sUtra meM, mAtA ke garbha meM vijJAna kA utaranA batalAyA hai| DA0 kotha isa mata ko svIkAra karane haiM aura kahate haiM ki isa baktavya-vizeSaNa se ki vijJAna kA utarAva hotA hai vijJAna kA purAnI paryAya se navIna meM jAnA bilkula spaSTa hai aura yaha saMbhava hai ki yaha vijJAna kiso prakAra ke zarIra sahita hotA ho / ma buddha vijJAna ke cAla rahane se bilkula sahamata haiM / isa prakAra yadyapi ma0 buddha ne eka nitya sattAtmaka vyakti kA astitva svIkAra kiye binA hI apanA siddhAnta nirUpita karanA cAhA aura saMjJA kI utpatti apane Apa pAMca skandhoM meM hotI svIkAra ko, jisa taraha sAMsvadarzana ne batalAyA hai, parantu aMtata: unako paryAyapravAha meM saMjJA vijJAna kA cAlU rahanA mAnanA hI pdd'aa| isa taraha isa nirUpaNa kI kotAI sApha jAhira hai| bhalA binA kisI sattAtmaka nitya nIMba ke sAMsArika paryAyoM kA kilA kaise bAMdhA jA sakatA hai? kintu isa nirUpaNa meM bhI jaina siddhAnta kI jhilamilI jhalaka najara par3a rahI hai| jainiyoM ke anusAra icchA hI karma baMdha kI kAraNa hai, jisakA mala zrota karma janita mohAvasthA meM hai| isalie sattAtmaka vyakti (jIva)-jisakA lakSaNa upayoga saMjJA hai, isa avasthA meM sAMsArika duHkha aura 760
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ por3A ko bhunatatA saMmAra meM rulatA hai| isa saMsAra paribhramaNa meM jaba vaha eka zarIra se dUsare zarIra meM jAtA hai to usake sAtha mukSma kArmANa zarIra bhI jAtA hai, jisake kAraNa dusare dArIra meM usakA janma hotA hai| ma. buddha ke ukta vivaraNa meM hameM isa siddhAnta ke vikRta rUpa meM kicita darzana hote haiN| ___ aba jarA aura bar3hakara vauddha darzana meM yaha to dekhiye ki vaha kauna-sI zakti hai jo vijJAna ko usakA navIna janma detI hai ? ma. baddha ne yaha zakti karma batalAI hai| karma meM bhI upAdAna isake lie mukhya kAraNa hai / isa karma saMbandha meM bhI DA0 kotha sAhaya hameM vizvAsa dilAte haiM ki isa bAta para bauddha zAstra prAyaH spaSTa hai / karma kA jo kisI rIti se bhI TAlA nahIM jA sktaa| yahAna bAjI vahAM kAma nahIM tii| karma kA daNDa avazya ho sahana karanA pdd'egaa| hA, usa dayA meM yaha nirarthaka ho jAtA hai jaba saMmAra-pravAha kI lar3I ko naSTa karane kA sAdhana mila gayA ho| yahAM para bhaviSya ke lie to kama lAgU nahIM ho sakatA, kinta gata karmoM kA kArya gele grAnA grAvazyaka hai jisase unakA mahatva ho jAtA rahe / aneka hatyAoM ke aparAdhI kI chuTTI isa avasthA meM thor3e se muknoM ke khAne meM hI ho jAtI hai| isase spaSTa hai ki gata saMskAroM aura vijJAna kA dUsare bhava meM calA AnA avazyabhAvI hai| isa taraha jitane bhI apanI vyakti taSNA ke pAdhIna hA usako tRpta karane kI koziza karate rahate haiM, unake viSaya meM vaha kahate haiM, ki saMsAra meM pharahate haiM, aura apane kRtakoM ke phala ke anurUpa nayona vyaktitva ko janma dete haiM / yaha karmazakti kisa taraha apanA kArya karatI hai, abhAgyavaza yaha hamako nahIM batAyA gayA hai| yaha bhI vuddha ko 'anizcita bAtoM meM se eka hai| ma. baddha karma kI kArya zakti to mAnate haiM, parantu vaha yaha nahIM batalAte ki vaha kisa taraha kAya karato hai / yahI kAraNa hai ki ratayaM bauddha anyoM meM isa viSaya para pUrvApara virodhita mata milate haiN| jarA "milinda panha" ko le liijie| eka sthAna para isameM kevala karma ko hI duHkha va pIr3A kA kAraNa nahIM batalAyA hai balki pitta zleSma Adi ke grAdhikyarUpa ATha kAraNa aura batalAye haiM ve jhUThe haiN| kintu isI grantha meM anyatra karma ke prabhAva ko sarvopari svIkAra kiyA hai| kahA hai ki yaha karma ho hai jo zeSa saba kAloM para adhikAra jamAye haye hai| usI kI tUtI sarvathA bolatI hai| isa taraha vauddha dharma meM karma siddhAnta kA nirUpaNa bhI parNa rUpa meM nahIM milatA hai| daga kamalAI kA doSa ma0 buddha para dhAropita nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki unhoMne pahale hI saMddhAntika vAtAvaraNa meM grAne se inkAra kara diyA thaa| ve the tatkAlIna paristhiti ke sudhAraka aura sudhAraka bhI mAdhyamika koTi ke| isalie unakA saiddhAntika vivecana pUrNatA ko lie hae na ho to koI Azcarya nhiiN| bauddha dharma kA saiddhAntika vikAsa bAta karake ma. buddha ke uparAnta kA kArya hai| kintu itane para bhI yaha spaSTa hai ki ma0 buddha ke anusAra bhI saMsAra eka sanAtana pravAha hai, jisakA prArambha aura granta ananta ke garta meM hai, tathApi vaha asattAtmaka aura karma ke Azrita haiM / karma svayaM kisI manuSya kA naitika kArya nahIM batalAyA gayA hai, parantu vaha eka sArvabhaumika siddhAnta mAnA gayA hai| use kisI vAhya hastakSepa kI jarUrata nahIM hai jo usakA phala pradAna kare / kArma svayaM svAdhIna hai, isalie buddha ke nikaTa bhI eka jagata niyaMtraka Izvara kI mAnyatA ko Adara prApta nahIM hai| isa prakAra sAmAnyata: bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha kA karma siddhAnta vivaraNa bhI kicita vAhya sAdazyatA rakhatA hai| karma kA svabhAva aura prabhAva donoM aura eka-sAhI mAnA gayA hai kintu yaha ekatA kevala zabdoM meM hI hai / mUla meM donoM meM AkAza pAtAla kA antara hai| bha0 mahAvIra ke anusAra karma eka sUkSma sattAmaya paudgalika padArtha hai, jo saMsArI jIva ke bandhana kA kAraNa hai| ma0 baraka nikaTa vaha asattAtmaka niyama hai| vidvAnoM ne pariNAmataH khoja karake yaha prakaTa kiyA hai ki ma banane karmasiddhAnta yo bahata-zI bAtoM ko jaina dharma se grahaNa kiyA thA / Azraya, saMvara, zabda, jo bauddha dharma meM zabdArtha meM vyavahata nahIM hote, mUla meM jaina dharma ke hai| dUsarI ora ma0 buddha ke upadeza ke viparIta bhagavAna mahAvIra kA siddhAnta vivecana yAtmavAda para Azrita thaa| pAramA usameM mukhya mAnI gaI thI, jaise hama dekha cuke haiN| bhagavAna ne kahA thA ki ananta kAla se prAtmA kA pudgala se sambandha hai| yadyapi yaha AtmA apane svabhAva meM anantadarzana, ananta jJAna, anaMtavIrya aura ananta sukha pUrNa svAdhIna hai, kintu isake ukta sambandha ne isake asalI rUpa ko malina kara diyA hai| isI malinatA ke kAraNa vaha saMsAra meM anAdikAla se paribhramaNa kara rahI hai| isa taraha jo AtmAya saMsAra paribhramaNa meM phaMsI huI haiM, ve ghora yAtanAya aura por3AyeM sahana karato haiM / unakA yaha paudgalika sambandha unameM indriyajanita icchAyoM aura vAMchAnoM kI aisA jabaradasta tupNA utpanna karatA hai ki vaha dina rAta usI meM jalA karatI haiN| unaka sAtha isa paribhramaNa meM eka kArmANa zarIra lagA rahatA hai, jo puNyamaI aura pApa maI karmavargaNAoM kA banA hanA hai| isa karmANa zarIra meM mana, vacana, kAya kI pravRtti ke anusAra pratyeka kSaNa navIna karma-vargaNAyeM AtI rahatI haiM aura 761
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAtha hI purAnI jhar3atI rahatI hai| ye karma vargaNAyeM jo AtmA meM prAzravita hotI haiM ve kiso niyama kAla ke lie hI AtmA se sambandhita hotI hai / jyoM hI prAtmA ko vastusthiti kA bhAna hotA hai aura use bheda vijJAna kI prApti hotI hai, tyoM hI vaha sAMsArika kAryoM aura jhaThe moha se mamatva tyAga detI haiN| isa dazA meM bahAtmA dhyAna aura tapa upavAsa kA pAzcaya letI hai, jisake sahAre kramaza: Atmonnati karate hue baha eka roja karma bandhanoM se pUrNata: mukta ho jAtI hai / bhagavad kundakudAcArya yahI batalAte haiM: jIvA pumAlakAyA aNNoNNAgADha grahaNa pddibddhaa| kAle vijujjamANA sudukkhaM dinti bhujanti / / 67 / / bhAvArtha-AtmA aura karma pudgala donoM eka dUsare se bAra-bAra sambandhita hote haiM, kintu ucita kAla meM ve alaga alaga ho jAte haiM / vahI duHkha aura sukha ko utpanna karate haiM jinakA anubhava prAtmA ko karanA par3atA hai| isa prakAra mukhyata: karma hI sarva sAMsArika kAryoM kA mUla kAraNa hai| jo kucha eka saMsArI AtmA botA hai, vahI vaha bhogatA hai| zrIra jaba ki yaha karmabaddha AtmA hI zeSa pAMca dravyoM ke sAtha kArya kara rahA hai, taba saMsAra kI saba kriyAyeM isI karma para avalambita haiN| isa kama kA prabhAva sAre loka meM vyApta hai aura saMsAra pravAha bhI isa hI ke bala para cAlU hai| isakA phala aTala hai| kabhI jAhirAha meM bhale hI usakA phala kArya karatA najara na AtA ho, parantu to bhI sAmAnyatA kama niSphala nahIM jA sakatA / saMsAra meM hama eka pApI ko phalatA phalatA avazya dekhate haiM aura eka puNyAtmA ko duHkha uThAte, kintu isase bhI yaha svIkAra nahIM kiyA jA sakatA ki pApa karmoM kA phala pApI ko aura puNya karmoM kA phala puNyAtmA ko nahIM milegaa| jainAcArya kahate haiM: yA hiMsAvato'pi samRddhiH arhat pUjAvato'pi dAridyAptiH sAkrameNa prAgapAttasya pApAnubandhinaH puNyasya puNvAnubandhina pApasya ca phalam / tat kriyopAttaM tu karmajanmAntare phaliNyatIti nAtra niyatakAryakAreNa vyabhicAraH / / bhAvArtha-pApI manuSya kI abhivRddhi aura ahaMta pUjArata puNyAtmA kI dayAjanaka sthiti una donoM ke pUrva saMcita kamA~ kA phala samajhanA caahie| unake isa janma ke pApa aura puNya dUsare bhava meM apanA phala dikhAvege, isalie karma niyama kisI taraha bAdhita nahIM hai| sacamuca bhagavAna mahAvIra sarvajJa the-sAkSAt paramAtmA the isalie unakA upadeza vaijJAnika aura vyavasthita honA hI caahie| isa hI ke anurUpa meM jaina zAstroM jaise-gommaTasAra, paMcAstikAyasAra, prAdi meM karma siddhAnta kA pUrNa aura vaijJAnika vivecana otaprota bharA hamA hai / usakA sAmAnya digdarzana karAnA bhI yahA~ muzkila hai| to bhI yaha spaSTa hai ki karmasiddhAnta ke astitva aura usakI kriyA se inkAra nahIM kiyA jA sktaa| kArya kAraNa siddhAnta kA prAkRtika niyama hai, isa viSaya meM apanA dhyAna avazya rakhanA cAhie ki AtmA svayaM apane svabhAva meM hI kriyA karatA hai aura vaha apane pApa apane bhAva kA baha karma kI bibidha avasthAoM kA mUla kAraNa nahIM hai, isI taraha karma bhI svayaM apanI paryAyoM kA kAraNa hai| vaha va apane grApa meM kriyAzIla hai| zrI nemicandrAcArya jI unake pArasparika sambandha ko spaSTa prakaTa kara dete haiM: puggalakammAdINaM kattA vabahArado du nniccydo| cedaNakammANAdA suddhaNayA suddhabhAvANam / / 8 / / ---dravya saMgraha / / bhAvArtha-vyavahAra naya kI apekSA mAtmA karma ko paryAyoM kA kAraNa hai, azuddha nizcaya naya se prAtmA svayaM apane upayogamayI bhAvoM kA kAraNa hai aura zuddhanizcaya naya se baha pavitra svAbhAvika dazA kA kAraNa hai| isa prakAra ukta vivecana se yaha spaSTa hai ki saMsAra avasthA meM bhaTakatI huI prAtmA apanI svAbhAvika avasthA ke guNoM kA upabhoga karane meM asamartha hai isakI azuddha avasthA meM rAga, dveSa Adi jaise vibhAva utpanna hote rahate haiM, jo isake sAMsArika baMdhana ko aura bhI bar3hAte haiN| bhagavada kundakundAcArya yahI batalAte haiM: bhAvanimitto bandho bhAvoradi rAgadveSamohajudo / 762
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ arthAt-bandha bhAda ke AdhIna hai jo rati, rAga dveSa aura moha kara saMyukta hai| ataeva isa loka meM bharI huI karmavarga.NAoM ko AtmA kI ora yAkarSita karate haiM yaha bhAva hai, arthAt mithyAdarzana, pravarati, pramAda, kaSAya maura mana, vacana, kAya rUpa yoga / yahI bhAva karmabaddha prAtmA ko zubha aura azubha kriyAoM ke anusAra pApa aura puNyamaya kazriva ke kAraNa haiN| isa taraha para karma mukhyatayA do prakAra kA hai :-(1) bhAvakarma (2) aura dravyakarma / prAtmA meM udaya hone vAle bhAva bhAvakarma haiM aura jo karmavargaNAyeM usameM prAvita hotI haiM vaha dravya karma haiN| yaha karmoM kA Agama "Azraba" kahalAtA hai| yaha jaina siddhAnta meM svIkRta sAta tatvoM meM tIsarA tasva hai| jIva aura ajIva prathama do tatva haiN| isa saMddhAntika vivecana meM jisa prakAra ukta tIna tatva prAkRta yAvazyaka haiM, usI taraha zeSa tatva haiN| inameM cauthA tatva baMdha haiN| yaha pAzravita karma ko prAtmA se eka kAla ke lie sambandhita karAne ke lie Avazyaka hI hai| isakA kArya yahI hai, parantu isa baMdha kI avadhi usa samaya ke kaSAyoM kI tIvratA ra avalambita hai, jisa samaya kazrivA hI rahA ho| isa avadhi meM saMcita karma apanA zubhAzubha phala detA hai aura pUrNa phala ko dene para prAtmA se alaga ho jAtA hai| yahAM taka to karmoM ke saMcaya aura unake prabhAva kA digdarzana kiyA gayA hai, kintu pAMca tatva se isa karma se chuTakArA pAne kA bhAva zurU hotA hai| vaha tatva saMvara haiN| karmoM se chuTakArA pAne ke lie usa nalI kA mukha banda karanA Avazyaka hai jisameM se karmAdhava hotA hai| yaha pratirodha hI saMvara hai| mana vacana, kAya ke yoga aura unake adhIna indriyajanita viSaya vAsanAroM para vijaya prApta karanA mAnoM prAgAmI karmoM ke prAgamana kA dvAra banda karanA hai| phira isa avasthA meM kevala yahI zeSa raha jAtA hai ki jo karma sattA meM hoM unako nikAla diyA jaave| yaha nikAlanA chaThA tatva nirjarA hai| aura isake dvArA karmoM ko niyata samaya se pahale hI jhAr3a denA hai| yaha samaya aura tapazcaraNa ke abhyAsa se hotA hai| antataH kamI se pUrNa chuTakArA pAnA sAtavAM tatva mokSa hai| mukta huI pAtmA loka kI zikhira para sthita siddha zilA meM pahuMca kara hamezA ke lie apane svabhAva kA bhoktA bana jAtI hai / usa dazA meM vaha ananta darzana, ananta zAna, ananta vIrya aura ananta mukha kA upayoga karatI hai| isa prakAra yaha prAkRtika siddha sAta tatva hai aura inameM kisI prakAra kI kamovezo karane kI gujAiza nahIM hai| isalie Aja bhI hamako yaha usI rUpa meM milate haiM jisa rUpa meM bhagavAna mahAvIra ne DhAI hajAra varSa pahale punaH batalAye the| inhIM tatvoM meM puNya aura pApa milAne se nau padArtha ho jAte haiN| aba jarA pAThakagaNa, ina karma ke bhedoM para bhI eka dRSTi DAla lIjie, jo saMsAra pravAha meM itanA mukhya sthAna grahaNa kiye hue haiN| bhagavAna mahAvIra ne sAmAnyataH yaha pATha prakAra kA batalAyA thA, yathA (1) jJAnAvarNIya-jJAna ko pAvaraNa (Dhakane) karane vAlA karma / (2) darzanAvarNIya-dekhane kI zakti meM bAdhA DAlane vAlA karma / (3) mohanIya-vaha karma jo prAtmA ke samyak zraddhAn aura pAcaraNa meM bAdhaka hai| (4) antarAya-baha karma jo AtmA kI svatantratA meM bAdhaka hai| (5) vedanIya- baha karma jo prAtmA ke sukha duHkha kA anubhava karAtA hai| (6) nAma-vaha karma jo prAtmA ke saMsAra kI vividha gatiyoM meM le jAne kA kAraNa hai, jaise deva, manuSyAdi / (7) gotra-- vaha karma jo prAtmA ke ucca nIca kUla meM janma lene kA kAraNa hai| (8) mAyu-vaha karma jo pAtmA ke eka niyata kAla taka eka gati meM rakhatA hai| yaha pATha prakAra ke karma puna: antabhedoM meM vibhAjita hai, jo kula 148 karma prakRtiyoM kahalAtI haiN| jisa prakRti kA jisa samaya udaya hogA usa samaya AtmA kI avasthA vaisI hI ho jaavegii| isakI sUkSmatA yahAM taka vyApta hai ki jIvita prANI ke zarIra kI haDDiyoM ko racane vAlA eka asthi nAma karma hai| koI dazA maura koI avasthA karma prabhAva ke atirikta kucha nahIM hai aura jaba yaha karma svayaM prANI ke mana, vacana, kAya kI kriyAnoM ke anusAra sattA meM AtA hai, taba yaha isa prANI ke AdhIna hai vaha cAhe jisa prakAra ke karmako sapane meM saMcaya kare athavA rasako bilkula hI yAyavita na hone dene kA upAya kare / matalaba yaha ki manuSya kA bhaviSya usakI muTThI meM hai| bhagavAna mahAvIra ke batAye hue karmavAda kA pAragAmI bilkula svAvalambI aura svAdhIna hotA hI najara paaegaa| parAvalambitA aura parAzritA ko yahA~ sthAna prApta nahIM hai| isa karmavAda kA pUrNa digdarzana gommaTasArAdi jaina granthoM se karanA Avazyaka hai|
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ ava yaha to jAna liyA ki isa anAdi nidhana loka meM karmajamita paristhiti meM ananta AtmAe~ apane svabhAva ko gaMvAye bhaTaka rahIM haiM, parantu isa bhaTakana kA bhI koI krama hai yA nahIM ? bhagavAna mahAvAra ne isakA bhI eka krama hamako batalAyA hai| yaha krama jIvana ke vividha rUpa niyata karatA hai| jaina dharma meM inakA ullekha 'gati' ke nAma se kiyA gayA hai aura ye cAra prakAra haiM (1) devagati, (2) manuSya gati, (3) tiryaMcagati, (4) naraka gati / devagati meM prAtmA svagoM meM janma letA hai, jahAM vizeSa aizvarya aura sukha kA upabhoga baha karatA hai, kintu yahAM bhI vaha duHkha aura por3A se bilkula mukta nahIM hai| dUsarI gati manupya bhava hai aura isake bhAgya meM mukha aura duHkha donoM hI bade haiM, tisa para usameM duHkha kI mAtrA hI adhika hai| tIsarI tiryaMca gati meM pazu, pakSI, koI, makor3e, vRkSa, latA, agni, jala, vAyu prAjIvana- bhavabhita hai| isa gati meM prAtmA ko aura adhika duHkha aura pIr3A bhugatanI par3atI hai| aMtima naraka gati nakaM kA vAsa hai| yahAM ghora duHkha aura asahya pIr3Aya sahana karanI par3atI haiN| ina cAra kI bhI antardazAyeM haiM, parantu ina saba kA lakSaNa jAnA aura maranA ho hai| ina gatiyoM meM se prAtmA kiso bhI gati meM jAye usake zubhAzubha karma apane Apa usake sAtha jaaveNge| isalie kiso bhatra meM bhI upArjana kiyA huA puNya prakAratha nahIM jAtA hai| inameM se svarga aura narka ko bAsI yAtmAyeM apane prAya ke pUre dinoM kA ubhAga karato haiM -inakI akAla mRtyu nahIM hotI, parantu zeSa do gatiyoM ke jIva apanI prAyu ke pUrNa hone ke pahale bhI maraNa kara jAte haiN| naraka gati meM zarIra ke Tukar3e 2 kara diye jAyaM, parantu vaha naSTa nahIM hotA / pAre ko taraha baha alaga hokara bhI jur3a jAtA hai| tirtharagati meM do prakAra ke jIva haiM--1) samanaska arthAt manavAle aura (2) amanaska athAt binA mana vAle jAva / yaha phira sthAvara-jo cala phira na sake aura vasa----jo cala phira sake ke rUpa se do prakAra haiN| jala, vAyu, agni, pRthvo, vanaspati grAdi ke rUpa ko prAtmAyeM sthAvara haiN| va eka indrI rakhate haiM aura bhaya lagane para bhI bhAga nahIM sakate haiN| aura trasa, pazu, pakSo prAdi haiN| manuSya mukhyataH Arya aura malaccha do bhAgoM meM vibhAjita haiN| pratyeka saMsArI AtmA ke usakI gati ke anusAra eka prakAra ke prANa bhI haiN| yaha prANa saMsArI AtmA ke zarIra dvArA pragaTa hue upayoga kA eka rUpa hai| ye kula dasa haiM (1) pAMca indriyA (sparzana, rasana, prANa, cakSu, zrautra) (6) mana zakti, (7) vacana zakti, (8) kAyazakti, (8) Ayu aura (10) shvaasoshvaas| ina prANoM ke anusAra hA AtmA karma saMcaya kara sakatI hai aura kaSAyoM ko rakha sakatI hai isIlie AtmAnoM kI cha: lezyAya vatAI haiN| inase AtmA ke kaSAyoM kI tIvratA jJAta hotI haiN| yaha manamAni gozAla kesa: abhijAmi midAnta ke mAna nahIM hai| usake anusAra to manuSya AtmAyeM hI cha: prakAra kI ThaharatI haiM, parantu jaina siddhAnta meM saba AtmAya apane asalI rUpa meM eka samAna batAI gaI haiN| ma. buddha ne bhI vyakti ke chaH prakAra ke jIvana batAye haiM, aura yaha saMbhavataH svarga, narka, manuSya, pazu, pakSI, preta aura asura rUpa haiN| jala, agni, vAyu aura pRthvI meM buddha ne jIva svIkAra nahIM kiyA / yadyapi vanaspati meM jIva svIkAra kiyA gayA pratIta hotA hai| parantu inameM se kisI kA bhI pUrNa mArmika vivaraNa hameM bauddha dharma meM sAmAnyata: nahIM milatA hai| itanA jJAta hai ki puNya pApa meM karma jo ajJAnatA ke kAraNa kiye jAte haiM unase jIvoM meM vyakti kA sadbhAva hotA hai| yaha jAnane kA prayatna karane para ki yaha jIvana zrama loka meM kisa taraha para avasthita hai, ma. baddha batalAte haiM ki isa loka meM pragaNita sasAra kSetra hai, jinake apane 2 svarga aura narka haiN| jahAM taka eka surya athavA candramA kA prakAza pahuMcatA hai, vahAM taka kA pradeza eka sakvala kahalAtA hai| pratyeka sakvala meM pRthvI, khaNDa, prAnta, DIpa, samudra, parvata Adi hote haiM aura usake madhya meM "mahAmerU parvata hotA hai| pratyeka rAkyala kA AdhAra "ajatAkAza' hai, jisake Upara "vApolova' arthAt bAyupaTala 660 yojana moTA hai| vApolova ke vAda janapolova hai jo 450,000 yojana moTAI kA hai| ThIka isake Upara mahApolova arthAt pRthvI hai jo 240,000 yojana mATI hai| isa taraha pratyeka sakcala arthAta kSetra ko ma buddha ne tIna prakAra ke paTalAM se veSThita batalAyA thaa| yahAM bhI jaina siddhAnta ko sAdazyatA daSTavya hai| agAr3I pAThaka dekheMge ki jaina siddhAnta meM bhI loka ko tIna valayoM se veSTita kisa taraha batalAyA gayA hai| mahAmeru jaina dharma vA sumeru parvata pratIta hotA hai| bauddha ise 168000 yojana U~cA aura isake zikhara para "tabutiza' nAmaka devaloka vatalAte hai / jainiyoM kA sumeru parvata eka lAkha yojana UMcA hai aura usakI zikhira ke kicita antara se svarga loka ke vimAna prArambha hote batAye gaye haiN| isase eka bAla barAbara antara para saudharma svarga kA vimAna hai| yahAM bhI sAdRzyatA dRSTavya hai| uparAnta pratyaka sakvala yA pathvI meM cAra dvIpa kI gaNanA bauddha zAstroM meM kI gaI hai arthAta (1) uttara kurudivayina jo mahAmeru kI uttara aura caukAne 8000 yojana ke vistAra kA hai, (2) pUrva videza-jo mahAmeka ko pUrva ko aura ardhacandrAkAra 7000 yojana vistAra kA hai, (3aparagodAna, jo mahAmeru kI pazcima prora gola darpaNa ke AkAra kA 7000 yojana ke vistAra 764
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA hai, (4) pora jambUdvIpa jo mahAmeru kI dakSiNa aura trikona AkAra kA 10000 yojana ke vistAra kA hai| jaina vivaraNa isase nahIM milatA hai| vahA~ madhyaloka meM jambUdvIpa Adi aneka dvIpa samudra batAye haiN| ina dvIpa samudroM ke ThIka bIcoMbIca meM jambUdvIpa batalAyA hai jo gola AkAra kA hai aura jisake madhya meM manuSya zarIra meM nAbhi kI bhAMti meru parvata hai| jambU dvIpa eka lAkha yojana ke vistAra kA hai| uttara kuru aura pUrva videha usameM ve kSetra haiM jahAM bhoga bhUmi hai, parantu bauddhoM ke aparagodAna dvIpa kA patA kahIM nahIM lagatA hai| bauddhoM ne apane uttara kurudiyina dvIpa kA jo vivaraNa diyA hai usase spaSTa hai ki ve bhI vahAM eka taraha kI bhogabhUmi mAnate haiM unake dhanusAra vahAM ke nivAsI caukola mukha ke haiM, jo na kabhI bImAra hote haiM aura na koI Akasmika ghaTanA una para ghaTita hotI hai strI puruSa donoM hI sadA SoDazavarSIya sundara avasthA ko dhAraNa kiye rahate haiN| koI kAma dhandhA nahIM karate haiM, kyoMki jo kucha ve cAhate haiM vaha unako kalpavRkSoM se mila jAtA hai| yaha vRkSa 100 yojana UMce haiN| vahAM mAtA, pitA, bhAI Adi kA koI riztA nahIM hai| striyAM devoM se bhI sundara haiN| yahAM varSA nahIM hotI jisase gharoM kI bhIkha nahIM hai kI eka varSa hai| yaha vivaraNa jainiyoM kI bhogabhUmi se bahuta milatA julatA hai| yadyapi vahA~ bhoga bhUmiyoM kI dhAvu bahuta jyAdA batAI hai| isa bheda kA kAraNa yaha hai ki jaina dharma meM saMkhyA parimANa bauddhoM se bahuta adhika hai| bauddhoM kI utkRSTa saMkhyA asaMkhyAta hai, jabaki jainoM ko saMkhyA isase bar3ha kara dhananta rUpa hai / buddha yaha mAnate haiM ki lokapravAha sanAtana hai, parantu vaha isa bAta ko bhI jainiyoM ke sAtha-sAtha svIkAra karate haiM ki una dezoM kA nAma maura utpAda bhI hotA hai, jinameM manuSya rahate haiN| nAtha ke tarIke ve tIna prakAra batalAte haiM arthAt savala sAta bAra to agni se naSTa hote haiM, AThavIM bAra pAnI se aura hara 64 vIM daphe havA se / unameM isa nAzakarma kA vyavahAra kalpoM para niyata rakhakhA hai| kahA gayA hai ki jisa antarAla kAla meM manuSya kI Ayu 10 varSa se bar3hate-bar3hate eka asaMkhya kI ho jAtI hai vaha bauddhoM kA eka antaHkalpa hotA hai| ina 20 antaHkalpoM kA eka asaMkhya kalpa hotA hai aura cAra asaMkhya kalpa kA eka mahAkalpa hotA hai| jaina dharma meM bhI kalpakAla mAne gaye haiM, parantu unakA pariNAma inase kahIM adhika hai| jainiyoM ne dasa kor3Akor3I vyavahAra sAgaropamakAla kA eka avasarpiNIkAla mAnA hai aura bIsa kor3Akor3I vyavahAra sAgaropamakAla eka utsarpiNI aura eka paNa donoM kA eka kalpavAla mAnA hai tathApi asaMkhyAta utsarpiNI va vasI kA eka mahAkarUpakAla mAnA hai inake vizada vivaraNa ke lie triloka-sAra vRhada jaina zabdArNava yAdi grantha dekhanA caahie| yahAM to mAtra sAmAnya digdarzana karAnA hI saMbhava hai sArAMzataH kalpakAla kA bheda jaina aura bauddha bhAgyatA meM spaSTa hai gAr3I bauddhazAstra eka antaH kalpa meM pATha yuga batalAte haiM, jinameM cAra utpapiNI aura cAra viNI kahalAte haiN| unake utsarpiNI meM hara bAta kI vRddhi hotI hai - isalie yaha urddhamukha bhI kahAtI hai aura zrapiNI meM ghaTatI, isa hetu vaha pradhomukha kahI jAtI / yahAM bhI jaina dharma kA prabhAva dRSTavya hai bhagavAna mahAvIra ne bhI kalpakAla ke do bheda utsarpiNI aura pavaNI batalAye haiN| inakA prabhAva bhI vahI batalAyA gayA hai jo bauddhoM ke utsarpiNI aura aNiNI yugoM kA batalAyA gayA hai| sacamuca nAma ghora bhAva kI sAdRzyatA isa bAta kI prakaTa sAkSI hai ki ma0 buddha ne apane kAlanirNaya meM bhI apane prArambhika zraddhAna ke dharma jainadharma se bahuta kucha liyA thaa| hAM, yahAM yaha antara bezaka hai ki jaba ma0 buddha ne utsarpiNI aura appiNI donoM meM pratyeka ke cAra-cAra yuga batalAye haiM, taba jaina zAstroM meM utsarpiNI aura avasarpiNI ardha kalpI meM pratyeka meM cha~ kAla hote likhe haiM, arthAt (1) sukhamAsumA (2) sukhamA, (3) sukhamA duHkhamA, (4) duHkhamA sukhamA, (5) duHkhamA ra (6) duHkhamA duHkhmaa| yaha kama avisarpiNI ardhakalpa kA hai / utsapiNI ardhakalpa meM pratyeka padArtha kI unnati hotI hai, isaliye usakA pahalA kAla duHkhamA duHkhamA hai aura phira isI krama se anyakAla samajhanA caahie| bauddhoM ne apane utsappiNI ke cAra yuga (1) kali, (2) dvApura, (3) zetA, aura (4) kRta batalAyeM haiM / evaM unake zramiNI ke yugoM kA krama inase baragraksa hai arthAt usameM prathama yuga kRta hai aura zeSa bhI isI taraha kramavAra hai| ina yugoM ke nAma brAhmaNa dharma ke samAna haiN| isa taraha yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki yahA~ bhI buddha ne apane se prAcIna dharma jaina aura brAhmaNa dharma se ucita sahAyatA grahaNa ko thii| 1 aba pAThakagaNa, jarA Aie ma0 buddha ke batAye hue loka pralaya kA bhI kicit digdarzana kara leN| kahA gayA hai ki eka kalpa ke prArambha meM varSA hotI hai-ise 'sampatti kara-mahA-megha' kahate haiN| yaha una sarva vyaktiyoM ke samUharUNa puNya ke bala se utpanna hotA hai, jo brahmalokoM aura bAharI sabaloM meM rahate haiN| pahale bUMdeM grosa kI taraha choTI-choTI hotI haiM, parantu ve dhIredhIre bar3hate hue khajUra ke per3a itanI bar3I ho jAtI hai| vaha saba sthAna jahAM pahale ke kelalakSa loka agni se naSTa ho cuke haiM, aba tAje pAnI se bhara jAte haiM / yaha dhyAna rahe ki bauddha jana pahale sAta cAra gragni dvArA manuSya loka kA nAza honA mAnate haiM / isI taraha isa kalpanA meM prArambha meM yahAM agni dvArA nAza huA thaa| naSTa hue sthAna jahAM jala se bhare ki yaha varSA banda huI / varSA
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke banda hone para eka havA calatI hai, jisase bharA huA pAnI prAyaH sUkha jAtA hai, kevala samudroM ke lAyaka hI pAnI raha jAtA hai| isake dIrghakAla uparAnta yahAM zekhara (indra) kA mahala prakaTa hotA hai, jo sarva prathama racanA hotI hai| mahala ke bAda nIce ke brahmaloka aura deva loka kI sRSTi ho jAtI hai / indra isI samaya pAkara kamalapuSpoM ko dekhate haiN| yadi kamalapuSpa hue to jAna liyA jAtA hai ki isa kalpa meM vuddha hoNge| buddhoM ke vastra, kamaNDala Adi bhI yahIM utpanna ho jAte haiN| indra pRthvI kA aMdhakAra meTa kara ina vastrAdi ko uThA le jAtA hai| pahale loka ke nAza hote samaya yahAM ke puNyAtmA jIva abhassara brahmaloka meM janma lete haiM / vahI yahAM phira vasate haiN| unakA janma chAyArUpa hotA hai| isalie unake zarIra meM devaloka ke katipaya lakSaNa yahAM se zeSa raha jAte haiM 1 unheM bhojana ko AvazyakatA prAyaH nahIM par3atI, ve AkAza meM ur3a sakate haiN| unake zarIra ko prabhA itanI vizada hotI hai ki usa samaya sUrya aura candramA kI AvazyakatA nahIM hotI hai| isa hetu vahAM RtuyaM bhI nahIM hotI haiN| aura na dina-rAta kA bheda hotA hai| tathApi una logoM meM liMgabheda bho nahIM batalAyA gayA hai| kaI yugoM taka yaha brahmaloka ke vAsI prAnanda se isI taraha yahAM rahate haiN| uparAnta pRthvI para eka aisA padArtha utA dikhAI par3atA hai jo dUdha para malAI par3atA hai| eka brahma use uThAkara bATa letA hai| isake svAda kI cATa sabako par3a jAtI hai aura yaha adhika-adhika khAyA jAtA hai| basa isa hI ke badolata yaha brahmaloka apanI bizuddhatA gaMvA dete haiM, jisase inakI zarIra kI prabhA manda par3a jAtI hai / isa para sUrya-candra Adi prakAza dene vAle padAthoM kA prAdurbhAva hotA hai / inakI utpatti bhI ve milakara apane puNyabala ke prabhAva se kara lete haiN| bauddha dharma meM nAza aura utpatti vyaktiyoM ke pApa aura puNya bala ke kAraNa hote batalAye gaye haiN| isa taraha sUrya-candra dvArA kiye gaye dina rAta ke bheda meM rahate hue aura pRthvI kA padArtha khAte hue ina logoM ke zarIroM kI tvacA kar3I par3a jAtI hai, jisase kisI kA raMga kAlA aura kisI kA jarA svaccha rahatA hai| isa para yaha Apasa meM mAna-ghamaNDa karake lar3ate haiN| pariNAmata: vaha padArtha lupta ho jAtA hai aura eka taraha kA makkhana-mizrI-mizrita padArtha siraja jAtA hai| isa para bhI lar3AI hotI hai| Akhira latAdi utpanna hote. hote cAbala utpanna hote haiM, jinako khAne se ina logoM ke zarIra Ajakala ke manuSyoM se hote haiM, jisase kaSAya aura viSaya bAsanAyeM Akara satAne lagatI haiN| isa para vaha brahmaloga jo pavitratA se rahate haiM apane una sAthiyoM ko nikAla bAhara kara dete haiM jo viSayavAsanA ke vazIbhUta hokara pavitratA se hAtha dho baiThate haiN| yaha bahiSkRta brahmaloga alaga jAkara ekAnta meM makAna banAkara rahane lagate haiM yahA~ rahakara ve Alasya se prerita kaI dina ke liye ikaTThe cAvala le Ane lagate haiN| isa para cAvala dhAna rUpa meM palaTa jAte haiM aura jahAM se eka daphe ve kATe gaye vahAM phira ve nahIM ugane lagate haiN| isa durbhAgya se unhIM ko Apasa meM khetoM ke, bAMTa lenA par3atA hai, kintu katipaya brahma apane bhAga se saMtuSTa nahIM hote haiN| so be dUsaroM ke bhAga meM se dhAna curAne lagate haiM / isa para eka niyantraNa kI AvazyakatA utpanna hotI hai jisake anusAra saba brahma ekatrita hokara apane meM se eka ko apanA saradAra dana lete haiN| yaha sammata kahalAtA hai| vaha khetoM para adhikArI hone ke kAraNa hI pattiyo' yA kSatriya nAma se prasiddha hotA hai| usakI santAna bhI isI nAma se vikhyAta huii| aura isa taraha rAjyavaMza athavA kSatriya varNa kI utpatti ho jAtI hai| una brahmoM meM katipaya aise bhI hote haiM jo badamAzoM kI badamAzI dekhakara apane ko saMyama meM rakhane kA abhyAsa karane lagate haiN| isa abhyAsa ke kAraNa ve bAhmaNa kahalAte haiM aura isa prakAra brAhmaNa varNa kI suSTi ho jAtI hai| unameM aise bhI brahma hote haiM jo zilpAdi kalAoM meM nipuNa hote haiM aura isa nipuNatA se be sampatti ekatrita karate haiM 1 yahI loga vaizya nAma se pragaTa hote haiN| antata: aise bhI nIca prakRti ke brahma haiM jo AkheTa khelate haiM / isalie ve lUha yA suda kahalAne lagage haiN| isa prakAra prAkRta cAra varNa utpanna ho jAte haiN| yadyapi mUla meM vaha eka hI jAti brahmarUpa hote haiN| inhIM meM se jo gaha tyAgakara jaMgala kA vAsa grahaNa karate haiM. ve zramaNa kahalAte haiN| isa taraha saMsAra pravAha cala jAtA hai| uparAnta niyata saMyama meM pUnaH agni dvArA pRthvI kA nAza hotA hai aura iso DhaMga se sRSTi hotI hai / isI taraha niyata samaya meM agni, jala aura vAyu se nAza niyamAnusAra hotA rahatA hai, jisakA vizada vivaraNa bauddha granthoM athavA Manual of Buddhism se jAnanA cAhie / isa prakAra ma0 buddha ne isa pRthvI kA nAza aura utpAdakrama batalAyA thaa| isameM bhI jana sadRzatA bahuta kucha dRSTi par3a rahI hai| jaina zAstroM meM kahA gayA haiM ki pratyeka avappiNI antima kAla ke anta samaya meM (bharata aura airAvata kSetroM meM ho) pAnI saba sukha jAtA hai-zarIra kI bhAMti naSTa ho jAtA hai| isa samaya saba prANiyoM kA pralaya ho jAtA hai| kevala thor3e se jIva gaMgA, siMdhu aura vijayAI parvata kI vedikA para vidhAma pAte haiN| yaha loga machalI, meDhaka prAdi khAkara rahate haiN| tathApi anya durAcArI jIva choTe-choTe biloM meM ghusa jAte haiN| sAtha hI yaha dhyAna rahe ki jainadharma aura agni kA lopa pAMcava hI kAla meM ho cukatA hai| tadantara sAta dina taka agni kI varSA, sAta dina taka zAMta jala kI, sAta dina taka khAre pAnI kI, sAta dina taka viSa ko, sAta dina taka dussaha agni kI, sAta dina taka pUli ko aura phira sAta dina taka dhUpa kI varSA hoto hai / isake bAda pRthvI kA viSamapanA saba naSTa ho jAtA hai aura citrA pRthvI nikala pAtI hai| yahAM abappiNI ke antimakAla kA anta ho 766
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtA hai| aura utsapiNI kA prathama ati duHkhamA kAyA hai, jisameM prA. li hotI, isake prArambha meM kSora jAti ke megha sAta dina taka rAta dina barAbara jala aura dUdha kI varSA karate haiM jisase pRthvI kA rUkhApana naSTa ho jAtA hai / iso se yaha pRthvI anukrama se varNAdi guNoM ko prApta hotI hai| isake bAda amRta jAti ke megha sAta dina taka amRta ko varSA karate haiM jisase auSadhiyAM, vRkSa, paudhe aura ghAsa Adi pahale avisappiNI ke samAna niraMtara hone lagate haiN| tadanaMtara rasAdi jAti ke bAdala rasa kI varSA karate haiM jisase saba cIjoM meM rasa utpanna hotA hai / utsapilI kAla meM sabase pahale jo manuSya biloM meM ghusa jAte haiM ye nikalakara usa rasa ke saMyoga se jIvita rahane lagate haiN| jyoM-jyoM kAla bItatA jAtA hai tyoM-tyoM zarIra ko UMcAI, Ayu Adi jina-jina cIjoM kI pahale avisappiNI meM kamI hotI jAtI thI una saba kI vRddhi hoto hai / uparAnta dUsare kAla meM solaha kulakara hote haiN| inake dvArA kramakara dhAnyAdi aura lajjA, maMtrI Adi guNoM kI vRddhi hotI hai / loga agni meM pakAkara bhojana karate haiN| dUsare ke bAda tIsare kAla meM bhI logoM ke zarIra prAdi vRddhi ko prApta hote haiN| isa samaya 24 tIrthakara Adi mahApuruSa janma lete haiN| aura prathama tIrthakara dvArA karma kSetra ko sRSTi hotI hai / phira cauthe kAla meM zarIra, prAyu Adi meM aura vRddhi hotI hai aura usake thor3e hI varSa bAda vahAM jaghanya bhogabhUmi kI sthiti ho jAtI hai / isI taraha pAMcaveM kAla meM bho madhyama bhogabhUmi kI mRSTi hotI hai aura chaThe kAla meM uttama bhogabhUmi kI sthiti rahatI haiN| isake sAtha hI utsapiNI kAla kA anta aura avappiNI kAla prArambha ho jAtA hai| jisake prArambha ke sAtha hI avanati krama cAlU hotA hai| hama jisa kAla meM raha rahe haiM yaha pravappiNI kA pAMcavA kAla hai| isake prArambha ke tIna kAloM meM yahAM bhogabhUmi thii| bhogabhUmi meM yugala dampatti janma lekara Ananda se jIvana vyatIta karate the / kalpavRkSoM se unako bhogopabhoga kI saba sAmagrI prApta hotI thii| sUrya candra nahIM the| mAtA-pitA Adi rizte pracalita nahIM the| yahAM se marakara jIva niyama se devagati ko prApta hote the| antataH tIsare kAla meM anta hone ke kucha pahale 16 kulakara utpanna hue the, jinake samaya meM jisa-jisa bAta ko takalopha logoM ko huI usako unhoMne vyavasthA kI, kyoMki Rmakara kalpa vRkSa to hrAsa ko prApta hote jA rahe the| inakA vizada vivaraNa hamAre 'saMkSipta jana itihAsa athavA anya jainagranthoM meM dekhanA caahie| Akhira cauthe kAla ke prArambha se kiMcit pahale hI prathama tIrthaMkara RSabhadeva jI kA janma ho gayA thaa| inhIM ke dvArA karmabhUmi kA prAdurbhAva huA / janatA ko asi, masi, kRSi prAdi krama inhoMne hI btlaaye| isI samaya cAra varNo kI sthApanA ho gii| jinhoMne janatA kI rakSA kA bhAra liyA ve kSatro hue aura jo vyavasAya va zilpa meM vyasta hue ve vaizya kahalAye aura dasyukarma karane vAle zUdra varNa ke he| brAhmaNa varNa kI sthApanA uparAnta samrAT bharata dvArA vratI zrAvakoM meM se huI / isa taraha karma bhUmi kA zrIgaNeza huaa| uparAnta samayAnusAra hara bAta kI avanati cAla rahI aura samayAnusAra tIrthakara bhagavAna evaM anya mahApurupa hote rhe| phira bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kAla se kucha mahIne bAda se ho yaha paMcamakAla prArambha ho gayA thaa| isameM hrAsakrama cAla hai| isake anta meM hI jaina dharma aura agni kA lopa ho jAyagA aura jo hogA vaha utsappiNI kAla ke varNana meM batalAyA jA cukA hai / isa taraha yaha kalpakAla hai / yahI vidhi sarvathA cAlU rhegii| ma0 buddha ke kAla krama aura isameM kicit sadRzatA hai / bAya rekhAyeM eka samAna hai, yadyapi mUla meM antara vizeSa hai| yaha bheda to jAna liyA, parantu bhagavAna mahAvIra ke matAnusAra loka kA svarUpa to abhI taka nahIM jAna paayaa| prataeva prAie, aba yahAM para yaha dekha leM ki bhagavAna mahAvIra ne loka ke viSaya meM kyA kahA thA ? bhagavAna mahAvIra ne bhI asaMkhyAta dvopa samudra batalAye the, parantu usa sabake lie svarga-narka prAdi unhoMne eka hI batalAe the unake anusAra baha loka tIna bhAgoM meM vibhAjita hai aura use tIna prakAra kI bAyu se veSTita batalAyA gayA hai| yaha tIna bhAga Urdhva, madhya aura adholoka kahe gaye haiN| adholoka ke sarva antima bhAga meM nigoda hai| yaha vaha sthAna hai jisameM nigoda jIba rahate haiN| yaha nigoda joba ekendrI jIva se bhI hIna avasthA meM haiM aura ananta haiN| yahAM sparzana indrI bhI pUrNa vyakta nahIM hai| jIva samudAya rUpa meM ikaTThe eka zarIra meM rahate haiN| inakI prAyu bhI atyalpa hai| ve eka zvAsa meM 18 bAra janmate haiN| isa nigoda meM se hamezA niyamAnusAra jIva nikalate rahate haiM aura ve usa kamo ko pUrI kara dete haiM jo jIvoM ke mukta ho jAne se hotI hai| isa taraha vaha jIvarAzi kabhI nivaTatI nhiiN| yUM hI anAdi nidhana hai / jIva asa nAr3ImeM bhramaNa karate haiN| jainoM ke tIna loka ke nakze meM batAte hae 'madhyaloka' meM hI ve saba saMsAra kSetra haiM jinakA ullekha hama Upara kara ke haiN| aura isake 'Urdhva pIra adho' loka meM kramazaH svarga aura narka avasthita hai / buddha ne bhI loka ko tIna pravacAroM (regions) meM athavA dhAtoM meM vibhakta batalAyA hai, (1) kAma dhAtu, (2) rUpa dhAtu aura (3) arUpa dhAtU / yaha bhI jaina siddhAnta kI sAdRzyatA dRSTi par3atI hai| isake atirikta bauddha zAstroM meM narka gati ke aura narko ke jo varNana, pIr3Aye, vaitaranI nadI, ise
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ duggati batalAnA, pretoM-asuroM kA sthAna, ityAdi jaina dharma ke anusAra batAye haiN| kintu itane para bhI buddha deva ne narka utane hI batalAye haiM jitane jaina dharma meM svIkRta haiN| bhagavAna mahAvIra ne narka sAta vatAye haiM aura unakI pRthvIyoM ke nAma yoM kahe haiM:(1) ratnaprabhA-pAloka isakA ratna kaisA hai aura yaha garma hai| (2) zarkarAprabhA " " " zakkara " (3) vAlukA prabhA " " " reta // (4) paMka prabhA " " " paMka (5) dhUma prabhA ghue~ "kevala 3 lAkha paTaloM meM zeSa ThaMDA hai| (6) tamaprabhA-pAloka isakA andhakAra kaisA hai aura sarda hai / (7) mahAtamaprabhA-Aloka isakA ghora andhakAra kaisA hai aura sarda hai / ina saba meM bhinna 2 saMkhyA meM 84 lAkha bar3e bile haiM jinameM nArakI janma lete haiN| ma. buddha ne sAmAnyatayA 8 narka batalAye the, yadyapi inake atirikta vaha aura bahuta se choTe narka batalAte the / zAyada vaha inhIM pATha ke antarbhAga ho / ye ATha isa prakAra batAe gae haiM: 1. sajjIva, 2. kAlasUtra, 3. saMghAta, 4. raurava, 5. mahAraurava, 6. lApana, 7. pratApana aura da. prviicii| uttarIya bauddhoM kI prAcIna mAnatA meM itane ho ThaNDa narka bhI the| isa taraha bauddhoM ke narka sambandhI vivaraNa meM bahuta-sI bAteM jaina dharma se milatI-julatI haiN| vAstava meM jaina dharma se bauddha dharma kI jo sAdRzyatA vizeSa milatI hai vaha ma0 buddha ke prArambhika jana vizvAsa ke kAraNa hI samajhanA cAhie / ma. baddha ne eka mAdhyamika ke tarIke usa samaya pracalita prakhyAta matoM meM se kucha na kucha avazya hI grahaNa kiyA thaa| brAhmaNoM ke svarga-narka siddhAntoM se bhI kicit sadRzatA bauddha mAnyatA kI baiThatI hai / yahI kAraNa hai ki sarva prakAra ke vizvAsoM vAle vividha pantha anuyAyiyoM ko apane dharma meM lAne ke lie ma. buddha ne isa prakAra kriyA kI thI, jisake samakSa unhoMne apane siddhAntoM kI vaijJAnikatA aura aucitya para bhI dhyAna nahIM diyaa| kintu ise aura unake dharma kI vizeSa sadazatA jaina dharma se baMTatI hai, jo ThIka bhI hai, kyoMki hama dekha cuke haiM ki isa jaina dharma kA prabhAva unake jIvana para kisa adhikatA se par3A thaa| donoM matoM meM vyavahRta zabda bhI jese AcArya, upAdhyAya, prAdhava, saMvara, gaMdhakuTI, zAsana prAdi prAyaH eka se haiM, yahApi yaha bauddha dharma meM bahuta karake apane zAbdika bhAva ko kho baiThe haiN| noM ke vivaraNa kI taraha svargaloka ke vivaraNa kA bhI kicit sAmaMjasya jana mAnyatA se baiTha jAtA hai / bhagavAna mahAvIra ne cAra prakAra ke deva batalAye the (1) bhavanavAsI, (2) byantara, (3) jyotiSka, (4) vaimAnika / ina pratyeka ke daza darje haiM, indra, sAmAnika, prAyastriza, pAriSada, AtmarakSaka, lokapAla, anIka, prakIrNaka, abhiyogya aura kilbiSaka / vauddhoM ke yahA~ bhI prathama prakAra ke deva "bhummadeva' ke nAma se jJAta haiN| dUsare prakAra ke preta, asura Adi haiN| tIsare prakAra ke sUrya, candra Adi batalAye ye aura antima prakAra ke deva yaha samajhanA cAhie jo kAmazvara loka Adi ke vimAnoM meM milate haiN| inameM antima prakAra ke deva svarga loka ke vimAnoM meM rahate haiN| jaina siddhAnta meM batalAyA gayA hai ki yaha vimAna meruparvata ke tanika antara se hI tarAjU ke palar3oM kI taraha do-do Upara-Upara avasthita haiN| yaha kula 16 haiN| inake Upara praiveyaka, anudiza, anuttara aura sarvArtha siddhi vimAna haiN| ina greveyakAdi ke nivAsI deva saba puruSa liMga hI haiM aura kAma vAsanA se rahita haiN| yaha ahamindra kahalAte haiN| buddha ne jo rUpa loka ke svarga batAye the, vaha bhI isa hI prakAra ke haiN| jaina siddhAnta ke laukAntika deva jo 5veM svarga ke sarvopari bhAga meM avasthita brahmaloka meM rahate haiM aura jo Atmonnati vizeSa kara cake haiM ki dUsare bhava se hI mokSa lAbha kareMge, vaha bhI bauddhoM ke brahmaloka ke devoM ke samAna haiN| bauddha kahate haiM ki yaha deva brahmaloka meM vizeSa dhyAna karane ke uparAnta pahu~cate haiN| kintu itanI
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAga meM rAjA mata yaha mAnate ki yahA~ bhI eka sadazatA hone para bhI bauddhoM ne jitane svarga batAye haiM utane jaina siddhAnta meM svIkRta nahIM haiM, yadyapi eka sthAna para unake yahA~ bhI 16 hI batAye gaye haiN| sacamuca bauddha zAstroM meM inako koI nizcita saMkhyA nahIM milatI hai| ve sAta, pATha, solaha aura sattaraha bhI batAye gaye hai| kintu itane para bhI yaha spaSTa hai ki vauddhoM ke svarga vivaraNa meM bhI jaina dharma kI chApa lagI dRSTigata hotI hai| yahA~ para unakA tulanAtmaka pUrNa vivaraNa karanA kaThina hai| yadyapi yaha spaSTa hai ki antataH bauddha aura jaina donoM hI yaha svIkAra karate haiM ki svarga loka meM vahI jIva janmate haiM jo vizeSa puNya upArjana karate haiN| prAtmavAda parokSa rUpa meM ma. vRddha ko bhI aspaSTa rUpa se svIkAra karanA par3A thA, yaha hama dekha cuke haiN| jaina siddhAnta meM svarga loka se mokSa lAbha karanA asambhava batalAyA hai, yauddha devoM dvArA nirvANa lAbha mAnate haiN| kintu yaha bAta donoM hI mAnate haiM ki devoM meM vikriyA zakti hai pIra heya se heya avasthA kA jIva svarga sukha kA adhikArI ho sakatA hai| jaina zAstroM meM kathA pracalita hai ki jaba rAjA zreNika bhagavAna mahAvIra kI vandanA ko vipulAcala parvata ko jA rahe the, taba eka meMDhaka ke bhI bhAva bhakti se bhara gaye the aura vaha bhI bhagavAna ke samavazaraNa kI ora pUjya bhAvoM kA bharA huyA jA rahA thA ki mArga meM rAjA ke hAthI ke paira se daba kara mara gayA aura isa puNya bhAva se vaha deva huA / bauddhoM ke yahA~ bhI eka aisI hI kathA 'vizati mAgga' nAmaka grantha meM kahI gayI hai| phira donoM hI mata yaha mAnate haiM ki devagati meM bhI devagaNa apane zubhAzubha pariNAmoM ke anusAra sukha-dukha kA anubhava karate haiM, kintu donoM meM aise bhI deva mAne gaye haiM jo moha ke abhAva meM duHkha kA anubhava karate hI nahIM haiM tathApi donoM hI dharmoM ke devoM ke maraNa samaya kA varNana bhI prAyaH eka-sA hai| bauddha zAstra kahate haiM ki svarga se caya hone ke kucha hI pahale usa deva ke (1) bastra apanI svacchatA kho baiThate haiM, (2) mAlAyeM aura usake anya alaMkAra murajhAne lagate haiM, (3) zarIra se prosa kI taraha pasInA nikalane lagatA hai, (4) aura mahala jisameM usakA nivAsa hotA hai vaha apanI sundaratA gaMvA detA hai| jaina zAstroM meM bhI maraNa ke chaH mahIne pahale se mAlA murajhAne kA ullekha milatA hai / sAtha hI jaina siddhAnta meM devoM ke avavijJAna kA honA mAnA gayA hai, parantu bauddhoM ke yaha svIkRta nahIM hai| isa prakAra ina ukta gatiyoM meM paribhramaNa karatI huI saMsArI AtmAyeM duHkha aura pIr3A ko bhagatatI haiN| kintu bhagavAna kahate haiM ki jo satya kI upAsanA karate hai aura svadhyAna meM lavalIna rahate haiM ve bheda vijJAna ko pA jAte haiN| aura bheda-vijJAna jahA~ eka bAra prApta huA ki vahAM phira samyakmArga meM divasa pratidivasa unnati karate jAnA avazyambhAvI hai / jainAcArya zrI pUjyapAda svAmI kahate haiM: gurupadezAdabhyAsAtsaMkttei svaparAMtaraM / jAnAti yaH sa jAnAti mokSasaukhyaM nirantaram / / 33 / / bhAvArtha-jisane pAramA aura pudgala ke svarUpa ko jAnakara bheda-vijJAna prApta kara liyA hai cAhe vaha guru kI kRpA se prApta kiyA ho athavA vastuoM ke svabhAva para bArambAra dhyAna karane se yA prAbhyantarika prAtmadarzana se pAyA ho vaha pAtmA mokSa sukha kA upabhoga sadaiva karatA hai| bhagavAna mahAvIra ne saMsAra jAla se chUTa kara mokSa lAbha karane kA mArga samyagdarzana, samyagjJAna, aura samyagcAritra kara saMyukta batalAyA thaa| vyavahAra dRSTi se samyagdarzana, pUrvollikhita jaMna tatvoM thaddhAna karanA hai| inhoM tatvoM kA pUrNa jJAna samyagjJAna aura jaina zAstra meM batAye hue pAcAra niyamoM kA pAlana karanA samyagcAritra hai| kintu nizcaya daSTi se yaha tInoM kramazaH prAtmA kA zraddhAna, jJAna aura svarUpa kI prApti hai| sacamuca nizcaya samyakcAritra sivAya pAtma samAdhi ke aura kucha nahIM hai / vyavahAra dRSTi nizcaya kA nimitta kAraNa samajhanA caahie| vyavahAra samyagcAritra do prakAra kA hai (1) ekadeza gRhasthoM ke lie (2) pUrNa jo sAkSAt mokSa kA kAraNa hai sAdhuoM ke lie / gRhastha, samyagdarzana, aura samyagjJAna ko dhAraNa karatA huA ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha se samyagcAritra kA abhyAsa prArambha karatA hai / yadyapi isase nIce darje kA gRhastha mAtra thadvAnI, madya, mAMsa, madhu aura pAMca udambara phaloM kA hI tyAgI hotA hai| aura sabase nIce darje kA vyakti korA zraddhAnI hotA hai| parantu ukta paMca aNuvratoM ke pAlana se baha vratI gRhastha athavA thAbaka samyagcAritra ke mArga meM kramazaH unnati karanA prArambha karatA hai / isa unnatikrama kA vidhAna, bhagavAna ne 11 pratimAoM meM kiyA hai| ina 11 pratimAoM kA abhyAsa karake vaha sAdhu ke vratoM ko pAlana karane kA adhikArI hotA hai| ina pratimAoM meM bhAva, vyakti vizeSa ko prAtmA ne pUrva pratimA se jo unnati ko hai usako vyakta karanA hai| 766
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ inameM vividha prakAra ke vrata jaise guNavrata, zikSAvrata, sAmAyika proSadha ityAdi garbhita haiN| ina pratimAoM ko pUrNa karake vaha sAdhuoM ke mahAvratoM kA abhyAsI hotA hai| isa avasthA meM vaha ukta vratoM ko pUrNa rUpa meM pAlatA hai| grAtma-samAdhi kI prApti ke lie gRhasthoM aura sAdhuoM ke lie nitya ke chaH zrAvazyaka karttavya vatalAye gae haiM / sAdhuyoM ke lie vaha isa prakAra hai| samadA thavo ya vaMdaNa pADikkamaNa taheba gAdavvaM / pacakkhANa visaggo karaNIyAbAsayA chappi ||22|| arthAt samatA sarva ke prati saba meM samatA bhAva rakhanA, (2) stava - tIrthaMkara bhagavAna kA stavana karanA, (3) vandanA devazAstra guru kI vaMdanA karanA, (4) pratikramaNa kRta pApoM kI bAlocanA karanA, (5) pratyAsthAna dhanuka 2 padArthoM ke tyAga karane kA niyama karanA ghora (6) parasarga apanI deha se manatA haTAkara use tapazcaryA meM lagAnA isa prakAra sAdhu ke lie yaha nitya prati ke SaDAvazyaka batAye gae haiN| zrAvaka ke lie bhI chaH bAtoM kA rojAnA karanA lAz2amI batalAyA gayA hai / jaise ki AcArya kahate haiM / devapUjA gurUpAstiH svAdhyAyaH saMyamastapaH / dAnaveti gRhasthANAM karmANi vinedine / padmanavipavizatikA arthAt - ( 1 ) jina bhagavAna kI pUjA karanA, unake guNoM ko smaraNa karake / jina pratimAyeM dhyAnAkAra hotI haiN| jisase ve pujArI ke hRdaya para bAtma bhAva ko akita karane meM sahAyaka haiM (2) gurujana-nirgrantha muni aura sAdhu jana kI upAsanA karanA aura unakI zikSAoM ko grahaNa karanA (3) saMyama kA abhyAsa karanA jisase mana aura indriyoM para adhikAra rahe, jaise niyama karanA ki meM Aja nATaka dekhane nahIM jAU~gA, kevala do bAra hI bhojana karUMgA, itara phulela nahIM lAUMgA ityAdi / yaha sAdhAraNa niyama hai, parantu prAtmonnati meM sahAyaka haiM (4) svAdhyAya vAstroM kA adhyayana adhyApana aura manana karanA / (5) sAmAyika prarthAt ekAnta sthAna meM prAta: aura sAyaMkAla baiThakara athavA kevala prAtaH - ko baiTha kara eka niyata samaya taka tIrthaMkara bhagavAna ke parama svarUpa kA athavA Atma guNoM kA cittavana aura dhyAna karanA isase Atmazakti bar3hatI hai aura samatAbhAva kI prApti hotI hai (6) dAna-AhAra ghoSadhi zAstra aura abhaya rUpI dAna saba hI pAtroM ko denA caahie| ina chaH Avazyaka bAtoM ko karane se usa AtmadazA kI prApti hotI hai jisameM samyagdarzana, samyagjJAna, samyagvAritra sAkSAt rUpa virAjamAna haiN| yahI vaha mArga hai jisameM karmoM kA kSaya hotA hai aura AtmA zuddha aura svatantra hotI jAtI hai| Atmasthiti meM athavA Atma dhyAna meM unnati karanA guNasthAna krama meM batalAyA gayA hai| yaha guNasthAna kula 14 haiM / inakA pUrNa vivaraNa jaina zAstroM meM dekhanA cAhie, kintu yaha jAna lIjie 13 ve guNasthAna meM pahu~ca kara muni cAra ghAtiyA karmoM kA arthAt jJAnAvarNI darzanAvarNI, mohanIya aura antarAya karmoM ko jo AtmA ke svabhAva ke ghAtaka hai, unakA nAza kara detA hai aura isa avasthA meM kevala jJAna sarvajJatA ko prApta karake mahaMta sayoga kevalI athavA sakala sazarIrI paramAtmA ho jAtA hai / yaha jIvita paramAtmA do prakAra ke hote haiM: (1) sAmAnya kevalI aura (2) tIrthakara sAmAnya kevalI svayaM nirmANa lAbha karate haiM evaM anyoM ko bhI mokSa mArga darzAte haiM, parantu unake samavasaraNa Adi kI vibhUti nahIM hotI hai| tIrthakaroM ke samavasaraNa hotA hai aura ve vahAM se 'tIrtha' ke bhavyoM ko mokSa mArga kA sanAtana upadeza dete haiN| yaha tIrtha saMgha cAra prakAra kA hotA hai / (1) muni, (2) AryikA (3) zrAvaka, (4) zrAvikA / isI caturnikAya saMgha ko tIrthakara bhagavAna apanI gaMdhakuTI se prAkRtika rUpa meM upadeza dete haiM jisako saba koI apanI apanI bhASA meM samajha letA hai| zrI nemicandrAcArya jI mahaMta bhagavAna kA svarUpa yoM batalAte haiM : caduSAkammo daMsaNaguNAna pIriya maiyo / suhavo pappA suddho ariho vicitijI ||50 // arthAt -- mahaMta vaha haiM jinhoMne cAra prakAra ke ghAtiyA karmoM ko naSTa kara diyA hai aura jo anantacatuSTaya grananta 800
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzana, anantajJAna, anantavIrya, anantasukhakara pUrNa haiM, jinakA zarIra apUrva prabhAmaya aura vizuddha hai| vAstava meM ahaMta bhagavAna ke mohanIyAdi kagoM ke prabhAva se bhUkha, pyAsa, bhaya, IrSyA, dveSa, moha, jarA, roga, mRtyu, pIr3A, mAdi kucha bhI sAdhAraNa mAnuSika kamajoriyAM zeSa nahIM rahatI haiN| isa avasthA meM ve sAkSAt jIvita paramAtmA hote haiM, unake zarIra kI prabhA bhI isa uccapada ke sarvathA upayukta hotI hai| yahI mAlUma hotA hai mAmo eka hajAra sUrya ekadama prakaTa ho gae haiN| yaha icchAoM ro sarvathA rahita aura bilkula bizuddha hote haiM / yaha paMcaparameSThiyoM meM sarva prathama hai, jinakI upAsanA Adarzavata jainI karate haiN| ___ ataeva jaba yaha sazarIrI paramAtmA baudahaveM guNasthAna meM pahuMca jAtA hai, taba vaha ayoga kevalo kammarahita pUrNa zuddha AtmA ho jAtA hai| yaha avasthA una bhagavAna ko mokSa prApti meM itane alpa samaya pahale prApta hotI hai| ki, i, u, R, la, ina pAMcoM akSaroM kA uccAraNa kiyA jA ske| yaha bahuta ho sukSma samaya hai| isake bAda zarIra ko tyAgakara AtmA apane yathArtha svarUpa meM sadA ke lie tiSTha jAtI hai aura siddha kahAtI hai| siddha bhagavAna phira kabhI lauTakara isa saMsArAvasthA meM nahIM pAte haiM / baha siddhi zilA meM tiSThe apane svAbhAvika mAnanda kA upabhoga sadA karate rahate haiN| siddha bhagavAna eka pUjyanIya paramAtmA haiM, jinakA yadyapi saMsAra se sambandha kucha bhI nahIM hai, to bhI unakA cintavana zubha bhAvoM aura pAtma dhyAna ke lie eka sAdhana hai / AcArya bAhate haiM :- . NachaiThakammadeho loyAloyassa jANo daTThA / purisAyArA zrappAsilojhAeha loyasihattho // 51 // bhAvArtha- naSTa kara die haiM aSTha karma deha se jisane lokAloka kA jAnane vAlA deha rahita puruSa ke AkAra loka ke agrabhAga meM sthita aisA AtmA siddha parameSThI hai so nitya hI dhyAthA jAve arthAt smaraNa karane yogya hai| isa prakAra bhagavAna mahAvIra ne saMsAra sAgara meM rulatI huI AtmAoM ko usase nikalakara saccA svAdhIna sukha pAne kA mArga sujhAyA thA, jo pUrNa svAvalambana kara saMyukta hai / sArAMzataH unhoMne batAyA thA ki anAdikAla se kama ke kucakra meM par3I haI AtmA apanI hI mohajanita murkhatA ke kAraNa saMsAra meM bhaTakatI huI duHkha aura pIr3A kA anubhava kara rahI hai, ataevaM jaba vaha apane nijI svabhAva' ko pIra para dravyoM ke svarUpa ko svayaM apane anubhava dvArA athavA guru ke upadeza se hRdayaMgama kara letI hai taba yaha ratnatraya rUpo mokSa mArga kA anusaraNa karanA prArambha kara detI hai| tathApi dRDhatApUrvaka usakA abhyAsa kiye jAne se eka dina vaha kama rUpI paratantratA kI ver3iyAM kATa DAlatI hai aura svayaM svAdhIna hokara paramAtmAvasthA ke paramotkRSTa svarAjya kA upabhoga karatI hai| saccA svarAjya yahI hai, isI ko pAne kA upadeza bhagavAna mahAvIra ne diyA thaa| isa hiMsaka jamAne meM sacce bhAratavAsiyoM ko isa svarAjya prApti ke mArga meM dRr3hatA se kartavyaparAyaNa ho jAnA parama upAdeya hai / ahisA, satya, brahmacarya, pracaurya, aura aparigraha kA abhyAsa prArambha karanA svayaM unakI AtmA evaM bhArata ke hita kA kAraNa hai| ahiMsA meM gambhIratA hai, zauryatA hai / satyatA meM dRr3hatA hai| jahAM zauryatA aura dRr3hatA prApta huI vahAM lobha kaSAya ko tilAMjali dete hae prAkAMkSA aura vAkSA ko niyamita kiyA jAtA hai aura svAvalambI banane ko tIbra abhilASA apanA jora mArane lagatI hai jisakI preraNA se vaha yAtmAbhimukha huA vIra saMyama kA abhyAsI ho jAtA hai aura kramaza: Atmonnati karatA humA pUrNa svAdhInatA ko pA letA hai| yahI saccA sukha hai| bhAratIyatA ke lie bhagavAna mahAvIra kA upadeza atIva kalyANakArI hai| loka ke kalyANa bhAvanA kA janma usako pAda dene se hotA hai| aba jarA ma buddha ke viSaya meM bhI kicita aura vicAra kara leN| duHkha aura pIr3A kahA~ hai, kaise hai aura kisako hai, yaha hama unake batAye mutAbika pahale dekha cuke haiM / uparAnta unhoMne isa du:kha aura pIr3A se chuTane kA upAya yoM batalAyA thaa| ___ "De rAjana ! saba hI ajJAnI vyakti indriya sukha meM prAnanda mAnate haiM, unhIM ko bAsanApUti meM mukhI hote haiM, unhIM ke pIche lage rahate haiN| isalie ve mAnuSika kaSAyoM kI bAr3ha meM bahe cale jAte haiN| ve janma, jarA, maraNa, duHkha, zoka, AzA, nirAzA se mabata nahIM haiN| maiM kahatA hU~ ve pIr3A se mukta nahIM hote haiM, kintu rAjan ! jo jJAnavAna haiM ? tathAgatoM ke anayAyI haiM. bena indriya bAsanAtroM meM Ananda mAnate haiM, na unase sukhI hote haiM aura na unake pIche lage rahate haiM, aura jaba ve unake pIche nahIM lagate haiM to unameM tRSNA kA abhAva ho jAtA hai / tRSNA ke prabhAva se grahaNa karanA (Graping) banda ho jAtA hai| isake banda hone se bhava dhAraNa karane kA (Becoming) anta ho jAtA hai aura jaba bhava kA hI nAza ho gayA taba phira janma, jarA, roga, zoka, 801
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtyu pIr3A prAdi saba banda ho jAte haiM / isa prakAra isa abhAva krama se pIr3A ke samudAya kA (Aggregation of pain) kA anta ho jAtA hai, basa yahI prabhAva nirvANa hai / milindapanha 3 / 45 yaha pIr3A ke anta karane kA mArga hai aura prAyaH ThIka hI hai, parantu isakA kriyAtmaka rUpa isakA bheda pragaTa kara degaa| isa mata ko pragaTa karate hue bhI ma0 buddha ke caritra niyama nirvANa meM isako pUrNa Adara nahIM diyA gayA hai| hama agADI yahI dekheNge| bhagavAna mahAvIra ne bhI indriya janita viSaya vAsanAoM se dUra rahane kA upadeza diyA thA, parantu ma. buddha kI taraha unakA uddezya "pUrNa prabhAva" nahIM thaa| unakA uddezya eka vAstavika padArtha thA jisako pAkara prAtmA svAdhIna paramAtmA ho jAtA hai| bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha ke matoM se yahI vizeSa dRSTavya antara hai| eka raMka se rAva banAne kA mArga hai, dUsarA raMka se pragAr3I uThAkara usakA kucha bhI nahIM rakhatA hai| isa taraha ma baddha kA sarvotkRSTa uddezya purNa abhAva (Complete passing away) thA aura isI uddezya ke lie unakA cAritra niyama nirmita thaa| isa cAritra niyama meM pATha bAteM gabhita thIM, arthAt (1) satya dRSTi (Right Views), (2) satya uddezya (Right Aspiratinos), (3) satyavArtA (Right speech), (4) satya pAcaraNa (Right Conduct), (5) satya jIvana (Right Livelihood), (6) satya ekAgratA (Right Mindfulness), (7) satya prayAsa (Right Effect), (8) aura satya dhyAna avasthA arthAt mAnasika zAnti (Right Rapture) / isa aSTAMga mArga dvArA hI saMsAra pravAha se vyakti ko chuTakArA pAkara apane uddezya ko prApti hote mAnI gaI hai| kintu yaha aSTAMga mArga kevala bhikSatroM aura bhikSuNiyoM ke lie haiN| gRhastha anuyAyiyoM kI gaNanA bauddha saMgha meM nahIM kI gaI hai| isakA yahI kAraNa hai ki buddha ne gRhasthoM ke liye koI khAsa prAtmonnati zrama niyata nahIM kiyA thA, jaisA ki jaina dharma meM (11 pratimAya) haiN| sacamuca bauddha bhikSayoM kA jIvana bhagavAna mahAvIra ke saMgha ke ina vratI thAvakoM se bhI sarala thaa| buddha kI mAnyatA thI ki suvidhAmaya sUkhI sAMsArika jIvana vyatIta karane para bhI saMsAra se mukti mila sakatI hai, parantu jaina dharma meM yaha svIkRta nahIM hai / vastuta: jaba taka saMsAra se bilkula hI sambandha nahIM tyAga diyA jAegA taba taka karmoM se chuTakArA milanA asambhava hai| bauddha sAdhuoM ke suvidhAmaya jIvana kI apekSA hI bauddha saMgha meM vratI zrAvakoM ko koI bhI sthAna prApta nahIM thaa| hAM sAmAnya gRhastha anuyAyI buddha deva ke the, jaise ki jaina saMgha meM sammilita vratI thAvakoM ke atirikta bhagavAna mahAvIra ke sAdhAraNa zraddhAnI zrAvaka bhI the| buddha deva ke ukta aSTAMga mArga meM "sAkyaputtIyasamaNoM" ke lie jo cAritra niyama niyata the, vaha saba gabhita haiN| bauddha AcAra niyamoM meM jo "zIla" mukhya mAne gaye haiM, vaha bhI isI meM sammilita haiN| vauddhoM ke yaha "zola" janoM ke 12 zIlavratoM (5 aNuvata, 3 guNavrata aura 4 zikSAyata) se sAmAnyata: milate julate pratIta hote haiN| bauddha zAstroM meM yaha zIla pATha batalAe gae haiM aura bauddha sAdhuoM ke liye inakA pAlana karanA Avazyaka hai| yaha ATha prakAra haiM: - (1) ahiMsA, (2) pracaurya, (3) pApa aura kAma sevana kA tyAga, (4) satya, (5) mAdaka vastunoM kA tyAga (6) aniyamita samayoM aura rAtri bhojana karane kA tyAga, (7) nAcane, gAne, itara-phulaila ke vyavahAra Adi kA tyAga, praura (8) jamIna para caTAI bichAkara sonA inameM se pahale ke cAra to jainiyoM ke aNubatoM ke samAna hI dikhate haiM, kintu jainiyoM kA pAMcavAM aNuvrata bauddhoM ke pAMcaveM zIla se nitAnta vibhinna aura vizuddha hai| uparokta meM zeSa tIna jo rahe ve jainiyoM ke zikSA vrata ke ho saMkSipta aura vikRta rUpAntara hai| yaha sAmaMjasya jAhirA itanA spaSTa hai ki hameM yaha kahane meM yaha saMkoca hai ki ina niyamoM ko buddha ne jaina dharma se grahaNa kiyA thA kintu buddha ke nikaTa ina niyamoM kA vAstavika mahatva prAyaH bahuta halkA ho gayA hai| bauddha zAstroM meM inake lie jo zabda vyavahRta hue haiM vaha bhI isI bAta ke dyotaka hai| "dIghanikAya" meM hiMsA ke lie "pANAtipAta' corI ke lie "adinnAdAna" kuzIla ke lie "prabrahmacarya" aura "asatya" ke lie "musAbAda" zabda vyavahRta hue haiM / jaina zAstroM meM bhI aise hI zabda milate haiM / ataeva yaha spaSTa hai ki yahA~ bhI jaina prabhAva vAkI nahIM hai| phira mahAvA aura callavagga meM jo bauddha niyamoM kA nirmANa krama vaNita hai vaha hamArI ukta vyAkhyA kI aura bhI puSTi karatA hai| isase jJAta hai ki bauddha niyama ekadama eka sAtha nirmita nahIM hue the| jaise-jaise jisa bAta kI AvazyakatA par3atI gaI vaise-vaise vaha svIkAra kI gii| sAdhuoM ko AcArya, upAdhyAya Adi meM vibhAjita karanA jaina dharma se hI milatA hai tathApi "vassA" (cAturmAsa) niyama khAsa jainiyoM kA hai| isI taraha gaMdhakuTI, zAsana, prAthava', saMvara Adi zabda mUla meM jainiyoM ke hI haiN| isa prakAra yaha spaSTa hai ki prAcAra niyamoM ko niyata karane meM bhI ma0 buddha me jaina prAcAra niyamoM se sahAyatA lI thii| kintu isa viSaya meM yaha bhUla jAnA ThIka nahIM hai ki yadyapi jaina AcAra niyamoM se bauddha niyamoM kI itanI sadRzatA hai, 802
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ parantu bauddha niyama jaina niyamoM ke samAna hI vizada aura gambhIra nahIM hai| eka pratI Avaka ke pAlana karane yogya aNuvrata jitanA bhI mahatva unakA nahIM hai| isa vyAkhyA kI yarthAthatA donoM dharmoM ke niyamoM kA tulanAtmaka vivecana karane se svayaM pramANita ho jAvegI, kintu vistArabhaya ke kAraNa hama yahA~ para kevala donoM dharmoM ke grahasA niyama ko lete haiN| jAhirA usakA bhAva donoM dharmoM meM eka hai, parantu eka bauddha dhama isa kA pAlana karate hue bhI mAMsa aura gacchI ko bhojana meM grahaNa karane se AyA pIchA nahIM kregaa| isake viparIta eka jaina gRhastha unakA nAma sunanA bhI pasanda nahIM kregaa| yadyapi yaha jaina muniyoM kI apekSA bahuta nIce dara kI mahisA kA pAlana karatA hai gI bhikSu svayaM to kisI jIva kA vadha nahIM karegA, parantu yadi kahIM bhUta mAMsa mila jAye to usako grahaNa karane meM saMkoca nahIM kregaa| svayaM mahAtmA buddha ne kaI bAra mAMsa bhoja kiyA thaa| vaizAlI meM senApati siMha ke yahAM jaba mAMsa bhojana buddha evaM bauddha sAdhuoM ko karAyA gayA to jainiyoM ne usI samaya isakA pragaTavizeSa kiyA, kintu yaha samajha meM nahIM AyA ki jaba bauddha gRhasthoM ke lie bhI hiMsAgata lAgU hai taba ve kisa taraha bauddha bhikSuoMoM ke lie mAMsa bhojana taiyAra kara sakate haiM ? parantu bauddha zAstroM meM aneka sthaloM para mAMsa bhojana taiyAra kiye jAne kA ullekha milatA hai aura eka sthala para jaba mAMsa bAjAra meM nahIM milA to bauddha gRhasthina ne svayaM apanI jAMca kATakara mAMsa taiyAra karake bauddha saMgha ko milAyA thaa| yaha ullekha hai| isase spaSTa hai ki ma0 buddha kI ahiMsA jaina ahiMsA se kitanI he prakAra kI thii| jaina apekSA vaha hisA hI hai| ma0 buddha ne kevala nIti meM empI meM hokara pazuoM ko naSTa karane kA vizeSa kiyA thA sUkSma hiMsA kI mora unhoMne dRSTipAta hI nahIM kiyaa| yaha khyAla hI nahIM kiyA ki mRta mAMsa meM bhI koTi rAzi sUkSma jIvoM kI utpatti hotI rahatI hai, jaise ki Ajakala vijJAna (Science) se bhI pramANita hai| isa avasthA meM bhI mAMsa ko khAnA spaSTataH hiMsA karanA hai| isa taraha jaina ahiMsA kA mahatva prakaTa hai / svayaM yAdhunika bauddha vidvAn zrI dharmAnaMda kausambI kA nimna kathana jaina ahiMsA kI vizeSatA ko prakaTa karatA hai| vaha likhate haiM ki ma0 buddha para yaha Aropa thA ki logoM ke ghara AmaMtraNa svIkAra karake vaha mAMsa bhojana karate the aura gRhastha loga unake lie prANiyoM kA vadha karake vaha mAMsa bhojana taiyAra karate the| jaina zramaNa dUsare ke ghara kA grAmantraNa svIkAra nahIM krte| yadi khAsa unake lie koI anma taiyAra kiyA gayA ho to usako niSiddha samamate the aura aba bhI samajhate haiM, kyoMki usake taiyAra karane meM agni ke kAraNa thor3I bahuta hiMsA hotI hI haiM aura svIkAra karane se bhramaNa usa hiMsA kA mAnoM anumodana hI karatA hai mahiMsA kI yaha vyApaka vyAkhyA buddha bhagavAna ko pasanda nahIM thii| jAnabujhakara kisI bhI prANI ko krUratA pUrvaka na mAranA cAhie, sirpha yahI unakA kahanA thA, ataeva ma buddha ke cAritra-niyama jaina dharma ke praNuvratoM se bhI samAnatA nahIM kara sakate yaha prakaTa hai| vAstava meM jisa prakAra siddhAnta vivecana meM ma0 buddha ne vaijJAnikatA aura pUrNatA kA dhyAna nahIM rakhA vaise hI pariSa niyamoM ke viSaya meM dekhane ko milatA hai eka yAdhunika vidvAn usa viSaya meM likhate haiM vaha dRSTavya hai / 'parIkSA karane para yaha prakaTa ho jAtA hai ki bauddha dharma kA sundara grAcAra varNana eka kampita nIMva para sthira haiN| hameM vedoM kI pramANikatA kA niSedha karanA hai. acchI bAta hai| hameM mahisA dhIra tyAga kA pAlana karanA hai, acchI bAta hai| hameM karmoM ke bandhana tor3ane haiM, acchI bAta hai, parantu sAre saMsAra ke lie yaha to batAiye hama haiM kyA ? hamArA nayA hai, sAmAjika uddezya kyA hai? ina samasta praznoM kA uttara boddha dharma meM anUThA para bhayAvaha hai, arthAt hama nahIM haiN| to kyA hama chAyA meM zrama parizrama kara rahe haiM ? aura kyA andhakAra hI dhyeya hai ? kyoM hameM kaThina tyAga karanA hai aura hameM kyoM jIvana ke sAdhAraNa indriya sukhoM kA nirodha karanA cAhie kevala isalie ki zokAdi naSTatA aura nitya mIna nikaTatara prApta ho jaaeN| yaha jIvana eka bhrAntavAda kA mata hai aura dUsare zabdoM meM uttama nahIM hai| samaya hI aisI bAtmA ke astitva ko na mAnane vAlA vinazvaratA kA mata sarva sAdhAraNa ke mastiSka ko saMzoSita nahIM kara sktaa| bauddha mata kI yAzcaryajanaka unnati usake saiddhAntika nazvaravAda (Nibilisn) para nirbhara nahIM thI, balki usake nAmadhArI 'madhyamArga' kI tapasyA ko kaThinAI ke kama hone para hI thI / bauddha dharma meM agAr3I kahA gayA hai ki vaha vyakti jo buddha dharma aura saMgha meM khAsa kara buddha meM - zraddhA prApta kara letA hai aura mohajanita ajJAnatA ( Delusion) ko chor3a detA hai vaha Abhyantarika dRSTi ko ( later sight) pAkara antataH arhata ho jAtA hai / buddha ne jisa samaya sarva prathama konDansa ko apane mata meM dIkSita kiyA to unhoMne kahA ki 'annAsi vata bhI konDo !' arthAt sacamuca konDaNyane jAna liyA hai ? kyA jAna liyA hai ? vahI mArga jisako buddha ne dekhA thA ( annAta Has that which is perceived ) isake sAtha vaha grahaMta kahalAne lgaa| vAstava meM buddha ke prArambhika ziSya apanI upasampadA grahaNa karane ke sAtha hI 'ahaM' kahalAne lage the, jaise ki hama dekha cuke haiN| isa avasthA meM bauddhoM ke nikaTa mahaMtu zabda kitane halke 803
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ artha meM vyavahRta hotA thA, yaha spaSTa hai / sva0 mi. hIsaDeviDsa hamako yahI vizvAsa dilAte haiM ki vyaktitva kI prajJAnatA ke nAza se jo vijaya prApta hotI hai, vaha gautama buddha kI dRSTi se, isI jIvana meM aura kevala isI jIvana meM prApta karake bhogI jA sakatI hai| yahI bhAva bauddhoM kI arhatAvasthA se hai / arhat vaha hai jisakA jIvana AMtarika dRSTi se pUrNa bana gayA hai, jo uttama aSTAMga mArga kA bahuta kucha abhyAsa kara cukA hai aura jisane bandhanoM ko tor3a diyA hai evaM jisane bauddha dharma ke caritra niyama aura saMyama kA pUrNataH abhyAsa kara liyA hai yaha bauddhoM ke ahaMta kA svarUpa hai| jisa samaya vyakti aSTAMgamArga kA pUrA abhyAsa kara letA hai aura dhyAna Adi meM bhI unnati kara cukatA hai. buddha kahate haiM, use Arya jJAna kA prakAza dRSTi par3atA hai| yaha mA baddha kA nirvANa hai aura vyakti ke maraNa ke pahale hI yaha prApta hotA hai| aMtima maraNa parinibbAna hai| nibvAna avasthA meM Ananda kI prApti hotI hai, parantu isake uparAMta vyakti kI kyA dazA hotI hai isa para buddha cuA hai| yadi kahIM yaha mauna bhaga kiyA gayA hai to vahA~ spaSTatA kA abhAva hai / kabhI pUrNa nAza kA pratipAdana hai to kabhI kisI yathArtha dazA kaa| kinta pUrNa prabhAva ko hI pradhAnatA prApta hai| parinivvAna meM vyakti kA pUrNa kSaya (khaya) ho jAtA hai| yahI mabaddha kA parama uddezya hai| prakaTa rIti se hama mabaddha ke batAye hae arhat aura nirvANa padoM kI tulanA jaina siddhAnta ke kSAyika samyakva aura ahata pada se kramazaH kara sakate haiM kintu yaha tulanA kevala bAhya rUpa meM hI hai / mUla meM bauddhoM ke arhata pada kI samAnatA jainoM ke aIta pada se nahIM kI jA sktii| pratyuta bAhya rUpa meM jana ahaMtAvasthA ke samAna ma. buddha kA nidhAna pada bhI hai, jisakA vivaraNa jAhirA jaina vivaraNa se sadazyatA rakhatA hai, yadyapi mUla meM vahA~ bhI pUrNa veda vidyamAna hai| isa prakAra ma0 buddha aura bhagavAna mahAvIra kA upadeza varNana hai aura yahA~ bhI donoM meM pUrA pUrA antara maujUda hai| bhagavAna mahAvIra kA divyopadeza eka sarvajJa paramAtmA ke tarIke bilakula spaSTa, pUrNa aura vyavasthita, vaijJAnika DhaMga kA pramANita hotA hai / ma buddha kA upadeza tatkAlIna parasthiti ko sudhArane kI dRSTi se harA pratIta hotA hai aura usameM prAyaH spaSTatA kA abhAva dekhane ko milatA hai / vAstava meM na ma buddha ko hI apane upadeza kI sAddhAMtikatA ko ora dhyAna thA aura na usake anuyAyiyoM ko| unake upadeza kI mAnyatA jo itanI vizada I thI usameM unakA prabhAvazAlI vyaktitva kAraNa thaa| unake nikaTa pahuMca kara vyakti mohana maMtra kI taraha mugdha ho jAtA thA use unake dharma ke procitya ko jAnane kA khabara ho nahIM rahatI thii| isI bAta ko lakSya karake unakA upadeza bhI vividha mAnyatAmoM ko lie huA thaa| pratyeka mata ke anuyAyI kA apanA bhakta banAne ke lie mabaddha ne apane siddhAntoM ko prAyaH sarva matI meM milatA julatA rakkhA thA, parantu isa dazA meM bhI vaha saphala manoratha nahIM hue| logoM ko anakyatA meM aikyatA ke darzana nahIM hue aura na unheM vaha sukha mArga milA jisase unake jIvana pUrNa sukha ke bhoktA banate, parantu itane para bhI hama ma0 buddha ke sAMsArika por3AnoM aura duHkhoM ke varNana kI prazaMsA kiye vinA nahIM raha sakate / unhoMne isake prakaTa darzana kiye aura usakI bar3I khvI se zabdoM meM citrita kiyA thaa| bhagavAna mahAvIra ne vastusthiti ko pratipAdita kiyA thA aura saMsAra kI pratyeka avasthA ke prANI ke lie eka sacce sukha kA mArga nirdiSTa kiyA thA tathApi isa pratipAdana zailA meM unakA sthAbAda siddhAnta vizeSa mahatva kA thaa| usake anusAra vastu kI pratyeka dazA kA saccA jJAna prApta hotA thaa| parimita buddhi aura dRSTi ko rakhate hae saMsArI prAtmA padArtha ke pUrNa rUpa ko eka sAtha zabdoM dvArA vyakta nahIM kara sakatA / vaha padArtha ke eka deza ko hI grahaNa kara sakatA hai| isalie padArtha ke pUrNa svarUpa ko jAnane ke lie syAdvAda siddhAnta paramAvazyaka hai| prAtmamImAMsA, syAdvAda maMjarI, saptabhaMgitaraMgaNI Adi granthoM meM isakA pUrNa vivecana diyA huA hai / yahAM para isakA sAmAnya digdana karAnA bhI kaThina hai| itanA jAna lenA ho paryApta hai ki isakI sahAyatA ke binA hamArA kisI padArtha kA vivaraNa adhUrA rhegaa| mAna lIjie yadi hameM mohana ke gahasthI apekSA vyaktitva ko prakaTa karanA hai, to hama kevala usako usake putra kI apekSA 'pitA' kahakara pUrNata: prakaTa nahIM kara sakate, kyoMki vaha apane pitA kI apekSA 'putra' bhAnaje kI apekSA 'mAmA' bhatIje kI apekSA 'cAcA' prAdi hai / syAdvAda siddhAnta inhIM saba sambandhoM ko apanI apekSA 'dRSTi pUrNa vyakta kara detA hai, jisako sAmAnya vyakti anyayA kahane ko samartha nahIM hai| yaha eka sarvajJa paramAtmA ke hI saMbhava hai ki vaha eka vastu kA eka-sA pUrNa varNana prakaTa kara sake / jisa taraha sAmAnya bAteM syAdvAda siddhAnta se pUrNa prakaTa hotI haiM usI taraha saiddhAntika vivecana bhI isI kI sahAyatA se pUrNatA ko prApta hotA hai / bauddha darzana ke nyAya meM syAdvAda sadRza koI niyama hamako nahIM milatA hai / yahI kAraNa hai ki ma0 buddha kA vaktavya ekAnta mata ko lie hue hai| unhoMne kahA :
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAkicannama pekkhamAno satImA upasIvAti bhagavAna prasthIti nissAya tarassu mogham / kAme pahAya birato kathA hitanhakkhayam rattamahAmi pasya // 1066 / / suttanipAt arthAta he upasiva ! daSTi meM zUnya ko rakhane hue, vicAravAna banate hue aura kisI vastu ke astitva ko svIkAra nahIM karate hue dhyAna karanA cAhie / indriyavAsanApI Adi ke tyAga se hI saMsAra samudra ke pAra utara kara icchA ke prabhAva kA anubhava kiyA jAyagA / isI taraha dhammapada meM kahA gayA hai ki-- duniyA ko pAnI kA babUlA samajho, vaha mRgatRSNA kA najArA hai| jo isa prakAra duniyA ko dekhatA hai, use yamarAja kA bhaya nahIM rahatA (13 / 170) sarva hI padArtha nAzavAna haiM, jo isako jAnatA aura dekhanA hai usake duHkha kA anta ho jAtA hai| yahI pavitratA kA mArga hai (20277) bhagavAna mahAvIra ke syAdvAda siddhAnta meM inakA upadeza ekAnta dRSTi se nahIM diyA gayA hai| usakA zraddhAnI spaSTa prakaTa karatA hai ki--- ekaH sadA zAzvati ko mamAtmA, vinirmalaH sAdhigamasvabhAvaH / bahibhavAH santyapare samastA, na zAsvatAH karbhabhavAH svakIyAH / / 26 / / sAmAyika pATha arthAta-merA pAtmA apane svabhAva meM sadaiva eka hai, nitya hai, vizuddha hai aura sarvaza hai| doSa jo haiM ve mere se bAhira haiM, anitya haiM aura karma ke hI pariNAma rUpa hai| isalie saMyogato duHkhamanekabheda, yato'nte janmavane shriirii|| tatastridhAsau parivajanIyo, yiyAsunA ni timAtmanInAm // 28 arthAta-zarIra ke saMyoga meM par3A huA yaha AtmA vividha prakAra ke duHkhoM kA anubhava karatA hai / isalie jinheM apanI AtmA ko mukti vAMchanIya hai unheM isa zArIrika sambandha ko mana, vacana, kAya ko apekSA tyAganA caahie| isa taraha syAdvAda kI apechA vastu kA yathArtha rUpa prakaTa ho jAtA hai| ma0 buddha kI taraha bhagavAna mahAvIra ne bhI saMsAra ko anitya aura nAzavAna prakaTa kiyA hai, kintu yaha kevala vyavahAra naya ko apechA hai, jisake anusAra saMsAra meM paryAya upasthita hotI rahatI haiN| mUla meM saMsAra ke sAmAnya apechA saMsAra nitya haiM, kyoMki saMsAra-pravAha kA kabhI anta nahIM hotA hai / isIlie jaina darzana meM dravya kI vyAkhyA "sad dravya nakSaNam // 26 // utpAdavyatrauvya-yuktaM sat" // 30 // ||shaa kI hai arthAta dravya sattAvAna nitya hai aura yaha vahI hai jo utpAda vyaya prauvya kara saMyukta hai / isa taraha bastuoM ke yathArtha aura vyavahArika donoM rUpoM kA vivaraNa vAstavika rItyA jaina dharma meM diyA huA hai| bauddha dharma ke samAna ekAMta vAda ko yahA~ Adara prApta nahIM hai| isalie ucita rIti meM hI prAcArya mallisena bhagavAna mahAvIra kA yazogAna karate haiM--- anyonyapakSapratipakSabhAvAt yathA pare matsariNaH pravAdAH / / nayAnazeSA napizeSamicchan na pakSapAto samayastathA te|| bhAvArtha-- bhagavAna Apako vaha pakSapAtamaya ekAnta sthiti nahIM hai, jo ki una logoM kI hai jo eka dUsare ke virodhI aura pApa ke mata se viparIta haiM, kyoMki Apa usI vastu ko aneka dRSTiyoM se pratipAdita karate haiN| isa taraha jaina siddhAnta-syAdvAda kA mahatva prakaTa hai| sacamuca yadi isakA upayoga hama apane dainika jIvana meM kareM to hamArI dhArmika asahiSNutA kA anta ho jAve / saba prakAra ke siddhAntoM kI mAnatA kI asaliyata isake nikaTa prakaTa ho jAtI hai| yahI kAraNa hai ki bhagavAna mahAvIra ke divyopadeza ke uparAnta usa samaya meM pracalita bahuta se mata matAMtara lupta ho gaye the aura manuSya satya ko jAnakara ApasI prema se gale mile the| isa prakAra bhagavAna mahAbIra aura ma0 buddha ke dharmoM kA digdarzana karake hama apane uddezita sthAna ko prAyaH pahuMca jAte haiM, arthAt bhagavAna mahAvIra aura ma0 buddha ko vibhinna jIvana ghaTanAoM kA pUrNa digdarzana kara cukate haiM / 805
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhi bhUmiyA~ zrI sammeda zikhara isa sthAna kA dUsarA nAma pArzvanAtha parvata hai, yaha jilA hajArIbAga ke antargata hai / girIDIha sTezana se 18 mIla aura pArasamAtha (IsarI) sTezana se lagabhaga 15 mIla kI dUrI para hai| isa zalarAja kI uttuMga zikhAeM prAkRtika aura sAMskR. tika garimA kA gAna Aja bhI gA rahI haiN| yaha samudra garbha se 4488 phuTa U~cA hai| dekhane meM bar3A hI sundara hai| dhanI banasthalI se ghire DhAlU saMkIrNa patha se pahAr3I para car3hAI Arambha hotI hai, jaise hI prayANa karate haiM, parvatarAja kI vismayajanaka zobhA udbhAsita hone lagatI hai aura bIca-bIca meM nAnA ramaNIya dRzya dikhalAI dete haiN| lagabhaga eka sahasra phuTa UMcA jAne para pATha coTiyoM ke bIca pArzvanAtha coTI bAdaloM ke bIca gummaja sI pratIta hotI hai| aneka aMgreja yAtriyoM ne mustakaMTha se isa ramaNIya sthala kA varNana kiyA hai / san 1816 meM kolonesa phraiMkaligana ne isakI yAtrA kI thii| isa parvata kI sabase UMcI coTI sammeda zikhara kahalAtI hai| yaha zabda-zikhara kA rUpAntara pratIta hotA hai / isakI nippatti sam mada artha meM athavA aca pratyaya karane para harSa yA harSayukta hogaa| tAtparya yaha hai ki isakI UMcI coTI ko maMgalazikhara kahA jAtA hai / kucha logoM kA anumAna hai ki jana zravaNa isa parvata para tapasyAyeM kiyA karate the isalie isa parvata kI UMcI coTI kA nAma samaNazikhara se sammedazikhara ho gayA hai| isa mailarAja se covIsa tIrthaMkaroM meM se ajitanAtha, saMbhavanAtha, abhinandananAtha, sumatinAtha, padamaprama, supArzvanAtha, candraprabha, puSpadanta, zItalanAtha, bhaiyAMsanAtha, vimalanAtha, ananta nAtha, dharmanAtha, zAMtinAtha, kunthunAtha, arahanAtha, mallinAtha, munisuvratanAtha, naminAtha, aura pArzvanAtha, ina bIsa tIrthaMkaroM ne karmakAlikA ko naSTa kara janma-maraNa se mukti kI hai| barddhamAna kavi ne apane dazabhaktyAdi mahAzAstra meM pArzvanAtha parvata kI pavitratA kA varNana karate hue zrI rAmacandra jI kA nirvANa sthAna ise batalAyA hai| jisa prakAra sUrya apanI kiraNoM se andhakAra ko naSTa kara detA hai usI prakAra isa kSetra kI arcanA karane se samasta pApa naSTa ho jAte haiM / kavi ne isa gailarAja ko ananta kevaliyoM kI nirvANa bhUmi batalAyA hai| zrI paM0 AzAdhara jI ne apane triSaSTismRtizAstra meM rAma aura hanumAna kA muktisthAna bhI sammedAcala ko mAnA hai| raviSaNAcArya ne apane padmapurANa meM hanumAna kA nirvANasthAna bhI isI parvata ko batalAyA hai| zrI guNabhadrAcArya ne uttarapurANa meM sugrIva, hanumAna bhaura rAmacandra prAdi ko isa zailarAja se mukta hue kahA hai / zrI sammedazikhara mAhAtmya meM caubIsa tIrthakaroM ke tIrthakAla meM isa pavitra tIrtha kI yAtrA karane vAle una vyaktiyoM ke AkhyAna diye gaye haiM , jinhoMne isa tIrtha kI vaMdanA se aneka laukika phaloM ko prApta kiyA tathA dIkSA lekara tapasyA kI aura isI zailarAja se nirvANa pada pAyA / digambara AgamoM ke samAna zvetAmbarI AgamoM meM bhI isa kSetra kI mahattA svIkAra kI gayI hai| vividha tIrthakalpa meM pavitra tIrthoM kI nAmAbalI batalAte hue kahA gayA hai| ayodhyA-mithilA-campA-thAvatI hastinApure / kauzAmbI-kAzi-kAkandI-kAmpilya bhadralAmive / caMdrAnanA siMhapure tathA rAjagRhepure / ratnavAhe zauryapure kuNDanAme pyppaadyaa| zrIrevataka sammeta bebhArA STApadAdriSu / yAtrAyAsmisteSu yAtrAphalAcchAtaguNaM phalam / / isa prakAra isa tIrtha kI pavitratA svata: siddha hai| yaha eka prAcIna tIrtha hai, parantu vartamAna meM isa kSetra meM eka bhI prAcIna cinha upalabdha nahIM hai| yahAM ke sabhI jinAlaya Adhunika haiM, tIna-cAra sau varSa se pahale kA koI bhI mandira nahIM hai| pratimAyeM bhI idhara sau varSoM ke bIca kI haiM / kevala do-tIna digambara mUrtiyAM jIvarAja pApar3IvAla dvArA pratiSThita hai, parantu isakI 806
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratiSThA bhI maghavana meM yA isa kSetra se sambaddha kisI sthAna meM nahIM huI hai| ataeva yaha spaSTa hai ki bIca meM kucha varSoM taka isa kSetra meM logoM kA prAvAgamana nahIM hotA thaa| isakA pradhAna kAraNa musalamAno saltanata se Antarika upadravoM kA honA tathA yAtAyAta kI asuvidhAoM kA rahanA bhI hai / auraMgajeba ke zAsana ke uparAnta hI yaha pRnaH prakAza meM AyA hai| taba se aba taka prativarSa sahasroM yAtrI isakI arcanA, baMdanA kara puNyArjana karate haiM / 18vIM zano meM jo aMgreja yAtriyoM ne bhI isa kSetra kI yAtrA kara yahAM kA prAkRtika, bhaugolika eva aitihAsika vivaraNa prastuta kiyA hai tathA tatkAlIna sthiti kA spaSTa citraNa kiyA hai| parvata kI car3hAI, utarAI aura vandanA kA kSetra kula 18 mola tathA parikramA kA kSetra 28 mIla hai / madhuvana se do mIla car3hAI para mArga meM gandharva nAlA aura isase eka mIla prAga sItA nAlA par3atA hai| grAja isa kSetra meM digambara pIra zvetAmbara jainadharmazAlAma mandira evaM anya gAMskRtika sthAna haiN| pahAr3a ke Upara 25 gumma hai, jinameM nirvANa prApta 20 tIrthakara, gautama gaNadhara evaM avazeSa cAra tIrthakaroM kI caraNa pAdukAe sthApita haiM / pahAr3a ke nIce madhuvana meM bhI vizAla jinamaMdira haiM jinameM bhavya evaM cittAkarSaka mUrtiyAM sthApita kI gaI haiN| bhAva sahita isa kSetra ke darzana, pUjana karane se 46 bhava meM nizcayataH nirvANa prApta hotA hai tathA naraka aura tiryak gati kA baMdha nahIM hotaa| pAvApurI antima tIrthakara bhagavAn mahAvIra svAmI kI nirvANa bhUmi pAvApurI, jise zAstrakAroM ne pAvA ke nAma se smaraNa kiyA hai atyanta pavitra hai| isa pavitra nagarI ke padma sarovara se I0pU0527 meM 72 varSa ko prAyu meM bhagavAna mahAvIra ne kAttika vadI amAvasyA ke dina upAkAla meM nirvANa pada prApta kiyA hai| pracalita yaha pAnApurI, jise pUrI bhI kahA jAtA hai, bihAra zaropha sTezana se mIla dUrI para hai / digambara aura zvetAmbara donoM hI sampradAya vAle isa tIrtha ko samAna rUpa se bhagavAna mahAvIra kI nirvANa bhumi mAnase haiN| parantu aitihAsikoM meM isa sthAna ke sambandha meM matabheda hai| mahApaNDita zrI rAhula mAMskRtyAyana gorakhapura jile ke papaura grAma ko hI pAvApura batAte haiM, yaha paDaronA ke pAsa hai aura kasayA se 12 mIla uttara pUrva ko hai| malla logoM ke gaNatantra kA sabhA bhavana isI nagara meM thaa| munithI kalyANavijaya gaNI vihArazarIpha ke nikaTa bAlI pAbA ko hI bhagavAna kI nirvANa nagarI mAnate haiN| ApakA kahanA hai ki prAcIna bhArata meM pAvA nAma kI tIna nagariyAM thiiN| jaina mUtroM ke anusAra eka pAvA bhaMgideza kI rAjadhAnI thii| yaha pradeza pAzvanAtha parvata ke pAsa-pAsa ke bhUmi bhAga meM phailA huA thA, jisameM hajArIbAga aura mAnabhUmi jiloM ke bhAga zAmila haiN| boddha sAhitya ke marmajJa kucha vidvAn isa pAvA ko malaya deza kI rAjadhAnI batAte haiN| kintu jaina sUtra granthoM ke anusAra yaha bhagideza kI rAjadhAnI hI siddha hotI hai| dUsarI pAvA kozala se uttara pUrva kuzInArA kI pora malla rAjya kI rAjadhAnI thI, jise rAhula jI ne svIkAra kiyA hai| tIsarI pAvA magadha janapada meM thI, jo Ajakala tIrthakSetra ke rUpa meM mAnI jA rahI hai| ina tInoM pAvAyoM meM se pahale pAbA mAgneya dizA meM aura dUsarI pAyA vAyavya koNa meM sthina thii| ata: ullikhita tIsarI pAvA madhyamA ke nAma se prasiddha thii| bhagavAna mahAvIra kA antima cAturmAsya tathA nirvANa isI pASA meM huA hai| zrI DA. rAjavalI pANDeya kA bhagavAna mahAvIra kI nirvANa bhUmi' zIrSaka eka nibandha prakAzita huyA hai / Apane isameM kuzInagara se vaizAlI kI ora jAtI huI sar3aka para kuzInagara se mIla kI dUrI para pUrva dakSiNa dizA meM saThiyAba' ke bhaganAvazeSa (phAjilanagara) ko nizcita kiyA hai| yaha bhagnAvazeSa lagabhaga ina mIla vistRta hai aura bhoganagara tathA kuzInagara ke bIca meM sthita hai| yahAM para jaMna mUrtiyoM ke dhvaMsAvazeSa abhI taka pAye jAte haiN| bauddha sAhitya meM jo pAbA kI sthiti batalAyI gayI hai, vaha bhI isI sthAna para ghaTita hotI hai / ina tInoM pAvAoM kI sthiti para vicAra karane se esA mAluma hotA hai ki bhagavAna mahAvIra kI nirvANa bhUmi pAyA DA. rAjabalI pANDeya dvArA nirUpita hai| unake anusAra isI sthAna para kAzI kozala ke nI-licchavI tathA nau malla evaM praThAraha gaNarAjoM ne dIpaka jalAkara bhagavAna kA nirvANotsava manAyA thaa| nandivarddhana ke dvArA bhagavAna ke nirvANa sthAna kI puNyasmRti meM jisa maMdira kA nirmANa kiyA gayA thA, Aja vahI madira phAjila nagara kA dhvaMsAvazeSa hai| isa maMdira ko bhI eka mIla kaM ghare kA batAyA gayA hai tathA yaha dhvaMsAvazeSa bhI lagabhama eka-Der3ha mIla kA hai| aisA mAlUma hotA hai ki musalamAnI saltanata kI jyAda F07
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ tiyoM ke kAraNa jApAnIna tIrtha ko lareDakara madhyama pAbA kA hI tIrtha mAna liyA gayA hai| yahAM para kSetra kI prAcInatA kaa| dyotaka koI bhI cinha nahIM hai / adhika se adhika tIna sI vA meM isa kSetrakA tIrtha svIkAra kiyA gayA hai| yahAM para samavazaraNa mandira kI caraNapAdukA hI itanI prAcIna hai, jisase ise mAna pATha sau varSa prAcIna kaha sakate haiN| merA to anumAna hai ki isa caraNapAdakA ko kahIM bAhara se lAyA gayA hogaa| yaha anumAnataH 10voM zato kI mAnamahAto hai, isa pAdakA para kisI bhI prakAra kA koI lekha utkIrNa nahIM hai / isa caraNapAdukA kA prAcInatA ke aAdhAra para hI kucha loga isI pAvApurI ko bhagavAna kI nirvANabhUmi batalAte haiN| aura vAstava meM yahI amalA pAvA hai jalamandira meM jo bhagavAna mahAvIra svAmI kI caraNapAdukA hai, vaha bhI kama se kama cha: sau varSa prAcIna hai| ye caraNacinha bhI purAtana hone ke kAraNa galane lage haiN| yadyapi ina caraNoM para bhI koI lekha nahIM hai / bhagavAna mahAvIra svAmI ke caraNoM ke agala bagala meM gudharma svAmo prAra. gonama svAmoM ke bhI caraNacinha hai| pAyApurI meM jala mandira maMgamaramara kA banAyA gayA hai| yaha madara eka mAlAna ke madhya meM sthita hai| maMdira taka jAne ke lie lagabhaga 600 phuTa lambA lAla patthara kA pula hai| mandira ko apanA aura zilpakArI darzanIya hai| dharmazAlA meM eka vizAla mandira nIce hai, jisameM kaI vediyAM haiN| nIce sAmane vaal| vedI meM zenavarNa pASANa kI mahAvIra svAmI ko mulanAyaka pratImA hai| isa baMdI meM kUla 14pratimAe virAjamAna haiN| mAmane vAlI vedo ke vAhAtha kI ora tIna prAcIna pratimAe haiN| ina pratimAnoM meM dharmacakra ke nIce eka aura hAthI pIra dumarI aura vela ke cinha yakina kiye gaye haiM / yadyapi ina mUrtiyoM para koI zilAlekhAdi nahIM hai, phira bhI kalA kI dRSTi se ye nizcayataH 8-6 sI varga prAcIna hai / mandira meM praveza karane para dAhinI ghora prAcIna pAzvanAtha kI pratimA hai| isa pratimA meM dharmaca ke donoM grora do miha avina viye gaye haiN| Upara cAra mandira hai-12) zolApura vAloM kA (2) zrI jagamaga bIbI kA mandira (3) zrI bA. haraprasAda dAsajI pArA vAloM kA mandira aura (8) jambapramAda jI sahAranapura vAloM kA mandira / ye mabhI mandira Adhanika haiM, pratimA bhI prAdhanika haiN| campApurI campAparIkSetra meM bArahaveM tIrthakara bAmapUjya svAmI ne nirvANa prApta kiyA hai| biloyapaNati meM batAyA gayA hai ki phAlgana kRSNA paMcamI ke dina aparAhnakAla meM azvinI nakSatra ke rahate cha: sau eka muniyoM se yukta vAsupUjya svAmI ne nirvANa prApta kiyA / yadyapi uttarapurANa meM vAsupUjya svAmI kA nirvANa sthAna mandAragiri batAnA gayA hai| kucha etihAsajJoM kA yaha kahanA hai ki prAcInakAla meM campAnagara kA adhika vistAra thA, ataH yaha mandAragira usa samaya isI mahAn nagara ko sImA meM sthita thaa| bhagavAna vAsupUjya isa campAnagara meM eka hajAra varSa taka rahe the| zvetAmbara prAgama granthoM meM batAyA gayA hai ki bhagavAna mahAvIra ne yahAM tIna cAtumAsa vyatIta kiye the| campA ke pAsa pUrNabhadra catya nAmaka prasiddha udyAna thA, jahA mahAvIra karate the| zroNika ke putra ajAtazatru ne ise magadha kI rAjadhAnI banAyA thaa| vAsupUjya svAmI ke campA meM hI anya cAra kalyANaka bhI hue| campApura bhAgalapura meM 4 mola aura nAthanagara relave sTezana se milA huA hai| jisa sthAna para vAsupUjya svAmI kA nirvANa hamrA mAnA jAtA hai, usI sthAna para eka vizAla mandira aura dharmazAlA hai| mandira meM pAMca vediyAM hai-cAra bediyAM cAroM konoM meM aura eka madhya meM / madhya vedI meM pratimAnoM ke Age bAsupUjya svAmI ke caraNa kAle patthara para aMkita kiye gaye haiN| ina caraNoM ke nIce nimna lekha aMkita haiN| svasti zrI jaya zrImaMgala saMvata 1663 dAka: 1556 manunAmasambatsare (saMvatsare) mArgazira (mArgazIrSa zuklA 2 zanA bhamahataM zrI mulamaMgha sarasvatIgaccavalAtkAragaNe kundakundAnvaye bhaTTAraka zrI kumudacandrastatpaTale meM zrI dharmacandropadezAt jayapura gabhasthAnevagheravAla jAti se0 zrIpAsA bhA0 se. zrImUnoI tathA prasathI 5 nAmA0 zrI sajAImata campAvAsupUjyasya zikharabaddha prAsAda kAraNya biThA va "vidyAbhUSaNaH pratiSThitaM vaddhitA thI jinadhamyaM / merA anumAna hai ki jisa sthAna para Ajakala yaha mandira banA hai usa sthAna para vAsupUjya svAmI ke garbha, janma, tapa aura jJAna ye cAra kalyANaka hue haiN| nirvANa sthAna no mandAgiri hI hai| pUra ke do jinAlayoM meM se bar3e jinAlaya ke uttara-pazcima ke kone kI vedI meM zveta varNa pASANa kI vAsupUjya 808
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmI kI pratimA hai| yaha pratimA mAgha zuklA dazamI ko saMvat 1933 meM pratiSThita kI gaI hai| isI vedI meM 5-6 anya pratimAeM haiN| pUrvottara ke kone ko bedI meM bhI mUlanAyaka vAsupUjya svAmI kI hI pratimA hai, isakI pratiSThA bhI saMvat 1932 meM hI haI hai| isa bedI meM do pratimAeM pArzvanAtha svAmI kI pApANamayI haiN| eka para saMvat 1585 aura dUsarI para saMvat 1745 kA lekha aMkita haiN| pUrva dakSiNa kone ko vedI meM malanAyaka pratimA pUrvokta samaya kI vAsupUjya svAmI kI hai| isa vedo meM bhagavAna RSabhadeya kI eka khagAsana prAcIna pratimA hai, jisameM madhya meM dharma cakra aura isake donoM ora do hAthI aMkita hai dakSiNa-pazcima kone kI vedI meM bhI malanAyaka vAmapUjya svAmI kI pratimA saMvata 1132 kI pratiSThita hai | isa vedI maiM eka pArzvanAtha svAmI kI pApANamayI pranimA ba jIvarAja pApar3IvAla dvArA pratiSThita saMvata 1554 kI hai| vIsavIM zatAbdI kI kaI pratimAeM bhI isa vedI meM hai / madhya kI mukhya vedI meM cAMdI ke bhavya siMhAsana para 4 phuTa UMcI pItavarNa kI pASANamayI vAsupUjya svAmI kI pratimA hai| mUlanAyaka ke donoM ora aneka dhAtu pratimA virAjamAna haiN| bar3e mandira ke mAme mugalakAlIna sthApatya kalA ke jvalanta pramANa svarUpa do mAnastambha haiM, jinakI UMcAI kramazaH 55 aura 35 phoTa hai| mandira ke mala phATakaH para naksAmIdAra kibAr3a haiN| mala mandira kI dIvAloM para sakauzala muni ke upasarga, sItA kI agni parIkSA, dropadI kA cIra haraNa Adi kaI bhavya citra akita kiye gaye haiN| dropadI ke cIraharaNa aura sItA kI agni parIkSA meM darabAra kA dRzya bhI dikhAyA gayA hai| yadyapi ina citroM kA nirmANa hAla hI meM huA hai, para jaina kalA ko apanI vizeSatA nahIM A pAyI hai| isa maMdira meM prAdha mIla gaMgA nadI ke nAle ke taTa para, jisako campAnAlA kahate haiM, eka jaina maMdira aura dharmazAlA hai| isakA prabandha zvetAmbarIya bhAiyoM ke prAdhIna haiN| isa maMdira meM nIce zvetAmbarI pratimAeM aura Upara digambara AdinAtha kI pratimA virAjamAna hai| ina pratimAnoM meM meM kaI pratimAeM, jo campAnAlA se nikalI haiM, bahuta prAcIna haiM, anya pratimAoM meM eka kheta pApANa kI 1515 kI pratiSThita tathA eka maMgiyA raMga ke pASANa kI padmAsana saM0 1981 meM bhaTTAraka' jagakIti dvArA pratiSThita hai| pratiSThA karAne vAle campApura ke santalAla haiN| yahAM anya kaI choTI pratimAnoM ke atirikta eka caraNapAdukA bhI hai| zvetAmbara prAgama meM isI sthAna ko bhagavAn vAsupUjya svAmI ke garbha, janma, tapa, jJAna aura nirvANa ina paMcakalyANakoM kA sthAna mAnA gayA hai| zrI DablU0 iThala haNTara ne bhAgalapura kA sTeTikala ekAunTa dete hue likhA hai ki jahAM prAjakala campAnagara meM jaina maMdira hai, usa sthAna ko khvAjA ahamada ne sana 1622-3 meM AvAda kiyA thaa| isa sthAna ke pAsa-pAsa kA mohallA prakabarapura kahalAtA hai / yaha sthAna bahuta prAcIna hai, yahAM para araNya haiN| mancAragiri bhAgalapura meM 31 mIla dakSiNa eka choTA sA pahAr3a anumAnataH 700 phuTa UMcA eka hI zilA kA hai| yaha prAcIna kSetra hai| yahAM se bhagavAn vAsupUjya ne nirvANa lAbha kiyA hai| uttara purANa meM batAyA gayA hai : sa taiH saha vihRtyAkhilAryakSetrANi tarpayan / dharmavaSTyA kramAprApya campAmabdasahastrakam / / sthitvAtra niSkriyo mAsa nadyA rAjatamaulivAsaMjJAyAcittahAriNyA : paryantAvanibattini / / agramandarazailasya sAnusthAnavibhUSaNe / vana manohararodyAne palyakAsanamAthitaH / / mAse bhAdrapade jyotsne caturdazyAparAnha ke / vizAkhAyAM yayau mukti caturmavatisaMyataH / / - uttarapurANa parva 58 imo0 50-53 806
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ isase spaSTa hai ki vAsupUjya svAmI kA nirvANa sthAna yahI hai, jahAM prAjakala campApura kA mandira sthita hai, vahAM se bhagavAna kA nirvANa nahIM huA hai| ina zlokoM meM batAyA gayA hai ki rajatamauli nAmaka nadI ke kinAre kI bhUmi para sthita mandAragiri ke zikhara para sthita manohara nAmaka udyAna se bhAdrapada zuklA caturdazI ke dina sandhyA samaya vizAkhA nakSatra meM 4 manirAjoM ke sAtha bAsupUjya svAmI ne nirvANa pada prApta kiyA / bhaugolika dRSTi se patA lagAne para jJAta hamA ki prAcIna rajatamopala nadI Aja kala bhI rajata nAma se prasiddha hai| bhASA vijJAna kI apekSA se rajatamoli kA rajata nAma sahaja saMbhava hai| ataeva vAsupUjya svAmI kA yahI mandAragiri nirvANa sthAna hai| pahAr3a ke Upara do vahuta prAcIna jinAlaya haiM, inakI sthApatya kalA hI isa bAta ko sAkSI hai ki ye mandira Aja se kama se kama 10 hajAra varSa prAcIna hai / bar3e mandira kI dIvAra ko caur3AI 7 phoTa hai, jo bauddha kAla ko sthApatya kalA sUcaka / pahADa ke bar3e mandira meM vAsupUjya svAmI ke zyAmavarNa ke caraNa cinha haiN| ye caraNa bhI bahuta prAcIna haiM, pASANa evaM zilpa kI dRSTi se I0 sana kI 8-9vIM sadI ke avazya haiN| pahAr3a para ke choTe mandira meM tIna caraNapAdukAeM hai| ye pAdukAeM bhI prAcIna haiM tathA nirvANa prApta munirAjAnoM kI haiN| bar3e mandira ke bhItarI daravAje ke Upara eka prAcIna mUti utkoNita hai / pAsa kI eka guphA meM munirAjoM ke caraNa cinha aMkita haiN| mandAragiri se lagabhaga do mIla kI dUrI para bauMsI gAMva meM di jaina dharmazAlA evaM vizAla bhavya mandira hai| yAtriyoM ke Thaharane kA prabandha yahIM para hai| dharmazAlA ke mandira meM vI0 saM0 2466 ko gehunAM varNa ko vAsupUjya svAmI kI padmAsana mati aura bhI kaI matiyAM evaM caraNa pAdukAeM haiN| mandira ke bAhirI daravAje ke Upara donoM ora do pASANa ke hAthI apane paDAdaNDa ko Upara kI ora uThAye khar3e hue haiM, bIca saMgamaramara para di jaina mandira likhA gayA hai| bar3e zikhara ke nIce mAjika meM kaTI huI phUla pattiyoM kA zikhara bahuta hI bhavya aura cittAkarSaka hai| maMdira ke sAmane banA huA choTA saMgamaramara kA catarA dUra se dekhane para bahuta hI suhAvanA mAlUma par3atA hai| yahAM eka anya pradhurA mandira par3A huA hai| isa maMdira ko patthara se banavAne kI vyavasthA zrI seTha tilakacanda kastUra canda vArAmatI (pUnA) vAloM ne kI thI, para kAlacakra ke prabhAva se yaha maMdira abhI apUrNa hI par3A hai| netaroM ke lie bhI yaha kSetra pabitra aura mAnya hai| yahA~ sItAkuNDa aura bokha kuNDa nAmaka do zItala jala ke kuNDa haiN| parvata kI talahaTI meM pApaharaNI puSkaraNI nAmaka tAlAba haiN| kahA jAtA hai ki samudra manthana ke samaya mathAnI kA kArya isI parvata se liyA gayA thaa| bIca meM kaI zatAbdiyoM taka jainoM kI zithilatA ke kAraNa yaha tIrtha andhakArAchanna ho gayA thaa| 20 akTUbara san 388 meM sabalapUra ke jamIMdAroM se isakI rajisTrI karAyI gaI hai| isa tIrtha ko puna: prakAza meM lAne kA zreya sva. vA. devakamAra jI ArA, sva0 rAya bahAdura kesare hiMda sakhIcandra jI kalakattA evaM zrI bAbU harinArAyaNa jI bhAgalapura ko hai| yava yaha tIrtha dinoM dina unnati karatA jA rahA hai| rAjagRha yaha sthAna paTanA jile meM hai| I0 Ara0 relave ke bakhtiyArapura jaMkzana se vihAra lAiTa relave kA antima sTezana aura yahAM paMcapahAr3I kI talahaTI meM digambara aura zvetAmbara jaina dharmazAlAe evaM jina maMdira haiN| pA~coM pahAr3oM para bhI digambara aura zvetAmbara mandira haiM / rAjagaha kA pUrva itihAsa atyanta gaurava pUrNa hai| isa nagara ko kuzAtmaja vasu ne gaMgA aura sona nadI ke saMgama para ghasAyA thaa| mahArAja zreNika ne paMcapahAr3I ke madhya meM navIna rAjagRha nagara ko basAyA, jo apanI vibhUti aura ramaNIyatA meM advitIya thaa| mahArAjabasU se lekara theNika taka yaha uttara bhArata kA zAsana kendra rahA hai| jaba zreNika ke putra ajAnazatru ne magadha kI rAjadhAnI campA ko banAyA, usa samaya kisI kAraNavaza prAga laga jAne se yaha nagara naSTa ho gyaa| rAjagRha kA bhagavAn mahAvIra se pahale bhI jaina dharma kA sambandha rahA hai| rAmAyaNa kAla meM bhagavAna munisubata nAtha ke garbha, janma, tapa, aura jJAna ye cAra kalyANaka yahIM hue the| pazcAt isI vaMza meM arddhacako pratinArAyaNa jarAsindhu hamA / yaha mahAparAkramI aura raNazUra thA, isake bhaya se yAdavoM ne mathurA chor3akara dvArikA kA prAzraya grahaNa kiyA thaa| rAjagaha ke sAtha jaina dharma kA itihAsa jur3A huA hai| yahAM bhagavAna AdinAtha pora vAmapUjya ke atirikta avazeSa 22 tIrthaMkaroM 810
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke samavasaraNa Aye the / bhagavAna mahAvIra ne yahAM varSAkAla vyatIta kiyA thA tathA inake pramukha bhakta isI nagara nivAsI the / rAjagRha ke paMcahAr3oM kA varNana tiloyapaNNati, dhavalATIkA, jayadhavalATIkA, harivaMzapurANa, padmapurANa, RNutattarovabAI dAMgasUtra, bhagavatI sUtra, jambu svAmI caritra, munisuvratakAvya, nAyakumAra cariu, uttarapurANa Adi granthoM meM upalabdha haiM / tilopatti meM ise paMcadaulapura nagara kahA gayA hai| batAyA gayA hai ki rAjagRha nagara ke pUrva meM catuSkoNa RSizaila, dakSiNa meM trikoNa vebhAra, naiRtya meM trikoNa vipulAcala, pazcima, vAyavya aura uttara dizA meM dhanuSAkAra chinna evaM IzAna dizA meM pANDu nAma kA parvata hai / khaMDAgama kI dhavalA TIkA meM vIrasena svAmI ne paMca pahAr3iyoM kA ullekha karate hue do pracIna zloka uddhRta kie haiM, jinameM paMca pahAr3iyoM ke nAma kramazaH RSigiri, vaibhAragiri, vipula, candra aura pANDu Aye haiM / harivaMza purANa meM batAyA gayA hai ki pahalA parvata RSigiri hai, yaha pUrva dizA kI ora caukora hai, isake cAroM ora bharane nikalate haiM / yaha indra ke diggajoM ke samAna sabhI dizAoM ko suzobhita karatA hai| dUsarA dakSiNa dizA kI bhora vaibhAragiri hai, yaha parvata trikoNAkAra hai| tIsarA dakSiNa pazcima ke madhya trikoNAkAra vipulAcala hai, cauthA balAhaka nAmaka parvata dhanuSa ke grAkAra kA tInoM dizAoM ko ghere zobhita hai, pA~cavAM pANDuka nAmaka parvata golAkAra pUrvottara madhya meM hai / ye pAMcoM parvata phala puSpoM ke samUha se yukta haiN| ina parvatoM ke banoM meM vAsupUjya svAmI ko chor3a zeSa samasta tIrthakaroM ke samavazaraNa prAye haiN| ye vana siddhakSetra haiM, inakI yAtrA ko bhavya jIva Ate haiN| rAjagRha siddha bhUmi hai, yahAM bhagavAna mahAvIra kA vipulAcala para prathama samavazaraNa lagA thA / zravasarpiNI ke caturthakAla ke antima bhAga meM 33 varSa mAha aura 15 dina zravazeSa rahane para zrAvaNa kRSNa pratipadA ke dina abhijita nakSatra ke udita rahane para dharma tIrtha kI utpatti huI thii| isa sthAna se aneka RSi muniyoM ne nirvANa pada prApta kiyA hai| zraddheya zrI nAthUrAma premI ne apane aneka pramANoM dvArA naMga anaMga Adi sAr3he pAMca karor3a munirAjoM kA nirvANa sthAna yahA~ ke RSyati ko batalAyA hai / Ajakala yaha Rdra caturtha pahAr3a svarNagiri yA sonAgira kahalAtA hai / zrI pra emI jI ne nirvANa bhakti ke padma ko pramANa svarUpa prastuta kara yaMga anaMga kumAra kA mukti sthAna rAjagRha kI paMca pahAr3iyoM meM zramagirisonAgiri ko hI siddha kiyA hai| pUrvApara sambandha vicAra karane para yaha kathana yuktisaMgata pratIta hotA hai / - rAjagRha ke vipulAcala parvata se zrI gautama svAmI ne nirvANa lAbha kiyA hai / uttara purANa meM batalAyA gayA haigatvA vipulazabdAdigirI prApsyAmi nirvRtam / mannivRtidine labdhAM sudharmA zrutapAragaH // uttara purANa parva 76 zloka 51 aura jambU svAmI ne bhI vipulAcala parvata se hI nirvANa prApta kiyA hai / kevalI rAjagRha se hI nirvANa prApta kiyA hai| seTha prItaMkara ne bhagavAna mahAvIra se muni dIkSA ghovarI pUta gandhA ne yahIM kI nIla guphA meM sallekhanA vrata grahaNa kara zarIra tyAga antima kevalI zrI sudharmasvAmI ghanadatta, sumandara aura megharatha ne bhI lekara yahIM Atma kalyANa kiyA thaa| kiyA thaa| mandira haiN| nIce choTe mandira meM zyAmavarNa kamala para tIna mandira haiN| pahale mandira meM candraprabhu kI svAmI kI zvetavarNa kI mUrti vedI meM virAjamAna pahalA pahAr3a vipulAcala hai| isa parvata para cAra digambara jaina ke Upara bhagavAna mahAvIra svAmI kI caraNa pAdukA haiN| thor3A Upara jAne caraNa pAdukA prAcIna hai| mandira bhI prAcIna haiN| madhyavAle mandira meM candraprabhu haiN| vedI ke nIce donoM ora hAthI khude hue haiM, bIca meM eka vRkSa hai| bagala meM eka aura saM0 1548 kI zvetavarNa kI candra prabhusvAmI kI mUrti hai / yaha mUrti I0 san 8 vIM zatI kI pratIta hotI hai / antima mandira kI vedikA meM zvetavarNa kI mahAvIra kI svAmI kI mUrti virAjamAna haiN| bagala meM eka prora zyAmavarNa munisuvratanAtha kI mUrti aura dUsarI ora unhIM ke caraNa haiN| mUrti prAcIna aura caraNa navIna haiM / dUsare ratnagiri para do mandira haiM eka prAcIna maMdira hai aura dUsarA navIna navIna maMdira ko zrImatI bra0 paM0 candAbAI jI ne banavAyA hai isameM munisuvrata svAmI kI zyAmavarNa kI bhavya aura vizAla pratimA virAjamAna hai| purAne mandira meM zyAmavarNa mahAvIra svAmI kI caraNa pAdukA hai| 811
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIsare udayagiri para eka mandira hai| isameM zrI zAlinAtha aura pArzvanAtha svAmI kI prAcIna pratimAyeM evaM AdinAtha svAmI ke caraNa cihna haiN| ekA mahAvIra svAmI kI bhI khaDgAgana zyAmavarNa prAcIna pratimA hai| yaha nayA mandira bhI kalakattA nivAsI zrImAna seTha rAmaballabha rAmezvara jI kI ora se banA hai| cauthe svarNagiri para do maMdira hai| eka madira phirojapura nivAsI lAla tulasIrAma ne banavAyA hai| isa naye maMdira meM zAMtinAtha svAmI kI zyAmavarNa kI pratimA tathA neminAtha aura AdinAtha svAmI ke caraNa cinha haiM / yahA~ eka prAcIna khaDgAsana mati bhI hai| purAne mandira meM bhI bhagavAna mahAvIra ke navIna caraNa cinha haiN| yaha mandira choTA-sA aura purAnA hai| pAMcava baMbhAragiri para eka mandira hai| yahA~ para eka caubIsI pratimA mahAvIra svAmI, neminAtha svAmI praura manisuvrata svAmI kI zyAmavarNa kI prAcIna pratimAeM haiN| meminAtha svAmI ke caraNa cinha bhI haiN| pahADI ke nIce do maMdira haiN| eka maMdira dharmazAlA ke bhItara hai tathA darArA dharmazAlA ke bAhara vizAla bagIce meM / bAhara vAle maMdira ko dehalI nivAsI lAlA nyAdaramala dharmadAsa jI ne eka lAkha rupaye se 6 pharavarI san 1925 meM banavAyA hai isa maMdira meM pAMca bedikAye haiN| pahalI bedI ke bIca meM zyAmavarNa neminAtha svAmI kI pratimA hai, yaha padamAsana mati Der3ha phuTa UMcI samvat 1980 meM pratiSTita kI gaI hai| isake dAyIM ora zAMtinAtha svAmI aura vAyI ora mahAvIra svAmI kI pratimAe~ haiN| ye donoM pratimAeM vikrama kI 20 vIM zadI kI hai| isa vedikA meM dhAtumayI kaI choTI-choTI matiyA~ hai. jo saM0 1781 kI hai| isa vedI meM do cA~dI kI bhI pratimAeM haiN| dasarI bedI meM candraprabha svAmI kI zvetavarNa kI 3 phITa U~cI pratimA hai isakI pratiSThA vI0 saM0 2449 meM huI hai / caturmukhI dhAtu pratimA bhI isa vedI meM hai| madhya kI vedI sabase bar3I vedo hai, isa para sunahalA kArya kalApUrNa humA hai / vedI ke madhya meM munisuvratanAtha kI zyAmavarNa kI pratimA, isake dAhinI ora ajitanAtha kI aora vAyIM aura saMbhavanAtha kI pratibhA hai| ye pratimAe~ bhI vi0 saM0 1980 kI pratiSThitA haiM / cauthI meM vikrama saMvat 1976 kI pratiSThita candra prabhu aura zAMtinAtha kI pratimAe~ haiN| pAMcavIM vedI ke bIca meM kamala para mahAvIra svAmI ko bAdAmI raMga kI vi0 saM0 2462 kI pratiSThita pratimA hai| isameM grAdinAtha zItalanAtha kI bhI pratimAeM haiN| dharmazAlA ke bhItara kA choTA mandira giriDIha nivAsI seTha hajArImala kizorI lAla jI ne banavAyA hai| isa maMdira kI vedI meM madhyavAlI pratimA bhagavAna mahAvIra svAmI ko hai| isakA pratiSThA kAla mAgha sudI 13 saMvat 1841 likhA hai| isake bagala meM pArzvanAtha svAmI kI do pratimAeM haiM, jinakA pratiSThA kAla vaizAkha sudI 3 saM0 1548 likhA hai| isa bedI meM aura bhI kaI pratimAeM haiN| guNAvA yaha siddha kSetra mAnA jAtA hai, yahA~ se gautama svAmI kA nirvANa humA mAnate haiM, para yaha bhrama hai| gautama svAmI kA nirvANa sthAna vipulAcala parvata hai, guNAbA nhiiN| hAM, itanI bAta avazya hai ki gautama svAmo nAnA dezoM meM bihAra karate hae guNAbA pahuMce the aura yahA~ tapasyA kI thii| yaha sthAna navAdA sTezana se 1-113 mIla kI dUrI para hai| yahA~ para zrImAna seTha hakamacanda jo sAhaba ne jamIna kharIda kara dharmazAlA evaM bhavya mandira kA nirmANa karAyA thA dharmazAlA ke mandira meM bhagavAna kundhanAtha svAmI kI 4-113 phuTa UMcI zvetavarNa kI padmAsana pratimA hai| isakI pratiSThA caitra zuklASTamI saM0 1965 meM huI hai / vedI meM cAra pAzrvanAtha svAmI kI pratimAyeM haiM, jinakA pratiSThAkAla saM0 1548 hai| isa vedI meM eka vAsupUjya svAmI ko pratiSThA sAraMgapura nivAsI dAtAprasAda bhAvasiMha bhAryA amarAdine karAyI hai / vedI meM kunthanAtha svAmI kI pratimA ke pIche eka saM0 1268 kI eka aura pratimA hai| yahA~ gautama svAmI ke caraNa vIra saM0 2453 ke pratiSThata haiN| bedI sundara saMgamaramara kI hai, isakA nirvANa kalakattA nivAsI zrImAna seTha mANikacandra jI kI dharmapatnI ne karAyA hai| . dharmazAlA ke digambara magdira se thor3I hI dUra para jala mandira hai| yaha mandira eka 6-7 phITa gahare tAlAba ke madhya meM banAyA gayA hai| mandira taka jAne ke lie 203 phITa lambA pula hai| Ajakala isa jala mandira para digambara aura zvetAmbara bhAiyoM kA samAna adhikAra hai, yahA~ eka digambara pArzvanAtha svAmI kI pratimA tathA gautama svAmI kI caraNapAdukA hai| isa 812
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ caraNapAdukA ko pratiSThA saM0 1677 meM huI hai| di0 dharmazAlA kA pujArI pratidina isa jala mandira meM apanI pratimA tathA caraNapAdukA kA abhiSeka pUjana karatA hai| isa jala mandira meM zvetAmvarIya AmnAya ke anusAra vAsupUjya svAmI ke caraNa, jobosI, caraNa, cauvIsa sthAnoM para pRthaka-pRthaka bhaujIsa bhagavAnoM ke caraNa evaM mahAvIra svAmI ke caraNa kaI sthAnoM para haiN| yahA~ mUlanAyaka pratimA svAmI mahAvIra bhagavAna kI hai| yaha mandira prAcIna aura darzanIya hai / dharmavAlA ke mandira ke sAmane vIra saM0 2404 meM gayA nivAsI zrImAna seTha rAma bUlAla jI ne mAnastambha banavAkara isakI pratiSThA karAyI hai| kamaladaha (gulajArabAga ) yaha seTha suvardhana kA nirvANasthAna mAnA gayA hai| seTha sudarzana ne isa sthAna muni zmazAna meM dhyAnastha the, AkAzamArga meM rAnI prabhA jIva jo hI vimAna AyA ki vaha muni ke yogaprabhAva se Age nahIM bar3ha pAyA / usane unheM bhayAnaka upasarga diyA, parantu dhIravIra sudarzana munirAja dhnAna meM sumera kI taraha aTala rhe| devoM ne unakA upasarga dUra para pora tapazvaraNa kiyA thaa| jaba sudarzana huA thA jA rahA thaa| muni ke Upara jyoM kuavadhijJAna se pUrva zatrutA ko vagata kara J kiyA muni ne yoga nirodha kara gugala dvArA ghAtiyA karmoM ko naSTa kara kevalajJAna prApta kiyaa| inhoMne gulajArabAga - kamalavaha kSetra se pauSa zuddha 5 ke dina aparAhana meM nirmANa pada paayaa| gulajArabAga sTezana se uttara kI ora eka dharmazAlA auaundira hai| dharmazAlA se thor3I hI dUra para muni sudarzana kA nirvANa sthAna hai / kuNDalapura --- yaha bhagavAna mahAvIra kA janma sthAna mAnA jAtA hai, para aba aneka aitihAsika pramANoM ke AdhAra para vaizAlI kA kuNDalagrAma bhagavAna kI janmabhUmi siddha ho cukA hai| yaha sthAna paTanA jile ke antargata hai aura nAlandA sTezana se Der3ha-do mola ko dUrI para hai| yahAM para dharmazAlA ke bhItara vizAla mandira hai vedI meM mUlanAyaka pratimA mahAvIra svAmI kI hai, isako pratiSThA mAgha zuklA 13 somavAra saM0 1982 meM huI hai| tIna pratimAe~ pArzvanAtha svAmI kI hai, jinakI pratiSThA vaizAkha sudI 3 saM0 1548 meM huI hai| isa vedI meM 7 pratimAeM aura eka siddha parameSThI kI prAkRti hai / sthAna ramaNIya aura zAntiprada hai / Atma kalyANa karane ke lie yaha sthAna sarvathA upayogI hai| aba to nAlandA meM pAlI pratiSThAna ke khula jAne se isa sthAna kI mahattA vaha gayI hai| vaMzAlI bhagavAna mahAvIra kA janmasthAna yahI pradeza hai| vaizAlI saMgha ne isa sthAna ke anveSaNa meM apUrva zrama kiyA hai| yahA~ se khudAI meM bhagavAna mahAvIra svAmI kI eka prAcIna manojJa pratimA prApta huI hai| zrAjakala yahAM para bhagavAna mahAvIra kA vizAla mandira banAne kI yojanA cala rahI hai| mandira banAne ke lie lagabhaga 13 bIghe jamIna sthAnIya jamIMdAroM se prApta ho cukI hai| yahA~ mandira prAdi kI vyavasthA ke lie "vaizAlI tIrtha kameTI" kA saMgaThana huA hai| vaizAlI saMgha ke tatvAvadhAna maiM bihAra sarakAra yahA~ "prAkRta pratiSThAna" kholane jA rahI hai| yaha sthAna mujaphpharapura jile meM par3atA hai| kulucA pahAr3a yaha parvata gayA se 38 mIla hajArIbAga jile meM hai| yaha pahAr3a jaMgala meM hai, isakI car3hAI do mIla hai| yahA~ saikar3oM jaina mandiroM ke bhagnAvazeSa par3e hue haiN| yahAM 10veM tIrthaMkara zrI zItalAnAtha ne tapa karake kevalajJAna prApta kiyA thA yahA~ pApa nAtha svAmI kI eka akhaNDityanta prAcIna padmAsan 2 phuTa UMcI kRSNavarNa kI pratimA hai| isa pratimA ko Ajakala jainetara dvArapAla ke nAma se pUjate haiN| yahAM eka choTA di0 jaina mandira pAMca kalazoM kA zikharabanda banA huA hai, yaha mandira prAcIna hai isameM san 1901 zrI supArzvanAtha bhagavAna kI isa mor3I padmAsana mUrti virAjamAna thI parantu aba kevala pAsana hI raha gayA hai / mandira ke sAmane parvata para eka ramaNIya 30060 gajakA sarovara hai| yahA~ para aneka khaNDita jaina mUrtiyoM ke avazeSa par3he hue haiN| eka mUrti eka hAtha kI pazcAsana hai, Asana para saMvat 1443 likhA mAlUma hotA hai| yahAM kI saba se & 813
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ UMcI coTI kA nAma "AkAzAlokana" hai| yaha nIce se Der3ha mIsa UMcI hogii| isa zikhara para eka caraNapAdukA bahuta prAcIna hai| caraNa cihna "12" haiN| zikhara se nIce utarane para mahAna zilA ko eka dIvAla meM 10 dinambara jaina pratimAeM khaNDita avasthA meM haiM / ina pratimAoM para nAgarIlipi meM lekha haiM, jo ghisa jAne ke kAraNa par3hane meM nahIM AtA hai kevala nimna akSara par3he jA sakate haiN| zrImat mahAcanda kaliya suputra saMgha ghara maI saha siddhama isa sthAna ko paNDoM ne dazAvatAra guphA prasiddha kara rakhA hai| vRzilA kI dUsarI ora bhI dIvAla meM 10 pratimAeM haiN| isa sthAna meM prAkAzaloka zikhara tIna mIja hai| mArca 1901 ko iMDiyana eNDIkveTI meM isa tIrtha ke sambandha meM jilA gayA hai "AkAzalojana zilA kI caraNapAdukA ko purohita loga kahate haiM ki viSNu kI hai, nizcaya hotA hai ki yaha jaina tIrthakara kI caraNapAdukA hai aura aisA hI mAna kara isakI asala meM "pUrva kAla meM yaha pahAr3a avazya jainiyoM kA eka prasiddha tIrthaM rahA hogA, yaha bAta bhalI prakAra spaSTatayA pramANita hai| kyoMki sivAya durgAdevI kI navIna mUrti ke aura bauddha mUrti ke eka khaNDa ke anya sarva pASANa kI racanA ke cihna cAhe laga par3e hue, cAhe zilAoM para aMkita ho ve saba tIroM ko hI karate haiM " bAja isa pavitra kSetrake punaruddhAra aura pracAra kI AvazyakatA hai| bhA0 da0 jaina tIrtha kSetra kameTI ko isa kSetra kIora dhyAna denA caahie| parantu dekhane se aisA pUjA hotI thii|" dhAvaka pahAr3a gayA ke nikaTa raphIgaMja se 3 mIla pUrvaM zrAvaka nAma kA pahAr3a hai| yahA~ eka hI zilA kA parvata hai, 2 pharlAMga UMcA hogaa| yahAM vRkSa nahIM hai, kinAre-kinAre zilAeM haiN| pahAr3a ke nIce jo gAMva basA hai, usakA nAma bhI zrAvakara hai| parvata ke Upara 10 gaja jAne para eka guphA hai, jo 106 gaja hai| isase eka jINaM digambara jaina mandira hai, jo isa samaya dhvasta prAyaH hai| yahAM para zrI pArzvanAtha svAmI kI manoja murti hai| isakA bAyAM paira khaNDita hai| guphA meM anya bhI khaNDita mUrtiyAM hai, guphA ke bhItara ke pASANa pada meM 6 padmAsana mUrtiyAM haiM, nIce yakSiNI kI mUrti leTI hai / isa pada ke nIce eka lekha prAcIna lipi meM haiN| pracAra pahAr3a gayA jile meM auraMgAbAda kI sImA ke pUrva kI ghora raphIgaMja se do mola kI dUrI para pracAra yA pachAra pahAr3a hai| yahAM para eka guphA ke bAhara vedI meM pArzvanAtha svAmI kI mUrti virAjamAna hai| isake Asa-pAsa tIrthaMkaroM kI anya pratimAeM haiM / isa pahAr3a kI jaina mUrtiyoM ke dhvAMsAvazeSoM ko dekhane se pratIta hotA hai ki prAcIna kAla meM yaha prasiddha tIrtha rahA hai| sAmAnya tIrtha dhArA kI prasiddhi nandIzvaradIpa kI racanA zrI sammedazikhara kI racanA zrI gommaTezvara kI pratimA, mAnastambha, zrI jaina siddhAnta bhavana aura zrI jaina bAlAzrAma ke kAraNa hai| gayA apane bhavya jaina mandira ke kAraNa, chaparA apane zikharabanda mandira ke kAraNa, bhAgalapura apane bhavya mandira tathA campApura ke nikaTa hone ke kAraNa, hajArIbAga zrI sammedazikhara ke nikaTa hone ke kAraNa prasiddha haiN| isI prakAra IsarI, giriDIha, koDaramA, raphIgaMja Adi sthAna bhI sAdhAraNa tIrtha mAne jAte haiM / bihAra zarIpha kA choTA sA purAnA mandira bhI prAcIna hai| isa prakAra bihAra ke kone kone meM jaina tIrtha haiN| yahAM kA pratyeka vana, parvata aura nadI taTa tIrthakaroM kI caraNaraja se pavitra hai| - 814
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ yajurveda meM bhagavAna mahAvIra kI upAsanA prAtithyaM rUpaM mAsaraM mahAvIrasya nagnahuH rUpapadametatra rAtrIH surAsutA / / 14 / / - yujaveMda a0 16 / maMtra 14 arthAt pratithi svarUpa pUjya mAsopavAsI nagna svarUpa mahAvIra kI upAsanA karo jisase saMyama, viparyaya, zranadhyava sAya rUpa tIna prajJAna zraura dhana mada, zarIra mada, vidyA mada kI utpatti nahIM hotI / zrImadbhAgavata purANa meM jaina tIrthakara ko namaskAra nArasA vRSabha Asasu deva sUnuryorvivacAra samadRg jar3a yogacaryAm / yatpAramahaMsyamRSayaH padamAmanati svasthaH prazAMtakaraNaH parimukta saMga // 10 // - bhAgavata, skaMdha 2, 07 arthAt -- RSabha avatAra kahe haiM ki Izvara zraganIndhra ke putra nAbhi se sudevI putra RSabha deva jI hue samAna dRSTA jar3a kI taraha yogAbhyAsa karate rahe, jinake pAramahaMsya pada ko RSiyoM ne namaskAra kiyA, svastha zAMta indriya saba saMga tyAga kara RSabhadeva jI hue, jinase jaina dharma pragaTa huA / zrI RSabha deva se kisI aura mahApuruSa kA bhrama na ho sake isIlie grantha ke skandha 5 ke adhyAya 5 meM yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki zrI RSabha deva jI rAjapATa ko tyAga kara 'nagnadigambara" ho gaye the aura ve arhanta deva hokara parama ahiMsA dharma kA upadeza dekara mokSa gaye / upaniSad meM nagna digambara tyAgiyoM ke guNa "yathAjAta rUpa dharo nirgrantho niSparigrahastad brahmA mArga samyak sampannaH zuddhamAnasaH prANasadhAraNArtha yathokta kaule vimukto bhaikSamAcarannudarapAtreNa lAbhAlAbhayoH samo bhUtvA zUnyAgAra devagRha tRNakUTa valmIka vRkSamUla kulAzAlAgnihotra gRha nadI pulina giri kuhara kaMdara koTara nirjana sthaDileSu teSvaniketa vAsya prayatno nirmamaH zukla dhyAna parAyaNo dhyAtmaniSTho zubhakarma nirmalana paraH saMnyAsena deha tyAgaM karoti sa paramahaMso nAma paramahaMso nAmeti // " --- zraSTA trizayopaniSadha ( jAvAlopaniSadha ) pRSTha 260-261 zrarthAt jo "nagnarUpa" dhAraNa rakhane vAle antaraMga aura bahiraMga parigrahoM ke tyAgI, zuddha mana vAle vizuddhAtmIya mArga meM Thahare hue, lAbha aura lAbha meM samAna buddhi rakhane vAle, hara prANI kI rakSA karane vAle, mandira parvata kI guphA dariyAoM ke kinAre aura ekAnta sthAna para zukla dhyAna meM tatpara rahane vAle zrAtmA meM lIna hokara azubha karmoM kA nAza karake saMnyAsa sahita zarIra kA tyAga karane vAle haiM ve paramahaMsa kahalAte haiM / viSNu purANa meM jaina dharma kI prazaMsA kurudhvaM mama vAkyAni yadi muktimamIpsatha / zradhvaM dharmametaMca mukti dvAramasavRtam // 5 // dharmovimukto rahaya nai tasmAdaparovaraH / vAvasthitAH svargaM vimuktidAgamiSyatha ||6| zradhvaM dharmame taca sarva yUyaM mahAvalA / evaM prakAraivahubhiryuktidarzanaca citaiH // 7 // - viSNu purANa, tRtIyAMza, adhyAya 17 arthAt - yadi Apa mokSa sukha ke abhilASI haiM to ata mata (jaina dharma) ko dhAraNa kIjiye, yahI mukti kA khulA daravAjA hai| isa jaina dharma se bar3hakara svarga aura mokSa kA dene vAlA aura koI dUsarA dharma nahIM hai| 8.15
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ skandha purANa meM zrI jinendra-bhakti arihaMta prasAdena sarvatra kuzalaM mama / sA jihvA yA jinastoti to karo yo jinAcaMnau ||7|| sAdRSTiryA jine lInA tanmano yajjineratam / dayA sarvatra kartavyA jIvAtmA pUjyate sadA ||8|| - skandha purANa, tIsarA khaMDa ( dharmakhaMDa) ba0 38 zrI arhanta deva ke prasAda se mere hara samaya kuzala hai / vaha hI javAna hai jisase jinendra deva kA stotra par3hA jAya aura vaha hI hAtha hai jinase jinendra deva kI pUjA kI jAya, vaha hI dRSTi haiM jo jinendra ke darzanoM meM tallIna ho aura vahI mana hai jo jinendra meM rata ho / mudrArAkSasa nATaka meM arhanta-vandanA prAkRta - sAsaNa malihatANa paDivajjahamohavAhi bejjANaM / jemuttamAtapacchApatthaM mupadisanti ||18|| saMskRta - zAsanamarhatA pratipadyadhva mohavyAdhi vaidyAnAM / muhurtamA kaTukaM pazcAtpathyamupadizanti || 18 || arthAt - moharUpI roga ke ilAja karane vAle prarhantoM ke zAsana ko svIkAra karo jo muhurta mAtra ke lie kaDuve haiM kintu pIche se pathya kA upadeza dete haiN| prAkRta - dhamma siddhi hodu sAvagANAm saMskRta-dharma siddhirbhavatu zrAvakAnAm / -mudrArAkSasa nATaka caturthI aMka pRSTha 213 arthAt zrAvakoM ko dharma kI siddhi ho / prAkRta - zrahaMtANaM paNamAmi jethe gaMbhIladAra buddhIe / lAusa lehi loe siddhi magnehi gachandi || 2 | saMskRta - arhatAnA praNamAmi yete gambhIratayA buddheH / lokottarairloke siddhi mAgergacchanti || 2 || -mudrArAkSasa nATaka paMcamo aMka pRSTha 221 arthAt - saMsAra meM buddhi kI gambhIratA se lokAtIta (alokika) mArga se mukti ko prApta haiM una grantoM ko maiM praNAma karatA hU~ / bauddha granthoM meM vIra - prazaMsA 'majjhimanikAya" meM nirgrantha jJAta putra bhagavAna mahAvIra ko sarvajJa, samadarzI tathA sampUrNa jJAna aura darzana kA jJAtA svIkAra kiyA hai / nyAyavindu meM bhagavAna mahAvIra ko zrI RSabhadeva ke samAna sarvajJa tathA upadeza dAtA batAyA hai / aMguttaranikAya meM kathana hai ki nigaMTha nAtaputra bhagavAna mahAvIra sarvadRSTA the, unakA jJAna ananta thA aura ve pratyeka kSaNa, pUrNa sajaga, sarvajJa rUpa meM hI sthita rahate the / ke saMyukta nikAya meM ullekha hai ki sarva prasiddha bhagavAna nAtaputra mahAvIra yaha batA sakate the ki unake ziSya mRtyu uparAnta kahA~ janma leMge ? vizeSa mRla vyaktiyoM ke sambandha meM jijJAsA karane para unhoMne batA diyA ki amuka vyakti ne amuka sthAna meM athavA rUpa meM nava janma dhAraNa kiyA hai| "sAmagAma sutta" meM pAvApurI se bhagavAna mahAvIra ke nirvANa prApta karane tathA unake zramaNa saMgha ke mahAtmAoM kI jana sAdhAraNa kI zraddhA aura Adara ke pAtra hone kA varNana hai / - 16
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahArAjA dazaratha ko jina zAsana- prazaMsA maiMne pAtra muni sarvabhUtahita svAmI ke mukha me jina zAsana kA vyAkhyAna sunA varjana hArA hai| tIna loka meM jisakA caritra sUkSma prati nirmala tathA upamA rahita hai aura samyakta kA mUla jina zAsana hai / zarIra, strI, dhana, mAtA-pitA, bhAI saba ko taja kara yaha jIva akelA hI paraloka ko jAtA hai| cirakAla deva loka ke sukha bhogo / jaba unase tRpti nahIM huI to manuSya loka ke bhogoM meM tRpti kaise ho sakatI hai ? maiM saMsAra kA tyAga karake nizcita rUpa saMyama dhArUMgA ki kaisA hai saMyama ? saMsAra ke duHkhoM se nikAla kara sukha karaNahArA hai maiM to niHsandeha munivrata dhArUMgA mahArAjA dazaratha jina dIkSA lekara jaina sAdhu ho gaye / gRhastha tathA rAjyakAla meM bhI jaina dharmI the| jaina muni ho, sAdhukA ho gii| mahArAjA dayA ne bhI svIkAra kiyA hai: kaisA hai jina zAsana ? sakala pApoM kA sarva vastuoM meM samyaktva parama vastu hai zrI mahArAjA dazaratha karake ve mokSa gaye ke dhamaNa arthAt jaina tara jainI the aura jaina dharma ko pAlate the / inake suputra zrI rAmacandra jI aura sItA jI pRthivImatI nAma kI prAyiMkA se jina dIkSA le jaina muniyoM ko nitya bAhAra karAne ko maharSi svAmI vAlmIki jI tApasA bhujate cApi dhamaNAzva bhujate // 12 // - vAlmIki rAmAyaNa vAla0 saM0 14 zloka 12 zrI rAmacandra jo kI jinendra bhakti dazAMganagara (vartamAna mandasaura) ke rAjA varNaka ne pratijJA le rakhI thI ki sivAya jinendra bhagavAna ke kisI ko mastaka na jhukaauuNgaa| yaha bAta una ke mahArAjA sihodara ko anucita lagI ki usake grAdhIna hone para bhI vakarNa usakI vandanA nahIM karatA / isI kAraNa usane vajrakarNa para AkramaNa kara diyaa| zrI rAmacandra jI ko patA calA to turanta zrI lakSmaNa jI se kahA, varNa aNuvratoM kA dhAri zrAvaka hai, vaha jinendra deva, jaina muni aura jinasUtra ke sivAya dUsare ko namaskAra nahIM karatA hai| yadi jinendra bhagavAn ke bhakta ko sahAyatA na kI gaI to sihodara bar3A balavAna hai vaha bacakarNa ko harA kara usakA rAjya chIna legA / isalie usakI sahAyatA karo, zrI lakSmaNa jI svayaM tIra kamAna lekara raNabhUmi meM pahuMce, siMhodara se lar3akara vajrakarNa kI vijaya karAI jaba zrI rAmacandra jI ke hRdaya meM eka jinendra bhakta ke lie itanI zraddhA thI ki binA usake kahe apane prANoM se pyAre zrI lakSmaNa jI kI jAna jokhama meM DAlakara usakI sahAyatA kI to pAThaka svayaM vicAra kara sakate haiM ki jinendra bhagavAna ke sambandha meM unakI kitanI adhika bhakti hogI ? meM jAna kI bAjI lar3I jA rahI ho, rAvaNa zrI rAmacandra jI kI parama pyArI patnI ko burA kara le jAye aura puddha unake pyAre bhrAtA ko mUti kara de, vahI rAvaNa zrI rAmacandra jI ke viruddha prayoga karane ke lie maMtra vidyA kI siddhi ke heta solahaveM jaina tIrthakara zrI zAntinAtha bhagavAna ke mandira meM jAtA hai aura apane rAjya maMtriyoM kI rakSA detA hai "jaba taka maiM jinendra bhagavAna kI pUjA meM magna rahUM mere rAjya meM kisI prakAra kI jIva hatyA na ho mere yoddhA lar3AI taka banda rakhe dhIra merA prajA jinendra bhagavAna kI pUjA kre| jAsUsoM dvArA jaba isa bAta kA patA vibhISaNa ko lagA to usane bhI rAmacandra jI se kahA, "rAvaNa isa samaya jinendra bhagavAna ko pUjA meM lIna hai aura usane apane yoddhAoM ko zatruoMoM para bhI vAsSa uThAne se banda kara rakhA hai| isalie rAvaNa para AkramaNa karane kA yaha bar3A ucita avasara hai| zrI rAmacandra jI ne kahA, vibhISaNa paha satya hai ki rAvaNa hamArA zatru hai, usane hamArI sItA ko curAyA aura hamAre bhrAtA lakSmaNa ko mUrchita kiyaa| usakA da karanA hamArA kartavya hai parantu isa samaya vaha jinendra bhagavAna kI bhakti meM magna hai, maiM kadApi usake jinendra bhakti jaise mahAn uttama aura pavitra kArya meM bAdhA na ddaaluuNgaa| kulabhUSaNa para dezabhUSaNa nAma ke do digambara muniyoM ke tapa meM unake pichale janma ke bairI rAkSasa bAdhA DAla rahe the, zrI rAmacandra jI ko patA calA to ye dhanuSa uThAkara bhI lakSmaNa sahita svayaM vahA~ gaye pIra donoM jaina sAdhayoM kA upasarga dUra kiyA, upasarga dUra hote hI unako kevala jJAna prApta ho gayA aura ve jinendra ho gye| zrI rAmacandra jI kI jinendra bhakti na kevala jaina granthoM meM pAI jAtI hai balki svayaM hindU grantha bhI svIkAra karate haiM ki zrI rAmacandra jI kI abhilASA jina jinendra) ke samAna vItarAga hone kI thI / 817
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAhaM rAmo na me vAmchA bhAveSu na ca me mnH| zAMbhAsitumicchAmi svAtmanAMva jino yathA // 6 // ___---yogavAsiSTha vairAgya prakaraNa sarga 15 pRSTha 33 maiM na rAma hai aura na merI bAJchA saMsArI padArthoM meM hai |maiN to jinendra bhagavAna ke samAna apanI prAtmA meM vItarAgatA aura zAnti kI prApti kA abhilASI huuN| zrI rAmacandra jI kI yaha uttama bhAvanA unake hRdaya kI saccI AvAja thI, rAjapATa ko lAta mAra kara cAraNa Rddhi ke dhAraka svAmI suvrata nAma ke jaina muni se jina dIkSA dhAraNa kara ye jaina sAdhu ho gaye aura kevala jJAna prApta karake jina (jinendra) hue aura saMsAra ko jaina dharma kA upadeza dekara tuMgIgiri parvata se mokSa prApta kiyA / isI kAraNa jaina bhagavAna mahAvIra ke samAna zrI rAmacandra jI kI bhI bhakti aura vandanA karate haiN| unake pitA mahArAjA dazaratha bhI jaba taka gRhastha meM rahe, zramaNoM (jaina sAdhunoM) ko prAhAra dete the aura jaba jana sAdhu hae to ghora tapa karane lge| aura satI sItA jI bhI jaina sAdhu kA ho gaI thiiN| yahI kAraNa hai ki bhagavAna mahAvIra kI daSTi meM zrI rAmacandra jI kA jIvana caritra pApa rUpI aMdhere ko dara karane ke lie kabhI manda na par3ane vAle sUrya ke samAna batAyAH-- zrI madrAmacaritramuttamamidaM nAnAkathApUritam / pApadhvAntavinAzanakataraNI kAruNyaballIvanam / bhavyazraNimanaH pramodasadanaM bhaktyAnA kIrtitam / nAnAsatpuruSaliveSThita yutaM puNyaM zubhaM pAvanam // 180 / / zrI vardhamAnena jinezvareNa trailokyavandhena yaduktabhAdau tataH paraM gautamasaMjJakena gaNezvareNa prathitaM janAnAM / / 15 / zrI jinasenAcAryaH rAmacaritra arthAt-zrI gautama gandharva ke zabdoM meM tIna loka ke pUjya zrI mahAvIra kI dRSTi meM zrI rAmacandra jI kA caritra parama sandara, ati manohara, mahA kalyANakArI aura pApa rUpI andhere ko dUra karane ke lie kabhI manda na par3ane vAlA camakatA huA sarya hai| ahisA rUpI jahAja ko calAne ke lie ballI ke samAna hai| isameM sItA, sugrIva, hanumAna aura bAlI prAdi aneka mahApuruSoM ke kathana zAmila hone ke kAraNa mahApuNya rUpa hai aura sajjana puruSoM ke hRdaya ko zuddha va pavitra karane vAlA hai| zrI hanumAna jI kI jaina dharma prabhAvanA zrI hanumAna jI Adipura ke rAjA pavanaMjaya ke suputra the| inakI mAtA kA nAma anjanA sundarI thA, jo mahendrapura ke rAjA zrI mahendrakumAra kI rAjakumArI thii| hanumAna jI ke janmate hI unakI mAtA sahita unake mAmA zrI atisUrya vimAna meM baiThAkara apane huNa deza meM le jA rahe the ki be khelate hue mAtA kI goda se uchala kara vimAna se gira pdd'e| AkAza se eka janmate bAlaka kA nIce pRthvI para giranA usakI mAtA ke lie kitanA du:khadAI ho sakatA hai ? parantu anjanA sundarI ko garbha ke samaya hI eka jaina muni ne vatA diyA thA ki tumhAre carma zarIrI mahApuruSa utpanna hogA jo isI bhava se mokSa jAyegA / isalie usako vizvAsa thA ki digambara jaina sAdhu ke vacana kadApi jhUThe mahIM ho sakate / usakA putra jIvita hai, vimAna se pRthvI para utare to unhoMne dekhA ki zrI hanumAna jI bar3e Ananda ke sAtha apane pAMva kA agaMThA cUsa rahe haiM aura jisa sudRr3ha tathA vizAla parvata para gire the, baha khaNDa-khaNDa ho gayA hai / mAtA aMjanA sundarI ne prema se hanumAna jI ko chAtI se lagAyA aura unakI itanI prabhAvazAlI zakti ko dekha kara unakA nAma mahAvIra rakkhA, parantu jaba huNa deza kI rAjadhAnI meM unakA pahalA janmonsava manAyA gayA to haNa deza ke nAma para inakA nAma zrI hanumAna jI prasiddha ho gyaa| hanumAna jI vAnarabaMzI nareza the, vAnara cinha unake jhaNDe kI pahicAna thii| kucha loga unako sacamuca bAnara jAti kA samajhate haiM, parantu vAstava meM ve mahA sundara kAmadeva aura mAnava jati ke hI mahApuruSa the| 818
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI hanumAna jI jaina dharmI se aba taka ve gRhastha meM rahe mahiyA dharma kA pAlana karate hue rAvaNa jaise zaktizAlI bahiraMga kSatrapoM para vijaya prApta kI aura jaba 750 vidyAvara rAjAoMoM ke sAtha ghI dharma ratna nAma ke jaina muni se dIkSA lekara jaina sAdhu hue to karma rUpI antaraMga zatruoM para vijaya prApta kara tuMgIgiri se mokSa prApta kiyA aura unako rAnI ne bhI baMdhumatI nAma kI Arthika se sAdhukA ke vrata dhaare| zrI kRSNa jI kI bhAvanA zrIkRSNa jI ke pitA zrI vAsudeva jI aura bAIsaveM jaina tIrthaMkara zrI ariSTanemi jI ke pitA zrI vijayabhadra bApasa meM sage bhAI the| zrI pariSTanemi aitihAsika mahApuruSa hue haiN| vedoM aura purANoM taka meM inake guNoM kA bhaktipUrvaka varNana hai ye bAlabrahAcArI mahAbalavAna the| jaba taka gRhastha meM rahe, jaina dharma kA pAlana karate hue bhI jarAsinya jaise aneka mahAyoddhAoM para vijaya prApta karate rahe aura jaya jina dIkSA lekara jaina sAdhu hue to karma rUpI patruoM para vijaya prApta karake kevalajJAna (sarvajJatA ) prApta kiyaa| jaba zrI kRSNa jI meM inake kevalajJAna ke samAcAra sune to usI samaya cakra kI prApti aura putra ke utpanna hone kI sUcanA bhI milI thI kRSNa kI tInoM sukhada samAcAroM ko eka sAtha sunakara vicAra karane lage ki kisa kA utsava prathama manAyA jAye, ve dharmAtmA the, ve dhArmika kArya ko vizeSatA dete hue apane parivAra, caturaMgI senA aura prajA sahita sabase prathama zrI ariSTanemi ke kevalajJAna kI kandanA karane gaye aura unako tIna parikramAeM dekara bhakti pUrvaka namaskAra kara isa prakAra stuti karane lage 1 "he nAtha! Apa dharma cakra calAne meM cakI ke samAna ho, kevalajJAna rUpI sUrya se lokAloka ko prakAzita kara rahe ho, samasta saMsAra ko ratnatrayarUpI mokSa mArga dikhAne vAle ho, thApa devoM ke deva aura jagadguru ho, Apa devatAgaNa dvArA pUjya ho, bhalA hamArI kyA zakti jo ApakI bhalI prakAra stuti kara skeN|" dvArakA nagara meM bhagavAna neminAtha jI kA upadeza ho rahA thA - kalpavRkSa mAMgane para aura cintAmaNi vicAra karane para hI icchita vastu pradAna karate haiM parantu dharma binA mAMge aura binA icchA kare sukha pradAna karatA hai| dharma kA sAdhana yuvA avasthA meM hI ho sakatA hai| isIlie sacce sukha ke abhilASiyoM ko bharI javAnI meM jina dIkSA lenA ucita hai| bhagavAna ke upadeza ko sunakara thAvaccAkumAra nAma ke eka bAlaka ko bhI vairAgya utpanna ho gayA usane jaina sAdhu banane kA dRr3ha nizcaya kara liyaa| usake mAtA pitA ne bahuta manA kiyA, parantu jaba vaha na mAnA to mAtA-pitA ne zrI kRSNa jI ke dara bAra meM duhAI mcaaii| zrI kRSNa jI bAlaka ko khuda samajhAne usake makAna para Aye aura usase pUchA ki tumheM kyA duHkha hai, jisa ke kAraNa tuma dIkSA le rahe ho? meM avazya tumhAre duHkha ko meduuNgaa| cAlaka ne uttara diyA, mujhe karmaroga lagA huSA hai jisa ke kAraNa AvAgamana ke cakkara meM phesa kara anAdi kAla se janma maraNa ke duHkha bhoga rahA hU~, merA yaha duHkha meTa do| aisA sundara uttara pAkara zrI kRSNa jI bar3e prasanna hue aura unhoMne bAlaka ko AzIrvAda dekara usake mAtA-pitA ko sarAhA ki dhanya ho aise mAtA pitA ko jisake bacce aise zubha vicAroM aura uttama bhAvanAoM vAle hote haiN| mAtA pitA ne kahA ki yaha to kamA kara hamArA peTa bharatA thA, aba hama bUr3hoM kA gujara kaise hogA ? zrI kRSNa ne kahA- 'usakI citA mata karo, jaba taka tuma loga jIvita rahoge, sarakArI khajAne se tumako yatheSTa sahAyatA milatI rahegI / aura zrI kRSNa jI ne samasta rAjya meM munAdI karA do ki jo jina dokSA dhAregA, usake kucha vAloM ko sArI umra taka rAjya kI ora se kharca milA karegA aura usa bAlaka ko apanI caturaMga senA, gAje bAjoM aura ThATha vATa ke sAtha svayaM zrI neminAtha jI ke samavazaraNa meM le jAkara dIkSA dilvaaii| zrI kRSNa jo agale yuga meM 'mama' nAma ke bArahaveM tIrthaMkara isI bhAratavarSa meM hoMge, isIlie bhAvI tIrthakara hone ke kAraNa jaina dharma vAle kRSNa ko parama pUjya svIkAra karate haiN| lArDa phrAisTa kI hiMsA zramaNa (jaina sAdhu) bahuta bar3I saMkhyA meM philistIna ke andara apane maThoM meM rahate the hajarata IsA ne jaina sAdhuoM meM adhyAtma vidyA kA rahasya pAyA thA aura inake hI zrAdarza para calakara apane jIvana kI zuddhi ke lie mrAtma vizvAsa (Self Reliance) vizva prema (Universal love) tathA jIva dayA (Ahinsa ) samatA aparigraha Adi dharmoM kI sAdhanA kI thii| 811
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha nizcaya' ho rahA hai ki hajarata IsA jaba 13 varSa ke hae aura unake ghara vAloM ne unake vivAha ke lie majabUra kiyA to baha ghara chor3a kara kUcha saudAgaroM ke sAtha siMgha ke rAste bhArata meM cane Aye the| vaha ja satya ke khojI aura sAMsArika bhoga bilAsoM se udAsIna the / bhArata meM Akara baha bahuta dinoM taka jana sAdhunoM ke sAtha rahe, prabhu IsA ne apane prAcAra vicAra ko mUla zikSA jaina sAdhuoM se prApta kI thii| mahAtmA IsA ne jisa pailasTAina meM jAkara 40 dina ke upavAsa dvArA prAtmajJAna prApta kiyA thA, vaha prasiddha yahadI mi0 jAjaksa ke anusAra jainiyoM kA prasiddha tIrtha pAlitAnA hai jahAM hajarata IsA masIha ne tapasyA kI thI aura jaina zikSA grahaNa kI thI usI pAlitAnA ke nAma para pailisTAina basa gayA thaa| bahuta dinoM taka jaina sAgharoM kI saMgati meM rakha kara baha phira nepAla aura himAlaya hote hue IrAna cale gaye aura vahAM se apane deza meM Akara unhoMne ahiMsA aura vizva prama kA pracAra cAlU kara diyaa| unhoMne jina tIna vizeSa siddhAntoM (1) prAtmA aura paramAtmA ko ekatA (2) AtmA kA amaratva, (3) prAtmA ke divya svarUpa kA upadeza diyA thA, ye yahUdI saMskRti se sambandha nahIM rakhate, balki jaina saMskRti ke mUlAdhAra haiN| jisane dayA nahIM kI, kayAmata ke dina usa para bhI dayA nahIM hogI / jo dUsaroM ke gale para churiyAM calAte haiM, unako adhikAra nahIM ki pAka anjIla ko apane nApAka hAthoM meM le / dhikkAra hai una para jo khudA ke nAma para kurbAnI karate haiM 1 tu kisI kA khUna mata kara / yadi jIva kI hatyA karane ke kAraNa tumhAre hAtha khUna se bhare hue haiM to maiM tumhArI tarapha se apanI A~khe banda kara lagA aura prArthanA karane para bhI dhyAna na dUMgA / ye zikSAyeM jaina dharma ke siddhAnta se milatI julatI haiM / mahAtmA zrI jaradosta kI hisAmayI zikSA bejabAna pazuoM kI hatyA karanA pArasI dharma meM bahuta bar3A gunAha hai| pujya guru zrI jaradosta mAMsa tyAgI the| aura unhoMne dUsaroM ko bhI mAMsa tyAga kI zikSA dii| seTha rustama ne to aNDA taka khAnA bhI pAra batAyA hai, unakA vizvAsa hai ki akSaNa menu gAbhApA tathA prema bhAvanA naSTa ho jAtI hai 1 jo dUsaroM se adhika bojha uThavAte haiM ve U~Ta, ghor3A, baila Adi adhika bojha ke kaSToM ko sahana karane vAle pazu hote haiM / jo apane svArtha yA dillagI ke kAraNa bhI kisI ko satAte haiM, dojakha ko pAga meM burI taraha tar3aphate haiM / IrAnI kavi 'phiradosI' ke zabdoM meM pA hatyA ma karanA, zikAra na khelanA, mAMsa bhakSaNa na karanA ho pArasI dharma ke guNa haiN| mahAtmA jaradosta kA to pharamAna hai ki baccA javAna yA bur3hA kisI bhI prakAra kI jIva hisA ucita nahIM hai| hajarata mohammada sAhaba kA ahisA se prema araba meM jainiyoM dvArA ahiMsA kA pracAra avazya kiyA gayA thaa| hajarata mohammada ahiMsA dharma ke prabhAva se achate nahIM the / unakA antima jIvana mahA ahiMsaka thaa| ve ke bala eka labAdA rakhate the / khuramA roTI aura dUdha kA hI unakA bhojana thA / unhoMne apane anuyAyiyoM ko ahisAmaya vyavahAra kA upadeza diyA thaa| Aja bhI jo musalamAna makkA zarIpha kI yAtrA ko jAte haiM, jaba taka vahA~ rahate haiM, ve mAMsa nahIM khAte, naMge pA~va jayArata karate haiM / jU bhI kapar3oM meM ho jAya to use mAranA to bar3I bAta hai kapar3oM taka se nIce nahIM girAte / apane kalAma hadIsa meM hajarata mohammaha sAhaba ne pharamAyA ki yadi tuma jaga ke prANiyoM para dayA (ahiMsA) karoge to khudA tuma para dayA kregaa| thor3I-sI dayA (ahiMsA) bahuta-sI ibAdata (bhakti se) acchI hai / kurbAnI kA mAMsa aura khUna khudA ko nahIM pahuMcAtA, balki tumhArI parejagArI (pavitratA) pahu~catI hai| eka zikArI eka hiraNI ko pakar3a kara le jA rahA thA / rAste meM hajarata mohammada sAhaba mila gye| hiraNI ne unase kahA ki mere bacce bhUkhe haiM, thor3I dera ke liye mujhe char3abAdo, baccoM ko dUdha pilAkara maiM turanta vApisa A jaauuNgii| hiraNI ke darda bhare zabdoM se haz2arata mohammada sAhaba kA hRdaya pasIja gayA, hiraNI kI bebasI ko dekhakara unakI prAMkhoM meM AMsU mA gaye aura unhoMne zikArI se kahA "haivAna hai para andezAye vahazata jarA na kr| aAtI hai vaha baccoM ko abhI dUdha pilAkara / /
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikArI haMsA aura kahane lagA ki pazuoM kA kyA vizvAsa ? isa para hajarata sAhaba ne pharamAyA ki acchA hama jAmina haiN| zikArI ne kahA ki yadi yaha vApisa na pAI to tumheM isakI jagaha zikAre ajala bananA pdd'egaa| isa para prApa muskarAye aura pharamAyA isa vakta yahI zarta sahI, jisako khudA de| hama para lagAte haiM, tu ImAna lagA de|| zikArI ne haz2arata mohammada sAhaba kI jamAnata para hiraNI ko chor3a diyA, vaha bhAgatI huI apane baccoM ke pAsa gaI aura unheM dUdha pilAkara kahA.. -"yaha hamArI tumhArI AkhirI mulAkAta hai, eka zikArI ne mujhe pakar3a liyA thA, eka mahApuruSa ne apane jIvana kI jamAnata para chur3avAyA hai|" hiraNI ne vApisa Akara hajarata mohammada sAhaba ko dhanyavAda diyA aura zikArI se kahA ki aba maiM jidhe hone ko taiyAra haiN| zikArI para usake zabdoM kA itanA prabhAva par3A ki usane sadA ke liye hiraNI ko chor3a diyA / bAstava meM haz2arata mohammada sAhaba bar3e dayAla the unhoMne ahiMsA dharma kA pracAra kiyaa| yaha to unake jIvana kA kevala eka hI dRSTAnta hai| yadi unake jIvana kI khoja kI jAye to kisI ko bhI unake ahiMsA premI hone meM sandeha na rahe / zrI guru nAnakadeva kA hisA-pracAra jaba kapar3oM para khUna ke choTa laga mArave namAra ho jAne ko / se lipta mAMsa khAte hai, unakA hRdaya kase zuddha aura pavitra raha sakatA hai| 68 torthoM kI yAtrA se bhI itanA phala prApta nahIM hotA jitanA ahiMsA aura dayA se hotA hai| jisa ke hRdaya meM dayA nahIM vaha mahA vidvAn hone para bhI manuSya kahalAne kA adhikArI nahIM hai| jaba mare hue bakare kI khAla se lohA bhasma ho jAtA hai, to jo jIvita bakare ko mAra kara khAte haiM unakI dazA kyA hogI? jahA mAMsa bhakSaNa hotA hai vahAM dayA dharma nahIM raha sktaa| yaha jhaThI kalpanA hai ki thor3e se pApa' kara lene meM kyA harja haiM, kyoMki adhika puNya karake usa thoDe se pApa ko dhoyA jA sakatA hai| pavitra grantha sAhaba meM to yahAM taka ullekha hai ki yadi jIvoM kI hatyA karanA dharma hai to adharma kyA hai| guru nAnakadeva mAMsa bhakSaNa ke virodhI the| ve eka dina ghUmate hue eka jaMgala meM jA nikle| vahA~ ke logoM ne unase bhojana ke liye kahA to guru jI ne pharamAyA "yoM nahIM tumaro khAyeM kadApi, ho rAba jIvana ke sntaapii| prathama tajoM grAmiSa kA khAnA, karo jAsa hita jIvana hAnA / / " -mAnaka prakAza pUrvArdha adhyAya 55 arthAta hama tumhAre yahAM kadApi bhojana nahIM kara sakate, kyoMki tuma jIva hiMsA karate ho| jaba taka tuma mAMsa bhakSaNa kA tyAga na karoge, tumhAre jIvana kA kalyANa na ho skegaa| mahASa dayAnanda jI kA vIra siddhAnta se prema svAmI dayAnandajI ne mAMsa, madirA tathA madhu ke tyAga kI zikSA do' / ora vastra se pAnI chAnakara pIne kA upadeza diyaa| ghedatIrtha prAcArya zrI naradeva' jI zAstrI ke zabdoM meM svAmI dayAnanda jI yaha svIkAra karate the ki zrI mahAvIra svAmI ne ahiMsA Adi jina ucca koTi ke aneka siddhAntoM kA pratipAdana kiyA hai, ve saba vedoM meM vidyamAna haiM / aura batAyA hai ki bhagavAna mahAvIra kI ahisA durbala ahisA nahIM thI, kintu saMsAra ke pravala se prabala mahApuruSa kI ahiMsA thI vaidika zabdoM meM kahA jAye to "mitrasya cakSuSA samIkSA mahe" hai| mahArAjA bhartRhari ko digambara hone kI bhAvanA eko rAgiSu rAjate priyatamA dehAdhaMdhArI harI, nIrAgeSa jinA bibhuktalalanA saMgo na ysmaasprH|| 1. satyArthaprakAza mullAsa-3-10 | 2. "bina hane jala kA tyAga" haNTa 2 / 3-4 vedatIrtha AcArya zrI naradeya : jana saMdeza AgarA (26 jUna 1945, pR0 14 / ) 121
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ rismaradhasmaroragaviSajvAlAvAdojana:, zeSomoha biz2amyito hi viSayAna bhoktu na moktu kSamaH // 71 / / -zrImata bhartRharikRta zatakatraya / arthAt-premiyoM meM eka zivajI mukhya haiM, jo apanI pyAro pArvatI jI ko sarvadA aAMga meM liye rahate haiM aura tyAgiyoM meM jainiyoM ke deva jina bhagavAna hI mukhya haiM, striyoM kA saMga chor3ane vAlA unase adhika koI dUsarA nahIM hai aura zeSa manuSya to moha se aise jar3a ho gaye haiM ki na to viSayoM ko bhoga ho sakate haiM aura na loDa ho sakate haiN| mahArAja bhartRhari jI kI icchA thI ki maiM nagna digambara hokara kaba karmoM kA nAza karUMgA: ekAMkI nispahaH zAnta pANIpAtrI digambaraH / kadA zambho bhaviSyAmi karma nimlanakSamaH / / -vairAgya zataka, pR0 107 arthAta-he zambho, maiM akelA icchA rahita, zAMta, pANipAtra aura digambara hokara karmoM kA nAza kaba kara sakU~gA? mahArAjA zreNika bimbasAra ko vIra-bhakti jai jai kevalajJAna prakAza, lokAloka karaNa pratibhAsa // 45 // jaya bhava kumuda vikAsana canda, jaya 2 sevata munivara banda / / 46 / / Aja hI zIza suphala mo bhayo, jaba jina tuma caraNana ko nayo / / 47 / / netra yugala mAnande jabe, tuma pada kamala nihAru tave // 50 / / kAnana sufala muNi dhana dhari, rasanA suphala pAvai dhuna bharI / / 51 // dhyAna dharata hirade ati bhayo, kara juga suphala pUjate bhayo // 52 // janma dhanya ava hI mo bhayo, pApa kalaMka sakala bhaji gayo // 53 / / mo karuNA jinavara deva, bhava bhava meM pAUM tuma sava' / / 54 // -tarepana kriyA, adhyAya 1, pR0 4-5 he bhagavAna mahAvIra / ApakI jaya ho| Apa kevalajJAna rUpI lakSmI se zobhita haiM, jisake kAraNa loka-paraloka ke samasta padArthoM ko hAtha kI rekhA ke samAna darzAne vAle ho| bhavya jIvoM ke hRdaya rUpI kamala ko khilAne ke lie Apa sUrya ke samAna haiN| munIzvara taka bhI ApakI sevA karate haiM / Apake caraNoM meM bhAka jAne ke kAraNa Aja merA mastaka bhI saphala ho gyaa| Apake darzana karane se merI donoM prAMkheM grAnandamayI ho gii| prApakA upadeza sunane se mere donoM kAna zuddha ho gaye aura ApakI stuti karane se merI jabAna pavitra ho gii| ApakA dhyAna karane se merA hRdaya nirmala ho gayA, ApakI pUjA karane se mere donoM hAtha saphala ho gaye / Apake darzanoM se mere pApoM kA nAza hokara Aja dhanya hai ki merA nara janma saphala ho gyaa| dayA ke sAgara zrI jinendra bhagavAna aba to kevala merI yaha abhilASA hai ki hara bhava aura hara janma meM Apako pAUM aura ApakI sevA kruuN| zrImat kundakundAcArya kI vardhamAna bandanA esasurAsuramaNa siva dida, dhoIghAI kammamalaM / paNamAmi baDDhamANaM tinyaM dhammassa kattAraM ||1|| -thImata kundakundAcAryaH pravacanasAra pa01 bhavanabAsI, vyantara, jyotiSI aura kalpavAsI cAroM prakAra ke devoM ke indra tathA cakravartI jina ko bhakti pUrvaka vandanA karate haiM aura jo jJAnAvarNI, darzanAvaNI, mohanIya aura antarAya cAroM ghAtiyA karmoM ko kATakara anantAnanta jJAna, anantAnanta darzana anantAnanta sukha aura anantAnanta zakti ko prApta kiye huye haiM aura dharma tIrtha ke pravartaka tIrthakara bhagavAna zrI bardhamAna haiM, maiM unako namaskAra karatA huuN| 1. lakSmInArAyaNa presa murAdAbAda kI saM0 1992 kI chagI huI paM. gaMgAprasAda bRta bhASA TokA ke zRMgAra zataka kA 71 vAM shlok| 2. vizeSatA ke lie dekhie mahArAjA zreNika aura jaina dharma tathA mahArAjA azoka para vIra prabhAva / 122
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI samantabhanna prAcArya kI vIra zraddhAMjali devAgama namoyAna cAmarAdivibhUtayaH / mAyA viSvapi dRzyante nAtastvamasi no mahAna // 1 // -prApta mImAMsA arthAt-devoM kA Agamana, AkAza meM gamana aura trAmarAdika (divya, camara, chatra, siMhAsana, bhAmaNDalAdika, vibhatiyoM kA astitva to mAyAviyoM meM -indrajAliyoM meM bhI pAyA jAtA hai, inake kAraNa hama Apako mahAn nahIM mAnate aura na inake kAraNa se yApakI koI khAsa mahattA yA bar3AI hI hai| 'bhagavAna mahAvora' kI mahattA aura bar3AI to unake mohanIya jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa antarAya nAmaka karmoM kA nAza karake parama zAnti ko liye huye zuddhi tathA zakti kI parAkASThA ko pahuMcAne aura brahma-patha kA-ahiMsAtmaka mokSa mArga kA netRtvagrahaNa karane meM haiN| athavA yoM kahiye ki AtmoddhAra ke sAtha-sAtha saccI sevA bajAne meM hai| tvaM zuddhizakyatyorudayasya kASThAM tulA vyatItA jimazAMti pAm / avApitha brahmapathasya netA mahAnItiyat prativaktumIzAH / / -zrI samantabhadrAcAryaH yuktyAnuzAsana / tvAmavyayaM vibhumacintyamasaMkhyamAdyaM brahmANDamIzvaramanantamanaMgaketu / yogizvaraM viditayogamanekameka, jJAnasvarUpamamalaM pravadanti santaH / / 24 // -mAnutugAcAryaH bhaktAmara stotra / arthAt he jinendra bhagavAna ! Apa akSaya, parama aizvarya saMyukta, sarvajJa, yogezvara, sarvavyApaka, devoM ke deva mahAdeva, anantAnanta guNoM kI khAna, karmarUpI mala se pavitra, zuddhacitta rupa, kAmadeva' kA nAza karane vAle, arhanta tathA tInoM loka aura tInoM kAla ke samasta padArthoM ko eka sAtha rahane aura jAnane nAre kebala jJAnI ho / maiM ApakI bAra-bAra vandanA karatA huuN| brAhmaNa dharma para jaina dharma kI chApa jaina dharma anAdi hai / gautama buddha mahAbIra svAmI ne ziSya the| caubIsa tIrthakaroM meM mahAvIra antima tIrthakara the| yaha jaina dharma ko punaH prakAza meM lAye, ahiMsA dharma dhyApaka huaa| inase bhI jaina dharma kI prAcInatA mAnI jAtI hai| pUrvakAla meM yajJa ke lie asaMkhya pazu-hiMsA hotI thI, isake pramANa meghadUta kAvya' tathA aura granthoM se milate haiN| rantideva nAmaka rAjA ne yajJa kiyA thA, usameM itanA pracura pazu-badha huA thA ki nadI kA jala khUna se satavarNa ho gayA thaa| usI samaya se usa nadI kA nAma carmavatI prasiddha hai| pazu vadha se svarga milatA hai isa viSaya meM ukta kathA sAkSI hai, parantu isa ghora hiMsA kA brAhmaNa dharma se vidAI le jAne kA zreya jaina dharma ko hai| isa rIti se brAhmaNa dharma athavA hindU dharma ko jaina dharma ne ahiMsA dharma banAyA hai| yajJa yAjJAdi karma kevala brAhmaNa hI karate the kSatrI aura vaizyoM ko yaha adhikAra nahIM thA aura zUdra becAre to aise bahuta viSayoM meM abhAge banate the| isa prakAra mukti prApta karane kI cAroM vargoM meM eka-sI chUTa na thii| jaina dharma ne isa truTi ko bhI pUrNa kiyA hai| musalamAnoM kA zaka, isAIyoM kA zaka, vikrama zaka, isI prakAra jaina dharma meM mavIra svAmI kA zaka [san ] calatA hai| zaka calAne kI kalpanA jainI bhAiyoM ne hI uThAI thii| Ajakala yajJoM meM pazu hiMsA nahIM hotii| brAhmaNa aura hindU dharma meM mAMsa bhakSaNa aura madirA pAna banda ho gayA so yaha bhI jaina dharma kA hI pratApa hai| jaina dharma kI chApa brAhmaNa dharma para pdd'ii| ___ ahiMsA ke avatAra bhagavAna mahAvIra merA vizvAsa hai ki binA dharma kA jIvana binA siddhAnta kA jIvana hai aura binA siddhAnta kA jIvana vaisA hI hai jaisA ki binA patavAra kA jahAja / ' jahA~ dharma nahIM vahAM vidyA nahIM, lakSmI nahIM, aura nirogatA bhI nhiiN| satya se bar3ha kara koI dharma nahIM aura ahiMsA 1. mahAkavi kAlidAsa kuta-meghadUta zloka 45, 2. jaina dharma kA mahatva (sUrata) bhAga 1 pR01-62, 3. anekAnta varSa 4, pR0 112 823
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramodharma se bar3hakara koI prAcAra nahIM hai| jisa dharma meM jitanI hI kama hisA hai, samajhanA cAhie ki usa dharma meM utanA hI adhika satya hai| bhagavAna mahAvIra ahiMsA ke avatAra the unakI pavitratA ne saMsAra ko jIta liyA thaa| mahAvIra svAmI kA nAma isa samaya yadi kisI bhI siddhAnta ke lie pUjA jAtA hai to vaha ahiMsA hai| pratyeka dharma kI uccatA iso bAta meM hai ki usa dharma meM ahiMsA tatva kI pradhAnatA ho / ahiMsA tatva ko yadi kisoM ne adhika se adhika vikasita kiyA hai to ve mahAvIra svAmI the| jaina dharma ko vizeSa sampati ___ DA0 zrI rAjendra prasAda jI maiM sapane ko dhanya mAnanA hai ki mujhe mahAvIra svAmI ne pradeza meM rahane kA saubhAgya milA hai| ahiMsA jainoM kI vizeSa sampatti hai / jagata ke anya kisI bhI dharma meM ahimA siddhAnta kA pratipAdana itanI saphalatA se nahIM miltaa| anekAnta varSa 6, pR0 36 bha0 mahAvIra kA kalyANa-mArga DA0 zrI rAdhAkRSNana jI - yadi mAnavatA ko vinAza se bacanA hai aura kalyANa ke mArga para calanA hai to bhagavAna mahAvIra ke sandeza ko aura unake batAye hue mArga ko grahaNa kiye binA aura koI rAstA nahIM / zAntidUta mahAvIra, pR. 30 bhagavAna mahAvIra kA tyAga zrI paMDita javAharalAla ne aAzA hai ki bhagavAn mahAvIra dvArA praNIta sevA aura tyAga bhAvanA kA pracAra karane se saphalatA hogii| vIra dehalI [15 ja0, 51] pR0 4 ahiMsA vora puruSoM kA dharma hai saradAra zrI ballabha bhAI paTela jaina dharma pIle kapar3e pahanane se nahIM paataa| jo indriyoM ko jIta sakatA hai, vahI saccA jaina ho sakatA hai| ahiMsA vIra puruSoM kA dharma hai / kAyaroM kA nhiiN| jainoM ko abhimAna honA cAhie ki kAMgresa unake mukhya siddhAnta kA amala samasta bhArata vAsiyoM ko karA rahI hai| jainoM ko nirbhaya hokara tyAga kA abhyAsa karanA caahie| anekAnta, varSa 6, pR. 36 saMsAra ke pUjya bhagavAna mahAvIra (zrI jI0 bI0 mAvalaMkara spIkara bhArata pA0) bhagavAna mahAvIra eka mahAna prAtmA haiM jo kevala jainiyoM ke liye hI nahIM balki samasta saMsAra ke lie pajya haiN| Aja kala ke bhayAnaka samaya meM bhagavAna mahAvIra kI zikSAnoM kI bar3I jarUrata hai| hamArA kartavya hai ki hama unakI yATako tAjA rakhane ke liye unake batAye hue mArga para cl| bhagavAna mahAvIra kA upadeza zAnti kA saccA mArga hai zrI rAja gopAlAcArya mahAvIra bhagavAna kA saMdeza kisI khAsa kauma yA phirake ke liye nahIM hai balki samasta saMsAra ke lie hai| agara janatA mahAvIra svAmI ke upadeza ke anusAra cale to vaha apane jIvana ko prAdarza banAle / saMsAra meM saccA sukha aura zAnti usI surata meM prApta ho sakatI hai jaba ki hama unake batalAye hae mArga para cleN| jaina saMsAra dehalI mArca 1947 pR. 5 ... - - 1. anekAnta varSa 4, pR0 112 / 2. mahAvIra smRti grantha (AgarA) bhAga 1 pR. 2 / mohanadAsa karmacanda gAMdhI 824
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ talavAra se adhika ahiMsA dezabhakta DA0 zrI satapAla jI, spIkara paMjAba asembalI prema aura ahiMsA kA vrata pAlanA hI AtmA kA saccA svarUpa hai| loga kahate haiM ki talavAra meM zakti hai parantu mahAtmA gAMdhI ne apane jIvana se yaha siddha karake dikhA diyA ki ahiMsA kI zakti talavAra se adhika teja hai| -dezabhakta meraTha (jUna san 34) pR0 5. jaina-dharma kA prabhAva zrI prakAza jI maMtrI bhArata sarakAra jaina dharma aura saMskRti prAcIna hai| bhArata vAsI jaina dharma ke netAoM tIrthaMkaroM ko munAsiba dhanyavAda nahIM de sakate / jaina dharma kA hamAre kisI na kisI vibhAga meM rASTrIya jIvana para bahuta bar3A prabhAva hai| jaina dharma ke sAhityika granthoM kI svaccha aura sundara bhASA hai| sAhitya ke sAtha sAtha vizeSa rUpa se jaina dharma ne AkarSaNa kiyA hai jo mAnava ko apanI ora khIMcatA hai| jaina dharma kalA ko pArTa ke namUne dekhakara Azcarya hotA hai / jaina dharma ne siddha kara diyA hai ki loka aura paraloka ke sukha kI prApti ahiMsA vrata se ho sakatI hai| -vIra dehalI (15-1-51) pRSTha 5. mahAna tapasvI bhagavAna mahAvIra rAjarSi zrI puruSottamadAsa jI TaMDana bhagavAn mahAvIra eka mahAna tapasvI the / jinhoMne sadA satya aura ahiMsA kA pracAra kiyaa| inakI jayantI kA uddezya maiM yaha samajhatA hai ki prAdarza para calane aura use majabUta banAne kA yatna kiyA jaaye| -varddhamAna dehalI, apraila, 1653 pR08 vizva zAnti ke saMsthApaka prAcArya zrI kAkA kAlelakara jI maiM bhagavAna mahAvIra ko parama prAstika mAnatA huuN| dhI bhagavAna mahAvIra ne kevala mAnava jAti ke liye hI nahIM para samasta prANiyoM ke vikAsa ke liye ahiMsA kA pracAra kiyaa| unake hRdaya meM prANI mAtra ke kalyANa kI bhAvanA sadaiva jvalaMta thii| isIliye vaha vizva-kalyANa kA prazasta mArga svIkAra kara ske| maiM dRr3hatA ke sAtha kaha sakatAhU~ ki unake ahiMsA siddhAnta se hI vizva-kalyANa tathA zAnti kI sthApanA ho sakatI hai| .. -jJAnodaya varSa 1, pR0 66. mahAn vijetA AcArya zrI narendradeva jI mahAvIra svAmI ne janma-maraNa kI paramparA para vijaya prApta kI thii| unakI zikSA vizva mAnava ke kalyANake liye thii| agara aApakI zikSA saMkIrNa rahatI to jaina dharma arava mAdi dezoM taka na pahuMca pAtA -janodaya varSa 1, pR0 823. prema ke utpAdaka AcArya vinobA bhAve jI loga kahate haiM ki ahiMsA devI ni: zAstra hai maiM kahatA hU~ yaha galata khyAla hai| ahiMsA devI ke hAtha meM atyanta zaktizAlI zastra hai| ahiMsA rUpa zastra prema ke utpAdaka hote haiM, saMhAraka nhiiN| --jJAnodaya bhAga 1, pR0 563. vIra upadeza se bhArata sudRr3ha zrI ke0 ema0 munzI gavarnara, u0pra0 kAmanA hai ki bhagavAna mahAvIra kA upadeza bhArata ko sudRr3ha kare / -bIra dehalI 15-1-51 pR0 3. 825
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina samAja kA rAjanaitika bhAga zrI esa0 pI0 modI bhUtapUrva gavarnara, u0 pra0 jaina samAja ne deza ke rAjanaitika tathA Atmika jIvana meM vizeSa bhAga liyA hai| -bIra dehalI 15-1-51 pra04 vizva kalyANa ke netA zere paMjAba lAlA lAjapatarAya bhagavAna mahAvIra samasta prANiyoM kA kalyANa karane vAle mahApuruSa hae haiN| jaina saMsAra mArca, san 1937, pR0 5. mahA upakArI aura tyAgI zrI rAjA mahArAjasiMha gavarnara bambaI prAzA hai bhagavAna mahAvIra kI sevA aura tyAga kI bhAvanA kA prasAra hogaa| -bIra dehalI 15-1-52 pR0 43 dhIra upaveza ko prAvazyakatA zrI japarAmadAsa daulatarAma jo gavarnara AsAma jina siddhAntoM ke liye bhagavAn mahAvIra ne jo upadeza diyA unakI Aja ke mAnava samAja ke liye parama pAvazyakatA hai| -vIra dehalI 15-1-51, pR0 4 mAnava jAti kA saccA sukha zrI maMgaladAsa jI gavarnara ur3IsA isa samaya sAre saMsAra ko ahiMsA dharma ke pracAra kA bar3A AvazyakatA hai jo rASTrIya saMhAra ke zAstroM se susajjita hai| yadi grAja satya aura ahiMsA ko apanA le, to mAnava jAti saccA sukha prApta kara sakatI hai| -bhagavAna mahAvIra smRti grantha, AgarA pR0 281. bhagavAn mahAbIra kA prabhAva zrI lAlabahAdura zAstrI mantrI bhArata sarakAra rizvata, beImAnI atyAcAra avazya naSTa ho jAve yadi hama bhagavAn mahAvIra kI sundara aura prabhAvazAlI zikSAoM kA pAlana kareM / bajAya isake ki hama dUsarA kA burA kaha aura unameM doSa nikAla / agara bhagavAn mahAvIra ke samAna hama saba apane doSoM aura kamajoriyoM ko dUra kara lI to sArA saMsAra khuda-ba-khuda sudhara jAye / -varddhamAna dehalI, apraila 1953, pR0 56 mukti kA sabase mahAna dhyeya hija hAinesa mahArAja sAhaba sidhiyAM rAja-pramukha madhya bhArata jaina dharma meM jIvana kI sArthakatA kA sabase mahAn dhyeya nirvANa tathA mukti ko hI mAnate haiN| jinake prApta karane se sAMsArika bacanoM, laukika bhAvanAmoM tathA jIvana ke AvAgamana se mokSa mila jAtA hai| -jaina gajaTa dehalI 4-52-51 jaina dharma vyavahArika, prAstika tathA svataMtra hai zrIyuta sakSamaNa raghunAtha bhiDe anya dhamoM ke vidvAnoM ne prAjJAnatA aura IyA hone ke kAraNa TIkAyoM dvArA bhArata varSa meM jaina dharma ke anusAra ajJAnatA phailA dI hai hAlAMki jaina dharma pUrNa rUpa se vyavahArika aura mAstika tathA svataMtra dharma hai| -bha0 mahAvIra kA aAdarza jIvana, pR. 36. saMsAra ke kalyANa kA mArga jaina dharma mAnanIya zrI govindaballabha panta jainiyoM ne loka sevA kI bhAvanA se bhArata meM apanA eka acchA sthAna banA liyA hai| unake dvArA deza meM kalA aura 126
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ udyoga kI kAphI unnati huI hai / unake dharma aura samAja sevA ke kArya sArvajanika hita kI bhAvanA se hI hote rahe haiM aura unake kAryoM se janatA ke sabhI vargoM ne lAbha uThAyA hai / jaina dharma deza kA bahuta prAcIna dharma hai / inake siddhAnta mahAna haiM, aura una siddhAntoM kA mUlya uddhAra, ahiMsA aura satya hai| gAMdhI jI ne ahiMsA aura satya ke jina siddhAntoM ko lekara jIvana bhara kArya kiyA vahI siddhAnta jaina dharma kI pramukha vastu hai / jaina dharma ke pratiSThApakoM ne tathA mahAvIra svAmI ne ahiMgA ke kAraNa hI sabako preraNA dI thii| jainiyoM kI ora se kitanI hI saMsthAyeM khulI huI haiM unakI viyoSatA yaha hai ki saba hI binA kisI bheda bhAva ke unase lAbha uThAte haiM, yaha unakI sArvajanika sevAoM kA hI phala hai| jaina dharma ke prAdarza bahuta UMce haiN| unase hI saMsAra kA kalyANa ho sakatA hai| jaina dharma to karuNA-pradhAna dharma hai| isaliye jaina cIMTI taka kI bhI rakSA karane meM prayatnazIla haiM / dayA ke liye hara prakAra kA kaSTa sahana karate haiM / unameM manuSyoM ke prati asamAnatA ke bhAva nahIM ho skte| maiM AzA karatA haiM ki deza aura vyApAra meM jainiyoM kA jo mahatvapUrNa bhAga hai vaha sadA rhegaa| -jaina sandeza yAgarA 12-2-1951 pR02. jaina vicAroM kI chApa DA0 sampUrNa nanda jI mantrI u0 pra0 bhAratIya saMskRti ke saMvardhana meM una logoM ne ullekhanIya bhAga liyA hai jinako jaina zAstroM se sphUti prApta huI thii| vAstu kalA, mUrti kalA, vAimaI saba para hI jaina vicAroM kI gaharI chApa hai| jaina vidvAnoM aura thAvakoM ne jisa prANapaNa se apane zAstroM kI rakSA kI thI vaha hamAre itihAsa kI amara kahAnI hai| hameM jaina vicAra dhArA kA paricaya karanA hI cAhiye / -jaina dharma di0 jai0 pR0 11 jaina dharma kA rUpa gAMdhIvAda zrI pI0 esa0 kumAra rathAmI rAjA pradhAnamantrI, madrAsa jaina dharma ne saMsAra ko ahiMsA kA saMdeza diyA rASTrapitA zrI mahAtmA gAMdhI ke hAthoM meM yaha sadguNa zaktizAlI zAstra bana gayA, jisake dvArA unhoMne aisI Azcaryajanaka saphalatAyeM prApta kI jinheM Aja taka vizva ne dekhA hI na thaa| kyA yaha kahanA ucita na hogA ki gA~dhIvAda jaina dharma kA hI dUsarA rUpa hai| jisa hada taka jaina dharma meM ahiMsA aura sanyAsa kA pAlana kiyA gayA hai vaha tyAga kI eka mahAn zikSA hai| ---vIra dehalI bhagavAna mahAvIra kI zikSAnoM se vizva kalyANa bhagavAna mahAvIra svAmI ne apane jIvana meM pAMca mahAvratoM para dhyAna diyA thA / ye pAMca mahAvata ahiMsA, satya, pracaurya, brahmacarya aura aparigraha haiM / jaina dharma ke sAdhaoM kA isa samaya meM bhI jo gaurava' prakaTa hotA rahatA hai unake aparigraha aura kaThina tapasyA kA prabhAva hai| zrI mahAvIra svAmI ne zIla athavA aparigraha para vizeSa jora diyA hama ina pAMcoM vratoM ko apane jIvana meM utAra sakate haiN| mana, vacana, kAya se kisI ko hiMsA na karanA pAcAra vicAra aura satya para dRr3ha rahanA isase ApakA svayaM apanA hI nahIM balki vizva kA kalyANa sAdhA jA sakatA hai| jaharIle jAnavaroM ko jIne kA haka bhagavAna deva AtmA jI mahArAja kisI jaharIle jAnaghara sAMpa, bicchu vagairaha ko dekha kara phaurana usako mArane ke lie taiyAra ho jAnA kabhI ThIka nahIM hai jaba koI jaharIlA jAnavara tuma para hamalA kare aura jAna kI hiphAjata kisI aura tarIke se na ho sakatI ho to jAna kI hiphAjata kI khAtira use mAranA munAsiba ho sakatA hai varanA nahIM / yaha jamIna kevala tumhArI nahIM hai sAMpa, viccha, Adi bhI kabhI-kabhI isa para se gujara sakate haiM / isalie unako zAnti se gujara jAne do yA DarA kara apanI jagaha se bhagA do / yAda rakho sAMpa, prAdi ko bhI taba taka jIne kA haka hAsila hai jaba taka vaha svayaM khuda dUsare kI jAna para hamalA na kre| -ma0 devAtmA kI jIvana kathA bhAga 21067 827
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina itihAsa kI prAyazyakatA pro0 zrI satyaphetu vidyAlaMkAra, gugakula kAMgar3I prAcIna bhAratIya itihAsa kA jo patA prAja-kala cala rahA hai, usameM jaina rAjAoM rAjamantriyoM aura senApatiyoM Adi ke jabaradasta kAranAme milate jA rahe haiM aba aitihAsika vidvAnoM ke liye jaina itihAsa kI jarUrata pahale se bahuta bar3ha -ahiMsA aura kAyaratA pR0 28 mahAvIra kI zikSA se zArati haidarAbAda satyAgraha ke prathama DikTeTara zrI mahAramA nArAyaNa svAmI bhagavAna mahAvIra ne duniyA ko saccA sukha aura zAnti dene vAlI ahiMsA dharma kI zikSA dii| pazcimI deza ke loga ahiMsA para vizvAsa nahIM rakhate yahI kAraNa hai ki vahA~ lar3AI ke bAdala uThate rahate haiN| ahisA pracAraka bha0 mahAvIra lAlA dunIcanda pradhAna maharSi svAmI dayAnanda sAnoSaNa mizana hoziyArapura bhagavAn mahAvIra una sabase bar3e pUjya mahApuruSoM meM se haiM jinhoMne ahiMsA kA jabaradasta pracAra kiyaa| merA to yaha vizvAsa hai ki saMsAra meM sacce sUkha kI prApti bagaira ahiMsA ke asambhava hai| barddhamAna mahAvIra ke sambandha meM jo bhI likhA jAya kama hai mahAtmA magavAnadIna jI bharI javAnI meM bhare ghara aura bharapura bhaNDAra ko chor3a cala dene vAle yathA nAma tathA guNa varddhamAn ke bAre meM jo likhA milatA hai vaha sunane meM bar3hAkara likhA gayA sA jAna par3atA hai| parantu asala meM unake bhItara jalatI jvAlA ke sAmane vaha bar3hakara likhA huA bhI kama raha jAtA hai| - vIra dehalI 17-4-1948 pR0 7 jainadharma kA aparigrahavAda tyAgamUti zrI gaNezadatta svAmI pradhAna mantrI sanAtana dharma samA __ isa saccAI se kauna inkAra kara sakatA hai ki aparigraha se jIvana kI unnati hotI hai / brAhmaNa aura saMnyAsI kA darjA samAja kI dRSTi meM isIliye sabase UMcA hai / jaina dharma meM isa aparigraha ko bahuta UMcI padavI mila sakI hai| sAInsa ke sabase pahale janmadAtA bha0 mahAvIra __ risarca skAlara paM0 mAdhavAcArya jaina phalAsapharoM ne jaisA padArtha ke sUkSma tatva kA vicAra kiyA hai usako dekhakara bhAja-kala phalAsaphara bar3e pAzcarya meM par3a jAte haiM, ve kahate haiM ki mahAvIra svAmI prAjakala kI sAInsa ke sabase pahale janmadAtA haiN| -anekAnta samvat 1986 pR0 172 / ahiMsA ke mahAn pracAraka bhagavAna mahAvIra bauddha mikSu pro0 zrI dharmAnanda jI kozakI bhagavAna mahAvIra ne pUre bAraha varSa ke tapa aura tyAga ke bAda ahiMsA kA sandeza diyaa| usa samaya hiMsA kA adhika jora thaa| hara ghara meM yajJa hotA thaa| yadi unhoMne ahiMsA kA sandeza na diyA hotA to Aja bhArata meM ahiMsA kA nAma na likhA jaataa| -bha0 ma0 kA Adarza jIvana pR0 12 mAMsa aura lahU khudA ko nahIM pahuMcatA hija hAinesa rAiTa Anarebala sara AgA khAM jAnavaroM kA mAMsa yA laha khudA ko nahIM pahuMcatA to usake nAma para begunAha jIvoM kI hatyA kyoM kI jAve ? -mAMsAhAra bhAga 2 pR062 528
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevala ahiMsA se zAnti jA khAM sAhaba mujhe dRr3ha vizvAsa hai ki kevala ahiMsA se hI manuSya ko sukha aura zAnti prApta ho sakatI hai| -bIra bhArata 17-7-41108 ahiMsA se sukha aura zAnti sarahadI gAMdhI zrI abdula gaphphAra yAM yadi janatA sacce hRdaya se ahisA kA vyavahAra karane laga jAya to saMsAra ko avazya sukha aura zAnti prApta ho jaay| -jaina saMsAra, mArca 1957106 jaina samAja kA sahayoga zrImAna bhAI paramAnanda jI kaumI rASTrIya majabUta aura saMgaThita banAne meM jaina samAja ko madada karake apane Apako majabUta aura saMgaThita samajhanA caahie| -bIra 12-5-44 pR0 5 jaina dharma kI AvazyakatA saradAra jogendra siMha bhUtapUrva zikSAmantrI bhArata sarakAra jaina dharma prema, sahiMsA aura saMgaThana sikhAtA hai| jisako aAja ke saMsAra ko bar3I yAvazyakatA hai| -vIra dehalI 20-5-43 pR0 158 jaina dharma prazaMsA yogya hai svAmA sama najAmI jaina dharma prAcIna dharma hai| merI antara AtmA kahatI hai ki jaina dharma ke niyama prazaMsA tathA svIkAra karane yogya hai| -mAMsAhAra bhAga 2, pR062 karmoM ko jItane vAle bhagavAna mahAvIra DA. tArAcanda jI zikSAmantrI bhArata sarakAra mahAvIra svAmI 30 varSa kI bharI javAnI meM ghara bAra tyAga kara sAdhu bana gaye the| unhoMne AtmadhyAna se indriyoM ko baza karake ghora tapasyA kI aura 42 varSa kI Ayu meM rAga dveSa ke bandhanoM se mukta hokara mArphata ilAhI (kevalajJAna) prApta kiyA aura karma rUpI zatrunoM ko jItakara mahanta tathA jinendra kI uttama padavI prApta kii| -mahale hinda kI mukhtasara tArIkha pApoM ko dUra karane kA upAya DA0 amaranAtha jhA pradhAna yU0pola sarvisa kamIzAna ahiMsA dharma kA pAlanA duniyA ke pApoM ko dUra karake sabako bar3A puNya prApta karanA hai| -jaMna saMsAra, dehalI, mArca san 47 pR06 vIra kA tapa tyAga aura ahiMsA thoyuta mahAtmA Ananda sarasvatI majhe bhagavAna mahAvIra ke jIvana meM tIna bAteM bahuta sundara najara AtI haiMtyAga ahiMsA bhagavAna mahAvIra ke bAda loga itane pramAdavaza ho gaye ki tyAga-tapa-ahiMsA unakI kAyaratA najara Ane lagI / maiMne jana granthoM kA svAdhyAya kiyA hai| zrI ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM mujhe tIna zloka najara par3e jina meM gRhasthI ke lie spaSTa taura para kevala eka prakAra kI saMkalpI hiMsA kA tyAga batAyA gayA hai jo rAga dveSa ke bhAvoM se jAna bUjhakara kI jaave| udyama hiMsA jo vyApAra meM hotI hai, prArambhI hiMsA gharelU kAryoM para hotI hai tathA virodhI hiMsA jo apane yA dUsare ke bacAva mAla, dhana tapa 826
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAra ijjata kI rakSA yA deza sevA meM hotI hai| una tInoM prakAra kI hisA kA gahastha ko tyAga nahIM btaayaa| veda bhagavAna kA upadeza bhI yahI hai ki kisI ke sAtha rAga dvepa se vAta na kro| maharSi dayAnanda ke jIvana meM yahI tIna bAteM rozana haiM / tyAga, tapa aura propkaar| 0 mahAvIra ke jIvana ke bhI yahI tIna guNa bahuta pyAre lagate haiN| grAja ke saMsAra ko inakI bahuta jarUrata hai, lekina duniyA ke sAmane isa vakta ye tIna cIjeM haiM bhoga tana yAsAnI khudagarjI yahI ThIka tyAga ahisA ke yA paropakAra ke ulaTe haiN| jaba duniyA ulaTI jA rahI ho to isakA du:khI honA kudaratI bAta hai| sUkha tabhI prApta hogA jaba saMsAra phira usI tyAga, tapa ahiMsA kA pAlana kre| deza kI rakSA karane vAle jainavIra mahAmahopAdhyAya rAyabahAdura paM. gaurIzaMkara hIrA canda ojhA jaina dharma meM dayA pradhAna hote hue bhI yaha loga vIratA meM dasarI jAtiyoM se pIche nahIM rhe| rAjasthAna meM maMtrI Adi aneka UMcI padaviyoM para saikar3oM varSoM taka adhika janI hI rahe haiM, aura unhoMne ahiMsA dharma ko nibhAte huye vIratA ke aise aneka kArya kiye haiM jisase isa deza kI prAcIna udAra kalA kI uttamatA kI rakSA huii| unhoMne deza ko Apatti ke samaya mahAna sevAyeM kI aura usakAra gaurana bddh'aayaa| -bhUmikA rAjapUtAne ke jainavIra pR0 14 rASTrIya, sArvabhaumika tathA lokapriya jainadharma DA0 zrI kAlidAsa nAga vAisa cAMsalara kalakattA pUnisiTI . jaina dharma kisI khAsa jAti yA sampradAya kA dharma nahIM hai balki yaha antarrASTrIya, sArvabhaumika tathA lokapriya dharma hai| jaina tIrthakaroM kI mahAna grAtmAnoM se saMsAra ke rAjyoM ke jItane kI cintA nahIM kI thI, rAjyoM ko jItanA kucha jyAdA kaThina nahIM hai, jaina tIrthaMkaroM kA dhyeya rAjya jItane kA nahIM hai balki svayaM para vijaya prApta karane kA hai| yahI eka mahAn dhyeya hai, aura manuSya jIvana kI sArthakatA isI meM hai| lar3AIyoM se kucha dera ke lie zatru daba jAtA hai, duzmanI kA nAza nahIM hotA / hiMsaka yuddhoM se saMsAra kA kalyANa nahIM hotaa| yadi Aja kisI ne mahAna parivartana karake dikhAyA hai to vaha ahiMsA siddhAnta kI khoja aura prApti saMsAra ke samasta khojoM aura prAptiyoM se mahAna hai| yaha manuSya kA svabhAva hai nIce kI ora jAnA / parantu jaina tIrthakaroM ne sarvaprathama yaha batAyA ki ahiMsA kA siddhAnta manuSya ko Upara uThAnA hai| Aja ke saMsAra meM sabakA yahI mata hai ki ahiMsA siddhAnta kA mahAtmA buddha ne Aja se 2500 varSoM pahale pracAra kiyaa| kisI itihAsa ke jAnane vAle ko isa bAta kA bilkula jJAna nahIM hai ki mahAtmA buddha se karor3oM varSa pahale eka nahIM balki aneka jaina tIrthaMkaroM ne isa ahiMsA siddhAnta kA pracAra kiyA hai| jaina dharma buddha dharma se karor3oM varSa pahile kA hai| maiMne prAcIna jaina kSetroM aura zilAlekhoM ke salAiDja taiyAra karake isa bAta ko pramANita karane kA yatna kiyA hai ki jainadharma prAcIna dharma hai jisane bhAratIya saMskRti ko bahuta kucha diyA parantu abhI taka saMsAra kI dRSTi meM jaina dharma ko mahatva nahIM diyA gayA / unake vicAroM meM yaha kevala bIsa lAkha AdamiyoM kA eka choTA-sA dharma hai| hAlAMki jaina dharma eka vizAla dharma hai aura ahiMsA para to jainiyoM ko pUrNa adhikAra prApta hai| -anekAnta varSa 1050224 jaina dharma kI prAvazyakatA DA0 rAIsa DeviDa ema0 e0 DI0 liTa yaha bAta aba nizcita hai ki jaina dharma bauddha dharma se niHsandeha bahuta purAnA hai aura buddha ke samakAlIna mahAvIra dvArA usakA punaH saMjIbana hunmA hai aura yaha bAta bhI bhalI prakAra nizcita hai jaina mata ke mantavya bahuta hI jarUrI aura bauddha mata ke mantavyoM se bilkula viruddha haiN| -insAiklopiDIyA viTenikA vhAlyama 26 830
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ ja-varga ko vizeSatA mahAmahopAdhyAya satyasampradAcArya zrI svAmI rAmamitra jI zAstrI prophesara saMskRta kAleja banArasa janamata taba se pracalita haA hai java se saMsAra meM sRSTi kA prArambha huyaa| jaina darzana vedAnta Adi darzanoM se pUrva kA hai| jaina dharma kA syAdvAdI kilA hai jisake andara vAdI-prativAdiyoM ke mAyAmayI gole nahIM praveza kara sakate / bar3e-bar3e nAmI prAcAryoM ne jo jaina mata kA khaNDana kiyA hai vaha aisA hai jise, sunakara ha~sI pAtI hai| -sampUrNa lekha jainadharma mahatva bhAga 1, pR0 153-165 mahAmahopAdhyAya DA0 zrI satIzacandra bhUSaNa prinsipala gavarnameMTa saMskRta kAleja kalakattA bhagavAna varvamAna mahAvIra ne bhAratavarSa meM prAtmasaMyama ke siddhAnta kA pracAra kiyaa| prAkRta bhASA apane samparNa madha. maya saundarya ko liye hue jainiyoM ko racanA meM hI pragaTa huI hai| jaina sAdha eka prazaMsanIya jIvana vyatIta karate hue pUrNa rIti se bata, niyama aura iMdriya saMyama kA pAlana karatA haA jagata ke sanmukha pAtma saMyama kA eka bar3A hI Adarza prastuta karatA hai| -jainadharma para loka0 tilaka aura prasiddha vidvAnoM kA abhimata pR0 12 vaidika kAla meM jaina dharma zrI svAmI virupAkSa vaDiyara dharmamUvaNa, paNDita bevatIrtha, vidyAnidhi ema0 e0 pro. saMskRta kAlija indaura IrSA, dveSa ke kAraNa dharma pracAra ko rokane vAlI vipatti ke rahate hue jaina zAsana kabhI parAjita na hokara sarvatra vijayI hI hotA rahA hai| isa prakAra jisakA varNana hai vaha 'ahaMta deva' sAkSAt paramezvara (viSNu) svarUpa haiN| isake pramANa bhI zAryapatthoM meM pAye jAte haiN| uparokta prahaMta paramezvara kA varNana vedoM meM bhI pAyA jAtA hai| hinduoM ke pUjya veda aura purANa sAhityoM meM sthAna-sthAna para tIrthaMkaroM kA ullekha pAyA jAtA hai, to koI kAraNa nahIM ki hama vaidika kAla meM jaina dharma kA astitva na maane| pIche se jaba brAhmaNa logoM ne yajJAdi meM balidAna kara 'mA hisyAt sarvabhUtAni bAle veda-vAkya para haratAla phera TI usa samaya jainiyoM ne hiMsAmaya yajJa, yAgAdi kA uJcheda karanA prArambha kiyA thA basa, tabhI se brAhmaNoM ke citta meM janoM ke prati deSa bar3hane lagA, parantu phira bhI bhAgavatAdi mahApurANoM meM RSabhadeva ke viSaya meM gaurava yukta ullekha mila rahA hai| -jaina dharma para lo0 tilaka aura prasiddha vidvAnoM kA abhimata pR0 17 paramahaMsa zrI barddhamAna mahAvIra mahAtmA zrI zivavatalAla jI varmana, ema0 e0 hindayo ! jainI hama se judA nahIM hai hamAre hI gosta posta haiN| una nAdAnoM kI bAtoM ko na suno jo galatI se mAvAphiyata se, yA tAssUva se kahate haiM 'hAthI ke pAMva tale daba jAmo magara jaina mandira ke andara apanI hiphAjata na karo' rasa tAssaba aura tagAdalA kA koI ThikAnA hai| hindU dharma tAssuba kA hAmI nahIM hai to phira inase dI . inake kisI khyAla se tumheM mAphakata nahIM haiM to sahI, kona saba bAtoM meM kisI se milatA hai? tama na ke kahe sane para na jaamo| jaina dharma to eka apAra samudra hai jisameM insAnI hamadardI kI lahareM jora zorajI kI zruti 'ahiMsA paramo dharmaH' yahAM hI asalI sUrata akhtayAra karalI huI najara AtI hai| zrI mahAvIra svAmI duniyA ke jabaradasta riphArmara aura UMne darja ke pracAraka hae haiN| yaha hamArI kaumI tArIkha ke kImatI ratna haiN| tama kahA~ ? aura kina meM dharmAtmA prANiyoM kI talAza karate ho? inako dekho inase behatara sAhibe kamAla ko kahAM milegA? inameM tyAga thA, vairAga thA, dharma kA kamAla thaa| yaha iMsAnI kamajoriyoM se bahuta UMce the| inakA jisake jinhoMne moha mAyA, mana aura kAyA ko jIta liyA thaa| ye tIrthakara haiN| paramahaMsa haiN| inameM banAvaTa nahIM thI. kamajoriyoM aura aiboM ko chupAne ke lie inako kisI pozAka kI jarUrata nahIM huii| inhoMne tapa, japa aura yoga kA sAdhana
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ karake apane prApako mukammala banA liyA thaa| tuma kahate ho ye naMge rahate the, isa meM aiba kyA ? paramanantaniSTa. paramajJAnI aura kudarata ke sacce putra ko pozAka kI jarUrata kaba thI ? 'saramada' nAma kA eka musalamAna phakIra dehalI kI galiyoM meM ghUma rahA thA auraMgajeba bAdazAha ne dekhA to usako pahanane ke liye kapar3e bheje / phakIra valI thA kahakahA mAra kara haMsA aura bAdazAha kI bhejI huI pozAka ko vApisa kara diyA aura kahalA bhejA : prAkasa ki turA kulAha sultAnI dAda / mArA hama pro asbAba parezAnI daad| polAnIda sanAsa harakara deve diid| be aibA rA lavavAsa ayAnI dAda / ' yaha lAkha rupaye kA kalAma hai, phakIroM kI nagnatA ko dekha kara tuma kyoM nAka bhauM sukor3ate ho? inake bhAva ko nahIM dekhate / isameM aiba kI kyA bAta hai ? tumhAre lie aiba ho inake liye to tArIpha kI bAta hai| jArja barnADazA ko jainI hone kI icchA vizva ke apratima vidvAna jArja baDizA jaina dharma ke siddhAnta mujhe atyanta priya haiN| merI AkAMkSA hai ki mRtyu ke pazcAt meM jaina parivAra meM jamma dhAraNa kruuN| jaina dharma se virodha ucita nahIM mukhyopAdhyAya zrI baravAkAnta ema0 e0 hamAre deza meM jaina dharma ke sambandha meM bahuta se bhrama phaile hue hai / sAdhAraNa loga jaina dharma ko sAmAnya jAnate haiM kucha isako nAstika samajhate haiM, anekoM kI dhAraNA meM jaina dharma pratyanta azuci tathA nagna paramAtmA pUjaka hai| kucha zaMkarAcArya ke samaya jana dharma kA prArambha honA svIkAra karate haiM, kucha mahAvIra svAmI athavA pArzvanAtha ko jaina dharma kA pravartaka batAte hai. kacha jaina dharma kI hisA para kAyaratA kA ilajAma lagAte haiM, kucha isako hindU athavA bauddha dharma kA pravartaka batAte haiM, kala isako hindU athavA bauddha dharma kI zAkhA samajhate haiM kucha kahate haiM, ki yadi masta hAthI bhI tuma para AkramaNa kare to bhI prANa rakSA ke lie jaina mandiroM meM praveza mata kro| kucha vedoM aura purANoM ko svIkAra na karane tathA Izvara ko kartA-dhartA aura karmoM kA phala dene vAlA na mAnane ke kAraNa jainiyoM se virodha karate rahate haiN| Prof. weber ne History of Indian Literature. meM svIkAra kiyA hai 'jaina dharma sambandhI jo kucha hamArA jJAna hai vaha saba brAhmaNa zAstroM se jJAta huA hai|' saba pazcimI vidvAn sarala svabhAva se apanI ajJAnatA prakAzita karate rahe haiN| isa lie unake mata kI parIkSA kI kucha AvazyakatA nahIM hai / zaMkarAcArya ke samaya jaina dharma kA cAla honA isalie satya nahIM, kyoMki yaha svayaM jaina dharma ko ati prAcIna kAla se 1. nagnatA kI zikSA kevala jaina dharma meM hI nahIM balki hinduoM, sikkhoM, musalamAnoM Adi ke sAdhuoM, daravezoM meM bhI hai| taphasIla 22 parISaha jaya khaMDa 2 meM dekhiye / 2. jisane tumako bAdazAhI tAja diyA, usI ne hamako parezAnI kA sAmAna diyaa| jisa kisI meM koI aica pAyA, usako libAsa pahinAyA aura jisameM aiba na pAye unako naMgepana kA nivAsa diyaa| 3. lekhaka ke pUre lekha ko jAnane ke lie jana dharma kA mahatva (sUrata) bhAga 1 pR. 1-14 4. jana zAsana pR0 430 5. na paThedyAvanI bhASA prANaH kaNTha zatairapi / hastinA pIr3ayamAno'pi na gacchejjinamaMdiram / arthAt-prANa bhI jAte hoM to bhI mlecchoM kI bhASA na par3ho aura hAthI se pIr3ita hone para bhI jaina maMdira meM na jaao|
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ pracalita honA svIkAra kahate haiN|' aitihAsika vidvAn Lethbridge and Mounstrust Elphinstine kA kathana ki jaina dharma chaThI zatAbdI se pracalita hai, isalie satya nahIM ki chaThI zatAbdI meM hone vAle bhagavAna mahAvIra jaina dharma ke prathama pracAraka nahIM the, caubIsaveM tIrthakara the| jaina-dharma unase bahuta pahale digambara RSi RSabhadeva ne sthApita kiyA thaa|' aMgrejI meM Wilson lesson Barth and Weber Adi vidvAnoM kA kahanA hai ki jaina dharma voddha dharma kI zAkhA hai, isalie satya nahIM ki koI bhI hindU grantha aisA nahIM khtaa| hanumAna nATaka meM to jaina dharma bauddha dharma ko bhinna-bhinna sampradAya batAye haiN| zrImadbhAgavata meM buddha ko bauddha dharma kA tathA RSabhadeva ko jaina dharmakA prathama pracAraka kahA hai| maharSi vyAsa jI ne mahAbhArata meM jaina aura bauddha dharma ko do svatantra samudAya batAye haiN| jaba mahAtmA buddha svayaM mahAvIra svAmI ko jaina dharma kA caubIsavAM tIrthakara svIkAra karate haiM, to jaina dharma bauddha dharma se avazya hI bahuta prAcIna hai aura bauddha dharma kI zAkhA kA to koI prazna hI nahIM utthtaa| jaina dharma hindU dharma se bilkUla svatantra hai, usakI zAkhA yA rUpAntara nahIM hai, nAstika nahIM hai| nagnatA to vIratA kA cinha hai, ahiMsA vIroM kA dharma hai. jaina dharma ke pAlane vAle bar3e-bar3e samrAT aura yoddhA huye haiN|" hama kauna hai ? kahAM se pAye haiM ? kahA~ jAyeMge ? jagata kyA hai ? ina praznoM ke uttara meM jaina dharma kahatA hai ki AtmA karma aura jagata ananta hai|'2 inakA koI banAne vAlA nahIM prAtmA apane karmaphala kA bhoga karatA hai, hamArI unnati, hamAre kAryoM para hI nirbhara hai| isalie jaina dharma Izvara ko karmAnuyAyI, puraskAra aura zAntidAtA svIkAra nahIM krtaa| 14 jaina dharma itihAsa kA khajAnA bAla je0 jI0 bAhara, sI0 AI0, ela. ela0 DI0 jaina dharma ke prAcIna smArakoM se bhAratavarSa ke prAcIna itihAsa kI bahuta jarUrI aura uttama sAmagrI prApta hotI hai| jaina dharma prAcIna sAmagrI kA bharapUra khajAnA hai| -bhAratavarSa ke prAcIna jamAne ke hAlAta, pR0 307 / 1. vedAnta sUtra 33 / 2. ina dharma kI prAcInatA khaNDa naM. 3 / 3. jaina dharma ke saMsthApaka zrI RSabhadeva khaNDa 3 / 4. yaM zevAH samupAsate ziva iti brahmati vedaantino| bauddhA buddha iti pramANapaTavaH karteti nayAyikAH / arhannityatha jainazAsanaratAH kati bhImAMsakAH / so'yaM vo vidadhAtu vAMchita phalaM trailokyanAtho hariH / / 3 / / -hanumAna nATaka lakSmI baiMkaTezvara presa a0 1 5. mahAbhArata, azvamedhaparva, anugIti 46, adhyAya 2, 12 zloka / 6. mahAtmA buddha para vIra prabhAva, khaMDa 2 / 7. jana dharma aura hindu dharma, khaNDa 3 / 8. jaina dharma nAstika nahIM, khaNDa 1 / 6. vAisa pariSapajaya, khaNDa 2 / 10. jaina dharma vIroM kA dharma hai, khaNDa 3 / 11. jana samrATa, khaNDa 3 / 12-13. bha. mahAvIra kA dharmopadeza khaNDa 2 / 14. "jaina dharma mahAramya" (sUrata) bhAga 110 111 se 12 / 533
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina dharma guNoM kA bhaNDAra pro. DA0 maksamUlara ema0 e0 pI0 eca0 DI0 jaina dharma anantAnanta guNoM kA bhaNDAra hai jisameM bahuta hI ucca koTi kA tatva-philAsphA bharA humA hai| aitihAsika, dhArmika aura sAhityika tathA bhArata ke prAcIna kathana jAnane kI icchA rakhane vAle vidvAnoM ke liye jana-dharma kA svAdhyAya bahuta lAbhadAyaka hai| -insAlopIDiyA jaina itihAsa svarNAkSaroM meM likhane yogya hai revarenja je0 sTIvensana mahodaya bhAratavarSa kA adhaHpatana jaina dharma ke ahiMsA siddhAnta ke kAraNa hI nahIM huA thA, balki jaba taka bhAratavarSa meM jana dharma kI pradhAnatA rahI thI, taba taka usakA itihAsa svarNAkSaroM meM likhe jAne yogya hai| -jaina dharma para lo. tilaka aura prasiddha vidvAnoM kA abhimata, pR. 27 / jaina dharma se pRthvI svarga ho sakatI hai DA0 ghAro loTA bhoja saMskRta prophesara balina yUnivarsiTI jaina dharma ke siddhAntoM para mujhe dRr3ha vizvAsa hai ki yadi saba jagaha unakA pAlana kiyA jAe to vaha isa pRthvI ko svarga banA deNge| jahA~ tahA~ zAnti aura Ananda hI Ananda hogaa| -jaina vIroM kA itihAsa aura hamArA patana antima pR0 / yUropiyana philAsaphara jaina dharma kI sacAI para nasamastaka haiM Prof. Dr. Von Helmuth Von Glasenapp, University Berlin: ne jaina dharma ko kyoM pasanda kiyA? jaina dharma hameM yaha sikhAtA hai ki apanI AtmA ko saMsAra ke jhaMjhaToM se nikAla kara hamezA kI majAta kisa prakAra hAsila kI jaaye| jaina asUloM ne mere hRdaya ko jIta liyA aura maiMne jana philAspho kA vAdhyAya zarU kara diyA hai| Ajakala yUropiyana phlAsara jaina phalAsphI ke kAyala ho rahe haiM, aura jaina dharma kI sacAI ke prAge mastaka jhukA rahe haiN| --rojAnA teja, dehalI 20-1-1928. jaina dharma kI prAcInatA DA0 phurahara jainiyoM ke 22 va tIrthaMkara neminAtha aitihAsika puruSa mAne gaye haiN| bhagavadagItA ke pariziSTa meM zrIyuta barave ise svIkAra karate haiM ki neminAtha zrI kRSNa ke bhAI the jaba ki jainiyoM ke 22vaM tIrthaMkara zrI kRSNa ke samakAlona the to zeSa ikkIsa tIrthakara zrI kRSNa ke kitane varSa pahale hone cAhie? yaha pAThaka anumAna kara sakate haiN| -epIgrephikA iMDiyA vhAlyUma 210 206-207 DA0 ena0e0bI0saMTa yUropiyana aitihAsika vidvAnoM ne jaina dharma kA bhalI prakAra svAdhyAya nahIM kiyA isalie unhoMne mahAvIra svAmI ko jaina dharma kA sthApaka kahA hai| hAlAMki yaha bAta spaSTa rUpa se siddha ho cukI hai ki ve antima cauvIsava tAthakara the| inasa pahale anya teIsa tIrthakara hue jinhoMne apane-apane samaya meM jaina dharma kA pracAra kiyaa| . -jaina gajaTa mA0 10 pR0 4 534
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina dharma ho saccA aura Adi dharma hai __mi Abe je0 e. uvAI miyAnarI niHsandeha jaina dharma hI pRthvI para eka saccA dharma hai aura yahI manuSya mAtra kA prAdi dharma hai| -Diskripsana Apha do karaikTara maisarja eNDa kasTamsa Apha dI pIpala Apha iNDiyA / alaukika mahApuruSa bhagavAna mahAvIra . ma. anesTa lAyamaina jarmanI bhagavAn mahAvIra alaukika mahApuruSa the / ve tapasviyoM meM Adarza, vicArakoM meM mahAna, pAtma-vikAsa meM agrasara darzana- kAra aura usa samaya kI pracalita sabhI vidyAnoM meM pAraMgata the| unhoMne apanI tapasyA ke bala se una-una vidyAoM ko racanAtmaka rUpa dekara jana samUha ke samakSa upasthita kiyA thA / chaH dravya dharmAstikAya (Fulcrum of Motion) adharmAstikAya (Fulcrun x.of Statiorariness) kAla (Time) AkAza (Spacc) pudagala (Matter) aura jIva (Jive) ora unakA svarUpa tattva riyA (Ortelks jilApiyA (Ksomology) dRzya aura adRzya jIvoM kA svarUpa jIvana vidyA (Biology) batAyA caitanya rUpa prAtmA kA uttarottara AdhyAtmika vikAsa svarUpa mAnasa zAstra (Psychology) Adi vidyAoM ko unhoMne racanAsmaka rUpa dekara janatA ke sammukha upasthita kiyaa| isa prakAra vIraM kevala sAdhu athavA tapasvI hI nahIM the balki ve prakRti ke "abhyAsaka the aura unhoMne bidvatApUrNa nirNaya diyaa| -bhagavAna mahAvIra kA aAdarza jIvana pRSTha 13-14 jaina dharma kI vizeSatA jarmanI ke mahAna vidvAna 370 jInha saharTela ema0 e0 pI0 eca0 0 maiM apane dezavAsiyoM ko dikhalAUMgA ki kese uttama tatva pora vicAra jaina dharma meM haiN| jaina sAhitya bauddhoM kI apekSA bahata hI bar3hiyA hai| maiM jitanA adhika jaina dharma va jaina sAhitya kA jJAna prApta karatA jAtA hU~, utanA hI maiM unakA adhika pyAra karatA huuN| --jaina dharma prakAza (sUrata) pR0 ba / bhagavAna mahAvIra ke samaya kA bhArata prajJAcakSu paM0 govindarAya jI kAdhyatIrtha bhagavAna mahAvIra ke samaya meM bhAratavarSa kaI svatantra rAjyoM meM baMTA huA thA jinameM kucha gaNatantra rAjya the to kucha rAjatantra / eka bhI aisA prabala samrATa na thA jisakI chatrachAyA meM samasta bhArata rahA ho / usa samaya dakSiNa bhArata kA zAsana vIra cUr3Amasi jIvandhara karate the jo apane vidyArthI jIvana se hI jainadharma ke anuyAyI aura pracAraka the| inake guru prAryAnandI bhI jainadharmAnuyAyI the jIvandhara kA samasta jIvana-vRttAnta jaina sAhitya meM varNita hai| magadha deza kA zAsana mahArAjA zreNika bimbasAra ke hAthoM meM thaa| jo kumArAvasthA meM bauddha , parantu apanI paTarAnI celanA ke prabhAva se jainadharmAnuyAyI ho gaye the / inake donoM putra abhayakumAra aura vArasiyana jaina muni ho gaye the| sindhudevA arthAt gaMgApAra meM do rAjya the| eka rAjya kI rAjadhAnI vaizAlI thii| vahAM ke svAmI mahArAjA ceTaka the, jo teIsaveM tIrthaMkara zrI pArzvanAtha ke tIrtha ke jaina sAdhuoM ke prabhAva se bar3e pakke jainI the| unhoMne yahAM taka kI pratijJA kara 1. vIra dehalI, 17 apraila san 1648 108 / 2. 'mahArAjA jIvadhara para vIra prabhAva' khaNDa / 3-4. Upara kA phuTanoTa n01| 5. 'mahArAjA aMgika aura jaina dharma' kA khaNDa 2 / 6. 'rAjakumAra abhayakumAra para vIra prabhAva' khaNDa 21 7. 'rAjakumAra vAraziyana para vIra prabhAva' khaNDa 2 /
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ rakhI thI ki apanI putriyoM kA vivAha jaina dharmAvalambiyoM se hI kruuNgaa| videha kI dUsarI rAjadhAnI kA nAma baraNotilakA thaa| jisake nareza samrATa jIvandhara ke nAnA govindarAja the| udhara kauzala arthAta avadha ke rAjA prasenajIta the| jinakI rAjadhAnI zrAvastI thii| jinhoMne bauddha dharma ko chor3akara jaina dharma aMgIkAra kara liyA thA / prayAga ke AsapAsa kI bhUmi batsadeza kahalAtI thii| isakA rAjA zatAnIka thA, isakI rAjadhAnI kauzumbI thii| yaha rAjA mahAvIra svAmI se bhI pahale hI jainI thaa| isakI rAnI mugAvatI vizAlI jaina samrATa mahArAjA ceTaka kI putrI thii| isaliye mahAramA gatAtIka bhagavAna mahAvIra ke mAnasA the aura unake dharmopadeza ke prabhAva se yaha rAjapATa tyAga kara jaina sAdhu ho gaye the| kuNDagrAma ke svAmI rAjA siddhArtha the, jo bhagavAna mahAvIra ke pitA the| ye bhI vIra, mahApratApI aura jainI the| isIliye mahArAjA ceTaka ne apanI rAjakumArI trizalA devI kA vivAha inake sAtha kiyA thaa| pravanti deza arthAt mAlavA rAjya kI rAjadhAnI ujjaina thii| isakA rAjA pradyota thA, jo jainI thaa| isakI vIratA kA kAlidAsa ne bhI apane meghaduta meM ullekha kiyA hai : 'pradyotasya priyaduhitaraM vatsadhajo'tra janhai' darzANa deza arthAt pUrvI mAlavA kA rAjA dazaratha thaa| isakA vaMza sUrya aura dharma jaina thA, isakI rAjadhAnI herakaccha thI, jaina dharmI hone ke kAraNa mahArAjA ceTaka ne apanI tIsarI rAjakumArI suprabhA kA vivAha unake sAtha kiyA thaa| kaccha arthAt pazcimI kAThiyAvAr3a kA rAjA udayana thaa| isakI rAjadhAnI rorukanagara thI / rAjA ceTaka kI cauthI putrI prabhAvatI inake sAtha byAhI thii| mahArAjA uddayana bhI jainI thA | gAMdhAra arthAt kandhAra kA rAjA sAtyaka thaa| yaha bhI jainadharmAnuyAyI thaa| mahArAjA ceTaka kI pAMcavIM rAjakanyA jyeSThA kI sagAI inake sAtha huI thI, parantu vivAha na ho sakA, kyoMki sAtyaka rAjapATa ko tyAga kara jaina sAdhu ho gayA thaa| dakSiNI kerala kA rAjA usa samaya mRgAMka thA aura haMsa dvIpa kA rAjA ratnacUla thA / kAlega deza (ur3IsA) kA rAjA dharmaghoSa thaa| ye tInoM samrATa jainadharmI the|' : dharmaghoSa para to jainadharma kA itanA gaharA prabhAva par3A ki rAjapATa tyAga kara vaha jainamuni ho gayA thaa| Adeza arthAt bhAgalapura kA rAjA ajAtazatru tathA pazcimI bhArata sindha kA rAjA milinda va madhya bhArata kA rAjA daDha mitra thA jo jaina samrAT zrI jIvandhara kA sasura thA / 12 isa prakAra hama dekhate haiM ki bhagavAna mahAvIra ke anuzAsana ke prabhAva se usa samaya jaina dharma atizaya unlata rUpa meM thaa| 1-2, bora, dehalI, 1 apraila 1648 pR. / 3. mahArAjA zatAnIka aura uddayana caMdravaMzI the| inake astitva kA samarthana vaiSNava dharma kA bhAgavat bhI karatA hai| jisake anusAra inakI vaMzAvalI vora dehalI (17-4-48) ke pRSTha 8 para dekhie| 4. AdhAra kA phuTanoTa naM0 1-2. 5-6. bIra, dehalI, 17 apraila, 1948, pR08| 7-8. phuTanoTa naM0 3, pR0 114. 6. 'mahArAjA udayana para bIra prabhAva' khaMDa 2 / 12. zrIra, dehalI, 17-4-48, pR08| 11-12. vIra, dahalI, 17-4-48 / 836
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma nAstika nahIM hai rA. rA. zrI vAsudeva gobinda ApaTe bI0 e. zaMkarAcArya ne jainadharma ko nAstika kahA hai kucha aura lekhaka bhI ise nAstika samajhate haiM lekina yaha AtmA, karma aura saSTi ko nitya mAnatA hai| Izvara kI maujUdagI ko svIkAra karatA hai aura kahatA hai ki Izvara to sarvajJa nitya aura maMgalasvarUpa hai| pAtmAkarma yA sRSTi ke utpanna karane yA nAza karane vAlA nhiiN| aura na hI hamArI pUjA, bhakti aura stuti se prasanna hokara hama para vizeSa kRpA kregaa| hameM karma anusAra svayaM phala milatA hai| Izvara ko kartA, yA karmoM kA phala dene vAlA na mAnane ke kAraNa yadi hama jainiyoM ko nAstika kaheMge to 'na kartRtvaM na karmANi lokasya sRjati prabhuH / na karma phalasaMyogaM svabhAvastu pravartale // nAdatte kasyacitpApaM na kasya sukRtaM vibhuH / ajJAnenAvRtaM jJAnaM tena muhyanti jantavaH / / __ -zrIkRSNa jI : zrImadbhAgavadagItA / aisA kahane vAle zrIkRSNajI ko bhI nAstikoM meM ginanA pdd'egaa| mAstika aura nAstika yaha zabda Izvara ke astitva sambandha meM va katatva sambandha meM na jor3akara pANinIya RSi ke sUtrAnusAra paraloko'stuti matiryasyAstIti Astika: paraloko nAstitI matiryasyAstIti nAstikaH / zraddhA kareM to bhI jainI nAstika nahIM haiN| jainI paraloka svarga, narka aura mRtyu ko mAnate haiM isaliye bhI jainiyoM ko nAstika kahanA ucita nahIM hai| yadi bedoM ko pramANa na mAnane ke kAraNa jainiyoM ko nAstika kaho to krizcana, musalamAna. baddha prAdi bhI 'nAstika' kI koTi meM pA jaayege| cAhe Astika va nAstika kA kaisA bhI artha grahaNa kareM, jainiyoM ko nAstika ..ka-jabase maiMne zaMkarAcArya dvArA jaina siddhAnta kA khaNDana par3hA hai tabase mujhe vizvAsa hai ki jaina siddhAnta meM bahuta kucha hai, jise vadAla ke AvAyoM ne nahIM smjhaa| merA yaha daha vizvAsa hai ki yadi ve janadharma ko usake asalI anyoM se jAnane kA kaSTa uThAte to unheM jaina dharma se virodha karane kI koI bAta na miltii| ----DA. gaMgAnAtha jhA : janadarzana lithi 16 disambara 1655 pR0 181 kha-baDe-bar3e nAmI AcAryoM ne apane granthoM meM jo janamata khaMDana kiyA hai, vaha aisA kiyA hai jise suna, dekhakara haMsI AtI hai| mahAmahopAdhyAya svAmI rAmamitra, janadharma mahatva sUrata bhA0 1, pR0 153 / 2-3. bha0 mahAvIra kA dharmopadeza, khaMDa 2 / 4. mahanta bhakti khaMDa 2 / 5. 'karmavAda' khaMDa 2 / 6. paramezvara jagata kA kartA yA karmoM kA utpanna karane vAlA nahIM hai| karmoM ke phala kI yojanA bhI nahIM krtaa| svabhAva se saba hote haiM / paramezvara kisI kA pApa yA puNya bhI nahIM letA / ajJAna ke dvArA jJAna para pardA par3a jAne se prANImAtra moha meM par3a jAtA hai| 7. paraloka hai aisI jisako mAnyatA hai vaha Astika hai ! paraloka nahIM hai aisI jisakI gati hai vaha nAstika hai| 5. depTikAstika nAstika:-mAkaTAyanaH vaiyAkaraNa 3-2-61 ka-asti paralokAdi matirasya mAstikaH taddhiparIto nAstika: -abhayacandra sUri kha-asti nAstidiSTa mati :--pANinIya vyAkaraNa 4-4-60 nimnalikhita prasiddha granthoM se siddha hai ki nAstika va Astika kA cAhe jo artha leM jainI nAstika nahIM haiM:ka-zAkTAyana vyAkaraNa, 3-2-61 kha-AcArya pANinIyaH vyAkaraNa, 4-4-60 ga-hemacandrAcArya zabdAnuzAsana, 6-4-66 537
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ saddha nahIM kiyA jA sktaa|' jaina dharma aura vijJAna gR0 pR0 saMkhyA 116 * Thirthankaras were professors of the spiritual Science, which enables men to become 'God. . . -What is Jainism ? p. 48. aAjakala duniyA meM vijJAna (Science) kA nAma bahuta sunA jAtA hai isane hI dharma ke nAma para pracacita bahuta se DhoMgoM kI kalaI kholI hai| isI kAraNa aneka dharma yaha ghoSaNA karate haiM ki dharma aura vijJAna meM jabaradasta virodha hai| jaina dharma to sarvajJa vItarAga, hitopadezI jinendra bhagavAn kA batAyA humA vastu svabhAva rUpa hai| isaliye yaha vaijJAnikoM kI khojoM kA svAgata karatA hai| bhArata ke bahuta se dArzanika zabda (sound) ko AkAza kA guNa batAte the aura use amatika batAkara aneka yuktiyoM kA jAla phailAyA krate the, kintu jainadharmAcAryoM ne zabda ko jar3a tathA bhUtimAna batAyA thA. Aja vijJAna ne grAmophona (Gramophon) reDiyo (Radio) Adi dhvani sambandhI yantroM ke AdhAra para zabda ko jainadharma ke samAna pratyakSa siddha kara diyaa| nyAya aura vaizeSika siddhAntakAra pRthvI, jala, bAyu grAdi ko svatantra mAnate haiM kintu jainAcAryoM ne eka pudgala tatva batAkara inako usakI avasthA vizeSa batalAyA hai| vijJAna ne hAiDrojina AksIjana (Hydrogen Oxygen) nAmaka vAyuoM kA ucita mAtrA meM mela kara jala banAyA aura jala kA pathakkaraNa karake uparyukta havAnoM ko spaSTa kara diyaa| isI prakAra pRthvI avasthAdhArI aneka padArthoM ko jala' aura vAyu rUpa avasthA meM pahuMcAkara yaha batAyA hai ki vAstava meM yaha svatantra tatva nahIM hai. kintu pudgala (Matter) ko vizeSa avasthAe haiN| .. Aja hajAroM mIla dUrI se zabdoM ko hamAre pAsa taka pahuMcAne meM mAdhyama (Medium) rUpa se 'Ithara' nAma ke pradazya tatvoM kI vaijJAnikoM ko kalpanA karanI par3I; kintu janAcAryoM ne hajAroM varSa pahale hI lokavyApI 'mahAsvandha' nAmaka eka padArtha ke astitva ko batAyA hai| isakI sahAyatA se bhagavAn jinendra ke janmAdi kI vArtA kSaNa bhara meM samasta jagata meM phaila 1. zaradatomahAnidhi koSa pR0 185 U, avidhAna cintAmaNi, kAMDa, iloka 526 / gha. prophesara horAlAla kauzala : jaina pracAraka, varga 22 aMka, pa0 2-4 jaina dharma mahatva (sUrata) bhA0 1 pR0 55-61 2. (i) Jainism is accused of being a thcitic. but this is not so because jainism believe in Godhead and innumerable Gods. (ii) "Those who believe in a creater sometimes look upon jainism as an a theistic religion, but jainism can not be so called as it does not deny the existance of God," Mr. Herburt warren-Digamber jain (Surat) vol. ix p. 48-58. (iii) For further detail see : - (a) Jainism is not a theism priced -14/- published by Digamber Jain Parished, Dariba kalan, Delhi. (d) jaina dharma mahatva sUrata bhA0 1,10 58-61. (c) Jain parchark (Jain orphanage, Daryaganj, Delhi) vol. XXXII part 1. IX p. 3-4. 3. bha0 mahAvIra kA dharma upadeza', khaNDa 2 / 7. The Jaina account of sound is a physical concept. All other Indian systems of thoughts spoke of sound as a quality of space, tut Jainism explains sound in relation with material partieles as a result of concussion of atmospheric molecules. To prove this scientific thesis the Jain thinkers employed arguments which are now generally found in the text book of physics. -Prof. A Chakravarti : Jaina Antiquary. Vol. IX P. 5-15. 1. bha. mahAvIra kA dharma upadeza khaNDa 2 ke phuTanoTa 15.
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtI thii| pratIta to aisA bhI hotA hai ki netrakampa, bAhuspandana Adi ke dvArA iSTa aniSTa ghaTanAoM ke sandeza svataH pahuMcAne meM yahI mahAskandha sahAyatA pradAna karatA hai| yaha vyApaka hote hue bhI sUkSma batAyA gayA hai / jaina dharma meM pAnI chAnakara pIne kI prAjJA hai, kyoMki isase jala ke jIvoM kI prANa virAdhanA (hiMsA) nahIM hone pAtI yAja ke aNuvIkSaNa yantra (Miscroscope) ne yaha pratyakSa dikhA diyA ki jala meM calate-phirate choTe-choTe bahuta se jIva paye jAte haiN| kitanI vicitra bAta hai ki jinajIvoM kA patA hama aneka yantroM kI sahAyatA se kaThinatA pUrvaka prApta karate haiM, unako hamAre prAcArya apane atIndriya jJAna ke dvArA binA avalambana ke jAnate the| ahiMsA vrata kI rakSA ke lie jaina dharma meM rAtri bhojana tyAga kI zikSA dI gaI hai| vartamAna vijJAna bhI yaha batAtA hai ki sUryAsta hone ke bAda bahuta se sUkSma jIva utpanna hokara vicaraNa karane lagate haiM, ataH dina kA bhojana karanA ucita hai isa viSaya kA samarthana baMdyaka graMtha bhI karate haiN| jaina dharma meM batAyA gayA hai ki banaspati meM prANa hai / isake viSaya meM jainAcAryoM ne bahuta bArIkI ke sAtha vivecana kiyA hai| stra vijJAnAcArya jagadIzacandra vasU mahAzaya ne apane yantroM dvArA yaha pratyakSa siddha kara dikhAyA ki hamAre samAna vRkSoM meM cetanA hai aura ve sukha-duHkha kA anubhava karate haiN| jaina dharma ne batAyA ki bastu kA vinAza nahIM hotA usakI avasthAoM meM parivartana avazya humA karatA hai| prAja vijJAna bhI isa bAta ko pramANita karatA hai ki mUla rUpa se kisI vastu kA vinAza nahIM hotA, kintu usake paryAyoM meM pheraphAra hotA rahatA hai| jainAcAryoM ne kahA hai ki pratyeka padArtha meM ananta zaktiyA~ maujUda haiM, kyA Aja vaijJAnika eka jar3a tatva ko lekara hI aneka camatkArapUrNa cIjeM nahIM dikhAte ? logoM ko ve avazya prAzcarya meM DAlane vAlI hotI haiM, kintu jainAcArya to yahI kaheMge ki-abhI kyA hotA hai, isa prakAra kI zaktiyoM kA samudra chipA par3A hai| p. (a) It is interesting to note that the existence of microscopic organisms were also known to Jain Thinkers, who technically call them 'Sukshina Ekendriya Jivas' or minute organisms with the sense of touch alon-Prof. A Chakravarti. - Jaina Antiquary Vol. IX P. ,5-15. binA chAne jala kA tyAga', khaMDa 2 / 2. rAtri bhojana kA tyAga, khaMDa 2 / .. . Turning to Biology, the Jain Thinkers were well acquainted with many important truths that the plant--world is also a living kingdom, which was denied by the scientists prior to the researchcs of Dr. J.C. Bosc. Prof.-AChakarvarti : Jaina Antiquary. Vol. IX P.5-15. 4. (i) uppattIvaviraNAso dadhvassa yaM Nasthi asthi sabbhAvo / . . vigamapyAdadhRvatta keti taraseva pajjAvA // 1 // -yo kundakundAcArya : pravacanasAra / artha-dravya kI na to utpatti hotI hai aura na usakA nAza hotA hai| yaha to satya svarUpa hai lekina isakI paryAyeM isake utpAda, vyaya aura dhrauvya ko karatI haiM / (ii) Nothing is created & nothing is.destroyed. 5. 'bhagavAna mahAvIra kA dharma upadedA khaNTa 2 ke phuTanoTa / 6. The Jain works have dealt with matter, its qualities and functions on an elaborate scale. A student of Science. if reads the Jaina treatment of matter, will surprised to find many corresponding ideas. The indestructibility of matter, the conception of atoms and molecules and the view the hcat, lights and shade sound etc. are modifications of matter, are some of the notions that are common to the Jainism and Science, -C. S. Mallinathan : Sarvartha Sidbhi (Intro) P. XVII.
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina dArzanikoM ne batAyA hai ki satya eka rUpa na hokara vividha dharmoM kA pUja rUpa hai| isI jaina dharma ko mahAna vibhuti ko hI anekAntavAda ke nAma se smaraNa karate haiN| bar3e 2 itaradharmIya isake vaibhava aura saundarya ko samajhane meM asamartha rahe, kintu mAja ke vikhyAta vaijJAnika pAsTAina ke apekSAvAda ke siddhAnta (Theory of Reletivity) ne jaina siddhAnta ko mahA vijJajanoM ne antastala para aMkita kara dii| jaina prAcAra zAstrajJoM ne mojya padArthoM meM zuddhatA evaM prazuddhatA kA vistRta vivecana kiyA hai| yadi vartamAna vijJAna dvArA isa viSaya kI bArIkI ke sAtha jA~ca kI jAye to aneka bAteM prakAza meM pAraMgI / aura jainAcAryoM ke gambhIra jJAna kA patA yathArtha rUpa meM clegaa| jaina dharma ne batAyA hai ki manuSya apane pairoM para khar3A hokara Atma vikAsa kara sakatA hai / saMsAra meM prAkRtika zaktiyA~ hI saMyoga-viyoga ke dvArA vicitra jagata kA pradarzana karatI haiM / yaha jagata kisI vyakti vizeSa kI na to racanA hai aura na isake nirIkSaNa evaM vyavasthApana meM kisI sarvata Anandamaya evaM bItarAga AtmA kA koI hAtha hai| Adhunika vijJAna ne yaha batAyA ki jagata padArthoM ke mela yA bichar3ane kA kAma hai| isameM anya zakti kA hastakSepa mAnane kI koI prAvazyakatA nahIM pratIta hotii| jaina dharma kA vijJAna se itanA adhika sambandha hai ki jaina kathA graMthoM meM pravaijJAnika bAta nahIM milatI | vartamAna vijJAna abhI pragatizIla avasthA meM hai / yaropiyana vidvAnoM ne bahata ThIka kahA hai ki prAdhunika vijJAna jaise-jaise Age bar3hatA jAyegA, vaise vaise jaina tatvoM kI samIcIntA prakAza meM prAtI jaayegii| !. 'Syadavada or Anekantvaa', Vol II. R. We can ward off diseases by a judicious choice of food, Sun ligit is another effective weapon. Like vitamins, light helps metabolism. Carbohydrates are not burnt without the action of light. In a tropical country like ours the quality of food taken by an average individual is poor, but the abundance of sunlight undoubtly compensate for this ditcary dificiency. -Dr. N. R. Dhar. D.Sc. I. E.S. J: H. M. (Nov. 1928) P.31. . The method of approach to truth in Jainism is fairly scientific in the serse that it treats with the problem of life and soul with the well kuown system of classification, analysis and right and accurate understanding. -Dr. M. Hafiz Syed. V.O.A. Vol. III P.8. 4. The theory of the infinite numbers. As it is dealt with the Lok Prakash (lokaprakAza) and which corresponds with the most modern mathematical theorise and the theory of identity of time and space, is one of the problems which are now most discussed by the scientists owing to Einstein's theory, and which are already solved or prepared solution in Jaina metaphysics." -Dr. O. Pertold, Sramana Bhagvan Mahavira. Voli Part 1 Page 81-88. 5. The entire universe consists of six substances: Soul, Matter, Dhrama, Adharma, Space and time. Those are all permanent, uncreated and eternal, but their mode (Parvaya) is changcable: so the universe which is comosed of these six. Dravyas is also permanent, uncreated and eternal, under going only modifications. -C. S. Mallinathan : Sarvartha Siddhi (intro) P.XV-XVI. (ii) "bha0 mahAvIra kA dharma upadeza' khaNDa 2 / $. The Jains have always exhibited the highest scnse of respect for nature and almost a sort of mystic rapture, The doctrine of karma is cominon in all the religions in India, but a distinct stamp of scientific and analytical classification is to be found in the Jain interpretation : -T. K. Tukat: Lord Mahavira Commemoration Vol. I P. 218. 7. 'sarala jaina dharma (vIra sevA-mandira sarasAvAM) pR0 117-121 / ready solve are now most die and the theors (aasta ar
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 tjltt w myr Hlwwr rn mmtz ltrj: jm nbt brmn, SH mshyny dlwy) khbrn hr khsy khw bhy myN Gyr khy h y dr mmtz lsh`r jnb HDrt `khrmlsyn) bqly khrn btng prjy s dny myN drd hm nm dr nZr my m bry nywr khy ydgy by zbn zlnkh myby nZry rHtlykhrjnb mny byshwr prstr Sym mn zr `lm kh tnll`b , dnlwd `ly khy hl nZry wkhnsh dkhtnt br wr mnh myN hw rHmt `l wtr ahn hw zynt `lm rny ny `lm wsnhb ml mlwk lwpchndn aftby p w d r mny w mrmt azdy khy nthrkhbh ndr mgr w bh myd w byrkhr mjrst khmrbnd . khchh chyz tSwr nhyN tSwyr khy ay'y rzqTh ngr khn pl nshsth bshr mS`b nd by : khy rt hy khwrshyd khy nwbyrtg sbln mlkhy khrkhwnd drwmn 4 ny bn khr mskhrn khy khmyl hy `jz mhwyrkhy bqy :. gy dnnh `lwy Hbb llh myd SHb qys lnhr~) ndrygr r b khmy myryd khr ly ' s sft pr hm sb n nZrw dny ny jwbtny dstnh b nt mZny h m ry `lm myN ykht thy. ykh fny khl dnh `ndly gyln sdhw sngr sdh w fryd khwtt mshhwr tz bsny y'y `lm `ml ndwl khy ly'y nshr sl br prtbl w Sb khy mHnt sy myr kh Hjm khr dy t y hy mqbwl jhN fr tsnjr khy Hml prw bl : rnHSwlt mnsbth m nqd sb sHr r dly) . wh ab khh aykhn gr khmynh 10 shry sy dh twb khh bqy tkhby hyry kh y khhy'y ykh mdyr zmr dh SHb qdwr mrjr bn nSr lmndr hy rhbl bwtn jb ly'h nshyng mhynz bhtryn bkhtry dr brh brlyn kh myn t dny khw skhht th jw pyny kh frm nsh`bd Hjb blbwshd SHbh wlw mrynwm ) hy jw phly wy bnt kh lyby chw mshr mdy myry gr b yn myrbl jnt kh mkhyn ykhy TwltrH myN hw . pym sny khh nsn khy bht sy khnry prsfynh dny kh mrhm wr nm br zkhmywN kh mr " md y rkhl pwrh .
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3535 `qydt w nyr rn lkhlf jn, shry jnywr pyshdSHbm grdhlwy) mwrd zbn aj mh w pyr mhwyr h m lqry mhwyr `lm khy mny rdH khy t drd pty wr sy twSyf wr dn myrlsh`r jb shrwjwrm sHb jwsh mlsbl khrbN mwsm khy mny b t`qyN mr nykh mlwy ny Gyrmlh lwrkhy myry Hssn`y zshty w : tyry rwny khy Sdqt kh hwtt s y nkhr khy t strly rn frqh jnb bystw chmpynd y y) mshtry ynsty tw hm ykh br mlt glnr sgr sy hy n shr khr pty khd sy dly hy. prn hy. s tshbh syd m hmyn nm hy pr chy gn myN dyry nZr khrm shyt an, khrm rhy prn bjz s sy nhyN pr mbhm dr rnkhfy'zngrynhy lbnywrpyn SHb mstr k y ) rnbyh wlwN khyly'y Hsn khyy my y myl y' y mddgr ny mjbwr khy w my khwn zndh `wyh nh bd dht grmy " wr n khy mslm khy tSwyr wr rzmr lsh`r jnb nny chlyshd SHb syb d m`lwkh) wbrg kh pykhrn wh kh gyn khw`ryr chwbyswN wtr khy dny myN mhwyr bndy sy myrkh khrym khy azd ny mngy `rn khy tbly myN nr mn mwr lrjbrwfym jnb shwy bldywsnghw SHb shgrdhlw~) j rwz dny khw s ny khr dy khld bh hyN . py khw bm sy sy Hl myN wyrnny pyd fyDrr h hshm `fn sy fry sb mybwr bhy shrm sy pny hw rn nm kh jwb khy jyt ghwnnyln sngh Thr`lwy) bysn khy khwn kh dry rw rhnm khy hyN w myr ay pyr khym khy gng nkhy ly'y tryn b khlmy llynk rz gftjnb nynd jgr brkhpln SHb jw nblwy) w br khy pyr ny khl dny khw rwshn khr dy . " tkh jwn ny tyr nr khrny pr dy khy , sy tw ny khhwl z ndgy khy rzgyst msrH qTry khrny ny ykh smndr khr b rm dmh pry jnb ldrh SHbpyr jyn prkh sn hwgy'y jnfsh bl pr khy tHt wbry khyn kh y smny nnwN gy `wrt dwsry mst hw khr khywN nh hwN `bdh zlyN myrym gy jbkhh s drmqyd tdbyr khy jrn frydy kh shrmnkh n mhs w bbr swmy mr y shkh hll l`Z Hmd wnng ly'y ny wsmn khy bhr hy myry drbr sy . rshn khy myn bny Hs strh d khy tyr mrydny khbltbt ryz h pysh br md bry rhy qSh chkhy mtyr stmbr kh rHm wl rH nrHb btny hy . flsfh pmgr bty m`lmgyr kh sy d` asn gy sny mslmn ykhsl s khwl pysh hw khh myry trtyr kh
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 m / trDnkhy mshy'yN pny st khr mn fz bh mrn mslmn m rb` drwny hwy'y wynrr jrwsy ny dywnwyh zbn frsy wkhhy wr mlzrn kh . rz tn zyN jnchl SHbn y khysh pyt) dn dyrfhm jnb lrjwl@ nqS mHtr byn lbshr d . r w pyshny khy jhnm sy dr khml brd n Dmyr wr tw ssty rytkh sGr jm sry kh nZrkhynddl pr khy hy nwry dryn st fngrngr hr ny'y bl khywN nft flkh prynt ndr khy hy tr r wyr y jny chh ftr `Zm rsth w byn tw b`th mrwr aty kh rjbr khy blwN myN hy pr z m, srnd nhn mlkh jnN khm shdnd nh py'y tw bnd t`dzN bl ghr bb grysh nyy khbyr hy wh gryn khr n khy pywN mry mrj` dry w brsth tr . mnshy q nt w khbrkhwh tr rn b Hjb blwrwysh chnd SHb byry khy n pt) m`bry w mHtrm r psth nzy shkhr ankhhwN hy aj hwskhy khyDrmt prmr khy tSwyr hy sry` mlt dy l ` bh trkhy bTrtw mwsy hy ny dykhh hr wly mrsm pr fyD khy myd brkhy hy bnh y w brnd mHsny wr ykh hy rwz br trbt y k'Ty b myry lfZyryny w w brn dn bht n) bz kh`bh Ht pr jlwh gw mdm khrgny khhnsty bryng rwl myN hy yh bt ysy khsmhryh - bzm myN jn khr hy r hy `dhwr grdwN khw khhw gwr pn dwr kh try sh`ry bld sy tyrgy hy rz fTrh ngr t bh yn amr m SHb chwdhry mr w sydy) bdly m myrkh khrt hwN wrnn w byrkh rz fkhr q`r jnb br chndwl SHbh khnzny w khytt bly pny ntrstrjh sdry khnnd myr aj khhwN zrh khkh r myz pr wr by r chny myt khw zmyn kh jlwh g h Tw rhy chhy b pyntt lytty wr khlkhttr myN ny dykhh khr br br jw bnd byr wqt pr sd bnwmyh khy wldt hy tw wb tsq r Snd khm wtrst nmtrjny'y hy anq myshmh hy pnyr kh Hb kh hr khwhwrmym pshttykh bh bh kh r bhy jn jrnyn zynwr hy m`rfy bh ngy.ng ny kh myr khy sytt pr phr kh khmbwd pth ny bG m lw nsh n `brt drshkh swh dhr bp ny khbyr pntr khhrl khr khshm y r khy trykh w khwjrn w br yn bryny khhny sy ndr a ny dyn " jsb bh brlyn m w br khy hy n kh jsb bhlr ny mb w by tn khr mshtryly mrd myr mrdh rwHwN ykh hy br ys hw khh by'y shhr hy khy bm jnt bny gy kh brystwrh phwl brsy'y d bm chrny prlnd " w zhr mr r
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ 853 mhwy shmy mh wyrwmyd rny fkhr jnb pttyl nrmlykhwlh w bkhgrn h w nyrwy yr * ry dywn wTn jnb try y chnd SHb br mrdb pn Hbs dm dr ttlp t zmny myN myr bb py r hw n w w y kh Tnn mndd hw kht arm nwr m nyz rsl hlyN khy ply khw khwn gy t msy'wln myn ` khs wsyr ay brtr w sym t r nm prh n mhwyr shy. mywrshrmy syd gwzrshtr fy Hbh b zbnwN byddhy hytrh y trdyshy grynd Gryb khy rkhty bh dry bn khy rbry mwhny tSwyr ay mqst bh mntdyt Try brn brsny khshn khy" nm prskhny dyry? b khd mly bh mn nzn mr lyt wpr wly mhrshrmy hmrh lmsy . myN dl w ph bh wHp khh shkhmy hw khs khm sy ly mHbt khy t`lyt khr dy hy " 2 nyr khhwsy khyl gy yn py khy rt dny r prd kht `mly b zryn khhrkhrny khy hy khy khy bdwlt snsr m nty hy tnh chr bzr ftdh bshy y m myrsqrmy. mnh w myrshy khwn sy nhrdshyN khrty hy t byrkhs khy zbny pn bl w byshtr br sy jnrl wr ly dy wnshrwn pkhy pr khbr mrgsh rs dl pr mhy myl dy wr khhy jr myN tjntt mstr ynsr chnt mhwyr mkhwny w byrtdy sry dnywy mwn khr mN jy'yN gnd b ysy hy blwy'lyy hm bhr nhyN pt pn kh mydn srgrsy@ wnN gry pyrw wrhy'y bhdr hwkhr gndm bh qdm `mr hy hyN wmh khw br khh dmkh rhy hyN nSrbrm d jwt jg slmy m wrkhrmy bd pyr khwhy wbyr pr `bwr khjy bly jwN
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 tntj bhrt khwgr wr swmyn nwm yd tw my mhwyrshwny d zmby h dr shry n zwy t bh sprsyr st w sh`rnw ph szy b mm mmwr pr n kh w mm `bt br khm khy zmyr khw bhrt khy mTy wyrshn wr Hqyqt khbl b wb shrly ny `lm nhyN khrny dyr tmyn rz prwnh fwtbl mhrn mtry chplzjj) myN mly hy myN khtt sty y rwN brs yshl py dyr nybyn tqlyn khr rkhhy srp khwd r bn khr slmwnwN khw khwn ay sn h r ghr w? s tr khbr khry w byrshwn bh yd byrmy. mhr brwmy snskhy st khh gmy jysy sngy bn khr mrt khbshrjynl n bdy bny brnmh m mlwdy mshynwN khy rwny tdyrb y rh khryrn py grwhy bry mn ndywN pr n hw y b mdyrshn khhh khr n kh mh prshr`yn smt jdw yrkht bh nshny wr swmy. mhwyr wmy myt khy drsh`by w myrshy ny hns kh snS jld khrshn khr zmn bn skhtfynd sy sy w khy khzn ndr sy tbrtjgkhr nby y ryfrlgym pyrwny khy Hsn rwshn myN nwmbr khw khr khrymnh bny br ml khtnswhr r . . khh khwn shrh brm kh rh khr hy ptt wh srdynyy khh b wyrny m wyrwmy mhwyr mr my dn mnsb pnt nrhm khbr db GDrny bwd bwd sd shnd bsy hyN jn khy ml plw b q `bry tm mry mwbyl ny dyr myr khttwhy. m w bynwyy khh khwn ys `qr hr brn wh dkhh bzwkht sy mn wl swr lnt kh mys myN nyb khy Hqyqt khy by sttwr sy qbrhm hwgy khh khwn sy dyr bh byndn? h w prshw dymyrshrmy b byn prmyn sl bh `brt syp hw gb mn r bh mrtb bl bh yn mqm pr pwy by nh rkhh tty s kh r bh j mn gy
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ khhN khbhy Gm rhy gr wyrs Gmkhwr hw jy' mshhwr ddn rdw khbrt kh ddyttylmn khy dyr shrdh njly * rn mkhzn Hl w b mwlwy mHmd ywb sy ym yddwkhytt shrnpwr) swrg sy bhy bht dlkhsh pnsr hw jy'y. (z blbl mn skhn jn b HDrt SHry'y nZm mlp) snd mHrm kh dny myN gr prpr hw jy'y gwby nmy' mhr bn khy nm lyy Hyt khyt khy mhm sy plstkhy br khy rkhsh khlm sy mynrm kh shwq bdmN pyr sy nsnyt kh drs skhhny khr agy'y. hd pr z zlyt bnny khy agy dr `ly qlb fn jnb ll nnkh chnd SHb nz ydd ttrp) m khy `Zmt bhy hy. pyr khy pyGm hy asmN khbhy khh khy tm s khy rnj bm sy myn khhr gy ankhhwN myN tnZym dw `lm kh shmr khyly'y dw ghwntt jb s khy chhlkhy bm flsfh s kh frshtwN khy zbN pr nqsh hy. mtt nhyN skht khbhy yh grdsh ym sy rzshyr mydn SHft jnly khwy'y nm mrsttytt pyttr zmyn `mrt khy glshn by khr hw jy' khhN phr Gm rhy gyrynkhwr hwjy' rn Tbl Grwy stn bkhn br shykh qrbn `lm myN anryry ssttntt khlkhttr shrwy pr khnd wh tlwr swm khy mly sy n khy s khy dmrt dr hw jy'y jw khhtty khlq 851 jnhyN ahwN khy gl wr answ dkhl nrmwl n mHrm kh dny myN gr pyr hw jy'y rnh z `lm fn jnb `yn `bd, msy pygyry khryd spwr) chly'y prym khy khshty jw bly sy hn khy tw s kh mjrm sy khywN nttr p rh jy'y qD kh qwt s khw wr nh dshmn kh khw b khTrh pn dhrm kh khtyr ms khr b r hwjy'y rny stdm wrbb wly lyN khfrwn mn `lm mnshy fDl bly dywly khy `lm jgr gm btth chrGN sy dy khr ny pysh khy ykh t`ly kh prchr hw jy'y r b dyr hw shm` lft sy r bst w byy' jw drs lrdh brbry' mHbt kh jhN myN grm bzr hwjy'y hns khrny sy mnw nshN thwr hwjy'y rn hndlynntn mn jnb sydrt myN SHb khy srd msr wdy `shq wTn kh mSybt khw hy rHb jnt hy chn myN lby rw mHbt w hry chhwskhy chl mhwyr khy nqsh tym mHkhwmy khw dhlt mnt hy yh khy mmkhn gl tyl myN bhy tkhrr hw jy'y khhw khy Hl dl zkhmy khh sb khchh 200 khwb qymt mnt hy Sdqt kh `ml mn kh dwr dwrh hw wr khwr sntwN sy m`mwr mynr hy'y rz astr`lm bkhn `lmh wqty nbry pddytt Hsn lhwr ) z drn qwm jnb llh shyr bydr SHb shyr shhd khy shrdr ) smyh khy chwt sy dwr s ny hr ndhyh khr khy bp khy ngry myN n kh wh prchr khy khh hm pr s sy khm wr yh snsr khy prykh drh jhN kh mTl` nwr hw jy'y. wr fwn myN bhy nykhy kh khr py jy' mwsm thy s stn khy rhbr khr khw pyn n n khy thy shmshyr s qsm khy khtny rhnyy : mrym khy lf nsn khy dhkh bwlty tSwyr mwrd w mkhfy dr dy mgrlzr` lbshr tkh mmtz hyN s Tbqh myN mgrn mhwyr rz shgfth zbn jnlh shyw rm mdy nmy pyr dbyr mbr@ khrd w md kh kh mshn khy wr nkh r khy h mh w byrsttrly ny hr jw kh apkh r khy ?
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 Hbr nqlytry wbyrkh ml hwgy rnm nl jnshyd ny ll mhjmn rqly mlkh prs sTl myn sy s bry TrH Hb khy tqlyd tyrh w msyr mbH khy dyr khy nZn kh m`h mh bdn "wT syty bry dl sy khly hwgy rzjyr lqlmrHb bljmyl sm nz frybkhw w aftb w rwy zmyn myry mnZwr nqyb w mnyr mn khr tm mrhwgy nkhd pr brbrybrtws khrn " khwry kh m sy nzdykh sHl hwg rnbrgrny jnb myl mtn pwrn chnl SHb zyr shlwy) byry trty hy tw wr khm pr tw dygy wr tSwyr tyrydl s y dl gy dwsry mrtbh jhd wsT tyr t w rny mshm` nwm jdwly dyp chnl bykhl skhn nshr dyn tw bywy bhny khy tqlyd bnzy br ml hw gy ny chyn khy bn nmrh 'n HSrh khy sndrh tbr ykhbndsh kh mm myr s y brsy'y hw gy w rny gdhr tw m`ny bl drjh p dshhh ch dlwbndy) wzyr ngrf rkhddlm nzl hwgy rnd bywthm jb b m`mwl nqSh y dry ykh tr btry rt myN bytt sjdy khy qbl hwgy . Hlwh gh w pr yh bhy dy hwy'y jb dbyr bm bny, pr b jb nqsh mnzly brgy tr w brwh zn sy zy'l hwgp dbyrh brnwl nft mn r ly wh smndr tyr mrG tps ml gy sy drkhtn w ykh zybtryn w bndh h my my n`sh khy qbl hwgy. rz ftkhr jnbh b bsptl myN prtty wrty w br mnTqh bh shnwnh jw w khrwy s qbl lh kh hh w shrf lmkhlwq lnql s khw sndn pr gr mny w r dwnwN khwnyn khrd mn bwly s khy shn lTmt hy bb dbyr gr khd dl myN nzl hwgy bt hy myr nm trjb y sy bry abl br s y hm n khy bt bl srgy thdh hr bsy nhm nh mkhsh kh p y r khy n`ly sy rh gy n m sny hw gy myN khwd wrmt pr m kh lfyrTl hwgy myN khndn myr khrdsty s khtgl hwgy " . mnd w dl pr nsly qdmt khrm rwy dstmwl sy khsy TrH gt" rz myN ml khr mkhy khy qbl hwgy . rhst fTrt tjnyr`lyny shm shwkh brrh ) hyrw my khy mHbt khy trly khr dykhh jw prn dl st syny myN ny wly mrgb rz shywh gftrnys mttylwy SHb ngm dhlwy) w byrkhwdyryt sy yh l'rHmlgy dl jb prnZryh b khl hwgy myry t`lym sy shn rsbwt zh r bb rwz mnzl slmy b pn slm khy bd bwdn mm r bh w kh yzy hwgy rwz khylshn khy nyt khrn hwgy ab nrs kh chhy wr mykhnyn jb rmnh brsy wrftr wr hr br khy
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ . w 8 khw jnt nshN agryn dyny z byn rfqt jb br lhnd lbldn jrsh nry) wly khshty myry bnyry sHl rz `lmt stny jnb syd `ry blyy wbwrkhy dwmt, `ly Hshmt Hmly " ykh dnh w pyr khy khrmn sy grmmyl mdH tzh khmrnkh khnndh dr b bh khr r dr byn mskhw bh rw r? ml khy mynr mlny sy khywN " bn khr btt ny nyb kht mm nqTh ngr pnjb khy myttr prwbyllh khsh pnl shm zy) hndwstn khy `yn bndhrh nkhd br khrs s`n bl y dbrsny grm mqmz lHmr khsht w twrn ** kh nm wnshN s mtt y bry dwr dwrh qf wbm m yN myN jhsh chq ZlmtyN khrynt pn b`lm khwst y by ml w zr dwlt khr jbr jnlywnh khy str yns tpsnym y bln khrw byD bb sy bnny ln wpn ywns s khy t`lym khh dr b b b w pry sydh khrfrshtwN nmy khtb mrt sy drjh nrwn bb myry tw bhy ny'y ndnn hwny khy myry br msly l@ grdy khrrkh y mrb tyr khr ly myry grmbry brn w mr r wshny kh myry lbryry sHl gryn gr khy wbyrkhy shkhsh kh y nbr " kh dr ll'lm wh mrkhsh myN wzhr (z jrw qlm jnb nwb myrHsyn SHb nSry b nwry dy wr ysy lft kh jwr mwlwy wr ys j rh ntkhby db jnb HDrt mmtz SHb nbry) my mlkh qn`t pydh bdGm my ykh dry sy ykh qTry kh bwstl hw mn kh nm dygr b dmyrny Hryn ftnh sy dl s y y myrsnh " aj khy dn drgyh shryn pr`mly wfyn nm khnw` rh nwr .. n ftqr ln`rD mblrjh mSHbh b lh dmly) m`rft kh nm khl pl y dbyrsh gr mrdn p fy lHqyqt tw hy dlyrn nGmh `rfny sy khrszy pr srmryn bd y pymn dl kh ndhrnh `lm lwrt lkhtrysyn b dbyryn mrq` ng kh hy zndgy mymyr srmykhy : yh myr khy brbr ny nrH wkhltr khy nkhlty hy tdbyry frkhndhn `ml m`nmwr chyn bry shyrynyN .
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ wh8 dr wkhwh dr dnbn skhhy wyry rn mrkhz `lm wfn jnb bry qlh wyHnntt jnrl skhwyy bn mlb lsm khy blwN khrN dlwN khw grd yh khhyl ' khrshmh pny `Zmt kh rkhhy wyr ny hm dl khy mrym kh fryr khy Hjt hy khy hy drd khw hmdrdn y nskhmy myry khy `lm khy bn pr mwrd hmrh msbq bn khr mshtryn akhr bny myry khy dhgy sy bndhy n sy dny dykhh lw m`rft mm khhly p b dybynh wn mnb` flsfh jry wHds lykhtrwbynh ) khy tbdh bnm y khyl lsy? . prgrpwr khy rt bydr khy b m n khbb dr khy myry bnm ydm shtrk@ . sbr pn nzm b zyr bny myry rkhhy b jryz bh rh t dydr ynrw bh zbn khw bny myry shm` `nn blfrd nhryN s prn r ykhy dl khw bb myry rz khrsy m`ny jnb sl` ml`b tbn shynpwry) wly mshyn b`sh Dy pshy js khy khwyr . wh chrG `mrt myN Hl b dmyrny mn kh qym `lm khw sny w myrny rn mny`mlwnw jnb ddkhttr mHmd `ly SHbshr nblwyh wly ny s dnyl n fy sy lg y wyry rb z yd hy w dr zmn w mkhn khhymyn mmbrnt dwyst skhn mHrb tyg jbr kh nm hy wh khr dkhhy myny jw chl sy rh syn swmwtt khy lgw lkhlwtngrny khyly chl rbt jnch khr dlyr wr d bynykh mt kh y wr jn khy Try any khy bt my r stqll hwngyN dkhhy wyry sb khwsy bn myrchr khhy wyrny slwkh khr n khy hr py ly myry w Hjb w mstnd dr b b TrH prwbny myry jydgy sy khshty rny khy ly'y w chwsn s khy pr ldm lgy mybrn msl b pym qy'm khrny d byrny jyn mt khy bry myN nkhrytt hy khzN . t bd chl gy jm` khr myry rny bykhlGwSnjnb ykh ml`yn Sbrwndry) qmh nm khshn khsht dr dydr frmy myry r pyGm hns wr nby khy myn y khrwngdyny khwb Gflt myN pys wr rysh tr b dby qwl brsny dywy dywt khsh sy mdr dr hr mr`ft ly w byrny khrmshrkhn bsyr khr khnym t b pyrny bzm `dd hw khh mhmnwN khy Hf r wr" khT bnm b khw sny dyr rst khny khy b b b w y
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ 847 mnb` rm w `y'yt nshymn dyrkh ntqd khyHyr `ln ny khm ph jrymh dydy ) rjn flkh khhlt hy khshn dbyr kh mn rHm whny m n w byrkh khfth nd bry s t khry yn khmpyn dyrkh blkhh dmy by` bhy wr gwd pny myN prkhh y myry jyry b ny by by by kh mndr khr dy hy wh pytt bttn dbyr kh s y mSr pr pysh myrh ay'yn Hq w Sdqt kh khhy myry rnb glstn myn jnb m` m kht SHbzdytny bylyr spwr) jwhr khy trykhyN wr gy n kh prdh htt ps ys `lm w dnsh kh pymy myry jn gyny shkhyN gwbr khy tyr rmsh lb drmn kh lgy wybrh khy TrH n khy ykh yy'r myn sy , hm ny bhy mtfq hyN sb khch bb myry zkhwdy h w n mn lSrny myN ml sdyq `lwy ntshr dr khnqshbttywyr rgyr yrjyn bry mm `lm khw sny myry wr by sHl pr gy myry t qymt khy nm hrgn m n myry khmy pwry hwgy dsht sr annd mmtt my`y myry dn ny `lm khy pny mwshtqt mshtq nblwy) nd br khrgr w mblr dykhhy dyn " y khndly khr lwry sny myry ddl dy HbnZry'ngn hwty hw bhshn hw gyn bh nm b y bny py sy bz rhny pny bkhtryl dmn dbyr khh mwkhwl pr j khr myr n khy nZrwN prkhnd kh mbh pykh chyny khmpny hy jb khh byrwn w byry mzry tw ysy khy chyz hy ktb lshy mbny br mr dys kh s khtb myN yh nZsh bhr khy " z bbl glshn mn bb ndjmyl SHb khrgryntt nkhwrym tl zynlyst brHq hwskht bny w nwjwn jy ty y dbyry khy bhn khy khl sy dmnh byr kh mshtry dyny pr mHnt khy shy tj tmr hy kh kh ngyn mhr brysyn khryd khnd bdbs sng prsy bry mn nmrd byr khw byn yn Dmyr by lh bry mhrbny khn w br kh khrynh ny mngy khy hr qsm b`th mkhty bhny khkhryn wyr bry dG mgr khhyN nh hw rwy'y sw - by t qymt khy nkhh rygn p y dh skhT y myry yrny bwdnd khh frd r drd m bh yn bn dy khmybywN kh grmfjnb pny dn y sy htt y mry
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ khh 8 khrt hy yn drmn byrkhr slwN sy y chly ghsn w byrkh yrny nkhy b tb chtrwdl mntw shyTn rndhn w jdh rwy yn py w mrwn) rwz `lm kh trqntn m yr 47 sb khrny chyndry drsh dbyr bld@ `rfn t m`mwrkhr mn dbrh sy mrdwN sy mr s khn mdyr kh js myN mnty dy f rtn pr bry mt hl khr ly hy dwst khwns hy m khnd w bnd khr dy lykhn dyrkh bht dy hy ykh `lm khw jwn dbyr kh lbn wr myr khm khy jn my yn khr r ndrnd m bry pr thr gmn wr tpsy mmbr khsht khrn " sy bdlh hr chr myN mHrm dr byn wyr ghr dw`lm m b kht shml lmdb khrly th , mn dbyr kh sry dny sy khy sy dyr kh " khywN nh tly ap khy hyN sb jbl mrdm dny myN ny kht sny'tt wyr kh khm hwny khy tmn hy tw chl st rh ps dyt hy dn gtr w mdr w br myrsy nhm br ly jwy'y blshw brkh hhhh st`ml khy wr rjn kh zrwn br s khy dlwN pr nm w dr zbn rshyngyn byN jnbh ryst jsHbnTlwry) ykh dm sy n kh qnwn mhhmmmmmmmmmmmmh qymt w by tqbl byn mn wyrn bl myN wld khy nm nshymn br kh rz fkrhb bnw chtrsyry lln`jz dhlwy brwnzfrwN khw by ttryn khy dmn pry hy khr synh sb jhn byshtry mhdy - s khy dl sy wh bry lntykl mkhny hwgy ry khdshn m yN bl gr . brygy ankhhwN ny khh kh br w brkh mshmwl pr skhh w syr khy trqy kh jb gy nthr myN tw hw gy dl bG bGy tkh khtny dny myN pyr khlft bnny khy lyy " n sy brh glshn my swsn wmr khy khr khy hnd jy khw pwrn khy ly'y . wlm khy ly'y sb khr y khd zyr ** khh byn hy sy n khy shn `lmgyr kh bl bn khr skhy lykhn mnh dshmn wyr grmywN khy wsTy kh " Hb khy wly prry sy bry lft kh dG jw n khy br gwrst phw tm mjhy rb sy mZlwm dwshmn dbyr kh phl Sbry `jzmylf. wh wly mtHn kh b shyh nshyny drwn w byr khbyby bn pry zhr myN khtby by khy dmn mykh sy ml Sbry `jzy t . n s`dhm
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ lh khpshn myN jmhryzy mtnwyr mjm` nh khrny sy tyr syttttyr kh jy mt khs khw hy dny myN myr myr kh khr dy bhrt khw pn chwznh w brkh nmyy z jnb wlyn hmwdyl khbr sybry z mzy stn tjry dby dr yn thmt `ly hwgy hy nm hstyN pwr wmt rht hwN wTn myN brbry byry " `khsy ghy nZr tSwyr myN tSwyr kh w br sy hr wyzkhw wl kh khm khy nm bt bdyn br brty br y m yN bytt dyt hwN ny nm nykhrd brzh chwmty nZn gr b mshnh lb tqryr kh r@ ldhmt khy n khw wh khbhy khsy TrH . H jm hyN py khy wtr hyN wr n khy dywt " nm yy'r mrsh khy myN rwshn khrd " mkhh sy dny myN mbtrdyr kh ' twn chhr strh dlswN khy tqdyr kh hy btd skhdm aby khy slm" "" tw ny dny khw skhhy hy nsbt nh `zyzn w gytr rbrwbyr kh y ry nkh prrhyN wybr thr khsyr kh bh tm khw slmy bymrn . . r dr gftr jnb nt gyn chndy r brwy w lsnly) ph ml hy try tnwyr kh t khmlfDttyN sy pyzwlkhtry bwl bl hy zmny myN jw prshyw dbyr kh tngh rH khw bry dy'rh lqry kh sy mnh ap khy t`lym `lmgyr kh hy ntzy t`myr nwr khr skhy . bh zbnwN khy z brhwSlh dlgyry khbr ny hndwr khwtyy d khznh rn fkhm jn bl jhwll myN, ptyNjh hry `lwy khry khy bryfZ jb khyr khsht w khwry blkhl htty myn khy tlwr sy `rb sy gr pym khw ml khr hw ny dpykh pyd khtny gr jgt tqdyr t yry hy `brt pn chwrn bnwy kh tmr tny hy khy mnh tn khr srfrz w sfyn khy zbrdst dlyl bwd t nth b lg gnbdtr t`myr t bnyN khy nshn khrym dr py nyr kh nm dny myN rhy s btsfyrh bhwl brst sqf dwdy rhn wr hy d yty hyN mgr myry qmrykh n kh q z bdn w l rykhth w br kh . ly Hblh qnh d khrty dkhh brbr m dm mnzl drb mttn hrkhy myd sytm byrkh mrwry hy khdwrtbngN l~ `lm sy hy n khhy ln " mrkhytt khy psht prdh myn tw w br nt hy jw khtny hy d khy hy n sfyr nh lytry drh bbyy dq y q mr wqfh br wtr glwb r dr sysh) sy dny khy fqyry myn sd m r dr dny
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ bb 8 Dyy'y dyr sy mwry r kh khshnh d z m dwrh jnb br brdry khy SHb ngr mnwy) khhy mngy tb` dwr wh wyr n `lm mn ynj byd ndl t mtn frsy w dby yw bl nqshy khy wr ankhmrwN myN sl sy bhy wyr pnwrd wbyrny jbs wHdt kh byn n khy bdh khshrnrtn " ap khy Trzb yrkhry nmbr kh bhr ay'y bbl mr " rbt sy sw hr lfZ bny dbyr ny jb hns pnw r y ps khy njn jb khy dydr khy tSwyr khsy lfZ stqmtry kh bnt wn b swl b myry hr jwn w prkh r khw bzr ly ny sy tw yh dl kh nshnh mHbt khy chnkh n khy zndgy bnty hy s ny fn byd . mshtrkh yn ny s khy bywy khy bynrz ndfrznh mzrwN wr khy s kh pnsn : ap kh zmyn pny dwm ny sy mtn kh y tb` wr nqdh dbyrkh rply'y nm jnb mwlnnml SHb shkhrynykh) hwrh hy pr jrH khmr khmrmr kh wn sh`rsnyw khr dy hy brym dr snn prym sgrywyr kh zbdy jn tty yl mynw whlwy khy . chhy snsr khw s ny brsny hy zmny sy pl prmkhnwyr kh trnjbry shdn bsHsh bn d y n sr zmnh myhny bhr khy khty n t hy dr pr jry dr shrstn khy sb` Gly `f lshrbrdyr kh khwrshy dbyrstn ddy khlyb pr ym py ysy dyrgy p y khy ysy nzy tn t rjyH hy s khmynh b bnzw nmbr jbly dr dbyr kh hm myN ddwb hw yly khy khthr w byrkh grwp ap khy sntyN bn khr myN Hqyqt hw gy'y pny bnn d lwy n sy nr bnymyn wy hm py Hbh ny by by swdsh byn sysy yrn stn bhr sy hy ny rykhh rhy khshty nkh w brf khnfd khnm w gwhrm wn khh b mn rftn byl m mrrn sy ny ddwb byrn bkf dbrn lmnbr wr bt khy rw jml khnr khsnwygy r Hl wqlb khrly blnr" sysy w rwny dr khshwr yrn shhd w nyshnshh nmn dry nh nshy
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 843 jnty hw mbrkh brtry khy sn trykhy shb brfn y nbr lg dbyt bn ftkhr mn jnb bht wm mskhn bwtty khlkh rm l~ m d`ly n khy l yy tyry lft kh m`yr by w bzrg try chwr mGl sh bn mttwr khrd bzr qdm sy sr w brnd khy dny nnZr sy tny khmyn myry wy kh y prny kh byn hy b byn myry qwl ztyN khr rhy hyN sry `lmy pl pr yrnyn - lyq n - khrmn qbr nd nym m y ry sb khw slnh yh chnd ylt wr t Hqyrn n khsy khTwt jnt w bzrh w mdrsh z brdry) - myrft sy prnl y ty byn my mnd pn dhrm kh try dkhhy hy nblwh z dy b s kh thr zly an fy tyry nrly shn hy tyry tyry rkhn mfty shyn myr mslkh fynz z : wjwr bl snyry `qydt sn ly khr dry w my bly bh bnd bnh mjhy tjh myN nZrt pnlyt pyly khr khy shwr myN mnddlG `ly d dh mrywn. lTmshh wkhrm kh shyryny sn dyn myN b `m any myN mn w `ndwr bhr hy wyr khy t`lym myN wh khyf styn rz ndy'y qwm Hbb blr rgbwpn dsht gr bn bykhr mhwry) bsnt kh khly pny chyn kh khwd hy s shd nn mSr qrTs pr chlnlhstn khlyb sy khsy kh snpny pr mqdm khry jwl mrdwN mn wklyy khh bh khr mrdn jl sy ddr wh myr admy khy thrkhwl sy hns khy hr mrt dryft pny mqSd kh prwn b lTf w khrm wr n sy n myN sy brn khbb jgy bhry'yN wh smr hw gh mn khy s mrln khwshbw sy pn dbyrstn bll khy fkhr mykhnnd t jngl khrbrn dr brGn khrny khy ysy r bry yn bzygry dr yrn bysh z ynh bry shpr myN brsty wyr khy tqsym dh khyn stn ny zydh drn bwd t pyn my khh bry yshn ynd r b swl khw twny bry mrtkhbrkhy pyr mry hr snt z khdhwhwy rsydgy dn nqsh nyrj wly khy bny w syr frd mrh Hbrh dly frwz shdy pr ykh br grdy
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ wyry dny myN tyr n pyd hw w myry dny myN pyt pyshw pyd hw rnsh `shyry byN bn yw by yl gnjw phlwy rz stdzmn jnb pnddy shgr chpl SHb sn h y. yl yl by yddwkhytt lyny shrynyst) 200 ODLOODO d myr khy pyd hw dhrmtm pyd hw . mdhhby dny kh khml pysh pyd hw hr mbrkh y `zyzwN pr khy pyd hw dwr khrny khy ly'y gp nywN kh ndhykhr thy yh n khy n pr n khy msh`l ly'y ykh dyr t pr jn w dl dwnwN hwN s pr yd khs TrH 842 jn khy b prtp sy lmt khw bytt wyrs pyd hw wyn ddkhhywN khy mSybt s ny sr sy khldy rnjdw rqm jb llh blw lwstgy bngm dhlwy asmN pr wrm khy nd r pyd hw khDry jb rhnmy'y khy ly'y `jz hwy'y by nmtwN khy ly'y mshkhl khsh pyd hw rsth sydh khhny rhn pyd hw chr ankhhyN hw gy'yN dl myN trwt agy'y mnzl mqSwd khy sydhy bry sb khwrh phwl bG dhr myN khy khwsh n pyd hw aj tkh myN myN nh khwy'y shrft pyd hw khtt khr rkhhyN `lyh nfs khy sb brryN mrkhsh khy tny khy khnjy b hns hy tw hy shwr azdy jhN myN bnj pyd hw w myry gnj hy khht hw pyd hw dshmn Zlmt myN dwnwN rftgrn rftm mpnd bh gr b zmyn pr dwsr smr hw khyrnh y rwshn tryN khwshy sry w myry dny myN p rhnm pyd hw sykhrrwN brswN khy prdy myN ny zndh khrdyy'y hnd myN wh chshmH ab bq pyd hw frshtwN jb hw y'y jlwh ny'y khy mshkhl khsh pyd hw sb khr a khh js ny dny khw dkhhy'y st khy wnjt wry dny myN strhnm pyd hw dyd y s ny jhN khw jw rkhhn kh sbq by blwN khy ly'y kh dywt pyd hw sry dny khy ly'y swrj ny pyd hw dn `ndlyb glstN jnb mn lHtrshr l `jz dry wyr hy dny myN ykht pyshwhd hw khrdy rwsh jhN myN kh chrG m`rft dyr t skhty khsty rhnm pyd hw h nh tr kh `lmy r pyd hw khshn hy js pr bnd wh dlrb pyd hw pryshr khw myry nsny bn y sy nkhm nm kh nsn mqwh rwt pyd hw rkhhtt khy ly'y dhrmtm pyd hw khrdy prkhsh ghr ghr dmh kh dykh rkhh nwrh myr tm pr ny pyd hw rmynh y t tryl khryN khy bTn pkh sy wr khhyly khr ly chnd m pyd hw sbh khy tSwyr bn khr yh my'y khy rwp myN dhrn wr dyr t khy prys pyd hw ml gy'y apryshyN sy js khy nsym jnfr glsh khyrstmy lyfrD d pyd hw khrt hy tn khy `jz khr hy stwr hy wry dny myN snt rhnm pydhr
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 84 Hyt w r z dbyrqd shwn `jwl nth srshr nwr khysh blnd shhr nystm dyrD slymn khy qdm mm SHb kh dkhr rf` ly mlkh bhy hwgy m`dh myN jm wh pdry khy kh zyr tmshyr th khy mly wrshd mmt t mrsy Twr Trnyt w bryn by qyl w qly Zlt `mltty khrtrh g aftb mdty s khy tqds wrdl `Smt 'b Glb swbr lttwfrsyb wy y khwntygy dwsylw rz mnn shfrjnth fy br. mll SHb rwlnd jlwy) khy khhwN myN dbr khr d y myN khy pyd hw wr mwsm khy tSry pln tyg kh bymwl brys khwn tygy dwsr pyd hw bry myt y w bzm ryy bkhm mshr khjstnh myry wyb khy sprn pyd hw nmy bnt hy s khy qlb mDTr khywN ' dl khy drw dy gy bpyr p hwy'y syrb qbr sy ftnh kh hm rzd " myr wr fyD w `Tpy b pkh bTn dy s`wN h nd w Slnyl nykh Tynh nyt `lyy prspy khrd y n bt yh nt ty mr hy m n hm yhN pyd hw gyr bdh tp hw wr shry`t ny s khw hdy r bh mrdb sqy kh np d y y bytty kh nswr khh khy hy pysh rwshnyy b dy khlh f qd sm`n tyrh rwzy khw bty twr dby py ny 1 sy rwshn khrdbr wHqyqy khh dy bb rHmt kh`bh `lyny "- khshwnh z Hqyqt rwmny fy wh shb m`rj njt, ndzh l`twbr khy. pwr mtn blb lftwbr khy brtr t bd zbwn mnt dyrkhy rz ftn lst`r jnb nstty mhrj bhdhbwn lyydhlwyh drd mnd khysn. dr dsshn pydhw n h jnwr kh D`yfwN kh `S pyr GmzdwN kh gr hwN n a r pyd hw " dr dl pr s qdr byn hmrh khy Hsnt n by shdy s khy yd hy mn kh pyGm rwl khnkhd pyr bry myN skhy bry tSwyr khy khr r tnh tw chnd khlh mdl lw khy drkhtn s ry hwN w khsht w khml brr mstr btyN >> ySdy ny mthl thy gw khy dwr sy drd sy s ny strwN khy dl khw b rp khDr nzf mnZmSdq w Sf ps mHrm khy mwrth try dy t pym myr y myny trst rympy hw
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ aitihAsika kAla ke kucha jaina senApati 'The JAINS used to enlist themselves in Army and distinguished on the battle fields" - Dr. Altekar : Rastrakula & Their Times. jaMnadharmI hone kA pramANa isI graMtha meM varNana jammU svAmI kA caritra bIra, varSa 11, pR0 68 Anekant Vol. II, p. 104 and Jain S: Bhaskar Vol. 17, p. 1. vIra, varSa 11060 isI grantha meM varNana senApati 1. siMhabhadra 2. jambUkumAra 3. kalpaka 4. cANakya 5. mRgeza 6. durgarAja 7. nAgavarmA 8. cAmuNDarAya 9. mahAdeva 10. vijaya 11. gaMgarAja 12. tula 13. zAnta 14. ravimadhya 15. vecaNya 16. irugappA 17. kulacandra 15. vimalazAha 16. AbhU 20. vastupAla 21. tejapAla 22. dayAladAsa 23. zrAzA zAha 24. bhAmAzAha 25. koThArI jI 26. indrAja kisa rAjA ke ? vaizAlI ke peTaka vizunAga vaMzI vigyasAra nandavaMzI nandavarddhana mauryavaMzI samrATa gupta kadamyAvaMzI rAje cAlukya sampadvi0 " jagadekamalla dvi0 gaMgAvaMzI rAjamala " rASTrakUTa indra tR hoyasala vaMzIya viSNuvarddhana 13 ekkara di " " somezvara narasiMha pra0 " vallAla vijayanagara ke harihara dvi0 " paramAra vaMzI samrATa bhoja solaMkI bhImadeva dvi0 solaMkI bhImadeva vi0 lavaMzI dhavala " " mahArANA rAjasiMha mahArANA udayasiMha mahArANA pratApasiMha mahArANA saMgrAmasiMha ajamera ke vijayasiMha da di0 jaina, varSa 6, pR0 72 bI Rice, Ep. Car. Inser. St. P. 85 & SHJK and Heroes PP. 96-100. Guirenot J. B: No. 431. Vir XI p. 70 Ep. Ind. X, PP. 949-10 Ep. car. 11-118 PP. 43-49. Saletore Loc. cit. 141. 142 jaina vilAsa saMgraha 18 nv isI grantha meM varNana " Reu. Inc. Cit. Vol. 1, P. 115-121. and Ball. loc. Cit. P. 207 , mAdhurI 2 pharavarI 1938 hamArA patana pR0 140-142 saM0 je0 i0 bhA0 2 khaM0 2 pR0 137 11 J gn rA0pU0ke0 jainavIroM kA i0 pR0 113 pR0 10 isI grantha meM varNana 17 " hamArA patana, pR0 137
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ arjuna dRSTi se jaina zraSTamUla guNa zubha vicAra prema vyavahAra, zuddha thAhAra aura nirogatA ke upayogI mArga 1. mA~sa kA tyAga: International commission ke anusAra manuSya kA bhojana mAMsa nahIM hai| jina pazuoM kA bhojana mAMsa haiM ve janma se hI apane baccoM ko mAMsa se pAlate haiM, yadi manuSya apane baccoM ko janma me mAMsa khilAye to ve jindA nahIM raha sakate manuSya ke dAMta, AMkha, paMjA nAkhUna naseM hAjamA aura zarIra ko banAvaTa, mAMsa khAne vAle pazuoM se bilkula viparIta hai| manuSya kA kudaratI bhojana nizcita rUpa se mAMsa nahIM hai| Royal Commission ke anusAra mAMsa ke liye mAre jAne vAle pazuoM meM sAdhe upedika ke rogI hote haiM isaliye unake mAMsa bhakSaNa se manuSya kI tapedika kA roga laga jAtA hai| unake anusAra mAMsa ko uma karane ke lie zAkAhArI bhojana se cAra guNA hAjame kI pati kI AvazyakatA hai isalie saMsAra ke prasiddha DAkTaroM ke zabdoM meM badahajmI dardagurdA pantar3iyoM kI bImArI jigara kI kharAbI yAdi aneka bhayAnaka roga ho jAte haiN| Dr. Josiah Oldfield ke anusAra 16 pratizata mRtyu nAMsa bhakSaNa se utpanna hone vAlI bImAriyoM ke kAraNa hotI hai, isalie mahAtmA gAMdhI jI ke zabdoM meM mAMsa bhakSaNaM aneka bhayAnaka bImAriyoM kI jar3a hai| mAMsa se zakti nahIM bar3hatI / ghor3A itanA zaktizAlI jAnavara hai saMsAra ke iMjanoM kI zakti ko isakI zakti se kiyA jAtA hai| vaha bhUkhA mara jAyegA parantu mAMsa bhakSaNa nahIM kregaa| vaijJAnika khoja se yaha siddha hai- 'samjI meM nAMsa se pAMcaguNA adhika zakti hai| Sir (Willian Cooper C. I. E.) ke kathanAnusAra ghI, gehUM, cAvana, phala Adi mAMsa se adhika zakti utpanna karane vAle haiN| yaha bhI eka bhrama hI hai ki mAMsa-makSI vIratA se yuddha lar3a sakatA hai| pro0 rAmamUrti, mahArANA pratApa, bhISma pitAmaha, juna mAdi yoddhA kyA mAMsabhakSI the| mAMsa bhakSaNa ke liye na mArA gayA ho, svayaM mara gayA ho, aise prANiyoM kA mAMsa khAne meM bhI pApa hai, kyoMki murdA mAMsa meM usI jAti ke jIvoM ko hara samaya utpatti hotI rahatI hai jo dikhAI bhI nahIM dete aura ve jIva mAMsa bhakSaNa se mara jAte haiM / vanaspati bhI to eka indriya jIva hai phira aneka prakAra kI sabjiyAM khAkara aneka jIvoM kI hiMsA karane kI apekSA 1. Inter-Allied Food Commission Report London, July 8, 1918. 2. Prof. Moodia Bombay A, League Publication No. XVII P. 14. 3-4. Meat Eating A study (South 1.H. League) Vol. I pp. 3-5. 5. Royal Commission on T. B. reports that it is a cognisable fact about 50% of the cattle killed for food are tuberculous and T. B. is infectious-Bombay H. League Tract No. 17. p. 19. 6. Science tells us that 4 times as much energy has to be expended to assinilate meat than vegetable products. --Ibid. p. 15. 7. World-fame Medical Experts Graham, OS. Fyler. J.F. Newton, J. Smith etc. Corroborate the fact that meat cating causes various discases such as Rheumatism, Paralysis, Cancer, Pulminary, Tuberculosis, Constipation, fever, Intestinal worms etc. -Meat Eating, A study. p. 15. 8. Flesh eating in one of the most scrious causes of diseases, that carry 99% of the people that are born. -Ibid. p. 15. 9. Mahatma Gandhi: Arogya Sadhan. 10. Many people erroneously think that there is more food value in meat. Scientists after careful investiagation have found more food value in one pouud of peanuts that in 5 pounds of flesh food - Health & Longevity (Oriental Watchman, Poona ) p. 35. 860 W
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ to eka bar3e pazu kA vadha karanA ucita hai, aisA vicAra karanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki cala-phira na sakane vAle eka indriyaM sthAvara jIvoM kI apekSA calate-phirate do indriya trasa jIvoM ke vadha meM asaMkhya guNA pApa hai bakarI, gAya, bhaiMsa, baila Adi paMca indriya jIvoM kA vadha karanA to granantAnanta asaMkhya guNA doSa hai / anna-jala ke binA to jIvana kA nirvAha asambhava hai, parantu jIvana kI sthiratA ke liye mAMsa kI bilkula zrAvazyakatA nahIM hai / viSNupurANa ke anusAra, 'jo manuSya mAMsa khAte haiM ve thor3I Ayu vAle, daridrI hote haiN| mahAbhArata ke anusAra, 'jo dUsaroM ke mA~sa se apane zarIra ko zaktizAlI banAnA cAhate haiM, ve mara kara nIca kula meM janma lete haiM aura mahAdukhI hote haiN| pArvatI jI ziva jI se kahatI haiM- jo hamAre nAma para pazuoM ko mAra kara unake mAMsa aura khUna meM hamArI pUjA karate haiM, unako karor3oM kalpa naraka ke mahAdukha sahana karane pdd'eNge| maharSi vyAsa jI ke kathAnusAra - 'jIva hatyA ke binA mAMsa kI utpatti nahIM hotI isalie mAMsa bhakSI jIva hatyA kA doSI hai| maharSi manu jI ke zabdoM meM, 'jo apane hAtha se jIva ityA karatA hai, mAMsa khAtA hai, decatA hai, pakAtA hai, kharIdatA hai yA aisA karane kI rAya detA hai vaha saba jIva hiMsA ke mahApApI hai|" bhISmapitAmaha ke zabdoM meM, 'mAMsa khAne vAloM ko naraka meM garama tela ke kar3hAoM meM varSoM taka pakAyA jAtA hai| zrIkRSNa jI ke zabdoM meM, 'yaha bar3e dukha kI bAta hai ki phala, miThAI mAdi svAdiSTa bhojana chor3akara kucha loga mAMsa ke pIche par3e hue haiN|" maharSi dayAnanda jI ne bhI mAMsa bhakSaNa meM atyanta doSa batAye hai| svAmI vivekAnanda jI ke anusAra, 'mAMsa bhakSaNa tahajIva ke viruddha hai|" maulAnA rUmI ke anusAra, 'hajAroM khajAne dAna dene, qhudA kI yAda meM hajAroM rAta jAgane aura hajAra sajade karane aura eka-eka sajade meM hajAra bAra namAja par3hane ko bhI svIkAra nahIM karatA, yadi tumane kisI tiryaMca kA bhI hRdaya dukhaayaa| zekhasAdI ke anusAra, jaba muMha kA eka dAMta nikAlane se manuSya ko atyanta pIr3A hotI hai to vicAra karo ki usa jIva ko kitanA kaSTa hotA hai jisake zarIra se usakI pyArI jAna nikAlI jAye / 11 phiradausI ke anusAra, 'kIr3oM ko bhI apanI jAna itanI hI pyArI hai, jitanI hameM isaliye choTe se choTe prANI ko bhI kaSTa denA ucita nahIM / " hAphija alayA ularahIma sAhiba ke anusAra zarAba pI. kurAnazarIpha ko jalA, kAbA ko bhAga lagA, butakhAne meM raha lekina kisI bhI jIva kA dila na dukhA hindU musalamAna, sikha, IsAI tathA phArasI Adi saba hI dharma mAMsa bhakSaNa kA niSedha karate haiM 14 isalie mahAbhArata ko kathAnusAra sukha-zAnti tathA supreme peace ke abhilASiyoM ko mAMsa kA tyAgI honA ucita hai, g 1. alpa darAca parakarmopajIvinaH / duSkuleSu prajAyante ve narA mAMsabhakSakAH / - viSNupurAsa / // anu. pavaM adhyAya 116 2. svAM paramAno nAsti zutarastasyAta sanutana 3.tAmacA jIvana AkalpakoTi narake teSAM vAso na saMzaya // - padmapurA zivaM prati durgA Y. Meat is not produced from grass, wood or stone. Unless life is killed meat can not be obtained. Flesh eating therefore is a great evil. --Mahabharata. Anusasan Parva. 110-13 5. Manu Ji Manusmriti, 5-51. . Meat eaters take repeated births in various wombs and are put every time to unnatural death through forcible suffocation. After every death they go to 'Kumbhipuka Hell' - M. B. Anu 115-31 where they are baked on fire like the Potters vessel. s. It is pity that wicked discarding sweetmeats and vegetable etc. pure food, hanker. --lbid. 116-1-2 after meat like demohs. 5. Urdu Daily Pratap, Arya SamaJ Edition (Nov. 30. 1653) p. 6. e. "Meat eating is uncivilixed' mel - Meat Eating A Study p. 8.
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2- zarAba kA tyAga zarAba khaneka jIvoM kI yoni hai jisake pIne se vaha nara jAte haiM, isalie isakA pInA nizcita rUpa se hiMsA hai | Dr. A. C. Selman ke anusAra yaha galata hai ki zarAba se thakAvaTa dUra hotI hai yA zakti bar3hatI hai|" phrAMsa ke experts khoja ke anusAra, "zarAba pIne se bIvI-baccoM taka se prema-bhAva naSTa ho jAte haiN| manuSya apane kartavya ko bhUla jAtA hai, corI, DakaitI Adi kI Adata par3a jAtI hai| deza kA kAnUna bhaMga karane se bhI nahIM DaratA, yahI nahIM balki peTa, jigara, sapedika Adi aneka bhayAnaka bImAriyAM laga jAtI hai| iMga ke bhUtapUrva pradhAnamantrI Gladstone ke zabdoM meM yuddha, phAla aura plega kI tInoM ikaTThI mahAprApattiyAM bhI itanI vAghA nahIM pahuMcA sakatI jitanI akelI zarAba pahuMcAtI hai|" 3. - madhu kA tyAga - zahada makkhiyoM kA ugAla hai| yaha binA makkhiyoM ke chatte ko ujAr3e prApta nahIM hotA isaliye mahAbhArata meM kahA hai, "sAta pAdoM ko lAne se jo pApa hotA hai, vaha zahada kI eka bUMda khAne meM hai| isameM koI sandeha nahIM hai ki jo loga sadA mahadakhAte haiM ye bhavazva naraka meM jAyeMge / " manusmRti meM bhI inake sarvathA tyAga kA kathana hai, jisake bAdhAra para maharSi svAmI dayAnanda jI ne bhI satyArtha prakAza ke samullAsa 3 meM zahada ke tyAga ko zikSA dI hai| cANakya nIti meM bhI zahada ko apavitra vastu kahA hai| isaliye madhu sevana ucita nahIM hai / 4. akSaNa kA tyAga - jisa vRkSa se dUdha nikalatA hai use kSIravRkSa yA udumbara kahate haiN| udumbara phala jasa jIvoM kI trasa utpatti kA sthAna hai isalie zramarakoSa meM udumbara kA eka nAma 'jantu phala' bhI kahA hai aura eka nAma 'hemadugdhama hai, isaliye pIpala, gUlara, pilakhana, bar3a aura kAka 5 udumbara ke phaloM ko khAnA asaM arthAt calate-phirate jantuyoM kI saMkalpa hiMsA hai| gAjara mUlI, zalajama Adi kanda-mUla meM bhI trasa jIva hote haiM, zivapurANa ke anusAra, 'jisa ghara meM gAjara, mUlI zalajama prAdi kanda-mUla bakAye jAte haiM vaha ghara maraghaTa ke samAna hai| pitara bhI usa para meM nahIM pAte aura jo kandamUla ke sAtha anna khAtA hai usakI zuddhi aura prAyazcita sau cAndrAyaNa vratoM se bhI nahIM hotii| jisane prabhakSaNa kA bhakSaNa kiyA usane aise teja jahara kA sevana kiyA jisake chUne se hI manuSya bhara jAtA hai| vegana Adi anantAnanta bIjoM ke piNDa ke khAne se raurava nAma ke mahA 1. This books 2. "He who desires to attain Supreme-peace should on no account eat meat". 3. Every class and kind of wine, whisky brandy, gin. beer or today all contain alcohol which is not a food, but is a pawerful poison. Thinking that it is a useful medicine, removes tiredness, helps to think or increases strength is absolutely wrong. It stupefies brain destroys power, spoils health. shortens life and does not cure disease at all". - Health and Longevity (oriental watchman P.H. Poona) P. 97-101. r. "Wine causes to lose natural effection renders ineficient in work and leads to steal and rob and makes an habitual lawbreaker. It is a prime cause of many serious diseasesParalysis, inflammation, insanity Kidneys tuberculosis etc." --Ibid. P. 87, The combined harm of three great scourges-war famine and pestilence is not as terrible as wine drinking." -Ibid. P. 67 6. taayaa| tatpApaM jAyate puMsAM madhu vindvaka bhakSaNAt // - mahAbhArata 7. varjayenmadhumAMsaMca prANitAM naMba siMhanam / manu 2 loka 177 -- Mahabharta, Anu 115-55 8. surAM marasyAn madhmAMsamAsa kRsarodanam / pravartitaM vedeSu kazvitam // 110 nIti a0 4 0 16 812 :
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIkRSNa jI ke zabdoM meM acAra, murabbA zrAdi abhakSya AlU -zakarakanda Adi kanda vAle ko naraka kI vedanA sahana karanI par3atI hai| / " duHkhadAyI naraka meM duHkha bhogane par3ate haiM aura gAjara, mUlI, gaMThA yAdi mUla khAne 5. binA ne jala kA tyAga jaina dharma anAdi kAla se kahatA calA pAyA hai ki vanaspati, jala, agni vAyu dhaura pRthvI eka indriya sthAvara jIva haiM parantu saMsAra na mAnatA thaa| DA0 jagadIzacandra bosa ne vanaspati ko vaijJAnika rUpa se jIva siddha kara diyA to saMsAra ko jaina dharma kI saccAI kA patA claa| isI prakAra jala ko jIva mAnane se inkAra kiyA jAtA rahA to kaMSTinasvI ne vaijJAnika khoja se patA lagAyA ki pAnI ko eka choTI sI bUMda meM 36450 sUkSma jantu hote haiM, jisake AdhAra para maharSi svAmI dayAnanda jI ne bhI satyArtha prakAza ke dUsare samullAsa meM jala ko chAna kara pIne ke liye kahA hai / 36 caur3e 48 aMgula lambe majabUta, mala rahita, gAr3he hare zuddha khaTTara ke vastra se jo kahIM se phaTA na ho, pAnI chAnanA ucita hai| yadi varatana kA muMha adhika caur3A hai to usa varatana ke mu~ha se tIna guNA doharA khaddara kA prayoga karanA cAhiye | aura chane hue pAnI se usa chanane ko dhokara usa dhovana ko usI bAvar3I yA kueM meM girA denA cAhiye jahAM se pAnI liyA gayA ho / yaha kahanA ki pampa kA pAnI jAloM se chana kara AtA hai, ucita nahIM / kyoMki jAloM ke cheda sIdhe hone ke kAraNa choTe sUkSma jIva una chedoM meM se thAsAnI se pAra ho jAte haiN| yaha samajhanA bhI ThIka nahIM hai-"myunisipaliTI philTara se zuddha pAnI bharatI hai isaliye TaMkI ke pAnI ko chAnane se kyA lAbha?" eka bAra ke chane hue pAnI meM 48 minaTa ke bAda phira jantu utpanna ho jAte haiM isalie jIvahiMsA se bacane tathA apane svAsthya ke liye chane hue pAnI ko bhI yadi vaha 48 minaTa se adhika kAla kA hai, Upara likhI huI vidhi ke sAtha dodArA chAnanA ucita hai| - 6. rAtri bhojana kA tyAgadhere meM jIvoM kI adhika utpatti hone ke kAraNa rAtri meM ghora hiMsA hai| yaha kahanA ki bijalI kI teja rozanI se dina ke samAna cAMdanA kara lene para rAtri ucita nahIM vijJAna ne yaha siddha kara diyA ki (Oxygen) tandurastI ko lAbha aura ( Carbonic) bhojana karanA yA karAnA bhojana meM kyA harja hai? hAni pahuMcAne vAnI hai| vRkSa dina meM kAravaoNnika cUsate haiM ghora zrAvasIjana chor3ate haiM jisake kAraNa dina meM vAyu maNDala zuddha rahatA hai aura zuddha vAyumaNDala meM kiyA huA bhojana tandurustI bar3hAtA hai| rAtri ke samaya vRkSa bhI kAravonika gaisa chor3ate haiM jisake kAraNa vAyumaNDala 1. he nispayate janaH mazAna tulyaM tavezma pitRbhiH parivajitam / / kena samaM cAnyastu bhukte rAdhana vividhet candrA para bhuktaM hatAhatena kRtaM madhyabhakSaNam / vRtAkabhakSaNaM cApi naro yAti ca rauravam // - zivapurANa 2. cazvAro narakadvAra prathama rAtribhojanam / parastrIgamana baMda saMpAve / / ye rAtrau sarvadAharaM varjayanti sumedhasaH / teSAM pakSopavAsasya mAsamekena jAyate // lokapi pAtavyaM zava budhiSThiraH / tapasvino vizeSeNa gRhiNAM ca vivekinAm / mahAbhArata arthAt zrIkRSNa jI ne yudhiSThira jI ko naraka ke jo (1) rAtri bhojana, ( 2 ) parastrI-sevana, (3) avAra- muracyA Adi kA bhakSaNa, (4) AlU, zakarakandI Adi kanda athavA gAjara, mUlI, gaMThA Adi mUla kA khAnA, yaha cAra dvAra batAye aura kahA ki rAtri bhojana ke tyAga se 1 mahIne 15 dina ke upavAsa kA phala svayaM prApta ho jAtA hai / 3. 'siddha padArtha vijJa0' yU0 pI0 gavarnameMTa presa, sarala jaMnadharma, pR0 65-66 4. 'dRSTipUtaM nyasetpAdaM vastrapUtaM jalaM pibet // manusmRti 6 / 64 se
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ dUSita hotA hai aise vAtAvaraNa meM bhojana karanA zarIra ko hAnikAraka hai| sUraja kI rozanI kA svabhAva sUkSma jantuoM ko naSTa karane aura najara na Ane vAle jIvoM kI utpatti kA hai| dIpaka, huNDe tathA vijalI kI teja rozanI meM bhI yaha zakti nahIM balki isake viruddha bijalI mAdi kA svabhAva macchara Adi jantuoM ko apanI tarapha khIMcane vA hai, isaliye teja se teja banAvaTI rozanI meM bhojana karanA vaijJAnika dRSTi se bhI aneka rogoM kI utpatti kA kAraNa hai|' sUrya kI rozanI meM kiyA huA bhojana jaldI hajama ho jAtA hai isaliye Ayurvedika ke anusAra bhI bhojana kA samaya rAtri nahIM balki subaha aura zAma hai| . rAtri ko to kabutara aura cir3iyA Adi tiryaca bhI bhojana nahIM karate / mahAtmA baddha ne rAtri bhojana ko manAhI kI . hai| zrIkRSNajI ne yudhiSThara jI ko naraka jAne ke jo cAra kAraNa batAye haiM, rAtri bhojana una saba meM prathama kAraNa hai|' unhoMne yaha bhI batAyA ki rAtri bhojana kA tyAga karane se 1 mahIne meM 15 dina ke upavAsa kA phala prApta hotA hai| maharSi mArkaNDeya ke zabdoM meM rAtri bhojana karanA, mAMsa khAne aura pAnI pInA lahU pIne ke samAna mahApApa hai|6 mahAbhArata ke anusAra, 'rAtri bhojana karane vAle kA japa, tapa, ekAdazI vrata, rAtri jAgaraNa, puSkara yAtrA tathA candrAyaNa vratAdi niSphala hai| isalie vaijJAnika, prAyurvedika, dhArmika, saba hI dRSTi se rAtri bhojana karanA pIra karAnA A~cata nahIM hai| '7. hiMsA kA tyAga-mAMsa, zarAba, zahada, abhakSaNa, bina chAnA jala tathA rAtri bhojana ke grahaNa karane meM to sAkSAt hisA hai hI parantu maharSi pAtaMjalI ke anusAra, yadi hamArI vajaha se hisA ho to svayaM hiMsA na karane para bhI hama hiMsA ke doSI haiM, isaliye aisI hiMsA kA bhI tyAga kiyA jAve, jisako hama hiMsA nahIM smjhte| (ka) phaizana ke nAma para hiMsA-sUta ke majabUta kapar3e, TIna ke sundara sUTakesa, plAski kI peTI, ghar3o ke tazmeM, baTave Adi ke sthAna para rezamI vastra aura camar3e kI vastue kharIdanA / (kha) upakAritA ke nAma para hiMsA-biccha, sA~pa bhirar3a Adi ko dekhate hI DaNDA uThAnA, cAhe va zAnti se jA rahe hoM yA tumhAre bhaya se bhAga rahe hoN| mahAtmA devAtmA jI ke zabdoM meM, jaharIle jAnavaroM ko bhI kabhI-kabhI pRthvI para calane kA adhikAra hai isaliye apane jIvana kI rakSA karate hue unako zAnti se jIne denA caahiye| -- ..... .... - -. -.. ..- ... We can ward off diseases by judicious choice of food light. From our own laboratories experience, we observe that carbohydrates oxidized by air, only in presence of light. In a tropical country like India, The quality of food taken by an average individual is poor, but the abundance of sunlight undoubtedly compensates for this deitory deficiency. -Prof. N.R. Dhar D. Sc. J.H.M. (Nov. 1928) P. 28-31. 2. sAyaM prAtarmanuSyANAmazanaM zrutiyoditam / nAntarA bhojanaM kuryAdagnihotrasamo vidhiH ||---Rssi sRthata 3. mabhimanikAya, lakuTIkopama mutta, jisakA havAlA DA. jagadIzacanda ke mahAvIra vardhamAna (bha0 ja0 mahAmaNDala, vardhA) pR0 32 para hai| 4-5 isI grantha kA phuTanoTa naM0 2 / 6. astaMgate divAnAthe, apAM rudhiramucyate / bhanna mAMsasama prokta mArkaNDeya maharSiNA / / mAkaM. pu0 10 13 zloka 2 7. madyamAMsazanaM rAtrI bhojana kanda bhakSaNam ye kurvanti vRthA teSAM tIrthayAtrA jayastapaH / / vRthA ekAdazI prottA vRthA jAgaraNaM hare / tathA ca puSkarI yAtrA vRthA cAMdrAyaNaM tapaH / / mahAbhArata s. Personally to kill creatures, to cause creatures lo be killed by others and to support killing are three main forms of Hinsa. -- Patanjali the Yogdarshana 2/34 6. This book's. 564
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ga) vyApAra ke nAma para hisA-mahAbhArata ke anusAra mAMsa tathA camar3e kI vastue kharIdanA, becanA aura aisA karane kA mata denaa| (gha) ahiMsA ke nAma para hiMsA-kuttA prAdi pazu ke gaharA jakhama ho rahA hai, kIr3e par3a gaye, mavAda ho gayA, duskha se cillAtA hai to usakA ilAja karane ke sthAna para, pIr3A se chuTAne ke bahAne se use jAna se mAra denaa| yadi yahI dayA hai to apane kuTambiyoM ko jo zArIrika pIr3A ke kAraNa unase bhI adhika duHkhI haiM kyoM nahIM jAna se mAra dete? (5) sudhAra ke nAma para hiMsA-bar3oM kA kahanA hai 'nIyata ke sAtha barakatta hotI hai| jaba se hamane anAja kI bacata ke liye cahe, katte, bandara TiDI Adi jIvoM ko mAranA prArambha kiyA anAja kI adhika paidAvAra tathA acchI marata honA hI banda ho gii| (ca) dharma ke nAma para hisA-devI-devatAoM ke nAma para tathA yajJoM meM jIva bali karanA aura usase svarga ko smjhnaa| yojana ke nAma para hisA-mAMsa kA tyAga karane ke sthAna para machaliyoM kI kAzta karake mAMsa bhakSaNa kA pracAra karanA aura kraanaa| (ja) vijJAna ke nAma para hisA-zArIra kI racanA aura naseM-haDDI Adi citrAdi se samajhAne kI bajAya asaMkhyAta kharagoza tathA meMDhaka Adi ko cIra pheNknaa| (ka) dila bahalAva ke nAma para hiMsA-dUsaroM kI nindA karake, gAlI dekara, haMsI ur3Akara, cUhe ko pakar3akara dillI ke nikaTa chor3akara, zikAra khelakara, tItara baTera lar3avAkara aura dUsaroM ko sattAkara mAnanda maannaa| 1-1 grahanta bhakti-zrI bhartRhari kRta, zatakatraya ke anusAra 'arhanta' samasta tyAgiyoM meM mukhya haiN| skandha parANa anasAra, vahI jihvA hai jisase jinendra kI pUjA kI jAve vahI dRSTi hai jo jinendra ke darzanoM meM tallIna ho aura baDhI mata jinendra meM rata ho| viSNu purANa ke anusAra, arhanta mata (jainadharma) se bar3hakara svarga mora mokSa kA dene vAlA koI dasarA nahIM hai| madArAkSasa nATaka meM arhantoM ke zAsana ko svIkAra karane kI zikSA hai| mahAbhArata meM jile kA kathana hai|' muharta cintAmaNi nAma ke jyotiSa grantha meM jinadena mI sapanA kA jAle hai| yaha sikhAI deva Apa vidhAtA haiM, apanI buddhi se bar3e bhArI ratha kI taraha saMsAra cakra ko calAte haiN| prApako baddhi hamAre kA liye ho| hama ApakA mitra ke samAna sadA saMsarga cAhate haiN| prahantadeva se jJAna kA aMza prApta karake devatA pavitra hote dezanideva! isa vedI para saba manuSyoM se pahale arhantadeva kA mana se pUjana aura phira unakA mAhavAna kro| pavanadevaprayata deva, indradeva aura zrI devatAoM kI bhAMti mahanta kA pUjana karo ye sarvaza haiN| jo manuSya mahantoM kI pUjA karatA svara deva usa manuSya kI pUjA karate haiM | - - -- - - -- - 8. He who purchases sells deals cooks or eat flesh comits hiasa. -Mahabharat (Anu) 115/24 2-4. isI grantha ke kuTanoTa / 5. 'kAla nemi mahAvIraH zauri zuri jinezvaraH (a0 parva) a0 146 / 6. zivona yugmedvitanau ca devyaH kSudrAzcare sarva imesthirakSe / puSyagRhAvipna payakSa sarpa bhUtAdayotye zravaNe jinazca / / 63 // nakSatra 2 7. hama to mamahante jAtavedaro rathamiva saMmahemA mniissyaa| bhadrAhinaH prematirasya saMghagne satye mAriSagamAvaya taba ||Rgved maM0 1, ma015, sutra 64 8. tA vRdhantAvanu chummAya devAvadamA / arhantAcitpuro dadhe'zeva devAvarvate ||--a0 maM05, a06 sU016 1. IDito agne sanasAno arhantadevAtyakSi mAnuSatpUrvo adya / sa Avaha mamatA zarthoM acyutamindra narohiSarda yajadhvam / / Rgveda maMDala 2 a0 11 sUkta 3 10. arhantAye sudAnavo naro asAmi vAvasaH / / pravaza yajJiyemyo diyo amarudbhaH / / - a0 ma0 5 a04,052 265
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha to spaSTa hai ki ahaMnta''ahana "jinendra jinadeva "jinezvara athavA tIrthakara ko pUjA kA kathana vedoM aura purANoM meM bhI hai| aba kevala prazna itanA raha jAtA hai ki yaha jainiyoM ke pUjyadeva haiM yA anya mahApuruSa? hindI zabdArtha tathA zabda koSoM ke anusAra inakA artha jainiyoM ke 'pUjyadeva' haiN| yahI nahIM balki inake jo guNa aura lakSaNa jainadharma batAtA hai vahI Rgveda svIkAra karatA hai, "ahaMndeva! Apa dharmarUpI bANoM, sadupadeza (hitopadeza) rUpI dhanuSa tathA anantajJAna Adi AbhUSaNoM ke dhArI, kevalajJAnI (sarvajJa) aura kAma, krodhAdi kaSAyoM se pavitra (vItarAgI) ho| Apa ke samAna koI anya balavAna nahIM, pApa anaMtAnanta zakti ke dhArI ho|' phira bhI kahIM kisI dUsare mahApuruSa kA bhrama na ho jAye, svayaM Rgveda ne hI spaSTa kara diyA, "ahaMntadeva pApa nagna svarUpa ho, hama Apako sukha-zAMti kI prApti ke lie yajJa kI bedI para bulAte haiN| kahA jAtA hai-mUrti jala hai isake anurAga se yA lAbha hai ? sinemA jar3a hai lekina isakI bejAna matiyoM kA prabhAva par3e binA nahIM rahatA, pustaka ke akSara bhI jar3a haiM, parantu jJAna kI prApti karA dete haiM citra bhI jar3a haiM lekina balavAna yoddhA kA citra dekha kara kyA kamajora bhI eka bAra mUMchoM para tAva nahIM dene lagate ? kyA vaMzyA kA citra hRdaya meM bikAra utpanna nahIM karatA? jisa prakAra nakzA sAmane ho to vidyArthI bhUgola ko jaldI samajha letA hai usI prakAra arhantadeva ko mUrti ko dekha kara arhantoM ke guNa jaldI samajha meM A jAte hai| mUrti ko kevala nimitta kAraNa (object of devotion) hai| .. kucha logoM ko zaMkA hai ki jaba ahaMntadeva icchA tathA rAgadveSa rahita haiM, pUjA se harSa aura nindA se kheda nahIM karate, karmAnusAra phala svayaM milane ke kAraNa apane bhaktoM kI manokAmanA bhI pUrI nahIM karate to unakI bhakti aura pUjA se kyA lAbha? isa zaMkA kA uttara svA0 samanta bhadrAcArya jI ne svayambhUstotra meM batAyA : ma pUjayA'rthastvayi vItarAge ne nindayA nAtha bivAntavare / tathApi te puNya-guNa smRtirnaH punAti citaM duritAjanebhyaH // 57 // arthAt-zrI mahantadeva / rAga-dveSa rahita hone ke kAraNa pUjA-vandanA se prasanna aura nindA se prApa dukhI nahIM hote pora na hamArI pUjA athavA nindA se Apako koI prayojana hai| phira bhI prApake puNya guNoM kA smaraNa hamAre citta ko pApamala se pavitra karatA hai| zrImAnataM gAcArya ne bhI bhaktAmara stotra meM isa zaMkA kA samAdhAna karate hue kahA : . AstAM tava stavanamasta samasta doSaM tvatsaMkathApi jagA duritAni hanti / dUre sahastra kiraNaH kurute prabhava padmAkareSu jalajAni vikAsabhAMji / prarthAt-bhagavan ! sampUrNa doSoM se rahita ApakI stuti kI to bAta dUra hai, ApakI kathA bhI prANiyoM ke pApoM kA mAza karatI hai| sUrya kI to bAta jAne do usakI prabhAmAtra se sarovaroM ke kamaloM kA vikAsa ho jAtA hai| prAcArya kumucandra ne bhI batAyA : hadvirttani svayi vibho zithilipa bhavanti, jantIHkSaNena niviDA api krmbndhaaH| sadyo bhujaMgamamayA iva madhyabhAgamabhyAgate banazikhiNDini candanastha / / arthAt-he jinendra ! hamAre lobhI hRdaya meM Apake praveza karate hI atyanta jaTila karmoM kA bandhana usI prakAra DhIlA par3a jAtA hai jisa prakAra bana mayUra se Ate hI sugandha kI lAlasA meM candana ke vRkSa se lipaTe hue lobhI sapo ke bandhana DhIle par3a jAte haiN| 1. isI grantha ke phuTanoTa naM0 2, aura phuTanoTa naM03 arhanviSi sAyakAni dhanvAhanniSkaM yajataM vizvarUpam / ahannidaM dara se vizvabhva navAojIyo rudra tvasti R0 2 / 4 / 33 2. vainapcurdevavataH zate goriyAva vadhUmantA sudAsaH / __ ahannamne paMjavanampadAnaM hoteva sadmami reman / / R0 7/2015 3. Great men are still admirable. The unbelieving French Believe in their Voltaire and burst out round him into very curious hero worship. Does not cvery true man Feel that he is himself made higher by doing reverence to what really above him. -English Thinker Thomas Carlyle 866
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ kucha logoM ko bhrama hai ki jaba mAlI kI avatI kanyA mahanta bhagavAna ke mandira kI caukhaTa para hI phUla car3hAne se sau dharma nAma ke prathama svarga kI mahAvibhUtiyoM vAlI indrANI ho gii| dhanadasa nAma ke gbAle ko grahantadeva ke sammukha kamala kA phUla car3hAne se rAjA pada mila gyaa| meMr3haka pazu taka bimA bhakti kare, kevala arhanna bhakti kI bhAvanA karane se hI svarga meM deva, ho gayA to do ghaNTA prahanta vandanA karane para bhI hama duHkhI kyoM hai| isa prazna kA uttara zrI kundakundAcArya ne kalyANa mandira stotra meM isa prakAra diyA hai: prAkathito'pi mahito'pi nirIkSato'pi nUnaM na cetasi mayA vidhRto'si bhaktyA / jAto'smi tena janabAndhavA duHkhapAtraM yasmAt kriyA: pratiphalanti na bhAvazUnyA / / arthAt he bhagavAna ! maiMne ApakI stutiyoM ko bhI sUnA, Apako pUjA bhI ko, Apake darzana bhI kiye kintu bhaktipUrvaka hRdaya meM dhAraNa nahIM kiyA / he janabAndhava ! isa kAraNa hI hama duHkha kA pAtra bana gaye kyoMki jisa prakAra prANa rahita priya-sepriya strI-putra grAdi bhI acche nahIM lagate, usI prakAra binA bhAva ke darzana, pUjA Adi saccI arhanti bhakti nahIM balki nirI mUrtipUjA hai isake lie vairisTara campatarAya ke zabdoM meM janadharma meM koI sthAna nahIM / ' bhAvapUrvaka arhanta bhakti ke puNya phala se prAja paMcabhakAla meM bhI manavAMchita phala svayaM prApta ho jAte haiN| mAnalaMgAcArya kI zrI RSabhadeva kI stuti se jela ke 46 lauha kapATa svayaM khula gaye / ' samantabhaddAcArya kI tIrthakara vandanA se candraprabhu tIrthakara kA prativimba prakaTa humaa| cAlukya nareza jayasiMha ke samaya vAdIrAja kA kASTa roga jinendra bhakti se jAtA rhaa| jinendra bhagavAna para vizvAsa karane se gaMgavazI samrAT dinayAditya ne prathAha jala se bhare dariyA ko hAthoM se taira kara pAra kara liyaa| jainadharma ko tyAga kara bhI hoyasala vaMzI samrATa viSNavardhana ko zrI pArzvanAtha kA mandira banAne meM, putra solaMkI samrAT kumArapAla ko zrI ajitanAtha ko bhakti se yuddhoM meM vijaya aura bharatapura ke dIvAna ko vorabhakti se jIvana prApta huaa| kadambAvaMzI samrATa ravivarmA ne saca kahA hai, 'janatA ko zrI jinendra bhagavAna kI nirantara pUjA karanI cAhie, kyoMki jahAM sadaiva jinendra pUjA vizvAsapUrvaka kI jAtI hai vahIM abhivRddhi hotI hai, deza ApattiyoM aura bImAriyoM ke bhaya se mukta rahatA hai aura vahAM ke zAsana karane vAloM kA yaza aura zakti bar3hatI hai| jaina dharma kA prabhAva? pU0 a0 gaNeza prasAda jI varNI hama vaiSNava dharma ke anuyAyI the / hamAre ghara ke sAmane jaina mandira jI thA / vahA~ tyAga kA kathana ho rahA thaa| mujha para bhI prabhAva par3A aura maiMne sArI umra ke lie rAtri bhojana kA tyAga kara diyaa| usa samaya merI prAyu dasa sAla kI thii| eka dina maiM aura pitA jI gAMva jA rahe the| rAste meM ghanA jaMgala par3A hama abhI bIca meM hI the ki eka zera-zeranI ko apanI ora pAte dekhaa| maiM DarA, parantu mere pitA ne dhIre-dhIre NamokAra maMtra kA jApa grArambha kara diyaa| zera-zeranI rAstA kATa kara cale gye| maiMne pAzcarya se pUchA, "pitA jii| vaiSNava-dharma ke anuyAyI hote hae jainadharma ke mantra para itanA .. gaharA vizvAsa"? pitA jI bole ki isa kalyANakArI maMtra ne mujhe bar3I-bar3I prApattiyoM se bacAyA hai| yadi tuma apanA kalyANa cAhate ho to jaina dharma meM dRr3ha zraddhA rakhanA / mujhe jaina dharma kI sacAI kA vizvAsa ho gyaa| isakI sacAI se prabhAbita hokara samasta ghara bAra aura kudamba ko chor3a kara phAlguNa sudI saptamI bIra saM0 2474 ko Atmika kalyANa ke hetu maiMne jaina dharma kI kSullaka padavI grahaNa kara lii|4 1. Adarza kathA saMgraha (vIra meyA mandira sarasAvA, sahAranapura) 10 112 / 2. isI grantha kA pR0 382-353 / 3. Jaioism is not idolatrous and it has bitterly opposed to idolworship as the iconoclastic religion. The Tirthankars are models of perfection for our soul to copy. Their images are to constantly remind for the ideal. What is Jainism. p. 22. 4. mero jIvana gAthA, gaNezaprasAda varNI jaina andhamAlA, bhadainI ghATa, banArasa / 867
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina dharma kA prabhAva-2 svAmI darzanAnanda bImAra the maiM unase milane gyaa| unhoMne kahA, "aba jIvana kA bharosA nhiiN|" maiMne kahA, "eka saMnyAsI ko mRtyu kI kyA cintA ? unhoMne kahA, "zarIra kI nahIM, kevala yaha citA hai ki aba jainiyoM se zAstrArtha kauna karegA ?" maiMne jainiyoM ke sAtha zAstrArtha karane kA saMkalpa kara liyA aura prathama morcA bhivAnI ke jainiyoM se jmaa| phira dehalI, kevar3I Adi aneka sthAnoM para zAstrArtha hue| pAnIpata meM jabAnI aura likhita zAstrArtha pATha dina taka calatA rahA / merI likhI pustaka 'digambara jainoM se 100 prazna' kA paM. pannAlAla jI nyAyadivAkara ne jo uttara bhejA, usase mujhe vizvAsa ho gayA ki maiMne jaina dharma ko jo samajhA thA, jaina dharma usa se bhinna hai| jaina dharma prathamAnuyoga meM nahIM balki dravyAnayoga meM hai, jo jaina dharma kA pramANa hai| dhIre-dhIre merI AtmA para jaina dharma kI satyatA kA prabhAva par3atA rahA, jisakA phala yaha huA ki mujhe jaina dharma meM zraddhA ho gii| jainadharma kA jJAna to pahale se hI thA lekina zraddhA na thI, aba zraddhA ho gaI to vahI jJAna samyak jJAna ho gyaa| maiM apanI prAtmA kA vaha svarUpa pahicAna gayA aura karmoM meM Ananda mAnane vAle karmAnanda se nija (AtmA) meM prAnanda mAnane vAlA nijAnanda ho gyaa|' 1. vistAra ke lie jaina-sandeza, AgarA (22 pharavarI, 1951) 103-4 / 818
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahiMsA dharma aura dhArmika nirdayatA aba isa bAta ko siddha karane kI AvazyakatA nahIM raha gaI hai, ki pratyeka jIva ko rakSA karanA manuSya mAtra kA kartavya hai| manuSya prAdhunika vijJAna ke dvArA unnati karatA huA apane jIvana ko jitanA hI adhika se adhika sukhI banAtA jAtA hai, utanA hI pazu pakSiyoM kA bhAra rUkA hotaanaasaahai| vaira..nika setI ne bailoM aura ghor3oM ke hala calAne ke gRhattara kArya ko bahata halkA kara diyA hai| rela, moTarakAra Adi vaijJAnika yAnoM meM bojha Dhone ke kArya se aneka pazuoM ko bacA liyA hai| vajJAnika logoM ke zodha kA kArya abhI taka barAbara jArI hai| unako apanI zodha ke viSaya meM bar3I-bar3I AzAeM haiN| unako vizvAsa hai ki eka dina ve vijJAna ko itanA UMcA pahuMcA deMge ki saMsAra kA pratyeka kArya vinA hAtha lagAye kevala vijalI kA eka baTana dabAne se hI ho jAyA kregaa| bhojana ke viSaya meM unako AzA hai ki vaha kisI aise bhojana kA AviSkAra kara sakege, jo atyanta alpa mAtrA meM khAe jAne para bhI kSudhA zAnti ke atirikta zarIra meM paryApta mAtrA meM rakta Adi dhAtuoM ko bhI utpanna karegA / tisa para bhI yaha bhojana yantroM dvArA utpanna bilkula nirAmiSa hogaa| isa prakAra vaijJAnika loga manuSya, pazu aura pakSI saMbhI ke bojha ko kama karane ke lie barAbara yatna kara rahe haiN| yadyapi hama bhAratabAsI yaha dAvA karate haiM ki saMsAra ke sabase bar3e dharmoM kI janmabhUmi bhAratavarSa hai, kintu atyanta dayAvAna jaina aura bauddha dharmoM kI janmabhUmi hote hue bhI jIva rakSA ke liye jo kucha videzoM meM kiyA jA rahA hai, bhArata meM abhI usakI chAyA bhI dekhane ko nahIM miltii| hama samajhate haiM ki videzI loga mleccha khaNDa ke nivAsI evaM mAMsabhakSI hone ke kAraNa TinnevelI jile ke kaI sthAnoM meM pRthvI para teja noka pAle bhAle yA bar3e kIle sIdhe gAr3akara unake upara bar3I bhArI UMcAI se kaI sUpara eka-eka karake isa prakAra pheMke jAte haiM ki usameM biMdhakara bhAle ke nIce pahuMca jaaveN| isa prakAra eka-eka bhAle meM eka ke Upara kaI eka sUara jIvita hI bidha jAte hai| bAda meM una mUka prANiyoM kI bali dI jAtI hai| nuTIATRE M . CHR.. hisApriya hote haiM, kintu tathya isake vilkUla viparIta hai| isameM koI sandeha nahIM ki yUropa aura amerikA ke adhikAMza nivAsI mAMsabhakSI haiM, kintu ve pazumoM ke prati itane nirdaya nahIM hai| Apa unakI isa manovRtti para pAzcarya kara sakate haiM, kyoMki prANaghAta 86
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura dayA kA Apasa meM koI mela nahIM ho sktaa| kintu pAzcAtya dezoM meM Ajakala nirAmiSa bhojana aura prANiyoM ke prati dayA kA bar3A bhArI Andolana cala rahA hai| jisa prakAra prAcIna bhAratIya kSatriya loga brAhmaNoM ke sahayoga se hiMsAmaI yajJa yA jJa karate-karate hiMsA se itane Uba gae the ki unhoMne bhagavAn mahAvIra jese ahiMsA pracArakoM ko utpanna kiyA usA prakAra aAja kala' pAzcatya dezavAsI bhI vyartha kI hiMsA aura nirdayatA se Uba gaye haiN| yahAM pratyeka deza meM nirAmiSa bhojana kA pracAra karane vAlo sabhAeM haiN| Apako yUropa tathA amerikA ke pratyeka deza meM zAkAhArI hoTala taka mileNge| maba vaha jamAnA Tala gayA jaba pAzcAtya dezoM meM jAne para binA mAMsa khAe kAma nahIM calatA thaa| nirAmiSa bhojana ke pracAra ke atirikta vahAM prANiyoM ke sAtha nirdayatA kA vyabahAra na karane kA prAndolana bhI pratyeka deza meM kiyA jA rahA hai| isa samaya yUropa ke pratyeka deza tathA amerikA meM jIva dayA pracAriNI sabhAeM (Humanitarian Leagues) kAma kara rahI haiN| jIva dayA pracAriNI sabhAeM prANiyoM para nirdayatA na karane kA pracAra kevala TrekTroM, vyAkhyAnoM aura maijika lAlaTenoM dvArA hI nahIM karatI, balki ve apane-apane dezoM meM pazu nirdayatA nivAraka kAnUna (Prevention of cruety to Animal Act) bhI banavAtI haiN| isake atirikta ve jisa deza meM prANiyoM ke prati sAmUhika anyAya kiye jAne kI bAta sunato haiM usakA khalA virodha bhI karatI haiN| pichale dinoM amerikA kI jIva dayA sabhA ne bhArata sarakAra ke binA kiso pratibandha ke amerikA meM bandara bhejane ke kArya kA kaThora zabdoM meM virodha kiyA thaa| unhoMne 1 sitambara, 1637 se 31 mArca, 1938 taka bhAratoya rASTrIya kAMgresa ke pAsa bhI aneka patra bheja kara usase anurodha kiyA thA ki vaha bhArata sarakAra ko isa pravRtti ko banda karane meM sahAyatA dN| amarIkA meM aneka vaijJAnika prayogazAlAyoM meM jIvita pazuoM ko vIra phAr3a karaka athavA unakA zrAparezana kara ke vaijJAnika prayoga kiye jAte haiN| ina bandaroM ko bhAratavarSa se unhIM prayogazAlAoM ke lie bhejA jAtA thA, vahA~ unako aneka ... h -MISTRI raries 1 MS cigalepaTa jile ke mAdamabakkama nAmaka sthAna meM jIvita bher3a-bakarI ke peTa ko thor3A kATakara usakI prAMteM khIMca lI jAtI haiM aura unheM sellIyammana devI ke sAmane gale meM hAra kI taraha pahinA jAtA hai| SANDEDMRE JA Hasi . HTTA prakAra ke kATane, phAr3ane, cIrane, chedane Adi ke kaSTa diye jAte the| isa kArya kA cikitsakoM, pAdariyoM, jIvita prANiyoM ke prAparezana kA virodha karane vAlI sabhAoM tathA anya bhI aneka vyaktiyoM ne ghora virodha kiyaa| eka amerikA nivAsI kA kahanA hai ki vahAM prativarSa sATha lAkha prANiyoM kA prayogazAlAoM meM balidAna kiyA jAtA hai| unameM se kevala pAMca pratizata ko hI behoza karake unakI cIra-phAr3a kI jAtI hai| zeSa saba binA behoza kiye hI, corephAr3e jAte haiN| ina prayogazAlAnoM para kisI prakAra kA nirIkSaNa nahIM hai| inameM nirdayatA pUrNa sabhI kArya prayoga karane vAloM kI
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrNa sahamati se kiye jAte haiN| una prayogoM meM pazuoM kI rIr3ha kI haDDI ke Upara khAla aura mAMsa ko haTAkara unakI nAr3iyoM ko uttejita karake usako phAsaphorasa se jalAyA jAtA hai| phira unako ubalate hue pAnI meM DAla diyA jAtA hai yaha saba kucha una mUka pazutroM ko behoza kiye binA kiyA jAtA hai| ina prayogoM ke cikitsA meM upayoga ke viSaya meM bhI nizcaya se kucha nahIM kahA jA sakatA / ina bandaroM ke khUna meM se isa prakAra nirdayatA pUrvaka nikAle hue pAnI (Serum) ko zizu pakSAghAta meM diyA jAtA hai| isa auSadhi ke viSaya meM khuba bar3hA-car3hAkara vijJApana nikAle jAte haiN| kintu saMyukta rAjya amerikA meM svAsthya vibhAga kA kahanA hai ki isa prakAra nirdayatA pUrvaka nikAle hue kisI bhI sIrama ne zizu pakSAghAta ko acchA nahIM kiyaa| prANiyoM para dayA tathA avyartha mahauSadhi na hone ke kAraNa bandaroM ke Upara isa nirdaya tathA vyartha prayoga kA virodha bar3e prabhAvazAlI zabdoM meM kiyA gyaa| isa viSaya meM nimoniyA kI zurakSA samiti tathA jIpita pANI zalya virodhI samiti ke pradhAna ne likhA hai--'bhArata ke tIrthasthAna AdhyAtmika saundarya aura unnati ke bhaNDAra haiN| vaha manuSyoM ke atirikta pazumoM ko bhI premabhAva se rahane kI zikSA dete haiM, ataeva aisI zikSA dene vAlA bhArata pavitra niyama kA ullaMghana kutsita aura nIca TinnebalI jile meM to itanI amAnuSikatA kI jAtI hai, ki vahAM eka garbhavatI bher3a ke garbhAzaya ko phAr3akara usameM se baccoM ko isalie nikAla liyA jAtA hai ki unheM debakoTTA meM koyemammApara, mAyAvarama meM | mariyammApara aura pAlamakoTA meM prayira___ thammena para bali car3hAyA jAtA hai| MOHAR Mahe 2. videzI paise ke lie nahIM kara sktaa| hama saMsAra ke sabhI dhamoM ke nAma para Apase dayA, satya aura nyAya ke lie apIla karate haiN| una saba logoM ko yaha bar3I bhArI abhilASA hai ki bhAratavarSa ke bandaroM kA bAhara bhejA jAnA eka dama banda ho jaave| yadyapi spena Antarika yuddha ke kaSTa se jIvana aura mRtyu ke sandhi sthala para khar3A thA, kintu una maka prANiyoM ke kaSTa se usakA hRdaya bhI pighala gayA thaa| usakI jIva dayA sabhA ke sitambara 1937 ke eka patra meM spena ke una pazuoM kI rakSA karane kI apIla kI gaI hai, jo apane mAlikoM ke spena ke nagaroM kI sUnasAna galiyoM meM khAnA DhUMDhate hue ghUma rahe haiN| khAnA na milane ke kAraNa ukta pazuoM ke paMjara nikala Ae haiN| una pazuoM meM aneka ucca nasla ke kutte bhI haiM, jo spena kI bama varSA meM anAtha ho gae haiN| mADriDa meM kevala eka samiti pazurakSA kA kArya karatI hai, kintu bahu atyanta yatnazIla hotI huI bhI unakI bar3hI haI saMkhyA ke kAraNa unakI prAvazyakatA kI pUrti karane meM asamartha haiN| isalie ukta samiti ne saMsAra bhara ke dayAlU puruSoM se apIla kI hai ki vaha apanI caMcala lakSmI kA kucha bhAga spena bhejakara una pazuoM kI rakSA ke kArya meM sahAyatA deN| kanADA meM bhI pazamoM ke prati nirdayatA pUrNa vyavahAra ke viruddha aura pAndolana kiyA jA rahA hai / roTeTo hayumena sosAiTI ke mainejiMga DAirekTara misTara jAna maikanala ne pazuoM ke Upara vaijJAnika prayoga kiye jAne kA virodha joradAra zabdoM
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM kiyA hai| kanADA kI pazarakSA samiti jIvita prANiyoM kA Aparezana karane ke viruddha aura pAndolanana kara rahI hai, kanADA kI paza nirdayatA nivAraka samiti (Society for the Prevention of cruelty to Animals) kI riporTa ko dekhane para dakSiNI arakATa jile ke pUvAnara nAmaka sthAna meM bakare ke gale ko nehAnI vA chInI se dhIre-dhIre kATakara usako asIma vedanA pahuMcAI jAtI hai| balidAna kA yaha kArya sambhavataH kasAI ke halAla karane se bhI adhika nirdayatApUrNa hai| CRAIANT patA calatA hai ki samiti ke pAsa prArthika sAdhanoM kI kamI nahIM hai| uso varSa usako akelo e. krAphTa savisa sTeTa se ho dasa sahastra DAlara mile the, isake padAdhikArI nagara ke bAhira 145 maukoM para gaye / unhoMne 1805 pA nirdayatA kI zikAyateM sunI, jinameM se unhoMne 1368 ko cetAvanI dekara chor3a diyA aura 82 mAmaloM meM sajA karAI / usane 145, 580 bAr3oM meM pazuoM kA nirIkSaNa kiyaa| pazujanameM se anAtha, isakA vijagApaTTama jile ke anAkavale nAmaka sthAna meM eka aisA balidAna kiyA jAtA hai jisameM bhAle jaisI eka teja nokadAra churI ko supara ke gudAsthAna meM DAlakara itane jora me dabAyA jAtA hai ki vaha andara ke bhAgoM ko phAitI huI usake maha meM se nikala pAtI hai| Misation RAJha pazaoM kI apekSA hamArA pakSiyoM ke prati bhI kama uttaradAyitya nahIM hai / jana mandiroM meM prAyaH kabutaroM ko cArA DAlA jAtA hai| vAstava meM hamArA unake prati eka vizeSa kartavya hai| jina pakSiyoM ko manuSya apane premavaza kisI sthAna vizeSa meM 102
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAtA hai, usake prati to usakA vizeSa karttavya ho jAtA hai / hama loga apane anAjapAta ko sApha karake ghar3iyoM gegala Adi kar3iyoM para pheMka dete haiM, kintu yadi hama usakI kisI sArvajanika sthAna para ulavA diyA kareM to, usase aneka pakSiyoM ko lAbha ho sakatA hai| aneka loga aisA roprAdA hotI hai ki vaha una prakRti ke saMgIta bAhakoM ko lohe ke piMjare meM banda kara dete haiM, aneka vyakti tote, mainA, Adi aneka prakAra ke pakSiyoM kA pijare meM banda rakhate haiM, kintu vaha yaha nahIM samajhate ki pratyeka pakSI jitanA sundara khulI vAyu meM svatantratA pUrvaka zvAsa lekara gAtA hai utanA piMjare ke andara banda raha kara kabhI nahIM gA sakatA vAstava meM hare-hare khetoM se ur3akara nIle AkAza meM gAte hue jAne vAle pakSiyoM ko dekhakara kitanA prAnanda hotA hai ? isa gIta ko sunakara kabhI-kabhI mana nahIM bharatA / kintu svArthI manuSya unako piMjare meM banda karake hI saMtuSTa nahIM hotA, vaha unako pakar3atA hai unakA zikAra karatA hai aura unapara aneka prakAra ke atyAcAra karatA hai| kaI eka vyakti to ina, nirbala prANiyoM ko mArakATa kara bar3I zAna se kahA karate haiM, ki Aja hamane itane pakSiyoM kA zikAra kiyA / zikAriyoM kI apekSA baheliye yA ciDimAra loga ina para adhika atyAcAra karate haiN| kacha varSa pUrva kanADA ke velveka nAmaka nagara meM eka baheliye meM eka choTI lomar3I ko jIvita hI jAla meM pkddliyaa| usane usako apane ghara le jAkara usa sthAna para TAMga diyA jahA~ aneka khAle TaMgI huI thii| usa samaya vahAM eka phoTogrAphara bhI thA / yaha una khAloM kA phoTo lenA cAhatA thaa| kintu usane lomar3I ko chaTapaTAte dekhakara baheliye ke nirdayatApUrNa kArya kA virodha kiyA aura kahA ki lomar3I ke idhara udhara hilate samaya phoTo kisa prakAra liyA jA sakatA hai| isa para baheliye ne lomaDI ko utArane ke sthAna meM usakI agalI TAMgoM ko eka rassI meM bAMdhakara Age ko isaprakAra khIMca kara vAMdha diyA ki vaha hilAla bhI na ske| isake bAda phoTogrAphara ne phoTo le liyaa| vaha isa phoTo ko pazunirdayatA nivAraka sabhA meM bhejane vAlA thaa| sArAMza yaha hai ki pazunirdayatA nivAraka kAnUna ke anusAra aneka vyaktiyoM ko choTe-choTe aparAdhoM meM daNDa diyA jAtA hai, kintu baheliyoM dakSiNI arakATa ke viruSacalam tAluka ke maduvettimaMgalama maMdira meM eka sAtha sAta bhaisoM ko kATakara unakI bali dI jAtI hai| aura yaha pUjotsava kA vahAM eka sAdhAraNa rUpa hai| aura zikAriyoM para ukta kAnUna lAgU nahIM hotA / kisI bacce ke hAtha meM to jaba kabhI koI kutte yA billI kA baccA par3a jAtA hai, usakI Aphata hI pA jAtI hai / unnIsavIM zatAbdI meM bar3e-bar3e cikitsakoM ne roga aura mRtyu meM kaSTa kama karane kA bar3A bhArI udyoga kiyA hai| eDinabaro ke DAkTara simpasana ko Aparezana ke samaya rogiyoM kA tar3apanA aura cillAnA dekhakara bar3I dayA prAI / prataeva usane behoza karane kI prauSadhi ko khoja nikaalaa| amerikA meM pazuoM ke prati dayAbhAva pradarzita karane kA pracAra reDiyo, samAcAra patra aura vyAkhyAnoM dvArA kiyA jAtA hai| vahIM aneka samitiyA~ jIva dayA kA pracAra kara rahI hai| isa viSaya meM vahAM prativarSa saMkar3oM TaikTa nikalate haiN| raibareMDa DAkTara hAna penahAlarIsa ne to jIva dayA ke viSaya meM eka sahasra se bhI adhika kavitAeM likhI haiN|
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ roroTI kI hayUmena sosAiTI tathA isI prakAra kI anya saMsthAe vahAM isa viSaya meM atyanta upayogI kArya kara rahIM haiN| isa viSaya meM DAkTara ailena bhI bar3A bhArI kArya kara rahe haiN| jarmana varNagale pragaTa hai ki yadyapi bhArata varSa meM zeSa saMsAra kI apekSA mAMsAhAra kA pracAra kama hai, tathApi vaha jIva dayA ke kArya meM usase bahuta pIche hai| iMglaiNDa, phrAMsa, jarmanI, spena aura amerikA mAMsAhArI deza hote hue bhI jIva dayA ke sambandha meM bhArata se vahata Age haiN| bhArata varSa kA dAvA hai ki vaha kaI aise vizva dharmoM kI janmabhUmi hai, jisakA prAdhAra ------- - MANTRA : - HARISHNA TicanApalI ke pAsa putura ke kulumiyAyI maMdira meM do tIna mAha ke bher3a ke baccoM kI gardaneM dAMtoM se kATakara athavA charI se cheda karake devI ko sAmane unakA rakta cUsA jAtA hai isa ghora rAkSasI kRtya ne to khUmbAra jaMgalI jAnavaroM ko bhI mAta kara diyA hai| antoo ! int anaakrikk kottumaikll rru kllliyumaa prama aura ahiMsA hai, to bhI yaha atyanta meda kI bAta hai ki vaha jAva dayA aura prANI rakSA ke viSaya meM saMsAra ke anya dezoM se bahuta pIche hai / saMsAra kA eka bahuta pichar3A huA deza hai| bhAratavarSa meM abhI taka paramAtmA aura dharma ke nAma para bar3e-bar3e atyAcAra karake prANiyoM ko prANAMtaka kaSTa diyA jAtA hai / dakSiNa bhArata isa viSaya meM zeSa bhArata se bhI bAjI mAra le gayA hai / vahAM muka pazuoM para dharma ke nAma para bar3e-bar3e amAnupika atyAcAra kiye jAte haiM / jinheM dekha sunakara roMgaTe khar3e hote haiM aura dimAga bhakarama jAtA hai / lekha meM diye gaye kucha citroM se ina atyAcAroM kA AbhAsa milatA hai / unake vahA~ punaH ullekha karane kI AvazyakatA pratIta nahIM hotii| inake atirikta dakSiNa ke aneka jiloM meM yajJa ke lie bakaroM ko mArane kI prathA bahuta joroM para hai bakaroM ke aNDakoSoM ko kisI bhArI vastu se dabAkara kucalane Adi ke amAnuSika karma dvArA una muka pazuoM ko maraNAntika vedanA pahuMcAI jAtI hai| isa prakAra pazuoM ko dharma ke nAma para asahya yaMtraNA pahuMcAne vAle kukRtyoM ke athavA dhArmika nirdayatA ke ye kucha udAharaNa hai, jo prAyaH tilakachApa dhArI hindUroM ke dvArA kiye jAte haiM, aura kiye jAte haiM, khabagA bajAkara-hisAnandI raudra dhyAna meM magna hokara ! saMsAra ke aura bhI bhAgoM meM inake jaise anya aneka aise kukarma kiye jAte haiM, jinako sunakara hRdaya kApa uThatA hai aura samajha meM nahIM pAtA ki aise krUra karmoM ke karane vAle manuSya haiM yA rAkSasa athavA jaMgalI jAnavara / pAzcAtya deza yadyapi mAMsAhArI haiM kintu vahAM prayogazAlAoM ko chor3akara anyatra pazutroM ko yaMtraNA pahuMcAkara nahIM mArA maataa| vahAM pazuoM ke Upara nirdayatA pUrNa vyavahAra karane ke viruddha kAnUna bane hue haiM, jinakA ullaMghana karane para jurmAne
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ se lekara jela taka kA daNDa diyA jAtA hai| pazuoM ko gAr3I meM jota kara adhika calAnA, una para adhika bojha lAdanA, unako peTa se kama cArA denA, nirdayatApUrvaka pITanA aura paira bAMdhakara le jAnA yadi kArya pAzcAtya dezoM meM kAnUna viruddha ghoSita PIEN dakSiNI kArDa jile ke viruvacanama tAlluka ke madubeti maMgalam nAma ke sthAna meM sUra ke choTe 2 jIvita baccoM ko bhAle se bodhakara aura use vidhe rUpa meM hI bhAloM para uThAe hue grAma sar3akoM para jalUsa banAkara calate haiM / lora jile ke mopeDU nAmaka sthAna para vedoM ke maMdira ke sAmane eka cAra phuTa gaharA gar3hA khodakara usameM eka bhaise ko utAra kara majabUtI se bAMdha diyA jAtA hai| isake pazcAta kucha loga usako bhAne se deva kara jAna se mAra DAlate haiM ye loga pahale se usako isa prakAra mArane kI zapatha lete haiM / kara diye gaye haiN| san 1860 meM mAnanIya misTara hacinasana ne bhAratIya kauMsila meM bhI pazu nirdayatA nivAraka cina upasthita kiyA thaa| yadyapi isa ekTa ke anusAra pazuoM ke sAtha kiye jAne vAle aneka nirdayatA pUrNa kAryoM ko avaidha karAra de diyA gayA thA, kintu dharma ke nAma para kI Ane vAlI nirdayatA kA isameM bhI antarbhAva nahIM kiyA gyaa| isa bAta ko pratyeka vyakti samajha sakatA hai ki mArane pITane adhika dobhA sAdane Adi meM pazuoM ko itanA duHkha nahIM hotA jitanA bAMdha jur3akara bhAloM , &o
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ se chedane, upara se bau~ bhAle para DAlane, gudA ke mArga meM lakar3I DAlakara maha meM se nikAlane prAntoM ko khIMcane aura aNDakoSoM ko kucalane Adi meM hotA hai| parantu kheda hai ki kAnUna nirmAtAoM ne ina kAryoM ko nirdayatApUrNa mAnate hue bhI dharma meM hastAkSepa karane ke bhaya se nahIM rokaa|| sitambara 1938 meM bhAratIya vyavasthApikA sabhA (Legislative Assembly) ne apane zimalA sezana (Session) "paza nirdayatA nivAraka kAnUna" meM kucha aura saMzodhana kiye haiM, kintu dharma ke nAma para kI jAne vAlI nirdayatA ko usase bhI prabaMdha nahIM kiyA gayA, yaha kheda kA viSaya hai| hAM isa viSaya meM briTiza bhArata kI apekSA dezI rAjyoM ne kucha adhika kArya kiyA hai nijAma haidarAbAda ne jana 1938 se apane rAjya meM gaU aura UMTa kI kurabAnI karanA kAnUna dvArA banda kara diyA thaa| maisUra, TrAbanakora tathA uttarI bhArata ke aneka rAjyoM ne bhI apane yahAM bali virodhI kucha kAnUna banAe the| pAThakoM se yaha chipA nahIM hai ki lokamata ke prabala virodha ke kAraNa hI bhArata sarakAra ne satI prathA ko banda kiyA hai, bAla vivAhoM meM kucha rukAvaTa DAlI haiM, lAhaura meM bUcar3akhAnA banAne ke vicAra kA parityAga kiyA hai aura baMgAla sarakAra ne bhI eka kAnUna banAkara prAnta kI phUkA prathA ko banda kiyA hai| ina udAharaNoM se yaha spaSTa hai ki sarakAra loka mata prabalatA ko dekhakara dharma meM bhI hastAkSepa karatI hai| ataH hamako bhArata ke kone-kone meM Andolana karake dharma ke nAma para pazuoM para kiye jAne vAle ina ghora atyAcAroM ko ekadama banda karA denA caahie| isa samaya mahAtmA gAMdhI tathA paMDita javAharalAla neharU taka pazubali ko jaMgalI prathA batalA kara usakA virodha KARO uyanapallI jaise sthAnoM meM jIvita pazuoM kI bali dete samaya usakI gardana ko thor3A-sA kATa liyA jAtA hai,phira usa Tapakate hae rakta ko kaTore se devI ke sAmane piyA jAtA hai| becArA pazu mahAvedanA bhogatA huA tar3apa-tar3apakara prANa de detA hai| HAR MORA kara rahe the aura bhI kucha sajjana prANoM kI bAjI lagAkara pazubali ke virodha meM uThe hae haiN| ataH yaha avasara prAndolana ke lie bahuta anukUla hai| 606
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ aNDoM se dila kI bImArI, hAI blaDa prezara pAdi (Eggs Cause Heart Discases, High Blood Pressure etc.) "Even if we had the best of eggs, we would be better of without them as they are too high in cholesterol, one important cause of arteries, heart, brain, kideny diseases and gall stones. Fruits at vegetables and vegetable oils have gone or hardly any Cholesterol." --Dr. Katherine Himno, D. C. R. N. Oceano, California (U.S.A.) (How Healthy Are Eggs. p.7) arthAt yadi bar3hiyA aNDe bhI mila to bhI unake binA hI hama adhika svastha raheMge kyoMki una aNDoM meM kolesTerola kI mAtrA itanI adhika hotI hai ki jinake kAraNa aNDoM se dila kI bImArI, hAI blaDa prezara, guradoM kI bImArI, pitta kI thailI meM patharI prAdi roga paidA hote haiM / phaloM, sabjiyoM aura vanaspati teloM meM kolesTarola bilkula nahIM hotA hai| -DA. kaitherAina nimmo, DI0 sI0Ara0 ena osiyano, kailIphoraniyA, (ya. esa e.) hI mAtrA itanI adhika hotA hote haiM / phaloM, sAnimmo, DI0 sI0 Ara Adi aigja ? pRSTha 7) aNDoM saMpaniyoM ne ahama (Eggs Cause Corrosion of Blood Vessels.) "Engs are also harmful. You may say that the egg and I get along well" but aChemical Analysis proves differently The yoke of the egg contains cholesterol a waxy alcobal, which deposits in the liver and blood vessels, producing Corroission and hardening of the arteries," -Dr. J. Ainan Wilkins (England) (How Healthy Are Eggs. p.6-7) aNDe hAnikAraka haiN| tumhArA yaha kahanA ki aNDoM se merA svAsthya banatA hai galata hai kyoMki rAsAyanika parIkSaNa kA tumhArI dhAraNA ke viruddha phaisalA hai / aNDe kI jaradI meM kolesTarola nAmaka bhayAnaka tatva pAyA jAtA hai jo ki eka cikanA ailkohala (zarAba) hotA hai / vaha jigara meM jAkara jamA hotA hai aura phira ragoM (dhamaniyoM) meM jaruma aura kar3avApana paidA merA svAsthya banatA hai gala kalAhala (zarAba) hotA haisalA hai / aNDe kI jaradI meM -DA0 jeaimana vilkinz2a (hau haildI pAra egz2a paSTha ? 6-7) aMDo se pittAzaya meM patharI (Eggs Cause Gall-Stones) "An egg contains about 4 grains of cholesterol. When eggs are eaten the cholesterol content of the blood rises and the tendency towards the development of gall stones and perhaps other diseases increases." -Dr. Robart Gross and Prof. Irving Davidson (England) (How Healthy Are Eggs. p. 3) eka aNDe meM lagabhaga 4 grena kolesTrola hotA hai| java aNDe khAye jAte haiM to khUna meM kolesTarola ko mAtrA bar3ha jAtI hai jisake kAraNa pittAzaya meM pattharI aura dUsarI bImAriyAM paidA ho jAtI haiN| DA. rAvarTa grAsa aura pro0 irabiMga Debiusana (iMglaiDa) (ho haildI pAra aija ? pRSTha 3) 607
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ aNDoM se aigjImA aura lakabA (Eggs Cause Eczema and Paralysis) "The cgg white is the most harmful portion of the egg. Animased on fresh egg-white developed a scvere skin inflammation and paralysis. - Dr. Robert Gross (England) (How Healthy Are Eggs ? p. 3-4) aNDe kI saphedI aNDe kA sabase jyAdA khataranAka bhAga hai / jina jAnavaroM ko aNDe kI saphedI khilAI gaI unheM lakabA mAra gayA aura camar3I sUja gii| -DA0 rAbarTa grAsa (iMglaiNDa) (ho haildI Ara-aigja ? pRSTha 3-4) "The factor in egg white that cause eczema is 'AVIDIN'" Dr. R.J. Williams (England) (How Healthy Are Eggs? p.4) aNDe kI saphedI meM ebIDina nAmaka bhayAnaka tatva hotA hai jo aigjimA kA kAraNa hotA hai / -DA0 Ara je0 viliyamsa iMglaiMDa) (ho haildI pAra aigja? pRSTha 4) aNDoM se peTa meM sar3Ana (Eggs Cause Putrefaction) "Eggs are deficient in Calcium and do not contain Carbohydrates. So their tendency is to favous putrefative decomposition in the intestines rather then to encourage fermentative organisms to develop." --Dr. E.V.Mc. collum-A great Medical Authority. Ncwer knowledge of Notrition, p. 171. (How Healthy Are Eggs? p. 6.) praNDoM meM kailaziyama kI kamI aura kArbohAIDreTsa kA bilkula prabhAva hotA hai isa kAraNa ye bar3I prAMtoM meM jAkara sar3Ana mArate haiN| DA0 i0 bI maikkAlama nyU pAra nauleja mApha nyUTrizana, pRSTha 171 __(ho haildI bhAra egja ? pRSTha 6) aNDa antar3iyoM ke kITANunoM ko jaharIlA banAte haiM adhika aNDe paidA karane kI yojanAyeM-bhayaMkara haiM (Intensive Eag-laying is Dangerous) "Eggs in many people are a potent factor in rendening the mutation forns of bacillus coli communis pathogenic and this is doubtless due to the intensive egg. Laying to which hens are being subjected." --Dr. J.E.R Mc. Donagh, E.R.C.S. (England) The Nature of Disease Journal Volume II p. 194 (How Healthy Are Eggs ? p.I.) Fog
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ aNDe bahuta sAre manuSyoM kI antar3iyoM meM pAye jAne vAle kAmana va kIlAI kITANuSoM ko jaharIlI banA dete haiM jisase bhayAnaka roga utpanna ho jAte haiM / yaha nizcaya pUrvaka kahA jA sakatA hai ki yaha adhika aMDe prApta karane kI yojanAoM kA phala hai| -DaoN je0 i0 Ara0 maMvaDonAga, epha0 prAra0 sI0 esa0 (iMglaiMDa) di necera mApha DijIja vAlyuma 11 pRSTha Apha 164 (ho haildI Ara egja ? pRSTha 1) aNDoM se TIbI aura peciza (Eggs Cause T, B. and white Diarrhoea) "Chicken diseases are very numerous. Eggs may carry tuberculosis from Chickens. If an infected chick survives, it will nature and lay infected eggs. Chicken leukaemia may be transmitted through the cggs. Heus infected with white diarrhoea will lay eggs containing tho germs which usually co-exist with the colitis symptom complexes in human being." -Dr. Robert Gross (England) (How Healthy Are Eggs ? p. 1) murgI ke baccoM meM bahata-sI bImAriyAM hotI haiN| aNDe una bimAriyoM kI vizeSatayA TI0 bI0 peciza Adi ke kITANunoM ko apane sAtha lAte haiM aura inako khAne vAloM meM paidA karate haiN| -DaoN0 rAbarTa grAsa (iMglaiMDa) (ho haildI pAra egja? pRSTha 1) aNDoM meM tejAba (aisiDa) (Eggs contain Phosphoric Acid) "Eggs are acid forming having an excess of Nitrogen, fat, and phosphoric acid and can not therefore form the Natural diet of man. --Dr. Govind Rai (How Healthy Are Eggs. p. 8) aMDoM meM nAiTrojana phAsphorika aisiDa aura carabI kI adhika mAtrA hotI hai isa kAraNa zarIra meM ye tejAbI mAdA paidA karate haiM aura manuSya ko rogI banAte haiM / -DaoN. govinda rAya (ho haildo mAra egja? pRSTha 8) aNDe manuSya ke hAjame ke pratikUla haiM (Eggs do not suit Human Digestion) "Both the bile and pancrcatic juice are indifferent to egg white. Nearly 30 to 50 percent of tbc egg white passes through the digestive tract undigested," -Prof. Okada (England) (How Healthy Are Eggs. p. 3.) pitta aura labalabA kA rasa aMDe kI saphedI ke sAtha nahIM milate haiN| aMDoM kI saphedI kA 30 se 50 pratizata bhAga bhojana praNAlI se binA hajama haye hI nikala jAtA hai| -pro0 pokADA (iMglaiMDa) (ho haildI Ara0 egja? pRSTha 3) 906
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ aNDe khAnA urphatI hai . (Egg eating involves Cruelty and Robbery) "The egg is the unborn chick. egg eating is prenatal poultry robbery of Chicken foetus ciden - Dr. J. Amon Wilkins. (How Healthy Are Eggs ? p. 6.) aMDA mabyakta murgI kA baccA hai| aMNDA khAnA eka prakAra kA garbha meM DakaitI DAlane ke samAna hai yA yoM kahiye murgI ke hI bacce kI hatyA ke barAbara hai| ---DA0 je0 emana cilkinz2a (ho haildI Ara. egja? pRSTha 6) aNDe khAnA beharamI (krUratApUrNa) hai (Egg Eating-An Evil Act) "Natural Law caunot be changed from time to time. A good act bears good fruit and evii act bears bad fruit. Ta shat destruction of life brings an evil effect on the doer. Hence do not eat meat and eggs which cause destruction of life." -Dr. W. J. Jayasureyo (Ceylon) (How Healthy Are Eggs ? p.5.) prakRti kA niyama aTala hai, jaisA bopoge vaisA kAToge / dUsaroM ko tabAha karake koI sukhI honA cAhe bilkula asambhava hai balki usakI tabAhI bhI yakInI hai| isa kAraNa aMDe va mAMsa mata khAmo ye dUsaroM kI jindagiyoM ko tabAha karake milate haiN| -DaoN0 DablyU jayA sUriyA (laMkA) (hau haildI Ara egja ? pRSTha 5) aNDe ghRNita mAdA se bhare haiN| (Eggs are Full of Filthy Substance) "The origin and growth of eggs is from filthy substance wbich man abhors even to touch Their eating involves cruelly and robbery. They are more harmful to human healthy than anything else. Man can recoup his health and make his palate tasteful by various vegetables, fruits and nuts." -Dr. Kamta Prashad, Aliganj (Etah) India. (How Healtby Are Eggs ? p. 81) aMDoM kI utpatti aura vikAsa una padArthoM ke mela se hotA hai jo ki bar3e gande aura napharata se bhare haiM / ina padArthoM ko chUnA hI manuSya ke lie bar3I ghRNA se bharA hai, khAne kI bAta to bahuta dUra rhii| manuSya kI sehata ko bigAr3ane ke lie inase adhika aura kyA vastu ho sakatI hai ? manuSya apanA svAsthya vibhinna phaloM zAkoM va sUkhe mevoM se prApta kara sakatA hai aura inhIM se jIbha ke svAda kI pUrti bhI acchI taraha se ho sakatI hai| -DaoN0 kAmatA prasAda, alIgaMja (eTA) iMDiyA (hau haldI pAra0 egja ? pRSTha 8) 910
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhakSya aura ghRNita aNDoM ko tyAgakara bar3hiyA proTIna se yukta dUdha, phala, meve grahaNa kariye "Give up despicable eggs in favour of Nutritious Milk, Fruits of vegetables." The food value of milk is high as excellent proteine are available in it. There is little that eggs can supply which naik can not in the age of science practically all the minerals and the vitamins can be supplied artificially andt hese could supplement milk where necessary. I feel confident that a lacto vegeterian diet properly constructed is as nourishing as a diet containing meat or eggs. Dependence on meat and eggs for minerals and vitamins is no longer nccessary." -Dr. Anand Nimal Suria. (How Healthy Are Eggs. ? p. 5.6) dUdha ke pauSTika tatva bahuta hI UMce daraje ke hote haiM kyoMki isameM bar3hiyA kisma ke proTInja pAye jAte haiN| aisA koI pauSTika tatva nahIM hai jo aMDe meM mila sakatA hai parantu dUdha meM na mila ske| isa vaijJAnika jamAne meM asalI taura para viTAminja aura khanija lavaNa banAvaTI taura para mila sakate haiM aura ve jahA~ Avazyaka samajhA jAya dUdha ke sAtha sahAyaka rUpa ke lie jA sakate haiN| merA yaha dRr3ha vizvAsa hai ki santulita zAkAhArI bhojana utanA hI poSaNakArI hai jitanA ki mAMsa aura ghaMDe mataH viTAmina aura khanija ke lavaNoM ke lie aMDe aura mAMsa para nirbhara rahanA vyartha hai / 611 -40 Ananda nimariyA ( ho haildI Ara0 aigja ? pRSTha 5-6 )
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ ime zrI vIrajina stutiH (racayitrI-paramaviduSIratna prAyikA zrI jJAnamatI mAtAjI) (basaMtatilakA chaMdaH) siddhArtha rAja-kula-maMDana-vIranAtha: jAtaH sukuNDalapure trizalAjananyAM / siddhipriyaH sakala-bhavyahitaMkaro yaH, zrIsanmativitanutAt kila sanmati me // 1 // zrI siddhArtha nRpati ke naMdana, nAthavaMzamaNDana mahAvIra, kuMDalapura patrizalA-mAtA se janma binA tupa viir| siddha vadhUpriya ! sakala bhavya jana ke hitakArI vIra prabhU, zrI sanmati jina mujhako sanmati, dIje nitaprati vinaya karUM // 1 // kaivalya-bodharavidIdhitibhiH samaMtAt, duSkarmapaMkila-bhuvaM kila zoSayan yH| bhavyasya cittajalajapravibodhakArI, taM sammati suranutaM satataM stavImi / / 2 / / durita paMka se paMkila pRthvI, kIca sahita sarvatra praho! kevala jJAna sUrya kiraNoM se sadA sukhAte rahate ho| bhavya janoM ke mana saroja ko sadA khilAte ho bhagavana ! suragaNa pUjita sanmati jinakA karUM bhakti se sadA stavana / / 2 / / pAbApure sarasi pacayute manoje, yogaM nirudhya kila karmavanaM hyadhAkSIt / lebhe sumuktilalanAmupamAvyatItAm, bheje tvanaMtasukhadhAma namostu tasmai // 3 // pAvApura ke bIca kamala yuta, jala se pUrNa sarovara hai, vahIM yoga kA nirodha karake, karmATavI jalAI hai| upamA rahita mukti lalanA ko prApta kiyA zivapura jAke, anaMta sukhamaya dhAma mukti pati, hai namostu tumako rucise / / 3 / / 113
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ (zikhariNI chaMdaH) mahAvIro dhIrastridazapati saMpUjya caraNaH, trilokezI vyApto mahitazucibodho jinapatiH / namAmi tvAM nityaM nikhila jagadAtApaharaNaM, vidheyA meM zaktiH sakalakaluSasyApaharaNe ||4|| tridazapati se pUjyacaraNa ! he mahAvIra ! tuma dhIra mahAn / pati ! he janatavyApta zucimahitajJAna ! jinapati guNakhAna // nikhila jagata saMtApa haraNa prabhu tumako merA nitya namana / sakala kaluSa ke nAza karana ko mujhe zakti dIje bhagavan ||4|| mahA-moha-vyAdhebhiSagiva mahAbhAra vijayI, bhaderSyAsUyAjit jagadda u:khAmbhodhau stavImi tvAM vIraM jhaTiti bhama kuryAH zubhamatim ||5|| mahAmoha vyAdhi nAzana ko vaidha madanabhaTa vijayI ho, IrSyA mAna prasUyA vijayI, tribhuvanasUrya mukti pati ho / bhavasamudra meM patita janoM ko avalaMbana dAtA tuma ho, karUM saMstuti sadA vIra prabhu ko mujhako dIje sumati // 5 // virAgadveSArivigatakaluSo moharahitaH, vijiSNurbhrAjiSNurvijitakaraNaH svasthahRdayaH / sadAnaMdo jJAnI jagati paramabrahma bhagavAn, pravaMde bhaktyA tvAM bhavatu mama netaH zucitamaM // 6 // ! vItarAga ! he vItadveSa ! he vItamoha ! he vItakaluSa ! he vijiSNu ! he bhrAjiSNu ! he vijitendriya ! he svastha suzcita // sadAnaMdamaya jJAnI dhyAnI jaga meM parama brahma bhagavan; bhakti se maiM karUM vaMdanA merA mana pavitra ho jina ! ||6|| (drutavilaMbitaM) tribhuvanaravirmuktiramaNaH / patitajanatAlaMbana paraH, trividha bodhayutaH sudivazcyutaH, na hi jananyudare'pi ca mUDhatA / vimala - puNyakaraM zubhatIrtha kRd, vidhimupAjyaM mahAvibhavaH zritaH // 7 // mati zruta pravadhijJAna trayadhArI svargaloka se cyuta hokara, mAtA ke zuci udara garbha meM bhI traya jJAnI rahe prakhara / atizaya vimala puNya tIrthaMkara nAmakarma kA baMdha mahAna, paMca mahAkalyANaka vaibhava prApta kiyA surapUjya pradhAna // 7 // 214
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanakabhUbhRti - pAMDukasacchilA, zadunAra rana karotyabhiSecanam / surapatistava janmamahotsave, hyatulazakti--yutaH zuzubhe prabhuH / / / / mahAbheru kanakAcalapara zubha pAMDUkazilA banI sundara / surapati ne taba janma mahotsava meM abhiSeka kiyA usapara // deva indra prasurendra sabhI mila mahAmahotsava nRtya kiyaa| pratula zakti yuta bora prabhu kA janmotsava kara puNya liyA / / 8 / / nutagaNIndramunIndraviyaccaraprabhunarendrasurendra-susanmatiH / sadasi madhya-mRgendrasuviSTa re, pravirarAja sadA kila naumi taM / / / samavazaraNa meM dvAdaza pariSada madhya ratnasiMhAsana pr| cataraMgula ke antarAla se, zo) prabhu zazisama sundara / / gaNadhara munigaNa vidyAdharapati, narapati surapati se pUjita / prasaMkhya jyotiSa vyaMtara suranuta unheM nama maiM ruci se nita / / 6 / / (mandAkrAMtA) prAntvA bhrAntvA citayajagati trasyamAnena kAma, lavA duHkha narakakuhare vaakpthaatiit-ghor| bho vIra / tvaM kathamapi mayA duHkhasiMghI sulabdha:, kRtvedAnIM mayi sukaruNAM pAhi mAM pAhi tUrNaM // 10 // / tIna loka meM bhaTaka bhaTaka kara, bahuta duHkhI ho rahA jineza ! * narakoM meM meM vacana agocara kaSTa sahe haiM he parameza / - isa duHkha sAgara meM prabhu tumako pAyA bar3I kaThinatA se, ..: rakSA karo prabho! karuNAkara, rakSA karo jhaTiti prAke ||10 // yAvadda khaM bhavabhavagataM tanna pAryeta vaktuM, tattatsarva kathamapi mahAnalezataH sahmate hA ! sabhyagdRSTayA maraNasamaye satsamAdhina labdhaH, bAra bAraM labhata' iti yattat punarjanmaduHkhaM // 11 // bhavabhava meM jitane duHkha pAye nahIM vacana se kaha sakate, hA ! hA ! kara saMkleza bhAvadhara jaise taise hI sahate / samyagdarzana sahita samAdhi maraNa kAla meM nahiM pAI, bAra bAra prataeva janma, maraNAdi duHkha bhogeM saba hI // 11 //
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ yAvajjIvaM vihitazubhadaM devasevAdikArya.. tIrtha gatvA bahurucitayA vaMdanAyA jinezAm / yAvatpuNyaM kathamapi mayA saMcitaM tacca sarva , yAyAcchI jinavara ! mama prANaniryANakAle // 12 // bacapana se aba taka jIvana meM, jinabhakti dAnAdi kiyA, paMcakalyANaka tIrthoM para jA jinavaMdana stavana kiyaa| jitanA bhI saba puNya huA vaha, ekatrita mama jIvana meM, mere prANa prayANa samaya prabhu yaha saba puNya sahAyi bane / / 12 / / (dhIchaMdhaH ) janmamRtibhyAM vividhakurogaH, astazarIrI kumRti-nimittAt / prApya kadAcijjina ! tava dharma, astu samAdhirmama mRtikAle // 13 // janma maraNa se tathA vividha, rogoM se pIDita bhavavana meM, kamaraNa ke hI kAraNa jinavara ! du:khI humA tanudhara ghara meN| prAja kadAcit durlabhatA se jina ! tava dharma ko pAyA hai, aMta samaya meM zreSTha samAdhi hove yahI yAcanA hai // 13 // aMtimakAle viSayakaSAyAH, rogajapIDA mama na bhveyuH| prastu na kaMTho jina ! mama kaMThaH, nAma sujapato bhavatu sumRtyuH // 14 // he prabhu ! mere maraNa samaya meM moha kaSAyeM pragaTa na hoM, rogajanita pIr3A nahiM hove mUrchA pAzA bhI nahi ho / prANa nikalate samaya vIra ! mama kaMTha akuMThita banA rahe, mahA maMtra ko japate japate prabhu samAdhi uttama hove // 14 // ghora nigode vyasana samudra, zvabhragatI bhIkaratamanduHkhe / kUrakutiryaDnarasuramadhye, duHkhamavAptaH zaraNamito'taH // 15 // ghora nigoda mahA sAgara meM kAla prananta bitAye haiM, bhIma bhayaMkara narakagati meM duHkha ananta uThAye haiN| krUra kutiyaMcoM meM kunaroM meM asurAdika devoM meM, agaNita kaSTa sahe haiM aba tuma zaraNa liyA byAkula ho maiM // 15 //
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ kruddha-mahAzIviSakRtamUrchA, bheSajamatravrajati suzAMti / nAtha ! tathA te stutizubhamaMtra mohaviSaicchita-jana-zAMtiH / / 16 / / kruddha mahAmAzIviSa sarpa ke isane ro macchita jana kI, auSadhi maMtra jalAdika se viSa dUra bhage zAMti hotii| tadvat moha mahA mahi viSa se machita saMsArI jana kI, tava stuti maMtroM se mUrchA haTe pragaTa ho sukha zAMti / / 16 // varNanibhA zunitanukAtiH, candranibhA te vitatasukIrtiH / dhyAnamahAgnI jvalitazarIraM, naumyativIra suguNagabhIraM // 17 // hai prabhu ! tava hArIra kAMti hai, suvarNa sama atizaya sNdr| candrasamAna dhavala tava kIrti, vyApta ho rahI tribhuvana bhara / / dhyAna mahAnala meM tumane, kArmaNa zarIra bhI bhasma kiyA, he atidhIra ! suguNa gaMbhIra! namU tumheM ayazuddhi sadA // 17 // dharma-sudhAvarSaNa-vidhu-tulyaH, pApatamohRd dazazatarazmiH / mohamahAMdhyaM tribhuvanajaMtu, saMtatamunmIlayati munIMdraH // 18 // dharma sudhA barasAne meM prabhu pUrNa candramA tuma hI ho, durita aMdhere ko harane meM sahasrarazmi' tuma hI ho / moha mahAtama se aMdhe haiM, tribhuvana ke saba prANIgaNa, zAnauSadhi se cakSu kholate tumhI cikitsaka ho bhagavan ! ||18|| syAtpadacinhairvacanapavitraH, siJcati bhavyAn ghana iva sAkSAt / suvratazIlaM caritasupUrNa, prAk khalu dhRtvA zivasukhamApaH // 16 // syAtpada se yuta pavitra vacanAmRta se bhavijana khetI ko, siMcana karake phalayuta karate meghasamAna vibho ! tuma ho / vrata guNa zIlAdika caritra ko, doSa rahita pAlA tumane, usa hI kA phala zivasukha pAkara he prabhu ! tuma kRtakRtya bane / / 16 / / 917
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( toTaka chedaH) munivaMditapAdasarojayumaM, jntaahRdyaambujbhaanusm| jitamohamahAripuvIrajinaM praNamAmi surAsuravaMdyapadaM // 20 // munigaNavaMdita caraNa saroruha, bhavijana hRdaya kamala bhaaskr| moha mahAripu jIta bane tuma, vIra tumheM vaMdana jinapara! / / sura asurAdika vaMdya zreSThapada pAyA tumane he jinraaj| praNamana karUM sadA ziranata kara, janma saphala hai merA prAja / / 20 / / jaya vIrajineza ! sadA jaya bhoH !, jinazAsanasUrya ! mudaM kurU kii| kumati hara bhavya janasya vibho ! jaya vIra ! sadA jaya vIravibho ! // 21 // jaya jayavIra jinezvara he ! jaya, sadA tumhArI jaga meM ho, he jinazAsana sUrya ! dharA para, nita camako nita harSa kro| bhavya janoM kI kumati nivAro, he jinavara ! sumatiprada ho, jaya ho jaya ho bIra prabho ! jaya vIra prabho ! mahAvIra prabho! // 21 // jayatAjinazAsana vRddhikaraH, tanutAt tvaritaM zivasaukhyasudhAM / kurutAt karuNAM mayi duHkhagate, dhinutAn mama karmaraja: kalilaM // 22 // . jinazAsana vardhana meM zazisama, tribhuvana meM ho jayazIla sadA, bhavijana mana pAlhAdanakArI, dIje mama zivasaukhya sudhaa| he zaraNAgata vatsala ! mujha duHkhitajana para karuNA kariye, bhava anaMta ke saMcita aba saba karma dhUli jhaTiti hariye // 22 // (bhujaMgaprayAta) mahAzuklasaddhyAnavaizvAnare'smin, pradagdhaM samastASTakarmArikakSam / zrito'naMtadarajJAnavIyasvasaukhyaM, stuve kevalajJAnabhAna jinaM taM / / 23 / / mahAzukla saddhyAna agni meM, aSTakarma bana bhasma kiyA, anaMta darzana jJAna vIrya sukha-maya anaMta guNa prApta kiyaa| kevalajJAna sUrya ! he bhagavan ! jagata carAcara dekha liyA, tribhUvana svAmI aMtaryAmI, nama bhakti se khola hiyA / / 23 / / 918
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinA ye prabhUtA bhaviSyati ye ca, tathA saMti kAle ca sNprtynNtaaH| trikAlodbhavAMstAn sadA naumi bhaktyA. trikAlasya doSasya zuddhaya trizuddhayA // 24 // bhUtakAla meM anaMta jinavara haye abhI jo hote haiM, tathA bhaviSyata meM anaMta tIrthakara hoMge isa jaga meN| kAlika saba tIthaMkaroM kI karU vaMdanA bhakti se, kAlika doSoM kI zuddhi heta nam trayazuddhi se // 24 // sunAbhayanAthAdi-vIraprabhUn tAn, caturvizati naumi zirasA trisaMdhyaM / videhasthavizA jinAstAn pravaMde, jinendrAn gaNIndrAMzca sarvAzca sAdhUna // 25 / / zrI jinavRSabhadeva se lekara, aMtima mahAvIra jina saka, caubIsa tIrthakaroM kA vaMdana, karU trikAla jhukA mastaka / videha kSetraja vidyamAna sImaMdhara prAdi bIsa jinakI, karU vaMdanA trayakAlika saba jinavara gaNadhara munigaNa ko / / 25 // mahAdhIradhIraM mahAvIravIra, mahAlokalokaM mahAbodhabodha / mahApUjyapujyaM mahAvAryavIrya, mahAdevadevaM mahAtaM mahAmi // 26 // mahAvIra jana meM tuma uttama-dhIra, mahAvIroM meM vIra, sabhI loka ko kiyA bilokana mahAjJAna meM jJAnI vIra / mahApUjya gaNadhara se pUjita, mahAvIrya yuta meM bhI vIra, mahAdeva ke deva tumhIM ho mahAzreSTha meM namU sudhIra // 26 // sukavalyabodharjagadvyApya viSNuH, mahAmoha-jiSNu viSNuH shissnnuH| vinAlaMkRti zrItanurbrahmacArI, namaste'tivIrAya dharmasya bhatre // 27 // kevalajJAna kiraNa se jaga ko vyApA prataH viSNu tuma hI, mahAmoha bhaTa jiSNu jaga meM, syAta bhaviSNu sahiSNu bhii| alaMkAra se rahita suzobhita, sutanu bAlabrahmacArI ho, 'he ativIra ! dharma ke bhartA, namo'stu tamako nita mama ho // 21 // jagaddoSaha jagatsaukhyakatre, sumArgasya dhAtre sumuktiprdaatr| jagattatvavetre'STakarmArihaMtre, zivazrI subhatre tvajasraM namo'stu // 27||
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ akhila doSa ke hartA prabha tuma akhila saukhya ke kartA ho| mokSamArga ke tumhIM vidhAtA makti zrI ke dAtA ho / pAkhila tatva ke tama ho jJAtA aSTakarma saMhAraka ho / zivalakSmI ke bhartA tamako, sadA namo'stu hamArA ho // 27 // (pRthvI chanvaH) anaMtabhavasaMkaTe jvalitaduHkhadAvAnale, vicitrajanasaMkule mahati bhIkare saMmRtau / bhramati jina ! dehino vividhakarmapAkodayAta, ta eva khalu yAMti bhaktivazataH susokhyAspadaM / / 26|| duHkhadAvAnala kI jvAlA se, jvalita anaMte bhava vana meM, anaMta prANigaNa se vyApita, mahAbhayaMkara isa jaga meN| vividha vividha khalakarma udaya se, bhaTaka rahe jana jhulasa raheM, yadi ve jana taba bhakti kareM nizcita anupama pada prApta kareM // 26 // trilokaviharagilatsakaladehina bhItida, magendramiva saMmukha khalu vilokya bhImaM yamaM / vibheti na hi bhAktikastava' bhaveddhi mutyuMjayaH, namo'stu mRtihAnaye madanajicca mRtyujaya ! // 30 // tIna loka meM ghUma ghUma kara nigala rahA saba prANigaNa, krUra siMha sama mahAbhayaMkara kAla zatru saMmukha lkhkr| usako bhI tava bhakta jItakara mRtyuMjaya bana jAte haiM, smarajit ! mRtyuJjaya ! namostu mama mRtyu nAza ke hetu hai||30|| zarIrasuta-mitra-sana lalanAdayo me dhruvaM, vicintya bahirAtmaka: satatameva bhoge rataH / alabdha-paramAtmanA jagati duHkhamAptaM mayA, jinendra ! bhavataH supAhi zaraNAgataM sAMprataM // 31 // tanu, dhana, putra, mitra, bhAryA, gaha, prAdi sabhI mere nizcit / 'maiM hU~ unakA, isa vidha viSayoM meM hI phaMsA huyA sNtt|| nahi pAkara paramAtmA ko meM, bahirAtmA jaga meM duHkhI, he jinendra aba zaraNa tumhArI, gahI karo rakSA jhaTiti // 31 // kadAcidapi labdhitaH svayamihAMtarAtmAbhavam, tadAhamiha vAhyajAn sakalaparyayAna vedhica / vizuddhaparamAtmavat svamapi budhyamAnaH svayaM, bhavAmi niyataM munIndra paramAtmarUpaH svtH||32|| 62.
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ SR. 2014 . 241 * Ona
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. . Zhu Yao De !!
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ TA 2 ! - * - - - -
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ . :" U RUS . is . . R . .. . . . SAD A .. .
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 v . OR bAya rAgiri ga para bhagavAna malina kI bhanna ratnApina para bhAna mAtinAtha '........ . vinAcana para bhagavAna candraprabha kA mandira cinAcala para bhagavAna landraprabha ke nagA - - -
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ PARTICLES .. .... : rA . . SECT BESTRA SHARE HA gunAcalara mara lAgi para ena ..: nAma kinAcana mandira 11timAra bhagavAna .. . AN... NEWS
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ . ETAH THAPRA S AAP marAna nI maimUra TeTa thI. pAcazyAmapaMgA panI manamAkana rama. zrI 105 gayAmaka kI +11 mAraka SARI Rani. f i nitit: manama-jacA mAra nAbara manamAnA
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgadAnakA bhavya na mandira zamAnakA pAnIna maTa XSARE *.". ..MLA GSrpose .. . . . . . .. ". RATNA .. 5' HE .. masyAmanana 1008 -RAKorichar. hai S S ... " . :44 - ENIPA-....... -- ........ . AYS 55APA
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ we were the ...... trad W PRZ teer Ente, dow - 'ato na tent, reve vr: Mi Mo !:
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI 1008 sa zrI dene vAlI kI aura usase vivA bhAnajI raMge dvArA banavAyA thA 10 AdinAtha mandira mAna 41 pudI Fitne navanI zrI sthira nArA at fan4h grant ft age 41 maMda zrIvAsapara eka rAka meM hI dillI pahuMca gaye the|
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI mAnAya dezapAgalA gamya, maMgu mAna .. . AFFF zrI 108 dhAnAya bhUpana mahinAzrama vAcalI nu pAnavAlI, kaMgATaka maMmUra zrI 108 pAca degabhUSaNa jala yAMnI nibAr3I
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAga ITS zrI jIva dayA kinara ke barAbara apanA mAMsa dekara kabUtara kI jAna bcaaii| vimAna para bhagavAna mahAvI jala mandira gAvA vira
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ oma buda alan qa 2141 1 z z* : Tr kooii mNtrii AB YOU SOW SO SHALL YOU REAP MATTRE Defy Michae shr / 1t1 / \ *m ! haauM / : K X/ I ? { spy cam Manis Yeen torn by AT 74 412. 2012 ** L 44 nghiep trong nha thien the thao Ba Lan suara singen sind dad ge Add 20 Year
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ * * E-- :: ". , ,,,,, . Zhe , Yi Ren er 11 Qi Zheng [. 1- Try http. = audi 1 "Zai .. , : : , : : : ... E * . ... " T : : E :
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. . apple. NE FEER CAS A 1 . Eryt ai : RanaspaCHA 1: 20 : - 147 dhika mAsa ke pAsa ke 7-11niss| kena kara pavAra . TWARRIE: .. A .. .. . ..... i .. ... .. .... ': yt. . mainrayoyAta mAse una maSi vina kumAra bne| ra azleva meM ANER F LATE REE bhrH| gii| zagamana piyo|
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
_